Вікіпедыя bewiki https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікіпедыя Размовы пра Вікіпедыю Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Партал Размовы пра партал TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk 0 628 5202582 5185785 2026-09-20T09:21:49Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5202582 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на жнівень}} </noinclude> '''27 жніўня''' — дзвесце трыццаць дзявяты (дзвесце саракавы ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[Выява:Coat of Arms of Kapyl, Belarus.svg|thumb|right|120px|Герб Капыля]] * [[479 да н.э.]]: Грэкі перамаглі персаў у [[Бітва пры Платэях|бітве пры Платэях]]. * [[1610]]: [[Уладзіслаў Ваза]] абраны маскоўскім царом. * [[1652]]: [[Капыль|Капылю]] нададзена [[магдэбургскае права]]. Слуцк атрымаў [[герб Слуцка|герб]]. * [[1820]]: У [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] ўказам [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандра І]] забароненая дзейнасць [[езуіты|езуітаў]]. * [[1883]]: Катастрафічнае [[Вывяржэнне Кракатаў 1883 года|вывяржэнне Кракатаў]]. * [[1928]]: Еўрапейскімі краінамі падпісаны [[Пакт Брыяна — Келага]] аб адмове ад вайны як сродку нацыянальнай палітыкі. * [[1955]]: Выйшла 1-ае выданне [[Кніга рэкордаў Гінеса|Кнігі рэкордаў Гінеса]]. * [[1979]]: Астраномам [[Мікалай Сцяпанавіч Чарных|Мікалаем Чарных]] у Крымскай астранамічнай абсерваторыі адкрыта [[малая планета]] [[(3283) Скарына]]. * [[1991]]: Парламент [[Малдова|Малдовы]] прыняў Дэкларацыю аб незалежнасці. * [[2005]]: Афіцыйнае адкрыццё небаскроба [[Turning Torso]] на шведскім баку [[праліў Эрэсун|праліва Эрэсун]]. == Нарадзіліся == [[Выява:Confucius 02.png|thumb|120px|Канфуцый]] * 551 да н.э.: [[Канфуцый]], кітайскі філосаф * [[1730]]: [[Іаган Георг Гаман]], нямецкі філосаф, пісьменнік (пам. 21.6.1788) * [[1770]]: [[Георг Гегель]], нямецкі філосаф * [[1776]]: [[Бартальд Георг Нібур]], нямецкі гісторык антычнасці * [[1811]]: [[Тадэвуш Лада-Заблоцкі]], беларускі паэт (пам. жн. 1847) * [[1856]]: [[Іван Франко]], украінскі пісьменнік * [[1871]]: [[Тэадор Драйзер]], амерыканскі пісьменнік * [[1878]]: [[Вілі Гейгер]], нямецкі мастак * [[1885]]: [[Георг Вільгельм Пабст]], аўстрыйскі кінарэжысёр * [[1890]]: [[Ман Рэй]], французскі і амерыканскі мастак * [[1896]]: [[Фаіна Ранеўская]], савецкая актрыса * [[1907]]: [[Сяргей Новік-Пяюн]], беларускі паэт (пам. 26.8.1994) * [[1908]]: [[Ліндан Джонсан]], 36-ы прэзідэнт ЗША * [[1936]]: [[Філіп Лабро]], французскі пісьменнік, рэжысёр * [[1941]]: [[Багдан Ступка]], украінскі акцёр * [[1977]]: [[Дэку]], партугальскі футбаліст * [[1992]]: [[Даніэль Столь]], шведскі лёгкаатлет == Памерлі == [[Выява:LopedeVega.jpg|thumb|right|120px|Лопэ дэ Вэга]] * [[479 да н.э.]]: [[Канфуцый]], кітайскі філосаф * [[1574]]: [[Барталамеа Эўстахіа]], італьянскі ўрач, анатам * [[1576]]: [[Тыцыян]], італьянскі мастак * [[1635]]: [[Лопэ дэ Вэга]], іспанскі [[пісьменнік]], [[драматург]] * [[1651]]: [[Якаб Адрыянсзан Бакер]], галандскі мастак * [[1664]]: [[Франсіска дэ Сурбаран]], іспанскі мастак * [[1916]]: [[Уладзіслаў Вярыга]], беларускі філосаф, этнограф, фалькларыст (нар. 9.6.1868) * [[1935]]: [[Чайлд Хэсем]], амерыканскі мастак * [[1937]]: [[Аляксандр Ляўданскі]], беларускі гісторык і археолаг (нар. 10.9.1893) * [[1937]]: [[Сяргей Дубінскі]], беларускі археолаг і гісторык * [[1942]]: [[Іозеф Эберц]], нямецкі мастак * [[1958]]: [[Эрнэст Арланда Лоўрэнс]], амерыканскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] * [[1965]]: [[Ле Карбюзье]], швейцарскі архітэктар * [[1975]]: [[Хайле Селасіе I]], імператар эфіопскі * [[1971]]: [[Міхаіл Львовіч Співак]], савецкі тэатральны рэжысёр (нар. 6.12.1913) * [[1977]]: [[Язэп Зазека]], беларускі пісьменнік, навуковец, педагог (нар. 24.6.1907) == Святкуюць == * {{Сцяг Малдовы}} [[Малдова]]: Дзень незалежнасці <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|827]] </noinclude> [[Катэгорыя:27 жніўня| ]] n5fd077nmwhp57s41z75vbgdjlycmzk 5202583 5202582 2026-09-20T09:22:34Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5202583 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на жнівень}} </noinclude> '''27 жніўня''' — дзвесце трыццаць дзявяты (дзвесце саракавы ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[Выява:Coat of Arms of Kapyl, Belarus.svg|thumb|right|120px|Герб Капыля]] * [[479 да н.э.]]: Грэкі перамаглі персаў у [[Бітва пры Платэях|бітве пры Платэях]]. * [[1382]]: Татарскі хан [[Тахтамыш]] захапіў і спаліў [[Масква|Маскву]]. * [[1610]]: [[Уладзіслаў Ваза]] абраны маскоўскім царом. * [[1652]]: [[Капыль|Капылю]] нададзена [[магдэбургскае права]]. Слуцк атрымаў [[герб Слуцка|герб]]. * [[1820]]: У [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] ўказам [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандра І]] забароненая дзейнасць [[езуіты|езуітаў]]. * [[1883]]: Катастрафічнае [[Вывяржэнне Кракатаў 1883 года|вывяржэнне Кракатаў]]. * [[1928]]: Еўрапейскімі краінамі падпісаны [[Пакт Брыяна — Келага]] аб адмове ад вайны як сродку нацыянальнай палітыкі. * [[1955]]: Выйшла 1-ае выданне [[Кніга рэкордаў Гінеса|Кнігі рэкордаў Гінеса]]. * [[1979]]: Астраномам [[Мікалай Сцяпанавіч Чарных|Мікалаем Чарных]] у Крымскай астранамічнай абсерваторыі адкрыта [[малая планета]] [[(3283) Скарына]]. * [[1991]]: Парламент [[Малдова|Малдовы]] прыняў Дэкларацыю аб незалежнасці. * [[2005]]: Афіцыйнае адкрыццё небаскроба [[Turning Torso]] на шведскім баку [[праліў Эрэсун|праліва Эрэсун]]. == Нарадзіліся == [[Выява:Confucius 02.png|thumb|120px|Канфуцый]] * 551 да н.э.: [[Канфуцый]], кітайскі філосаф * [[1730]]: [[Іаган Георг Гаман]], нямецкі філосаф, пісьменнік (пам. 21.6.1788) * [[1770]]: [[Георг Гегель]], нямецкі філосаф * [[1776]]: [[Бартальд Георг Нібур]], нямецкі гісторык антычнасці * [[1811]]: [[Тадэвуш Лада-Заблоцкі]], беларускі паэт (пам. жн. 1847) * [[1856]]: [[Іван Франко]], украінскі пісьменнік * [[1871]]: [[Тэадор Драйзер]], амерыканскі пісьменнік * [[1878]]: [[Вілі Гейгер]], нямецкі мастак * [[1885]]: [[Георг Вільгельм Пабст]], аўстрыйскі кінарэжысёр * [[1890]]: [[Ман Рэй]], французскі і амерыканскі мастак * [[1896]]: [[Фаіна Ранеўская]], савецкая актрыса * [[1907]]: [[Сяргей Новік-Пяюн]], беларускі паэт (пам. 26.8.1994) * [[1908]]: [[Ліндан Джонсан]], 36-ы прэзідэнт ЗША * [[1936]]: [[Філіп Лабро]], французскі пісьменнік, рэжысёр * [[1941]]: [[Багдан Ступка]], украінскі акцёр * [[1977]]: [[Дэку]], партугальскі футбаліст * [[1992]]: [[Даніэль Столь]], шведскі лёгкаатлет == Памерлі == [[Выява:LopedeVega.jpg|thumb|right|120px|Лопэ дэ Вэга]] * [[479 да н.э.]]: [[Канфуцый]], кітайскі філосаф * [[1574]]: [[Барталамеа Эўстахіа]], італьянскі ўрач, анатам * [[1576]]: [[Тыцыян]], італьянскі мастак * [[1635]]: [[Лопэ дэ Вэга]], іспанскі [[пісьменнік]], [[драматург]] * [[1651]]: [[Якаб Адрыянсзан Бакер]], галандскі мастак * [[1664]]: [[Франсіска дэ Сурбаран]], іспанскі мастак * [[1916]]: [[Уладзіслаў Вярыга]], беларускі філосаф, этнограф, фалькларыст (нар. 9.6.1868) * [[1935]]: [[Чайлд Хэсем]], амерыканскі мастак * [[1937]]: [[Аляксандр Ляўданскі]], беларускі гісторык і археолаг (нар. 10.9.1893) * [[1937]]: [[Сяргей Дубінскі]], беларускі археолаг і гісторык * [[1942]]: [[Іозеф Эберц]], нямецкі мастак * [[1958]]: [[Эрнэст Арланда Лоўрэнс]], амерыканскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] * [[1965]]: [[Ле Карбюзье]], швейцарскі архітэктар * [[1975]]: [[Хайле Селасіе I]], імператар эфіопскі * [[1971]]: [[Міхаіл Львовіч Співак]], савецкі тэатральны рэжысёр (нар. 6.12.1913) * [[1977]]: [[Язэп Зазека]], беларускі пісьменнік, навуковец, педагог (нар. 24.6.1907) == Святкуюць == * {{Сцяг Малдовы}} [[Малдова]]: Дзень незалежнасці <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|827]] </noinclude> [[Катэгорыя:27 жніўня| ]] jk6ib8yf92awomsqezb3f840g15hmi0 0 9164 5202320 5188192 2026-09-19T12:16:22Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5202320 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:The_universal_declaration_of_human_rights_10_December_1948.jpg|thumb|[[Усеагульная дэкларацыя правоў чалавека]].]] * [[4 студзеня]]: [[Бірма]] атрымала незалежнасць ад [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. * [[5 студзеня]]: [[Warner Bros.|Студыя «Уорнэр Бразерз»]] паказала першы каляровы дакументальны фільм. * [[30 студзеня]]: ** У [[Нью-Дэлі]] забіты палітычны і духоўны лідар [[Індыя|Індыі]] [[Махатма Гандзі]]. ** У горадзе [[Санкт-Морыц]] ([[Швейцарыя]]) распачаліся [[Зімовыя Алімпійскія гульні 1948|V зімовыя Алімпійскія Гульні]]. * [[4 лютага]]: [[Шры-Ланка]] атрымала самакіраванне як [[дамініён]] [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. * [[16 лютага]]: Адкрыта [[Міранда (спадарожнік Урана)|Міранда, спадарожнік Урана]]. * [[17 сакавіка]]: [[Бельгія]], [[Вялікабрытанія]], [[Люксембург]], [[Нідэрланды]] i [[Францыя]] падпісалі Брусельскі пакт, створаны абарончы [[Заходне-Еўрапейскі саюз]]. * [[7 красавіка]]: Заснавана [[Сусветная арганізацыя аховы здароўя]]. * [[9 мая]]: [[Беларуская цэнтральная рада]] на пленуме ў нямецкім [[Эльванген]]е абвясціла сябе «выканаўчым і прадстаўнічым на эміграцыі органам незалежнай Беларускай Народнай Рэспублікі». * [[14 мая]]: Абвешчана незалежнасць [[Ізраіль|Ізраіля]]. * [[15 мая]]: Пачалася [[першая араба-ізраільская вайна]]. * [[22 мая]]: Пачалася [[аперацыя «Вясна»]] — найбольшая дэпартацыя ў гісторыі Літвы. * [[26 мая]]: У [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|ПАР]] абвешчаны пачатак палітыкі [[апартэід]]а. * [[5 чэрвеня]]: У Заходняй Германіі адбыўся з’езд, на якім была заснавана [[Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква]] за мяжой. * [[24 чэрвеня]]: [[СССР]] перакрыў дарогі з [[Берлін]]а на захад і ўстанавіў блакаду [[Заходні Берлін|Заходняга Берліна]] (працягвалася 324 дні). * [[15 жніўня]]: у Сеуле абвешчана незалежнасць [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікі Карэя]] на ўсёй тэрыторіі былога [[генерал-губернатарства Карэя|японскага генерал-губернатарства]], аднак фактычна новыя ўлады кантралююць толькі поўдзень Карэйскага паўвострава. * [[9 верасня]]: у Пхеньяне карэйскія камуністы абвяшчаюць [[КНДР|Карэйскую Народна-Дэмакратычную Рэспубліку]] на ўсёй тэрыторыі Карэі, але фактычна кантралююць толькі поўнач паўвострава. * [[8 лістапада]]: Зарэгістраваны [[Злучаны беларуска-амерыканскі дапамаговы камітэт]] — першая паваенная беларуская арганізацыя ў [[ЗША]]. * [[12 лістапада]]: Завяршыўся [[Такійскі працэс]] над японскімі ваеннымі злачынцамі. * [[28 лістапада]]: У [[Таронта]] заснавана [[Згуртаванне беларусаў Канады]]. * [[5 снежня]]: У [[Заходні Берлін|Заходнім Берліне]] праведзены выбары ў гарадскі парламент. * [[10 снежня]]: Генеральнай Асамблеяй [[ААН|Арганiзацыi Аб’яднаных Нацый]] зацверджана i абвешчана [[Усеагульная дэкларацыя правоў чалавека]]. * [[26 снежня]]: Адбыўся I з’езд [[ХАБР|Хрысціянскага аб’яднання беларускіх работнікаў у Вялікабрытаніі]]. == Нарадзіліся == * [[4 студзеня]]: [[Валерый Кірылавіч Іваноў|Валерый Іваноў]], беларускі кампазітар, педагог, народны артыст Рэспублікі Беларусь (пам. [[2020]]) * [[14 студзеня]]: [[Навум Якаўлевіч Гальпяровіч|Навум Гальпяровіч]], беларускі журналіст, пісьменнік * [[31 мая]]: [[Святлана Алексіевіч]], беларуская пісьменніца * [[24 жніўня]]: [[Жан-Мішэль Жар]], французскі [[кампазітар]], адзін з піянераў электроннай музыкі * [[30 жніўня]]: [[Віктар Андрэевіч Скумін]], савецкі і расійскі вучоны * [[26 лістапада]]: [[Элізабэт Блэкбёрн]], амерыканскі вучоны-цытагенетык, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (2009) * [[27 снежня]]: [[Жэрар Дэпардзьё]], французскі [[акцёр]] * [[19 верасня]]: [[Міхаіл Васільевіч Цімофці]], малдаўскі рэжысёр, акцёр, музыка * [[13 кастрычніка]]: [[Нусрат Фацех Алі Хан]], пакістанскі спявак * [[21 снежня]]: [[Цьеры Мюглер]], французскі мадэльер == Памерлі == * [[8 студзеня]]: [[Курт Швітэрс]], нямецкі мастак і пісьменнік * [[13 студзеня]]: [[Саламон Міхоэлс]], акцёр, рэжысёр, яўрэйскі грамадскі дзеяч (нар. [[16 сакавіка|16.3]].[[1890]]) * [[30 студзеня]]: [[Махатма Гандзі]], індыйскі палітык (нар. [[2 кастрычніка|2.10]].[[1869]]) * [[6 красавіка]]: [[Мікола Шыла]], беларускі нацыянальны дзеяч, журналіст * [[23 ліпеня]]: [[Дэвід Уорк Грыфіт]], амерыканскі кінарэжысёр * [[17 верасня]]: [[Рут Бенедыкт]], амерыканскі антраполаг * [[24 кастрычніка]]: [[Франц Легар]], аўстрыйскі кампазітар {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1948| ]] kjollan6xanhp3enlq3b2468ec8etej 0 9165 5202321 5171393 2026-09-19T12:19:39Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5202321 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:BerlinerBlockadeLuftwege.png|thumb|150px|Берлінскі паветраны мост.]] [[Файл:Flag_of_the_People's_Republic_of_China.svg|thumb|150px|[[Сцяг КНР]].]] * [[14 лютага]]: Упершыню сабраўся Кнесет, парламент [[Ізраіль|Ізраіля]]. * [[4 красавіка]]: [[Бельгія]], [[Вялікабрытанія]], [[Нідэрланды]], [[Данія]], [[ЗША]], [[Ісландыя]], [[Італія]], [[Канада]], [[Люксембург]], [[Нарвегія]], [[Партугалія]] і [[Францыя]] падпісалі ў [[Вашынгтон]]е ([[ЗША]]) [[Паўночнаатлантычны дагавор]] — стварылі [[НАТА]]. * [[16 красавіка]]: Па Берлінскім паветраным мосце ў [[Заходні Берлін]] за дзень было дастаўлена 12849 тон грузаў. * [[12 мая]]: [[Савецкі Саюз]] зняў блакаду Заходняга Берліна. * [[13 мая]]: Падпісаны міжурадавы дагавор паміж [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і Германіяй, паводле якога [[Цэнтральнае разведвальнае ўпраўленне|ЦРУ]] атрымала кантроль над «арганізацыяй Гелена». * [[23 мая]]: Утворана [[Федэратыўная Рэспубліка Германіі (1949—1990)]]. * [[28 мая]]: У [[Таронта]] адбыўся 1-ы з’езд [[Згуртаванне беларусаў Канады|Згуртавання беларусаў Канады]]. * [[8 чэрвеня]]: Упершыню выйшаў асобным выданнем раман «[[1984 (раман)|1984]]» [[Джордж Оруэл|Джорджа Оруэла]]. * [[19 ліпеня]]: Дзень незалежнасці [[Лаос]]а. * [[8 жніўня]]: Падпісаны Дагавор аб дружбе паміж [[Бутан]]ам і [[Індыя]]й, які замацаваў суверэнітэт Каралеўства Бутан. * [[11 жніўня]]: Загадам [[Міністэрства сельскай гаспадаркі БССР]] створана [[Боркавіцкая школа механізацыі сельскай гаспадаркі]]. * [[29 жніўня]]: ** У [[СССР]] выпрабавалі першую савецкую [[атамная бомба|атамную бомбу]]. ** [[Югаславія]] звярнулася да [[ЗША]] па фінансавую дапамогу для ліквідацыі вынікаў савецкай эканамічнай блакады. * [[1 кастрычніка]]: Заснавана [[Кітайская Народная Рэспубліка]] (КНР). * [[7 кастрычніка]]: Абвешчана [[Германская Дэмакратычная Рэспубліка]]. * [[10 кастрычніка]]: На ГАЗе сышла з канвеера апошняя «[[ГАЗ-АА|палутарка]]». * [[1 лістапада]]: Створана [[Кітайская акадэмія навук]]. * [[27 снежня]]: Каралева [[Нідэрланды|Нідэрландаў]] прызнала суверэнітэт [[Інданезія|Інданезіі]]. == Нарадзіліся == * [[10 студзеня]]: [[Джордж Форман]], амерыканскі баксёр * [[8 лютага]]: [[Ірына Вадзімаўна Мураўёва]], руская актрыса, Народны артыст Расіі * [[30 мая]]: [[Валянціна Яноўская]], беларускі гісторык * [[7 жніўня]]: [[Генадзь Васілевіч Шкуратаў]], беларускі акцёр * [[25 жніўня]]: [[Яўгенія Мальчэўская]], беларуская паэтэса * [[21 кастрычніка]]: [[Біньямін Нетаньяху]], палітычны і дзяржаўны дзеяч * [[4 снежня]]: [[Джэф Брыджэс]], амерыканскі акцёр == Памерлі == * [[20 студзеня]]: [[Юзаф Эдвард Пузына]], гісторык, пісьменнік, паэт * [[14 красавіка]]: [[Васіль Сідар-Шэлест]], украінскі вайсковы дзеяч, адзін з кіраўнікоў [[Украінская паўстанцкая армія|УПА]] * [[24 мая]]: [[Аляксей Віктаравіч Шчусеў|А. В. Шчусеў]], рускі архітэктар * [[25 верасня]]: [[Анры Шарль Манген]], французскі мастак * [[29 лістапада]]: [[Адам Станкевіч]], беларускі каталіцкі святар, грамадскі і культурны дзеяч,асветнік, культуролаг, выдавец і публіцыст (нар. [[6 студзеня|6.1]].[[1892]]) {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1949| ]] 6ti6ut0uti85m1m15bf5k1hybmi3a3i 0 14909 5202622 5155432 2026-09-20T11:02:10Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5202622 wikitext text/x-wiki {{Этнас |назва = '''Беларусы''' |выява = Map of the Belarusian Diaspora in the World.svg |шырыня = |подпіс = |саманазва = беларусы |колькасць = каля 9 млн (2021): |рассяленне = {{BLR}}: {{num|7990519}} ([[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|перапіс 2019 года]]):<ref name="belstat.gov.by">[https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/48a/twytvykdto5c4e7tzsjdc60ak8p7vyn6.pdf Вынікі перапісу насельніцтва Рэспублікі Беларусь 2019 г. Том 2] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220222122040/https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/48a/twytvykdto5c4e7tzsjdc60ak8p7vyn6.pdf |date=22 лютага 2022 }}{{ru icon}}</ref> <br /> * [[Файл:Flag of Minsk, Belarus.svg|22px]] [[Мінск]]: {{num|1753122}} * [[Файл:Flag of Minsk Voblast.svg|22px]] [[Мінская вобласць]]: {{num|1302780}} * [[Файл:Flag of Homyel Voblast.svg|22px]] [[Гомельская вобласць]]: {{num|1211234}} * [[Файл:Flag of Brest Voblast, Belarus.svg|22px]] [[Брэсцкая вобласць]]: {{num|1171835}} * [[Файл:Flag of Vitsebsk Voblasts.svg|22px]] [[Віцебская вобласць]]: {{num|934925}} * [[Файл:Flag of Mahilyow Voblast.svg|22px]] [[Магілёўская вобласць]]: {{num|915633}} * [[Файл:Flag of Hrodna Voblasts.svg|22px]] [[Гродзенская вобласць]]: {{num|701190}} {{RUS}}: {{num|208046}} (перапіс [[2021]] года)<ref>{{cite web |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx |title=Национальный состав населения Российской Федерации согласно переписи населения 2021 года |url-status=live |access-date=2023-02-04 |archive-date=2022-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221230204643/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx }}</ref> {{UKR}}: {{num|275763}} (перапіс [[2001]] года)<ref name="perepisU">{{cite web|url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/|title=Усеўкраінскі перапіс насельніцта 2001. Руская версія. Вынікі. Нацыянальнасць і родная мова|lang=ru|archive-url=https://www.webcitation.org/6171e8TFd?url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/|archive-date=21 жніўня 2011|access-date=5 чэрвеня 2014|url-status=live}}</ref> {{LAT}}: {{num|68174}} (перапіс 2011 года)<ref name="Национальности Латвии 2011">[http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/population-census-2011-key-indicators-33613.html Population Census 2011 — Key Indicators] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120610225219/http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/population-census-2011-key-indicators-33613.html |date=10 чэрвеня 2012 }}{{ref-lv}}</ref> {{KAZ}}: {{num|62694}} (2012 года)<ref name="Каз2012">[https://web.archive.org/web/20121115130347/http://www.stat.kz/publishing/2012/%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/%D0%90%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C/12_2011_%D0%91-15-10-%D0%93.rar Агенцтва Рэспублікі Казахстван па статыстыцы. Колькасць насельніцтва Рэспублікі Казахстан па асобных этнасах на 1 студзеня 2012 года.]{{ru icon}}</ref> {{POL}}: 47&nbsp;000 (перапіс 2011&nbsp;г.)<ref name="Перепись 2011">Згодна з папярэднімі вынікамі перапісу насельніцтва 2011 года (гэтым перапісам упершыню прадугледжвалася магчымасць указання дзвюх нацыянальнасцей адным і тым жа рэспандэнтам) у Польшчы налічваліся 31 тысячы людзей, якія ўказалі толькі беларускую нацыянальнасць і ніякую іншую, 6 тысяч людзей указалі беларускую нацыянальнасць у якасці першай з дзвюх, яшчэ 10 тысяч указалі беларускую нацыянальнасць другой з дзвюх магчымых. Сярод 16 тысяч людзей, якія ўказалі беларускую нацыянальнасць адной з дзвюх магчымых (першай ці другой), 15 тысяч другой нацыянальнасцю ўказалі польскую (гл. [https://web.archive.org/web/20120616192742/http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_lu_nps2011_wyniki_nsp2011_22032012.pdf Папярэднія вынікі Нацыянальнага перапісу насельніцтва і жылля Польшчы 2011 года]).{{ref-pl}}</ref> {{LIT}}: 35&nbsp;900 (ацэнка 2010&nbsp;г.)<ref>[http://db1.stat.gov.lt/statbank/SelectVarVal/Define.asp?MainTable=M3010215&PLanguage=1&PXSId=0&ShowNews=OFF Дэпартамент статыстыкі Літвы. База статыстычных дадзеных аб насельніцтве Літвы.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161220143532/http://db1.stat.gov.lt/statbank/SelectVarVal/Define.asp?MainTable=M3010215&PLanguage=1&PXSId=0&ShowNews=OFF |date=20 снежня 2016 }}{{ref-lt}}</ref> {{USA}}: 25&nbsp;600 (2000&nbsp;г.)<ref>[https://old.bigenc.ru/ethnology/text/5621578 БРЭ]</ref> {{GER}}: 21&nbsp;151 (перапіс 2015&nbsp;г.)<ref>{{cite web |url=https://de-1statista-1com-1statista.emedia1.bsb-muenchen.de/statistik/daten/studie/1221/umfrage/anzahl-der-auslaender-in-deutschland-nach-herkunftsland/Statistisches |title= Bundesamt. Anzahl der Ausländer in Deutschland nach Herkunftsland in den Jahren 2014 und 2015 |access-date=9 October 2016}}</ref> {{UZB}}: 18&nbsp;500 (ацэнка 2021 г.)<ref>[https://www.gazeta.uz/ru/2021/08/20/ethnic-groups/ gazeta.uz]</ref> |мова = [[беларуская мова|беларуская]] |мовы зносін = [[руская мова|руская]] |рэлігія = [[хрысціянства]] ([[праваслаўе]], [[каталіцтва]] ([[Рымска-Каталіцкая Царква|лацінскага]] і [[Беларуская Грэка-Каталіцкая Царква|візантыйскага]] абрадаў), [[пратэстанцтва]]) |раса = [[еўрапеоідная раса]] |уваходзіць = [[усходнія славяне]] |паходжанне = [[славяне]] |роднасныя = [[украінцы]], [[рускія]], [[палякі]], іншыя [[славяне]] і некаторыя [[балты]] (генетычна) |уключае = }} {{Значэнні|Беларусы (значэнні)}} {{Значэнні|Беларус (значэнні)}} '''Белару́сы''' — [[усходнія славяне|усходнеславянскі]] [[народ]]. Агульная колькасць у свеце — каля 9 млн чалавек (2021). Асноўнае насельніцтва [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]], дзе налічваюць {{num|7990,7|тыс чалавек}} і складаюць 84,9 % жыхароў дзяржавы (паводле перапісу ад 2019 года). Жывуць таксама ў значнай колькасці ў [[Расія|Расіі]], [[Украіна|Украіне]], [[Латвія|Латвіі]], [[Літва|Літве]], [[Польшча|Польшчы]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], [[Казахстан]]е і інш. Карыстаюцца [[Беларуская мова|беларускай мовай]], якая адносіцца да ўсходняй падгрупы [[Славянскія мовы|славянскай групы]] [[Індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскай моўнай сям’і]]. Сучасная беларуская літаратурная мова пачала стварацца з 1850-х гадоў на аснове гаворак у шырокім наваколлі [[Мінск|горада Мінска]] (па сучаснай класіфікацыі — мінская гаворка<ref name="ReferenceA">Нарысы па гісторыі беларускай мовы / Рэдкал.: П. Ф. Глебка і [і інш.]. — Мінск : Вучпедвыд БССР, 1957. — С. 17.</ref> [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускай групы гаворак]] беларускай мовы). Алфавіт літаратурнай мовы на аснове [[кірыліца|кірыліцы]]. У цяперашні час шырока распаўсюджаны беларуска-рускі [[білінгвізм]] з дамінаваннем [[руская мова|рускай мовы]]. Веруючыя беларусы пераважна [[праваслаўе|праваслаўныя]]; ёсць значная колькасць [[Каталіцтва|каталікоў]]<ref>''Григорьева, Р. А.'' Белорусы / Р. А. Григорьева // Народы России: энциклопедия / Гл. ред. [[Валерый Аляксандравіч Цішкоў|В. А. Тишков]] ; Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 1994. — С. 110; ''Григорьева, Р. А.'' Белорусы / Р. А. Григорьева, Т. Б. Варфоломеева, А. Г. Шешкен // Большая Российская энциклопедия: в 30 т. / Председатель Науч.-ред совета Ю. С. Осипов. Отв. ред. С. Л. Кравец. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 2005. — Т. 3. «Банкетная кампания» 1904 — Большой Иргиз. — С. 260.</ref> і невялікая колькасць [[пратэстанцтва|пратэстантаў]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 424.</ref>. == Этнагенез == {{main|Этнагенез беларусаў|Этнічная тэрыторыя беларусаў}} Сучасная беларуская акадэмічная навука ([[Васіль Кірылавіч Бандарчык|Васіль Бандарчык]], [[Міхаіл Фёдаравіч Піліпенка|Міхаіл Піліпенка]], [[Ігар Усеваладавіч Чаквін|Ігар Чаквін]] і інш.) лічыць, што працэс [[этнагенез беларусаў|этнаўтварэння беларусаў]] пачынаецца ў XIII—XIV стст. у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 36.</ref>, а стаў выразна ажыццяўляцца ў XIV—XV стст.<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 49.</ref> У фарміраванні беларускага этнасу (у Папрыпяцці, Верхнім Панямонні, Верхнім Падзвінні і Верхнім Падняпроўі) яшчэ ў XIII—XIV стст. прынялі ўдзел значная частка ўсходніх славян («русь», «рускія»), часткова групы заходніх славян (галоўным чынам, [[палякі]] — пераважна сяліліся на [[Палессе|Палессі]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 43—44.</ref>) і неславянскія этнічныя групы, асабліва [[балты|балцкія]] ([[Літва (плямёны)|літва]], [[яцвягі]], [[прусы]], [[жамойты]]), многія з якіх былі вымушанымі перасяленцамі ў адзначаныя раёны<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 44.</ref>. Усходнеславянскае насельніцтва ў сваёй масе склала аснову беларусаў, а неўсходнеславянскія групы сталі дадатковым кампанентам гэтай новай этнічнай супольнасці<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 45.</ref>. == Антрапалогія == {{main|Антрапалогія беларусаў}} Беларусы паўночных, цэнтральных і заходніх рэгіёнаў [[Беларусь|Беларусі]] адносяцца пераважна да ўсходнееўрапейскага тыпу сярэднееўрапейскай расы (у межах вялікай [[Еўрапеоідная раса|еўрапеоіднай расы]]). Некаторыя даследчыкі вылучаюць сярод беларусаў палескі і верхнепрыдняпроўскі антрапалагічныя тыпы. Беларускі антраполаг [[Аляксей Ігнатавіч Мікуліч|Аляксей Мікуліч]] прышоў да высновы, што сучасная карціна генафонду беларусаў сфармавалася як шляхам доўгатэрміновага прыстасавання ў выніку натуральнага адбору, так і ў выніку этнічнай кансалідацыі<ref>''Мікуліч, А. І.'' Беларусы ў генетычнай прасторы: Антрапалогія этнасу. — Мінск, 2005. — С. 112.</ref>. Паводле вынікаў даследавання Аляксея Мікуліча, агульная характарыстыка генафонду сучасных беларусаў найбліжэй да характарыстыкі генафонду сучасных [[украінцы|украінцаў]]<ref>''Мікуліч, А. І.'' Беларусы ў генетычнай прасторы: Антрапалогія этнасу. — Мінск, 2005. — С. 97—98, 104.</ref> і мае даволі трывалую генетычную непарыўнасць пакаленняў у часе, бо геаграфічная структура сучаснага беларускага генафонду шмат у чым супадае з арэаламі старажытных [[археалагічная культура|археалагічных культур]] Беларусі яшчэ даславянскай эпохі<ref>''Мікуліч, А. І.'' Беларусы ў генетычнай прасторы: Антрапалогія этнасу. — Мінск, 2005. — С. 111.</ref>. Паводле даследаванняў Рэспубліканскага цэнтра гематалогіі і перасадкі касцявога мозгу ([[Беларусь]]) сучасным беларусам па [[фенатып]]у (сукупнасць характарыстак, набытых індывідам на вызначанай стадыі свайго развіцця — пад уплывам умоў знешняга асяроддзя і выпадковых змен) найбольш блізкімі з’яўляюцца сучасныя [[немцы]] і [[палякі]]<ref>{{cite web|url= http://www.sb.by/zdorove/news/belorusam-po-fenotipu-naibolee-blizki-nemtsy-i-polyaki.html|title= Белорусам по фенотипу наиболее близки немцы и поляки|author= Анатолий Усс|date= 24 лютага 2016|publisher= [[Советская Белоруссия|СБ. Беларусь Сегодня]]|access-date= 28 мая 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160506225054/http://www.sb.by/zdorove/news/belorusam-po-fenotipu-naibolee-blizki-nemtsy-i-polyaki.html|archive-date= 6 мая 2016}}</ref>. == Этнонім == {{main|Белая Русь}} Этнонім «беларусы» паходзіць ад тапоніма «[[Белая Русь]]», які пачаткова меў рэгіянальнае значэнне і ў праваслаўна-ўніяцкай традыцыі адносіўся да паўночнай і ўсходняй часткі сучаснай [[Беларусь|Беларусі]]<ref>''Белы, А.'' Хроніка «Белай Русі»: нарыс гісторыі адной геаграфічнай назвы. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2000. — С. 158—159.</ref>. Першы зафіксаваны выпадак ужывання слова «беларус» у грэчаскім перакладзе (Leucorussus) як саманазвы выхадцаў з сучаснай этнічнай тэрыторыі Беларусі вядомы з запісу [[Саламон Рысінскі|Саламона Рысінскага]] ў Альтдорфскі ўніверсітэт у 1586 годзе<ref>''Латышонак А.'' [http://www.belreform.org/latyszonak_rysin.php Навуковыя крыніцы самаакрэслення Саламона Рысінскага як беларуса] // Рэфармацыя і грамадства : XVI стагоддзе : Матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Мінск : Беларускі кнігазбор, 2005. — С. 126—131.</ref>, але азначэнне шырока не распаўсюдзілася тым часам як этнонім. Да канца XVIII ст. як саманазвы ўжываліся азначэнні «русь», «рускія», «[[Русіны (гістарычны этнонім)|русіны]]» або «[[літвіны]]»<ref name="ReferenceB">''Этнаграфія беларусаў : гістарыяграфія, этнагенэз, этнічная гісторыя / В. К. Бандарчык, І. У. Чаквін, І. Г. Углік [і інш.]. — Мн.: Навука і тэхніка, 1985. — С. 150.</ref>. [[Файл:Shljahtich Zavalnja.png|thumb|Тытульны ліст кнігі [[Ян Баршчэўскі|Яна Баршчэўскага]] «[[Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях]]», 1844—1846 гг.]] У першай палове XIX ст. азначэнне «беларусы» было распаўсюджана пераважна ў [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губернях]], а таксама ва ўсходняй частцы [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], і мела не столькі этнічны, колькі тапанімічны характар<ref name="ReferenceB"/>. 20 студзеня (1 лютага) 1863 года назва «Беларусь» упершыню ўключана ў найменне ўраду — [[Часовы правінцыяльны ўрад Літвы і Беларусі|Часовага правінцыяльнага ўраду Літвы і Беларусі]] на чале з [[Кастусь Каліноўскі|Кастусём Каліноўскім]]. Саманазва «беларусы» як этнонім замацавалася за [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускім этнасам (амаль па ўсёй яго этнічнай тэрыторыі)]] толькі з сярэдзіны 1860-х гадоў (пасля прац расійскага этнографа [[Родэрых фон Эркерт|Родэрыха Эркерта]]<ref>''Эркерт, Р. Ф.'' Этнографический атлас западнорусских губерний и соседних областей. ― Берлин, 1863; ''Эркерт, Р. Ф.'' Взгляд на историю и этнографию западных губерний России : (с атласом) / [соч.] Полк. Р. Ф. Эркерта. — Санкт-Петербург : тип. Дома призрения малолет. бедных, 1864. — 72 с.</ref>). І на працягу 1870—1880-х гадоў этнонім «беларусы» трывала і канчаткова выцясняе іншыя «канкурэнтныя» назвы («[[крывічы]]», «крывічане», «[[Чорная Русь|чарнарусы]]», «[[заходнерусізм|заходнерусы]]» і іншыя<ref name="imef.basnet.by">''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_28.pdf «Адных бацькоў сыны»: праблема этнічнага адзінства беларусаў у канцы XVIII — пачатку ХХ ст.]… С. 318.</ref>), якія прапаноўваліся ў тыя часы рознымі гісторыкамі, ідэолагамі і публіцыстамі<ref name="imef.basnet.by"/>, і лакальна-рэгіянальныя назвы ([[Загароддзе|загародцы]], пінчукі, [[палешукі]] і г.д.) для азначэння беларускага этнаса, што было звязана з папулярызацыяй гэтай назвы праз расійскую этнаграфічную і гістарычную навуку і з развіццём пачатковай адукацыі ў вёсцы, дзякуючы чаму стала мажлівым пашырэнне гістарычных ведаў і назвы «беларусы» сярод шырокіх колаў насельніцтва<ref>''Этнаграфія беларусаў : гістарыяграфія, этнагенэз, этнічная гісторыя / В. К. Бандарчык, І. У. Чаквін, І. Г. Углік [і інш.]. — Мн.: Навука і тэхніка, 1985. — С. 164—166.''</ref><ref>''Терешкович, П. В.'' [http://pawet.net/files/ceraskowich.pdf Этническая история Беларуси XIX — начала XX в.].. С. 145.</ref>. У 1903 г. этнограф [[Яўхім Карскі]] канстатаваў, што найбольш кансерватыўнаму сялянскаму слою насельніцтва назва «беларусы» была не вядома: ''«У цяперашні час просты народ у Беларусі не ведае гэтай назвы. На пытанне: хто ты? прасталюдзін адказвае — рускі, а калі ён каталік, то называе сябе або каталіком, або палякам; часам сваю радзіму назаве Літвой, а то і проста скажа, што ён „тутэйшый“ (tutejszy) — тутэйшы, вядома, супрацьпастаўляючы сябе асобе, якая гаворыць па-вялікаруску, як чужынцу ў [[Паўночна-Заходні край|Заходнім краі]]»''<ref>''Карскій, Е. Ф.'' — Белоруссы. Т. I, гл. V., С. 116.</ref>. А [https://be.wikipedia.org/wiki/Этнічная_тэрыторыя_беларусаў#Вынікі_Першага_ўсеагульнага_перапісу_насельніцтва_Расійскай_імперыі_(1897) вынікі Першага ўсеагульнага перапісу насельніцтва Расійскай імперыі (1897)] прыводзяць іншыя дадзеныя па беларускім губерням. == Рэлігія == {{main|Рэлігія ў Беларусі|Праваслаўе ў Беларусі|Каталіцтва ў Беларусі|Пратэстанцтва ў Вялікім Княстве Літоўскім}} [[Файл:Murovanka church.jpg|thumb|[[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Мураванка)|Праваслаўная Свята-Раства-Багародзіцкая царква XVI стагоддзя ў Мураванцы]]. Фота 2012 года.]] Пачаткова ў XIII—XIV стст. у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім (ВКЛ)]] у асноўным арэале фарміравання беларускага этнасу мелася пераважаючае славянамоўнае насельніцтва, якое ў асноўнай масе было хрысціянскім і прытрымлівалася [[праваслаўе|праваслаўя]]. У той жа час адбываліся кантакты з [[Балты|балтамоўным язычніцкім насельніцтвам]], якое межавала ці пранікала на славянамоўныя тэрыторыі, паступова славянізуючыся. Маюцца і факты прысутнасці яшчэ ў сярэдзіне XIII ст. хрысціянскага насельніцтва ў глыбока [[Балты|балцкіх тэрыторыях]] — прычым і ў месцах, якія сталі важнымі цэнтрамі ў працэсе генезіса [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]], — у [[Вільнюс|Вільні]] і [[Кярнаве]]<ref>''Вайткявичус, В.'' Нестереотипный взгляд на культуру восточнолитовских курганов… С. 186.</ref>. Гэта прыводзіла да суіснавання ў ВКЛ побач з хрысціянамі [[язычніцтва|язычніцкага насельніцтва]]<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 193, 197.</ref>. Вынікі гэтых кантактаў яшчэ дагэтуль з’яўляюцца прадметам навуковых дыскусій. [[Файл:Магілёўскія відарысы 06.jpg|thumb|[[Свята-Мікольскі жаночы манастыр (Магілёў)|Праваслаўная царква Святога Мікалая XVII стагоддзя ў Магілёве]]. Фота 2014 года.]] Яшчэ ў 1240—1260-ыя гг. (ці нават раней) у полацкіх уладаннях ужо існавалі дзве каталіцкія [[дыяцэзія|дыяцэзіі]], падначаленыя архібіскупскай кафедры ў [[Рыга|Рызе]]: Рускае біскупства ў [[Полацкае княства|Полацкім княстве]] і Селонскае — у залежнай ад Полацку [[Сэлія|Селонскай зямлі]]. У часы [[Міндоўг]]а часова ў 1251—1260 гг. існавала каталіцкае біскупства, якое ахполівала і землі Панямоння, што было першай хваляй прыходу каталіцтва ў землі ВКЛ<ref>''Ганчарук, І. Г.'' Рымска-каталіцкая царква на Беларусі // Рэлігія і царква на Беларусі : Энцыкл. давед. — Мінск : БелЭн, 2001. — С. 280; Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 224.</ref>. Аднак пасля (да [[1387]] г.) у ВКЛ не мелася тэрытарыяльнай арганізацыі рымска-каталіцкага касцёла, хоць вядома, што ў 1320-я гг. нямецкія [[дамініканцы]] і [[францысканцы]] мелі ў [[Вільнюс|Вільні]] і [[Навагрудак|Навагрудку]] па адным каталіцкім [[Манастыр|кляштары]]<ref>''Ганчарук, І. Г.'' Рымска-каталіцкая царква на Беларусі // Рэлігія і царква на Беларусі : Энцыкл. давед. — Мінск : БелЭн, 2001. — С. 280; Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 233.</ref> і не спынялі спроб місіянерскай дзейнасці<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 224—226.</ref>. У 1387 годзе воляй вялікага князя літоўскага [[Ягайла|Ягайлы]] ў ВКЛ язычніцкае балцкае насельніцтва пачалі масава хрысціць па [[каталіцтва|каталіцкім абрадзе]], што лічыцца другой хваляй хрысціянізацыі балтаў у дзяржаве. Ягайлам пабудаваны каталіцкія касцёлы ў тым ліку каля Навагрудка, Мінска, Крэва, Абольцаў і іншых месцаў<ref>''Ганчарук, І. Г.'' Рымска-каталіцкая царква на Беларусі // Рэлігія і царква на Беларусі : Энцыкл. давед. — Мінск : БелЭн, 2001. — С. 280; Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 228—229.</ref>, што было пачаткам шырокага распаўсюджання каталіцызма ў розных землях ВКЛ. Вялікія князі літоўскія (напрыклад, [[Вітаўт]]) выдавалі дазволы ''«рускім»'', ''«русінам»'' (якія былі славянамоўныя і праваслаўнымі) пры жаданні хрысціцца ў [[каталіцтва]] і праводзілі палітыку рэлігійнай талерантнасці<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 229.</ref>. Прынцып надання пасад толькі католікам у [[Рада Вялікага Княства Літоўскага|гаспадарскай паны-радзе]] не выконваўся строга<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 383—384.</ref>. [[Феадал|Феадальнае саслоўе]] ([[баяры]]/[[шляхта]]) у ВКЛ складалася з прадстаўнікоў як католікаў, так і праваслаўных<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 370—372.</ref>. Абмежаванні міжканфесійных шлюбаў цалкам ніколі не вытрымліваліся ў практыцы паўсядзённага жыцця XV — пачатку XVI ст.<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 239.</ref> Манарх меў тытул не толькі «вялікага князя літоўскага», але і «вялікага князя рускага» і «князя жамойцкага». У 1550—1580 гг. у [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] пракаціліся хвалі рэлігійнай [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]], а затым [[Контррэфармацыя|Контррэфармацыі]], якія закранулі, галоўным чынам, мясцовую [[шляхта|шляхту]]<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 506—508.</ref>. Самай папулярнай канфесіяй сярод шляхты-пратэстантаў (у тым ліку [[магнат]]аў, якія былі на чале руху) стаў [[кальвінізм]]<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 509.</ref>. Аднак у 1590—1600-я гг. пратэстанцкая і праваслаўная шляхта ВКЛ у сваёй большасці перайшла ў каталіцызм, і толькі меншая частка прытрымлівалася праваслаўя ці [[пратэстанцтва]]<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 519, 524—525.</ref>. У [[1596]] г. адбылася [[Берасцейская унія]], якая стварыла [[Уніяцкая царква на Беларусі|грэка-каталіцкую царкву (уніяцтва)]], да якой сталі належаць галоўным чынам славянамоўныя сяляне<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 538—540.</ref>. У [[1632]] г. польскі кароль і вялікі князь літоўскі (1632—1648) [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслаў]] для захавання рэлігійнага спакою і ўмацавання традыцыйнай талерантнасці ў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], хоць і не атрымаў згоды [[Папа Рымскі|Апостальскай сталіцы (Рыма)]], пайшоў на афіцыйнае аднаўленне праваслаўнай іерархіі, скасаванай пасля заключэння [[Берасцейская унія|Берасцейскай уніі (1596)]], і стварыў праваслаўную [[Магілёўская і Мсціслаўская епархія|Магілёўскую епархію]]<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2004. — Т. 3 : Беларусь у часы Рэчы Паспалітай (XVII—XVIII ст.). — С. 49, 154.</ref>. Аднак была захавана і [[Уніяцкая царква на Беларусі|грэка-каталіцкая царква (уніяцтва)]], да якой належала большая частка сялян. Пры розным статусе канфесій у краіне захоўваўся рэлігійны мір. Нярэдкімі былі міжканфесійныя шлюбы і ў сувязі з гэтым пераходы з адной канфесіі ў другую<ref>Канфесіі на Беларусі (к. XVIII—XX ст.). — Мінск, 1998. — С. 5.</ref>. У адказ на прэтэнзіі [[Маскоўская дзяржава|рускага цара]] на ўсходнія рэгіёны ВКЛ, польскі кароль і вялікі князь літоўскі (1648—1668) [[Ян II Казімір Ваза|Ян Казімір]] па ініцыятыве сенатараў ВКЛ таксама зрэдку пачаў (па прычыне ідэалагічнага спаборніцтва) называць сябе ў лістах ''«вялікі князь літоўскі і Белай Русі <…>»'' (адзін раз нават ''«вялікі князь літоўскі, рускі, Белай Русі і жамойцкі <…>»''), але гэты тытул не быў афіцыйна прыняты, ужываўся часова ў 1655—1656 гг. і ад гэтага выразу хутка адмовіліся<ref>''Łatyszonek, O.'' Od rusinów białych do białorusinów… С. 211—212.</ref>. Замест гэтага, каб адабраць ідэалагічныя падставы ў рускага цара прэтэндаваць на землі Рэчы Паспалітай, населеныя праваслаўнымі, [[Тытул Папы Рымскага|папа рымскі]] [[Аляксандр VII]] у 1661 г. зацвердзіў за польскім каралём і вялікім князем літоўскім (і яго наступнікамі) да яго поўнага тытулу (''«Ян Казімір, ласкай Божай кароль польскі, вялікі князь літоўскі, рускі, прускі, мазавецкі, жамойцкі, лівонскі, смаленскі, северскі, чарнігаўскі, а таксама спадчынны кароль шведаў, готаў, вэндаў»'') і дадатковы тытул ''«rex orthodoxus»'' (па-лацінску ''«праваслаўны кароль»'')<ref>Podręczna encyklopedya kościelna. — Warszawa, 1913. — t. XXXI—XXXII. — S. 292.</ref>. [[Файл:Katedralny sabor Sv Ducha - Minsk city - 2010 AD.jpg|left|thumb|Праваслаўны [[кафедральны сабор Сашэсця Святога Духа]] ([[1633]]) у [[Мінск]]у. Фота 2010 года.]] [[Файл:Church of the Holy Trinity in Gierviaty.jpg|left|thumb|[[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Гервяты)|Каталіцкі касцёл Найсвяцейшай Тройцы]] ([[1903]]) у [[Гервяты|Гервятах]]. Фота 2014 года.]] Высокі і афіцыйны статус каталіцызма ў дзяржаве і канфесіянальная негамагеннасць насельніцтва ([[шляхта]] — у асноўным каталікі, а [[Сялянства|сяляне]] — у асноўным праваслаўныя ці [[Уніяцтва|ўніяты]]) кампенсаваліся тым, што святарства займала другаснае становішча ў грамадскай іерархіі і культуры ў параўнанні са свецкімі [[феадал]]амі ([[баяры|баярамі]], [[шляхта]]й)<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 373, 375; ''Сагановіч, Г.'' Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII стагоддзя. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2001. — С. 154.</ref>, нягледзячы на тое, што ў [[Сенат Рэчы Паспалітай|Сенаце Рэчы Паспалітай]] каталіцкія [[Епіскап|біскупы]] займалі пярэднія крэслы, а праваслаўныя і ўніяцкія рэлігійныя іерархі не былі прадстаўлены ў Сенаце ўвогуле. [[Духавенства|Святарства (духавенства)]] у [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] увогуле не лічылася за асобнае [[саслоўе]]<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 373.</ref>. Таму каб зрабіцца каталіцкім арцыбіскупам, біскупам, абатам ці атрымаць якую-небудзь іншую каталіцкую пралатуру, неабходна было мець добры шляхецкі радавод. Самымі пажаданымі для шляхты ВКЛ і Рэчы Паспалітай былі пасады [[ваявода|ваявод]] і [[кашталян]]аў ці пасада [[манарх]]а, якая была выбарнай. Акрамя таго з даўніх часоў шырокае распаўсюджанне атрымала калятарскае права — калі землеўладальная свецкая шляхта, на чыіх маёнтках знаходзілася [[парафія]] (каталіцкая, праваслаўная, уніяцкая ці пратэстанцкая), ці проста шляхціц-фундатар храма (і яго нашчадкі) выдавалі рэкамендацыі на заняцце канкрэтнай духоўнай асобай пасады мясцовага парафіяльнага святара<ref>''Markiewicz, M.'' Historia Polski 1492—1795… С. 93.</ref>. Самі ж вярхоўныя каталіцкія, праваслаўныя і ўніяцкія духоўныя іерархі (біскупы і мітрапаліты) прызначаліся ў ВКЛ і Рэчы Паспалітай паводле ўказаў манарха (вялікага князя/караля)<ref>''Markiewicz, M.'' Historia Polski 1492—1795… С. 93; ''Сагановіч, Г.'' Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII стагоддзя. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2001. — С. 154.</ref>. Праваслаўная царква прызнае вяршынства свецкай улады над царкоўнай<ref>''Markiewicz, M.'' Historia Polski 1492—1795… С. 93; Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 214.</ref>. Як каталіцкі касцёл, так і ўніяцкая і праваслаўная цэрквы мелі права валодаць і валодалі зямельнымі маёнткамі, прыгоннымі сялянамі; мелі свае [[Манастыр|кляштары]] і трымалі [[школа|школы]]; атрымлівалі фундушы ад свецкай шляхты. Толькі 23 ліпеня 1790 года [[Кіеўскія ўніяцкія мітрапаліты|ўніяцкі мітрапаліт]] быў уведзены ў склад Сената Рэчы Паспалітай, дзе быў прыраўняны па статусе да каталіцкага біскупа і засядаў пасля каталіцкага смаленскага біскупа<ref>''Markiewicz, M.'' Historia Polski 1492—1795… С. 96.</ref>. Нежаданне шляхты доўгі час уводзіць уніяцкага мітрапаліта ў склад Сенату вынікала з прынцыпа праваслаўнай і ўніяцкай царквы, што чалавеку любога [[саслоўе|саслоўя]] можна займаць пасаду епіскапа (біскупа) ці мітрапаліта, а [[шляхта]] не хацела дапускаць у шляхецкія інстытуты ([[Павятовы соймік|соймікі]] і [[Сойм Рэчы Паспалітай|сойм]]) прасталюдзінаў<ref>''Анішчанка, Я. К.'' Інкарпарацыя… С. 261.</ref>. [[Падзелы Рэчы Паспалітай|Пасля падзелаў Рэчы Паспалітай (1772, 1793, 1795)]] і ўключэння беларускіх зямель у склад [[Расійская імперыя|Расійскай Імперыі]] пачаліся пераводы ўніяцкага насельніцтва (у асноўным — сялян) да [[Руская Праваслаўная Царква|Рускай праваслаўнай царквы]], хоць масавы перавод усіх уніятаў да Рускай праваслаўнай царквы адбыўся пасля ліквідацыі [[Берасцейская унія|Барасцейскай царкоўнай уніі (1596)]] паводле рашэнняў [[Полацкі царкоўны сабор|Полацкага царкоўнага сабора (1839)]]<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4 : Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 67—72.</ref>. У сітуацыі шматканфесіянальнасці сярод сялян панавала талерантнасць, а часам і індыферэнтнасць у рэлігійным жыцці, калі сяляне хадзілі ў каталіцкія ці праваслаўныя храмы і заключалі міжканфесіянальныя шлюбы (хоць гэта непакоіла расійскія ўлады), што было абумоўлена ў не малой ступені непісьменнасцю вернікаў<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 72.</ref>. Менавіта з [[1839]] г. беларусы аж да сённяшняга часу ў сваёй пераважаючай большасці з’яўляюцца [[праваслаўе|праваслаўнымі]] і належаць да [[Руская Праваслаўная Царква|Рускай праваслаўнай царквы]]<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 92—94.</ref>. Мясцовае [[Дваране|дваранства]] ў сваёй масе засталося каталіцкім і цвёрда трымалася каталіцызма, гэтак жа як частка сялян<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 229—232.</ref>. З таго часу расійская ўлада палітызавала і абвастрыла канфесійнае пытанне на беларускіх землях, імкнучыся супрацьпаставіць праваслаўных і католікаў (праваслаўныя лічыліся расійскай уладай за «рускіх», а каталікі — за «палякаў»), знізіць працэнт каталікоў у краі, а пасля падаўлення [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]] увяла самыя дыскрымінацыйныя законы супраць каталіцкага насельніцтва, што дзейнічалі ў беларускіх губернях да падзення царскай улады ў ходзе [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі (1917)]]<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 176—183; ''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 100, 103—110.</ref>. У часы Расійскай Імперыі святарства (праваслаўнае, каталіцкае і пратэстанцкае) на беларускіх землях зноў жа займала другаснае значэнне ў грамадскай іерархіі і культуры ў параўнанні са свецкім дваранствам, хоць [[Духавенства|святарства (духавенства)]] у імперыі лічылася за асобнае [[саслоўе]], а [[праваслаўе]] мела статус пануючай канфесіі<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 59; Гісторыя беларускай дзяржаўнасці ў канцы XVIII ст. — пачатку XXI ст. — Мінск : Беларуская навука, 2011. — Кн. 1. — С. 158.</ref>. У час знаходжання Беларусі ў складзе [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] (у форме [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]) па распараджэнні савецкіх улад праходзіла барацьба з рэлігійнасцю насельніцтва і папулярызацыя [[атэізм]]у<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]; рэдкал: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2007. — Т. 5. Беларусь у 1917—1945 гг. — С. 249—260.</ref>. Толькі ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якая ўвайшла ў склад міжваеннай Польшчы (1918—1939), захавалася каталіцкая, пратэстанцкая і праваслаўная цэрквы, хоць польскімі ўладамі праводзілася палітыка лагоднай паланізацыі беларускамоўнага насельніцтва, дыскрымінацыі праваслаўнага насельніцтва і папулярызацыі каталіцызма<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]; рэдкал: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2007. — Т. 5. Беларусь у 1917—1945 гг. — С. 423—445; ''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 264, 266, 272.</ref>. Першы поўны [[Пераклады Бібліі на беларускую мову|беларускамоўны пераклад Бібліі]] быў надрукаваны ([[тарашкевіца]]й) у [[1973]] годзе ў [[Нью-Ёрк]]у ([[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]). [[Файл:Будслав.jpg|thumb|[[Будслаўскі фэст]] у 2008 годзе.]] Пасля [[Распад СССР|распаду СССР]], у [[Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]] з 1991 г. пачалося шырокае аднаўленне рэлігійнай дзейнасці, а некаторыя рэлігійныя святы атрымалі статус дзяржаўных<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 352, 405; ''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 393—394.</ref>. Паводле ацэнкі супрацоўніцы Інстытута антрапалогіі і этналогіі Расійская акадэміі навук [[Рэгіна Антонаўна Грыгор’ева|Рэгіны Грыгор’евай]]<ref>[http://iea-ras.ru/index.php?go=Conference&in=view&id=66 Григорьева Регина Антоновна]</ref>, веруючыя беларусы — пераважна [[праваслаўе|праваслаўныя]]; у 1994 годзе каля 25 % беларусаў былі [[каталіцтва|католікамі]]<ref>''Григорьева, Р. А.'' Белорусы / Р. А. Григорьева // Народы России: энциклопедия / Гл. ред. [[Валерый Аляксандравіч Цішкоў|В. А. Тишков]] ; Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 1994. — С. 110.</ref>, а ў 2005 г. — каля 20 %<ref>''Григорьева, Р. А.'' Белорусы / Р. А. Григорьева, Т. Б. Варфоломеева, А. Г. Шешкен // Большая Российская энциклопедия: в 30 т. / Председатель Науч.-ред совета Ю. С. Осипов. Отв. ред. С. Л. Кравец. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 2005. — Т. 3. «Банкетная кампания» 1904 — Большой Иргиз. — С. 260.</ref>. Беларусы-каталікі прысутнічаюць як у заходніх раёнах Беларусі, так і цэнтральных і ўсходніх<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 409—410.</ref>. Невялікая колькасць веруючых беларусаў адносіцца да пратэстантаў, галоўным чынам у [[Мінск]]у і [[Беларускае Палессе|палескіх раёнах]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай]] і [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай абласцей]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 424—444.</ref>. У 2018 годзе «[[Будслаўскі фэст]]» (штогадовая ўрачыстасць у гонар ушанавання [[абраз Маці Божай Будслаўскай|абраза Маці Божай Будслаўскай]]) быў унесены ў [[Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА]]. <gallery perrow="5"> File:Paraskeva (16th c, Belarus museum).jpg|Праваслаўная ікона Святой Параскевы, 2-я палова XVI ст. Створана на Случчыне. ([[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны мастацкі музей Беларусі]]). File:Abraz.jpg|Каталіцкі [[Будслаўскі абраз Маці Божай]], 1590-я гады. File:Valarjan Pratasievič. Валяр’ян Пратасевіч (XVIII).jpg|Віленскі каталіцкі біскуп [[Валяр’ян Пратасевіч]] (к. 1509—1579) — адзін з галоўных заснавальнікаў [[Вільнюскі ўніверсітэт|Віленскай езуіцкай акадэміі]]. File:Марыя з дзіцем. Фрагмент кампазіцыі.JPG|[[Дзева Марыя|Божая Маці]] з [[Ісус Хрыстос|Дзіцём]]. Беларуская разьбяная скульптура, пачатак XVII стагоддзя (фрагмент кампазіцыі). File:Комплекс былога езуіцкага калегіюму. г. Ворша 2.jpg|Комплекс былога [[Аршанскі езуіцкі калегіум|аршанскага езуіцкага калегіума]], XVII—XVIII стст. Фота 2012 года. </gallery> == Мова і пісьменства == {{main|Беларуская мова|Гісторыя беларускай мовы|Беларуская літаратура}} [[Файл:Francišak Skaryna.jpg|thumb|Першадрукар і асветнік [[Францыск Скарына]]. Аўтапартрэтная гравюра, 1517 год.]] Сучасныя формы гутарковай [[беларуская мова|беларускай мовы]] (яе найважнейшыя фанетычныя, граматычныя і лексічныя рысы) у форме розных дыялектаў пачалі складвацца ў XIII―XV стст. у ходзе [[этнагенез беларусаў|этнагенеза беларусаў]], а таму ў першую чаргу — у выніку цеснага ўзаемадзеяння ўсходнеславянскіх гаворак, якія апынуліся ў межах [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага]]<ref>{{кніга|аўтар=Карский Е. Ф.|загаловак=Белорусы. Введение в изучение языка и народной словесности|спасылка=http://zapadrus.su/attachments/karsky/karsk1.zip|месца=Варшава|год=1903|том=1|старонак=478}}</ref><ref>''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 28, 78, 81.</ref>. Як літаратурныя выкарыстоўвалі самыя розныя мовы, нават некалькі моў паралельна. З XIV да канца XVIII ст. як пісьмовая мова вялікакняскай канцылярыі раз-пораз выкарыстоўвалася [[Лацінская мова|латынь]], аднак з XIV да сярэдзіны XVII ст. усё ж асноўнай і масавай мовай дакументаў вялікакняскай канцылярыі і мясцовых адміністрацый у [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] стала славянская мова — т. зв. «руская мова», якой спачатку абазначалі [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскую мову]] (ці «старажытнарускую мову»), што паступова да сярэдзіны XVI ст. ужо набыла шмат рыс гутарковай [[беларуская мова|беларускай мовы]] (асабліва ў лексіцы і фразеалогіі) і не набыла рыс балцкіх гаворак<ref name="ReferenceC">''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 28.</ref>. Па гэтай прычыне сучаснымі беларускімі навукоўцамі тая літаратурная «руская мова» ВКЛ абазначаецца неалагізмам як «[[старабеларуская мова]]»<ref name="ReferenceC"/>. Літаратурная «руская мова» (старабеларуская мова) ВКЛ адлюстроўвала многія моўныя з’явы, характэрныя для гутарковай беларускай мовы, хоць да канца [[XV стагоддзе|XV ст.]] яшчэ не адходзіла далёка ад традыцыйных канонаў, якія былі складзены дагэтуль, і была прадстаўлена пераважна юрыдычнымі дакументамі<ref>''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 29, 83, 89, 93.</ref>. Блізкае месца да ёй займалі мясцовыя творы на [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мове]]<ref>''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 83, 140.</ref>. Напрыклад, беларускія лінгвісты прыйшлі да высновы, што мова друкаваных выданняў [[Біблія Францыска Скарыны|кніг Бібліі Францыска Скарыны]], зробленых ім у 1517—1519 гг., — гэта беларуская рэдакцыя [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мовы]] (''«словенским языкомъ»''), дзе маецца пэўны ўплыў гутарковай [[беларуская мова|беларускай]], [[чэшская мова|чэшскай]] і [[польская мова|польскай моў]]<ref>''Булыка, А. М.'' Мова выданняў Францыска Скарыны / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, У. М. Свяжынскі. — Мінск : Навука і тэхніка, 1990. — С. 210; ''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 120—123, 125—126.</ref><ref>У выданнях кніг Бібліі Францыск Скарына дадаваў на палях толькі свае пераклады на старабеларускую мову некаторых малазразумелых царкоўнаславянскіх слоў (''«положилъ есми на боцех некоторыи слова'' <…> ''русским языкомъ»'') і ўжываў старабеларускую мову шырэй у прадмовах і пасляслоўях сваіх выданняў кніг Бібліі, а таксама ў сваіх вершах, якія пісаліся і перакладаліся Скарынам да біблейскіх кніг. Гл.: ''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 120—122.</ref><ref>[[Рэфармацыя]], якая прайшла ў Заходняй Еўропе ў XVI ст., закранула толькі каталіцкую царкву, а не праваслаўную. У праваслаўнай царкве (гэтак жа як і ва ўніяцкай у Рэчы Паспалітай) заўсёды кананічна захоўвалася на землях Беларусі, Украіны і Расіі царкоўнаславянская мова Бібліі і набажэнстваў і захоўваецца дагэтуль.</ref>. У той жа час, гэтая мова, безумоўна, была зразумела славянскамоўнаму насельніцтву ВКЛ, а друкаваныя кнігі Францыска Скарыны былі адрасаваны менавіта да яго. [[Францыск Скарына]] стаў усходнеславянскім першадрукаром. Яшчэ больш рыс гутарковай мовы беларусаў, на слоўнікавы запас якой плённа паўплывалі таксама [[Лацінская мова|латынь]], [[нямецкая мова|нямецкая]], [[польская мова|польская]] і іншыя мовы, [[старабеларуская мова|пісьмовая «руская мова»]] набыла з сярэдзіны XVI ст. (асабліва ў [[лексіка|лексіцы]], [[фразеалогія|фразеалогіі]] і [[Марфалогія мовы|марфалогіі]], часткова — у [[фанетыка|фанетыцы]] і [[Сінтаксіс мовы|сінтаксісе]]) у ходзе [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|Рэфармацыі ў ВКЛ]] і шырокага размаху друкарскай справы ([[Васіль Цяпінскі]], [[Сымон Будны]] і інш.)<ref>''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 28, 93—97.</ref>. У Заходняй Еўропе менавіта царкоўная [[Рэфармацыя]] прывяла да ўзвышэння і развіцця нацыянальных літаратур і моў, якія да таго знаходзіліся ў статусе «вульгарных» у параўнанні з [[Лацінская мова|латынню]]. [[Старабеларуская мова|Пісьмовая «руская мова» ВКЛ]] у XIV—XVII стст. вылучалася шыратой грамадскіх функцый (мела статус дзяржаўнай мовы, на ёй былі напісаны [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага]]), развітасцю [[Стыль (мова)|стыляў]] (дамінаваў [[афіцыйна-дзелавы стыль]]<ref name="ReferenceD">''Свяжынскі, У.'' Беларуская мова // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя : у 3 т. — Мінск : БелЭн, 2005. — Т.1. — С. 301; ''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 92—94.</ref>, які найболей атрымаў рыс гутарковай беларускай мовы, у адрозненне ад [[царкоўны стыль|царкоўнага стылю]], і якім найболей карысталася свецкая шляхта<ref name="ReferenceD"/>), значнай колькасцю друкаваных выданняў, а [[Старажытнабеларуская літаратура|літаратура на ёй — развітасцю відаў і жанраў (у тым ліку, напісанне дзяржаўных летапісаў і хронік)]]<ref>{{кніга|аўтар=Карский Е. Ф.|загаловак=Белорусы. Очерки словесности белорусского племени. Старая западнорусская письменность|спасылка=http://zapadrus.su/attachments/karsky/karsk1.zip|месца=П.|год=1921|том=3|старонак=246}}</ref><ref>''Свяжынскі, У.'' Беларуская мова // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя : у 3 т. — Мінск : БелЭн, 2005. — Т.1. — С. 301; ''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 94, 108, 115, 137.</ref>. З сярэдзіны [[XVII стагоддзе|XVII ст.]]<ref>''Жураўскі, А. І.'' Беларуская мова // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 380.</ref> у афіцыйным справаводстве, культурным і публічным жыцці гарадоў і вышэйшага саслоўя [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] замест «рускай мовы» пачала дамінаваць літаратурная [[польская мова]], поспех распаўсюджання якой з сярэдзіны [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] быў забяспечаны ў тым ліку тым, што ў [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|ходзе Рэфармацыі ў XVI ст. у Польскім Каралеўстве]] замест латыні ў афіцыйным справаводстве была ўведзена [[польская мова|літаратурная форма польскай мовы]], вельмі набліжаная да гутарковай. Засваенне літаратурнай польскай мовы для беларускамоўнага насельніцтва было вельмі лёгкім і значна прасцейшым (з-за блізкасці гутарковай беларускай і польскай моў), чым для балтамоўнага насельніцтва ВКЛ. У той жа час пісьмовая [[старабеларуская мова|«руская мова» (старабеларуская мова)]] выкарыстоваўлася ў афіцыйным справаводстве ВКЛ аж да самага канца існавання Рэчы Паспалітай (1795) фрагментамі і поўнымі тэкстамі (польскай [[Лацінскі алфавіт|лацініцай]]), якія нярэдка ўстаўляліся ў польскамоўныя дакументы, калі цытаваліся старыя «рускамоўныя» тэксты грамат, прывілеяў, актаў і г. д.<ref name="ReferenceE">''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 171.</ref> Акрамя таго, у справаводстве ўніяцкай царквы побач са старабеларускай выкарыстоўвалася з 1740-х гг. яшчэ і польская мова, у набажэнстве ўвесь час — [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянская]]<ref>''Лісейчыкаў, Д. В.'' Штодзённае жыццё ўніяцкага парафіяльнага святара беларуска-літоўскіх зямель: 1720—1839 гг… С. 86, 91, 92, 105, 106, 132.</ref>; на старабеларускай для ўніятаў былі складзены таксама некаторыя духоўныя песні («кантычкі»)<ref name="ReferenceE"/>. У каталіцкім касцёле выкарыстоўвалася [[Лацінская мова|лацінская]] і польская мовы, якія ў XVII—XVIII стст. былі мовамі высокай культуры ў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Сярод [[магнат]]аў у XVIII ст. атрымала значнае распаўсюджанне і [[французская мова]]<ref>''Мальдзіс, А.'' Як жылі нашы продкі ў XVIII стагоддзі. — Мінск : Лімарыус, 2001. — С. 125, 130.</ref>. Маянтковая шляхта ведала некалькі моў паралельна, у тым ліку гутарковую беларускую мову<ref>''Мальдзіс, А.'' Як жылі нашы продкі ў XVIII стагоддзі. — Мінск : Лімарыус, 2001. — С. 129—130.</ref>. [[Файл:Gramota Sigizmunga III.JPG|thumb|left|Прыклад выкарыстання [[старабеларуская мова|старабеларускай мовы]] (польскай [[Лацінскі алфавіт|лацініцай]]) у справаводстве [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], 1844 год<ref>У рускамоўным дакуменце Валынскага дваранскага дэпутацкага сходу ([[Валынская губерня]] Расійскай Імперыі) змешчаны поўны тэкт пацвярджальнай граматы ад 29 верасня 1592 года [[Жыгімонт Ваза|польскага караля і вялікага князя літоўскага Жыгімонта III]] шляхціцам Ляўкоўскім і Булгакоўскім (на старабеларускай мове польскай лацініцай). Сам дакумент ад 1844 г. знаходзіцца ў вывадовай справе аб дваранскім паходжанні роду Ляўкоўскіх (Валынскі дваранскі дэпутацкі сход). Падобныя выпісы і копіі мелі даволі масавы характар у справаводстве Расійскай Імперыі ў [[Заходні край|заходніх губернях]] у першай палове XIX ст.</ref>.]] [[Падзелы Рэчы Паспалітай|Пасля ўключэння беларускіх зямель (1772, 1793, 1795) у склад Расійскай Імперыі]], мовай справаводства стала [[руская мова|руская мова (велікаруская мова)]], хоць да канца падаўлення [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Лістападаўскага паўстання (1830—1831)]] афіцыйна выкарыстоўвалася ў [[Паўночна-Заходні край|літоўска-беларускіх губернях]] паралельна і [[польская мова]] ў многіх дзяржаўных установах, асабліва дваранскіх і судовых. У 1803 г. у [[Вільнюс|Вільні]] быў створаны [[Вільнюскі ўніверсітэт|Віленскі ўніверсітэт]] (1803—1832), дзе сярод многіх выкладчыкаў і студэнтаў вялікую папулярнасць атрымаў [[рамантызм]], які заклікаў праяўляць цікавасць да простанароднай культуры і мовы<ref>''Ліс, А.'' Беларуская ідэя ў кантэксце адраджэння славян. 20-90-я гады XIX стагоддзя / А. Ліс // Цяжкая дарога свабоды: артыкулы, эцюды, партрэты / А. Ліс. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1994. — С. 4—5.</ref>. Пачалося збіранне, публікаванне і даследаванне помнікаў пісьменства XIV—XVII стст. на [[старабеларуская мова|старабеларускай мове]] (рэлігійныя тэксты, летапісы, Статуты ВКЛ і іншыя юрыдычныя акты, і г.д.), што надало штуршок вывучэнню гісторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]<ref>''Ліс, А.'' Беларуская ідэя ў кантэксце адраджэння славян. 20-90-я гады XIX стагоддзя / А. Ліс // Цяжкая дарога свабоды: артыкулы, эцюды, партрэты / А. Ліс. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1994. — С. 4.</ref>. А прафесары [[Іаахім Лялевель]], [[Готфрыд Эрнст Гродэк|Готфрыд Гродэк]], [[Лявон Бароўскі|Леў Бароўскі]] абудзілі інтарэс у студэнтаў (асабліва членаў таварыстваў [[Таварыства філаматаў|філаматаў]] і [[Таварыства філарэтаў|філарэтаў]] з каталіцкага [[Дваране|дваранства]]) да мовы і традыцый простых сялян, што сталася пачаткам шырокіх этнаграфічных даследаванняў у 1820—1850-я гг. і фарміравання [[беларуская мова|новай беларускай літаратурнай мовы]] і літаратуры з 1850-х гг. (прычым — польскай [[Лацінскі алфавіт|лацініцай]]) — на аснове гутарковай мовы беларускага сялянства, а не працягам традыцыі літаратурнай «[[старабеларуская мова|старабеларускай мовы]]»<ref>''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 30; ''Ліс, А.'' Беларуская ідэя ў кантэксце адраджэння славян. 20-90-я гады XIX стагоддзя / А. Ліс // Цяжкая дарога свабоды: артыкулы, эцюды, партрэты / А. Ліс. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1994. — С. 7, 13.</ref>. [[Файл:Wincenty Dunin-Marcinkiewicz 2.jpg|thumb|[[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]] у [[Мінск]]у, фота 1863 года.]] Галоўны ўклад у 1840—1850-ыя гг. у фарміраванне новай беларускай літаратурнай мовы на аснове жывой сялянскай гаворкі (у тым ліку, з адлюстраваннем такіх з’яў як дзеканне і цеканне, аканне-яканне, [[Ў|«у» нескладовае]], [[Прыстаўны гук|прыстаўныя]] «в» і «г», інш.) быў зроблены літаратарскай дзейнасцю двараніна-каталіка [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]] (1808—1884) з [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 152.</ref>. У сітуацыі канфесійнай і культурнай негамагеннасці лейтматывам творчасці галоўнага паэта пакалення (Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча) стаў заклік да паразумення паміж дваранамі і сялянамі і народнага адзінства<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск: Беларус. навука, 2010. — Т. 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе. — С. 201, 203—204.</ref>. Тым не менш, на працягу XIX ст. у беларускай прафесійнай культуры дамінавала [[польская мова]], а з 1860-х гг. яшчэ паралельна і [[руская мова|руская]]<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 139—143, 277—282.</ref>. Вынікі [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]] былі неспрыяльнымі для развіцця культуры, бо многія патэнцыйныя дзеячы культуры з дваранства прынялі ўдзел у паўстанні, былі рэпрэсаваны ці вымушаны былі эміграваць за межы Расійскай Імперыі<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 243.</ref>. [[Руская мова]] заняла пануючае становішча ва ўсіх сферах грамадскага жыцця, у тым ліку ў сферы пачатковай адукацыі. Расійскімі ўладамі было забаронена друкаваць беларускамоўныя кнігі [[Беларускі лацінскі алфавіт|лацінкай]] і не заахвочвалася друкаванне [[кірыліца]]й. У выніку развіццё беларускамоўнай літаратуры і мовы было спынена амаль на 30 год<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск : Беларус. навука, 2010. — Т. 2. — С. 332.</ref>. Найбольшы ўплыў на фарміраванне беларускай нацыянальнай ідэі сярод шырокіх кол сялянства і інтэлігенцыі быў зроблены ў пачатку 1890-х гг. пры фінансавай падтрымцы ліберальна-кансерватыўнага заможнага беларускага маянтковага каталіцкага дваранства [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], якое здолела перажыць разгром [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання]] і захаваць для новых пакаленняў маёнткі нават ва ўмовах дыскрымінацыйных законаў супраць католікаў у [[Паўночна-Заходні край|літоўска-беларускіх губернях]] Расійскай Імперыі. Патрыярхам прафесійнага [[беларусазнаўства]] ў 1880—1890-ыя гг. стаў заможны маянтковец-каталік [[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Аляксандр Ельскі]] (1834—1916), член [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]], літаратар, журналіст кансерватыўнага польскамоўнага санкт-пецярбургскага часопіса «Kraj» і першы сапраўдны беларускі энцыклапедыст, які звярнуўся і пераняў культурную традыцыю [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]]<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск : Беларус. навука, 2010. — Т. 2. — С. 450—453, 462.</ref>. Менавіта Ельскі ў Расійскай Імперыі ўсебакова асэнсаваў развіццё беларускай мовы і літаратуры, папулярызаваў развіццё беларускамоўнай культуры, стаў сапраўдным аўтарам ідэалогіі суб’ектнасці беларусаў і беларусацэнтрычнай канцэпцыі гісторыі народа<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск: Беларус. навука, 2010. — Т. 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе. — С. 450—453, 462.</ref>, якая была агучана дваранінам-каталіком [[Францішак Багушэвіч|Францішкам Багушэвічам]] (1840—1900)<ref>Сам Францішак Багушэвіч таксама некалькі год быў журналістам кансерватыўнага польскамоўнага санкт-пецярбургскага часопіса «Kraj», які адлюстроўваў погляды кансерватыўнага польскамоўнага дваранства Расійскай Імперыі.</ref> у прадмове да «[[Дудка беларуская|Дудкі беларускай]]» ([[1891]]): там беларускі народ, дзе ''«наша мова жыве»''; што ''«мова нашая ёсць такая ж людская і панская»''; што наша ''«зямелька»'' — ''«Беларусь»'' (не вялікая, не малая, не чырвоная, не чорная, а белая); што Беларусь была тэрытарыяльнай асновай ВКЛ (''«як тое зярно ў гарэху»'')<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]; рэдкал: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 285—286.</ref>. Сама прадмова Францішка Багушэвіча стала своеасаблівым маніфестам беларускага нацыянальна-культурнага адраджэння і моцным штуршком развіцця прафесійнай беларускамоўнай культуры<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск : Беларус. навука, 2010. — Т. 2. — С. 383.</ref>. [[Файл:Yanka Kupala - Reaper - Manuscript (1911).jpg|thumb|Аўтограф верша [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «Жняя», 1911 год.]] Пасля ўвядзення ўладамі [[Расійская імперыя|Расійскай Імперыі]] ў 1904 г. свабоды выкарыстання любой мовы і [[Маніфест 17 кастрычніка 1905 года|ў 1905 г. свабоды друку]] паскорыўся працэс фарміравання беларускамоўнай прафесійнай мастацкай культуры: узніклі беларускія выдавецтвы і перыядычныя выданні, якія друкаваліся і лацініцай, і [[кірыліца]]й (у [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] ў 1921—1939 гг. суіснавалі лацініца і кірыліца, а ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] — выключна кірыліца з 1919 г.<ref>''Жураўскі, А. І.'' Беларуская мова // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 380.</ref>). Істотна паўплывалі на далейшае фарміраванне нацыянальнай ідэі і сістэмы навуковых поглядаў на беларусаў працы [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхіма Карскага]] «[[Беларусы (Карскі)|Беларусы]]» (т. 1—3, 1903—1922), газета [[Наша ніва (1906)|«Наша ніва» (1906)]], артыкулы [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафана Доўнар-Запольскага]], «Кароткая гісторыя Беларусі» (1910) [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]], газета [[Biełarus|«Беларус» (1913)]] і інш. Характэрна, што ў Расійскай Імперыі ўпершыню [[беларуская мова|новая беларуская літаратурная мова]] пачала выкладацца як асобны прадмет менавіта ў школах [[Польскае таварыства «Асвета» ў Мінску|Польскага таварыства «Асвета» у Мінску]]. У аснову [[беларуская мова|сучаснай беларускай літаратурнай мовы]] канчаткова была пакладзена мінская гаворка [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускай групы дыялектаў]]<ref name="ReferenceA"/> (у шырокім наваколлі [[Мінск|горада Мінска]] — да [[Маладзечна]] і [[Бабруйск]]а), бо на ёй стваралі свае творы самыя значныя літаратары пачатку XX ст. — [[Янка Лучына]]<ref>[[Янка Лучына]] хоць і памёр у 1897 г., але яго галоўны зборнік «Вязанка» быў выдадзены толькі ў 1903 г.</ref>, [[Янка Купала]], [[Якуб Колас]], [[Максім Багдановіч]] і інш.<ref>Нарысы па гісторыі беларускай мовы / Рэдкал.: П. Ф. Глебка і [і інш.]. — Мінск : Вучпедвыд БССР, 1957. — С. 17, 23; ''Жураўскі, А. І.'' Беларуская мова // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 58.</ref> У [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|часы БССР (1919—1991)]] [[беларуская мова]] атрымала дзяржаўны статус і развівалася [[беларуская літаратура]] розных жанраў, аднак для беларусаў стаў характэрны беларуска-рускі [[білінгвізм]] з дамінаваннем [[руская мова|рускай мовы]] (асабліва з ростам [[урбанізацыя|урбанізацыі]])<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 395, 404—406.</ref>. У [[Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]] 85,6 % беларусаў падчас перапісу насельніцтва ад [[1999]] г. назвалі беларускую мову роднай, а 41,3 % — мовай, на якой яны пераважна размаўляюць дома<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 406.</ref>. <gallery perrow="5"> File:Biblia Ruska.jpg|Першы аркуш Псалтыра, біблейскай кнігі старазапаветнага цыклу, выдадзенага [[Францыск Скарына|Францыскам Скарынам]] у [[Прага|Празе]] ([[Чэхія]]), 1517 год. File:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Статут Вялікага Княства Літоўскага.jpg|[[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статут Вялікага Княства Літоўскага (1588)]] на [[старабеларуская мова|''«старабеларускай мове»'']], які служыў зборнікам асноўных законаў дзяржавы. File:Chadkievičy. Хадкевічы (C. Götke, 1642) (2).jpg|Кніга [[Пётр Казімір Ляцкі|Пятра Казіміра Ляцкага]] аб гларыфікацыі [[Хадкевічы|роду Хадкевічаў]] «Septem Chodkiewicii heroes exercitvs Lithvanici dvces [...]» (1642), [[Вільнюс|Вільня]]. File:Manuscript of the Constitution of the 3rd May 1791 - last pages.jpg|Спіс 14 падпісантаў у рукапісным польскамоўным арыгінале [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 мая 1791 года]]. File:Branisłaŭ Taraškievič - Biełaruskaja gramatyka dla škoł, 1929.png|«Беларуская граматыка для школ» [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]]. [[Вільнюс|Вільня]], 1929 год. </gallery> == Традыцыйная культура == Беларуская традыцыйная культура цаніла ў першую чаргу натуральнасць, гарманічнасць, арганічнасць і ўпісанасць у прыроднае асяроддзе<ref name="budzma.by">[http://budzma.by/news/styl-yak-faktar-identychnasci-chastka-4.html Стыль як фактар ідэнтычнасці. Беларускі нацыянальны стыль]</ref>. Па гэтай прычыне ў беларускім мастацтве вялікая [[Прыгажосць|эстэтычная дасканаласць]] бачылася ў гарманічнай стрыманасці мастацкіх прыёмаў, дастатковым мінімалізме і пазбяганні празмернага ўпрыгожвання, а перавага аддавалася натуральным матэрыялам і іх натуральным колерам. Для традыцыйнага народнага мастацтва Беларусі характэрна таксама гарманічная стрыманасць у дачыненнях з [[колер]]амі: адсутнасць яркіх фарбаў у штодзённым жыцці (абмежаванасць каларыстычных спалучэнняў [[белы колер|белым]] (сімвал [[свет]]у, [[космас]]у і [[Бог|боскага пачатку]]) і [[шэры колер|светла-шэрым]]), да якіх у святочную нагоду дадаваліся [[чырвоны колер]] (сімвал вітальнасці, багацця, дабрабыту, прыгажосці, урачыстасці і боскасці) і [[чорны колер|чорны]] (сімвал гарманічнасці і дасканаласці формы). Гэта ў першую чаргу адлюстроўвалася ў далікатнай арнаментацыі [[Строй|беларускіх сялянскіх строяў адзення]]<ref name="budzma.by"/>. Важнай лічылася інтэграванасць жытла ў прыроднае асяроддзе, натуральнасць матэрыялаў з якога яно зроблена, прапарцыйная дасканаласць формы і стрыманы, але дастатковы дэкор, каб не парушыць арганічнасць<ref name="budzma.by"/>. Цанілася лаканічнасць і рацыянальнасць форм без лішніх дэталяў, але кожная дэталь напаўнялася глыбокім зместам і сэнсам<ref name="realty.ej.by">[http://realty.ej.by/reconstruction/2015/07/20/armen-sardarov-komfort-krasota-i-bezopasnost-aktualny-i-dlya.html Армен Сардаров: Комфорт, красота и безопасность актуальны и для отдельного дома, и для целой страны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150806033750/http://realty.ej.by/reconstruction/2015/07/20/armen-sardarov-komfort-krasota-i-bezopasnost-aktualny-i-dlya.html |date=6 жніўня 2015 }}</ref>. === Традыцыйныя заняткі і рамёствы === {{main|Гаспадарчыя заняткі беларусаў|Прамысловыя заняткі беларусаў|Рамесныя заняткі беларусаў}} [[Файл:Кніга Руф.jpg|left|thumb|Гравюра «Жніво» з пражскай Бібліі [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]], 1517—1519 гады.]] Асноўным традыцыйным заняткам [[сяляне|сялянскага насельніцтва]] было ворнае [[земляробства]] ([[жыта]], [[ячмень]], [[авёс]], [[пшаніца]], [[гарох]], з канца [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] — [[бульба]]; з тэхнічных культур — [[лён]], [[каноплі]]), [[жывёлагадоўля]] (коні, буйная і дробная рагатая жывёла, свіні і інш.), садаводства (яблыня, груша, вішня, сліва) і агародніцтва ([[капуста]], [[морква]], агуркі, цыбуля, [[часнок]] і інш.). [[Файл:Ruszczyc Soil.png|thumb|[[Зямля (карціна Фердынанда Рушчыца)|Карціна «Зямля», 1898 год.]] Мастак [[Фердынанд Рушчыц]].]] Ворнай прыладай з даўніх часоў была [[Саха (ворная прылада)|саха]], якую лёгка мог вырабіць сам селянін і якой зручна было манеўраваць пры апрацоўцы мясцовай глебы ў лясной паласе, дзе звычайна было многа камянёў, карэнняў ці пнёў. Саха мела свае рэгіянальныя разнавіднасці: 1) палеская саха (ці іначай — «літоўская» або «падляшская саха»), якую цягнула пара валоў; 2) віцебская саха (ці іначай — «перакладка» або «руская саха»), якую цягнуў адзін [[конь]]; і 3) падняпроўская саха (ці іначай — «магілёўская» або «беларуская саха») — цягнуў конь. Збожжавыя культуры жалі [[серп|сярпамі]], касілі косамі, прыбіралі віламі і граблямі. З XIX ст. сталі выкарыстоўвацца жалезны [[плуг]] і жалезная [[барана]]. Традыцыйнымі падсобнымі промысламі сялян былі [[збіральніцтва]] (грыбы, ягады, лекавыя травы), [[бортніцтва]] (пчалярства), [[паляўніцтва]], [[рыбалоўства]] ў [[рака|рэках]] і [[возера|азёрах]], гонка [[смала|смалы]] і [[дзёгаць|дзёгцю]] (на Палессі і Падняпроўі). У 2020 годзе «Культура [[бортніцтва]] Беларусі і Польшчы» была ўнесена ў [[Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА]]. Было развіта пляценне рагож і цыновак з лыка (у XIX ст. асабліва славіліся вырабы з Чэрыкаўскага і Рагачоўскага паветаў Магілёўскай губерні і Бабруйскага, Барысаўскага паветаў Мінскай губерні), выраб [[бочка|бочак]] і [[кола]]ў (вялікага прафесіяналізму ў XIX ст. гэта дасягнула ў Чавускім, Магілёўскім, Аршанскім і Гомельскім паветах Магілёўскай губерні і Брэсцкім павеце Гродзенскай губерні)<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1995. — Т. 1. — С. 163, 189, 206—208, 253.</ref>. <center> <gallery perrow="5"> File:Іканастас Мікольскай царквы ў Магілёве, foto 1.jpg|Іканастас [[Свята-Мікольскі жаночы манастыр (Магілёў)|Свята-Мікольскай царквы ў Магілёве]], XVII стагоддзе. File:Royal doors 10 centuries of art of Belarus.JPG|[[Царскія вароты]] ''(дрэва, разьба, пазалота)'', XVIII стагоддзе ([[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь]]). File:Святы Мікалай Цудатворац 03 (not crop, please).JPG|Ікона Св. Мікалая Цудатворца ''(дрэва, алей)'', канец XVIII — пачатак XIX стагоддзяў [[Бабічы (Чачэрскі раён)|Вёска Бабічы (Чачэрскі раён)]] File:Майстар з в. Нахаў, Калінкавіцкі раён, Ручнік, 1910-гг..jpg|Тканы [[ручнік]] з вёскі Нахаў (каля [[Калінкавічы|Калінкавічаў]]), 1910-ыя гады. File:Кафля з гарадзішча на р. Менка.jpg|Фрагмент высокамастацкай паліванай кафлі, зробленай у [[Мінск]]у, XVI—XVII стагоддзі. </gallery> </center> [[Файл:Carskija varoty 002.jpg|150px|thumb|[[Царскія вароты]] з [[салома|саломы]] ([[Заходняе Палессе]]), XIX стагоддзе (Вышыня звыш 2 метраў).]] Было паўсюдна развіта цяслярства, сталярства, [[кавальства]] і [[ганчарства]]. Высокай якасцю і майстэрствам славіліся вырабы з белаглінянай керамікі з роспісам ангобам у вёсцы [[Гарадная (Столінскі раён)|Гарадная]]<ref name="ReferenceF">Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1995. — Т. 1. — С. 242.</ref>, а таксама вырабы з {{нп3|Ганчарства на Пружаншчыне|чорналашчонай керамікі ў Пружанах, Ружанах|be-x-old|Ганчарства на Пружаншчыне}} і [[Поразава|Поразаве]] (Брэсцкі павет)<ref name="ReferenceF"/>. Высокім прафесіяналізмам у шапавальным занятку ў XIX ст. славіліся майстры ў Чавускім, Мсціслаўскім і Рагачоўскім паветах Магілёўскай губерні<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1995. — Т. 1. — С. 269—270.</ref>. Вытворчасць і апрацоўка скуры і футра была на высокім узроўні ў майстроў Магілёва, Віцебска, Мазыра, Смаргоні і Шклова<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1995. — Т. 1. — С. 271—273.</ref>. [[Файл:Павук у Магілёўскім этнаграфічным музеі.jpg|180px|thumb|[[Павук (упрыгажэнне)|Саламянае ўпрыгажэнне («павук»)]] у [[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскім абласным краязнаўчым музеі]]. Фота 2022 года.]] Паўсюдна было развіта [[Беларускае народнае ткацтва|народнае ткацтва]] ([[лён]], [[каноплі]], [[аўчына]]), пляценне з [[салома|саломы]] і лазы, у тым ліку дэкаратыўнае<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1995. — Т. 1. — С. 253—263, 297—299.</ref>. Вялікай эстэтыкай адзначаюцца лазовая мэбля з Магілёўскай губерні і саламяныя іканастасы Заходняга Палесся (захавалася некалькі фенаменальных [[Царскія вароты|царскіх варот]], створаных з [[салома|саломы]] ў пачатку XIX ст.)<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1995. — Т. 1. — С. 261—263.</ref>. Паводле ацэнкі беларускага мастацтвазнаўцы і этнолага [[Яўген Міхайлавіч Сахута|Яўгена Сахуты]], менавіта [[беларускае саломапляценне]] за сваю развітасць і дасканаласць (як традыцыйныя ўзоры, так і сучасную творчасць майстроў — ад простых бытавых прадметаў да сапраўдных твораў мастацтва) можна лічыць своеасаблівым і адметным феноменам у нацыянальнай культуры Беларусі і ўнікальнай з’явай у народным мастацтве [[Еўропа|Еўропы]] ўвогуле<ref>''Сахута, Я. М.'' Народнае мастацтва. — Мінск, 2015. — С. 98, 176.</ref>. У 2022 годзе традыцыя беларускага саломапляцення (мастацтва, рамяство, уменні) унесена ў [[Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА]]<ref>[https://ich.unesco.org/en/RL/straw-weaving-in-belarus-art-craft-and-skills-01889 Straw weaving in Belarus, art, craft and skills]</ref>. На высокім узроўні было мастацкае [[ткацтва]] (карункавыя [[ручнік]]і і [[абрус]]ы), [[вышыўка]] (асноўныя тэхнікі — набор і падліковая гладзь чырвоным і чорным колерам), вытворчасць глінянай цацкі і інш.<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1995. — Т. 1. — С. 241, 245, 317—320, 331—333.</ref> Асабліва славяцца [[Неглюбская народная тэкстыльная традыцыя|неглюбскія]] і [[мотальскія ручнікі]]. Распаўсюджаны і [[Пісанка|размаляваныя пісанкі]] (белы ўзор на чырвоным, чорным або карычневым фоне), блізкія стылем да пісанак [[Украінскае Палессе|украінскага Палесся]] і [[Польшча|Польшчы]]. У XIX ст. вялікага майстэрства і шырокага распаўсюджання дасягнуў мастацкі роспіс [[куфар|куфраў]], якія нават набывала [[шляхта]] ([[дваранства]]) для ўласных патрэб. Высокага ўзроўню ў XVII—XIX стст. дасягнула майстэрства вытворчасці [[гарэлка|гарэлкі]] з прымяненнем перадавых тэхналогій<ref>''Козловский, П. Г.'' Магнатское хозяйство Белоруссии во второй половине XVIII в. — Минск, 1974. — С. 76, 81—82; ''Улащик, Н. Н.'' Предпосылки крестьянской реформы в 1861 г. в Литве и Западной Белоруссии. — Москва, 1965. — С. 255—261.</ref>. Напрыклад, у маёнтку [[Высокае]], які належаў князям [[Сапегі|Сапегам]], у другой палове XVIII ст. выгатаўлялася нават невялікая колькасць апельсінавай гарэлкі адмыслова для магнацкага стала<ref>''Козловский, П. Г.'' Магнатское хозяйство Белоруссии во второй половине XVIII в. — Минск, 1974. — С. 76.</ref>. У гарадах прафесійныя рамеснікі ў канцы XV — пачатку XX ст. аб’ядноўваліся ў цэхі. Высокім майстэрствам славіліся беларускія цэхавыя майстры ў разьбе па дрэву, асабліва з Падняпроўі ([[Орша]], [[Магілёў]], [[Шклоў]]), якія дасягнулі вышынь у архітэктурнай разьбе і зрабілі шмат шэдэўраў («[[беларуская рэзь]]»). У заходніх рэгіёнах была развіта драўляная скульптура (крыжы, капліцы, выявы святых) і выраб разбяных калаўротаў. У 2024 г. беларуская [[выцінанка]] ўключана ў спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА<ref>{{Cite web |url=https://kultura.gov.by/be/news/belorusskaya-vytinanka-vklyuchena-v-spisok-nematerialnogo-kulturnogo-naslediya-yunesko/ |title=Беларуская выцінанка ўключана ў спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА |access-date=23 жніўня 2025 |archive-date=2 верасня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250902011432/https://kultura.gov.by/be/news/belorusskaya-vytinanka-vklyuchena-v-spisok-nematerialnogo-kulturnogo-naslediya-yunesko/ |url-status=dead }}</ref>. У XX ст. традыцыйныя заняткі і рамёствы паступова згасаюць, хоць гэты працэс не ішоў так хутка ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якая ў міжваенны перыяд (1921—1939) была ў складзе Польшчы і дзе традыцыйная культура захоўвалася даўжэй, чым у прымежнай [[БССР|савецкай Беларусі (БССР)]]. Так, у 1920—1950-я гг. у [[Заходняе Палессе|Заходнім Палессі]] стаў папулярным кісцевы роспіс вясковай мэблі. У савецкай Беларусі ў асобных раёнах стаў папулярным [[Маляваныя дываны|роспіс дываноў алейнымі і клеявымі фарбамі па палатне]] (напрыклад, у Слуцкім раёне творчасць мастачкі [[Алена Андрэеўна Кіш|Алены Кіш]]). <gallery perrow="5"> Файл:Фрагмент фартуха, 1900-я гг., Клімавіцкі раён.jpg|Фрагмент тканага жаночага [[Фартух у беларускім народным касцюме|фартуха]] з [[Клімавіцкі павет|Клімавіцкага павета]], 1900-я гады. Файл:Haradnaja, Lihor Hmir, Jaryna Jaromič. Гарадная, Лігор Гмір, Ярына Яроміч (I. Sierbaŭ, 1912).jpg|Выраб белаглінянай керамікі ў вёсцы [[Гарадная (Столінскі раён)|Гарадная]], фота 1912 года. Файл:Музей старажытнабеларускай культуры 37.jpg|[[Чорназадымленая кераміка|Чорналашчоная кераміка]] з [[Поразава]] і [[Пружаны|Пружан]]. Файл:Музей старажытнабеларускай культуры 33.jpg|Камянецкія разныя [[Прасніца|прасніцы]] (дэталі [[калаўрот]]аў). Файл:Belarusian Straw Bird.jpg|Цацка-птушка з саломы. Файл:Баяры. Капліца (02) крыж.jpg|Каваны крыж на капліцы ў [[Баяры (Глыбоцкі раён)|вёсцы Баяры (Глыбоцкі раён)]], XIX ст. Фота 2015 года. Файл:Тканіны ў Слуцкім этнаграфічным музеі 01 crop.jpg|Традыцыйныя сельскія самаробныя тканіны XX стагоддзя ([[Слуцкі краязнаўчы музей]]). Файл:Exhibition Alena Kish in Gallery Mikhail Savitski 12.12.2013 Oksana Arakcheeva.jpg|Мастачка [[Аксана Барысаўна Аракчэева|Аксана Аракчэева]] на выстаўцы [[маляваныя дываны|маляваных дываноў]] [[Алена Андрэеўна Кіш|Алены Кіш]]. Фота 2013 года. Файл:Krošyn. Крошын (2008).jpg|Каваная жалезная [[Люстра (прыбор)|люстра]], 1881 г. Каваль [[Паўлюк Багрым|Павел Багрым]]. Файл:Belarusian folk art - Horse made of straw - XIXth cent - Museum of Belarusian Folk Art.jpg|Цацка-конь з саломы, вышыня каля 1,2 м. ([[Музей старажытнабеларускай культуры]]). </gallery> === Тыпы пасяленняў і жытла === [[Файл:В. Азярцо - Пакроўская царква PICT1084.jpg|thumb|[[Свята-Пакроўская царква з Логнавічаў|Пакроўская царква з вёскі Логнавічы]], XIX стагоддзе ([[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]).]] Традыцыйнымі тыпамі пасяленняў з даўніх часоў былі [[вёска]], [[сяло]] і [[горад]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 18—23.</ref>. У XV—XVI стст. да традыцыйных тыпаў дадаюцца і атрымліваюць шырокае распаўсюджанне новыя тыпы пасяленняў — [[мястэчка]], [[Двор, рэзідэнцыя феадала|шляхецкі двор (сядзіба)]], [[ваколіца]], [[засценак]], [[фальварак]], [[замак]]-рэзідэнцыя [[манарх]]а ці магната; у XVII ст. — [[палац]] (неўмацаваная рэзідэнцыя); у канцы XIX ст. — [[хутар]]; у 1938 г. — [[пасёлак гарадскога тыпу]]; у пачатку XXI ст. — [[аграгарадок]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 22—23, 38—39, 51, 100, 105, 240; ''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 34—40, 172, 177.</ref>. Да сярэдзіны XX ст. самым распаўсюджаным тыпам пасялення была вёска, у якой жыла большая частка беларускага насельніцтва. Гістарычна склалася некалькі тыпаў планіроўкі [[Беларуская вёска|беларускіх вёсак]]<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 33.</ref>: 1) скучаная (бессістэмная) — самая старажытная, паўсюль пашыраная і найболей захоўвалася да XIX ст. у Віцебскім Паазер’і і [[Усходняе Палессе|Усходнім Палессі]] (з-за адаптацыі да складанага рэльефу), асабліва ў [[шляхта|шляхецкіх]] [[ваколіца]]х; 2) лінейная ([[хата|хаты]] ставіліся ўздоўж дарогі з аднаго боку) — лінейная вёска магла складацца з 3-5 ліній і шырокае распаўсюджванне атрымала ў XVI—XVII стст.; 3) вулічная (хаты ставіліся ўздоўж дарог з абодвух бакоў, тарцом да дарогі) — атрымала распаўсюджанне пасля [[Валочная памера|валочнай памеры (1557)]] і з’яўляецца характэрнай рысай беларускай вёскі дагэтуль. Звычайная колькасць сялянскіх двароў у вёсцы была ад 10 да 100 (буйныя вёскі пераважалі ў [[Палессе|Палессі]])<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 24.</ref>. [[Файл:VillageStreetState museum of folk architecture and life.JPG|thumb|Вясковая вуліца з [[хата]]мі, XIX стагоддзе (Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту).]] Тыповы сялянскі двор (які разам з зямельным участкам утвараў сялянскую сядзібу) складаўся з хаты, [[свіран]]а (''[[клець|клеці]]''), навеса для дроў і прылад працы (''паветкі''), хлява для жывёлы, загона для вечак, адрыны для сена (''[[еўня]]'', ''[[асець]]'', ''[[пуня]]'', ''[[гумно]]'') і інш.<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 95.</ref> Вылучаецца тры асноўныя тыпы планіроўкі сялянскіх двароў: 1) [[вяночны двор]] — увесь комплекс жылых і гаспадарчых пабудоў ўтварае звязаны прамавугольнік або квадрат; 2) [[пагонны двор]] — жылыя і гаспадарчыя пабудовы ставіліся ў прамую лінію, у некалькі дзясяткаў метраў; 3) незвязаныя пабудовы (з’явіўся нядаўна, часцей сустракаецца ў цэнтральных і заходніх раёнах [[Беларусь|Беларусі]])<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 97—101; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 242—246.</ref>. Існавалі таксама варыянты П-падобнай і Г-падобнай планіроўкі сялянскага двара<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 101.</ref>. Беларускі дом увасабляў мадэль [[свет]]у, ідэю адзінства пакаленняў і быў сугучны і сумерны чалавеку<ref name="realty.ej.by"/>. Пачатковае аднакамернае драўлянае бярвеністае жытло [[сяляне|сялян]] (''[[хата]]'') у вёсцы эвалюцыянавала ў 2-3-4-камерныя драўляныя бярвеністыя пабудовы з двухсхільным, радзей чатырохсхільным дахам, пакрытым [[салома]]й ці [[гонта]]й. Тыповыя планіроўкі традыцыйнай сялянскай хаты: 1) пакой (святліца) + сенцы; 2) [[пакой]] + [[сенцы]] + [[камора]] ([[клець]])<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 246; ''Чаквін, І.'' Беларусы // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя : у 3 т. — Мінск : БелЭн, 2005. — Т.1. — С. 304; ''Григорьева, Р. А.'' Белорусы / Р. А. Григорьева, Т. Б. Варфоломеева, А. Г. Шешкен // Большая Российская энциклопедия: в 30 т. / Председатель Науч.-ред совета Ю. С. Осипов. Отв. ред. С. Л. Кравец. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 2005. — Т. 3. «Банкетная кампания» 1904 — Большой Иргиз. — С. 261.</ref>. Паступова з’явіўся трэці варыянт планіроўкі хаты, калі гаспадарчы пакой набыў жылую функцыю: 3) пакой + сенцы + пакой. Пазней яшчэ больш ускладнілася ўнутраная планіроўка жытла, калі вылучаліся асобныя дадатковыя памяшканні<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 115—116; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 246.</ref>. [[Файл:Выстаўка ікон Бабіцкай школы. Афармленне экспазіцыі 01.JPG|thumb|150px|Іконы [[Бабічы (Чачэрскі раён)|бабіцкай школы]], XIX стагоддзе ([[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны мастацкі музей Беларусі]]).]] Унутраная планіроўка жылога пакоя хаты доўгі час была ўстойлівай — [[печ]] размяшчалася ў правым або левым куце ад уваходу і вусцем была звернута да доўгай [[сцяна|сцяны]] з [[акно]]м. У процілеглым куце (па дыяганалі ад печы) знаходзіўся [[Покуць|«чырвоны кут» (''покуць'')]] — самае ганаровае месца ў хаце. Там стаяў [[стол]] і знаходзілася [[ікона|ікона (''абраз'')]], ахопленая звычайна вышываным [[ручнік]]ом-набожнікам. Уздоўж сцен размяшчаліся [[Лава (мэбля)|лаўкі]], на якіх елі за сталом. Ад печы ўздоўж глухой сцяны былі [[палаці]], на якіх спалі. Невялікія лаўкі (''услоны'') стаялі і каля дзвярэй. Пазней у хаце з’явіліся [[ложак|ложкі]]. На сцяне і на кухні былі [[Паліца (мэбля)|паліцы]] для [[посуд]]у. Крыніцай святла быў [[лучнік]] (''светач''). Інтэр’ер пакояў і [[мэбля]] сялянскай хаты афармляўся рознымі карункамі, даматканымі [[ручнік]]амі, [[абрус]]амі і [[покрыва]]мі, [[дыван]]амі і [[коўдра]]мі<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 111—115.</ref>. Сялянскія хаты часта ўпрыгожваліся з вонкавага боку дэкаратыўна-архітэктурнымі арнаментамі: разное трохляпёскавае суквецце — сімвал жывога, елачка — дрэва жыцця, палоска зубчыкаў — засеянае поле, і г.д.<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 30.</ref> Хаты да канца XIX ст. не фарбаваліся і мелі колеравую гаму сваіх будаўнічых матэрыялаў (дрэва, валун, вапна, гліна)<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 27.</ref>. У XX ст. вёскі ўзбуйняліся, замест драўляных хат пачалі будавацца [[цэгла|цагляныя]] аднапавярховыя дамы (з [[вадаправод]]ам і газам), пакрытыя [[шыфер]]ам ці [[бляха]]й, а ў XXI ст. — нярэдка двухпавярховыя [[катэдж]]ы<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 174.</ref>. З 1930-х гг. адпала патрэба ў некаторых пабудовах, напрыклад, памяшканнях для абмалоту збожжа, утрымання коней, валоў і інш.<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 170—172.</ref> <gallery perrow="5"> File:Строчыца. Музей народнага дойлідства (03).jpg|Інтэр’ер сялянскай хаты, XIX стагоддзя ([[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]). File:Stročycy - 02.jpg|Інтэр’ер сялянскай хаты з [[Беларускія кросны|кроснамі]], XIX стагоддзе (Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту). File:В. Азярцо - гумно зь в. Лучнікі PICT0973.jpg|[[Гумно]] з [[Лучнікі|вёскі Лучнікі]], XIX стагоддзе (Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту). File:Дом-музэй.JPG|[[Сядзіба Міцкевічаў (Завоссе)|Шляхецкая сядзіба роду Міцкевічаў ''(рэканструкцыя)'']] у [[Завоссе|Завоссі]], 2-я палова XVIII стагоддзя. Фота 2012 года. File:Застройка площади Рынок, дома ремесленников (XVIII век) 2.jpg|Дамы рамеснікаў у [[Паставы|Паставах]], 2-я палова XVIII стагоддзя. Фота 2013 года. </gallery> [[Файл:Косаўскі замак.jpg|thumb|[[Музей-сядзіба Тадэвуша Касцюшкі|Шляхецкая сядзіба роду Касцюшкаў]] ''(рэканструкцыя)'' ва ўрочышчы [[Мерачоўшчына]] на фоне [[Косаўскі палац|Косаўскага палаца]]. Фота 2012 года.]] Двор і жытло [[феадал]]а ([[шляхта|шляхціца]], [[дваране|двараніна]]) вызначаліся яго багаццем і [[густ]]ам<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 234.</ref>. Двары малазаможнай шляхты мала чым адрозніваліся ад сялянскіх хат і толькі з XVII ст. атрымалі такі абавязковы элемент як [[калона|калоны]] на [[ганак|ганку]] ([[порцік]]), чаго не маглі мець сялянскія хаты, — сімвал шляхецкага гонару<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 161; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 240.</ref>. Рэзідэнцыі заможных феадалаў (драўляныя і мураваныя замкі) з XVI ст. набывалі свецкія стылявыя рысы<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 157.</ref>. Распаўсюджанню [[палац]]авых рыс у іх забудове садзейнічала з XVII ст. [[барока]], а пазней і іншыя модныя заходнееўрапейскія [[Архітэктурны стыль|архітэктурныя стылі]]. Заходнееўрапейскія стылі паўплывалі і на афармленне інтэр’ераў заможных рэзідэнцый<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 157—158; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 241.</ref>. Шляхецкія двары з XVII—XVIII стст. звычайна набывалі адмысловую планіроўку: уяздная брама са шляхецкім родавым гербам, ліпавая алея, чысты двор перад палацам («круг»), [[палац]], [[сад]] (ці [[парк]]), агарод (ці ягаднікі), вадаём, гаспадарчыя пабудовы (на акрайку) і г.д.<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 37—38; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 235.</ref> Не раз з XV ст. перабудоўвалася рэзідэнцыя [[Вялікія князі літоўскія|вялікага князя (караля)]] у [[Гродна|Гродне]] — [[Стары замак (Гродна)|Стары замак]], на супраць якога ў 1737—1751 гг. быў пабудаваны яшчэ і [[Новы замак (Гродна)|Новы каралеўскі замак]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 115—116.</ref>. [[Гродна|Статус каралеўскага горада]] яшчэ болей узрос, калі ў [[1673]] г. была прынята соймавая канстытуцыя, паводле якой у [[Гродна|Гродне]] меў праводзіцца кожны трэці [[сойм Рэчы Паспалітай]]; тут жа прайшоў і [[Гарадзенскі сойм (1793)|апошні сойм Рэчы Паспалітай (у 1793 г.)]], на якім быў зацверджаны [[другі падзел Рэчы Паспалітай]]<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2004. — Т. 3: Беларусь у часы Рэчы Паспалітай (XVII—XVIII ст.). — С. 100, 243.</ref>. <gallery perrow="5"> File:Скокі. Сядзіба Нямцэвічаў. 2020 (03).jpg|[[Сядзібна-паркавы комплекс Нямцэвічаў (Скокі)|Палац Нямцэвічаў у Скоках, 1770-ыя гады.]] Фота 2013 года. File:Belarus Mir Mir Castle Complex 8101 2085.jpg|[[Мірскі замак|Мірскі замак — рэзідэнцыя Іллінічаў, пачатак XVI ст.]] Фота 2014 года. File:Grodna 1600.jpg|[[Стары замак (Гродна)|Стары каралеўскі замак]] на панараме [[Гродна]], 1600 г. Гравюра [[Томаш Макоўскі|Томаша Макоўскага]]. File:Horadnia, Novy zamak. Горадня, Новы замак (XVIII).jpg|[[Новы замак (Гродна)|Новы каралеўскі замак]] у [[Гродна|Гродне]], 2-я палова XVIII стагоддзе (сучасны малюнак). File:Grodno Saint Francis Xavier Cathedral IMG 1339 2175.jpg|[[Кафедральны касцёл Святога Францішка Ксаверыя|Касцёл Св. Францішка Ксаверыя ў Гродне]], каля якога былі будынкі соймавай залы ([[Пасольская ізба|Пасольскай ізбы]] і [[Сенат Рэчы Паспалітай|Сената Рэчы Паспалітай]]). </gallery> === Грамадскія традыцыі і святы === {{main|Абрады і звычаі беларусаў}} У часы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] сфарміраваліся розныя праслойкі [[феадалізм|феадальнага грамадства]] — [[феадалы|феадалы (шляхта)]], [[мяшчане]] і розныя катэгорыі [[сяляне|сялян]]. Формай [[шлюб]]у была [[манагамія]], бо вызначалася [[хрысціянства]]м. Сялянскія [[сям'я|сем’і]] да [[Валочная памера|валочнай памеры (1557)]] былі звычайна вялікія (сваякі 2-3 пакаленняў, якія вялі супольную гаспадарку), а пасля яе — з’явілася і малыя сем’і (шлюбная пара і іх дзеці)<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 100—102.</ref>. Кіраўніком сям’і быў бацька, а ў выпадку яго смерці — маці (пры адсутнасці дарослага сына)<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 103.</ref>. Было распаўсюджана [[прымацтва]] (прыманне ў сям’ю — зяця і чужакоў)<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 101, 103.</ref>. У [[Феадалізм|феадальны перыяд]] сялянскія гаспадаркі ўваходзілі ў склад [[Сельская абшчына|сялянскай грамады (сельскай абшчыны)]], унутранае жыццё якой рэгулявалася сходам («капой» — «копным судом») і рознымі абшчыннымі традыцыямі — традыцыя супольнай дапамогі члену абшчыны ([[Талака (звычай)|талака]], [[Сябрына, звычай|сябрына]], [[Бонда, звычай|бонда]]); традыцыя супольнага адпачынку (вечарыны); [[прастольнае свята]] (дзень святога апекуна мясцовай парафіі); частаванне адзін аднаго свежыной, мёдам і інш.<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 110—113, 115; Этналогія Беларусі: традыцыйная культура насельніцтва ў гістарычнай перспектыве / Т. А. Навагродскі [і інш.]. — Мінск : БДУ, 2009. — С. 157—158.</ref> З [[1861]] г. сталі дамінаваць малыя сялянскія сем’і і прыватныя гаспадаркі, што не адмаўляла ўзаемадапамогі аднавяскоўцаў<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 265, 273—274.</ref>. Паэма [[Якуб Колас|Якуба Коласа]] «[[Новая зямля (паэма)|Новая зямля]]» алегарычна лічыцца «[[энцыклапедыя]]й» жыцця беларускага [[сяляне|сялянства]] канца XIX — пачатку XX ст. [[Файл:Škłoŭ-ratuša 01.jpg|left|thumb|[[Шклоўская ратуша|Ратуша ў Шклове]], 1770-я гады. Фота 2012 года.]] Жыццё гараджан вызначалася гарадскім правам (у тым ліку, [[магдэбургскае права|магдэбургскім правам]]), [[Гільдыі|цэхавымі]] статутамі і рэлігійнымі традыцыямі<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 119—123.</ref>. {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 35%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | ''«Свабода — наймілейшая і найудзячнейшая, пад ёю мы нарадзіліся, жывем і хочам яе цэлую, непарушаную нашчадкам сваім пакінуць»'' ([[1605]] год). Беларуская шляхта [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводства]]<ref>''Сагановіч, Г.'' Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII стагоддзя / Г. Сагановіч. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2001. — С. 347.</ref>. |} Адносіны паміж [[шляхта|шляхціцамі]] рэгуляваліся шляхецкімі правамі, дзяржаўнымі інстытутамі і сваімі непісанымі традыцыямі шляхецкай годнасці і салідарнасці<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 33—35.</ref>. У [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] беларуская [[шляхта]] сумесна з польскай, украінскай і літоўскай утваралі поліэтнічную саслоўную супольнасць («шляхецкі народ Рэчы Паспалітай», а асобна ў рамках [[ВКЛ]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польскага Каралеўства]] — «абодва народы»), асновай якога былі толькі некаторыя кампаненты агульнай самасвядомасці, польскай шляхецкай культуры, [[Каталіцызм|каталіцкая канфесія]] і [[польская мова]]<ref>''Чаквін, І.'' Беларусы // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя : у 3 т. — Мінск : БелЭн, 2005. — Т.1. — С. 304; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 95, 99, 178—179, 181.</ref>. У [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] існавала фармальна-юрыдычная адасобленасць [[ВКЛ]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польскага Каралеўства]] (асобнае войска, скарб, біццё манеты, дзяржаўная канцылярыя, сімволіка, сістэма пасад, [[Статуты ВКЛ|уласныя законы ВКЛ, сабраныя ў Статуце]], і г.д.)<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 178; ''Сагановіч, Г.'' Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII стагоддзя. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2001. — С. 203.</ref>. [[Статуты ВКЛ]] прадугледжвалі [[вена, маёмасць|вена]] — маёнтак (уласнасць) [[жонка|жонкі]], які пасля [[шлюб]]у афармляўся на імя [[муж]]а, з мэтай маёмаснага забеспячэння жонкі ў выпадку спынення шлюбу. Гэта (разам з іншымі культурнымі традыцыямі) дазваляла ў ВКЛ жанчыне-[[шляхта|шляхцянцы]] займаць даволі высокі статус у грамадстве, чаго не мелі [[жанчына|жанчыны]] падобнага [[саслоўе|саслоўя]] ў іншых [[Еўропа|еўрапейскіх краінах]]<ref>''Сліж, Н.'' Статус жанчыны-шляхцянкі ў ВКЛ (XVI—XVIII стст.) // Беларускі гістарычны часопіс. — 1996. — № 4. — С. 57—66.</ref>. Калі яшчэ ў [[XVI ст.]] [[эліта]] была ў многім блізкай да традыцыйнай культуры сялянства па ўспрыняцці свету і святочным абрадам (якія захоўвалі многія дахрысціянскія ўяўленні аб еднасці натуральнага і звышнатуральнага свету), то з [[XVII ст.]] культура шляхты цалкам аддалілася ад сялянскай, мела ўласныя [[Элітарная культура|выразныя элітарныя рысы]] і пераймала [[Заходняя культура|агульныя заходнееўрапейскія тэндэнцыі]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 132, 159, 165.</ref>. [[Файл:Roadside cross near Jachimoŭščyna.jpg|thumb|Каменны [[крыж]], абвязаны [[ручнік]]ом, каля [[Яхімоўшчына (Маладзечанскі раён)|вёскі Яхімоўшчына]] ([[Маладзечанскі раён]]). Фота 2013 года.]] Традыцыйныя сялянскія [[свята|святы]], [[абрад]]ы і [[звычай|звычаі]] былі звязаны ў першую чаргу з земляробчым цыклам і хрысціянскай культурай, якая ў паўсядзённым жыцці дапаўнялася некаторымі элементамі [[язычніцтва|дахрысціянскіх вераванняў]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 165—167; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 445.</ref>. Сімвалам жыццёвага шляху беларуса-селяніна лічылася доўгае палатно: на палатняны [[ручнік]] клаўся нованароджаны, ручніком абгортвалі рукі маладых на [[вяселле|вяселлі]], ганаровыя ўдзельнікі вяселля перавязвалі ручнік цераз плячо, ручнік клаўся ў труну, на ручніках апускалі труну ў магілу, ручнік абвязваўся на магільны [[крыж]], і г.д.<ref>''Фадзеева, В. Я.'' Ручнік // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 435—437.</ref> Найстаражытнейшае боства ў беларускай міфалогіі (і амаль як жывая істота-карміцелька) — [[Маці-Зямля]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 166.</ref> — у канцы XIX ст. сярод прафесійных беларускіх паэтаў стала персаніфікацыяй [[Беларусь|Беларусі]] — у выразах «Маці-зямліца»<ref>Гл. напрыклад, творчасць [[Вінцэнт Каратынскі|Вінцэнта Каратынскага]]. Гл.: Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск : Беларус. навука, 2010. — Т. 2. — С. 289.</ref> і «Маці-зямля беларуская»<ref>[[Марыян Здзяхоўскі]] (1861—1938) параўноўваў вядомага дзеяча беларускай гісторыі [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдварда Вайніловіча]] з «Маці-зямлёй беларускай»: «Эдвард Вайніловіч быў жывым увасабленнем любові да маці-зямлі, якая яго нарадзіла і выхавала, быў звязаны з ёй усёй сваёй душой. Калі ён казаў, я меў дзіўнае ўражанне, што яго вуснамі прамаўляе [[Беларусь|маці-зямля беларуская]], што ў словах адбіваюцца думкі і пачуцці тых доўгіх-доўгіх шэрагаў пакаленняў, якія на гэтай зямлі і з гэтай зямлі жылі, на ёй і для яе працавалі і трывалі». Гл.: ''Zdziechowski, M.'' Edward Woyniłłowicz… С. 63.</ref>. «Маці-зямліца» стала паэтычным зваротам да радзімы ў вершы [[Янка Лучына|Янкі Лучыны]] [[Роднай старонцы|«Роднай старонцы» (1891)]], радкі якога [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]] паставіў эпіграфам да сваёй шматтомнай даследчай працы «Беларусы» (т. 1-3, 1903—1922). У знак шчырай веры ў вёсках і на скрыжаваннях дарог ставіліся [[Беларускія народныя крыжы|драўляныя хрысціянскія крыжы]] (часта па 6-8 метраў вышынёй)<ref>''Раманюк, М.'' Беларускія народныя крыжы. — Вільня : Наша Ніва, 2000. — С. 157, 161, 163.</ref>, якія мелі сціплы дэкор, але часта абвязваліся [[Аброчныя тканіны|аброчнымі тканінамі]] (звычайна — узорыстымі [[ручнік]]амі) — адмысловым ахвяраваннем людзей у іх крызісных сітуацыях<ref>''Фадзеева, В. Я.'' Аброчныя тканіны // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 16.</ref>. [[Файл:Luninets - Orthodox crosses on Shyrokaya street - 1920s AD.jpg|left|thumb|Праваслаўныя крыжы на скрыжаванні вуліц у [[Лунінец|Лунінцы]], фота 1920—1930-х гадоў ([[Заходняя Беларусь]]).]] Галоўныя каляндарныя і рэлігійныя святы: зімой — [[Каляды]], [[Грамніцы]]; вясной — [[Масленіца]] і [[Вялікдзень]]; летам — [[Сёмуха|Троіца (Сёмік, Сёмуха)]], [[Купалле|Іванаў дзень (Купалле)]]; святы [[Ураджай|ўраджаю]] ([[Зажынкі]], [[Дажынкі]], [[Багач]])<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 167; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 445.</ref>. На год было некалькі дзён памінання продкаў: паводле каталіцкага звычаю, асноўным памінальным днём быў Дзень Усіх Святых восенню ([[Дзяды]], Задушны Дзень), у праваслаўных — на Масленіцу (масленічныя Дзяды), пасля Вялікадня ([[Радаўніца]], Наўскі Вялікдзень) і на [[Сёмуха|Сёмуху (траецкія Дзяды)]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 279; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 490, 493.</ref>. Галоўнымі момантамі радзільнага абраду было разбіванне чыгунка, пачастунак [[Бабіна каша|бабінай кашай]], катанне бабкі-павітухі на баране, санках, на конях<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 466.</ref>. З сямейных абрадаў найболей маляўнічым было [[вяселле]], якое магло доўжыцца некалькі дзён: найболей важнымі момантамі лічыліся пасад нявесты і жаніха, выкуп [[Каса (інструмент)|касы]], падзел [[каравай|каравая]], завязванне рук маладых [[ручнік]]ом<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 277—278.</ref>. Пахавальны абрад захаваў архаічныя рысы — памінальная трапеза з абавязковай [[куцця|куццёю]], запальванне [[свечка|свечак]] і інш.<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 166.</ref> [[Файл:Обряд кумления.JPG|thumb|Абрад кумлення на [[Сёмуха|Сёмуху]]. Фота 2008 год.]] На галоўнае зімовае свята ([[Каляды]]) дзяўчаты варажылі аб сваім лёсе, спявалі калядкі і шчадроўкі, ладзілі калядную гульню «[[Жаніцьба Цярэшкі]]» (хлопцы і дзяўчаты гулялі жартоўнае [[вяселле]] з эратычным падтэкстам) і каляднае прадстаўленне — [[Шчодры вечар|хаджэнне з «казой»]], якое сваімі каранямі ішло да старажытных татэмічных культаў<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 446, 452, 460.</ref>. Беларускі навагодні абрад «[[Цары Каляды]]» быў уключаны ў 2009 г. у [[Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны чалавецтва|Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА]]<ref>[http://www.unesco.org/culture/ich/en/USL/rite-of-the-kalyady-tsars-christmas-tsars-00308 Rite of the Kalyady Tsars (Christmas Tsars)]</ref>. З усходнеславянскіх народаў абрадавы характар сустрэчы вясны («[[Гуканне вясны]]») даўжэй за ўсё захаваўся ў беларусаў<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 473—475.</ref>. На [[Вялікдзень (народная традыцыя)|Вялікдзень]] выконваўся [[валачобны абрад]], абмалёўвалі і каталі яйкі; на другі дзень Вялікадня вадзілі [[карагод]]ы<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 483—484.</ref>. У 2019 годзе веснавы абрад «[[Юраўскі карагод]]» у вёсцы [[Пагост (Жыткавіцкі раён)|Пагост]] [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] ўнесены ў [[Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА]]. Найболей архаічныя рысы сярод традыцыйных свят захавала [[Купалле]]: ноччу палілі вогнішчы і скакалі праз іх, шукалі цудадзейную кветку папараці, купаліся, варажылі, пускалі вянкі па вадзе<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 498—500.</ref>. На [[Дажынкі]] плялі дажынковы вянок з каласоў, упрыгожвалі апошні сноп, спявалі, ладзілі святочнае частаванне<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 509—512.</ref>. Менавіта традыцыйным святам і звычаям прысвечаны вершаваныя творы пачынальніка новай беларускай літаратуры [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Мацінкевіча]] «Стаўроўскія дзяды», «Купала» і «Шчароўскія дажынкі», апісаныя з рамантычным этнаграфізмам. <gallery perrow="5"> File:Candlemas Day (98952259).jpg|Малюнак «Грамніцы» (выпальванне знаку крыжыка свечкай у хаце), XIX стагоддзе. File:Калядоўшчыкі Горацкага павета , Магілёўская губерня, 1903г.jpg|[[Каляды]] ў Горацкім павеце [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. Фота 1903 года. File:1997. Stamp of Belarus 0253.jpg|Калядоўшчыкі на беларускай паштовай марцы, 1997 год. File:Belarusian Easter Eggs.jpg|Беларускія [[Велікоднае яйка|фарбаваныя велікодныя яйкі]]. File:ДажынкіМарцінкевіч.jpg|Аповесці «Шчароўскія дажынкі» і «Купала» [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Мацінкевіча]], надрукаваныя ў 1910 г. выдавецтвам «[[Загляне сонца і ў наша аконца]]». </gallery> === Вусная творчасць, музычнае мастацтва і танец === {{main|Беларускі фальклор|Музыка Беларусі|Беларускія народныя танцы|Музычнае мастацтва Вялікага Княства Літоўскага}} [[Файл:Зялёныя Сьвяткі, Магілёў 29.06.2913.jpg|thumb|Танцы ў [[строй|беларускіх традыцыйных сялянскіх строях]] на [[Сёмуха|Сёмуху]] ў горадзе [[Магілёў|Магілёве]]. Фота 2013 года.]] [[Беларускі фальклор|Фальклорная спадчына беларусаў]], якую яшчэ здолелі зафіскаваць у XIX—XX ст. шматлікія прафесійныя даследчыкі, багатая і разнастайная па жанрам — каляндарная і сямейная абрадавая паэзія, замовы, легенды, паданні, казкі, прыказкі, прымаўкі, загадкі, народны тэатр і інш. У многіх легендах, паданнях, былічках знайшлі адлюстраванне дахрысціянскія ўяўленні [[славяне|славян]] аб паходжанні свету<ref name="ReferenceG">''Фядосік, А. С.'' Народная паэтычная творчасць / А. С. Фядосік // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 347—349</ref>. Найболей архаічны пласт беларускага [[фальклор]]у, які захаваў агульныя для многіх славянскіх народаў рысы, — каляндарна-земляробчыя песні (калядкі, шчадроўкі, масленічныя, веснавыя, валачобныя, юр’еўскія, траецкія, купальскія, жніўныя, восеньскія) і сямейна-абрадавыя песні. З эпічным размахам яны падаюць як касмалагічныя матывы стварэння [[свет]]у і [[сусвет]]у, так і цэлы гаспадарчы год селяніна-земляроба. Для іх характэрна, галоўным чынам, жаночая традыцыя выканання. Менавіта валачобныя песні складаюць спецыфіку і нацыянальную адметнасць каляндарнай песеннасці беларусаў і былі больш развіты і распаўсюджаны, чым у фальклоры суседніх народаў — [[палякі|палякаў]], [[рускія|рускіх]] і [[украінцы|ўкраінцаў]]. Валачобныя песні выконваліся на [[Вялікдзень]] падчас абходу двароў [[вёска|вёскі]] валачобнікамі (дарослыя мужчыны), якія жадалі гаспадарам ураджаю ў [[Поле (сельская гаспадарка)|полі]] і багацця ў [[хата|хаце]]. Вялікай колькасцю вылучаюцца таксама пазаабрадавыя песні — лірычныя (пра каханне), жартаўлівыя «талочныя» (якія праслаўлялі салідарнасць і ўзаемадапамогу), сямейна-бытавыя, карагодныя і танцавальныя («Лявоніха», «Юрачка»)<ref name="ReferenceG"/>. У XIV—XVIII стст. фарміруецца і пласт песень выключна мужчынскага выканання — лірычныя, эпічныя, гістарычныя і ваенныя песні (песні аб крыжацкіх, татарскіх, маскоўскіх і шведскіх набегах і інш.). У XIX — пачатку XX ст. узнікаюць і рэкруцкія, салдацкія, работніцкія, батрацкія, сацыялістычна-рэвалюцыйныя песні і прыпеўкі, якія адлюстроўвалі асаблівасці складанага працэсу пераходу беларускага [[грамадства]] да [[капіталізм]]а. У гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] склаўся спецыфічны пласт [[беларускі фальклор|беларускага фальклору]] і прафесійнай творчасці — партызанскія песні<ref name="ReferenceG"/>. Захаваліся шматлікія і цікавыя народныя [[балада|балады]] («Была я ў матулі адна»), [[легенда|легенды]] («Колькі жыць чалавеку», «Чаму ваююць сабака, кот і мышы»; у тым ліку аб некананічныя апавяданні аб тэмах і прадметах [[Біблія|Святога Пісання (Бібліі)]], паходжанні свету і апошнім часе быцця), [[паданне|паданні]] (аб заснаванні гарадоў і вёсак; узнікненні балот і азёр; схаваных у зямлі скарбах; асілках, героях-мсціўцах і разбойніках). Паданне пра пра высакароднага разбойніка [[Машэка|Машэку]], напрыклад, стала асновай для напісання паэмы [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «[[Магіла льва (паэма)|Магіла льва]]», балады [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]] «Машэка» і [[опера|оперы]] [[Рыгор Пукст|Рыгора Пукста]] «Машэка» (паводле паэмы Янкі Купалы). Разнастайным з’яўляецца і казачны фальклор беларусаў — казкі пра жывёл; чарадзейныя казкі ([https://be.wikisource.org/wiki/Аб_каралевічу-чараўніку «Аб каралевічу-чараўніку»], [https://be.wikisource.org/wiki/Музыка-чарадзей «Музыка-чарадзей»]); сацыяльна-бытавыя («Мужык і пан», «Жаласлівая пані», [https://be.wikisource.org/wiki/Цудоўная_дудка «Цудоўная дудка»])<ref name="ReferenceG"/>. {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 35%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | ''Вось уздумаў пан бог край Палессе стварыць''<br /> ''І людзей, і жывёлін, і птухаў;''<br /> ''І вяроўку пачаў ён з праменьчыкаў віць,''<br /> ''І сівую патыліцу чухаў.'' ''Па вяроўцы з нябёс апусціўся ў ваду, —''<br /> ''Бог — вялікі штукар на ўсе рукі;''<br /> ''Захапіў ён з сабой самаграйку-дуду, —''<br /> ''Маюць сілу вялікую гукі. <…>'' ''Прамяністым агнём сонца грэе зямлю,''<br /> ''Аздабляе луг свежы і сочны.''<br /> ''Цеплыня… Хоць дзіцё палажы на раллю,''<br /> ''Дык пачне тут расці відавочна. <…>'' ''Ой, пачатку няма, ой, канца не відаць''<br /> ''Шчыр-красе агняцветаў і фарбаў.''<br /> ''Вось давай на дудзе бог іграць ды іграць —''<br /> ''І з’явіліся новыя скарбы…''<br /> |- | style="text-align: left;" | ''[[Змітрок Бядуля]] «Палескія байкі» (1922)''<ref>''Бядуля, З.'' Збор твораў : у 5 т. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1985. — Т. 1. — С. 228—229.</ref> |} У [[1922]] г. паэт [[Змітрок Бядуля]] апублікаваў у [[Мінск]]у свой высокамастацкі [[эпас]] «Палескія байкі» — першы беларускамоўны эпас аб стварэнні [[Свет]]у, — цэнтрам якога з’яўляецца «край Палессе». Матэрыялам для Змітрака Бядулі сталі [[Касмагонія (беларуская міфалогія)|касмагенічныя]] байкі сялян беларускага [[Палессе|Палесся]], якія ў сваіх байках стварылі сабе фантастычны свет, своеасаблівую філасофію змагання [[дабро|дабра]] і [[зло|зла]], арыгінальныя разважанні аб жыцці і смерці<ref>''Бядуля, З.'' Збор твораў : у 5 т. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1985. — Т. 1. — С. 384.</ref>. Сярод самых любімых і распаўсюленых інструментаў былі — духавыя ([[жалейка]], [[Дудка (інструмент)|дудка]], [[беларуская дуда]], драўляныя і гліняныя [[флейта|флейты]], рог, [[труба]]), струнныя ([[цымбалы]], [[скрыпка]], [[колавая ліра]], народны кантрабас «[[басэтля]]») і ідзіяфоны (ляскоткі, талеркі, трохвугольнік, варган)<ref name="ReferenceH">''Мажэйка, З. Я.'' Народная музыка / З. Я. Мажэйка, І. Д. Назіна // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 346—347.</ref>. Стаўленне да любімых інструментаў як спосаба музыкай выказаць сваю душу адлюстроўвалася і ў прафесійнай паэзіі. Паэт [[Уладзіслаў Сыракомля]] ў сваім [[Лірнік вясковы (Сыракомля)|вершы «Лірнік вясковы»]] атаясаміў сябе з рамантычным вандроўным [[лірнікі|лірнікам]] — і такая мянушка за паэтам замацавалася. Паэт [[Янка Лучына]] прысвяціў свайму паэтычнаму шляху верш «Лірнік вясковы»<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск : Беларус. навука, 2010. — Т. 2. — С. 426.</ref>. У 1857 г. паэт [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]] апублікаваў свой зборнік «Дудар беларускі»<ref>У часы Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча «Беларуссю» называліся толькі [[Віцебская губерня]] і [[Магілёўская губерня]]. І азначэнне «беларускі» у назве «Дудар беларускі» мела рэгіянальнае значэнне — адносілася да Магілёўская губерні, дзе паэт пражываў у маёнтку Шчаўры ў [[Род Рашкоўскіх|паноў Рашкоўскіх]].</ref>. Пазней [[Аляксандр Каралевіч Ельскі|Аляксандр Ельскі]] назаве Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча «нашым старым лірнікам»<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск : Беларус. навука, 2010. — Т. 2. — С. 459.</ref>. Паэт [[Арцём Ігнацьевіч Вярыга-Дарэўскі|Арцём Вярыга-Дарэўскі]] выбраў сабе творчы псеўданім «[[Беларуская дуда|Беларуская Дуда]]». Паэт [[Францішак Багушэвіч]] назваў свой першы зборнік як «[[Дудка беларуская]]» (1891), а яшчэ — «Смык беларускі» (1894) і «Скрыпачка беларуская» (неапублікаваны). Паэт [[Янка Купала]] назваў свой першы зборнік вершаў як «Жалейка» (1908). У 1910 г. Янка Купала напісаў верш [https://be.wikisource.org/wiki/Збор_твораў_(Купала,_1925—1932)/II/Сваім_і_чужым/Лірнік_вясковы «Лірнік вясковы»] і прысвяціў яго Уладзіславу Сыракомлю, а ў 1912 г. прачытаў каля памятнага каменя ў фальварку Барэйкаўшчына<ref>''Уладзімір Мархель''. [http://lyban2009.narod.ru/Zemla/Zemla-19.htm «Не забудуцца дум тваіх словы…» Уладзіслаў Сыракомля]</ref>. Пра [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|стваральніка прафесійнага беларускага тэатра і выканаўцу беларускіх народных танцаў]] Янка Купала напісаў свой верш [https://be.wikisource.org/wiki/Шляхам_жыцьця_(1913)/V/І._Буйніцкому «Ігнату Буйніцкаму» (1911)]: «Пад дуду і пад [[цымбалы]] / Топне, прыспявае… / Сцеражыцеся, ўсе людзі: / Беларус гуляе!». З [[2017]] г. у [[Глыбокае|Глыбокім]] і [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]] праходзіць міжнародны фэстываль [[дуда]]рскіх рэгіёнаў «[[Дударскі рэй]]». [[Файл:Удзельнікі калектыву падчас параду ў межах фэсту "Дударскі рэй" 2018.jpg|thumb|Удзельнікі [[Цярэшка (народны тэатр)|народнага тэатра фальклору «Цярэшка]]» на міжнародным фэстывалі дударскіх рэгіёнаў «[[Дударскі рэй]]» у горадзе [[Глыбокае|Глыбокім]]. Фота 2018 года.]] Аснову інструментальнай музыкі складалі песенныя і танцавальныя найгрышы, вясельныя маршы, імправізацыі. У XIX ст. паўсюль у краіне былі папулярнымі [[гармонік]], [[баян]], [[бубен]], [[барабан]]ы<ref name="ReferenceH"/>. Вялікай любоўю карыстаўся народны лялечны тэатр «[[батлейка]]»<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 169; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 241.</ref>. Усе святы і народныя абрады беларусаў суправаджаліся гульнямі, карагодамі і танцамі. З сялянскіх танцаў найболей архаічнымі з’яўляюцца [[карагод]]ныя («[[Жыта (карагод)|Жыта]]», «[[Кола (танец)|Кола]]», «[[Ручаёк]]», «[[:ru:Гусачок (танец)|Гусачок]]», «[[А мы проса сеялі]]» і інш.), захаваныя яшчэ з эпохі славянскіх плямён, — калі танцуючыя пад песню рухаюцца па крузе, ланцужком або двума шэрагамі насустрач адзін аднаму. У некаторых карагодных танцах вылучаюцца партыі салістаў. Самымі любімымі парна-масавымі танцамі былі шырока вядомыя ў краіне «[[Лявоніха]]», «[[Мяцеліца (танец)|Мяцеліца]]», «[[Крыжачок]]», «[[Каваль, танец|Каваль]]», «[[Мікіта, танец|Мікіта]]», «[[Каза (танец)|Каза]]» і іншыя, для якіх характэрны дынамічнасць і жыццерадаснасць, эмацыйнасць і калектыўны характар ​​выканання. Імправізацыйнасць характэрна часцей для сольных танцаў («Завейніца», «Скакуха», «Казачок» і інш.). У XIX ст. у вёсках, мястэчках і гарадах атрымалі распаўсюджанне новыя танцы — [[кадрыль]], «[[лянцай]]» (у асноўным у паўночнай і цэнтральнай Беларусі), розныя [[полька|полькі]] («[[Трасуха]]», «[[Какетка, танец|Какетка]]», «[[Трамблям]]»), [[вальс]] і іншыя, якія прыйшлі з краін [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]]<ref>''Чурко, Ю. М.'' Народны танец / Ю. М. Чурко // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 352—354.</ref>. <gallery perrow="5"> File:Batleika.JPG|Лялечны тэатр ''«[[батлейка]]»''. File:Цымбалы ў Нацыянальным гістарычным музеі РБ.JPG|[[Цымбалы]] ([[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь]]). File:Stamps of Belarus, 2011-874.jpg|Паштовая марка «[[Колавая ліра]]», 2011 год ([[Беларусь]]). File:Belaruski dudar - Dzisna - bf 1920 AD.jpg|Дудар з [[Беларуская дуда|беларускай дудой]] ([[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскі павет]]), фотапаштоўка каля 1905 года. File:Дуда ліцвінская, created by Juras' Pankevich.jpg|[[Беларуская дуда|Беларуская дуда-муцянка]], фота 2009 года. </gallery> === Традыцыйны касцюм === {{main|Беларускі нацыянальны касцюм}} [[Файл:Jan Karal Chadkievič. Ян Караль Хадкевіч (XIX) (3).jpg|thumb|Граф [[Ян Караль Хадкевіч]] (1560—1621) у ''«сармацкім строі»''.]] Традыцыйны мяшчанскі ці шляхецкі касцюм упісваюцца ў агульныя заходнееўрапейскія модныя тэндэнцыі, але быў створаны своеасаблівы шляхецкі «сармацкі строй», які меў выразны нацыянальны характар. Як і ва ўсёй беларускай сялянскай культуры, у традыцыйным сялянскім касцюме перавага аддавалася натуральным матэрыялам і іх натуральным колерам (пераважалі [[белы колер|белы]] і [[шэры колер|шэра-белы колер]], з дамешкам [[чырвоны колер|чырвонага]] і [[чорны колер|чорнага]])<ref name="budzma.by"/>. Традыцыйны камплект сялянскага мужчынага адзення складаўся з [[белы колер|белых]] ці шэра-белых [[кашуля|кашулі]] і [[нагавіцы|нагавіц]] (паясная вопратка), да якіх з канца XIX ст. сталі дадаваць каляровую [[бандэля|бандэлю (бандану)]] і [[камізэлька|камізэльку]]. На [[свята]] ці іншыя ўрачыстасці мужчыны насілі святочную кашулю (з адкладным каўнерыкам), падпаясываліся рознакаляровым [[Пояс, дэталь адзення|поясам]]<ref name="ReferenceI">''Григорьева, Р. А.'' Белорусы / Р. А. Григорьева, Т. Б. Варфоломеева, А. Г. Шешкен // Большая Российская энциклопедия: в 30 т. / Председатель Науч.-ред совета Ю. С. Осипов. Отв. ред. С. Л. Кравец. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 2005. — Т. 3. «Банкетная кампания» 1904 — Большой Иргиз. — С. 261; ''Григорьева, Р. А.'' Белорусы / Р. А. Григорьева // Народы России: энциклопедия / Гл. ред. [[Валерый Аляксандравіч Цішкоў|В. А. Тишков]] ; Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 1994. — С. 111.</ref>. Арнаментаваныя ўзоры і [[Вышыўка|вышыўку]] наносілі на [[каўнер]], манжэты і падол кашулі. Абуткам служылі звычайна [[лапці]], скураныя [[пастолы]], [[Боты, абутак|боты]], зімой — [[валёнкі]]<ref name="ReferenceI"/>. Галаўным уборам у мужчын летам быў звычайна саламяны капялюш з шырокімі палямі ([[брыль]]), вясной і восенню — валеная шапка ([[магерка]]), зімой — футравая шапка (аўчына, кучма, [[аблавуха]])<ref name="ReferenceI"/>. Праз плячо мужчыны-сяляне насілі (пры патрэбе) скураную сумку. [[Файл:Traditional summer woman clothing of Belarusian peasants - Malaryta District - XIXth cent - Museum of Belarusian Folk Art.jpg|thumb|left|[[Строй|Традыцыйнае беларускае святочнае сялянскае жаночае адзенне]] ([[маларыцкі строй]]), канец XIX стагоддзя ([[Музей старажытнабеларускай культуры]]).]] Традыцыйны сялянскі жаночы касцюм быў болей разнастайным за мужчынскі і выразна адлюстроўваў нацыянальную і рэгіянальную спецыфіку. Вылучаюцца чатыры комплексы: 1) [[кашуля]], [[спадніца]] і [[фартух]]; 2) кашуля, спадніца, фартух і безрукаўка (гарсэт); 3) кашуля, спадніца, да якой быў прышыты ліф-гарсэт; 4) кашуля, [[панёва]], фартух і каляровая безрукаўка (гарсэт)<ref name="ReferenceI"/>. Два першыя комплексы былі распаўсюджаны па ўсёй тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]], два апошніх — ва ўсходніх і паўночна-ўсходніх раёнах. Мелася тры тыпы жаночых кашуль: з прамымі плечавымі ўстаўкамі, тунікападобная і з [[какетка, дэталь адзення|какеткай]]. Арнаментаванае тканае ці вышытае аздабленне ў жаночых кашулях наносілася на рукавы. Паясное сялянскае жаночае адзенне скаладася з разнастайнага фасону спадніц ([[андарак]], [[саян]], палатнянік, летнік), а таксама [[панёва|панёвы]] і фартухаў<ref name="ReferenceI"/>. Спадніцы звычайна былі чырвоныя, сіне-зялёныя, у шэра-белую клетку, з падоўжнымі і папярочнымі палосамі — мелі свае рэгіянальныя асаблівасці. Фартухі ўпрыгожваліся карункамі, складкамі; камізэлькі (гарсэт) — вышыўкай, карункамі. Абавязковым аксесуарам быў каляровы пояс. Галаўным ўборам дзяўчат былі вузенькія рознакаляровыя стужкі (''скідачка'', ''шлячок'') ці [[Вянок|вянкі]], бо яны не хавалі цалкам валос. Замужнія жанчыны прыбіралі і хавалі валасы пад [[каптур]], апраналі ручніковы галаўны ўбор ([[намітка]]) альбо [[хустка|хустку]] — існавала мноства спосабаў іх завязваць<ref name="ReferenceI"/>. Звычайным паўсядзённым жаночым абуткам былі [[лапці]], а святочным — [[пастолы]] і хромавыя [[Боты, абутак|боты]]<ref name="ReferenceI"/>. [[Файл:Аплечча рукава кашулі, 1900-я гг., Брэсцкая вобласць.jpg|thumb|Тканы [[арнамент]] аплечча рукава жаночай [[кашуля|кашулі]] ([[Заходняе Палессе]]), 1900-я гады.]] Адметным і любімым элементам традыцыйнага беларускага народнага мастацтва ў першую чаргу было [[ткацтва]], а не [[вышыўка]], таму (па тэхналагічных прычынах) у [[арнамент]]ыцы вопраткі мужчын і жанчын пераважаюць разнастайныя лінейна-геаметрычныя формы<ref name="ReferenceJ">[http://budzma.by/news/styl-yak-faktar-identychnasci-chastka-5-zaklyuchnaya.html Стыль як фактар ідэнтычнасці. Арнамент]</ref>. Тканае аздабленне святочнай кашулі выконвалася спосабам «ператыкання», у выніку чаго ствараліся розныя па шырыні паскі геаметрычнага арнаменту, вытканага чырвонымі баваўнянымі ніткамі. Найболей архаічным (верагодна, не толькі ў Беларусі, але і ва ўсёй [[Еўропа|Еўропе]]) быў арнамент у «паскі», які захаваўся ў [[Заходняе Палессе|Заходнім Палессі]]. Старадаўнім, таксама адметным і традыцыйным для беларускай народнай культуры, характэрным амаль для ўсёй тэрыторыі Беларусі, з’яўляецца крыжова-рамбічны геаметрычны арнамент: яго элементы заўсёды павернутыя на 45 градусаў адносна поля набору, а ўсе фігуры ўтвараюцца на аснове спалучэнняў [[ромб]]а і касога [[крыж]]а (якія былі сімваламі [[сонца]], урадлівасці). Каларыстыка [[арнамент]]у стрыманая, звычайна — цёмна-чырвонага (кармазынавага) колеру, часам з дамешкам чорнага колеру<ref name="ReferenceJ"/>. Раслінная і зааморфная арнаментыка, а таксама арнаменты, паўсталыя ў тэхналогіі вышывання, з’яўляюцца ў [[Беларускі нацыянальны касцюм|беларускім традыцыйным касцюме]] (гэтак жа і на [[ручнік]]ах і [[абрус]]ах) пазнейшымі запазычаннямі (з канца XIX ст.) і не могуць лічыцца традыцыйнымі і кананічнымі<ref name="ReferenceJ"/>. Верхняя мужчынская і жаночая вопратка сялян амаль не адрознівалася<ref name="ReferenceI"/>. Традыцыйным матэрыялам для яе вырабу былі валенае нефарбаванае [[сукно]] (з якога шылі [[світка|світу]], [[сярмяга|сярмягу]], [[Бурка (мужчынская вопратка)|бурку]], [[латушка|латушку]]) і [[аўчына]] (з недубленай шылі [[кажух]]і, а з дубленай — [[казачына|казачыну]])<ref name="ReferenceI"/>. Насілі таксама [[каптан]] і [[кабат]]<ref name="ReferenceK">''Григорьева, Р. А.'' Белорусы / Р. А. Григорьева, Т. Б. Варфоломеева, А. Г. Шешкен // Большая Российская энциклопедия: в 30 т. / Председатель Науч.-ред совета Ю. С. Осипов. Отв. ред. С. Л. Кравец. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 2005. — Т. 3. «Банкетная кампания» 1904 — Большой Иргиз. — С. 261.</ref>. У сучасным касцюме выкарыстоўваюцца традыцыі нацыянальнай вышыўкі, крою і каляровай гамы, каб падрэсліць нацыянальную адметнасць. === Традыцыі харчавання === {{main|Беларуская кухня}} [[Файл:Belarus-SMFAL-House Interior-1.jpg|thumb|[[Стол]] каля ''«[[Покуць|чырвонага кута]]»'' ў сялянскай [[хата|хаце]], XIX стагоддзе ([[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]).]] Аснову харчавання беларусаў са старажытных часоў складалі [[страва|стравы]] з жытняй, пшанічнай, грэцкай, просавай, аўсянай, гарохавай мукі і розныя крупы, з якіх рабілі [[хлеб]], [[пірог|пірагі]], [[бліны]], [[каша|кашы]], [[клёцкі]], [[секанка|секанку]], розныя віды [[поліўка|полівак]] (''[[зацірка]]'', ''[[крупеня|кулеш]]'', ''[[крупеня]]''; квашаныя поліўкі — ''[[саладуха]]'', ''[[Кулага, страва|кулага]]'')<ref name="ReferenceK"/>. Сярод традыцыйных прысмак — розныя віды [[кісель|кісялю]] (''[[жур]]''), [[поліўка]], [[юшка]], [[Салата (страва)|салаты]] і інш.<ref name="ReferenceK"/> Адным з асноўных прадуктаў харчавання беларусаў здаўна была [[гародніна]]: капусту, буракі, бручку, агуркі салілі; гарох і бабы тушылі; рэпу і моркву — парылі і пяклі. [[Суп]]ы выгатаўляліся з [[капуста|капусты]] (''капуснік''), [[буракі|буракоў]] (''[[боршч]]''), шчаўя, бацвіння і інш.<ref name="ReferenceK"/> З [[мяса]] пераважна ўжывалася [[свініна]], [[бараніна]], мяса хатняй птушкі, радзей [[ялавічына]], якія спажываліся пераважна не асобна, а часцей у складзе розных страў: [[каўбаса]], [[паляндвіца]], [[крывянка]], [[халадзец]], студзень і інш. Традыцыйная беларуская мясная страва — тушанае рагу (''[[верашчака]]'', ''[[мачанка]]'')<ref name="ReferenceK"/>. З [[малако|малака]], якое спажывалася і як самастойная страва, рабілі [[смятана|смятану]], [[сметанковае масла]] і [[тварог]]. На святы спажывалі абрадавыя стравы: на [[радзіны]] падавалі [[Бабіна каша|бабіну кашу]]; на [[вяселле]] елі хлеб-[[каравай]]; на [[Вялікдзень]] — велікодную [[паска|паску]], рабілі [[каўбаса|каўбасы]] і [[Велікоднае яйка|фарбавалі яйкі]]; на [[Масленіца|Масленіцу]] рабілі [[бліны]]; на [[Купалле]] — [[Кулага (страва)|кулагу]]; на [[хаўтуры]] і [[памінкі]] нябожчыкаў ужываліся спецыяльныя памінальныя кашы і напоі ([[коліва]], [[куцця]], [[гарэлка]], [[кісель]] і інш.)<ref name="ReferenceK"/>. [[Файл:Mashed potatoes with meat - Belarus - 2015 AD.JPG|thumb|[[Тоўчанка]] з мясам і перцам.]] У сярэдзіне [[XVIII ст.]] у [[Беларусь]] пранікае [[бульба]], якая з сярэдзіны XIX ст. ужо настолькі набывае шырокае выкарыстанне ў рацыёне беларускіх сялян, што самі беларусы сталі лічыць бульбу сваім нацыянальным прадуктам харчавання. У беларускай кухні налічваецца болей за 200 страў з бульбы — адварная, печаная, смажаная, тушаная, камы, пюрэ, [[Бабка (страва)|бабка (ці драніцы)]], [[бліны]], аладкі, [[клёцкі]], [[калдуны]], гульбішнікі, запяканкі, піражкі, суп і г.д. Беларускімі нацыянальнымі стравамі з бульбы лічацца: пюрэ (''[[тоўчанка]]''), аладкі (''[[дранікі]]'', ''бульбянікі''), [[Бабка (страва)|бабка]] і інш.<ref name="ReferenceI"/> Традыцыйныя напоі — хлебны, мядовы, ягадны і бураковы [[квас]]; [[Бярозавік|бярозавы сок (бярозавік)]]; [[кляновы сок]]; [[піва]]; [[гарэлка]]; агароднінныя расолы; [[кісель|кісялі]]<ref name="ReferenceI"/>. Старажытныя традыцыі харчавання ў значнай меры захоўваюцца і зараз: у рацыёне беларусаў пераважаюць стравы з капусты і бульбы, бліны, кашы, малочныя стравы, супы. У XX ст. павялічылася разнастайнасць мясных вырабаў, узрасло спажыванне сланечнікавага алею, рыбы, памідораў, [[Кандытарская прадукцыя|кандытарскай прадукцыі]]. З’явіліся [[страва|стравы]], [[напой|напоі]], [[ягады]] і [[садавіна]], запазычаныя ў іншых [[народ]]аў, — [[шашлык]], [[плоў]], [[гуляш]], [[пельмені]], [[піца]] і інш. Узрасла роля прывазных напояў і экзатычнай садавіны і гародніны — [[гарбата]], [[какава]], [[кава]], [[банан]]ы, [[апельсін]]ы, [[мандарын]]ы, [[Ківі (садавіна)|ківі]], [[ананас]]ы, [[кавун]]ы і інш. Выйшлі з ужытку [[каноплі]], [[ільняное семя]], некаторыя стравы з мукі — [[саладуха]], [[Кулага (страва)|кулага]], [[талакно]], мучныя кісялі. <gallery perrow="5"> File:Belorussian borscht - 2015 AD.JPG|[[Боршч]]. File:Mushrooms and chicken in sour cream and cheese - Belarus - 2015 AD.JPG|Грыбы і курыца пад смятанай і сырам. File:Potato pancakes.jpg|[[Дранікі]]. File:Glass-of-kvass.jpg|Хлебны [[квас]]. File:Golubzi4.jpg|[[Галубцы]]. File:Babka Potato Dish-1.jpg|[[Бабка (страва)|Бабка]]. File:Chicken rolls and saltisons - Belarus - 2015 AD.JPG|Рулет з курыцы і [[сальцісон]]. File:Belaya Rus vodka.jpg|[[жыта|Жытнёвая]] [[гарэлка]]. File:Red Currant Kissel.jpg|[[Кісель]] з [[Парэчкі|парэчак]]. File:Belarus-Minsk-Bread and Confectionery Business Exhibition-8.jpg|[[Каравай]] </gallery> == Сучасныя культурныя традыцыі і сацыяльныя тэндэнцыі == [[Файл:ВГАВМ - главный корпус.jpg|thumb|[[Будынак пазямельна-сялянскага банка (Віцебск)|Будынак пазямельна-сялянскага банка ў Віцебску]] ў стылі [[Мадэрн|ар-нуво]], пачатак XX стагоддзя.]] Сучасныя беларусы страцілі многія свае былыя лакальныя этнаграфічныя асаблівасці і традыцыйныя рысы матэрыяльнай і духоўнай культуры (акрамя [[мова|мовы]] і [[рэлігія|рэлігіі]]), што тлумачыцца працэсамі [[урбанізацыя|ўрбанізацыі]], інтэнсіфікацыі ўнутрыкраінных кантактаў (па прычыне развіцця сродкаў сувязі і інфраструктуры), увядзеннем стандартаў пачатковай адукацыі, узнікненнем агульнанацыянальнай прэсы і г.д. Працэс інтэнсіўнай культурнай гамагенізацыі беларусаў пачаўся ў часы [[Расійская Імперыя|Расійскай Імперыі]] пасля таго, як [[Сялянская рэформа ў Расійскай Імперыі|у 1861 г. было скасавана прыгоннае права]] (хоць і да таго пэўная частка [[сяляне|сялян]] была вольнай) і сяляне атрымалі права атрымаць зямлю ва ўласнасць, чым былі створаны ўмовы для развіцця [[капіталізм|капіталістычных адносін]] і стварэння новых сацыяльных груп (буржуазіі, рабочых, інтэлігенцыі). З другой паловы XIX ст. атрымліваюць больш шырокае распаўсюджанне характэрныя для Расійскай Імперыі і [[Еўропа|Еўропы]] ў цэлым культурныя з’явы і новаўвядзенні, але пераважна сярод гарадскога насельніцтва. У [[1882]] г. у Расійскай Імперыі ўзнікла першая [[палітычная партыя]] беларусаў ([[Гоман (група)|Сацыяльна-рэвалюцыйная беларуская народная партыя]]), а пасля яшчэ і іншыя партыі. <gallery perrow="5"> File:Магілёўскія відарысы 01.jpg|[[Будынак гарадскога тэатра (Магілёў)|Будынак гарадскога тэатра ў Магілёве]] ў [[Руска-візантыйская архітэктура|псеўдарускім стылі]], 1888 год. File:BelSUT Gomel-3.jpg|[[Будынак Аляксандраўскай гімназіі (Гомель)|Будынак мужчынскай гімназіі]] ў [[Гомель|Гомелі]] ў стылі [[рускі класіцызм|рускага класіцызму]], 1898 год. File:Minsk - Dom Janickaga - vulica Saveckaja nr 14.JPG|Даходны дом Оскара Яніцкага ў [[Мінск]]у ў стылі [[Мадэрн|ар-нуво]], пачатак XX стагоддзя. File:Slucki aŭtobus.jpg|Двухпавярховыя [[аўтобус]]ы ў [[Слуцк]]у, пачатак XX стагоддзя. </gallery> Працэс заняпаду Расійскай Імперыі ў ходзе [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны (1914—1918)]] адкрыў мажлівасць для беларусаў атрымаць рэальныя формы палітычнай суб’ектнасці (аўтаномія, самастойная дзяржава ці федэрацыйны саюз з іншай дзяржавай). [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўская рэвалюцыя (1917)]] скасавала падзел [[грамадства]] на [[саслоўе|саслоўі]] і ўраўняла грамадзян у правах (уключаючы [[жанчына|жанчын]]) — Дэкрэтам аб скасаванні саслоўяў і грамадзянскіх чыноў 11 (24) лістапада 1917 года. 18 снежня 1917 г. быў уведзены [[грамадзянскі шлюб|грамадзянскі (свецкі) шлюб]]. Дзяржаўнасць [[Беларусь|Беларусі]] ў 1918—1920 гг. аб’яўлялася пяць разоў<ref>25 сакавіка 1918 г. была абвешчана [[БНР]], якая была «пераўстаноўлена» у 1920 г. У Смаленску 31 снежня 1918 г. была аб’яўлена Беларуская савецкая рэспубліка, якая 1 студзеня 1919 г. была аб’яўлена як [[БССР|ССРБ]]. У Вільні 27 лютага 1919 г. была аб’яўлена [[Літбел ССР|ССР ЛітБел]]. У Мінску 31 ліпеня 1920 г. была аб’яўлена [[БССР]]. Акрамя гэтага была спроба стварэння ў лістападзе 1918 г. [[Вялікае Княства Літоўска-Беларускае|Вялікага Княства Літоўска-Беларускага]]. А ў 1920 г. былі спробы стварэння дзяржавы (з тэрыторый [[Грамадзянская управа ўсходніх земяль|Грамадзянскай управы ўсходніх зямель]]), якая б была ў федэрацыі з [[Польшча]]й.</ref>. Канкурэнцыя ў 1917—1921 гг. розных беларускіх дзяржаўных праектаў і палітычных груповак (пры адсутнасці кампраміса і салідарнасці<ref>''Міхалюк, Д.'' Беларуская Народная Рэспубліка ў 1918—1920 гг. Ля вытокаў беларускай дзяржаўнасці… С. 446.</ref>), памножаная на неспрыяльныя геапалітычныя абставіны, у выніку прывяла да падзелу ў 1921—1939 гг. [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] паміж [[Другая Рэч Паспалітая|Польшчай]] і [[СССР]] па [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскім мірным дагаворы (1921)]]<ref>''Міхалюк, Д.'' Беларуская Народная Рэспубліка ў 1918—1920 гг. Ля вытокаў беларускай дзяржаўнасці… С. 448.</ref>, што не спрыяла далейшай культурнай гамагенізацыі і выразна ўсведамлялася беларусамі як рассечанасць народа<ref>''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 297.</ref>. Тым не менш, у [[1920]] г. беларусы атрымалі сваю палітычную суб’ектнасць у форме [[БССР]] (1920—1991) як складовай часткі [[СССР]]. Нягледзячы на ўстанаўленне ў СССР аўтарытарнага аднапартыйнага рэжыму і пачатак [[сацыялізм|сацыялістычных пераўтварэнняў]], у 1920-ыя гг. [[БССР]] захавала пэўную самастойнасць у развіцці нацыянальнай культуры, адукацыі, навукі і эканомікі<ref>''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 475—476.</ref>. Умовы для развіцця ўласнай культуры і дзяржаўны статус [[Беларуская мова|беларускай мовы]] ў БССР прывялі да таго, што менавіта БССР са сталіцай у [[Мінск]]у (у адрозненне ад [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] ў складзе Польшчы) пачала ўспрымацца беларусамі як дом для беларусаў<ref>''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 257.</ref>. У 1920-ыя гг. былі адкрыты [[Беларускі дзяржаўны тэатр]] (1920); [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] (1921); [[Інстытут беларускай культуры]] (1922), пераўтвораны ў [[1928]] г. у [[Акадэмія навук БССР|Акадэмію навук БССР]]; створаны нацыянальная сістэма адукацыі (якая павысіла пісьменнасць насельніцтва ва ўзросце 9-49 гадоў з 40,7 % у [[1926]] г. да 80,9 % у [[1939]] г.<ref name="ReferenceL">''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 72.</ref>), літаратурныя і мастацкія аб’яднанні, [[Беларусьфільм|кінастудыя «Савецкая Беларусь»]] (1928); пабудаваны [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|мінскі тэатр оперы і балета]] (1938); узрасла колькасць спартыўных арганізацый і клубаў (напрыклад, у 1927 г. заснаваны [[ФК Дынама Мінск|мінскі футбольны клуб «Дынама»]]); беларуская мова выкладалася ў навучальных установах<ref>''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 476; ''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 254.</ref>. Гэта дало якасны штуршок развіццю беларускай культуры і друку. Рэалізоўвалася палітыка «карэнізацыі» (беларусізацыі) і пабудовы свецкага грамадства<ref>''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 476.</ref>. З 1920-ых гг. узнікаюць новыя свецкія святы і абрады ([[акцябрыны]], чырвонае вяселле, [[Дзень Вялікай Кастрычніцкай сацыялістычнай рэвалюцыі|Дзень Кастрычніцкай рэвалюцыі]] і г.д.), якія замянілі царкоўныя святы і царкоўны шлюб<ref name="ReferenceL"/>. <gallery perrow="5"> Файл:Інбелкульт, навуковая камісія.jpg|Навуковая камісія [[Інстытут беларускай культуры|Інбелкульту]], 1922 год. Файл:Uzvyšša1928.jpg|Члены [[Узвышша (літаратурнае аб’яднанне)|Беларускага літаратурна-мастацкага згуртавання «Узвышша»]], 1928 год. Файл:Gomel. Lenin Avenue. House of the Commune.jpeg|[[Дом-камуна (Гомель)|Дом-камуна ў Гомелі]], 1931 год. Файл:Theatre opera&ballet, Minsk.JPG|[[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Тэатр оперы і балета]] ў [[Мінск]]у ў стылі [[Канструктывізм (мастацтва)|канструктывізм]], 1938 год. </gallery> Устанаўленне ў [[1929]]—[[1988]] гг. у [[СССР]] жорсткай [[Таталітарызм|таталітарнай сістэмы]], манаполіі [[Камунізм|камуністычнай ідэалогіі]], [[сацыялізм|сацыялістычнага]] тыпу эканомікі і ізаляцыя ад іншых краін свету крайне адмоўна адбіліся на развіцці беларускага грамадства<ref name="ReferenceM">''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 399.</ref><ref>''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 476—477.</ref>. [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР|Індустрыялізацыя прамысловасці]] не ліквідавала тэхналагічнага адставання ад сусветнага ўзроўню і праблему дэфіцыту тавараў, аднак былі створаны і перадавыя высокатэхналагічныя прадпрыемствы (пераважна — ваенна-прамысловага профілю)<ref name="ReferenceM"/>. Прымусовая [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР|калектывізацыя]] і ліквідацыя [[прыватная ўласнасць|прыватнай уласнасці]] на зямлю, прадпрыемствы і сродкі вытворчасці прыводзілі да змены шматвекавой свядомасці чалавека як ўласніка і гаспадара, да дэматывацыі працы<ref name="ReferenceN">''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 477.</ref>. [[Сталінскія рэпрэсіі]], пік якіх прышоўся на 1937—1938 гг., асабліва моцна ўдарылі па нацыянальнай эліце (чыноўніцтву, інтэлігенцыі, афіцэрству)<ref name="ReferenceN"/>. Татальная ідэалагізацыя грамадскага жыцця ў СССР абумовіла далейшае звужэнне бытавання беларускага традыцыйнага мастацтва і фальклору<ref name="ReferenceN"/>. Адбывалася рэвізія зместу беларускай нацыянальнай культуры пад лозунгам «новай» сацыялістычнай культуры, у якой нацыянальнае павінна было выконваць толькі функцыі формы, а не зместу<ref name="ReferenceN"/>. Уладамі СССР свядома [[Беларуская граматыка 1934|з 1933 г. дэфармаваўся правапіс беларускай літаратурнай мовы]], каб наблізіць яе да [[руская мова|рускай мовы]]; у тэрміналогіі з’явіліся ідэалагізаваныя новаўтварэнні і канцылярызмы<ref name="ReferenceN"/>. А сама сфера ўжывання [[Беларуская мова|беларускай мовы]] з 1930-х гг. памяншалася, асабліва ў гарадах, на карысць рускай мовы, якая з 1960-х гг. пачала дамінаваць у [[горад|гарадах]]<ref>''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 290, 357; ''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 478, 479.</ref>. У [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] (1921—1939), дзе былі захаваны капіталістычныя адносіны, становішча беларусаў і беларускай культуры было дыскрымінацыйным<ref name="ReferenceN"/>. З пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] (1939—1945) Заходняя Беларусь увайшла ў [[1939]] г. у склад БССР, што было актам уз’яднання [[этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] пад адным дзяржаўным кіраваннем, хоць і савецкай уладай. Пры гэтым [[Віленскі край]] быў перададзены ў [[1940]] г. [[Літоўская ССР|Літве]], а [[Беласточчына]] ў [[1945]] г. — [[Польшча|Польшчы]]<ref>''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 478.</ref>. [[26 чэрвеня]] [[1945]] г. [[БССР]] стала адной з краін-заснавальніц [[ААН]] і фармальна яе членам. [[Файл:Pkolosa 15.jpg|thumb|[[Плошча Якуба Коласа (станцыя метро)|Станцыя метро «Плошча Якуба Коласа»]] [[Мінскі метрапалітэн|мінскага метрапалітэна]], адкрытага ў [[1984]] годзе. Фота 2011 года.]] [[Беларускі правапіс 1959|У 1957 г. быў ўдакладнены і зменены ў лепшы бок правапіс беларускай мовы]], які выправіў [[Беларуская граматыка 1934|адыёзныя рысы правапісу ад 1933 г.]] Менавіта ў [[1960]]—[[1990]] гг. [[БССР|Беларусь (БССР)]] перайшла ў разрад індустрыяльна развітых краін<ref name="ReferenceO">''Манак, Б. А.'' Насельніцтва Беларусі: рэгіянальныя асаблівасці развіцця і рассялення. — Мінск : Універсітэцкае, 1992. — С. 8.</ref>: на гэтыя 30 год прыпадае бум [[індустрыялізацыя|індустрыялізацыі]] і як вынік — бум [[урбанізацыя|урбанізацыі]] (у 1975 г. працэнт гарадскога насельніцтва БССР перавысіў 50 % і была дасягнута амаль суцэльная пісьменнасць насельніцтва)<ref name="ReferenceO"/>. Гарады БССР імкліва развіваліся па перадавым савецкім стандартам [[урбаністыка|урбаністыкі]], узрастала якасць жыцця гараджан — у канцы 1970-х гг. узнікла [[грамадства спажывання]]<ref>''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 374; ''Третьяков, В.'' [http://library.ua/m/articles/view/КРУШЕНИЕ-СССР-И-ВОЗРОЖДЕНИЕ-РОССИИ Крушение СССР и возрождение России]{{Недаступная спасылка}}… С. 18.</ref>. Калі ў [[1959]] г. у [[Мінск]]у жыло 506 тыс., то ў [[1989]] г. ужо 1,58 млн чал.<ref>''Манак, Б. А.'' Насельніцтва Беларусі: рэгіянальныя асаблівасці развіцця і рассялення. — Мінск : Універсітэцкае, 1992. — С. 27.</ref> Для БССР 1960—1990 гг. сталі і перыядам росквіту афіцыйнай беларускай культуры і [[Навука ў Беларусі|навукі]], а таксама — стварэння нешматлікіх нелегальных і нефармальных культурных суполак («На Паддашку», «[[Майстроўня]]» і інш.), якія ідэалагічна адхілялі [[сацыялізм]]<ref>''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 479—480; ''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 378—383; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 412.</ref>. Напрыклад, паводле твораў выдатнага беларускага пісьменніка [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]] здымаліся кінастужкі на «[[Беларусьфільм]]е» і ставіліся оперы. З [[1952]] г. [[СССР]] стаў удзельнікам [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульняў]], а ў [[БССР]] дзяржаўную падтрымку і папулярнасць атрымалі амаль усе алімпійскія віды спорту, асабліва лёгкая і цяжкая атлетыка, [[футбол]], [[гандбол]], [[фехтаванне]], [[Стральба кулявая|кулявая стральба]], [[гімнастыка]], [[біятлон]] і інш.<ref>Фізічная культура і спорт у 1945—1974 // Беларуская Савецкая Энцыклапедыя: у 12 т. — Т. 12. Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка / Беларуская Савецкая Энцыклапедыя; Рэдкал.: П. У. Броўка (гал. рэд.) і інш. — Мінск : Бел. Сав. Эн., 1975. — С. 369.</ref><ref>[http://zakazat.by/bgufk/vitebskij-gosudarstvennyj-universitet-im-p-m-masherova/fakultet-fizicheskoj-kultury-i-sporta/366-kurs-lektsij-istoriya-fizicheskoj-kultury-i-sporta.html?start=11 Таблица. Чемпионы и призеры летних Олимпийских игр — спортсмены БССР (1952—1988 гг.)] — Узята з кнігі: ''Сазанович, В. П.'' Физическая культура и спорт в Белоруссии: Страницы летописи / В. П. Сазанович, К. А. Кулинкович, В. С. Филиппович. — Минск : Полымя, 1988. — 268 с.</ref> У [[БССР]] у [[1974]] г. 61 % спецыялістаў з вышэйшай адукацыяй былі беларусамі<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 403.</ref>, а ў [[1989]] г. доля беларусаў сярод студэнтаў БССР была 70,7 %<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 404.</ref>. З 1960—1970-х гг. грамадства [[СССР]] ужо не было такім цалкам закрытым і жорсткім, як раней (у часы [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Іосіфа Сталіна]]): існавалі пэўныя мажлівасці кароткатэрміновага выязду за мяжу, знаёмства з сусветнай [[літаратура]]й (у тым ліку літаратурай [[Заходняя культура|Захада]]), пракат замежных кінафільмаў, інфармаванасць аб рэаліях жыцця за мяжой (часам большая, чым інфармаванасць жыхароў [[Заходняя культура|краін Захаду]] аб рэаліях жыцця ў СССР і іншых краінах) і г.д.<ref name="Крушение СССР и возрождение России">''Третьяков, В.'' [http://library.ua/m/articles/view/КРУШЕНИЕ-СССР-И-ВОЗРОЖДЕНИЕ-РОССИИ Крушение СССР и возрождение России]{{Недаступная спасылка}}… С. 19—20.</ref> Выказваюцца думкі, што ў [[СССР]] у 1970-ыя гг. узнік [[сярэдні клас]], хоць ён быў пазбаўлены права на [[прыватная ўласнасць|прыватную ўласнасць]] і свабодную прэсу<ref name="Крушение СССР и возрождение России"/>. [[Файл:Пётр Клімук.jpg|thumb|[[Пётр Ільіч Клімук]] — першы беларускі [[касманаўт]], які ў [[1973]] годзе здзейсніў палёт у [[Касмічная прастора|космас]].]] У 1950—1990 гг. савецкая ўлада рабіла шмат намаганняў, каб наблізіць умовы і стандарты духоўна-культурнага і матэрыяльнага жыцця на вёсцы да гарадскіх: у сельскім быце прывычнымі сталі дамы з [[цэгла|цэглы]], [[электрычнасць]], газ, [[вадаправод]], [[каналізацыя]], цэнтральнае ацяпленне, масава будаваліся дамы культуры і [[кінатэатр]]ы, цэнтры бытавога абслугоўвання і медпункты. У сельскай мясцовасці масава пачалі насіць адзенне, зробленае на [[фабрыка]]х СССР. У вёсцы прысядзібная гаспадарка была невялікай, а такія прадукты як [[хлеб]], кандытарскія вырабы, кансервацыя, вострыя прыправы і напоі сельскія жыхары пакупалі выключна ў дзяржаўных [[магазін]]ах. У [[1989]] г. у вёсках жыло толькі 3,5 % насельніцтва БССР<ref>''Манак, Б. А.'' Насельніцтва Беларусі: рэгіянальныя асаблівасці развіцця і рассялення. — Мінск : Універсітэцкае, 1992. — С. 10. (Астатняе насельніцтва жыло не толькі ў гарадах, але і ў пасёлках гарадскога тыпу).</ref>. Народная мастацкая самадзейнасць арганізоўвалася адміністрацыяй дзяржаўных устаноў і прадпрыемстваў (у [[1987]] г. у ёй было задзейнічана звыш 1 млн чал.<ref>''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 76.</ref>). Рэдкасцю сталі народныя мастакі і складальнікі песень, што кампенсавалася развіццём [[поп-культура|поп-культуры]] з 1960-х гг. <gallery perrow="5"> File:Песняры.jpg|Ансамбль «[[Песняры]]» на канцэрце ў [[Яраслаўль|Яраслаўлі]], фота 1974 года. File:Belarus-Minsk-Belarus General Store-1.jpg|Універмаг «Беларусь», адкрыты ў [[Мінск]]у ў 1978 годзе. Фота 2005 года. File:Talaka2.jpg|Святкаванне [[Каляды|Каляд]] [[Талака (таварыства)|суполкай «Талака»]], фота 1989 года. File:RIAN archive 127423 WWII veterans.jpg|Святкаванне [[Дзень Перамогі|Дня Перамогі]] ў [[Мінск]]у, фота 9 мая 2006 года. File:Belarusian family near BelAZ 75710 - in Zhodzina city - 2015 AD.jpg|Сучасная беларуская маладая сям’я на фоне самага вялікага ў свеце самазвала «[[БелАЗ-75710]]» у горадзе [[Жодзіна]]. Фота 2015 года. </gallery> [[Файл:Belarus-Minsk-940 Anniversary near Minsk-Hero-City Monument-22.jpg|thumb|Святкаванне 940-годдзя Мінска каля манумента «[[Мінск — горад-герой]]». Фота 8 верасня 2007 года.]] [[Файл:DBW2014.jpg|thumb|[[Дзень беларускага пісьменства]] (2014) у [[Заслаўе|Заслаўі]].]] Пасля выхаду ў [[1991]] г. [[Беларусь|Беларусі]] са складу [[СССР]] і атрымання незалежнасці [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікай Беларусь]], што моцна і пазітыўна ўплывае на свядомасць беларусаў, [[беларуская мова]] захавала статус дзяржаўнай, а рэспубліка пачала лагодную рэвізію сацыялістычнага мінулага, аднаўленне шматпартыйнасці, развіццё культурнага плюралізму і працэс прыватызацыі, арыентуючы знешнюю палітыку на краіны [[СНД]], у першую чаргу — на [[Расія|Расію]]. Адкрыўся свабодны ўезд і выезд з краіны. Грамадства стала адкрытым да пераняцця многіх агульнаеўрапейскіх традыцый вядзення бізнесу, баўлення вольнага часу ([[свята|святы]], [[спорт]], [[турызм]] і інш.), стандартаў адукацыі, пашырэнню ўжытку замежных моў ([[англійская мова|англійскай]], [[нямецкая мова|нямецкай]]), развіццю інфармацыйнай прасторы (у тым ліку [[Інтэрнэт]]а) і г.д. Афіцыйныя ўлады імкнуцца захаваць для насельніцтва лепшыя сацыяльныя стандарты, складзеныя ў савецкія часы (бясплатныя публічныя бібліятэкі, адукацыя, медыцына, дэкрэтны адпачынак і інш.), а таксама надаюць вялікую ўвагу арганізацыі і правядзенню дзяржаўных свят ([[Дзень Перамогі]], [[Дзень Незалежнасці Рэспублікі Беларусь|Дзень Рэспублікі]], [[Дзень беларускага пісьменства]], [[Дзень народнага адзінства (Беларусь)|Дзень народнага адзінства]] і інш.), [[Дажынкі (фестываль)|фестывалю «Дажынкі»]], [[Маладзечанскі фестываль беларускай песні і паэзіі|фестывалю беларускай паэзіі і песні ў Маладзечне]], фестывалю «[[Славянскі базар у Віцебску]]» і развіццю [[спорт]]у за кошт рэспубліканскага [[бюджэт]]у. Юрыдычна ў сучаснай Беларусі існуе права [[прыватная ўласнасць|прыватнай уласнасці]] на зямлю (на ўчасткі памерам не болей чым 1 [[гектар|га]]), але фактычна абароту і рынка зямлі няма, а некаторыя катэгорыі зямельных участкаў забаронена пераводзіць у прыватную ўласнасць увогуле<ref name="news.tut.by">[http://news.tut.by/economics/192390.html Экономический ликбез TUT. Земля в собственность «как иной случай»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170208064336/http://news.tut.by/economics/192390.html |date=8 лютага 2017 }}</ref>. Дагэтуль абсалютная большасць зямлі знаходзіцца ў дзяржаўнай уласнасці, таму не сфармавана катэгорыя прыватных зямельных уласнікаў<ref name="news.tut.by"/>. Не сфармавана і значная доля прыватных уласнікаў увогуле: дзяржаўны сектар з’яўляецца дамінуючым у [[Эканоміка Беларусі|эканоміцы Беларусі]] і складаў у 2011 г. (паводле дадзеных [[ЕБРР]]) каля 70 %: гэты сектар ахоплівае як стратэгічныя галіны [[эканоміка|эканомікі]] ([[энергетыка]], сыравінныя матэрыялы і прамысловыя прадпрыемствы), так і значную частку вытворчасці тавараў паўсядзённага попыту і [[Сфера паслуг|сферы паслуг]]<ref>''Попкова, А.'' [http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_946478.pdf На принципах равноправия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305191957/http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_946478.pdf |date=5 сакавіка 2016 }}… С. 71.</ref>. Паводле вынікаў [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|рэферэндуму 1995 г.]] другой дзяржаўнай мовай у Беларусі стала [[руская мова]], якой карыстаецца пераважная большасць насельніцтва. Гэта выклікае занепакоенасць у многіх прадстаўнікоў [[інтэлігенцыя|інтэлігенцыі]] і творчай эліты адносна верагоднасці непапраўнай страты ва ўжытку беларускай мовы, сфера выкарыстання якой і так невялікая. Тым не менш, у цяперашні час гарады [[Беларусь|Беларусі]] (у тым ліку — [[Мінск]]) з’яўляюцца найважнейшымі асяродкамі беларускамоўнай культуры<ref>''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 415.</ref><ref>У Мінску знаходзяцца [[Інстытут мовазнаўства НАНБ]], [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы]], галоўныя беларускамоўныя выдавецтвы, рэдакцыі галоўных беларускамоўных газет Беларусі, [[Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005)|Саюз пісьменнікаў Беларусі]], [[Саюз беларускіх пісьменнікаў]] і г.д.</ref>. Многія рысы традыцыйных абрадаў (у скарочаным або пераасэнсаваным выглядзе) набылі новае жыццё і ў сучаснай культуры беларусаў, у тым ліку — у гульнявой форме<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 422—423.</ref>. Напрыклад, у сучасную цырымонію рэгістрацыю [[шлюб]]у ўвайшлі некаторыя элементы традыцыйнага [[вяселле|вяселля]]: «выкуп» нявесты, абгортванне рук маладых [[ручнік]]ом, абсыпанне маладых [[зерне]]м і г.д.<ref>[http://repository.buk.by:8080/jspui/bitstream/123456789/965/1/TRANSFORMACIYA%20TRADICIY%20V%20SOVREMENNOY%20KUL'TURE%20BELARUSI.pdf ''Шелупеко, Н. Е.'' Трансформация традиций в современной культуре Беларуси]</ref> Традыцыйныя рамёствы звычайна выкарыстоўваюцца толькі для вырабу нацыянальных [[сувенір]]аў. Сталіцай беларускага народнага гумару лічыцца вёска Аўцюкі ([[Вялікія Аўцюкі|Вялікія]] і [[Малыя Аўцюкі]] Калінкавіцкага раёну), дзе з 1995 года праходзіць [[Аўцюкі (фестываль)|Усебеларускі фестываль народнага гумару «Аўцюкі»]]<ref>[https://www.sb.by/articles/natsyyanalnasts-a-tsyuk.html Нацыянальнасць — аўцюк]</ref><ref>[https://www.belta.by/regions/view/reportazh-o-festivalnoj-zhizni-iz-stolitsy-jumora-v-kalinkovichskom-rajone-453160-2021/ РЕПОРТАЖ о фестивальной жизни из столицы юмора в Калинковичском районе]</ref><ref>[https://www.sb.by/articles/festival-avtyuki-2023-proydet-v-kalinkovichskom-rayone-28-29-iyulya.html Фестиваль юмора «Автюки-2023» пройдет в Калинковичском районе 28-29 июля]</ref>. <gallery perrow="5"> File:Белорусские 100 р. 1992 г.jpg|Выява [[Зубр еўрапейскі|зубра]] на банкноце ў 100 беларускіх рублёў (узору 1992 года). File:Słuckija pajasy. Mietki (silver coin, averse).png|Памятная [[Серабро|срэбная]] манета [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага Банка Беларусі]] «[[Слуцкі пояс|Слуцкія паясы]]. Меткі», 2013 год. File:Belarusian Great Patriotic War Museum (16118278048).jpg|[[Беларускі дзяржаўны музей гісторыі Вялікай Айчыннай вайны|Беларускі дзяржаўны музей гісторыі Вялікай Айчыннай вайны (інтэр’ер)]] у [[Мінск]]у. Фота 2014 года. File:Мельница моды 2006 - проект Эмоции формы - автор проекта Саша Варламов.jpg|[[Аляксандр Леанідавіч Варламаў|Саша Варламаў]] прадстаўляе свой праект — мікст «Эмоцыі формы» на фестывалі «[[Млын моды]] 2006» у [[Мінск]]у. File:Victoria Azarenka, Serena Williams and Maria Sharapova with medals 2012.jpg|Тэнісісткі [[Вікторыя Фёдараўна Азаранка|Вікторыя Азаранка]], [[Серэна Уільямс]] і [[Марыя Юр’еўна Шарапава|Марыя Шарапава]] на [[Летнія Алімпійскія гульні 2012|Летніх Алімпійскіх гульнях (2012)]] у [[Лондан]]е. </gallery> == Колькасць і рассяленне. Беларуская дыяспара == [[Файл:Hajnowka Muzeum Kultury Bialoruskiej.jpg|thumb|Музей беларускай культуры ў [[Гайнаўка|Гайнаўцы]], Польшча.]] {{main|Этнічная тэрыторыя беларусаў|Беларуская дыяспара}} Паводле [[перапіс насельніцтва|перапісу насельніцтва]] Рэспублікі Беларусь ([[2009]]), колькасць беларусаў склала 7957 тыс. (83,7 % насельніцтва краіны). Беларусы жывуць таксама ў [[Расія|Расіі]], [[Украіна|Украіне]], [[Латвія|Латвіі]], [[Польшча|Польшчы]] (пераважна ў [[Падляскае ваяводства|Падляскім ваяводстве]]), [[Літва|Літве]], [[Эстонія|Эстоніі]], [[Малдова|Малдове]], [[Казахстан]]е, [[ЗША]], [[Канада|Канадзе]], [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Германія|Германіі]], [[Чэхія|Чэхіі]], [[Бельгія|Бельгіі]] і інш. краінах. Па звестках Арганізацыі Аб’яднаных Нацый, у 2018 годзе за межамі Беларусі пражывалі 1 млн. 484 тыс. 875 беларусаў<ref>{{Cite web |url=http://mfa.gov.by/be/mulateral/diaspora/ |title=mfa.gov.by |access-date=30 мая 2020 |archive-date=13 жніўня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200813091721/http://mfa.gov.by/be/mulateral/diaspora/ |url-status=dead }}</ref>. ;Сучаснае рассяленне беларусаў {| class="wikitable" |- | | Агульная колькасць, тыс.ч. | [[Беларусь]] | [[Расія]] | [[Украіна]] | [[Казахстан]] | [[Латвія]] | [[Літва]] | [[Эстонія]] | [[Польшча]] |- | [[Перапіс у СССР 1979|Перапіс у СССР (1979)]] | 9463<ref>У межах [[СССР]].</ref> + ~1000<ref>За межамі [[СССР]].</ref> | 7569 | 1052 | 406 | 178 | 112 | 58 | 23 | 200<ref>[http://zbsb.org/node/1117 Наталля Гардзіенка. Беларуская дыяспара як аб’ектыў гістарычнага даследвання] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160420185259/http://zbsb.org/node/1117 |date=20 красавіка 2016 }}</ref> |- | Перапісы 2000-х гадоў | | 8159<ref name="perapis_by_1999">Даныя [[Перапіс у Беларусі 1999|перапісу ў Беларусі (1999)]].</ref> | 808 | 276 | 112 | 97 | 43 | 16 | 48 |} == Знакамітыя беларусы == <div class="references" style="-moz-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-count:2;"> * [[Міхал Клеафас Агінскі]] * [[Вікторыя Азаранка]] * [[Ларыса Александроўская]] * [[Святлана Алексіевіч]] * [[Канстанцін Астрожскі]] * [[Радаслаў Астроўскі]] * [[Анатоль Багатыроў]] * [[Максім Багдановіч]] * [[Францішак Багушэвіч]] * [[Зінаіда Аляксандраўна Бандарэнка|Зінаіда Бандарэнка]] * [[Рыгор Барадулін]] * [[Пятрусь Броўка]] * [[Янка Брыль]] * [[Сымон Будны]] * [[Ігнат Буйніцкі]] * [[Генадзь Бураўкін]] * [[Васіль Быкаў]] * [[Вітольд Бялыніцкі-Біруля]] * [[Алесь Бяляцкі]] * [[Эдвард Вайніловіч]] * [[Астафій Валовіч]] * [[Язэп Варонка]] * [[Зоська Верас]] * [[Соф’я Гальшанская]] * [[Максім Гарэцкі]] * [[Ларыса Геніюш]] * [[Ніл Гілевіч]] * [[Аляксандр Глеб]] * [[Андрэй Андрэевіч Грамыка]] * [[Дар’я Уладзіміраўна Домрачава]] * [[Кіпрыян Жахоўскі]] * [[Зміцер Жылуновіч]] * [[Іосіф Іосіфавіч Жыновіч]] * [[Вацлаў Іваноўскі]] * [[Усевалад Макаравіч Ігнатоўскі]] * [[Уладзімір Васільевіч Кавалёнак|Уладзімір Кавалёнак]] * [[Кастусь Каліноўскі]] * [[Ігнат Канчэўскі]] * [[Генадзь Уладзіміравіч Караткевіч|Генадзь Караткевіч]] * [[Уладзімір Караткевіч]] * [[Яўхім Фёдаравіч Карскі]] * [[Тадэвуш Касцюшка]] * [[Віктар Уладзіміравіч Кіслы]] * [[Пётр Ільіч Клімук]] * [[Якуб Колас]] * [[Вольга Корбут]] * [[Кандрат Крапіва]] * [[Аркадзь Куляшоў]] * [[Іасафат Кунцэвіч]] * [[Янка Купала]] * [[Васіль Феафілавіч Купрэвіч]] * [[Якуб Наркевіч-Ёдка]] * [[Вацлаў Ластоўскі]] * [[Валянціна Пятроўна Лемцюгова]] * [[Язэп Лёсік]] * [[Арсень Ліс]] * [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка]] * [[Антон Луцкевіч]] * [[Ігар Міхайлавіч Лучанок]] * [[Міхась Лынькоў]] * [[Андрэй Макаёнак]] * [[Кірыл Трафімавіч Мазураў]] * [[Галіна Кліменцьеўна Макарава]] * [[Адам Мальдзіс]] * [[Пётр Міронавіч Машэраў]] * [[Іван Мележ]] * [[Паўліна Мядзёлка]] * [[Алег Віктаравіч Навіцкі|Алег Навіцкі]] * [[Сцяпан Некрашэвіч]] * [[Зянон Пазняк]] * [[Пімен Панчанка]] * [[Іпацій Пацей]] * [[Алаіза Пашкевіч]] * [[Барыс Віктаравіч Платонаў]] * [[Войцех Пуслоўскі]] * [[Міхаіл Андрэевіч Савіцкі]] * [[Руслан Салей]] * [[Леў Сапега]] * [[Францыск Скарына]] * [[Соф’я Слуцкая]] * [[Ян Станкевіч]] * [[Стэфанія Станюта]] * [[Ганна Сурмач]] * [[Максім Танк]] * [[Віктар Цімафеевіч Тураў]] * [[Браніслаў Тарашкевіч]] * [[Ян Караль Хадкевіч]] * [[Віталь Канстанцінавіч Цвірка|Віталь Цвірка]] * [[Генадзь Іванавіч Цітовіч|Генадзь Цітовіч]] * [[Аляксандр Рыгоравіч Чарвякоў|Аляксандр Чарвякоў]] * [[Міхаіл Міхайлавіч Чарняўскі|Міхась Чарняўскі]] * [[Кузьма Чорны]] * [[Іван Шамякін]] * [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч]] * [[Леанід Дзмітрыевіч Шчамялёў]] * [[Віталь Венядзіктавіч Шчэрба]] * [[Рыгор Раманавіч Шырма]] * [[Браніслаў Ігнатавіч Эпімах-Шыпіла|Браніслаў Эпімах-Шыпіла]] * [[Іван Ігнацьевіч Якубоўскі|Іван Якубоўскі]] * [[Яўгенія Янішчыц]] </div> == Зноскі == {{reflist|2}} == Літаратура == * ''[[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка|Анішчанка, Я. К.]]'' Інкарпарацыя: Літоўская правінцыя ў падзелах Рэчы Паспалітай / Я. К. Анішчанка. — Мінск : Хурсік, 2003. — 470 с. * ''[[Васіль Кірылавіч Бандарчык|Бандарчык, В. К.]]'' Гісторыя беларускай этнаграфіі XIX ст. / В. К. Бандарчык. — Мінск : Навука і тэхніка, 1964. — 282 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: [[Васіль Кірылавіч Бандарчык|В. К. Бандарчык]] [і інш.] ; АН Беларусі. [[Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы НАН Беларусі|Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы]]. — Мінск : Беларус. навука, 1995. — Т. 1 : Прамысловыя і рамесныя заняткі. — 350 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.] ; АН Беларусі. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2 : Дойлідства. — 389 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.] ; АН Беларусі. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 3 : Гісторыя этналагічнага вывучэння. — 433 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.] ; АН Беларусі. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4 : Вытокі і этнічнае развіццё. — 2001. — 433 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.] ; НАН Беларусі. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 5 : Сям’я. — 374 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш] ; НАН Беларусі. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6 : Грамадскія традыцыі. — 606 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш] ; НАН Беларусі. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 2004. — Т. 7 : Вусная паэтычная творчасць. — 586 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: [[Міхаіл Фёдаравіч Піліпенка|М. Ф. Піліпенка]] [і інш.] ; НАН Беларусі. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 2005. — Т. 8 : Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва. — 351 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: М. Ф. Піліпенка [і інш.] ; НАН Беларусі, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск: Беларус. навука, 2006. — Т. 9 : Антрапалогія. — 575 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: М. Ф. Піліпенка [і інш.] ; НАН Беларусі, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск: Беларус. навука, 2007. — Т. 10 : Славянскія этнакультурныя традыцыі. — 514 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: М. Ф. Піліпенка [і інш.]; навук. рэд. [[Аляксандр Іванавіч Лакотка|А. І. Лакотка]] і інш. ; НАН Беларусі, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск: Беларус. навука, 2008. — Т. 11 : Музыка. — 700 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: М. Ф. Піліпенка [і інш.]; навук. рэд. А. І. Лакотка і інш. ; НАН Беларусі, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларуская навука, 2009. — Т. 12 : Экраннае мастацтва. — 687 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: М. Ф. Піліпенка [і інш.]; навук. рэд. А. І. Лакотка і інш. ; НАН Беларусі, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларуская навука, 2012. — Т. 13 : Тэатральнае мастацтва. — 758 с. * Беларусы : сучасныя этнакультурныя працэсы / Г. І. Каспяровіч [і інш.]; рэдкал.: А. І. Лакотка [і інш.] ; Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 2009. — 605 с. * Белоруссия // Географическо-статистический словарь Российской империи / сост. П. Семенов; Русское географическое общество. — Санкт-Пецярбург : Тип. В. Безобразова, 1863. — Т. I. — С. 371. * ''[[Алесь Белы|Белы, А.]]'' Белая Русь / А. Белы // [[Вялікае Княства Літоўскае (энцыклапедыя)|Вялікае княства Літоўскае : энцыкл. : у 2 т.]] — Мінск , 2006. — Т. 1. — С. 306—308. * ''[[Алесь Белы|Белы, А.]]'' Хроніка «Белай Русі»: нарыс гісторыі адной геаграфічнай назвы / А. Белы. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2000. — 238 с. — ISBN 985-6599-12-1 * ''[[Валянціна Мікалаеўна Бялявіна|Бялявіна, В. М.]]'' Жаночы касцюм на Беларусі / В. М. Бялявіна, [[Любоў Васілеўна Ракава|Л. В. Ракава]]. — Мінск : Беларусь, 2007. — 350 с. * ''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі / В. М. Бялявіна, [[Любоў Васілеўна Ракава|Л. В. Ракава]]. — Мінск : Беларусь, 2007. — 303 с. * ''[[Аляксандр Мікалаевіч Булыка|Булыка, А. М.]]'' Мова выданняў Францыска Скарыны / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, У. М. Свяжынскі; АН БССР.І-т мовазнаўства імя Я.Коласа; Рэд. А. І. Жураўскі. — Мінск : Навука і тэхніка, 1990. — 253 с. * ''[[Змітрок Бядуля|Бядуля, З.]]'' Збор твораў : у 5 т. / Змітрок Бядуля; аўт. прадм. В. Каваленка. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1985. — Т. 1. Вершы, паэмы. — 407 с. * ''Вайткявичус, В.'' [http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/1793/1/%D0%92%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BA%D1%8F%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8E%D1%81%20%D0%92.pdf Нестереотипный взгляд на культуру восточнолитовских курганов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305110625/http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/1793/1/%D0%92%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BA%D1%8F%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8E%D1%81%20%D0%92.pdf |date=5 сакавіка 2016 }} // Працы гістарычнага факультэта БДУ. Навук. зборнік. — Вып. 3. — Мн., 2008. — С. 180—188. * ''Вуглік, І. Р.'' Матэрыяльная культура і быт беларусаў у XVII—XVIII стст. : вучэб.-метад. дапаможнік / І. Р. Вуглік. — Мінск : БДПУ, 2005. — 114 с. * ''Ганчарук, І. Г.'' Рымска-каталіцкая царква на Беларусі / І. Г. Ганчарк, В. В. Грыгор’ева, А. М. Філатава, Э. С. Ярмусік // Рэлігія і царква на Беларусі : Энцыкл. давед. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал.рэд.) [і інш.]; Маст. А. А. Глекаў. — Мінск : БелЭн, 2001. — С. 280—283. * Гісторыя Беларусі: Падруч. у 2 ч. / Я. К. Новік, [[Генадзь Сямёнавіч Марцуль|Г. С. Марцуль]], І. Л. Качалаў і інш.; Пад рэд. Я. К. Новіка, Г. С. Марцуля. — Мінск : Вышэйшая школа, 2003. — Ч. 1. Ад старажытных часоў — па люты 1917 г. — 416 с. * Гісторыя Беларусі: Падруч. у 2 ч. / Я. К. Новік, [[Генадзь Сямёнавіч Марцуль|Г. С. Марцуль]], І. Л. Качалаў і інш.; Пад рэд. Я. К. Новіка, Г. С. Марцуля. — Мінск : Вышэйшая школа, 2003. — Ч. 2. Люты 1917 г. — 2002 г. — 472 с. * Гісторыя Беларусі: у 6 т. / [[Юрый Мікалаевіч Бохан|Ю. Бохан]] [і інш.]; рэдкал: [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. Касцюк]] (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2: Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — 688 с. * Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2004. — Т. 3: Беларусь у часы Рэчы Паспалітай (XVII—XVIII ст.) / Ю. Бохан [і інш.]. — 344 с. * Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4: Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII — пачатак XX ст.) / [[Міхаіл Восіпавіч Біч|М. Біч]] [і інш.]. — 519 с. * Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2007. — Т. 5: Беларусь у 1917—1945 гг. / А. Вабішчэвіч [і інш.]. — 616 с. * Гісторыя беларускай дзяржаўнасці ў канцы XVIII ст. — пачатку XXI ст.: у 2-х кн. / [[Аляксандр Аляксандравіч Каваленя|А. А. Каваленя]] [і інш.] ; Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т гісторыі. — Мінск : Беларуская навука, 2011. — Кн. 1. — 584 с. * Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў: у 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск: Беларус. навука, 2010. — 3-е выд., выпраўленае. — Т. 1. Даўняя літаратура, XI — першая палова XVIII стагоддзя. — 909 с. * Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў: у 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск: Беларус. навука, 2010. — 3-е выд., выпраўленае. — Т. 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе. — 582 с. * Грамадскі быт і культура гарадскога насельніцтва Беларусі / [[Васіль Кірылавіч Бандарчык|В. К. Бандарчык]] [і інш.]; навук. рэд. В. К. Бандарчык. — Мінск : Навука і тэхніка, 1993. — 248 с. * Грамадскі быт і культура сельскага насельніцтва Беларусі / В. К. Бандарчык [і інш.]; навук. рэд. В. К. Бандарчык. — Мінск : Навука і тэхніка, 1993. — 256 с. * ''[[Рэгіна Антонаўна Грыгор'ева|Григорьева, Р. А.]]'' Белорусы / Р. А. Григорьева, Т. Б. Варфоломеева, А. Г. Шешкен // Большая Российская энциклопедия: в 30 т. / Председатель Науч.-ред совета Ю. С. Осипов. Отв. ред. С. Л. Кравец. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 2005. — Т. 3. «Банкетная кампания» 1904 — Большой Иргиз. — С. 260—262. * ''[[Рэгіна Антонаўна Грыгор'ева|Григорьева, Р. А.]]'' Белорусы / Р. А. Григорьева // Народы России: энциклопедия / Гл. ред. [[Валерый Аляксандравіч Цішкоў|В. А. Тишков]] ; Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 1994. — С. 110—113. * ''[[Майсей Якаўлевіч Грынблат|Гринблат, М. Я.]]'' Белорусы. Очерки происхождения и этнической истории / М. Я. Гринблат. — Минск : Наука и техника, 1968. — 288 с. * Живописная Россия: Отечество наше в его земельном, историческом, племенном, экономическом и бытовом значении: Литовское и Белоруское Полесье / под общ. ред. П. П. Семенова. — репринт. воспр. изд. 1882 г. — Минск : БелЭн, 1993. — 550 с. * ''[[Аркадзь Іосіфавіч Жураўскі|Жураўскі, А. І.]]'' Беларуская мова / А. І. Жураўскі // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]: у 6 т. / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1: А — Беліца. — С. 377—382. * ''[[Аркадзь Іосіфавіч Жураўскі|Жураўскі, А. І.]]'' Беларуская мова / А. І. Жураўскі // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 56—58. * ''Казлоў, Л. Р.'' Беларусь на сямі рубяжах / Л. Р. Казлоў, [[Анатоль Кірылавіч Цітоў|А. К. Цітоў]]. — Мінск : Беларусь, 1993. — 71 с. * Канфесіі на Беларусі (к. XVIII—XX ст.) / В. В. Грыгор’ева [і інш.]; навук. рэд. У. І. Навіцкі. — Мінск : Экаперспектыва, 1998. — 340 с. * ''Карскі, Я.'' Беларусы / Яўхім Карскі. — Мінск : Бел. кнігазбор, 2001. — 637 с. * ''[[Павел Рыгоравіч Казлоўскі|Козловский, П. Г.]]'' Магнатское хозяйство Белоруссии во второй половине XVIII в.: центральная и западная зоны / П. Г. Козловский. — Минск : Наука и техника, 1974. — 182 с. * ''[[Аляксандр Іванавіч Лакотка|Лакотка, А. І.]]'' Народнае дойлідства / А. І. Лакотка. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — 200 с. * ''[[Алег Латышонак|Латышонак, А.]]'' Гісторыя Беларусі ад сярэдзіны XVIII — да пачатку ХХІ ст. / А. Латышонак, Я. Мірановіч. — Вільня-Беласток : Інстытут беларусістыкі, Беларускае гістарычнае таварыства, 2010. — 368 с. * ''[[Арсень Ліс|Ліс, А.]]'' Беларуская ідэя ў кантэксце адраджэння славян. 20-90-я гады XIX стагоддзя / А. Ліс // Цяжкая дарога свабоды: артыкулы, эцюды, партрэты / А. Ліс. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1994. — С. 3—27. * ''[[Дзяніс Васілевіч Лісейчыкаў|Лісейчыкаў, Д. В.]]'' Штодзённае жыццё ўніяцкага парафіяльнага святара беларуска-літоўскіх зямель: 1720—1839 гг. / Д. В. Лісейчыкаў. — Мінск : Медысонт, 2011. — 198 с. * ''[[Зінаіда Якаўлеўна Мажэйка|Мажэйка, З. Я.]]'' Народная музыка / З. Я. Мажэйка, І. Д. Назіна // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 346—347. * ''[[Адам Іосіфавіч Мальдзіс|Мальдзіс, А.]]'' Як жылі нашы продкі ў XVIII стагоддзі / А. Мальдзіс. — Мінск : Лімарыус, 2001. — 384 с. * ''Манак, Б. А.'' Насельніцтва Беларусі: рэгіянальныя асаблівасці развіцця і рассялення / Б. А. Манак. — Мінск : Універсітэцкае, 1992. — 176 с. * ''[[Ігар Аляксандравіч Марзалюк|Марзалюк, І.]]'' Людзі даўняй Беларусі: этнаканфесійныя і сацыякультурныя стэрэатыпы (Х—XVII ст.). — Магілёў, 2003. * ''[[Аляксей Ігнатавіч Мікуліч|Мікуліч, А. І.]]'' Беларусы ў генетычнай прасторы: Антрапалогія этнасу / А. І. Мікуліч. — Мінск : Тэхналогія, 2005. — 138 с. * ''[[Дарота Міхалюк|Міхалюк, Д.]]'' Беларуская Народная Рэспубліка ў 1918—1920 гг. Ля вытокаў беларускай дзяржаўнасці / Нав. рэд. С. Рудовіч; пер. з польск. А. Пілецкі. — Смаленск : Інбелкульт, 2015. — 496 с. * Народы России. Белорусы и поляки / Издание «Досуг и дело». — Санкт-Пецярбург : Общественная польза, 1878. — 68 с. * Нарысы па гісторыі беларускай мовы : Дапаможнік для студэнтаў ВНУ / Рэдкал.: [[Пятро Глебка|П. Ф. Глебка]] і [і інш.] ; АН Беларускай ССР. Ін-т мовазнаўства імя Якуба Коласа. — Мінск : Вучпедвыд БССР, 1957. — 450 с. * ''[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч, В.]]'' [https://www.vln.by/node/42 Беларусы: станаўленне этнасу і «национальная идея»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220304215534/https://www.vln.by/node/42 |date=4 сакавіка 2022 }} / В. Насевіч // Белоруссия и Россия: общества и государства. — Москва : Права человека, 1998. — С. 11-30. * ''[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч, В.]]'' Беларусы: станаўленне этнасу і нацыянальная ідэя. — Смаленск: Інбелкульт, 2015. — 526 с. * ''[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч, В.]]'' [http://vln.by/node/174 Основные вехи этногенеза белорусов] / В. Насевіч // Предыстория беларусов с древнейших времен до XIII века / Составл., перевод, научное редактир. А. Е. Тараса. — Минск: Харвест, 2010. — С. 467—507. * ''Насытка, Я.'' «Тыя ж беларусы…»: Этнічныя межы беларусаў у XIX — пачатку XX ст. / Я. Насытка // Беларуская мінуўшчына. — 1994. — № 4. — С. 11—15. * Нацыянальны атлас Беларусі / Складз. і падрыхт. да друку Рэсп. унітарн. прадпрыемствам «Белкартаграфія» у 2000—2002 гг., Гал. рэдкал. М. У. Мясніковіч (старшыня) і інш. — Мінск : Белкартаграфія, 2002. — 292 с. * ''Петров, Н. И.'' Белоруссия и Литва. Исторические судьбы Северо-Западного края / Н. И. Петров. — Санкт-Пецярбург : Тип. Тов. «Общественная польза», 1890. — 585 с. [http://www.runivers.ru/lib/book4334/52989/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141129015141/http://www.runivers.ru/lib/book4334/52989/ |date=29 лістапада 2014 }} * ''[[Міхаіл Фёдаравіч Піліпенка|Пилипенко, М. Ф.]]'' Этнография Беларуси / М. Ф. Пилипенко. — Минск: Вышэйшая школа, 1981. — 192 с. * ''Попкова, А.'' [http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_946478.pdf На принципах равноправия. Эффективные схемы государственно-частного партнерства в Республике Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305191957/http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_946478.pdf |date=5 сакавіка 2016 }} / А. Попкова // Беларуская думка. — 2013. — № 10. — С. 71—75. * ''[[Міхаіл Фёдаравіч Раманюк|Раманюк, М.]]'' Беларускія народныя крыжы / М. Раманюк; рэд., уклад. і мастак [[Дзяніс Міхайлавіч Раманюк|Д. Раманюк]]; газета «Наша Ніва». — Вільня : Наша Ніва, 2000. — 222 с. * ''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_28.pdf «Адных бацькоў сыны»: праблема этнічнага адзінства беларусаў у канцы XVIII — пачатку ХХ ст.] / А. Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі / Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2020. — Вып. 28. — С. 318—323. * ''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_30.pdf «Народ лесу»: абагульнены этнастэрэатып аб беларусах і Беларусі канца XVIII — пачатку XX ст.] / А. Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі / Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2021. — Вып. 30. — С. 295—301. * ''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_27.pdf Статус Беларусі ў свядомасці мясцовых каталіцкіх дваран-кансерватараў канца XIX — пачатку XX ст.] / А. Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі / Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2020. — Вып. 27. — С. 337—342. * ''Реклю, Э.'' [http://dlib.rsl.ru/loader/view/01004461306?get=pdf Россия европейская и азиатская] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303211904/http://dlib.rsl.ru/loader/view/01004461306?get=pdf |date=3 сакавіка 2016 }} : в 2 т. / Э. Реклю. — Т. 1. Европейская Россия. До Урала. — Санкт-Петербург : А. Ильин, 1883. — 700 с. * ''[[Генадзь Мікалаевіч Сагановіч|Сагановіч, Г.]]'' Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII стагоддзя / Г. Сагановіч. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2001. — 412 с. * ''[[Сусана Міхайлаўна Самбук|Самбук, С. М.]]'' Политика царизма в Белоруссии во второй половине XIX века / С. М. Самбук; ред. В. П. Панютич. — Минск : Наука и техника, 1980. — 224 с. * ''[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута, Я. М.]]'' Народнае мастацтва / Я. М. Сахута. — Мінск : Беларуская навука, 2015. — 180 с. * ''Сементовский, А.'' Этнографический обзор Витебской губернии / А. Сементовский. — Санкт-Петербург : Тип. Н. Хана. — 1872. — 69 с. * ''[[Уладзімір Мітрафанавіч Свяжынскі|Свяжынскі, У.]]'' Беларуская мова / У. Свяжынскі // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя : у 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал.рэд.) [і інш.]; Маст. З. Э. Герасімовіч. — Мінск : БелЭн, 2005. — Т.1: Абаленскі — Кадэнцыя. — С. 300—301. * ''[[Наталля Уладзіміраўна Сліж|Сліж, Н.]]'' Статус жанчыны-шляхцянкі ў ВКЛ (XVI—XVIII стст.) / Н. Сліж // Беларускі гістарычны часопіс. — 1996. — № 4. — С. 57—66. * ''[[Тымаці Снайдэр|Снайдэр, Т.]]'' Рэканструкцыя нацый: Польшча, Украіна, Літва і Беларусь, 1569—1999 / Тымаці Снайдэр; пер. з англ. М. Раманоўскага і В. Калацкай; навук. рэд. Г. Сагановіч. — Мінск : Медысонт, 2010. — 421 с. * ''[[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Смалянчук, А. Ф.]]'' Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864 — люты 1917 г. / А. Ф. Смалянчук. — Санкт-Пецярбург : Неўскі прасцяг, 2004. — 406 с. * ''[[Лідзія Іванаўна Цягака|Тегако, Л. И.]]'' Антропология белорусского Полесья: демография, этническая история, генетика / Л. И. Тегако, А. И. Микулич, И. И. Саливон. — Минск. — 1978. * ''Терешкович, П. В.'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/ceraskowich/%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F._%D0%92._%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8_%D0%A5%D0%86%D0%A5_-_%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%A5%D0%A5_%D0%B2..html Этническая история Беларуси XIX — начала XX в.: В контексте Центрально-Восточной Европы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110812160849/http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/ceraskowich/%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F._%D0%92._%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8_%D0%A5%D0%86%D0%A5_-_%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%A5%D0%A5_%D0%B2..html |date=12 жніўня 2011 }} / П. В. Терешкович. — Минск : БГУ, 2004. — 233 с. [http://pawet.net/files/ceraskowich.pdf] * Типология двуязычия и многоязычия в Беларуси / Нац. акад. наук Беларуси. Ин-т языкознания им. Я. Коласа, Бел. респ. фонд фундамент. исслед. ; под ред. А. Н. Булыко, Л. П. Крысина. — Минск : Беларуская навука, 1999. — 246 с. * ''[[Віталь Товіевіч Траццякоў|Третьяков, В.]]'' [https://elibrary.com.ua/m/articles/view/КРУШЕНИЕ-СССР-И-ВОЗРОЖДЕНИЕ-РОССИИ Крушение СССР и возрождение России] / В. Третьяков // Политический класс. — 2006. — № 12. — С. 16—29. * ''[[Мікалай Мікалаевіч Улашчык|Улащик, Н. Н.]]'' Предпосылки крестьянской реформы в 1861 г. в Литве и Западной Белоруссии / Н. Н. Улащик. — Москва : Наука, 1965. — 480 с. * ''[[Віктар Стэфанавіч Цітоў|Титов, В. С.]]'' Историко-этнографическое районирование материальной культуры белорусов, XIX ― начало XX в. / В. С. Титов ; АН БССР, Ин-т искусствоведения, этнографии и фольклора. ― Минск : Наука и техника, 1983. — 152 с. * ''[[Вольга Яўгенаўна Фадзеева|Фадзеева, В. Я.]]'' Аброчныя тканіны / В. Я. Фадзеева // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 16. * ''[[Вольга Яўгенаўна Фадзеева|Фадзеева, В. Я.]]'' Ручнік / В. Я. Фадзеева // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 435—437. * Фізічная культура і спорт у 1945—1974 // Беларуская Савецкая Энцыклапедыя: у 12 т. — Т. 12. Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка / Беларуская Савецкая Энцыклапедыя; Рэдкал.: П. У. Броўка (гал. рэд.) і інш. — Мінск : Бел. Сав. Эн., 1975. — С. 368—370. * ''[[Анатоль Сямёнавіч Фядосік|Фядосік, А. С.]]'' Народная паэтычная творчасць / А. С. Фядосік // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 347—349. * ''[[Віктар Стэфанавіч Цітоў|Цітоў, В. С.]]'' Этнаграфічная спадчына: Беларусь: Краіна і людзі / В. С. Цітоў. — 2-ое выд. — Мінск : Беларусь, 2001. — 208 с. * ''[[Ігар Усеваладавіч Чаквін|Чаквин, И. В.]]'' Из истории становления национального самосознания белорусов (XIV — начало XX вв.) / И. В. Чаквин, П. В. Терешкович // Советск. этнография. — 1990. — № 6. — С. 42—54. * ''[[Ігар Усеваладавіч Чаквін|Чаквін, І.]]'' Беларусы / І. Чаквін // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя : у 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал.рэд.) [і інш.]; Маст. З. Э. Герасімовіч. — Мінск : БелЭн, 2005. — Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — С. 303—305. * ''[[Ігар Усеваладавіч Чаквін|Чаквін, І. У.]]'' Беларусы / І.У Чаквін, П. У. Церашковіч // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]: у 6 т. / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1: А — Беліца. — С. 464—481. * ''[[Ігар Усеваладавіч Чаквін|Чаквін, І. У.]]'' Беларусы / І. У. Чаквін, [[Галіна Іванаўна Каспяровіч|Г. І. Каспяровіч]] // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 59—77. * ''[[Ігар Усеваладавіч Чаквін|Чаквін, І.]]'' [http://kamunikat.fontel.net/pdf/albaruthenica/06.pdf Нацыя ліцвінаў у этнагенезе беларусаў: Параўнальна-тыпалагічны і гістарычны аспекты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141129020526/http://kamunikat.fontel.net/pdf/albaruthenica/06.pdf |date=29 лістапада 2014 }} / І. Чаквін // Беларусіка = Albaruthenica. Кн. 6 : Беларусь паміж Усходам і Захадам: Праблемы міжнац., міжрэліг. і міжкультур. узаемадзеяння, дыялогу і сінтэзу. — Мінск : ННАЦ імя Ф. Скарыны, 1997. — Ч. 1. — С. 37—42. * ''[[Юлія Міхайлаўна Чурко|Чурко, Ю. М.]]'' Народны танец / Ю. М. Чурко // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 352—354. * ''[[Леў Мікалаевіч Шакун|Шакун, Л. М.]]'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / Л. М. Шакун. — Мінск : Выд-ва М-ва вышэйш., сярэд.спец. і праф.адукацыі БССР, 1963. — 339 с. * ''Ширяев, Е. Е.'' Беларусь: Русь Белая, Русь Черная и Литва в картах / Е. Е. Ширяев. — Минск : Навука і тэхніка, 1991. — 119 с. * ''[[Захар Шыбека|Шыбека, З.]]'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002) / З. Шыбека. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — 490 с. * ''[[Родрыг Фёдаравіч Эркерт|Эркерт, Р. Ф.]]'' [http://dlib.rsl.ru/loader/view/01003543776?get=pdf Взгляд на историю и этнографию западных губерний России : (с атласом)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303234943/http://dlib.rsl.ru/loader/view/01003543776?get=pdf |date=3 сакавіка 2016 }} / [соч.] Полк. Р. Ф. Эркерта. — Санкт-Петербург : тип. Дома призрения малолет. бедных, 1864. — 72 с. * Этнаграфія беларусаў: гістарыяграфія, этнагенез, этнічная гісторыя / [[Васіль Кірылавіч Бандарчык|В. К. Бандарчык]] [і інш]. — Мінск : Навука і тэхніка, 1985. — 215 с. * Этнаграфія Беларусі : энцыклапедыя / рэдкал. [[Іван Пятровіч Шамякін|І. П. Шамякін]] [і інш.]. — Мінск : БелСЭ, 1989. — 575 с. * Этналогія Беларусі: традыцыйная культура насельніцтва ў гістарычнай перспектыве : вучэб.-метад. дапам. / [[Тадэвуш Антонавіч Навагродскі|Т. А. Навагродскі]] [і інш.]. — Мінск : Беларускі дзяржаўны універсітэт, 2009. — 335 с. * ''[[Цэзары Кукла|Kuklo, C.]]'' Demografia Rzeczypospolitej przedrozbiorowej / C. Kuklo. — Warszawa : DiG, 2009. — 525 s. * ''[[Алег Юр’евіч Латышонак|Łatyszonek, O.]]'' Od rusinów białych do białorusinów. U źrodeł białoruskiej idei narodowej / O. Łatyszonek. — Białystok : Wyd-wo uniwersytetu w Białymstoku, 2006. — 390 s. * ''[[Марыуш Маркевіч|Markiewicz, M.]]'' Historia Polski 1492—1795 / M. Markiewicz. — 2-e wyd. — Kraków : Wyd-wo Literackie, 2006. — 760 s. * ''[[Рышард Радзік|Radzik, R.]]'' Między zbiorowością etniczną a wspolnotą narodową. Białorusini na tle przemian narodowych w Europie Środkowo-Wschodniej XIX stulecia / R. Radzik; red. E. Muszyńska. — Lublin : Uniwersytet M. Curie-Skłodowskiej, 2000. — 301 s. * ''[[Марыян Здзяхоўскі|Zdziechowski, M.]]'' Edward Woyniłłowicz w ostatnich latach swego życia. Tragedja kresów / M. Zdziechowski // Widmo przyszłości : szkice historyczno-publicystyczne / M. Zdziechowski. — Wilno : Grafika, 1939. — S. 57—85. == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://www.unesco.org/culture/ich/en/USL/rite-of-the-kalyady-tsars-christmas-tsars-00308 Rite of the Kalyady Tsars (Christmas Tsars)] // unesco.org * [http://livingheritage.by Жывая спадчына Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170120014310/http://www.livingheritage.by/ |date=20 студзеня 2017 }} // livingheritage.by * [http://news.tut.by/culture/466853.html Шедевры народного творчества в музее белорусского народного искусства в «Раубичах»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200716013653/http://news.tut.by/culture/466853.html |date=16 ліпеня 2020 }} // tut.by * ''[[Міхал Анемпадыстаў|Анемпадыстаў, М.]]'' [http://budzma.by/news/styl-yak-faktar-identychnasci-chastka-4.html Стыль як фактар ідэнтычнасці. Беларускі нацыянальны стыль] // budzma.by * ''[[Міхал Анемпадыстаў|Анемпадыстаў, М.]]'' [http://budzma.by/news/styl-yak-faktar-identychnasci-chastka-5-zaklyuchnaya.html Стыль як фактар ідэнтычнасці. Арнамент] // budzma.by * ''[[Ігар Аляксандравіч Марзалюк|Марзалюк, І.]]'' [http://www.sb.by/obshchestvo/article/a-khto-tam-idze-165992.html А хто там ідзе?] / І. Марзалюк // Беларусь сегодня. — 2014. — № 116. * [[Армен Сяргеевіч Сардараў|Армен Сардаров]] [http://realty.ej.by/reconstruction/2015/07/20/armen-sardarov-komfort-krasota-i-bezopasnost-aktualny-i-dlya.html : Комфорт, красота и безопасность актуальны и для отдельного дома, и для целой страны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150806033750/http://realty.ej.by/reconstruction/2015/07/20/armen-sardarov-komfort-krasota-i-bezopasnost-aktualny-i-dlya.html |date=6 жніўня 2015 }} * [https://www.sb.by/articles/chto-i-sledovalo-pokazat.html Зубр, аист, василек. Какие культурные символы нас объединяют — узнали у профессора БГУ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150806033750/http://realty.ej.by/reconstruction/2015/07/20/armen-sardarov-komfort-krasota-i-bezopasnost-aktualny-i-dlya.html |date=6 жніўня 2015 }} // ej.by {{Беларусы}} {{Беларуская дыяспара}} {{Нацыянальны склад насельніцтва Беларусі}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Беларусы| ]] [[Катэгорыя:Народы Беларусі]] [[Катэгорыя:Народы Еўропы]] [[Катэгорыя:Усходнія славяне]] m6c088cz07uy8d20vtel8lvixv8umj7 0 16990 5202579 4364250 2026-09-20T08:42:30Z BasiliusNorr 164739 дапаўненне 5202579 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Негарэлае |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Nieharelaje 4.jpg |подпіс = Чыгуначная станцыя |lat_dir = N|lat_deg = 53|lat_min = 36|lat_sec = 38 |lon_dir = E|lon_deg = 27|lon_min = 04|lon_sec = 14 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Дзяржынскі |сельсавет = Негарэльскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = 971 |крыніца насельніцтва = <ref name="2011-Estimate"/> |год перапісу = 2010 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Nieharelaje |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = }} '''Негарэ́лае'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Nieharelaje}}, {{lang-ru|Негорелое}}) — [[аграгарадок]] у [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Негарэльскі сельсавет|Негарэльскага сельсавета]]. [[Негарэлае (станцыя)|Чыгуначная станцыя]] на лініі [[Мінск]] — [[Баранавічы]]. Насельніцтва 971 чал. (2010)<ref name="2011-Estimate"/>. == Геаграфія == Знаходзіцца на рацэ [[Ператуць]]. За 10 км на паўднёвы захад ад [[Дзяржынск]]а, за 48 км ад [[Мінск]]а. Злучаны аўтамабільнымі дарогамі з Мінскам, Дзяржынскам, [[Баранавічы|Баранавічамі]], [[Узда|Уздой]], [[Стоўбцы|Стоўбцамі]]. == Гісторыя == Вядомы з XVI стагоддзя як паштовая станцыя на дарозе Менск — [[Новагародак]] у [[Менскі павет|Менскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У 1588 годзе ў складзе [[Койданаўскае графства|Койданаўскага графства]] [[Радзівілы|Радзівілаў]], 18 дымоў, у складзе Койданаўскага графства. Пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|Другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Койданаўская воласць|Койданаўскай воласці]]. У 1794 годзе ў маёнтку Негарэлае было 272 двары, З вінакурні, 2 млыны. У 1800 годзе вёска, [[фальварак]], панскі двор, мост на раку Ператуць, уладанне князя Д. Радзівіла, У канцы XVIII ст. у маёнтку жыла адна з галін шляхецкага роду [[Жывіцы герба «Ястрабец»|Жывіцаў]].<ref>{{Cite book |last=Глінскі |first=Я. С. |chapter=88. Жывіцы (Żywica) герба «Ястрабец» |title=Гербоўнік беларускай шляхты |volume=6: Е, Ё, Ж |editor-last=Рахуба |editor-first=А. |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2020 |pages=353 |isbn=978-985-01-1345-0}}</ref> У XIX — пачатку XX стагоддзяў належала [[Чапскія|Чапскім]]. У 1871 годзе праз Негарэлае прайшла [[Маскоўска-Брэсцкая чыгунка]]. У 1921—1939 гадах савецкая пагранічная станцыя, мела заставу, мытню, кантрольна-прапускны пункт 16-га Дзяржынскага пагранатрада. З 1924 года ў Койданаўскім раёне, з 1932 года цэнтр сельсавета Дзяржынскага раёна. З 1938 года гарадскі пасёлак у Мінскім, з 1939 года — у Дзяржынскім раёнах. У гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] акупанты стварылі тут канцлагер (філіял лагера ў Масюкоўшчыне). З 2009 года пасёлак у складзе [[Негарэльскі сельсавет|Негарэльскага сельскага савета]]. == Насельніцтва == * '''XX стагоддзе''': 1995 год — 1,3 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}} * '''XXI стагоддзе''': 2006 год — 1,0 тыс. чал.; 2009 год — 979 чал. (1 студзеня)<ref name="2011-Estimate"/>, 982 чал. (14 кастрычніка, перапіс)<ref name="2009-Census"/>; 2010 год — 971 чал.<ref name="2011-Estimate"/> == Эканоміка == Працуюць завод па вырабе вулляў, лясгас, хлебапекарня, камбінат бытавога абслугоўвання насельніцтва, сярэдняя, базавая і музычная школы, дзіцячы сад, кінатэатр, бібліятэка, бальніца, паліклініка, аддзяленне сувязі, гандлёвы цэнтр. == Славутасці == * Жылыя дамы (XIX ст.) == Вядомыя асобы == * [[Уладзімір Сцяпанавіч Дземідовіч]] (нар. 1937) — беларускі [[архітэктар]]. * [[Сяргей Сцяпанавіч Касцюковіч]] (1923—2015) — беларускі спецыяліст у галіне тэхналогіі машына- і прыборабудавання, метралагічнага забеспячэння. == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2011-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2011}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> <ref name="2009-Census">Перепись населения Республики Беларусь. Численность населения областей и районов. [http://web.archive.org/web/20101030222404/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-6.pdf Минская область]. {{ref-ru}}</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Негарэлае|533—534}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Nieharelaje|Негарэлае}} {{Негарэльскі сельсавет}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Негарэлае| ]] 32m3wfap5g25ve1r08mipgpizkxjxd0 5202586 5202579 2026-09-20T09:43:31Z M.L.Bot 261 /* Геаграфія */ 5202586 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Негарэлае |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Nieharelaje 4.jpg |подпіс = Чыгуначная станцыя |lat_dir = N|lat_deg = 53|lat_min = 36|lat_sec = 38 |lon_dir = E|lon_deg = 27|lon_min = 04|lon_sec = 14 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Дзяржынскі |сельсавет = Негарэльскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = 971 |крыніца насельніцтва = <ref name="2011-Estimate"/> |год перапісу = 2010 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Nieharelaje |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = }} '''Негарэ́лае'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Nieharelaje}}, {{lang-ru|Негорелое}}) — [[аграгарадок]] у [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Негарэльскі сельсавет|Негарэльскага сельсавета]]. [[Негарэлае (станцыя)|Чыгуначная станцыя]] на лініі [[Мінск]] — [[Баранавічы]]. Насельніцтва 971 чал. (2010)<ref name="2011-Estimate"/>. == Геаграфія == Знаходзіцца на рацэ [[Ператуць]]. За 10 км на паўднёвы захад ад [[Дзяржынск]]а, за 48 км ад [[Мінск]]а. Злучаны аўтамабільнымі дарогамі з Мінскам, Дзяржынскам, [[Баранавічы|Баранавічамі]], [[Узда|Уздой]], [[Стоўбцы|Стоўбцамі]]. == Гісторыя == Вядомы з XVI стагоддзя як паштовая станцыя на дарозе Менск — [[Новагародак]] у [[Менскі павет|Менскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У 1588 годзе ў складзе [[Койданаўскае графства|Койданаўскага графства]] [[Радзівілы|Радзівілаў]], 18 дымоў, у складзе Койданаўскага графства. Пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|Другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Койданаўская воласць|Койданаўскай воласці]]. У 1794 годзе ў маёнтку Негарэлае было 272 двары, З вінакурні, 2 млыны. У 1800 годзе вёска, [[фальварак]], панскі двор, мост на раку Ператуць, уладанне князя Д. Радзівіла, У канцы XVIII ст. асноўны маёнтак адной з галін шляхецкага роду [[Жывіцы герба «Ястрабец»|Жывіцаў]].<ref>{{Cite book |last=Глінскі |first=Я. С. |chapter=88. Жывіцы (Żywica) герба «Ястрабец» |title=Гербоўнік беларускай шляхты |volume=6: Е, Ё, Ж |editor-last=Рахуба |editor-first=А. |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2020 |pages=353 |isbn=978-985-01-1345-0}}</ref> У XIX — пачатку XX стагоддзяў належала [[Чапскія|Чапскім]]. У 1871 годзе праз Негарэлае прайшла [[Маскоўска-Брэсцкая чыгунка]]. У 1921—1939 гадах савецкая пагранічная станцыя, мела заставу, мытню, кантрольна-прапускны пункт 16-га Дзяржынскага пагранатрада. З 1924 года ў Койданаўскім раёне, з 1932 года цэнтр сельсавета Дзяржынскага раёна. З 1938 года гарадскі пасёлак у Мінскім, з 1939 года — у Дзяржынскім раёнах. У гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] акупанты стварылі тут канцлагер (філіял лагера ў Масюкоўшчыне). З 2009 года пасёлак у складзе [[Негарэльскі сельсавет|Негарэльскага сельскага савета]]. == Насельніцтва == * '''XX стагоддзе''': 1995 год — 1,3 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}} * '''XXI стагоддзе''': 2006 год — 1,0 тыс. чал.; 2009 год — 979 чал. (1 студзеня)<ref name="2011-Estimate"/>, 982 чал. (14 кастрычніка, перапіс)<ref name="2009-Census"/>; 2010 год — 971 чал.<ref name="2011-Estimate"/> == Эканоміка == Працуюць завод па вырабе вулляў, лясгас, хлебапекарня, камбінат бытавога абслугоўвання насельніцтва, сярэдняя, базавая і музычная школы, дзіцячы сад, кінатэатр, бібліятэка, бальніца, паліклініка, аддзяленне сувязі, гандлёвы цэнтр. == Славутасці == * Жылыя дамы (XIX ст.) == Вядомыя асобы == * [[Уладзімір Сцяпанавіч Дземідовіч]] (нар. 1937) — беларускі [[архітэктар]]. * [[Сяргей Сцяпанавіч Касцюковіч]] (1923—2015) — беларускі спецыяліст у галіне тэхналогіі машына- і прыборабудавання, метралагічнага забеспячэння. == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2011-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2011}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> <ref name="2009-Census">Перепись населения Республики Беларусь. Численность населения областей и районов. [http://web.archive.org/web/20101030222404/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-6.pdf Минская область]. {{ref-ru}}</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Негарэлае|533—534}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Nieharelaje|Негарэлае}} {{Негарэльскі сельсавет}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Негарэлае| ]] 4lweh485wae46hsaxc1ksyeg9hlbf28 0 17039 5202625 4461478 2026-09-20T11:07:24Z JerzyKundrat 174 /* Літаратура */ 5202625 wikitext text/x-wiki {{Народ |назва = Тудаўляне |выява = |колькасць = ~45 000 (па стане на [[1903]] год) |рассяленне = [[Ржэў]]скі і часткова Зубцоўскі паветы |мова = [[Тудаўлянскія гаворкі]] |рэлігія = [[праваслаўе]] |роднасныя = [[беларусы]] }} '''Тудаўляне''' — этнаграфічная група [[беларусы|беларусаў]] у заходняй частцы былога [[Ржэўскі павет|Ржэўскага павета]] [[Цвярская губерня|Цвярской губерні]]<ref name="А. Белы…">А. Белы…</ref>. У вузкім сэнсе — жыхары старажытных воласцей: Стары Туд, Малады Туд і Туд-Скаваратынь абапал ракі [[Рака Туд|Туд]], правага прытока [[Волга|Волгі]]. У шырокім сэнсе назва «тудаўляне» ўжывалася этнографамі ХІХ ст. для абазначэння ўсяго [[беларуская мова|беларускамоўнага]] насельніцтва правабярэжжа Верхняй Волгі. == Гісторыя == У VII—IX ст. гэты рэгіён, вядомы па [[Аповесць мінулых гадоў|«Аповесці мінулых гадоў»]] як [[Акоўскі лес]], быў заселены [[крывічы|смаленскімі крывічамі]]. У XII—XIV ст. уваходзіў у склад Таропецкага і Ржэўскага княстваў. З першай трэці XIV ст. тут праходзіла мяжа [[ВКЛ|Вялікага Княства Літоўскага (ВКЛ)]] з [[Вялікае Княства Маскоўскае|Маскоўскім]] і [[Вялікае Княства Цвярское|Цвярскім]] вялікімі княствамі, былі пабудаваны «гради литовстии: Селук, Осечен, Горышин, Рясна, Сижка, Туд», якія часта пераходзілі з рук у рукі. Тудаўляне канчаткова засталіся па-за межамі ВКЛ пасля ўдакладнення меж паводле [[Палянаўскі мір|Палянаўскага міру]] (1634), але з прычыны адноснай ізаляванасці краю (лясістасць складала каля 3/4 тэрыторыі) доўгі час захоўвалі адметна беларускія рысы: мову, абрады («[[бабіна каша]]» і інш.), гульні («каралі», «проса»). Адрозніваліся ад суседняга рускага насельніцтва і насовамі — верхнім расхінным адзеннем з белага даматканага палатна, адкуль паходзіла іх мянушка «белакафтаншчына». Ужываліся і іншыя мянушкі — «польшча», «шаплякі» (паколькі беларускія гукі «дз», «ц», мяккі «с» падаваліся рускаму насельніцтву шапялявымі). У тудаўлян не існавала якой-небудзь саманазвы, хаця яны і ўсведамлялі сваё адрозненне ад уласна рускіх. Яшчэ ў пачатку XX ст. тудаўляне захоўвалі шэраг бытавых і лінгвістычных асаблівасцей, якія збліжалі іх з беларусамі. У 1903 годзе тудаўлян даследаваў [[Я. Карскі]], які вызначыў іх колькасць у 45 тыс., у 1925—1926 гадах яны падрабязна вывучаліся Н. Грынковай. У ХХ ст. адрозненні тудаўлян ад суседняга рускага насельніцтва практычна сцерліся, хаця асобныя моўныя і іншыя рысы, уласцівыя беларусам адзначаны ржэўскім краязнаўцам І. Вішняковым яшчэ ў сярэдзіне 1960-х г.<ref name="А. Белы…"/> <!--Складалі ў першай палове [[XVIII]] стагоддзя каля 10 % насельніцтва Ржэўскага павета Цвярской губерні[http://by.ethnology.ru/win/belinreg.htm]. Паводле паходжання ў розных версіях з'яўляюцца асіміляванымі [[беларусы|беларусамі]][http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/History/Chesn/07.php] або нашчадкамі праславянскага аўтахтоннага насельніцтва[http://www.veche.tver.ru/index.shtml?news=5283]. У шырокім сэнсе найменне тудаўляне ўжывалася этнографамі XIX ст. для абазначэння ўсяго насельніцтва правабярэжжа Верхняй [[Волга|Волгі]] з гаворкамі, блізкімі [[беларуская мова|беларускай]] і [[польская мова|польскай]] мовам[http://www.karavan.tver.ru/html/n332/article4.htm].--> У снежні [[2016]] году актывіст за адраджэнне тудаўлян Аляксандар Цеханоўскі ([[Масква]]) апублікаваў на сайце [[change.org]]<ref>[https://www.change.org/p/%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B5-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D1%82%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8C-%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%8E-%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%BF%D0%BF%D1%83-%D1%82%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D1%8F%D0%BD%D0%B5-%D1%82%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B8-%D0%BF%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8?recruiter=643441403&utm_source=share_petition&utm_medium=copylink Признать этнографическую группу тудовляне,Тверской области,белорусами по национальности] // [[change.org]] {{Ref-ru}}</ref><ref>[http://nn.by/?c=ar&i=184675 Гутарка з цвярскім тудаўлянінам: «Мову чуў з дзяцінства, дарослым зразумеў, што мы беларусы»] [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]</ref> петыцыю за прызнанне тудаўлянскай этнаграфічнай групы беларусамі па нацыянальнасці. {{зноскі}} == Літаратура == * Белы А. «Краіна вытокаў» // Спадчына. — 1993. — № 3. — С. * Белы А. Тудаўляне / Алесь Белы // {{Крыніцы/ЭГБ|6-1}} — С. 538. * Квашнин-Самарин Н. Д. Исследование об истории княжеств Ржевского и Фоминского. — Тверь, 1887; * Попов В. М. Замечания о северно-смоленских и ржевских говорах // Изв. Отд-ния рус. яз. и словесности. Т. 18, кн. 3. — СПб., 1913. * Успенский В. Литовские пограничные городки… — Тверь, 1892; {{Беларуская дыяспара}} [[Катэгорыя:Беларусы]] [[Катэгорыя:Рускія]] 9p61091c8yeorr23dfcahg24vbsnla4 0 17598 5202516 4664808 2026-09-19T21:56:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202516 wikitext text/x-wiki {{Пра|[[Дыяцэзія|архідыяцэзію]] [[Рымска-Каталіцкая Царква|Рымска-Каталіцкай Царквы]] ў [[Беларусь|Беларусі]]|аднайменную царкоўную правінцыю, якая ўтвараецца гэтай архідыяцэзіяй разам з яе [[суфраган]]нымі дыяцэзіямі|Мінска-Магілёўская мітраполія}} {{Каталіцкая дыяцэзія | беларуская назва = Мінска-Магілёўская архідыяцэзія | арыгінальная назва = {{lang-la|Archidioecesis Minscensis Latinorum-Mohiloviensis Latinorum}} | абрад = [[Рымскі абрад]] | выява = Мінска-Магілёўская дыяцэзія.svg | подпіс = | галоўны горад = [[Мінск]] | краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | дата заснавання = [[13 красавіка]] [[1991]] | кафедральны сабор = [[Архікафедральны касцёл Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мінск)|Архікафедральны касцёл Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] | мітраполія = [[Мінска-Магілёўская мітраполія|Мінска-Магілёўская]] | прыходаў = 122 | іерарх =[[Іосіф Станеўскі]] | плошча дыяцэзіі = 69 800 | насельніцтва дыяцэзіі = 4 800 000 | колькасць каталікоў = 610 000 | доля каталікоў = 13 | сайт =catholicminsk.by }} '''Мінска-Магілёўская архідыяцэзія''' — каталіцкая архідыяцэзія ў [[Беларусь|Беларусі]]. Утворана [[13 красавіка]] [[1991]] года аб’яднаннем [[Мінская архідыяцэзія|Мінскай]] і [[Магілёўская архідыяцэзія|Магілёўскай]] архідыяцэзій. Займае тэрыторыю [[Мінская вобласць|Мінскай]] і [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай]] абласцей (першапачаткова — таксама і [[Віцебская вобласць|Віцебскай]], на тэрыторыі якой у [[1999]] была ўтворана асобная [[Віцебская дыяцэзія]]), уваходзіць у склад [[Мінска-Магілёўская мітраполія|Мінска-Магілёўскай мітраполіі]]. == Гісторыя == [[Файл:Minsk Catholic Mary church.jpg|міні|злева|[[Архікафедральны касцёл Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мінск)|Архікафедральны касцёл Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі]]]] Першым Мітрапалітам Мінска-Магілёўскім быў прызначаны [[Казімір Свёнтак]]. З [[1999]] года да [[2003]] год дапаможным біскупам архідыяцэзіі быў [[Кірыл Клімовіч]], у снежні [[2004]] года на гэту пасаду быў пастаўлены [[Антоній Дзям’янка]]. [[14 чэрвеня]] [[2006]] года [[Рымскі Папа|Папа]] [[Бенедыкт XVI]] прыняў прашэнне кардынала Свёнтка аб вызваленні ад кіраўніцтва архідыяцэзіяй і прызначыў Антонія Дзям’янку [[Апостальскі адміністратар|апостальскім адміністратарам]]. [[21 верасня]] [[2007]] года Папа [[Бенедыкт XVI]] прызначыў архібіскупам Мінска-Магілёўскім [[Тадэвуш Кандрусевіч|Тадэвуша Кандрусевіча]]. З дня яго кананічнага ўступлення на пасаду ([[10 лістапада]] таго ж года) да 2012 года Антоній Дзям’янка з’яўляўся Генеральным вікарыем архідыяцэзіі. 3 студзеня 2021 года Архібіскуп Тадэвуш Кандрусевіч сышоў у адстаўку, [[Францыск (Папа Рымскі)|Папа Францыск]] прызначыў апостальскім адміністратарам [[Казімір Велікаселец|Казіміра Велікасельца]]. [[14 верасня]] [[2021]] года [[Францыск (Папа Рымскі)|Папа Францыск]] сваёю [[була|булаю]] прызначыў архібіскупам-мітрапалітам [[Іосіф Станеўскі|Іосіфа Станеўскага]]. == Дэканаты == * [[Бабруйскі дэканат]] * [[Барысаўскі дэканат]] * [[Валожынскі дэканат]] * [[Вілейскі дэканат]] * [[Магілёўскі дэканат]] * [[Маладзечанскі дэканат]] * [[Мядзельскі дэканат]] * [[Нясвіжскі дэканат]] * [[Стаўбцоўскі дэканат]] '''г. Мінск і Мінскі раён''' * [[Дэканат Мінск-Захад]] * [[Дэканат Мінск-Усход]] == Навучальныя ўстановы == * [[Мінскі тэалагічны каледж імя святога Яна Хрысціцеля]] == Гл. таксама == * [[Парафіі Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]] * [[Біскупы мінска-магілёўскія]] {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://catholic.by/3/kasciol/parishes/19-mma Старонка дыяцэзіі на сайце catholic.by] * [http://www.catholic-hierarchy.org/diocese/dmins.html Інфармацыя на сайце «Catholic Hierarchy»] * [http://forum.tau.by - Францысканскі форум;] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110807121442/http://forum.tau.by/ |date=7 жніўня 2011 }} * [http://serebranka.sdb.by/forum - МІНСКІ КАТАЛІЦКІ ФОРУМ] * [http://grodnensis.by - сайт Гродзенскай дыяцэзіі] * [http://budslau.catholic.by - сайт санктуарыю Маці Божай у Будславе] * [http://katedra.by - сайт архікафедральнага касцёла Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Мінску] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160810030341/http://katedra.by/ |date=10 жніўня 2016 }} * [http://katedra.grodnensis.by - сайт кафедральнай базілікі Св. Францішка Ксаверыя ў Гродна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210821160232/http://katedra.grodnensis.by/ |date=21 жніўня 2021 }} * [http://www.jesus.by.com - сайт парафіі Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Магілёў)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180208102357/http://www.jesus.by.com/ |date=8 лютага 2018 }} * [http://serebranka.sdb.by - сайт рымска-каталіцкай парафіі Св. Яна Хрысціцеля ў Мінску] * [http://www.byzantines.net/svjazep-miensk - сайт грэка-каталіцкай парафіі Св. Іосіфа (Мінск)] * [http://hramy.com - фотаэнцыклапедыя «Нашы Касцёлы»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180320121626/http://hramy.com/ |date=20 сакавіка 2018 }} * [http://community.livejournal.com/catholic_by - supołka «Katalickaja Biełaruś» u ŽŽ] * [http://media.catholic.by/ave - сайт каталіцкага часопісу «Ave Maria»] * [http://media.catholic.by/nv - сайт каталіцкага часопісу «Наша вера»] {{Дэканаты Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі}} {{Біскупы мінска-магілёўскія}} {{Дыяцэзіі Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мінска-Магілёўская архідыяцэзія| ]] [[Катэгорыя:1991 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэлігія ў Магілёўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Рэлігія ў Мінскай вобласці]] 03w5uqukfug71so9bl8taow8e5gcyti 0 17685 5202627 4923827 2026-09-20T11:08:18Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5202627 wikitext text/x-wiki '''Ліцві́ны Се́вершчыны''' — назва беларускамоўнага насельніцтва паўночных паветаў былой [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай губерні]] — [[Гараднянскі павет|Гараднянскага]], [[Мглінскі павет|Мглінскага]], [[Навазыбкаўскі павет|Навазыбкаўскага]], [[Старадубскі павет (Расійская імперыя)|Старадубскага]], [[Суражскі павет (Чарнігаўская губерня)|Суражскага]] і некаторых іншых. У [[9 ст.|9]] — [[12 ст.]] гэты рэгіён быў сумежжам плямён [[севяране|севяран]], [[радзімічы|радзімічаў]] і [[вяцічы|вяцічаў]], насіў назву [[Севершчына]] і першапачаткова ўваходзіў у склад [[Чарнігава-Северскае княства|Чарнігава-Северскага княства]]. У сяр. [[14 ст.]] Севершчына далучана вялікім князем [[Альгерд]]ам да [[ВКЛ]]. Канчаткова перайшла да [[Маскоўская дзяржава|Расійскай дзяржавы]] па [[Андросаўскі дагавор, 1667|Андросаўскаму дагавору]] ([[1667]]). Упершыню ў навуковы ўжытак тэрмін ліцвіны адносна беларускамоўных жыхароў Чарнігаўшчыны ўвёў у канцы [[18 ст.]] [[Апанас Шафонскі]]. П. Білецкі-Насенка у сваім «Слоўніку ўкраінскай мовы» ([[1843]]) пісаў: ''«Литвин. Житель и подданый Вел[икого] Княж[ества] Литвы. Полтавские малороссияне называют литвинами всех жителей задесенских, говорящих белорусским „наречием“»''. У [[19 ст.]] працы прысвечаныя беларусам-ліцвінам выдалі [[Г. Есімантоўскі]] і [[С. Максімаў]], на пачатку [[20 ст.]] — [[А. Рубец]]. Адным з галоўных даследчыкаў ліцвінаў з'яўляецца [[Марыя Мікалаеўна Косіч|Марыя Косіч]]. У [[1901]] годзе ў часопісе «Живая старина» друкуецца яе манаграфія «Литвины-белорусы Черниговской губернии, их быт и песни», якая ў [[1902]] годзе выйшла асобным выданнем. У савецкі час беларусаў-ліцвінаў вывучалі прафесар [[П. Растаргуеў]] і вядомы беларускі этнограф [[Аляксандр Сержпутоўскі]]. Самі сябе ліцвіны называлі «рускімі» і «казакамі». Ліцвіны ўсведамлялі сваё адрозненне ад вялікарускага насельніцтва («маскалі», «кацапы» — у іхняй мове). Этнонім «[[беларусы]]» ліцвінамі не ўжываўся, бо на Чарнігаўшчыне ў канцы 19 — пачатку 20 ст. не было элітарнага беларускага нацыянальнага руху. Ліцвіны адрозніваліся ад суседняга вялікарускага і ўкраінскага насельніцтва этнічнымі рысамі адзення (белыя даматканыя світкі, жаночы галаўны ўбор [[намітка]], мужчынскі — [[магерка]]), абрадамі і мовай (вельмі блізкая да гаворак Усходняй Гомельшчыны). Моўныя асаблівасці ў сельскай мясцовасці, з-за замкнёнасці сельскага жыцця ў мінулым і аддаленасці ад вялікіх адміністрацыйна-палітычных і прамысловых цэнтраў у новы час, захоўваюцца па сённяшні дзень. Тэрыторыя былой Чарнігаўскай губерні пасля [[Вялікая Кастрычніцкая сацыялістычная рэвалюцыя|рэвалюцыі]] была падзелена паміж [[РСФСР]] і [[УССР]] і былыя ліцвіны ўсведамляюць сябе зараз адпаведна [[рускія|рускімі]] і [[украінцы|ўкраінцамі]]. Толькі невялікая частка ліцвінаў Чарнігаўшчыны (жыхары вёскі [[Казацкія Балсуны]] былога Суражскага павету і некаторых іншых, што ўвайшлі ў склад [[БССР]]) была далучана да працэсаў кансалідацыі беларускай нацыі. == Літаратура == * ''Казлоў Л., Цітоў А.'' Беларусь на сямі рубяжах — Мінск 1993. * ''Катлярчук А.'' Беларусы бранскага краю // ARCHE 2(16)-2001. * ''Горленко В.'' Литвины півночі України — ймовірний уламок нащадків племені літописних сіверян. == Спасылкі == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=3|старонкі=306|артыкул=Літвіны Севершчыны|аўтар=[[Уладзімір Васькоў|Васькоў У.]]}} {{Беларуская дыяспара}} [[Катэгорыя:Беларусы]] [[Катэгорыя:Рускія]] [[Катэгорыя:Украінцы]] [[Катэгорыя:Севершчына]] kypl9ilde38ycvk1bwtf9ijerwrzbnb 0 18356 5202564 5163493 2026-09-20T07:40:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202564 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава |Беларуская назва= Рэспубліка Намібія |Арыгінальная назва= Republic of Namibia {{ref-en}} <br />Republiek van Namibië {{ref-af}} <br />Republik Namibia {{ref-de}} |Родны склон= Намібіі |Герб= Coat of Arms of Namibia.svg |Дэвіз= Адзінства, Свабода, Правасуддзе |Арыгінальны дэвіз= Unity, Liberty, Justice |Назва гімна= Намібія, зямля адважных |Арыгінальная назва гімна= Namibia, Land of the Brave <!--|Аўдыё=--> |Форма кіравання= [[рэспубліка]] |lat_dir =S |lat_deg =22 |lat_min =49 |lat_sec = 0 |lon_dir =E |lon_deg =17 |lon_min =53 |lon_sec = 0 |region = NA |CoordScale =7000000 |На карце= Location Namibia AU Africa.svg |Мова=[[Англійская мова|англійская]] |Дата незалежнасці= [[21 сакавіка]] [[1990]] |Незалежнасць ад= [[ПАР]] |Сталіца= [[Віндхук]] |Найбуйнейшы горад= [[Віндхук]] |Пасады кіраўнікоў= [[Спіс прэзідэнтаў Намібіі|Прэзідэнт]] <br /> [[Спіс прэм'ер-міністраў Намібіі|Прэм'ер-міністр]] |Кіраўнікі= [[Хіфікепунье Пахамба]]<br />[[Саара Куугангельва]] |Месца па тэрыторыі=33 |Тэрыторыя= 825 418 |Працэнт вады= ~0 |Месца па насельніцтву=143 |Насельніцтва= 2 661 971<ref>https://countrymeters.info/en/Namibia</ref> |Год ацэнкі= 2019 |Шчыльнасць насельніцтва = 3,2 |ВУП=27 451 млн<ref>https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=40&pr.y=6&sy=2017&ey=2021&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=728&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a=</ref> |Год разліку ВУП=2017 |Месца па ВУП= |ВУП на душу насельніцтва=11 838 |Валюта= [[Намібійскі долар]] |Дамен= [[.na]] |Тэлефонны код = 264 |Часавы пояс= 1 красавіка 01:00:00 UTC+0100 (WAT) <br/>2 верасня 03:00:00 UTC+0200 (WAST) <!--|Заўвагі=--> }} '''Намі́бія''' ({{lang-en|Namibia}}) — краіна ў паўднёвай [[Афрыка|Афрыцы]]. Мяжуе з [[Ангола]]й, [[Замбія]]й, [[Батсвана]]й, [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|ПАР]]. На захадзе абмываецца [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіянам]]. Намібія атрымала незалежнасць толькі [[21 сакавіка]] [[1990]] года, пасля узброенай барацьбы з ПАР. Яе сталіцай і найбуйнейшым горадам з’яўляецца горада [[Віндхук]]. Намібія з’яўляецца дзяржавай-членам [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Арганізацыі Аб’яднаных Нацый]] (ААН), [[Супольнасць па пытаннях развіцця поўдня Афрыкі|Супольнасці па пытаннях развіцця поўдня Афрыкі]] (САДК), [[Афрыканскі саюз|Афрыканскага саюза]] (АС), а таксама [[Садружнасць нацый|Садружнасці нацый]]. Большая частка тэрыторыі — пустыннае плато. Уздоўж берага цягнецца пустыня [[Наміб]], найстарэйшая і адна з самых засушлівых у свеце. Пустыні Наміб і [[Калахары]] зусім не безжыццёвыя, яны вызначаюцца [[Эндэмік|эндэмізмам]] флоры і багаццем фаўны. Пустыня [[Наміб]] была заселеная са старажытных часоў. Прыкладна з XIV стагоддзя рэгіён стаў аб’ектам экспансіі народаў [[банту]]. Большая частка тэрыторыі ўвайшла ў нямецкі імперскі пратэктарат у [[1884]] годзе і заставалася нямецкай калоніяй да канца [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. У [[1920]] годзе [[Ліга Нацый]] даручыла краіну Паўднёвай Афрыцы, якая ўсталявала свае законы і з [[1948]] года праводзіла практыку [[апартэід]]у. Намібія — унітарная рэспубліка, стабільная шматпартыйная прэзідэнцка-парламенцкая дэмакратыя. Адрозніваецца высокай палітычнай, эканамічнай і сацыяльнай стабільнасцю. Намібія мае насельніцтва ў 2,6 млн чалавек. Большую частку насельніцтва складаюць банту (авамба, герэра і інш.) і кайсанскія народы (бушмены, нама). Пустынны клімат робіць Намібію адной з найменш шчыльна заселеных краін свету. Аснову эканомікі Намібіі складаюць [[горназдабыўная прамысловасць]] (здабыча [[алмаз]]аў, [[Уран (хімічны элемент)|урану]] і каляровых металаў), [[жывёлагадоўля]] і рыбалоўства, [[турызм]]. Намібія мае на высокі па афрыканскіх мерках ВУП на душу насельніцтва. У 2013 годзе Bloomberg назваў эканоміку Намібіі лепшай рынкавай у Афрыцы і 13-й сярод эканомік краін, што развіваюцца. == Этымалогія == Назва краіны паходзіць ад назвы пустыні Наміб, што ў перакладзе з мовы нама азначае «неабсяжнае месца». Да набыцця незалежнасці гэтая тэрыторыя была вядома спачатку як Германская Паўднёва-Заходняя Афрыка, а пад юрысдыкцыяй [[Паўднёва-Афрыканскі Саюз|ПАС]] стала проста Паўднёва-Заходняй Афрыкай. == Геаграфічнае становішча == {{асноўны|Геаграфія Намібіі}} [[File:Рельеф Намибии.png|thumb|left|Суседзі і тапаграфія Намібіі]] Намібія знаходзіцца на паўднёвым захадзе Афрыкі, што адлюстравалася ў яе каланіяльнай назве. На захадзе абмываецца Атлантычным акіянам, працягласць узбярэжжа складае 1572 км. Межы пераважна геаметрычныя — каланіяльная спадчына. На поўначы мяжуе з [[Ангола]]й, часткова па рэках [[Куненэ]] і [[Акаванга|Кубанга]], на паўночным усходзе [[паласа Капрыві]] дасягае ракі [[Замбезі]], за якой пачынаецца [[Замбія]]. На ўсходзе цягнецца пустынная мяжа з Батсванай і ПАР, паўднёвая мяжа з ПАР праходзіць па ніжнім цячэнні ракі [[Аранжавая]]. == Прырода == {{main|Геаграфія Намібіі}} [[File:Namib Desert Namibia(2).jpg|thumb|Выдмы пустыні Наміб]] У плане рэльефа тэрыторыю Намібіі можна падзяліць на вузкую берагавую нізіну і плато, што займае астатнюю частку тэрыторыі. Цэнтральнае [[плато]] Дамара вышынёй 1100 м — 1700 м — найбольш населеная зона краіны. Найвышэйшым пунктам Намібіі з’яўляецца [[гара Брандберг]] (2579 м). Геалагічная гісторыя паспрыяла багаццю краіны руднымі карыснымі выкапнямі (уранам, жалезнымі рудамі, паліметалічнымі рудамі) і алмазамі. [[Клімат]] краіны, у асноўным, [[трапічны клімат|трапічны]], пераважна вельмі сухі. Надзвычайна сухія ўмовы характэрныя для узбярэжнай паласы — гэта так званы клімат берагавых пустынь гаруа, сфармаваны халодным Бенгельскім цячэннем, якое да таго ж робіць яго халаднейшым за клімат аналагічных шырот ў Паўночнай Афрыцы. Сярэдняя тэмпература самага цёплага месяца ([[студзень|студзеня]]) вагаецца ад +18&nbsp;°C на ўзбярэжжы да +27&nbsp;°C у пустыні Калахары, а самага халоднага месяца ад +12&nbsp;°C да +16&nbsp;°C. Ападкі выпадаюць нерэгулярна, іх колькасць вагаецца ад 10—50 мм на ўзбярэжжы да 500—700 мм на паўночным усходзе краіны. Усе найбольш важныя [[рака|рэкі]] Намібіі — тыя, што не перасыхаюць — памежныя: [[Аранжавая]], [[Акаванга|Кубанга]], [[Куненэ]]. Рэкі [[Экума]], [[Фіш (Намібія)|Фіш]], напаўняюцца вадой толькі пасля непрацяглых дажджоў. Даліна ракі Фіш уяўляе сабой грандыёзны каньон, што па маштабах на свеце саступае аднаму [[Вялікі Каньён|каньёну Каларада]]. Самае вялікае [[возера]] — [[Этоша]] знаходзіцца на поўначы Намібіі, вадой яго катлавіна запаўняецца толькі падчас сезону ападкаў. [[File:Namibia-1113.jpg|thumb|left|Большую частку Намібіі займаюць паўпустынныя ландшафты]] Большая частка краіны занята пустынямі і паўпустынямі. Уздоўж атлантычнага ўзбярэжжа паласой шырынёй у 60-160 км цягнецца пустыня Наміб. Тут сустракаюцца цікавыя эндэмікі: вяльвічыя, якая з’яўляецца сімвалам Намібіі, а таксама дыня нара. Маецца вялікая папуляцыя пустынных сланоў, а на ўзбярэжжы — лежбішчы коцікаў і калоніі акуляравых пінгвінаў. Цэнтральнае плато пераважна паўпустыннае. На ўсходзе раскінулася пустыня [[Калахары]], якая характарызуецца шырокімі пясчанымі раўнінамі і выдмамі, устойлівым дэфіцытам прэснай вады. Пустыня Калахары мае багаты раслінны і жывёльны свет, падобны да [[саванны|саваннаў]], таму многія навукоўцы лічаць Калахары апустыненай саваннай. У [[Паласа Капрыві|паласе Капрыві]] на крайнім паўночным усходзе краіны, дзе выпадае вялікая колькась ападкаў, распаўсюджаны вільготныя саванны, лясы і балоты. Прыродаахоўных тэрыторый у Намібіі вельмі шмат і яны маюць вялікія памеры, спрыяе гэтаму распаўсюджанасць пустынных непрадуктыўных ландшафтаў. [[Нацыянальны парк Этоша]] займае басейн бяссцёкавага возера Этоша. У паўночнай паласе Наміба, з прычыны частых і згубных для маракоў туманаў празванай «[[Бераг Шкілетаў|Берагам Шкілетаў]]», створаны аднайменны нацыянальны парк. == Гісторыя == {{main|Гісторыя Намібіі}} Першыя стаянкі чалавека, выяўленыя на тэрыторыі Намібіі, адносяцца да II тысячагоддзя да н.э. Старажытнае насельніцтва Намібіі — плямёны кой-коін (продкі сучасных нама, 3 групы гатэнтотаў), сан (бушмены) і дамара. У XVI стагоддзі сюды прыйшлі плямёны банту (авамба, герэра, каванга і інш.), якія да канца ХІХ ст. склалі большасць і адцяснілі тутэйшых у самыя засушлівыя мясціны. [[File:Kirche denkmal nam.jpg|thumb|Кірха ды помнік нямецкім каланістам, Віндхук]] У канцы XV стагоддзя ўзбярэжжа Намібіі адкрылі партугальскія мараплаўцы. У [[1878]] г. [[Вялікабрытанія]] анексавала раён бухты [[Уолвіш-Бей]] і Пінгвінавыя астравы, што сталі часткай Капскай калоніі. У 1883 годзе нямецкі купец Адольф Людерыц выкупіў ўчастак ўзбярэжжа ў аднаго правадыроў племені нама за 200 стрэльбаў і тавараў коштам 100 фунтаў стэрлінгаў. У [[1884]] г. Германская імперыя ўсталявала пратэктарат над раёнам Ангра-Пекена, потым на большай частцы Намібіі, якая стала германскай калоніяй Германская Паўднёва-Заходняя Афрыка (ПЗА). У адказ на прыгнёт германскіх улад герэра на чале з С.Магарэра і нама на чале з Х.Вітбоем узнялі ў 1904—1907 гг. паўстанне, якое было жорстка задушана германскімі войскамі. У [[1915]] г. Намібія акупіравана [[Паўднёва-Афрыканскі Саюз|Паўднёва-Афрыканскім Саюзам]] (ПАС; з [[1961]] г. — [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка]], ПАР), які ў [[1920]] г. атрымаў ад [[Ліга Нацый|Лігі Нацый]] мандат на кіраванне ПЗА. У [[1946]] г. урад ПАР анексаваў ПЗА, ператварыў яе ў сваю правінцыю і распаўсюдзіў на яе рэжым апартэіду. ААН не прызнала анексію і ў [[1968]] і [[1978]] гг. прыняла рэзалюцыі аб праве народаў Намібіі на самавызначэнне. З [[1966]] г. узброеную барацьбу супраць акупацыі пачала [[Народная арганізацыя Паўднёва-Заходняй Афрыкі]] (СВАПО) на чале з [[Сэм Нуёма|С.Нуёмам]]. Улады ПАР падтрымліваў створаны з прадстаўнікоў памяркоўных арганізацый [[Дэмакратычны альянс Турнхале]]. Пад націскам ААН і сусветнай супольнасці ўлады ПАР правялі ў лістападзе [[1989]] г. выбары ва Устаноўчы сход, на якіх перамагла СВАПО. У студзені [[1990]] г. Нуёма выбраны прэзідэнтам Намібіі. [[21 сакавіка]] [[1990]] г. абвешчана незалежнасць краіны. Урад незалежнай Намібіі імкнецца праводзіць памяркоўную палітыку, накіраваную на развіццё прыватнага сектара і пазбяганне этнічнага і сацыяльнага канфлікту. == Палітыка == {{main|Палітыка Намібіі}} === Дзяржаўны лад === Намібія — дэмакратычная змешаная [[рэспубліка]]. Канстытуцыя дэкларуе і падтрымлівае прынцып падзелу ўлады. [[Прэзідэнт]] выбіраецца на пяцігадовы тэрмін і адначасова з’яўляецца лідарам краіны і кіраўніком урада. Двухпалатны парламент складаецца з ''Нацыянальнага Савета'' (26 сенатараў) і ''Нацыянальнай Асамблеі'' (72 дэпутаты). Нягледзячы на тое, што канстытуцыя прадпісвае шматпартыйную сістэму, нязменным палітычным манапалістам ад часу набыцця незалежнасці застаецца партыя СВАПО === Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел === {{асноўны|Адміністрацыйны падзел Намібіі}} [[Файл:Namibia, administrative divisions - Nmbrs - colored.svg|thumb|260px|Карта адміністрацыйнага падзелу Намібіі]] Адміністрацыйна Намібія падзелена на 14 рэгіёнаў. Гэта [[Унітарная дзяржава|ўнітарная дзяржава]]. {| class="standard" ! № || Вобласці || Адміністрацыйны цэнтр || Насельніцтва,<br />чал. (2011) || Плошча,<br />км² || Шчыльнасць,<br />чал./км² |- | 1 || [[Куненэ (Намібія)|Куненэ]] || [[Апува]] || align="right" |86 856 || align="right" |115 293 || align="right" |0,75 |- | 2 || [[Амусаці]] || [[Аўтапі]] || align="right" |243 166 || align="right" |26 573 || align="right" |9,15 |- | 3 || [[Ашана]] || [[Ашакаці]] || align="right" |176 674 || align="right" |8 653 || align="right" |20,42 |- | 4 || [[Ахангвена]] || [[Ээнхана]] || align="right" |245 446 || align="right" |10 703 || align="right" |22,93 |- | 5 || [[Ашыкота]] || [[Амутыя]] || align="right" |181 973 || align="right" |38 653 || align="right" |4,71 |- | 6 || [[Заходняе Каванга]]|| [[Нкурэнкуру]] || align="right" |107 505 || align="right" |23 166 || align="right" |4,64 |- | 7 || [[Усходняе Каванга]] || [[Рунду]] || align="right" |115 447 || align="right" |25 576 || align="right" |4,51 |- | 8 || [[Замбезі, вобласць|Замбезі]] || [[Катыма-Муліла]]|| align="right" |90 596|| align="right" |14 528 || align="right" |6,24 |- | 9 || [[Эронга]] || [[Свакапмунд]]|| align="right" |150 809 || align="right" |63 579 || align="right" |2,37 |- | 10 || [[Ачасандзьюпа]] || [[Ачываронга]] || align="right" |143 903 || align="right" |105 185 || align="right" |1,37 |- | 11 || [[Амахеке]] || [[Габабіс]] || align="right" |71 233 || align="right" |84 612 || align="right" |0,84 |- | 12 || [[Кхомас]] || [[Віндхук]] || align="right" |342 141 || align="right" |37 007 || align="right" |9,25 |- | 13 || [[Хардап]] || [[Марыенталь (Намібія)|Марыенталь]] || align="right" |79 507 || align="right" |109 651 || align="right" |0,73 |- | 14 || [[Карас (Намібія)|Карас]] || [[Кітмансхуп]] || align="right" |77 421 || align="right" |161 215 || align="right" |0,48 |} === Знешняя палітыка === Намібія мае цесныя адносіны з дзяржавамі, якія дапамагалі ёй у [[вайна за незалежнасць Намібіі|вайне за незалежнасць]], уключаючы [[Кітай|Кітайскую Народную Рэспубліку]], [[Расія|Расію]] і [[Куба|Кубу]]. Намібія ўмацоўвае эканамічныя і палітычныя сувязі ў паўднёваафрыканскім рэгіёне: з’яўляецца членам Супольнасці развіцця Поўдня Афрыкі і [[Паўднёваафрыканскі мытны саюз|паўднёваафрыканскага мытнага саюза]]. Намібія з’яўляецца прыхільнікам далейшай рэгіянальнай інтэграцыі<ref>https://www.globalsecurity.org/military/world/africa/na-forrel.htm</ref>. === Намібійска-беларускія адносіны === У Віндхуку беларускай амбасады няма, затое па сумяшчальніцтве тут акрэдытаваны беларускі пасол у ПАР.<ref>{{Cite web |url=http://rsa.mfa.gov.by/ru/bilateral_relations/ |title=Архіўная копія |access-date=10 студзеня 2019 |archive-date=18 студзеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190118132719/http://rsa.mfa.gov.by/ru/bilateral_relations/ |url-status=dead }}</ref> 24 кастрычніка 2016 прэм’ер-міністр Беларусі [[Андрэй Уладзіміравіч Кабякоў|Андрэй Кабякоў]] сустрэўся з нігерыйскім віцэ-прэм’ерам Нетумба Нандзі-Ндаітвай. Кабякоў адзначыў, што «ёсць значны патэнцыял пашырэння супрацоўніцтва ў сферы сельскай гаспадаркі, здабыўной прамысловасці, адукацыі. Улічваючы развіццё ў Намібіі горназдабыўной галіны, прапануем разгледзець пастаўкі ў вашу краіну кар’ернай тэхнікі, шахтавага абсталявання, а таксама вымяральнага абсталявання радыяцыйнага кантролю, якое запатрабаваныя пры здабычы урану». Затым беларускі прэм’ер прапанаваў Намібіі падзяліцца вопытам стварэння [[аграгарадок|аграгарадкоў]].<ref>https://www.belarus.by/ru/press-center/speeches-and-interviews/kobjakov-belarus-i-namibija-mogut-rasshirit-sotrudnichestvo-v-selskom-xozjajstve-promyshlennosti-i-obrazovanii_i_0000047699.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200816142159/https://www.belarus.by/ru/press-center/speeches-and-interviews/kobjakov-belarus-i-namibija-mogut-rasshirit-sotrudnichestvo-v-selskom-xozjajstve-promyshlennosti-i-obrazovanii_i_0000047699.html |date=16 жніўня 2020 }}</ref> == Насельніцтва == {{асноўны|Насельніцтва Намібіі}} У Намібіі пражывае каля 2,6 млн чалавек (ацэнка 2018). Прырост насельніцтва цягам апошніх дзесяцігоддзяў імкліва запавольваўся: паміж перапісамі 1991 і 2001 гадоў сярэднегадавыя тэмпы росту складалі 2,6 %, у 2001—2011 — 1,4 %. Прычынай гэтаму стала распаўсюджанне СНІДу — каля 15 % жыхароў Намібіі носяць ВІЧ. Поспехі ў барацьбе з хваробай прывялі да вяртання да высокіх тэмпаў росту: за 2018 год намібійцаў стала больш на 1,91 %.<ref name="cia.gov">https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/wa.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150530031258/https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/wa.html |date=30 мая 2015 }}</ref> [[File:Children in Namibia(1 cropped).jpg|thumb|Намібійская дзятва]] З двух с паловай мільёнаў жыхароў краіны каля 85 % — чарнаскурыя, 10 % — мулаты, 5 % — нашчадкі еўрапейскіх імігрантаў. Асноўную [[этнас|этнічную]] супольнасць складаюць народы банту: [[авамба]] (50 %), [[Герэра (народ)|герэра]] (7 %), [[тсвана]], [[лозі]], [[чоквэ]], [[еен]]. Авамба, самы шматлікі этнас, традыцыйна жывуць на поўначы, зрэшты, цяпер шмат іх і ў гарадах па ўсёй краіне. Найбуйнейшыя кайсанскія народы — [[нама]], [[Сан (народ)|сан]] і [[дамара]]. Ад часу еўрапейскай каланізацыі засталіся [[немцы]] (іх 35 000), [[афрыканеры]] (104 000), партугальцы (з Анголы), а таксама перасяленцы з Кітаю (каля 40 000). Нярэдкія ў асяроддзі каланістаў шлюбы з тутэйшымі жанчынамі прывялі да фарміравання этнічных супольнасцяў «каляровых» і «бастараў», якія размаўляюць на мове афрыкаанс. Нягледзячы на значную эміграцыю белых пасля абвяшчэння незалежнасці, сёння ў Намібіі пражывае найвялікшая пасля ПАР еўрапейская [[дыяспара]] ў трапічнай Афрыцы. [[File:Swakopmund ev-luth Kirche 1.jpg|thumb|left|Лютэранскі храм у Свакапмундзе]] Афіцыйнай мовай з’яўляецца [[англійская мова|англійская]], але ёй валодае каля 7 % насельніцтва. Рэгіянальнымі мовамі Намібіі з’яўляюцца: [[афрыкаанс]], [[нямецкая мова|нямецкая]] (як гутарковыя мовы яны ўжываныя больш за англійскую), [[куангалі]], [[лозі (мова)|лозі]], [[тсвана]], [[нама]], [[герэрская мова|герэрская]] і [[авамба, мова|ашывамба]]. 50 % насельніцтва краіны — [[лютэранства|лютэране]], што стала вынікам дзейнасці нямецкай і фінскай хрысціянскіх місій у каланіяльны час. 30 % — 40 % прытрымліваюцца іншых [[хрысціянства|хрысціянскіх]] канфесій, збольшага таксама пратэстанцкіх; 10 % — 20 % — [[анімізм|анімісты]]. Паводле шчыльнасці насельніцтва (3 чал. на кв.км.) сярод суверэнных дзяржаў Намібія пераўзыходзіць толькі [[Манголія|Манголію]]. Гусцей заселена поўнач краіны, дзе клімат больш спрыяльны для сельскай гаспадаркі, а таксама сталічны рэгіён Кхомас. Палова намібійцаў жыве ў гарадах, што робіць краіну адной з найбольш урбанізаваных у трапічнай Афрыцы. Траціна гараджан пражывае ў Віндхуку (404 000 у 2018). Іншыя вялікія гарады: [[Рунду]], [[Уолвіш-Бей]], Свакапмунд (63, 62, 44 тыс. адпаведна, перапіс 2011)<ref>http://citypopulation.de/Namibia.html</ref>. == Эканоміка == {{асноўны|Эканоміка Намібіі}} У 2018 годзе [[Сукупны ўнутраны прадукт|ВУП]] Намібіі склаў каля 28 млрд [[Долар ЗША|долараў]]. Доля [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]] і [[рыбная лоўля|рыбалоўства]] ў ВУП склала 6,7 %, [[прамысловасць|прамысловасці]] — 26 %, [[паслугі|сферы паслуг]] — 67 %.<ref name="cia.gov"/> Намібійская гаспадарка цесна знітаваная з эканомікай [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|ПАР]]. Вялікай праблемай з’яўляецца беспрацоўе, якое трымаецца на ўзроўні 25 — 35 %. З беспрацоўем звязана і жахлівае маёмаснае расслаенне — у Намібіі і ПАР найвышэйшыя ў свеце значэнні [[каэфіцыент Джыні|каэфіцыента Джыні]]. Пачатак фарміраванню сучаснай гаспадаркі Намібіі паклалі нямецкія каланісты: яны распачалі здабычу карысных выкапняў, праклалі чыгункі, стварылі фермы. [[File:Arandis Mine quer.jpg|thumb|left|Здабыча ўрану на кар’еры Росінг]] Асноўнай галіной гаспадаркі з’яўляецца здабыўная прамысловасць (да 20 % ВУП!), якая атрымала развіццё дзякуючы наяўнасці багатых мінеральных рэсурсаў. Яе аснову складае здабыча [[алмаз]]аў і [[Уран (хімічны элемент)|ўрану]]. Ужо болей за стагоддзе спраўна даюць алмазы жылы ў ваколіцах [[Людэрыц]]а. Недалёка ад Свакапмунда знаходзіцца адзін з найбуйнейшых у свеце кар’ераў па здабычы ўрану (Росінг). Распрацоўваюцца паклады [[свінец|свінцу]], [[медзь|медзі]], [[цынк]]у, [[волава]], [[серабро|серабра]], [[вальфрам]]у. Маюцца заводы па выплаўцы чарнавой медзі. [[File:Sandstorm while driving from Swakopmund to Walfish Bay, 2005.jpg|thumb|Пясчаная бура на шашы Свакапмунд — [[Уолвіш-Бей]]]] У сельскай гаспадарцы пераважае [[жывёлагадоўля]] мяснога накірунку і качавога характару. Маецца значнае пагалоўе каракулевых авечак. Халодныя воды Бенгельскага цячэння багатыя на рыбу, што спрыяе развіццю рыбалоўства. Аснову ўлова складаюць сардзіны, анчоўсы, [[хек]], [[скумбрыя]]. Намібія мае развіты і вельмі сучасны банкаўскі сектар. Нягледзячы на слабую заселенасць, у Намібіі створана добрая транспартная інфраструктура, што ўключае шашы, вузкакалейныя чыгункі, аэрапорты, а таксама марскі порт рэгіянальнага значэння [[Уолвіш-Бей]], па сумяшчальніцтве, галоўны рыбалавецкі порт. Намібія прэтэндуе стаць рэгіянальным хабам і транспартным правадніком для суседзяў, што не маюць выхаду да мора (Батсваны, Замбіі). === Турызм === Новай важнай галіной гаспадаркі стаў турызм. Сёння турысты прыносяць 14 % ВУП і ствараюць 18 % працоўных месцаў. З падзеннем рэжыму [[апартэід]]у Намібія становіцца ўсё папулярней сярод турыстаў. У краіне развітая інфраструктура як для «цывілізаванага» адпачынку (напрыклад, у Віндхуку; або Свакапмундзе, дзе захоўваюць атмасферу старога каланіяльнага гарадка), так і для актыўнага турызму (асабліва папулярныя нацыянальныя паркі Этоша і Бераг шкілетаў, а таксама Сасусфлей і Дамараленд)<ref>{{cite web|url=http://www.sunsafaris.com/safari/namibia/|title=Namibia. Golden Sunsets, rough coasts and majestic dunes|publisher=sunsafaris.com|accessdate=2012-04-03|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111110130558/http://www.sunsafaris.com/safari/namibia/|archivedate=2011-11-10}}</ref>. === Знешні гандаль === 70 % экспартнай выручкі дае прадукцыя горназдабыўной прамысловасці (траціна прыходзіцца на алмазы, яшчэ столькі ж — на медную руду і чарнавую медзь). Экспартуюцца таксама ўран, цынк. Астатняя частка экспарту прыпадае на прадукцыю рыбалоўства і сельскай гаспадаркі. Асноўныя пакупнікі — афрыканскія суседзі і краіны Еўропы ([[Бельгія]], [[Швейцарыя]]). Большую частку спажывецкіх тавараў і прадуктаў харчавання, усю тэхніку і паліва, Намібія вымушана імпартаваць. Гэта адбіваецца на ўзроўні цэн: жыццё ў гарадах Намібіі вельмі дарагое. 54 % імпарту ў 2016 прыйшлося на ПАР, яшчэ 14 % — на Батсвану.<ref>http://atlas.cid.harvard.edu/explore/?country=155&partner=undefined&product=undefined&productClass=HS&startYear=undefined&target=Partner&tradeDirection=import&year=2016</ref> == СМІ == Дзяржаўная тэлерадыёкампанія NBC (Namibian Broadcasting Corporation — «намібійскага радыёвяшчальная карпарацыя») уключае ў сябе тэлеканалы NBC1 і NBC2, радыёстанцыю National radio і шэраг радыёстанцый, якія вяшчаюць на мовах нацыянальных меншасцяў. == Некаторыя цікавінкі == [[File:Kolmanskop, Namibia (2813283095).jpg|thumb|Горад-прывід Калманскоп]] * [[Свакапмунд]] — стары каланіяльны гарадок, з відамі Берага Шкілетаў і месяцовы пейзаж вакол, з Віндхуку сюды ходзіць «Дезерт экспрэс». * За 10 км ад Людэрыца знаходзіцца пакінуты нямецкімі каланістамі пасля выпрацоўкі алмазаў горад-прывід [[Калманскоп]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Namibia}} === Урад === * [https://web.archive.org/web/20121204101417/http://www.grnnet.gov.na/ Government of Namibia] Урадавы партал * [http://www.windhoekcc.org.na/ Windhoek City Council] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201119115836/http://www.windhoekcc.org.na/ |date=19 лістапада 2020 }} Мэрыя Віндхука * http://www.embnamibia.at - EMBASSY / PERMANENT MISSION OF THE REPUBLIC OF NAMIBIA in Austria === СМІ === * [http://www.republikein.com.na Die Republikein] Газета на афрыкаанс * [http://www.az.com.na/ Allgemeine Zeitung] Адзіная ў Афрыцы газета на нямецкай мове * [http://www.namibian.com.na/ The Namibian] Газета на англійскім, ндонга, а таксама партугальскім мовах * [http://www.newera.com.na/ New Era] Газета на англійскім і шэрагу афрыканскіх моў * [http://www.radiokudu.com.na/ Radio Kudu] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060516032337/http://www.radiokudu.com.na/ |date=16 мая 2006 }} Радыёстанцыя, вяшчанне на англійскай мове, навіны таксама на афрыкаанс * [http://www.radiowave.com.na/ Radiowave 96,7 FM] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120618121837/http://www.radiowave.com.na/ |date=18 чэрвеня 2012 }} Музычная радыёстанцыя * [http://www.nbc.com.na/ Namibian Broadcasting Corporation] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100315082134/http://www.nbc.com.na/ |date=15 сакавіка 2010 }} Дзяржаўная радыё- і тэлекампанія {{ВС}} {{Намібія ў тэмах}} {{Афрыка}} {{Афрыканскі саюз}} {{Паўднёваафрыканскі мытны саюз}} {{Садружнасць Нацый}} [[Катэгорыя:Намібія| ]] [[Катэгорыя:Унітарныя дзяржавы]] [[Катэгорыя:Англамоўныя краіны і тэрыторыі]] [[Катэгорыя:Паўднёвая Афрыка]] hodf801iufe32ntuon19c7xxli9rdq9 0 18931 5202624 4876889 2026-09-20T11:06:45Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5202624 wikitext text/x-wiki '''Усходняя Беласточчына''' — гісторыка-культурны рэгіён, які знаходзіцца на паўночным усходзе [[Польшча|Польшчы]], каля мяжы з [[Беларусь|Беларуссю]], на сутыку [[этнічная тэрыторыя|этнічных тэрыторый]] [[беларусы|беларусаў]] і [[палякі|палякаў]] у басейнах [[Буг]]а і [[Нараў|Нарава (Нарвы)]]. == Межы рэгіёна == [[Выява:Bialystok_Bialorusini.png|thumb|Усходняя Беласточчына на карце.]] Да этнакультурнага арэалу беларусаў на тэрыторыі Польшчы на падставе распаўсюджання [[беларуская мова|беларускіх гаворак]], а таксама ўдзельнай долі беларусаў у складзе насельніцтва паводле вынікаў [[перапіс насельніцтва|перапісу насельніцтва]] 2002 можна цалкам аднесці тэрыторыю [[Гайнаўскі павет|Гайнаўскага павета]], усходнюю частку [[Бельскі павет (Падляскае ваяводства)|Бельскага павета]] (з горадам [[Бельск-Падляшскі]]), а таксама тэрыторыю Беластоцкага павета на ўсход ад даліны ракі [[Нараў]] на яе субмерыдыянальным адрэзку. У гэты арэал уваходзіць і [[Беласток|горад Беласток]] — паселішча з найбольшай колькасцю беларусаў сярод усіх гарадоў Польшчы. У этнакультурны арэал беларусаў можа ўключацца большая частка [[Сакульскі павет|Саколкаўскага павета]] (без заходніх гмін): з увагі на распаўсюджанне тут дыялектаў найбольш блізкіх да літаратурнай беларускай мовы, трывалыя гістарычныя сувязі гэтай тэрыторыі з Беларуссю. Нарэшце, да азначанага рэгіёна адносіцца ўсходняя частка [[Семятыцкі павет|Сямятыцкага павета]]. Такім чынам, плошча рэгіёна, які атрымаў назву Усходняя Беласточчына, складае каля 8 тыс. км². З поўначы на поўдзень гэта тэрыторыя працягнулася на 150—170 км, з захаду на ўсход — на 50-60 км. Па ўсходняй мяжы Беласточчыны праходзіць дзяржаўная мяжа паміж Рэспублікай Беларусь ([[Гродзенская вобласць|Гродзенская]] і [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]] вобласці) і Рэспублікай Польшча. Частка гэтай мяжы пралягае па прыродных рубяжах: ([[водападзел]] [[Нёман]]а і [[Вісла|Віслы]], [[Свіслач (прыток Нёмана)|рака Свіслач]], лясны масіў [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]]); але яны не абцяжарваюць кантакты паміж дзвюма краінамі. На поўначы Беласточчына мяжуе з Сувалшчынай па рацэ [[Бебжа]] (Бобр) і забалочанай Бебжанскай катлавіне. Заходнюю мяжу беларускага этнакультурнага арэалу можна правесці ад Бебжы на поўдзень уздоўж ракі [[Рака Бжазоўка|Бжазоўка]] (Бярозаўка), далей з усходу ад даліны Нарава на яе субмерыдыянальным адрэзку, з захаду ад Бельска-Падляшскага і [[Семятычы|Сямятычаў]] да ракі [[Буг]]. == Гістарычны нарыс == Землі на захадзе этнічнай тэрыторыі беларусаў гістарычна маюць назву Падляшша, ці Падляссе. На мяжы I—II тысячагоддзяў Падляшша з’яўлялася зонай рассялення балцкага племені [[яцвягі|яцвягаў]], побач з якімі жылі славяне: [[дрыгавічы]], [[валыняне|валыняне (бужане)]], [[мазуры]]. Усходнеславянскае насельніцтва наплывала сюды з двух галоўных кірункаў: усходняга і паўднёва-ўсходняга. Вынікі гэтага адрознення відаць да сённяшняга дня. Паўночныя дыялекты (на поўнач ад [[Нараў|Нарава]]) чыста [[беларуская мова|беларускія]], карыстаецца імі насельніцтва, якое называюць «літвінамі». У паўднёвых, «падляшуцкіх», дыялектах заўважаюцца падабенствы да [[украінская мова|ўкраінскіх]]. У XI—XIII стст. Падляшша было аб’ектам спрэчак паміж галіцка-валынскімі, літоўскімі, польскімі князямі і [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]]. У XIII ст. землі на поўдзень ад ракі [[Нараў]] увайшлі ў склад [[Галіцка-Валынскае княства|Галіцка-Валынскага княства]]. Да гэтага мазаўшане, літвіны і крыжакі ў выніку ваенных паходаў вынішчылі ўжо яцвягаў. Тэрыторыі на поўнач ад Нарава былі падпарадкавны літоўскім князям. У XIII—XIV ст. Падляшша ўвайшло ў склад [[ВКЛ|Вялікага Княства Літоўскага]]. Мазовія тым часам стала часткай Кароны (Польшчы). У 1382-83 дайшло і да ваенных дзеянняў паміж Польшчай і ВКЛ за валоданне Падляшшам. Прэтэнзіі на Падляшша мелі ў гэты перыяд і крыжакі. [[Выява:Drohiczyn 1212.jpg|thumb|250px|Замкавая гара ў Драгічыне]] Ужо ў XI—XIII стст. на Падляшшы з’явіліся гарады: [[Драгічын (Польшча)|Драгічын]], Мельнік, Бельск, Бранск. У першай палове [[XIV стагоддзе|XIV ст.]] быў заснаваны [[Беласток]]. З [[1413]] Падляшша знаходзілася ў складзе Троцкага ваяводства ВКЛ. У [[1520]] створана Падляшскае ваяводства з цэнтрам у Драгічыне. З [[XV стагоддзе|XV ст.]] пачынаецца ваенна-палітычнае збліжэнне ВКЛ і Каралеўства Польскага. У [[1562]] ў [[Бельск-Падляшскі|Бельску]] праходзіў сойм ВКЛ, дзе абмяркоўваўся план будучай Люблінскай уніі. У [[1564]] тут на сойме абвешчаны Бельскі прывілей, нормы якога ўвайшлі ў [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1566]]. Паводле [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]], падпісанай у [[1569]], ВКЛ і Польшча аб’ядноўваліся ў канфедэрацыю — [[Рэч Паспалітая|Рэч Паспалітую]]. Напярэдадні Заходняе Падляшша ([[Драгічынская зямля|Драгічынская]], [[Мельніцкая зямля|Мельніцкая]] і [[Бельская зямля|Бельская землі]]) было перададзена ў склад Польшчы. У той жа час Усходняе Падляшша (Берасцейская зямля) засталося ў складзе ВКЛ. Дакладныя межы паміж Усходнім і Заходнім Падляшшам пры гэтым не былі вызначаны, а паўночна-ўсходнія раёны сучаснай Беласточчыны засталіся ў складзе [[Троцкае ваяводства|Троцкага ваяводства]] ВКЛ. [[Выява:Suprasl monastyr 1.jpeg|thumb|250px|Супрасльскі дабравешчанскі манастыр (сучасны выгляд)]] У познім сярэднявеччы Беласточчына адыграла вялікую ролю ў беларускім этнакультурным працэсе. Супрасльскі манастыр, заснаваны пад канец XV ст., стаў духоўным цэнтрам беларускага праваслаўя, меў друкарню і багацейшую бібліятэку. У [[Заблудаў|Заблудаве]] ў 1567 была заснавана [[Заблудаўская друкарня|друкарня]], дзе працавалі першадрукары [[Іван Фёдараў]] і [[Пётр Мсціславец]]. Ім належыць гонар выдання «Заблудаўскага евангелля» (1569) — аднаго з найбольш выдатных помнікаў старажытнабеларускага пісьменства і друку. У 1573 друкарня перанесена ў [[Супрасль]], а затым — у Беласток. У XVI—XVII ст. на Падляшшы хутка раслі гарады (Беласток, Бельск-Падляшскі і інш.), развіваўся гандаль і рамёствы, выкарчоўваліся лясы і ўзнікалі новыя паселішчы. Пад ахову былі ўзяты каралеўскія пушчы ([[Белавежская пушча|Белавежская]], Кнышынская, Аўгустоўская). Аднак жа з другой паловы [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] назіраецца заняпад гаспадарчага і культурнага жыцця, справакаваны паходамі шведскіх войск, нападамі татараў. У XVIII ст. ў сувязі з упадкам многіх гарадоў закладваліся новыя, галоўным чынам прыватныя, якія ўсё ж не займелі важнага значэння (выключэннем сталі бадай што [[Сямятычы]]). Буйнешым жа і найбольш важным горадам Падляшша ў гэты час становіцца Беласток. У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай у [[1795]] Беласток і Падляшскія землі ўключаны ў склад Прусіі (Белавежская пушча тым часам адыйшла да Расіі). Беласток стаў цэнтрам аднаго з прускіх дэпартаментаў. Пасля паражэння Прусіі ў вайне з Францыяй паводле Тыльзіцкага міру Беласточчына ўвайшла ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У [[1808]] тут была створана асобная Беластоцкая вобласць, неўзабаве ў [[1842]] скасаваная і далучаная да [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. Беласток заставаўся найбольш значным гаспадарчым цэнтрам рэгіёна і на працягу XIX ст. Напачатку XX ст. колькасць насельніцтва горада наблізілася да 100 тыс. чал. (з іх каля 2/3 складалі яўрэі). А. Смоліч характарызуе тагачасны Беласток як «найбольшае хвабрычнае места Беларусі». Акрамя таго, прамысловасць (у першую чаргу, суконная) развівалася ў шэрагу невялікіх мястэчках паблізу Беластока: Супраслі, Заблудаве, Хорашчы, Міхалове, Гарадку і інш. Паводле заселенасці тэрыторыі і шчыльнасці насельніцтва Беласточчына пераўзыходзіла іншыя рэгіёны Беларусі. Тут склалася ўзорная сельская гаспадарка, арыентаваная на вырошчванне азімых (пшаніцы і жыта), бульбы, гародніны, садавіны, тэхнічных культур (лён, хмель, табака) і прадукцыйную жывёлагадоўлю. У [[1906]] была заснавана першая беларуская арганізацыя на Беласточчыне: Бельская арганізацыя [[БСГ|Беларускай сацыялістычнай грамады]]. У [[1915]] пад час [[Першая сусветная вайна|І сусветнай вайны]] Беласточчына акупіравана германскімі войскамі. Затым у выніку польска-савецкай вайны гэты край паводле [[Рыжскі мір|Рыжскага міру]] ў [[1921]] ўвайшоў у склад Польшчы. У 1920-я — 30-я гг. на Беласточчыне дзейнічалі палітычныя і грамадскія арганізацыі, што аб’ядноўвалі беларусаў ([[КПЗБ]], [[БСРГ]], [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (1917)|БХД]]), палякаў, яўрэяў. У гэты перыяд праявіў сябе партызанскі рух, адбываліся выступленні рабочых. У верасні [[1939]], пасля пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] на Беласточчыну ўступілі войскі Чырвонай Арміі. У Беластоку быў скліканы [[Народны сход Заходняй Беларусі]], які абвясціў яе далучэнне да [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]]; 4 снежня 1939 ў складзе БССР была ўтворана [[Беластоцкая вобласць]]. У 1939-41 на Беласточчыне актывізавалася беларускае культурнае жыццё, пачаў дзейнічаць шэраг беларускіх тэатральных і музычных калектываў, у гэты час быў створаны [[Дзяржаўны польскі тэатр БССР]]. Акрэслены перыяд быў, аднак, адзначыны і рэпрэсіямі, дэпартацыяй часткі насельніцтва. <U>Гл. таксама:</U> [[Уз’яднанне Заходняй Беларусі з БССР]] [[23 чэрвеня]] [[1941]] Беласток акупіраваны германскімі войскамі. Нацысцкая акупацыя прынесла вялізарны ўрон, асабліва жорстка фашысты вынішчалі яўрэйскае насельніцтва Беласточчыны. Супраціўленне акупантам аказвала Беластоцкая абласная антыфашысцкая арганізацыя, вайсковыя фарміраванні Арміі Краёвай, у [[1943]] адбылося паўстанне ў Беластоцкім гета. У ліпені [[1944]] войскі [[2-гі Беларускі фронт|2-га Беларускага фронту]] вызвалілі Беласточчыну ад нацыстаў. У 1944—1945 гадах паводле пагаднення паміж савецкім і польскім урадамі Беласточчына зноў перададзена Польшчы, у складзе якой было адноўлена Беластоцкае ваяводства. У 1944-46 дзясяткі тысяч беларусаў пераселены адсюль у БССР, аднак і пасля гэтага ў рэгіёне заставалася шматлікае беларускае насельніцтва. Пасля вайны арганізаваная нацыянальна-культурная дзейнасць беларусаў на Беласточчыне пачалася з аднаўлення тут беларускага школьніцтва. У [[1956]] было створана [[Беларускае грамадска-культурнае таварыства]], на беларускай мове пачала выдавацца газета [[Ніва (1956)|«Ніва»]], з [[1957]] выдаецца «Беларускі каляндар», з [[1958]] дзейнічае [[Белавежа (аб’яднанне)|літаратурна-мастацкае аб’яднанне «Белавежа»]], створаны беларускія ліцэі ў Бельску-Падляшскім і [[Гайнаўка|Гайнаўцы]]. З канца 1980-х гг. беларускае грамадска-культурнае жыццё на Беласточчыне прыкметна актывізуецца. У 1980-я гг. адкрыты [[Гайнаўскі музей помнікаў беларускай культуры]], заснавана [[Беларускае аб’яднанне студэнтаў]]. У 1990-я гг. створаны [[Беларускі саюз у РП]], [[Саюз беларускай моладзі]], [[Беларускае гістарычнае таварыства]], Аб’яднанне беларускіх журналістаў і іншыя грамадскія арганізацыі, на беларускай мове выйшаў шэраг новых выданняў. [[Выява:Malinniki.jpg|thumb|250px|Двухмоўная шыльда пры ўездзе ў вёску Маліннікі, Бельскі павет]] У 1999 ў Польшчы ўведзены новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел, згодна з якім Беластоцкае ваяводства скасавана і ўвайшло ў [[Падляскае ваяводства|Падляшскае ваяводства]] з цэнтрам у Беластоку. Зараз беларусы засялюць пераважна ўсходнія і паўднёва-ўсходнія раёны названага ваяводства. == Прырода == [[Выява:Poland Bialowieza - BPN.jpg|thumb|250px|У Белавежскай пушчы]] Для акрэсленай тэрыторыі характэрны раўнінныны рэльеф, умераны [[клімат]]. Беласточчыну перасякаюць даволі значныя рэкі, якія адносяцца да басейна [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]]. Тэрыторыя амаль цалкам належыць да вадазбору [[Вісла|Віслы]], толькі ля мяжы з Беларуссю асобныя вадатокі належаць басейну [[Нёман]]а. Асноўныя рэкі Беласточчыны: [[Буг]], [[Нараў]] (Нарва), Супрасль, Бебжа, Нурэц. Найбольшае па плошчы вадасховішча — Семяноўка, на Нараве, паблізу мяжы Польшчы і Беларусі; яно было напоўнена вадой у 1992-93 г. [[Глебы]] Беласточчыны ападзоленыя, у параўнанні з іншымі рэгіёнамі Польшчы не адрозніваюцца высокай [[урадлівасць|урадлівасцю]]. Землі сельскагаспадарчага прызначэння займаюць каля 60 % тэрыторыі. Тут да нашага часу захаваліся яшчэ значныя лясныя масівы, між якіх асабліва выдзяляюцца [[Белавежская пушча|Белавежская]] і Кнышынская пушчы. Рэгіён цалкам належыць да функцыянальнага абшару «Зялёных лёгкіх Польшчы», які ахоплівае найбольш экалагічна чыстыя і каштоўныя ў прыродных адносінах тэрыторыі краіны. == Гаспадарчае развіццё == Беласточчына размяшчаецца на чыгуначных і аўтамабільных шляхах, галоўны транспартны калідор перасякае яе з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад. Гаспадарка рэгіёна аграрна-прамысловая, вырошчваць тут збожжавыя культуры, бульбу, цукровыя буракі, рапс, лён, займацца жывёлагадоўляй. Найбольшыя гарады, занчныя прамысловыя і культурныя цэнтры дадзенага рэгіёна: Беласток, Гайнаўка і Бельск-Падляшскі. Развіццё атрымалі машынабудаванне, дрэваапрацоўка, вытворчасць будаўнічых матэрыялаў, лёгкая і харчовая прамысловасць. Дынамічна развіваецца невытворчая сфера. Для рэгіёна вялікае значэнне мае прыгранічны гандаль, банкаўскі і страхавы сектары. Вельмі перспектыўным сектарам эканомікі з’яўляецца турыстычны: перадусім, эка- і агратурызм. == Беларусы на Беласточчыне == Ядро Усходняй Беласточыны як этнакультурнага арэалу беларусаў утвараюць тэрыторыі, што ляжаць на ўсход і паўднёвы ўсход ад Беластока, дзе пераважае праваслаўнае насельніцтва (належыць да [[ПАПЦ|Польскай аўтакефальнай праваслаўнай царквы]]). Прыналежнасць да [[праваслаўе|праваслаўя]] стала важнай прычынай захавання нацыянальнай тоеснасці сярод беларусаў Польшчы. Перавага прыхільнікаў [[каталіцызм|каталіцкай веры]] на Сакольшчыне спрыяла таму, што гэта тэрыторыя стала перыферыяй для беларусаў. [[Выява:SzkolyBialoruskie06.gif|thumb|300px|Навучанне беларускай мове ў школах Беласточчыны]] На прыкладзе арганізацыі навучання беларускай мове ў школах Усходняй Беласточчыны відаць, што беларускае школьніцтва мае 2 асноўныя цэнтры, Бельск-Падляшскі і Гайнаўка, дзе размяшчаюцца ліцэі адпаведнага профілю. Па-за гэтым арэалам у шэрагу выпадкаў (у тым ліку ў Беластоку) ёсць тэндэнцыя да павелічэння колькасці вучняў, для якіх праводзяцца заняткі па беларускай мове. У той жа час агульная колькасць вучняў, ахопленых навучаннем беларускай мовы, памяншаецца (з 3753 вучняў у 2002/2003 навучальным годзе да 3544 у 2005/2006). Апошняя тэндэнцыя найбольш выразная ў невялікіх сельскіх школах Гайнаўскага павета, дзе яна абумоўлена змяншэннем колькасці дзяцей. [[Гайнаўскі павет]], які выдзяляецца найбольшай удзельнай вагой беларусаў, мае самыя хуткія тэмпы натуральнай убылі насельніцтва ў выніку малой нараджальнасці і высокай смяротнасці, церпіць ад міграцыйнага адтоку. Тым часам найбольш дынамічна сярод гарадоў апісанага рэгіёна развіваецца Беласток — самы вялікі горад усёй паўночна-ўсходняй Польшчы, важны адміністрацыйны, гаспадарчы і культурны цэнтр. Самай высокай канцэнтрацыяй беларускага насельніцтва адрозніваюцца гарады [[Беласток]], [[Гайнаўка]] і [[Бельск-Падляшскі]] (паводле вынікаў перапісу 2002 адпаведна — 7,4, 6,0, 5,6 тыс. чал.), яны сталі цэнтрамі грамадска-культурнага жыцця беларусаў. Ва Усходняй Беласточчыне дзейнічае больш за 10 грамадскіх арганізацый, што аб’ядноўваюць беларусаў. На беларускай мове выдаецца тыднёвік [[Ніва (1956)|«Ніва»]], па-беларуску друкуюцца матэрыялы ў іншых перыядычных выданнях («[[Czasopis]]», «[[Białoruskie Zeszyty Historyczne]]» і інш.). Беларускія пісьменнікі Беласточчыны ([[Сакрат Яновіч]], [[Віктар Швед]], [[Мікола Гайдук]], [[Міра Лукша]] і інш.) праявілі сябе ў самых розных літаратурных жанрах. Літаратурна-мастацкае аб’яднанне «Белавежа» спрыяе развіццю беларускай літаратуры ў Польшчы, выдала больш за 100 кніг. У эфір Беластоцкага радыё выходзяць праграмы падрыхтаваныя беларускай рэдакцыяй. Паспяхова працуе кафедра беларускай культуры ў Беластоцкім універсітэце. [[File:Hajnowka Muzeum Kultury Bialoruskiej.jpg|thumb|250px|Беларускі музей у Гайнаўцы]] Дзейнічае [[Музей і асяродак беларускай культуры ў Гайнаўцы]]. Аснову экспанатаў музея складаюць сельскагаспадарчыя прылады працы, творы народнага мастацтва і культурныя здабыткі беларусаў у Польшчы. На Беласточчыне існуюць шматлікія беларускія мастацкія калектывы, клубы, арганізуюцца культурна-мастацкія фестывалі, святы. Штогод адбываецца фестываль «Беларуская песня» (Беласток), «Басовішча — Фестываль музыкі маладой Беларусі» (Гарадок), «Бардаўская восень» (Бельск-Падляшскі), свята «Купалле» (Белавежа). Даследаваннем гісторыі і культуры беларусаў займаюцца мясцовыя навукоўцы [[Яўген Васілевіч Мірановіч|Я. Мірановіч]], А. Мірановіч, [[А. Латышонак]], В. Харужы і інш. == Гл. таксама == * [[Падляшская мікрамова]] == Літаратура == * Беларусы: этнаграфія, дэмаграфія, дыяспара, канфесіі: Атлас / Рэдкал.: С. А. Польскі і інш., — Мн., 1996. * ''Кундрат Ю.'' Беласточчына як частка этнакультурнага арэала беларусаў // Геаграфія: праблемы выкладання: Штокв. навук.-метад. часоп. / Заснав.: Рэд. часоп. «Адукацыя і выхаванне» ― 2007. ― № 6. ― С. 50―53. * ''Латышонак А.'' Карысны перапіс // Ніва, № 4 (2489), 2004. * ''Смоліч А.'' Географія Беларусі. — 4-е выд. — Мн.: Беларусь, 1993. * ''Ширяев Е. Е.'' Беларусь: Русь Белая, Русь Черная и Литва в картах. — Мн., 1991. * Informacja dotycząca nauczania języka mniejszości narodowych w województwie podlaskim w roku szkolnym 2002/2003. — Kuratorium Oświaty w Białymstoku. 2002. * ''Kowalski M.'' Polacy na Białorusi, Białorusini w Polsce — obraz pogranicza dwóch narodów. — Warszawa, IGiPZ PAN, 2002. * Szkoły prowadzące dodatkowe nauczanie języka białoruskiego w roku szkolnym 2005/2006. — Kuratorium Oświaty w Białymstoku. 2005. == Спасылкі == * [http://slounik.org/cerkvy Драўляныя цэрквы Беласточчыны на Slounik.org] * [http://belastok.blogspot.com/ Kresy Zachodnie] {{Беларуская дыяспара}} [[Катэгорыя:Беларусы]] [[Катэгорыя:Падляскае ваяводства]] [[Катэгорыя:Падляшша]] cxbis1kdd861ibn428cjkyb7kgdqtkc 0 21109 5202428 3994534 2026-09-19T18:40:57Z Ciepiersia 162280 афармленне 5202428 wikitext text/x-wiki [[Image:RavlinPeter 2.jpg|thumb|Равелін]] '''Равелі́н''' (ад {{lang-la|ravelere}} «аддзяляць») — дапаможнае [[фартыфікацыя|фартыфікацыйнае]] збудаванне, звычайна трохкутнай формы, якое змяшчалася перад крапасным [[Роў (фартыфікацыя)|ровам]] паміж [[бастыён]]амі. Равеліны ўяўляюць сабой мураваную агароджу з [[каземат]]амі для стралкоў або складаюца з рова і вала, які звычайна мае мураваную абліцоўку<ref name="bel" />. Ужываліся для прыкрыцця крапасных сценаў ад артылерыйскага агню і атак праціўніка, для абстрэлу блізкіх подступаў да [[Крэпасць|крэпасці]] і для засяроджання войска перад выпадамі. Выкарыстоўваліся ў XVI—XIX<ref name="bel">{{Крыніцы/БелЭн|13к}}</ref> стагоддзях. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/ВЭС-83}} — С. 609.{{ref-ru}} * {{Крыніцы/БелЭн|13|Равелін||191}} {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Фартыфікацыя}} [[Катэгорыя:Фартыфікацыя]] 39qhnv5sncaa4hz6z6mlfw7bw4sfo0l 5202429 5202428 2026-09-19T18:41:07Z Ciepiersia 162280 /* Літаратура */ афармленне 5202429 wikitext text/x-wiki [[Image:RavlinPeter 2.jpg|thumb|Равелін]] '''Равелі́н''' (ад {{lang-la|ravelere}} «аддзяляць») — дапаможнае [[фартыфікацыя|фартыфікацыйнае]] збудаванне, звычайна трохкутнай формы, якое змяшчалася перад крапасным [[Роў (фартыфікацыя)|ровам]] паміж [[бастыён]]амі. Равеліны ўяўляюць сабой мураваную агароджу з [[каземат]]амі для стралкоў або складаюца з рова і вала, які звычайна мае мураваную абліцоўку<ref name="bel" />. Ужываліся для прыкрыцця крапасных сценаў ад артылерыйскага агню і атак праціўніка, для абстрэлу блізкіх подступаў да [[Крэпасць|крэпасці]] і для засяроджання войска перад выпадамі. Выкарыстоўваліся ў XVI—XIX<ref name="bel">{{Крыніцы/БелЭн|13к}}</ref> стагоддзях. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/ВЭС-83}} — С. 609.{{ref-ru}} * {{Крыніцы/БелЭн|13|Равелін||191}} {{навігацыя}} {{Фартыфікацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фартыфікацыя]] axbhbptjubl35u863uc54jc5iqni1p6 0 23598 5202594 5179540 2026-09-20T10:23:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202594 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Жывёлы | image file = Insects collage.jpg | latin = Insecta | author = [[Linnaeus]], 1758 | children name = [[Падклас]]ы і [[інфраклас]]ы: | children = * '''[[Скрытнасківічныя]]''' (Entognatha) * '''[[Адкрытасківічныя]]''' ({{нп5|Amyocerata||ru|Открыточелюстные}}) ** '''[[Бяскрылыя насякомыя]]''' (Apterygota) ** '''[[Крылатыя насякомыя]]''' (Pterygota) | wikispecies = Insecta }} '''Насяко́мыя'''<ref name=":0" /><ref>{{Кніга|год=1979|аўтар=АН БССР, Інстытут мовазнаўства імя Я. Коласа|загаловак=Тлумачальны слоўнік беларускай мовы: У 5-ці т|мова=be|том=3 Л — Паняты|месца=Мінск|выдавецтва=Галоўная рэдакцыя Беларус. Сав. Энцыклапедыі|старонак=672|старонкі=321|спасылка=https://knihi.com/none/Tlumacalny_slounik_bielaruskaj_movy_zip.html#TSBM3.djvu_|спасылка частка=https://knihi.com/none/Tlumacalny_slounik_bielaruskaj_movy_zip.html#TSBM3.djvu_319}}</ref><ref>{{Кніга|аўтар=[[К. Крапіва]]|загаловак=Беларуска-рускі слоўнік|мова=be|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|месца=Мінск|выданне=4|isbn=978-985-11-0613-0|адказны=Пад рэд. А.Лукашанца; НАН Беларусі, Ін-т мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы|спасылка=https://slounik.org/krapivabr|год=2012}}</ref> (''Insecta'') — [[Клас (біялогія)|клас]] [[Беспазваночныя|беспазваночных]] [[членістаногія|членістаногіх]] жывёл. Разам з [[мнаганожкі|мнаганожкамі]] адносяцца да падтыпу [[Трахейнадыхальныя|трахейнадыхальных]]. Цела насякомых пакрыта [[хіцін]]азаванай {{Нп5|Вонкавая марфалогія насякомых#Кутыкула|кутыкулай|ru|Наружная_морфология_насекомых#Кутикула}}, якая ўтварае [[Экзашкілет (біялогія)|экзашкілет]] і складаецца з трох аддзелаў: галавы, грудзей і брушка. У шмат якіх групах насякомых другі і трэці сегменты грудзей нясуць па пары крылаў. Ног тры пары, і яны мацуюцца на грудным аддзеле. Памеры цела насякомых ад 0,2 мм да 30 см і больш<ref name="Лер"/>. Поўны {{Нп5|Біялагічны жыццёвы цыкл|жыццёвы цыкл|4=Biological life cycle}} насякомых уключае [[эмбрыён|эмбрыянальнае]] развіццё ([[яйцо]]) і постэмбрыянальнае, якое суправаджаецца [[метамарфоз]]ам. Вылучаюць два асноўныя тыпы метамарфозу — няпоўнае і поўнае ператварэнне. Няпоўнае ператварэнне характарызуецца праходжаннем насякомым трох фаз развіцця (яйцо, {{Нп5|Лічынка насякомых|лічынка|ru|Личинка насекомых}} і [[імага]]), а поўнае — чатырох (яйцо, лічынка, [[кукалка]] і імага). У {{Нп5|Метамарфоз насякомых|насякомых з няпоўным ператварэннем|ru|Метаморфоз насекомых}} лічынкі знешне падобныя на дарослых насякомых, адрозніваючыся ад іх меншымі памерамі цела, адсутнасцю ці зачаткавым станам крылаў і палавых прыдаткаў. {{Нп5|Насякомыя з поўным ператварэннем|3=ru|4=Насекомые с полным превращением}} характарызуюцца чэрвепадобнымі лічынкамі, і толькі [[Імага|дарослыя асобіны]] маюць усе асаблівасці, характэрныя для атрада ў цэлым. У фазе лічынкі ў насякомых адбываецца рост і развіццё, а ў фазе імага — размнажэнне і рассяленне<ref name="ББ"/>. Незвычайная разнастайнасць форм насякомых з’яўляецца іх дзіўнай асаблівасцю<ref name="ББ"/>. Апісана больш за 1 млн [[Біялагічны від|відаў]] насякомых<ref name="Zhang2013" />, што робіць іх самым шматлікім [[Клас (біялогія)|класам]] жывёл, якія займаюць разнастайныя [[экалагічная ніша|экалагічныя нішы]]<ref name="Грн"/> і сустракаюцца паўсюдна, уключаючы [[Антарктыда|Антарктыду]]<ref name="antarctica"/>. Навука, якая вывучае насякомых, называецца '''[[энтамалогія]]й'''. == Этымалогія назвы == Беларускае слова ''насякомае'', першапачаткова «(жывёла) насечаная, з насечкамі, якія аддзяляюць адзін членік ад іншага», [[Калька (лексіка)|калькавана]] з [[Руская мова|рус]].: ''насекомое'', якое ў сваю чаргу з’яўляецца калькай [[XVIII]] ст. з {{lang-fr|insecte}}, якое ўтварылася ад {{lang-la|insectum}} (залежны дзеепрыметнік ад дзеяслова {{lang-la2|inseco}} «разразаю, надразаю, рассякаю»). [[Лацінская мова|Лацінскае]] слова, у сваю чаргу, было скалькавана з {{lang-grc|ἔντομον}} (< {{lang-grc2|ἐντομή}} «надрэз, шчарбіна, зарубка» < {{lang-grc2|τέμνω}} «рэжу»)<ref name="Фасмер"/>, якое было ўведзена ў літаратуру [[Арыстоцель|Арыстоцелем]]. [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніславу Тарашкевічу]] належыць спроба адаптаваць гэтае слова на беларускай у форме ''насечнік''<ref>Гл.: [[s:Пан Тадэвуш (Міцкевіч/Тарашкевіч)/Быліца трэцяя|Пан Тадэвуш (Міцкевіч/Тарашкевіч)/Быліца трэцяя]].</ref>. Традыцыйна<ref>Згодна Этымалагічнаму слоўніку беларускай мовы і корпусам беларускіх тэкстаў</ref>, у беларускай мове рэдка выкарыстоўвалася агульнае азначэнне насякомых. Напрыклад, шырока ўжывалася слова ''казя́ўка'' і яму роднасныя. У слоўніку [[Сцяпан Міхайлавіч Некрашэвіч|Сцяпана Некрашэвіча]] і [[Мікола Байкоў|Міколы Байкова]] 1928 г. беларускімі адпаведнікамі гэтага паняцця значыліся лексемы ''казя́ўка'', ''казу́рка'', ''казю́рка<ref>{{Кніга|загаловак=Этымалагічны слоўнік беларускай мовы|спасылка частка=https://archive.org/details/ESBM_1978-2017/ESBM_4/page/94/mode/2up|том=4 К — Каята|месца=Мінск|год=1988|выдавецтва=Навука і тэхніка|мова=be|адказны=В. У. Мартынаў|старонкі=94|старонак=327}} — слоўнік адзначае, што па сэнсе слова казурка/казюрка бліжэй да «букашка», «казяўка», «казюлька» і з’яўляецца роднасным да слова «божая кароўка»</ref>'', ''жу́жла''<ref>{{Кніга|загаловак=Этымалагічны слоўнік беларускай мовы|спасылка частка=https://archive.org/details/ESBM_1978-2017/ESBM_3/page/n117/mode/2up|том=3 Г — І|месца=Мінск|год=1985|выдавецтва=Навука і тэхніка|мова=be|адказны=В. У. Мартынаў|старонкі=243|старонак=408}} — слоўнік адзначае роднаснасць слова да «жук»</ref>, ''шасьціножка'', ''жамяра''<ref>{{Кніга|загаловак=Этымалагічны слоўнік беларускай мовы|спасылка частка=https://archive.org/details/ESBM_1978-2017/ESBM_3/page/n101/mode/2up|том=3 Г — І|месца=Мінск|год=1985|выдавецтва=Навука і тэхніка|мова=be|адказны=В. У. Мартынаў|старонкі=208|старонак=408}} — у слоўніку слова азначаецца як «адыходы пры выцісканні», «драбяза»</ref><ref>{{Кніга|isbn=5-341-00918-5|месца=Мінск|год=1925 (1993)|выдавецтва=Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі (Народная асвета)|аўтар=Мікола Байкоў, Сьцяпан Некрашэвіч|загаловак=Беларуска-расійскі слоўнік|спасылка частка=https://slounik.org/search?dict=bn&search=%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B5}}</ref>. Апошнія два варыянты прапаноўваліся ў 1926 г. тэрміналагічнай камісіяй [[Інстытут беларускай культуры|Інбелкульта]]<ref>Беларуская навуковая тэрміналогія. Вып. 8 : Слоўнік лясных тэрмінаў : [расійска-беларускі слоўнік] / Інстытут беларускай культуры, Сельскагаспадарчая секцыя. — 1926. — С. 33.</ref>. У акадэмічным «[[Руска-беларускі слоўнік Александровіча|Руска-беларускім слоўніку]]» 1937 г. пад рэдакцыяй [[Андрэй Іванавіч Александровіч|Андрэя Александровіча]] адзіным адпаведнікам падавалася лексема ''насякомае''<ref name=":0">Руска-беларускі слоўнік / Акадэмія навук БССР, Інстытут літаратуры, мастацтва і мовы. — Менск [Мінск] : Выдавецтва Акадэміі навук БССР, 1937. — С. 200.</ref>. == Сістэматыка == {{main|{{нп5|Сістэматыка насякомых||ru|Систематика насекомых}}}} Лацінская назва {{btname|'''Insecta'''|([[Карл Ліней|Linnaeus]], 1758)}} мае фармальнае аўтарства [[Карл Ліней|Карла Лінея]] ў сілу правілаў {{Нп5|Міжнародны кодэкс заалагічнай наменклатуры|Міжнароднага кодэкса заалагічнай наменклатуры|en|International Code of Zoological Nomenclature}}, паводле якога дата выхаду 10-га выдання лінееўскай «[[Сістэма прыроды|Сістэмы прыроды]]» ([[1758]]) з’яўляецца зыходнай датай прыярытэту для ўсіх назваў заалагічных [[таксон]]аў. У дачыненні да тыпіфікаваных назваў відаў, родаў, сямействаў і прамежкавых паміж імі дзейнічаюць правілы Міжнароднага кодэкса заалагічнай наменклатуры, але на такія нетыпіфікаваныя назвы, як ''Insecta'', яны не распаўсюджваюцца. У выніку гэтага ў навуковай літаратуры выкарыстоўвалі назву «Insecta» для самых розных таксонаў. Зыходна, з часоў [[Арыстоцель|Арыстоцеля]], гэта назва адносілася да наземных [[Членістаногія|членістаногіх]] ([[Шасціногія|шасціногіх]], [[Павукі|павукападобных]] і іншых), але не да [[Ракападобныя|ракападобных]]. Ліней змясціў ракападобных у клас ''Insecta'', так што ''Insecta'' паводле Лінея прыблізна адпавядае цяперашняму таксону ''Arthropoda'' ([[членістаногія]])<ref name="Клюгэ"/>. [[Жан-Батыст Ламарк]] адносіў да класа ''Insecta'' толькі крылатых насякомых, але не ўсіх. Іншыя аўтары выкарыстоўвалі назву ''«Insecta»'' у тым ці іншым значэнні, прамежкавым паміж лінееўскім і ламаркаўскім. Найбольш традыцыйным з’яўляецца выкарыстанне назвы ''«Insecta»'' ({{Нп5|Уільям Элфард Ліч|3=en|4=William Elford Leach}}, [[1815]]) — у значэнні [[шасціногія]]; але і ў сучаснай навуковай літаратуры назву ''«Insecta»'' ужываюць не менш чым у трох ці чатырох розных значэннях<ref name="Клюгэ"/>. Тэрмін ''[[шасціногія|Hexapoda]]'' выкарыстоўваецца як яшчэ адно абазначэнне ''Insecta'', асабліва ў тых выпадках, калі прымітыўныя [[бяскрылыя насякомыя]] (''Apterygota'') не разглядаюцца як сапраўдныя насякомыя. У старой сусветнай літаратуры «насякомымі» часцей за ўсё завуць групу, якая ў шырокім аб’ёме ўключае [[Бяскрылыя насякомыя|першаснабяскрылых насякомых]] і ўсіх ''[[Pterygota]]'' (часам выкарыстоўваюць і назва ''Hexapoda''). У сучасным разуменні клас ''Insecta'' прымаецца ў вузейшым аб’ёме<ref name="Zhang2013" />. [[Двуххвосткі]], [[Нагахвосткі|калембалы]] і [[Бязвусікавыя насякомыя|бязвусікавыя]] вучонымі або супрацьпастаўляюцца насякомым, утвараючы асобны клас ''[[Entognatha]]'', або лічацца самастойнымі класамі<ref name="Zhang2013" /><ref name="Барнс"/>. {{нп5|Сістэматыка насякомых|Сістэматыка класа|ru|Систематика насекомых}}, прадстаўленая ў розных працах, адлюстроўвае розныя погляды іх аўтараў і з’яўляецца дыскусійнай. Унутры класа насякомых абгрунтавана вылучэнне [[клада]]ў (падкласаў) {{Нп5|Archaeognatha|3=ru|4=Archaeognatha}} і ''Dicondylia'' (''[[Zygentoma]]'' + ''[[Pterygota]]''). [[Крылатыя насякомыя|Крылатых насякомых]] дзеляць на клады ''[[Ephemeroptera]]'' + {{Нп5|Odonatoptera|3=ru|4=Одонатоидные}} + ''[[Neoptera]]''. У інфракласе [[Neoptera|навакрылыя насякомыя]] вылучаюць каля 30 атрадаў, якія групуюцца ў некалькі кладаў (кагорты, надатрады), статус якіх дыскутуецца (напрыклад, {{Нп5|Polyneoptera|3=ru|4=Polyneoptera}}, {{Нп5|Paraneoptera|3=ru|4=Paraneoptera}}, {{Нп5|Oligoneoptera|3=ru|4=Oligoneoptera}} або {{Нп5|Holometabola|3=ru|4=Holometabola}})<ref name="Grimaldi2005" />. Не сціхаюць спрэчкі, якія тычацца сістэматычнага становішча ці неабходнасці захавання статусу цэлага шэрагу [[таксон]]аў. Напрыклад, самастойныя раней атрады {{нп5|рознакрылыя клапы||ru|Клопы}} і {{нп5|раўнакрылыя||ru|Равнокрылые}} цяпер аб’ядноўваюцца ў атрад [[паўцвердакрылыя]], а атрад [[тэрміты]] ўключаны ў атрад {{Нп5|тараканападобныя|4=Dictyoptera}}. У той жа час [[вееракрылыя]] (якія часам аб’ядноўваліся з жукамі) і [[багамолавыя]] (аб’ядноўваліся з тараканамі) сучаснымі аўтарамі зноў разглядаюцца як асобныя атрады<ref name="Zhang2013" />. Адрозніваюць [[бяскрылыя насякомыя|першаснабяскрылых насякомых]] (напр. [[шчацінахвосткі]]), а таксама вышэйшых, або крылатых насякомых, якіх падзяляюць на 2 групы: з няпоўным і поўным ператварэннем. {{Col-begin}} {{Col-2}} У групу з няпоўным ператварэннем уваходзяць атрады: * [[аўсянікі]] * [[багамолы]] * [[вошы]] * [[вяснянкі]] * [[клапы]] * [[палачнікі]] * [[пузыраногія]] * [[пухаеды]] * [[сенаеды]] * [[скурыстакрылыя]] * [[стракозы]] * [[тараканавыя]] * [[тэрміты]] * [[эмбіі]] * [[гемімерыды]] * {{нп5|грылаблатыды||ru|Гриллоблаттиды}} * [[зараптэры]] * [[прамакрылыя]] {{Col-2}} У групу з поўным ператварэннем уваходзяць атрады: * [[блохі]] * [[вееракрылыя]] * [[віслакрылыя]] * [[вярблюдкі]] * [[двухкрылыя]] * [[жукі]] * [[матылі]] * [[перапончатакрылыя]] * [[сеткакрылыя]] * [[скарпіёнавы мухі]] * [[ручайнікі]] {{Col-end}} == Колькасць відаў == Станам на жнівень 2013 года вучонымі апісаны {{s|1 070 781}} [[Біялагічны від|від]] насякомых, уключаючы {{s|17 203}} выкапнёвых віды<ref name="Zhang2013" />. Адзнака агульнай дакладнай колькасці насякомых знаходзіцца ў прамежку ад прыкладна 2 млн<ref name="Nielsen"/>, {{s|5—6 млн}}<ref name="Raven"/><ref name="Chapman"/> да каля 8 млн<ref name="Hammond"/> відаў. Штогод апісваецца не менш за 7000—7500 новых для навукі відаў<ref name="Захваткин"/>. Сярод чатырох дзясяткаў сучасных і вымерлых атрадаў вылучаюцца 5 найбуйнейшых: [[цвердакрылыя]] ({{s|392 415}} відаў), [[двухкрылыя]] ({{s|160 591}}), [[лускакрылыя]] ({{s|158 570}}), [[перапончатакрылыя]] ({{s|155 517}}) і [[паўцвердакрылыя]] ({{s|104 165}})<ref name="Zhang2013" />. Насякомыя вельмі разнастайныя, і большасць іх відаў дрэнна вывучана, таму вельмі цяжкай з’яўляецца дакладная ацэнка колькасці існых відаў. Некаторыя з апісаных відаў вядомыя па знаходках толькі з адной мясцовасці ці нават па адзінаму асобніку<ref name="GroveS2000"/>. == Біялагічныя асаблівасці == Даўжыня ад 0,2 мм ([[наезнікі]]-яйцаеды) да 33 см (трапічныя [[палачнікі]]). Цела членістае, укрыта кутыкулай (утварае вонкавы шкілет) і адчувальнымі ўтварэннямі — сэнсіламі, падзелена на галаву, грудзі і брушка. Галава нясе ротавыя органы (грызучага, сысучага, колюча-сысучага або ліжучага тыпу), простыя і пару [[Фасетачныя вочы|складаных (фасетачных) вачэй]], пару вусікаў — антэн. Грудзі з 3 членікаў (пярэдня-, сярэдня- і заднягрудзі), якія нясуць па пары членістых ног і ў большасці відаў 1—2 пары перапончатых крылаў (на сярэдне- і заднегрудзях). Брушка з некалькіх (да 11) сегментаў, у многіх асякомых мае канцавыя прыдаткі (джалы, яйцаклады, [[цэркі]]). Поласць цела другасная. Будова органаў стрававання залежыць ад тыпу корму. Крывяносная сістэма незамкнёная, рух крыві (гемалімфы) забяспечваецца пульсуючым аддзелам спіннога сасуда — сэрцам. Органы дыхання — сістэма трубачак (трахей), праз якія паветра непасрэдна дасягае тканак і клетак цела, у водных лічынак — шчэлепы. Развіты эндакрынныя, пахучыя, слінныя, воска- і шоўкааддзяляльныя, ядавітыя і іншыя залозы. Выдзяляльная сістэма прадстаўлена мальпігіевымі сасудамі, ц.н.с. — т.зв. галаўным мозгам, падглотачным гангліем і брушным ланцужком тулаўных гангліяў. Валодаюць зрокам, нюхам, слыхам, дотыкам, пачуццём смаку і гігратэрмічным пачуццем. Паводзіны разнастайныя і складаныя. Большасць насякомых раздзельнаполыя, з выяўленым палавым дымарфізмам. Развіццё з метамарфозам — няпоўным (уключае 3 стадыі: [[яйцо]], лічынка, або [[Німфа (біялогія)|німфа]], і дарослае насякомае, або [[імага]]) ці поўным (паміж лічынкай і імага — стадыя [[Кукалка|кукалкі]]). == Памеры == [[Файл:Phobaeticus chani Bragg, 2008; Paratype Male.jpg|міні|Найбуйнейшае вядомае насякомае — ''{{нп5|Phobaeticus chani||en|Phobaeticus chani}}.'']] [[Файл:Thysania agrippina 0001b L.D.jpg|thumb|Найбуйнейшы ў свеце матылёк — [[тызанія агрыпіна]] (''Thysania agrippina'') з размахам крылаў да 28 см.]] Памеры прадстаўнікоў групы вагаюцца ў шырокіх межах. У наш час найбуйнейшым насякомым лічыцца [[прывідавыя|палачнік]] ''{{нп5|Phobaeticus chani||en|Phobaeticus chani}}''<ref name="Bragg"/>. Яго найбольш буйны асобнік з [[Калімантан]]а мае даўжыню 357 мм, а з выцягнутымі канечнасцямі — 567 мм<ref name="nhm.ac"/>. Папярэднім рэкардсменам па даўжыні цела быў палачнік ''{{нп5|Phobaeticus kirbyi||en|Phobaeticus kirbyi}}'' з максімальнай даўжынёй 328 мм, а з выцягнутымі канечнасцямі — 546 мм<ref name="Brock"/>. Некаторыя выкапні [[таксон]]ы, напрыклад {{нп5|Меганеўры|меганеўра|ru|Меганевры}}, дасягалі даўжыні 50 см пры размаху крылаў да 70 см<ref name="Шванвич"/>. Самым буйным [[жук]]ом лічыцца [[дрывасек-тытан]] з [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]], які дасягае даўжыні 167 мм<ref name="Heque"/>. Другім па велічыні з’яўляецца [[жук-геркулес]], асобныя асобіны самцоў якога дасягаюць даўжыні {{s|160—165 мм}}<ref name="Kafer"/>. [[Соўкі|Соўка]] {{нп5|Соўка агрыпіна|тызанія агрыпіна|ru|Совка агриппина}} з’яўляецца найбуйнейшым па размаху крылаў [[Лускакрылыя|матылём]] у свеце — да 28 см<ref name="kaabak"/><ref name="ufrecord"/>. Самым буйным дзённым матылём з’яўляецца {{bt-bellat|арнітаптэра каралевы Аляксандры|Ornithoptera alexandrae}} — размах крылаў самак да 27,3 см<ref name="NHM"/>. Самкі ''{{нп5|Coscinocera hercules||ru|Павлиноглазка геркулес}}'' з [[Аўстралія|Аўстраліі]] і [[Новая Гвінея|Новай Гвінеі]] маюць самую вялікую плошчу крылаў — да {{s|263,2 см²}}. Адным з самых вялікіх матылёў з’яўляецца таксама ''{{нп5|Attacus atlas||ru|Attacus atlas}}'', найбуйнейшыя асобнікі самак дасягаюць 24 см у размаху крылаў<ref name="ufrecord"/>. Самымі маленькімі насякомымі ў свеце з’яўляюцца самцы паразітычных [[Наезнікі|наезнікаў]] ''{{нп5|Dicopomorpha echmepterygis||ru|Dicopomorpha echmepterygis}}'': даўжыня іх цела прыкладна 0,139 мм<ref name="ifas"/>. Раней рэкорд належаў віду ''{{нп5|Megaphragma caribea||en|Megaphragma caribea}}'' з даўжынёй 0,170 мм<ref name="dm"/>. Найдрабнейшымі насякомымі з’яўляюцца таксама {{нп5|Ptiliidae||ru|Перокрылки}} з трыбы ''{{нп5|Nanosellini||ru|Nanosellini}}'' (''{{нп5|Ptiliidae||ru|Перокрылки}}''), якія маюць даўжыню менш за 1 мм; сярод іх жук ''{{нп5|Scydosella musawasensis||ru|Scydosella musawasensis}}'' (300 мкм), ''{{нп5|Vitusella fijiensis||ru|Vitusella fijiensis}}'' (310 мкм), ''{{нп5|Nanosella||ru|Nanosella}}'' (ад 300 да 400 мкм), ''{{нп5|Nanosella fungi||ru|Nanosella fungi}}'' (0,25 мм)<ref name="рэкардсмены"/>. Гэта адны з найдрабнейшых прадстаўнікоў непаразітычных відаў насякомых<ref name="Polilov"/>. Такім чынам, самыя буйныя вядомыя насякомыя пераўзыходзяць самых дробных па даўжыні цела ў 1500 раз<ref name="Шванвич"/>. == Знешняя будова == [[Файл:Melolontha melolontha insect morphology.jpg|thumb|350px|Агульная схема вонкавай будовы насякомых на прыкладзе {{Нп5|Хрушч майскі заходні|майскага хрушча|ru|Хрущ майский западный}}. A — галава, B — грудзі, C — брушка. 1 — вусікі, 2 — складанае вока, 3 — сцягно, 4 — дзве пары крылаў (у гэтым выпадку другая пара знаходзіцца пад першай), 5 — галёнка, 6 — лапка, 7 — кіпцік, 8 — ротавы апарат, 9 — пярэднягрудзі, 10 — сярэднягрудзі, 11 — заднягрудзі, 12 — [[стэрніт]]ы брушка, 13 — {{Нп5|пігідый|3=en|4=Pygidium}}.]] Цела насякомых падраздзяляецца на тры сегментаваныя аддзелы: ''галава, грудзі'' і ''брушка''<ref name="Рос"/><ref name="Тыщенко"/>. Кожны сегмент падраздзяляецца на чатыры часткі — верхняе паўкольца завецца ''[[тэргіт]]'', ніжняе паўкольца завецца ''стэрніт'', бакавыя сценкі — ''[[плейрыты]]''. Пры абазначэнні ўзаемнага размяшчэння частак цела і органаў тэрмінам «дарсальны» (''dorsalis'') пазначаюць верхні бок цела, а «вентральны» (''ventralis'') — ніжні бок. Вылучаюць таксама {{нп5|Мезасома (марфалогія)|мезасому|ru|Мезосома (морфология)}} (у [[Мурашкі|мурашак]] з трох грудных сегментаў і першага чэраўнога сегмента прападэума) і {{нп5|Метасома (марфалогія)|метасому|ru|Метасома (морфология)}} ({{нп5|Петыёль|сцяблінка|ru|Петиоль}} і брушка). Адметнай рысай насякомых з’яўляецца наяўнасць у іх хітынавага [[Экзашкілет (біялогія)|экзашкілета]], які ўяўляе сабой вонкавае покрыва цела і канечнасцей<ref name="Рос"/>. {{нп5|Вонкавая марфалогія насякомых#Кутыкула|Кутыкула|ru|Наружная морфология насекомых#Кутикула}}, якая пакрывае цела, утварае шчыльны вонкавы экзашкілет, але ў шэрагу выпадкаў яна мяккая і тонкая. Цвёрды вонкавы шкілет стварае перавагі ў параўнанні з [[Пазваночнік|пазваночнымі]]: абараняе цела звонку і павялічвае супраціўленне дэфармацыі. Вонкавая кутыкула падзелена на асобныя шчыткі — ''[[Склерыт (экзашкілет членістаногіх)|склерыты]]'' (''sclerites''). Паверхня покрываў звычайна нясе рознага роду вырасты, складкі, шыпы, лускавінкі, шчацінкі, дробныя валаскі — ''хетоіды''. Да кутыкулы адносяць таксама рухомыя скурныя валаскі — ''хеты''. Афарбоўка цела і яго частак у насякомых вельмі разнастайная. Адрозніваюць структурную і пігментную афарбоўку. Структурная звязана з некаторымі спецыфічнымі асаблівасцямі паверхневай структуры кутыкулы (мікраскапічнымі рабрынкамі, пласцінкамі, лускавінкамі і да т.п.), якія ствараюць эфекты [[Інтэрферэнцыя святла|інтэрферэнцыі]], [[Дыфракцыя|дыфракцыі]] і [[Дысперсія святла|дысперсіі святла]] — металічныя бліскучыя адценні. Пігментная афарбоўка абумоўлена [[пігмент]]амі, якія часта ўтрымліваюцца ў экзакутыкуле, радзей у клетках [[Гіпадэрма|гіпадэрмы]] ці {{нп5|Тлушчавае цела|тлушчавага цела|ru|Жировое тело}}. У многіх насякомых назіраецца спалучэнне гэтых двух тыпаў афарбоўкі. Большасць відаў насякомых маюць вельмі яркія малюнкі на розных частках свайго цела. Пераважна ярка афарбаваны насякомыя з дзённай актыўнасцю, прымеркаваныя да раслінных субстратаў. Для многіх відаў, якія перамяшчаюцца па паверхні глебы ці маюць начную актыўнасць, характэрна аднатонная і пераважна цёмная афарбоўка цела. Афарбоўка можа быць аднакаляровай або складацца з камбінацыі некалькіх колераў, пераважна двух — трох, радзей — большай колькасці колераў. На агульным фоне могуць мецца плямы, палосы ці любы іншы малюнак<ref name="Рос"/>. === Галава === [[Файл:Hypostomal bridge in insect diagram - BEL.svg|thumb|330px|Схема будовы галавы насякомых.]] [[Файл:Evolution insect mouthparts coloured.svg|thumb|330px|Розныя тыпы ротавага апарата насякомых: '''A''' — які грызе, '''B''' — ліжуча-грызучы, '''C''' — смактальны.'''a''' — вусікі; '''c''' — складанае вока; '''lb''' — лябіум; '''lr''' — лабрум; '''md''' — мандзібулы; '''mx''' — максіла.]] Галава (''caput'') знешне нячленістая, але эвалюцыйна ўтварылася шляхам зліцця пяці сегментаў падчас {{Нп5|Алігамерызацыя органаў|алігамерызацыі|ru|Олигомеризация органов}} цела. Захаванымі канечнасцямі гэтых сегментаў з’яўляюцца ''вусікі'', ці ''антэны першыя'' (''antennae''), і 3 пары ротавых сківіц — нячленістыя ''верхнія сківіцы'', або ''{{нп5|Жавалы|мандзібулы|en|Mandible (insect mouthpart)}}'' (''mandibulae''), членістыя ''ніжнія сківіцы'', ці ''{{Нп5|максілы||en|Maxilla (arthropod mouthpart)}}'' (''maxillae''), і членістая, знешне няпарная ''ніжняя губа'' (''labium''), якая з’яўляецца другой парай ніжніх сківіц, што зліліся паміж сабой. Адрозніваюць некалькі тыпаў ротавых органаў, з якіх першасным з’яўляецца ''грызучы'', прызначаны для раздзірання і паглынання адносна цвёрдай ежы. Падчас эвалюцыі ўзнікла некалькі мадыфікацый гэтага зыходнага тыпу, якія ў розных груп насякомых маюць розную будову. У адных выпадках харчаванне звязана з праколам харчовага субстрата — ''колюча-смактальны'' ротавы апарат ({{нп5|рознакрылыя клапы||ru|Клопы}}, [[тлі]], [[цыкады]], [[камары]] і інш.), у іншых прыём ежы не суправаджаецца праколам — ''трубчаста-смактальны тып'' — у большасці [[лускакрылыя|матылёў]]<ref name="Рос"/>. ''Грызуча-ліжучы'' тып прыстасаваны да харчавання вадкай ежай і характэрны для вос і пчол. Адмысловую мадыфікацыю ўяўляе ''мускоідны'' тып ротавага апарата, які ўзнік у [[мухі|мух]] і прыстасаваны да спажывання як вадкай, так і цвёрдай ежы. Іншы шлях развіцця зыходнага ротавага апарата назіраецца ў [[скрытнасківічныя|скрытнасківічных]], ніжняя губа якіх злілася з т.з. ''аральнымі складкамі'', утварыўшы парныя ''сківічныя кішэні'', у якія пагружаны {{нп5|Жавалы|мандзібулы|en|Mandible (insect mouthpart)}} і максілы. Існуе таксама мноства іншых тыпаў, якія нярэдка ўяўляюць сабой пераходныя формы паміж вышэйапісанымі тыпамі<ref name="Рос"/>. Асновай галавы з’яўляецца ''чарапная каробка'' (''epicranium''). На галаве адрозніваюць пярэднюю паверхню — ''лоб'' (''frons''), які зверху пераходзіць у ''цемя'' (''vertex'') і далей назад — у ''патыліцу'' (''occiput''). Спераду ад ілба ляжыць добра адасобленая пласцінка — ''{{нп5|Кліпеус|шчыток|en|Clypeus (arthropod anatomy)}}'' (''clypeus''), далей наперад (уніз) — ''{{Нп5|верхняя губа||ru|Верхняя губа}}'' (''labrum''), рухомы пласціністы скурны выступ, які прыкрывае зверху ротавыя органы. На баках галавы, пад вачамі, адрозніваюць ''шчокі'' (''genae''), якія ззаду пераходзяць у ''скроні'' (''tempora''), а знізу знаходзіцца ''горла'' (''gula''). З бакоў галавы размешчаны ''[[фасетачныя вочы]]'' (''oculi''), якія складаюцца з мноства глядзельных адзінак — ''{{Нп5|Аматыдый|аматыдыяў|ru|Омматидий}}'' — якія і з’яўляюцца асноўнымі органамі зроку. Яны характэрны амаль для ўсіх дарослых насякомых і лічынак {{Нп5|Метамарфоз насякомых|насякомых з няпоўным ператварэннем|ru|Метаморфоз насекомых}}. Другаснае іх знікненне адзначаецца ў [[Блохі|блох]] і [[Вееракрылыя|вееракрылых]]. Акрамя гэтага, паміж складанымі вачамі звычайна размешчана ад аднаго да трох ''{{нп5|Простыя вочкі ў бесхрыбетных|простых вочкаў|en|Simple eye in invertebrates}}'', ці ''вочкаў'' (''ocelli''). У залежнасці ад біялогіі становішча галавы неаднолькавае. Адрозніваюць ''гіпагнатычную'' галаву (''caput hypognathum'') — з ротавымі органамі, звернутымі ўніз, падобна нагам, — і ''прагнатычную'' галаву (''caput prognathum'') — з ротавымі органамі, звернутымі наперад. Першы тып звычайна характэрны для расліннаедных, а другі — для драпежных насякомых. Вусікі знаходзяцца па баках ілба, паміж вачамі ці наперадзе іх, нярэдка ў адасобленай вусікавай упадзіне. Яны вельмі разнастайныя, характэрны для розных груп насякомых. У сваёй аснове вусікі складаюцца з патоўшчанага асноўнага членіка, званага ''дзяржальняй'' (''scapus''), за якай стаіць ''ножка'' (''pedicellus'') і, пачынаючы з трэцяга членіка, размяшчаецца асноўная частка — ''жгуцік'' (''flagellum''). Адрозніваюць некалькі тыпаў вусікаў<ref name="Рос"/>. === Грудзі === '''Тып канечнасці:''' '''1.''' Бегальная (жужаль), '''2.''' Скакальная (саранча), '''3.''' Капальная (мядзведкі), '''4.''' Плавальная (плывунец), '''5.''' Хапальная (багамол), '''6.''' Зборная (меданосная пчала).<br /> '''Частка канечнасці:''' '''a.''' тазік, '''b.''' вертлуг, '''c.''' сцягно, '''d.''' галёнка, '''e.''' лапка. Грудзі (''thorax'') складаюцца з трох сегментаў — ''пярэдне-, сярэдне-'' і ''заднягрудзі'' (''pro-, meso-, metathorax''). [[Тэргіт]]ы грудзі завуцца ''спінкай'' (''notum''), а [[стэрніты]] — ''кучкай'' (''sternum''). Адпаведна тром сегментам грудзі адрозніваюць ''пярэдня-, сярэдня-'' і ''задняспінку'' (''pro-, meso-, metanotum'') і таксама ''пярэдня-, сярэдня'' і ''заднягрудкі'' (''pro-, meso-, metasternum''). Кожны плейрыт грудзей падзелены швом прынамсі на два склерыты — спераду ''{{нп5|эпістэрнум||ru|Эпистернум}}'' (''episternum'') і ззаду ''эпімер'' (''epimerum'')<ref name="Лер"/>. Ногі (''pedes'') прычленены да грудзей знізу, звычайна сядзяць у тазікавых упадзінах і складаюцца з ''тазіка'' (''coxa''), ''вертлуга'' (''trochanter''), ''сцягна'' (''femora''), ''галёнкі'' (''tibia'') і ''лапкі'' (''tarsus''). Тазік і вертлуг забяспечваюць неабходную рухомасць назе. У некаторых выпадках вертлуг складаецца з двух членікаў. Сцягно з’яўляецца самай буйной і моцнай часткай нагі, з прычыны таго, што мае магутную мускулатуру. Прылеглую да яго частку называюць ''каленам'' (''geniculus''). Галёнка забяспечана шыпамі (''spinae''), а на вяршыні — ''шпорамі'' (''calcariae''). Лапка звычайна расчлянёная, складаецца з двух—пяці членікаў і на вяршыні нясе пару кіпцікаў (''unguiculi''), паміж якімі размяшчаюцца шырокая прысоска — ''аролій'' (''arolium'') — або вузкі ''эмподый'' (''empodium''). Адпаведна спосабу жыцця ногі розных насякомых набылі спецыялізацыю, таму адрозніваюць некалькі іх тыпаў. === Крылы === {{main|{{нп5|Крылы насякомых||de|Flügel (Insekt)}}|{{нп5|Сістэма Комстака — Нідэма||ru|Система Комстока — Нидема}}}} [[Файл:Venation of insect wing - BEL.svg|міні|400x400пкс|Схематычная выява асноўнага тыпу жылкавання крыла насякомых.]] {{нп5|Крылы насякомых||de|Flügel (Insekt)}} (''alae'') уяўляюць сабой пласціністыя вырасты покрываў, звязаныя з комплексам іх мышцаў і ператвораных склерытаў грудзей. У тыповым выпадку крылаў дзве пары: пярэдняя, прымацаваная да сярэднягрудзей, і задняя — якая распаўзаецца на заднягрудзі. Крылы складаюцца з тонкай ''крылавай пласцінкі'' (''membrana''), умацаванай цвёрдымі ''жылкамі'' (''venae''), якія выконваюць ролю трывалага каркаса крыла. Жылкі падзяляюцца на падоўжныя і папярочныя, якія ўтвараюць у больш нізкаарганізаваных груп густую сетку і шматлікія ''вочкі'' (''cellulae''). Папярочныя жылкі ў вышэйшых форм скарачаюцца ў колькасці і часам знікаюць зусім, з прычыны таго, што галоўную ролю нясуць падоўжныя, папераменна выпуклыя і ўвагнутыя жылкі<ref name="Шванвич"/><ref name="Рос"/>. У зыходным стане адрозніваюць наступныя падоўжныя жылкі: кастальную (''costa'', ці ''C''); субкастальную (''subcosta, Sc''); радыяльную (''radius, R''), забяспечаную ззаду галіной — радыяльным сектарам (''radii sector, RS''); сярэднюю (''media, M''), часам падзяляецца на пярэднюю (''MA'') і заднюю (''MP'') галіны; кубітальную (''cubitus, Cu''), у колькасці дзвюх, нярэдка збліжаных жылак — пярэдняй (''CuA'') і задняй (''CuP''); анальныя (''analis, A''). Таксама, у некаторых насякомых з поўным ператварэннем выступае невялікая інверталярэ пярэдняга крыла або югум (''jugum, JA'')<ref>{{Кніга|спасылка=http://insecta.bio.spbu.ru/z/INS-MIN/Neoptera.htm|аўтар=Н.Ю. Клюге|загаловак=«Систематика насекомых и принципы кладоэндезиса» — Глава VIII. СИСТЕМАТИКА NEOPTERA: ОБЩАЯ ХАРАКТЕРИСТИКА И ОРТОПТЕРОИДНЫЕ|год=2020|мова=ru}}</ref>. У некаторых атрадаў насякомых крылы зведалі шэраг змен для выканання спецыяльных функцый. У лускакрылых і перапончатакрылых задняе крыло адрозніваецца ад пярэдняга як па функцыянальным значэнні, так па памеры і плошчы, а ў двухкрылых ператвараецца ў {{нп5|жужальца|жужальцы|en|Halteres}}. У [[Вееракрылыя|вееракрылых]] у жужальцы ператварылася пярэдняя пара крылаў. У [[жукі|жукоў]] пярэднія крылы эвалюцыянавалі ў {{Нп5|надкрылы||ru|Надкрылья}} для абароны задніх крылаў, схаваных у спакоі пад імі. Пярэднія крылы [[клапы|клапоў]] таксама могуць цвярдзець, а ў [[скурыстакрылыя|скурыстакрылых]], [[прамакрылыя|прамакрылых]], [[багамолавыя|багамолаў]] і тараканаў яны сталі скурыстымі і не прымаюць удзелу ў палёце. У [[Шчацінахвосткі|шчацінахвостак]] і іншых бяскрылых насякомых з падкласа ''[[Apterygota]]'' крылы наогул адсутнічаюць. Большасць прадстаўнікоў падкласа ''[[Pterygota]]'' маюць крылы, аднак назіраюцца другасная іх страта ў асобных груп ([[блохі]], [[вошы]], [[пухаеды]]) і кароткакрыласць (брахіптэрыя). У некаторых з іх крылы могуць прысутнічаць толькі ў прадстаўнікоў аднаго полу, напрыклад, у [[Самец|самцоў]] {{Нп5|Восы-немкі|вос-немак|ru|Осы-немки}} (''Mutillidae'') і [[Вееракрылыя|вееракрылых]] (''Strepsiptera''). У рабочых асобін некаторых {{нп5|Сацыяльныя насякомыя|сацыяльных насякомых|ru|Общественные насекомые}}, такіх як [[мурашкі]] і [[тэрміты]], крылы таксама адсутнічаюць. Радзей сустракаецца іншы варыянт, калі крылы маюцца толькі ў самкі, як напрыклад, у наезнікаў з сямейства ''{{Нп5|Agaonidae||ru|Agaonidae}}''<ref name="Захваткин"/><ref name="Шванвич"/>. === Брушка === Брушка (''abdomen'') складаецца з мноства аднатыпных сегментаў, першапачаткова з дзесяці, не лічачы хваставога кампанента — ''тэльсана'', але ў такім відзе яно ёсць толькі ў некаторых [[бяскрылыя насякомыя|першаснабяскрылых]] і зародкаў. Нярэдка колькасць сегментаў скарачаецца да пяці — шасці і меней. На VIII і IX сегментах знаходзяцца палавыя адтуліны і вельмі часта — вонкавыя палавыя прыдаткі, таму гэтыя сегменты звычайна завуць генітальнымі. Прэгенітальныя сегменты ў дарослых, як правіла, пазбаўлены прыдаткаў, а постгенітальныя маюць развіты толькі тэргіт X сегмента, тады як XI сегмент рэдукаваны і ўласцівыя яму прыдаткі — ''цэркі'' (''cerci'') — перамясціліся на X сегмент. Будова цэркаў вельмі разнастайная, а ў вышэйшых формаў яны [[Атрафія|атрафіраваны]]. Рэшткамі постгенітальных сегментаў з’яўляюцца склерыты, якія ляжаць дарсальна вакол анальнай адтуліны — зверху ''анальная пласцінка'' (''epiproctus''), па баках і знізу ніжнія ''анальныя створкі'' (''paraproctes''). Часам ({{Нп5|тараканападобныя|4=Dictyoptera}}, [[вухавёрткі]]) анальнай пласцінкай завуць менавіта X тэргіт. Прыдаткамі генітальных сегментаў з’яўляюцца ў самца ''грыфелькі'' (''styli'') — на IX стэрніце, у самкі — [[яйцаклад]] (''oviductus'') — парныя вырасты генітальных сегментаў, якія з’яўляюцца перайначанымі канечнасцямі. Дзявяты стэрніт самца ўтварае ''гіпандрый'', або ''генітальную пласцінку'' (''hypandrium''), але нярэдка генітальнай пласцінкай называюць наогул апошні бачны стэрніт. У вышэйшых груп усе гэтыя часткі падвяргаюцца [[Рэдукцыя (біялогія)|рэдукцыі]] ці мадыфікацыі (так, у {{Нп5|Apocrita|джалячых|ru|Стебельчатобрюхие}} [[перапончатакрылыя|перапончатакрылых]] яйцаклад пераўтвораны ў [[джала]], хоць выкарыстоўваецца таксама і па прамым прызначэнні). Пры рэдукцыі сапраўднага яйцаклада ў некаторых груп (напрыклад, у шмат якіх [[Цвердакрылыя|жукоў]]) узнікае другасны, тэлескапічны яйцаклад з моцна паменшаных у дыяметры вяршынных сегментаў брушка. На канцы брушка самца размяшчаецца капулятыўны апарат, які мае складаную і неверагодна разнастайную будову ў розных атрадаў. Звычайна ў яго складзе ёсць няпарная частка — пеніс (''penis''), які мае моцна склератызаваную канцавую частку — ''{{Нп5|эдэагус||de|Aedeagus}}'' (''aedeagus''). Будова капулятыўнага апарата мае найважнейшае значэнне ў сістэматыцы, з прычыны таго, што яна прыкметна адрозніваецца нават у {{Нп5|віды-двайнікі|відаў-двайнікоў|uk|Види-двійники}}; часта яго вывучэнне дазваляе вырашыць пытанні класіфікацыі родаў, сямействаў. == Унутраная будова == [[Файл:Insect anatomy diagram.svg|400px|thumb|Марфалогія насякомага<br /> '''A''' — галава, '''B''' — грудзі, '''C''' — брушка.<br /> {{col-begin}} {{col-3}} 1. {{нп5|Антэна (біялогія)|антэна|en|Antenna (biology)}},<br /> 2. {{нп5|Простыя вочкі ў бесхрыбетных|вочкі|en|Simple eye in invertebrates}} (ніжняе),<br /> 3. вочкі (верхнія),<br /> 4. [[Фасетачныя вочы|складанае вока]],<br /> 5. мозг (cerebral [[Ганглій|ganglia]]),<br /> 6. {{нп5|пярэднягрудзі||en|Prothorax}},<br /> 7. дарсальная артэрыя,<br /> 8. [[трахеі|трахеальная]] трубка (ствол з [[дыхальца]]м),<br /> 9. [[сярэднягрудзі]],<br /> 10. [[заднягрудзі]],<br /> 11. пярэдняе {{нп5|Крылы насякомых|крыло|de|Flügel (Insekt)}},<br /> 12. задняе крыло,<br /> {{col-3}} 13. сярэдняя кішка (страўнік),<br /> 14. сэрца,<br /> 15. яечнік,<br /> 16. {{нп5|задняя кішка||en|Hindgut}} (кішэчнік, прамая кішка і анальная адтуліна),<br /> 17. анус,<br /> 18. вагіна,<br /> 19. чэраўны [[ганглій]],<br /> 20. [[мальпігіевы сасуды]],<br /> 21. падушачка,<br /> {{col-3}} 22. кіпцікі,<br /> 23. {{нп5|Ногі насякомых|лапка|en|Arthropod leg}},<br /> 24. галёнка,<br /> 25. сцягно,<br /> 26. вертлуг,<br /> 27. пярэдняя кішка (стрававод, страўнік),<br /> 28. грудны ганглій,<br /> 29. тазік,<br /> 30. слінная залоза,<br /> 31. {{нп5|падглотачны ганглій||en|Suboesophageal ganglion}},<br /> 32. {{нп5|Ротавы апарат насякомых|ротавы апарат|en|Insect mouthparts}}<br /> {{col-end}} ]] === Дыхальная сістэма === [[Дыхальная сістэма]] большасці насякомых прадстаўлена мноствам [[Трахеі|трахей]], што пранізваюць усё цела і адкрываюцца наверх з дапамогай [[дыхальца]]ў (стыгмаў)<ref name="Тыщенко"/>, якія рэгулююць паступленне паветра<ref name="Рос"/>. Трахейная сістэма насякомых можа быць адкрытай (тыповая для шмат якіх наземных відаў ці для водных насякомых, што дыхаюць атмасферным кіслародам) або замкнутай. Пры другім тыпе трахеі маюцца, але дыхальцы адсутнічаюць. Гэты тып характэрны для водных ці эндапаразітычных насякомых, якія дыхаюць кіслародам, раствораным у вадзе або ў поласцевай вадкасці гаспадара. Многія водныя лічынкі насякомых, маючы замкнутую трахейную сістэму, дыхаюць раствораным у вадзе кіслародам і меюць жабры, якія звычайна размяшчаюцца па баках брушных сегментаў ці на кончыку брушка<ref name="Тыщенко"/>. У адкрытую трахейную сістэму паветра паступае праз дыхальцы, колькасць якіх змяняецца ад адной — дзвюх пар да васьмі — дзесяці пар. Колькасць і месцы размяшчэння дыхальцаў адлюстроўваюць прыстасаванне насякомых да ўмоў месцаў рассялення. Кожнае дыхальца вядзе ў атрыяльную поласць, сценкі якой утвараюць замыкальны апарат і сістэму фільтравання паветра. Трахеі галінуюцца і аблытваюць усе ўнутраныя органы. Канцавыя галіны трахей заканчваюцца зорчатай трахейнай клеткай, ад якой адыходзяць самыя дробныя разгалінаванні, якія маюць дыяметр {{s|1—2 мкм}} ({{Нп5|Трахеола|трахеолы|en|Tracheole}}). Іх кончыкі ляжаць на клетачных абалонках або пранікаюць унутр клетак. У шмат якіх добра лятаючых насякомых маюцца паветраныя мяшкі, якія ўяўляюць сабой пашырэнні падоўжных трахейных ствалоў. Іх поласць не з’яўляецца пастаяннай і можа спадацца пры выхадзе паветра. Паветраныя мяшкі бяруць удзел у вентыляцыі крылавай мускулатуры і выконваюць аэрастатычную функцыю, памяншаючы ўдзельную вагу лятаючых насякомых<ref name="Тыщенко"/>. === Тканкі ўнутранага асяроддзя === {{Гл. таксама|Гемалімфа|{{нп5|Міксацэль||ru|Миксоцель}}|{{нп5|Тлушчавае цела||ru|Жировое тело}}|{{нп5|Бактэрыём||de|Bakteriom}}}} Тлушчавае цела і гемалімфу разглядаюць як адзіную сістэму тканак унутранага асяроддзя насякомых. [[Файл:Bloodworm.jpg|thumb|250px|Лічынка [[Званцы|камара-дзергуна]], у крыві якой прысутнічае дыхальны пігмент, роднасны [[гемаглабін]]у.]] Гемалімфа з’яўляецца адзінай [[Тканкавая вадкасць|тканкавай вадкасцю]] ў целе насякомых. Яна складаецца з вадкага міжклетачнага рэчыва ([[Плазма крыві|плазмы]]) і формавых элементаў ([[Клетка|клетак]]). Плазма або бясколерная, або афарбавана ў жаўтлявы ці зеленаваты колер. Кроў лічынак камароў-званцоў чырванаватага колеру з-за наяўнасці [[пігмент]]у, роднаснага [[гемаглабін]]у, які пераносіць кісларод. Утрыманне вады ў гемалімфе 75—90 %. Плазма ўтрымлівае неарганічныя солі, пажыўныя рэчывы, [[ферменты]], [[гармоны]], пігменты. Рэакцыя гемалімфы слабакіслая ці нейтральная ([[pH]] = 6—7)<ref name="ББ"/>. Салёнасць гемалімфы адпавядае 0,7—1,3 % раствору [[Хларыд натрыю|хларыду натрыю]]<ref name="Тыщенко"/>. Галоўная функцыя гемалімфы — забеспячэнне органаў пажыўнымі рэчывамі і выдаленне з іх прадуктаў абмену<ref name="Тыщенко"/>. Гемалімфа таксама ўтрымлівае гармоны, якія выдаткоўваюцца [[Эндакрынныя залозы|залозамі ўнутранай сакрэцыі]] і ўдзельнічаюць у рэгуляцыі фізіялагічных працэсаў. Дыхальная функцыя гемалімфы малаважная і абмежавана раствораным у ёй кіслародам. Гемалімфа таксама стварае ўнутраны ціск у арганізме насякомага, падтрымліваючы форму цела ў мяккацелых (напрыклад лічынак). Ціск гемалімфы выкарыстоўваецца для ажыццяўлення некаторых відаў механічнага перамяшчэння, напрыклад, для распасцірання крылаў, разгортвання хабатка, разрыву покрываў пры ліньцы. У некаторых насякомых ([[саранчовыя]], [[Конікавыя|конікі]], [[Шпанкі|жукі-шпанкі]], [[божыя кароўкі]]) гемалімфа выпырскваецца ў мэтах самаабароны ({{нп5|аўтагемарагія||en|Autohaemorrhaging}}) ці ўтрымлівае біялагічна актыўныя рэчывы і вылучаецца пры небяспецы<ref name="ББ"/><ref name="Рос"/>. Важная функцыя [[імунітэт]]у, якую выконвае гемалімфа<ref name="ББ"/>. Імунная сістэма насякомых уключае яды і [[антыбіётыкі]] плазмы (напрыклад, {{нп5|кантарыдзін||en|Cantharidin}} і [[насуцін]]), бялковыя ферменты плазмы ({{нп5|лізацым||en|Lysozyme}}), а таксама амябоідныя гемацыты, якія здзяйсняюць {{нп5|фагацытоз||en|Phagocytosis}} аднаклетачных паразітаў і ўтвараюць гемацытарную капсулу вакол шматклетачных. У насякомых няма спецыфічнага імунітэту з утварэннем [[антыцелы|антыцелаў]] паводле тыпу імунітэту пазваночных. Аднак у некаторых насякомых назіраліся выпадкі кароткачасовага спецыфічнага імунітэту, дзе роля антыцелаў гулялі рэчывы небялковай прыроды. Пры пашкоджанні покрываў у многіх насякомых гемалімфа, якая выцякае наверх, здольна згортвацца і ўтвараць крывяны згустак<ref name="Рос"/><ref name="Тыщенко"/>. {{нп5|Тлушчавае цела||ru|Жировое тело}} ўяўляе сабой рыхлае клетачнае ўтварэнне, якое не мае строгай лакалізацыі і размяшчаецца ўнутры цела. Яго функцыя складаецца ў назапашванні запасаў пажыўных рэчываў і ўдзеле ў прамежкавым [[Абмен рэчываў|метабалізме]]. Падчас лінькі, галадання, [[метамарфоз]]у, пры развіцці палавых прадуктаў і {{нп5|Дыяпаўза|дыяпаўзе|en|Diapause}} адбываецца выдаткоўванне рэзервовых рэчываў, назапашаных у трафацытах тлушчавага цела. Шматлікія насякомыя, {{нп5|афагія|якія не харчуюцца на стадыі імага|en|Aphagia}}, існуюць за кошт запасаў, назапашаных у тлушчавым целе на лічынкавых стадыях. Акрамя трафацытаў, у склад тлушчавага цела ўваходзяць ўратныя клеткі, якія назапашваюць [[Мачавая кіслата|мачавую кіслату]], і міцэтацыты — адмысловыя клеткі, у якіх жывуць [[Сімбіёз|сімбіятычныя]] мікраарганізмы<ref name="Рос"/><ref name="Тыщенко"/>. === Крывяносная сістэма === [[Крывяносная сістэма]] насякомых незамкнёная. [[Гемалімфа]] толькі часткова знаходзіцца ў органе кровазвароту — ''спінны сасуд'', які ўяўляе сабой мышачную трубку. У астатнім жа яна запаўняе поласць цела ({{нп5|Міксацэль||ru|Миксоцель}}) і прамежкі паміж органамі, абмываючы іх<ref name="ББ"/>. ''Спінны сасуд'' падзелены на 2 аддзелы: задні — ''сэрца'' — і пярэдні — ''аорту''<ref name="Рос"/>. Сэрца падзелена на камеры (ад чатырох да дзесяці, звычайна — 9), якія адпавядаюць брушным сегментам<ref name="Тыщенко"/>. У эвалюцыйна развітых групах назіраецца тэндэнцыя да памяншэння іх колькасці. Кожная камера сэрца мае па дзве ўваходныя адтуліны (вусцейкі ці осціі) з клапанамі, праз якія гемалімфа паступае ўнутр з поласці цела. У адтулінах паміж камерамі сэрца таксама маюцца клапаны, якія забяспечваюць рух гемалімфы ў адным кірунку. Задні канец сэрца звычайна закрыты<ref name="ББ"/>. Аорта пазбаўлена камер і клапанаў. У выніку пульсацый камер сэрца ажыццяўляецца рух гемалімфы ў задне-пярэднім кірунку (у некаторых насякомых назіраецца адваротнае цячэнне гемалімфы). Частата скарачэнняў сэрца залежыць ад віду насякомага, яго фізічнага стану, фазы развіцця і вагаецца ў межах ад 15 да 150 цыклаў у хвіліну<ref name="ББ"/>. Пры [[Дыястала|дыястале]] гемалімфа ўваходзіць у яе праз вусцейкі, а пры [[Сістала|сістале]] нагнятаецца наперад, у аорту. Аорта адкрываецца адтулінай у поласць галавы, куды праліваецца гемалімфа. У поласці цела насякомага кровазварот падтрымліваецца дзвюма дыяфрагмамі. Скарачэнне верхняй дыяфрагмы павялічвае ёмістасць калясардэчнай поласці, куды накіроўваецца гемалімфа ў момант дыясталы. Скарачэнне ніжняй дыяфрагмы спрыяе перамяшчэнню крыві ў поласці цела спераду назад. Такім чынам, сумесная праца сэрца і дыяфрагмаў ажыццяўляе цыркуляцыю гемалімфы ў арганізме насякомага: па спінным сасудзе — ззаду наперад, у поласці цела — спераду назад. Рух гемалімфы ў прыдатках цела (вусікі, ногі, крылы) ажыццяўляецца дадатковымі мясцовымі пульсуючымі органамі. Звычайна гэта пульсуючыя ампулы ці рухомыя мембраны (у нагах)<ref name="ББ"/><ref name="Тыщенко"/>. === Нервовая сістэма === [[Файл:Insects nervous system-bel.svg|міні|Схема будовы нервовай сістэмы насякомых: '''П''', протацэрэбрум; '''Д''', дэйтацэрэбрум; '''Т''', трытацэрэбрум; '''Г''', гнатацэрэбрум (падглотачны ганглій); '''ВЛ''', вентральны гангліевы ланцуг.]] [[Цэнтральная нервовая сістэма]] (ЦНС) насякомых уяўляе сабой ланцуг асобных [[Ганглій|гангліяў]], злучаных адзіночнымі ці парнымі канектывамі. Самая пярэдняя частка нервовай сістэмы, званая ''мозгам'', займае [[Дарсальны|дарсальнае]] становішча ў адносінах да стрававальнага канала. Уся астатняя частка ЦНС знаходзіцца пад кішэчнікам. Мозг уяўляе сабой тры зрошчаныя гангліі і падзяляецца на тры аддзелы: ''пратацэрэбрум'', які адказвае за зрок і складаныя паводзінскія рэакцыі, ''дэйтацэрэбрум'' — [[Інервацыя|інервуе]] антэны — і ''трытацэрэбрум'' — інервуе ніжнюю губу, мышцы вакол ротавай адтуліны, унутраныя органы (вышэйшы цэнтр інервацыі ўнутраных органаў). Ад мозга адыходзяць дзве канектывы, якія агінаюць кішэчнік з абодвух бакоў і сыходзяцца на падглотачным гангліі, з якога пачынаецца вентральны нервовы ланцужок. Далейшыя гангліі ляжаць пад стрававальным трактам. Падглотачны ганглій складаецца з трох зрошчаных гангліяў і рэгулюе працу сківіц, гіпафарынкса і слінных залоз. Грудныя гангліі развіты лепш за брушныя, з прычыны таго, што рэгулююць працу канечнасцей і крылаў. Брушныя гангліі ў прагрэсіўных форм маюць тэндэнцыю да зліцця і ўкарачэння нервовага ланцужка ў цэлым. Поўны метамарфоз часта суправаджаецца канцэнтрацыяй і памяншэннем колькасці гангліяў у [[імага]] ў параўнанні з лічынкамі<ref name="Тыщенко"/>. У насякомых са складанымі паводзінамі (сацыяльныя насякомыя) асабліва моцна развіты пратацэрэбрум, а ў ім — павялічаная пара [[Грыбападобныя целы|грыбападобных целаў]]. У іх сканцэнтраваны ўсе каардынуючыя і вышэйшыя асацыятыўныя цэнтры нервовай сістэмы<ref name="ББ"/> і замыкаюцца ўмоўна-рэфлекторныя сувязі. Набытыя навыкі пры іх разбурэнні страчваюцца (але [[безумоўныя рэфлексы]] захоўваюцца). Назіраецца [[карэляцыя]] паміж складанасцю паводзін і ступенню развіцця грыбападобных тэл. Напрыклад, сярод меданосных пчол грыбападобныя целы найбольш развіты ў рабочых пчол (якія выконваюць усе працы), а найменш у [[Труцень|трутняў]]<ref name="Захваткин"/>. У сярэднім памер грыбападобных целаў у меданосных пчол роўны {{дроб|1|15}} ад памераў усяго галаўнога мозга, а ў рабочых мурашак роду [[форміка]] яны складаюць амаль палову ўсяго мозга<ref name="Длусский1967" />. [[Вегетатыўная нервовая сістэма]] інервуе ўнутраныя органы. Яна складаецца з трох аддзелаў — краніяльнага, тулаўнага і каўдальнага<ref name="Тыщенко"/>. Краніяльны аддзел прадстаўлены стаматагастрычнай сістэмай, якая інервуе пярэднюю кішку і сэрца. Стаматагастрычная сістэма ўяўляе сабой злучаны з трытацэрэбрумам франтальны ганглій перад мозгам, злучаны з ім зваротным нервам патылічны ганглій за мозгам, а таксама кардыяльныя і прылеглыя целы. Кардыяльныя целы ажыццяўляюць сакрэцыю сваіх гармонаў, а таксама назапашванне гармонаў нейрасакраторных клетак мозга. Асноўная функцыя прылеглых целаў — сінтэзаванне [[Ювенільны гармон|ювенільных гармонаў]]. Тулаўны аддзел вегетатыўнай нервовай сістэмы прадстаўлены няпарным нервам, які лічыцца аналагам [[Сімпатычная нервовая сістэма|сімпатычнай нервовай сістэмы]] ў [[Пазваночныя|пазваночных]]. У апошнім брушным гангліі няпарны нерв утварае дзве галіны, якія інервуюць заднюю кішку і палавыя органы (каўдальны аддзел вегетатыўнай нервовай сістэмы)<ref name="Тыщенко"/>. === Стрававальная сістэма === Стрававальная сістэма насякомых складаецца з [[Страўнікава-кішачны тракт|кішэчнага тракта]] і стрававальных залоз<ref name="Рос"/>. У некаторых прымітыўных груп усе тры аддзелы кішэчнага канала маюць выгляд простай трубкі, а ў большасці насякомых кожны аддзел дыферэнцыяваны на спецыялізаваныя пададзелы. У большасці насякомых маюцца верхнясківічныя, ніжнясківічныя і лабіяльныя [[слінныя залозы]]. Найбольш развіты гронкападобныя лабіяльныя слінныя залозы, якія ў вусеняў ператвараюцца ў шоўкааддзяляльныя органы, пры гэтым функцыі слінных залоз выконваюцца мандзібулярнымі залозамі. У сліне ўтрымліваюцца розныя [[Ферменты стрававання|ферменты]]: [[карбагідразы]] ([[амілаза]], [[інвертаза]]), у [[Фітафагія|фітафагаў]] для расшчаплення вугляводаў; [[Ліпаза|ліпазы]] і [[Пратэаза|пратэіназы]] для пераварвання тлушчаў і бялкоў у драпежнікаў; пекціназа ў [[Сапраўдныя тлі|тлей]]; [[гіялуранідаза]] ў {{нп5|рознакрылыя клапы|клапоў|ru|Клопы}}, якая разбурае злучальныя тканкі; у крывасмактальных прысутнічаюць [[антыкаагулянты]]; [[аўксіны]], якія садзейнічаюць утварэнню {{нп5|Гал (біялогія)|галаў|en|Gall}} на раслінах<ref name="Рос"/><ref name="Тыщенко"/>. У некаторых насякомых слінныя залозы могуць прадукаваць [[шоўк]], [[ферамоны]] ці алатрафічныя рэчывы, якія вылучаюцца для харчавання іншых асобін. Перапончатакрылыя маюць таксама глотачныя залозы. [[Пчаліная матка]] з дапамогай ферамонаў мандзібулярных залоз тармозіць развіццё яечнікаў рабочых пчол, у якіх гэтыя ж залозы вылучаюць [[маткавае малачко]] для кармлення лічынак<ref name="Захваткин"/>. Кішэчнік падзелены на тры аддзелы: ''пярэднюю, сярэднюю'' і ''заднюю кішкі'', аддзеленыя адна ад адной клапанамі. Кардыяльны клапан аддзяляе пярэднюю кішку ад задняй, а піларычны — сярэднюю ад задняй. Сценкі ўсіх аддзелаў кішэчніка ўтвораны аднаслойным [[эпітэлій|эпітэліем]], які звонку пакрыты падоўжнымі і кальцавымі мышачнымі валокнамі, якія забяспечваюць рух ежы ў кішэчніку. Услед за глоткай размешчаны тонкі стрававод. Ён можа мець [[дывертыкул]]ы і [[Валлё, анатомія|валлё]]. Перад пачаткам сярэдняй кішкі размешчаны правентрыкулус (мышачны страўнік), утвораны моцна развітымі кальцавымі мышцамі і кутыкулярнымі зубцамі. Ён забяспечвае дадатковае расціранне ежы і фільтраванне харчовых часціц, якія праз кардыяльны клапан перадаюцца ў сярэднюю кішку<ref name="Захваткин"/>. Асноўным органам пераварвання і ўсмоктвання пажыўных элементаў служыць сярэдняя кішка, дзе харчовыя масы пад дзеяннем ферментаў расшчапляюцца на простыя арганічныя злучэнні. Апошнія або [[Абсорбцыя|абсарбуюцца]] клеткамі [[Эпітэлій|эпітэлія]] сценак кішэчніка, або [[Дыфузія|дыфундзіруюць]] у [[гемалімфа|гемалімфу]]. Будова сярэдняй кішкі залежыць ад тыпу ежы, якая паглынаецца. Задняя кішка падзелена рэктальным клапанам на тонкую і прамую кішкі, і ў ёй адбываюцца ўсмоктванне вады і фарміраванне [[экскрыменты|экскрыментаў]]. Тонкую кішку насяляюць сімбіёнтныя [[сапрафіт]]ныя [[бактэрыі]], [[прасцейшыя]] і грыбы, якія дапамагаюць сваім гаспадарам (асабліва [[Дэтрытафагі|сапрафагам]], [[Тэрміты|тэрмітам]] і іншым [[Ксілафагі|ксілафагам]]) у расшчапленні [[цэлюлоза|цэлюлозы]] да [[глюкоза|глюкозы]]<ref name="Захваткин"/>. Некаторыя мікраарганізмы-сімбіёнты насякомых могуць сінтэзаваць [[вітаміны]], [[стэрыны]] і [[незаменныя амінакіслоты]]. У некаторых насякомых стрававальная сістэма ў сталай стадыі развіцця не функцыянуе. Напрыклад, у [[Аднадзёнкі|аднадзёнак]] няма сківіц, а кішэчнік [[Рэдукцыя (біялогія)|рэдукаваны]]; яны не жывяцца і жывуць усяго некалькі гадзін ці дзён<ref name="Захваткин"/>. === Выдзяляльная сістэма === [[Файл:Trithemis aurora male 2 by kadavoor.jpg|міні|злева|Самец страказы {{Нп5|Trithemis aurora|3=en|4=Crimson marsh glider}}''.'']] [[Мальпігіевы сасуды]] і задняя кішка служаць асноўнымі органамі выдзялення ў пераважнай большасці насякомых<ref name="Рос"/><ref name="Тыщенко"/>. Найбольш прымітыўнымі органамі выдзялення з’яўляюцца парныя лабіяльныя органы [[Шчацінахвосткі|шчацінахвостак]]. Гэта гамолагі метамерных органаў [[кольчатыя чарвякі|кольчатых чарвякоў]], а таксама антэнальных і максілярных залоз [[Ракападобныя|ракападобных]]. Яны складаюцца з пачатковага мяшэчка, звілістага лабірынта, вывадной пратокі, якая адкрываецца адтулінай над ніжняй губой<ref name="Тыщенко"/>. У больш дасканалых груп насякомых асноўным органам выдзялення з’яўляюцца [[мальпігіевы сасуды]]<ref name="Рос"/><ref name="Тыщенко"/>. Яны маюць выгляд трубачак, якія адкрываюцца на мяжы сярэдняй і задняй кішак. Часта мальпігіевы сасуды свабодна заканчваюцца ў гемалімфе. Іх колькасць вар’іруе ў розных групах ад дзвюх — васьмі да 80—100 штук. У шэрагу выпадкаў мае месца ''крэптанефрыя'', калі кончыкі мальпігіевых сасудаў большаюць да задняй кішкі (сустракаецца ў жукоў, сеткакрылых, [[вусень|вусеняў]] і {{Нп5|Псеўдавусень|лічынак пільшчыкаў|uk|Псевдогусінь}}), што памяншае страту вільгаці. Мальпігіевы сасуды і задняя кішка з’яўляюцца органамі ''эмунктарыяльнай экскрэцыі'' і вызваляюць арганізм насякомага ад прадуктаў абмену рэчываў шляхам іх вываду ў навакольнае асяроддзе. У органах ''накапляльнай экскрэцыі'' [[метабаліты]] накопліваюцца ў клетках ці тканках без непасрэднага іх вылучэння з арганізма. У насякомых такімі органамі з’яўляюцца {{нп5|тлушчавае цела||ru|Жировое тело}} і прыкардыяльныя клеткі<ref name="Рос"/>. Лічынкі перапончатакрылых, чыё развіццё адбываецца ў сотах, не вылучаюць экскрыменты да моманту акуклення, і канчатковыя прадукты іх метабалізму адкладваюцца ў тлушчавым целе<ref name="Рос"/><ref name="Тыщенко"/>. Прыкардыяльныя клеткі размяшчаюцца вакол аорты і сардэчнага сасуда, часам утвараючы скопішчы і ў іншых участках цела. Да дадатковых органаў накапляльнай экскрэцыі адносяцца эпідэрмальныя клеткі і іх вытворныя. У некаторых насякомых ([[тутавы шаўкапрад]], {{Нп5|Гладышы (род клапоў)|гладышы|ru|Гладыши (род клопов)}}) выдзяляльную функцыю выконваюць таксама некаторыя клеткі [[Гіпадэрма|гіпадэрмы]], якія скідваюцца падчас лінькі. Фарміраванне экскрэтаў у мальпігіевых сасудах і задняй кішцы адбываецца ў дзве фазы: фільтраванне гемалімфы і зваротнае ўсмоктванне ([[рэабсорбцыя]]) вады і карысных рэчываў у [[Гемалімфа|гемалімфу]]. Сфарміраваныя экскрэты выводзяцца разам з [[Экскрыменты|экскрыментамі]]. Галоўным азоцістым экскрэтам у наземных насякомых з’яўляецца [[мачавая кіслата]]. Вытворныя мачавой кіслаты [[алантаін]] і [[алантаінавая кіслата]] (з’яўляецца асноўным азоцістым экскрэтам у некаторых [[Лускакрылыя|лускакрылых]]<ref name="Тыщенко"/>) таксама могуць з’яўляцца экскрэторнымі прадуктамі. У водных насякомых і лічынак [[Шэрыя мясныя мухі|мясных мух]] канчатковым прадуктам [[Кругазварот азоту|азоцістага абмену]] з’яўляецца [[аміяк]]<ref name="Тыщенко"/>. === Эндакрынная сістэма === Органы [[Эндакрынная сістэма|эндакрыннай сістэмы]] насякомых сінтэзуюць, накопліваюць і вылучаюць у [[Гемалімфа|гемалімфу]] розныя [[гармоны]], якія рэгулююць фізіялагічныя працэсы. Асноўныя эндакрынныя органы ў насякомых прадстаўлены ''нейрасакраторнымі клеткамі, рэтрацэрэбральным комплексам, перысімпатычнымі органамі'' і ''пратаракальнымі залозамі''<ref name="Тыщенко"/>. Нейрасакраторныя клеткі знаходзяцца ў розных гангліях [[ЦНС]] і выпрацоўваюць нейрагармоны. Рэтрацэрэбральны комплекс утвораны дзвюма парамі мазгавых залоз, званых кардыяльнымі, і прылеглымі целамі. Яго функцыі складаюцца ў назапашванні гармонаў мазгавых нейрасакраторных клетак, а таксама прадукцыі ўласных гармонаў, якія рэгулююць [[абмен рэчываў]], развіццё, размнажэнне і паводзіны насякомых. Асноўная функцыя прылеглых целаў складаецца ў выпрацоўцы [[Ювенільны гармон|ювенільных гармонаў]]. Пратаракальныя залозы выдзяляюць экдзізоны — гармоны, якія выклікаюць ліньку насякомых<ref name="Тыщенко"/>. === Палавая сістэма === Мужчынскія палавыя залозы насякомых прадстаўлены дзвюма [[семяннікі|семяннікамі]], у якіх адбываецца [[сперматагенез]]. Кожны з іх утвораны [[Фалікул яечніка|фалікуламі]], зыходная колькасць якіх роўная сямі. Другаснае павелічэнне колькасці фалікулаў да 60—80 адзначаецца ў [[Прамакрылыя|прамакрылых]] і тараканаў, у той час як у [[Двухкрылыя|двухкрылых]] і блох семяннік складаецца толькі з аднаго фалікула<ref name="Тыщенко"/>. С семяннікоў [[сперма]]тазоіды трапляюць у сістэму семяправодаў, утвораных парнымі семяпратокамі і семявывяргальным каналам. Семяпратокі пачынаюцца ад семяннікоў і заканваюцца семявымі бурбалкамі. Яны таксама паведамляюцца з мужчынскімі прыдаткавымі залозамі, якія фарміруюць [[сперматафор]]. Семявывяргальны канал выводзіць іх праз мужчынскія капулятыўныя органы. Звычайна самцы насякомых маюць толькі адну палавую адтуліну і адзін капулятыўны орган, размешчаны на канцы IX [[стэрніт]]а брушка. Але ў самцоў прадстаўнікоў атрадаў [[Аднадзёнкі|аднадзёнак]] і [[скурыстакрылыя|вухавёртак]] ёсць па два капулятыўныя органы<ref name="Тыщенко"/>. Структуры, звычайна звязаныя з капулятыўным органам, фарміруюць мужчынскія геніталіі — [[эдэагус]]<ref name="Рос"/>. Жаночыя палавыя органы насякомых прадстаўлены дзвюма [[Яечнікі|яечнікамі]] і палавымі шляхамі. Яечнікі ўтвораны асобнымі яйцавымі трубкамі (аварыёлы), зыходная колькасць — сем. Аднак у большасці насякомых назіраецца або памяншэнне, або павелічэнне іх колькасці. Напрыклад, амаль усё [[лускакрылыя]] маюць па 4 аварыёлы ў яечніку. У маткі [[Меданосная пчала|меданоснай пчалы]] колькасць аварыёл у сярэднім складае 160 пар. Максімальная колькасць аварыёл — да 2000 у кожным яечніку — выяўлена ў яйцародных самак [[тэрміты|тэрмітаў]]. Памяншэнне колькасці аварыёл да адной-дзвюх назіраецца ў насякомых, якія перайшлі да [[паразітызм]]у і жыванараджэння<ref name="Тыщенко"/>. Ва ўсіх насякомых, акрамя [[Аднадзёнкі|аднадзёнак]], ад яечнікаў адыходзяць два латэральныя яйцаводы, якія зліваюцца разам, утвараючы няпарны медыяльны яйцавод. Звычайна ён злучаецца з генітальнай камерай. Для адкладвання яйцаў і для ўвядзення капулятыўнага органа самца пры спараванні служыць вонкавая адтуліна генітальнай камеры. У большасці [[Лускакрылыя|матылёў]] капулятыўная і палавая адтуліны з’яўляюцца падзеленымі і размешчаны на розных брушных сегментах: VIII і IX. У жывародзячых насякомых яйцы трапляюць з медыяльнага яйцавода ў пашырэнне палавых шляхоў — матку, дзе ў далейшым і адбываецца развіццё эмбрыёнаў<ref name="Тыщенко"/>. Падчас працэсу капуляцыі самка атрымлівае ад самцоў сперму, якая захоўваецца ў семяпрыёмніку і выкарыстоўваецца для апладнення яйцаў пры іх адкладванні. Прыдаткавыя залозы жаночай палавой сістэмы ў насякомых прадукуюць клейкі [[Сакрэцыя, фізіялогія|сакрэт]], які служыць для прыклейвання яйцаў да субстрата. У [[Тараканавыя|тараканаў]] і [[багамолавыя|багамолаў]] ён служыць для ўтварэння [[Аатэка|аатэкі]]. [[Сцеблабрухія]] перапончатакрылыя характарызуюцца тым, што адна з прыдаткавых залоз у іх ператвараецца ў атрутную залозу, а іншая прадукуе сакрэт для змазвання [[яйцаклад]]а ці [[джала]]<ref name="Тыщенко"/>. === Органы пачуццяў === Насякомыя, як і іншыя шматклетачныя арганізмы, маюць мноства розных [[рэцэптар]]аў, ці [[Сенсілы членістаногіх|сенсіл]], адчувальных да пэўных раздражняльнікаў<ref name="Рос"/>. Рэцэптары насякомых вельмі разнастайныя, і да іх адносяць: механарэцэптары (гукавыя рэцэптары, прапрыяцэптары), фотарэцэптары, тэрмарэцэптары, хемарэцэптары. З іх дапамогай насякомыя ўлоўліваюць энергію выпраменьванняў у выглядзе цяпла і святла, механічныя вібрацыі, уключаючы шырокі дыяпазон гукаў, механічны ціск, сілу цяжару, канцэнтрацыю ў паветры вадзянога пару і лятучых рэчываў, а таксама мноства іншых фактараў. Насякомыя маюць таксама развітае пачуццё нюху і смаку. Механарэцэптарамі з’яўляюцца трыхоідныя сенсілы, якія ўспрымаюць тактыльныя стымулы. Некаторыя сенсілы могуць улоўліваць самыя нязначныя ваганні паветра вакол насякомага, а іншыя — сігналізуюць пра становішча частак цела адносна адна адной<ref name="Рос"/>. Паветраныя рэцэптары ўспрымаюць хуткасць і кірунак патокаў паветра каля насякомага і рэгулююць хуткасць палёту. ==== Зрок ==== {{Гл. таксама|Фасетачныя вочы|{{Нп5|Аматыдый||ru|Омматидий}}}} [[Файл:Insect compound eye diagram - BEL.svg|міні|Схема будовы фасетачнага вока насякомага.]] [[Файл:Vespa crabro head 01.jpg|thumb|300px|Галава [[шэршні|шэршня]]. Акрамя двух вялікіх фасетачных вачэй, добра бачныя 3 невялікія вочкі ў вобласці лба.]] [[Файл:Aquilegia coerulea 'Crimson Star' Spectral comparison Vis UV IR cropped.jpg|thumb|300px|Кветка [[ворлікі блакітныя|ворліка блакітнага]] пры звычайным і УФ-асвятленні (унізе).]] [[Зрок]] адыгрывае вялікую ролю ў жыцці насякомых, якія валодаюць трыма тыпамі органаў зроку — [[Фасетачныя вочы|фасетачнымі вачамі]], латэральнымі (стэмы) і дарсальнымі ([[ацэліі]]) вочкамі. У дзённых і лятучых формаў звычайна прысутнічае 2 складаныя вокі і 3 ацэлія<ref name="Захваткин"/>. Стэмы маюцца ў лічынак насякомых з поўным ператварэннем. Яны размяшчаюцца па баках галавы ў колькасці 1—30 з кожнага боку. Дарсальныя вочкі (ацэліі) сустракаюцца разам з фасетачнымі вачамі і функцыянуюць у якасці дадатковых органаў зроку. Ацэліі знойдзены ў [[імага]] большасці насякомых (няма ў многіх матылёў і двухкрылых, у рабочых мурашак і сляпых формаў) і ў некаторых лічынак ([[вяснянкі]], [[аднадзёнкі]], [[стракозы]])<ref name="Шванвич" />. Як правіла, яны маюцца толькі ў насякомых, якія добра лятаюць. Звычайна прысутнічае 3 дарсальныя вочкі, размешчаныя ў выглядзе [[трохвугольнік]]а ў лобна-цемянной вобласці галавы. Іх асноўная функцыя, верагодна, складаецца ў ацэнцы асветленасці і яе змянення. Мяркуецца, што яны таксама бяруць удзел у глядзельнай арыентацыі насякомых і рэакцыях [[фотатаксіс]]у<ref name="Тыщенко"/>. Каляровы зрок насякомых можа быць дыхраматычным (мурашкі, [[бронзаўкі|жукі-бронзаўкі]]) ці трыхраматычным (пчаліныя і некаторыя матылі). Існуюць насякомыя, якія здольныя адрозніваць колеры толькі адной (верхняй ці ніжняй) палоўкай фасетачнага вока ([[чатырохплямістая страказа]]). Для некаторых насякомых бачная частка спектра ссунута ў караткахвалевы бок. Напрыклад, [[пчолы]] і [[мурашкі]] не бачаць [[Чырвоны колер|чырвонага колеру]] (650—700 [[Нанаметр|нм]]), але адрозніваюць частку [[Ультрафіялетавае выпраменьванне|ўльтрафіялетавага]] спектра (300—400 нм). Пчолы і іншыя насякомыя-апыляльнікі могуць убачыць на кветках ультрафіялетавыя малюнкі, скрытыя ад зроку чалавека. Аналагічна матылі здольныя адрозніваць элементы афарбоўкі крылаў, бачныя толькі ва ўльтрафіялетавым выпраменьванні<ref name="Тыщенко"/><ref name="ДК"/>. Некаторыя насякомыя здольныя запамінаць і абагульняць глядзельныя вобразы. Пчолы-разведчыца могуць паведамляць членам сваёй сям’і з дапамогай адмысловага танца шлях да знойдзенай крыніцы корму. Расшыфроўкай мовы танцаў пчол займаўся [[Карл фон Фрыш]], які атрымаў у [[1973]] годзе за свае працы ў гэтай вобласці Нобелеўскую прэмію<ref name="Захваткин"/>. ==== Слых ==== Успрыманне гукаў, якія перадаюцца праз цвёрды субстрат, ажыццяўляецца ў насякомых вібрарэцэптарамі, размешчанымі ў галёнках ног каля іх сучлянення са сцягном. Шмат якія насякомыя валодаюць высокай адчувальнасцю да страсенняў субстрата, на якім яны знаходзяцца. Успрыманне гукаў праз паветра ці ваду ажыццяўляецца фонарэцэптарамі. Двухкрылыя ўспрымаюць гукі пры дапамозе [[джонстанаў орган|джонстанавых органаў]]. Найбольш складанымі слыхавымі органамі насякомых з’яўляюцца ''[[тымпанальныя органы]]''. Колькасць сенсіл, якія ўваходзяць у склад аднаго тымпанальнага органа, вар’іруе ад 3 (некаторыя матылі) да 70 ([[саранчовыя]]) і нават да 1500 (у пеўчых цыкад)<ref name="Тыщенко"/>. У конікаў, [[Цвыркуновыя|цвыркуноў]] і [[Gryllotalpidae|мядзведак]] тымпанальныя органы знаходзяцца ў галёнках пярэдніх ног, у саранчовых — па баках першага брушнага сегмента. Слыхавыя органы пеўчых цыкад каля асновы брушка ў блізкасці ад гукавырабляючага апарата. Слыхавыя органы начных матылёў знаходзяцца ў апошнім грудным сегменце ці ў адным з двух пярэдніх сегментаў брушка і могуць успрымаць [[ультрагукі]], якія выдаюцца [[Кажаны|кажанамі]]<ref name="Тыщенко"/>. [[Меданосная пчала|Меданосныя пчолы]] выдаюць гукі, прымушаючы вібрыраваць частку торакса шляхам частых мышачных скарачэнняў. Гук узмацняецца крылавымі пласцінамі. У адрозненне ад многіх насякомых пчолы здольныя выдаваць гукі рознай вышыні і тэмбраў, што дазваляе ім перадаваць інфармацыю пасродкам розных характарыстак гуку<ref name="Тыщенко"/>. ==== Пачуццё нюху і смаку ==== Насякомыя маюць развіты нюхальны апарат. Успрыманне пахаў ажыццяўляецца дзякуючы [[Рэцэптар|хемарэцэптарам]] — нюхальным сенсілам, размешчаным на [[Вусікі, біялогія|вусіках]], а часам і на каляротавых прыдатках. На ўзроўні хемарэцэптараў адбываецца першасны падзел нюхальных раздражняльнікаў дзякуючы наяўнасці двух тыпаў рэцэптарных [[нейрон]]аў. ''Нейроны-генералісты'' распазнаюць вельмі шырокі набор [[Хімічнае злучэнне|хімічных злучэнняў]], але пры гэтым маюць нізкую адчувальнасць да пахаў. Нейроны-спецыялісты рэагуюць толькі на адно ці некалькі роднасных хімічных злучэнняў. Яны забяспечваюць успрыманне пахучых рэчываў, якія запускаюць пэўныя паводзінскія рэакцыі (палавыя [[ферамоны]], харчовыя [[атрактант]]ы і [[рэпелент]]ы, [[вуглякіслы газ]])<ref name="Тыщенко"/>. У самцоў [[Тутавы шаўкапрад|тутавага шаўкапрада]] нюхальныя сенсілы дасягаюць тэарэтычна магчымай мяжы адчувальнасці: для ўзбуджэння нейрона-спецыяліста дастаткова ўсяго толькі адной малекулы ферамону самкі<ref name="Тыщенко"/>. У сваіх вопытах [[Жан Анры Фабр|Ж. А. Фабр]] вызначыў, што самцы [[Паўлінавочка грушавая|грушавай паўлінавочкі]] могуць выяўляць самак па ферамонах на адлегласці да 10 км<ref name="ЕББК"/><ref name="Фабр"/>. Кантактныя хемарэцэптары ўтвараюць перыферычны аддзел смакавага аналізатара насякомых і дазваляюць ім ацэньваюць прыдатнасць субстрата для харчавання ці яйцакладкі. Гэтыя рэцэптары размяшчаюцца на ротавых частках, кончыках лапак, антэнах і яйцакладзе. Большасць насякомых здольны распазнаваць растворы соляў, [[Глюкоза|глюкозы]], [[Цукроза|цукрозы]] і іншых вугляводаў, а таксама ваду. Хемарэцэптары насякомых рэдка рэагуюць на штучныя рэчывы, якія імітуюць салодкі ці горкі смак, у адрозненне ад хемарэцэптараў [[Пазваночныя|пазваночных]]. Напрыклад, [[сахарын]] не ўспрымаецца насякомымі як салодкае рэчыва<ref name="Тыщенко"/>. == Палавы дымарфізм і палімарфізм == {{main|Палавы дымарфізм|Палімарфізм насякомых}} [[Файл:Beautiful Demoiselle Calopteryx virgo male female.jpg|міні|Палавы дымарфізм на прыкладзе страказы [[Calopteryx virgo]]. Самец (злева) і самка.]] [[Файл:Atta.cephalotes.gamut.selection.jpg|thumb|Палавы палімарфізм мурашак-лістарэзаў. Рабочыя розных каст (злева) і дзве маткі (справа).]] [[Палавы дымарфізм]] у насякомых часта праяўляецца вельмі ярка па шэрагу знешніх, другасна-палавых прыкмет: велічыні цела і розным дэталям яго будовы, па афарбоўцы, форме і памерам вусікаў. Часам ён праяўляецца асабліва рэзка, напрыклад, розныя вырасты — «рогі» на галаве і [[Нотум|пярэднеспінцы]] самцоў жукоў падсямейства [[Dynastinae]], практычна не развіты ці адсутнічаюць у самак, або празмерна развітыя, у параўнанні з самкамі, {{нп5|Жавалы|мандзібулы|en|Mandible (insect mouthpart)}} самцоў [[Рагачы|жукоў-рагачоў]]. Выражанай праявай палавога дымарфізму з’яўляецца таксама частковая ці поўная страта крылаў самкамі шэрагу матылёў ([[мяшэчніцы]], некаторыя [[пядзенікі]] і [[ваўнянкі]]), а таксама ног і вусікаў. Такая бяскрыласць самак тыповая для высакагорных і арктычных відаў, а таксама відаў, якія лятаюць ранняй увесну ці позняй восенню. Напрыклад, самка матыля ''[[Gynaephora selenophora]]'' з [[Памір]]а і [[Цянь-Шань|Цянь-Шаня]] з цалкам рэдукаванымі крыламі амаль пазбаўлена ног і мае вялікае бочкападобнае брушкам для прадукцыі яец<ref name="pheromone"/>. Самцы часта адрозніваюцца большай рухомасцю, чым самкі, якія ў некаторых груп насякомых вядуць больш скрытны спосаб жыцця, чым самцы<ref name="ББ"/>. Часцяком самцы і самкі знешне не адрозніваюцца паміж сабой, і распазнаць іх магчыма толькі па будове генітальнага апарата<ref name="ББ"/>. Унікальны выпадак рэверснага [[палавы дымарфізм|палавога дымарфізму]] вядомы ў воднага клапа ''[[Phoreticovelia disparata]]''. У бяскрылай маладой самкі на спінной паверхні цела ёсць адмысловы залозісты ўчастак, які прываблівае прадстаўнікоў процілеглага полу. Самец (удвая меншы па памеры; яго даўжыня каля 1 мм) чапляецца да яго, харчуецца выдзяленнямі пары дарсальных залоз, седзячы на партнёрцы некалькі дзён<ref name="Arnqvist2003" />. У шэрагу выпадкаў у насякомых сустракаецца [[палімарфізм насякомых|палімарфізм]] — існаванне некалькіх формаў аднаго віду, якія адрозніваюцца знешне. Найбольш распаўсюджаным з’яўляецца палавы палімарфізм, уласцівы звычайна {{нп5|Сацыяльныя насякомыя|сацыяльным насякомым|ru|Общественные насекомые}}, для якіх характэрна дыферэнцыяцыя асобін у сям’і на некалькі формаў: самцоў, самак, рабочых (непалаваспелых самак). Часам адзначаецца з’яўленне дадатковых формаў рабочых — т.з. «[[Каста, заалогія|касты]]». Іншы тып з’яўляецца экалагічным палімарфізмам, якія ўзнікае пад уздзеяннем [[экалагічныя фактары|абіятычных фактараў]] навакольнага асяроддзя. Напрыклад, існаванне даўгакрылай, кароткакрылай, бяскрылай формаў у шэрагу [[Прамакрылыя|прамакрылых]], клапоў і іншых. У [[жук-алень|жука-аленя]] вылучаюць тры формы самцоў на аснове зменлівасці памеру жавалаў і формы галавы. Гэты тып палімарфізму не мае генетычнай прыроды і абумоўлены ўздзеяннем фактараў асяроддзя і харчавання<ref name="ББ"/>. == Развіццё і размнажэнне == === Размнажэнне === ==== Двухполае размнажэнне ==== [[Файл:Joined moths.JPG|thumb|200px|Спараванне пары дзвюх каляровых варыяцый [[Бражнік таполевы|Бражніка таполевага]].]] Размнажэнне ў насякомых пераважна адбываецца двухполым шляхам, які ўключае: ''асемяненне, апладненне'' і ''адкладванне яец'' ці ''адраджэнне лічынак''<ref name="Тыщенко"/>. Тыповае вонкава-ўнутранае асемяненне сярод насякомых характэрна для падкласа [[Першаснабяскрылыя насякомыя|першаснабяскрылых]] (''Apterygota''). У [[Крылатыя насякомыя|крылатых насякомых]] (''Pterygota'') тыповае вонкава-ўнутранае асемяненне не сустракаецца, а перанос спермы ў іх заўсёды суправаджаецца працэсам [[спараванне|спароўвання]]. У прадстаўнікоў многіх атрадаў крылатых насякомых адзначаецца ўнутранае [[сперматафор]]нае асемяненне, пры якім сперматафоры ўводзяцца непасрэдна ў палавыя шляхі самкі або падвешваюцца да іх. Пры ўнутраным асемяненні сперматафор абараняе семяную вадкасць ад высыхання і забяспечвае яе пажыўнымі рэчывамі. Абалонка сперматафора раствараецца ў палавых шляхах самкі, сперматазоіды актывуюцца і мігруюць у семяпрыёмнік. У насякомых, чыё спараванне працякае без сперматафораў, пры капуляцыі семявая вадкасць свабодна ўводзіцца самцом у палавыя шляхі самкі<ref name="Тыщенко"/>. ==== Іншыя спосабы размнажэння ==== {{Гл. таксама|Партэнагенез|Педагенез|Бясполае размнажэнне}} [[Файл:Aphid-giving-birth.jpg|thumb|260px|{{нп5|Жыванараджэнне||en|Viviparity}} ў тлей.]] Шэраг насякомых, якія звычайна размнажаюцца двухполым шляхам, характарызуюцца здольнасцю да спантанага [[партэнагенез]]у, пры якім яйцы развіваюцца без [[палавы працэс|апладнення]]. Гэты тып партэнагенезу вядомы ў [[Тутавы шаўкапрад|тутавага шаўкапрада]]. У той жа час папуляцыйны партэнагенез сустракаецца ва ўсіх атрадах насякомых, але часцей у [[Сенаеды|сенаедаў]]. Партэнагенетычныя віды і расы насякомых звычайна пражываюць ва ўмовах паніжанай актыўнасці і недастатковай колькасці полаў, якія абцяжарваюць магчымасць сустрэчы асобін для спаравання. Напрыклад, [[еўрапейскі палачнік]] (''[[Bacillus rossius]]'') паўсюдна размнажаецца двухполым шляхам, але на поўначы арэала пераходзіць да партэнагенетычнага размнажэння. У многіх відаў сенаедаў існуюць папуляцыі двух тыпаў: двухполыя і партэнагенетычныя (якія зусім не маюць самцоў). Пры гэтым самкі з партэнагенетычных папуляцый страчваюць здольнасць спароўвацца з самцамі<ref name="Тыщенко"/>. Цыклічны партэнагенез выяўляецца чаргаваннем партэнагенетычных і двухполых пакаленняў. Яго прыкладамі служаць [[тлі]] і [[галіцы]], у якіх партэнагенез спалучаецца з жыванараджэннем. Улетку партэнагенетычныя самкі-нявінніцы нараджаюць лічынак, а аплодненыя самкі двухполага пакалення, якія з’яўляюцца да восені, адкладваюць яйцы на зіму. У галіц з падсямейства ''[[Lestremiinae]]'' цыклічны партэнагенез спалучаецца не толькі з жыванараджэннем, але і з [[неатэнія]]й. Выбарчы партэнагенез адзначаецца ў [[Перапончатакрылыя|перапончатакрылых]]: з аплодненых яец развіваюцца самкі, а з не аплодненых — самцы<ref name="Тыщенко"/>. Своеасаблівая і складаная біялогія размнажэння жука [[мікрамальтус]]а, у якога вядомы тры лічынкавыя ўзросты. Лічынкі першага ўзросту вельмі рухомыя, але не жывяцца. Пасля лінькі яны ператвараюцца ў бязногіх лічынак 2-га ўзросту, якія актыўна жывяцца. Яны, у сваю чаргу, ператвараюцца ў лічынак 3-га ўзросту, якія не жывяцца, але здольныя да размнажэння і нараджаюць мноства лічынак 1-га ўзросту. Вядомыя ў гэтага віду і [[імага]], якія развіваюцца з лічынак другога ўзросту. У мікрамальтуса мае месца адзіны сярод насякомых выпадак спалучэння [[гіперметамарфоза|гіперметамарфозы]] з размнажэннем лічынак — [[педагенез]]ам<ref name="ЖЧ"/>. Сярод насякомых [[бясполае размнажэнне]] адзначана толькі на эмбрыянальнай стадыі ў [[Вееракрылыя|вееракрылых]] і ў некаторых эндапаразітычных перапончатакрылых. Гэты спосаб размнажэння, які атрымаў назву [[Поліэмбрыёнія|поліэмбрыёніі]], складаецца ў тым, што з аднаго яйца развіваецца не адзін зародак, а некалькі<ref name="Тыщенко"/>. ==== Шлюбныя рытуалы ==== [[Файл:Lucanus cervus73.jpg|thumb|250px|Змаганне двух самцоў [[Жук-алень|жука-аленя]].]] [[Файл:Male Euglossa sp.jpg|thumb|250px|Самец пчалы ''[[Euglossa]]'' з пашыранымі галёнкамі задніх ног, якія канцэнтруюць лятучыя злучэнні для прыцягнення самак.]] Шмат якія групы насякомых маюць развітыя шлюбныя рытуалы, што папярэднічаюць самаму працэсу спароўвання. Складаныя формы заляцання, як то шлюбныя палёты і «танцы», адзначаюцца ў многіх матылёў. Напрыклад, самцы [[Theclinae]] ляцяць пад самкай, а затым разварочваюцца ў іншы бок, дакранаючыся крыламі вусікаў самкі; у [[лімонніца|лімонніцы]] самец ляціць ззаду самкі, захоўваючы пастаянную дыстанцыю<ref name="smart"/>. У іншых відаў матылёў самка можа сядзець на расліне, а самец здзяйсняе «танцуючы» палёт прама над ёй, вылучаючы ферамоны, стымулюючыя яе да спаравання<ref name="smart"/>. Самцы некаторых насякомых, напрыклад [[Рагачы|жукоў-рагачоў]], змагаюцца за самак на «шлюбных турнірах». Самцы аўстралійскай адзіночнай ''[[Amegilla dawsoni|пчалы Доўсана]]'' часта забіваюць адзін аднаго ў сутычцы за самку<ref name="жыццё"/>. Пры гэтым адзначаецца дымарфізм самцоў, напрыклад, у [[Onthophagus taurus]]<ref name="Moczeka2000" />, ''[[Podischnus agenor]]'' і інш.<ref name="Eberhard1982" /> Валодаючы вачамі на доўгіх «сцяблінках», самцы [[Diopsidae]] ладзяць баі паміж сабой за цэлыя «гарэмы» самак, якія збіраюцца групамі на начлег<ref name="wilkdods"/>. Самцы шэрагу [[Скарпіёнавыя мухі|скарпіёнавых мух]], напрыклад ''[[Hylobittacus apicalis]]'', прыносяць у падарунак самцы злоўленае насякомае, і чым большая здабыча, тым вышэй імавернасць пачатку спароўвання<ref name="MateChoice"/>. У [[Таўкачыкі|таўкачыкаў]] самец перад спароўваннем таксама падае самцы падарунак: пялёстак кветкі ці здабычу — іншае насякомае<ref name="Лер" />. Самцы [[Euglossini|архідных пчол]] маюць унікальныя перайначаныя шырокія заднія ногі, якія выкарыстоўваюцца для збору і захоўвання розных лятучых злучэнняў (часцей эфіраў)<ref name="Williams1983"/>, якія збіраюцца імі на розных кветках і служаць для прыцягнення самак<ref name="Geo"/><ref name="Eltz1999"/><ref name="Eltz2005"/><ref name="Zimmermann2006"/>. У некаторых відаў насякомых самцы могуць заставацца з самкай пасля спаравання і ахоўваць яе ад іншых самцоў, пакуль яна не адкладзе яйцы. Самцы матыля ''[[Heliconius charithonia]]'' пачынаюць спароўвацца з самкай яшчэ да заканчэння яе поўнага выхаду з кукалкі. Гэта з’ява ў англамоўнай літаратуры атрымала назву «згвалтаванне кукалкі» ({{lang-en|pupal rape}})<ref name="rassel"/>. === Жыццёвы цыкл === {{main|{{Нп5|Метамарфоз насякомых||ru|Метаморфоз насекомых}}}} [[Файл:Life cycle of stag beetle - BEL.svg|міні|251x251пкс|Схема поўнай метамарфозы насякомых на прыкладзе [[Рагачы|жукоў-рагачоў]].]] Увесь жыццёвы цыкл, званы ''генерацыяй'' ці ''пакаленнем''<ref name="ББ"/>, працякае ў розных відаў на працягу неаднолькавага часу. Шмат якія віды маюць кароткую працягласць генерацыі. Самы кароткі палавы жыццёвы цыкл (ад адкладвання яйца да выхаду імага) выяўлены ў наступных відаў насякомых: [[Камары|камар]] ''[[Psorophora confinnis]]'' менш за 1 тыдзень; муха ''[[Haematobia irritans]]'' — 9 дзён<ref name="ShortestSexualLifeCycle" />. Некаторыя віды здольныя даваць у год да 10—15 пакаленняў (шэраг тлей, некаторыя трапічныя матылі) і больш. У іншых адна генерацыя працягваецца шмат гадоў (так, у [[Чорны таракан|чорнага таракана]] развіццё доўжыцца 4 гады, а ў [[Magicicada septendecim|сямнаццацігадовай цыкады]] 17 гадоў). Іншым істотным бокам жыццёвага цыклу відаў з’яўляецца час працягласці тых ці іншых фаз развіцця. Так, зімоўка відаў, якія жывуць ва [[Умераны клімат|ўмераным поясе]], можа праходзіць на стадыі яйца, лічынкі, кукалкі або імага; адпаведна з гэтым змяняецца час працягласці іншых фаз на працягу [[вегетацыйны перыяд|вегетацыйнага перыяду]]. Віды могуць адрознівацца адзін ад аднаго не толькі колькасцю генерацый у годзе, але і часам праходжання асобных стадый развіцця, гэта значыць ''гадавым цыклам''. Часам гадавы цыкл ускладняецца затрымкай развіцця — ''{{нп5|Дыяпаўза|дыяпаўзай|en|Diapause}}'', якая суправаджаецца паніжэннем абмену рэчываў і спыненнем жыўлення. Дыяпаўза кантралюецца як знешнімі (тэмпература, даўжыня светлавога дня і інш.), так і ўнутранымі (гарманальнымі) фактарамі, з’яўляючыся адной з формаў прыстасавання насякомых да жыцця ў абласцях з рэзкімі сезоннымі змяненнямі клімату. Многія дыяпаўзуючыя насякомыя пры вымушаным развіцці без дыяпаўзы (напрыклад, у лабараторных умовах) адчуваюць парушэнні [[антагенез]]у ці гінуць<ref name="ББ"/><ref name="Рос"/>. Большасць насякомых першасна адкладае яйцы, але некаторыя віды здольныя да адраджэння лічынак. Факультатыўнае жыванараджэнне, калі самкі могуць адкладаць яйцы і адраджаць лічынак, адзначана ў некаторых [[Лістаеды|жукоў-лістаедаў]] і [[стафілініды|стафілідаў]]<ref name="Тыщенко"/>. Аблігатнае жыванараджэнне суправаджаецца ўзнікненнем маткі, у якой адбываецца развіццё эмбрыёнаў. Пры сапраўдным жыванараджэнні адзначаюцца больш цесныя ўзаемаадносіны паміж матчыным арганізмам і эмбрыёнамі, якія развіваюцца ў ім. Пры гэтым эмбрыёны забяспечваюцца ад самкі «малачком», якое ўтрымлівае неабходныя пажыўныя рэчывы. Здольнасць да [[Яйцажыванараджэнне|яйцажыванараджэння]] сустракаецца ў шмат якіх груп насякомых. Варта згадаць пра жыванараджэнне тлей і галіц, у якіх яно з’яўляецца счэпленым з цыклічным партэнагенезам. Сапраўднае жыванараджэнне адзначана таксама ў тараканаў роду ''[[Diploptera]]'' і некаторых мух (''[[Cyclorrhapha]]''), якія адраджаюць сталых лічынак, якія не прыступаюць да жыўлення і акукляюцца<ref name="Тыщенко"/>. Яйцы насякомых могуць быць рознай формы, з трывалай хітынавай абалонкай, якая часам мае складаную форму. Іх памеры ад доляў міліметра да 16,5 мм у даўжыню пры дыяметры 3 мм (у драўнянай пчалы ''[[Xylocopa auripennis]]''<ref name="LargestEggs" />). Колькасць адкладзеных яец ад 1 (у шэрагу [[Тлі|тлей]]) да дзясяткаў тысяч і больш<ref name="Лер" />. Матыль ''[[Trictena atripalpis]]'' з Аўстраліі адклала {{s|29 100}} яец, а пры разрэзе ў ёй знайшлося яшчэ каля 15 тысяч яец. [[Мірмекафілія|Мірмекафільныя]] [[наезнікі]] ''[[Kapala terminalis]]'' і ''[[Stilbula cynipiformis]]'' адкладаюць да {{s|15 000}} яец. Матка тэрміта ''[[Macrotermes bellicosus|Termes bellicosus]]'' адкладае каля 30 тысяч яец у суткі на працягу прыкладна 10 гадоў свайго жыцця (у суме больш за 100 млн яец). [[Мурашыная матка]] ''[[Eciton burchellii]]'' кладзе да 120 тысяч яец кожныя 36 дзён, а матка качавой мурашкі ''[[Dorylus wilverthi]]'' можа адкласці да 4 млн яец за адзін месяц<ref name="HighestLifetimeFecundity"/>. Самае маленькае нашчадства прыносяць мухі-[[крывасоскі]] віду ''Hippobosca variegata'' (4 лічынкі) і [[цэцэ|муха цэцэ]] ''Glossina palpalis'' (6—12 лічынак)<ref name="LowestLifetimeFecundity" />. Спосабы адкладання яец разнастайныя. Многія насякомыя проста раскідваюць яйцы, перыядычна ці партыямі вылучаючы іх. Іншыя — прымацоўваюць іх да субстрата. У шэрагу выпадкаў кладкі яец пакрываюцца пеністымі, слізістымі ці іншымі вылучэннямі<ref name="Лер"/>. Пасля завяршэння развіцця ў яйцы ([[эмбрыягенез]]у) адбываецца вылупленне. З гэтага моманту насякомае ўступае ў другі этап свайго развіцця — фазу [[лічынка насякомых|лічынкі]], з якой і пачынаецца паслязародкавы перыяд. У насякомых прасочваецца тэндэнцыя да падзелу жыццёвых функцый паміж лічынкамі і імага. Падчас фазы лічынкі адбываецца рост і назапашванне пажыўных рэчываў, а ў фазе імага — размнажэнне і рассяленне<ref name="Гил"/>. ==== Поўная і няпоўная метамарфоза ==== [[Файл:Calliteara pudibunda caterpillar.jpg|міні|злева|Вусень матыля ''[[Calliteara pudibunda]].'']] {{Гл. таксама|Лічынка насякомых|Кукалка|Імага}} Вышэйшых, ці крылатых, насякомых падзяляюць на насякомых з поўным і няпоўным ператварэннем<ref name="Рос"/>. Пераважная большасць відаў насякомых з поўнай метамарфозай праходзяць у сваім развіцці чатыры фазы: яйцо, лічынка, кукалка і імага<ref name="Лер"/><ref name="ББ"/>. Аднак маюцца некаторыя выключэнні (напрыклад, [[шпанкі]]) — назіраецца з’ява [[гіперметамарфоза|гіперметамарфозы]] з пяццю — шасцю і больш фазамі, якія прадстаўлены ў відзе дадатковых, адмысловых лічынкавых стадый, непадобных на асноўную лічынку і імага. У шпанак роду ''[[Meloe]]'' і ''[[Mylabris]]'' гэта дадатковая стадыя завецца «[[трыўнгулін]]»<ref name="ЖЧ"/>. Іншым выключэннем з’яўляецца [[неатэнія]], якая ўяўляе сабой здольнасць дасягаць палавой спеласці і размнажаецца на стадыі лічынкі<ref name="Гил"/>, напрыклад, у самак жукоў роду ''[[Platerodrilus]]''. Пры гэтым у развіцці самак выключаюцца адразу дзве фазы: [[кукалка]] і імага (аднак гэта з’ява не выключае звычайнага развіцця самцоў). Няпоўнае ператварэнне характарызуецца праходжаннем насякомым трох фаз развіцця (яйцо, [[Лічынка насякомых|лічынка]] і [[імага]]). Пры гэтым у насякомых з няпоўным ператварэннем лічынкі знешне падобныя на сталых насякомых і адрозніваюцца ад іх меншымі памерамі, адсутнасцю ці зачаткавымі вонкавымі палавымі прыдаткамі і крыламі<ref name="ББ"/><ref name="Рос"/>. У [[Насякомыя з поўным ператварэннем|насякомых з поўным ператварэннем]] [[Лічынка насякомых|лічынкі]] звычайна маюць чэрвепадобную форму цела, і толькі імага валодаюць усімі асаблівасцямі, характэрнымі для атрада. У большасці відаў насякомых з няпоўным ператварэннем імага і лічынкі вядуць падобны спосаб жыцця. Лічынкі насякомых вельмі разнастайныя, але могуць быць зведзены да двух асноўных тыпаў — падобных да сталых асобін і непадобных; першыя завуцца ''[[Німфа (біялогія)|німфамі]]'', другія — ''сапраўднымі лічынкамі''. Німфы падобныя да сталых стадыяй як марфалагічна, так і біялагічна: яны жывуць звычайна ў тым жа асяроддзі, што і імага, і жывяцца падобна. Сапраўдныя лічынкі рэзка адрозніваюцца ад сталых асобін знешнім выглядам, асяроддзем пражывання і ежай. Менавіта такім лічынкам для ператварэння ў сталае насякомае патрабуецца стадыя кукалкі. У некаторых водных насякомых ператварэнне лічынак у імага праходзіць праз прамежкавую стадыю — [[субімага]]<ref name="Лер"/>. Яно мае знешнія асаблівасці сталых насякомых, але не развіта ў палавым стаўленні<ref name="ББ"/><ref name="Рос"/>. Рост і развіццё лічынак суправаджаюцца перыядычнымі лінькамі — скіданнем скурных покрываў, дзякуючы чаму адбываюцца рост цела і яго вонкавыя змены<ref name="Лер"/><ref name="ББ"/>. Колькасць лінек лічынкі неаднолькавая ў розных насякомых і вар’іруе ад трох (мухі, шмат якія жукі) ці чатырох — пяці (матылі, прамакрылыя, клапы і інш.) да 25—30 у аднадзёнак і вяснянак. З кожнай новай лінькай лічынка ўступае ў наступную стадыю, ці ўзрост. Колькасць лінек адпавядае колькасці лічынкавых узростаў<ref name="ББ"/>. Урэшце лічынкі пераходзяць у сталае насякомае — [[імага]]. У насякомых з няпоўным ператварэннем гэта адбываецца падчас апошняй лінькі лічынкі, а з поўным ператварэннем — праз адмысловую фазу развіцця, званай [[кукалка]]й. Звычайна кукалкі нерухомыя, але часам здольныя да перамяшчэння дзякуючы рытмічным выгінанням цела (у [[Вярблюдкі|вярблюдак]], некаторых мух). Часам перадкукалачны стан супакою пазначаецца як адмысловая стадыя — перадкукалка. Кукалкі розных насякомых вельмі адрозніваюцца адна ад адной асаблівасцямі будовы. Нярэдка перад акукленнем лічынкі атачаюць сябе [[кокан]]ам, які часцей за ўсё робіцца з шоўка. Часта шоўк служыць асновай для змацавання часціц субстрата, з якога фарміруецца кокан<ref name="Лер"/><ref name="ББ"/>. Многія лічынкі жукоў і вусені матылёў не майструюць сабе кокан, але вырабляюць акруглую поласць з атачальнага субстрата і сваіх экскрыментаў, утвараючы т.з. «калысачку». Імага з’яўляецца заключнай стадыяй жыццёвага цыклу<ref name="Лер"/><ref name="Рос"/>. Адмысловую форму метамарфозы, якая праходзіць сумесна з асноўнай, уяўляе сабой так званая ''фазавая зменлівасць'', адкрытая першапачаткова ў [[саранчовыя|саранчовых]], але затым выяўленая і ў астатніх [[прамакрылыя|прамакрылых]], а таксама ў некаторых [[прывідавыя|палачнікаў]], [[лускакрылыя|матылёў]] і іншых насякомых. Сутнасць яе складаецца ў тым, што пры ўзнікненні скучанасць асобін змяняюцца марфалагічныя і біёлага-фізіялагічныя ўласцівасці віду<ref name="ББ"/>. У стадыі [[імага]] насякомыя не здзяйсняюць лінек і не здольныя да росту. Выключэнне складаюць толькі аднадзёнкі {{s|і г.д.}}<ref name="ББ"/> Колькасць таго ці іншага віду насякомых не застаецца пастаяннай. З года ў год, у залежнасці ад прыродных умоў, колькасць асобін аднаго віду можа змяняцца ў дзясяткі, сотні і тысячы разоў. Масавыя размнажэнні, якія ўзнікаюць перыядычна, завуцца «ўспышкамі колькасці». Пасля падобных успышак, як правіла, ідзе зніжэнне колькасці, і некаторы час від можа сустракацца рэдка, пасля чаго адбываецца аднаўленне звычайнай колькасці<ref name="okoem"/>. === Працягласць жыцця === [[Файл:Magicicada septendecula male (Brood IX) - journal.pone.0000892.g003C.png|thumb|200px|Цыкады ''[[Magicicada septendecula]]'' жывуць у стадыі лічынак пад зямлёй на працягу 17 гадоў.]] На дарослай стадыі развіцця насякомыя жывуць ад некалькіх гадзін да дзясяткаў гадоў. Напрыклад, імага [[Аднадзёнкі|аднадзёнак]] жывуць ад некалькіх гадзін да некалькіх дзён. Мала жывуць таксама імага [[Вяснянкі|вяснянак]], [[ручайнікі|ручайнікаў]]. У той жа час на стадыі лічынак аднадзёнкі жывуць 2—3 гады. Самая кароткая працягласць жыцця дарослай асобіны адзначана ў [[аднадзёнкі|аднадзёнак]] ''Dolania americana''. Самка гэтага віду жыве 5 хвілін пасля апошняй лічынкавай лінькі (за гэты час яна спароўваецца, адкладае яйцы)<ref name="ShortestReproductiveLife" />. Працягласць жыцця большасці [[Лускакрылыя|матылёў]] (за рэдкім выключэннем) складае да двух — трох тыдняў. Больш за два гады патрабуецца для развіцця стракоз і некаторых жукоў. Напрыклад, 2 гады доўжыцца развіццё [[хлебны жук|хлебнага жука]], 3—4 гады — у [[жукі-шчаўкуны|жукоў-шчаўкуноў]] і [[Хрушчы|хрушча]], яшчэ больш гэты тэрмін можа быць у [[Златкі|златак]], [[Вусачы (жукі)|дрывасекаў]], [[Чарнацелкі|чарнацелак]]. Напрыклад, [[жук-алень]] на стадыі імага жыве 1—2 месяцы, але яго лічынка развіваецца пераважна ў драўніне дуба на працягу чатырох — шасці гадоў<ref name="zinolen"/>. Наадварот, працягласць жыцця [[імага]] чарнацелкі ''[[Polposipus herculeanus]]'' з [[Сейшэльскія Астравы|Сейшэльскіх астравоў]] можа складаць да васьмі гадоў<ref name="Ferguson2004"/>. Рэкардсменам сярод матылёў стаў ''[[Gynaephora groenlandica]]'', які жыве ў суровых умовах [[Грэнландыя|Грэнландыі]] і вядомы тым, што жыццёвы цыкл яго [[Вусень|вусеня]] можа доўжыцца да сямі і нават да 14 гадоў (большую частку жыцця яны праводзяць у дыяпаўзе)<ref name="Morewood"/>. Мае месца таксама розная працягласць жыцця самак і самцоў. Напрыклад, самка жука-аленя жыве ў 2 разы даўжэй за самца, прыкладна тыя ж суадносіны назіраюцца ў [[Пакаёвая муха|пакаёвай мухі]]<ref name="Захваткин"/>. Паўночнаамерыканскія пеўчыя [[перыядычныя цыкады]] ''[[Magicicada]]'' жывуць у стадыі лічынак пад зямлёй 13 і 17 гадоў у залежнасці ад віду. Аднак рэкорды ў гэтай вобласці, як правіла, належаць {{нп5|Сацыяльныя насякомыя|сацыяльных насякомым|ru|Общественные насекомые}}, чые буйныя гнёзды ([[мурашнік]]і і [[тэрмітнік]]і) могуць назірацца жывымі многія дзесяцігоддзі. [[Мурашыная матка|Мурашыныя маткі]] жывуць да 20 гадоў, а царыцы [[Тэрміты|тэрмітаў]] — да 25<ref name="Захваткин"/>. У той жа час рабочыя асобіны тых жа відаў жывуць ад некалькіх месяцаў да трох гадоў, а самцы — усяго некалькі тыдняў<ref name="kll"/>. Ускосныя разлікі паказваюць яшчэ большую працягласць жыцця дыяпаўзуючых прэімагінальных стадый развіцця насякомых. Напрыклад, вядомыя даныя (у тым ліку занесеныя ў [[Кніга рэкордаў Гінэса|Кнігу рэкордаў Гінэса]])<ref name="Гиннесс51"/>, паказваюць на тое, што ўзрост лічынак [[Златкі|жукоў-златак]] можа быць ад 26 гадоў да 51 года. Аднак яны заснаваны толькі на ўзросце мёртвай драўніны, з якой зафіксаваны выхад златак ''[[Buprestis aurulenta]]''<ref name="Smith1962"/>. === Клопат аб патомстве === Насякомыя характарызуюцца развітым інстынктам клопату аб патомстве<ref name="ЖЧ"/>. Гэта праўляецца перш за ўсё ў нарыхтоўцы запасаў ежы для будучых лічынак або ў доглядзе яец (ці нават лічынак). Найбольш прымітыўная праява заключаецца ў хаванні яец у натуральных сховішчах, напрыклад, расколінах глебы або кары дрэў, закопванні іх у зямлю і г.д. Некаторыя жукі закрываюць сваё патомства ўласным целам — паўднёваамерыканскія [[шчытаноскі|жукі-шчытаноскі]] з роду ''[[Omaspides]]'' маюць пашыраныя з бакоў надкрылы, пад якімі хаваюцца да 20 маладых лічынак<ref name="ЖЧ"/>. Некаторыя {{нп5|рознакрылыя клапы|клапы|ru|Клопы}}, напрыклад ''{{нп5|Phyllomorpha laciniata||en|Phyllomorpha laciniata}}'', адкладаюць яйцы на спінны бок цела самца, дзе яны знаходзяцца да выхаду лічынак<ref name="ЖЧ"/>. Шэраг даўганосікаў, напрыклад {{bt-bellat|даўганосікі-пладажылы|Balaninus}}, робяць адтуліны ў пладах дрэў і адкладваюць у іх свае яйцы. Лістаеды з роду ''[[Phyllodecta]]'' робяць ахоўную капсулу для яец з уласных экскрыментаў, шэраг начных матылёў пакрываюць адкладзеныя яйцы валаскамі са свайго цела, трапічныя жукі-шчытаноскі роду ''[[Aspidomorpha]]'' робяць сапраўдныя [[Аатэка|аатэкі]]. Яшчэ адным спосабам з’яўляецца выраб з лісця т.з. «цыгар» (ці скруткаў-фунцікаў) [[Трубкакруты|трубкакрутамі]]. Нарыхтоўка корму для лічынак ў [[гнаявік|жукоў-гнаявікоў]] складаецца з капання норак пад кучамі прыплоду і транспартавання корму (пасля скочвання ў шары) на вялікія адлегласці, у сістэму падземных камер і хадоў. {{bt-bellat|Трупаеды|Silphidae}}. [[Жукі-магільшчыкі]] забяспечваюць сваіх лічынак ежай, закопваючы ў зямлю трупы пазваночных жывёл<ref name="ЖЧ"/>. Самкі [[Японія|японскага]] драўнянага клапа ''[[Parastrachia japonensis]]'' штодзень прыносяць у гняздо да сваіх лічынак плады дрэва ''[[Schoepfia jasminodora]]''<ref name="жыццё"/>. Ахоўваюць свае яйкі і маладых лічынак [[вухавёрткі]]. Пры гэтым самка для абароны яец ад цвілі ўвесь час іх аблізвае. Яшчэ больш складаныя паводзіны выяўлены ў цвыркуна ''[[Anurogryllus]]'' (''[[Gryllidae]]'') з [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]]. Самка гэтага віду, акрамя аховы адкладзеных ёю яец, яшчэ і рэгулярна прыносіць маладым лічынкам ежу, а таксама корміць іх дробнымі і бясплоднымі кармавымі яйкамі<ref name="Кипятков1985" />. Прыкметы эўсацыяльнасці выяўлены ў некаторых каланіяльных [[Тлі|тлей]], асобных відаў [[Трыпсы|трыпсаў]]<ref name="thrips"/>. У жукоў з падсямейства [[Platypodinae]] ''[[Austroplatypus incompertus]]'', акрамя клопату аб нашчадстве, выяўлены падзел на пладавітыя і бясплодныя касты і перакрыванне некалькіх пакаленняў<ref name="kent"/><ref name="Austroplatypus"/>. Жукі роду ''[[Pselaphacus]]'' з сямейства [[Erotylidae]] трымаюцца групамі і вядуць сваіх лічынак да грыбоў, якія яны будуць есці<ref name="elementy"/>. Прадстаўнікі сямейства {{bt-bellat|Пасаліды{{!}}пасалідаў|Passalidae}} жывуць ў гнілой драўніне, утвараючы [[Сацыяльныя паводзіны|сацыяльныя групы]]. Самцы і самкі жывуць парамі, сумесна выкормліваюць сваё патомства перажаванай драўнінай, якая прайшла [[закісанне|ферментацыю]]. Яны таксама ахоўваюць кукалак і [[імага]], якія нядаўна выйшлі з іх<ref name="ЖЧ"/><ref name="Станек"/>. Найбольшая разнастайнасць форм клопату назіраецца сярод [[сцеблабрухія|сцеблабрухіх]], такіх як [[восы]] і [[пчолы]]. Пры гэтым адрозніваюць розныя стадыі пераходу ад адзіночнага спосабу жыцця да грамадскага (перасацыяльнасць, субсацыяльнасць, паўсацыяльнасць, парасацыяльнасць і квазісацыяльнасць). Вышэйшая стадыя клопату аб патомстве ([[эўсацыяльнасць]] [[Мурашкі|мурашак]], [[Меданосная пчала|меданосных пчол]] і г.д.) сустракаецца ў грамадскіх насякомых<ref name="Кипятков1985" /><ref name="Браен" /><ref name="Wilson1971" />. Шэраг адзіночных вос палююць на іншых насякомых ці павукоў, якіх яны паралізуюць [[джала]]м, пасля чаго пераносяць у гняздо, дзе кормяць імі сваіх лічынак. Напрыклад, [[Амафіла|амафілы]] палююць на [[вусень|вусеняў]] матылёў, [[дарожныя восы]] (напрыклад, ''[[Pepsis]]'', ''[[Agenioideus]]'') — на [[павукі|павукоў]], [[пчаліны воўк]] — на [[Пчолы|пчол]], [[сфексы]] — на [[Саранчовыя|саранчовых]] і [[Конікавыя|конікаў]], ''[[Sphecius]]'' — на [[Цыкады|цыкад]], ''[[Ampulex compressa]]'' — на тараканаў, дробныя восы-[[пемфрэданіны]] — на [[Тлі|тлей]], [[Трыпсы|трыпсаў]] і [[калембалы|калембал]]. Аднаразовае забеспячэнне кормам лічынкавых камер і іх запячатванне пасля адкладання яйка лічацца прымітыўнымі. Больш эвалюцыйна развітыя восы выкормліваюць сваё нашчадства паступова, перыядычна прыносячы яму чарговыя порцыі свежага корму ў выглядзе паралізаваных ахвяр. Напрыклад, адзіночныя восы-[[бембексы]] штодзень прыносяць сваім лічынкам па некалькі забітых мух (''[[Tabanidae]], [[Syrphidae]]'')<ref name="Кипятков1985" /><ref name="Браен" /><ref name="Кипятков1991" />. <gallery> Dungbeetle.jpg|[[Скарабеі|Скарабей]] назапашвае корм для будучых лічынак Auplopus carbonarius fg01 20060623 Nied Garten.jpg|Дарожная аса ''[[Auplopus carbonarius]]'' з паралізаваным ёю павуком Blattwickel 11.jpg|Трубкакрут ''[[Apoderus coryli]]'' за стварэннем «цыгары» з ліста Graafwesp.jpg|Пясочная аса ''[[Ammophila sabulosa]]'' пераносіць вусеня Nesting Earwig Chester UK 2.jpg|Самка [[вухавёрткі]] ў гняздзе абараняе свой прыплод Apoderus erythrogaster 2007.07.09 15.46.10-p7090790.jpg|Ліст, згорнуты трубкакрутам ''[[Apoderus erythrogaster]]'' </gallery> === Гінандрамарфізм === {{main|Гінандрамарфізм}} Падчас развіцця [[Насякомыя з поўным ператварэннем|насякомых з поўным ператварэннем]] магчымы [[Геном|генетычныя]] змены, якія прыводзяць да з’яўлення [[гінандрамарфізм|гінандраморфных]] асобін — паўсамцоў-паўсамак, у якіх адзін бок цела цалкам мужчынскі, а іншы — жаночы (т.з. білатэральныя гінандраморфы). Частата з’яўлення гінандраморфаў складае прыкладна адзін выпадак на {{s|90 000}}<ref name="smart"/>. Прычынай з’яўлення гінандраморфа звычайна з’яўляецца ўтварэнне двухядзерных [[аацыт]]аў, у якіх адно з [[Клетачнае ядро|ядраў]] утвараецца, напрыклад, з ядра [[Палярнае цельца|палярнага цельца]]. === Міжвідавое скрыжаванне === {{main|Гібрыды насякомых}} Міжвідавое скрыжаванне асобін розных відаў насякомых назіраецца як у прыродзе, так і пры культываванні чалавекам (у няволі) у цэлага шэрагу відаў, пераважна [[Лускакрылыя|лускакрылых]], шэрагу цвердакрылых і некаторых перапончатакрылых. Гібрыды насякомых могуць быць унутравідавымі (пры скрыжаванні розных [[падвід]]аў), унутрырадавымі (пры скрыжаванні відаў, што належаць да аднаго роду) ці міжрадавымі (пры скрыжаванні відаў, што адносяцца да розных родаў). Як правіла, міжвідавыя гібрыды не могуць размнажацца. == Асаблівасці фізіялогіі == === Харчаванне === [[Файл:Ammophila sabulosa01.jpg|міні|Пясочная аса ''[[Ammophila sabulosa]].'']] Харчовая выбіральнасць праяўляецца ў насякомых складана і разнастайна; яны выкарыстоўваюць для харчавання самыя розныя крыніцы арганічнага рэчыва: [[Тканка|тканкі]] жывёл і раслін, прадукты жыццядзейнасці арганізмаў, мёртвыя целы і рэшткі жывёльнага і расліннага паходжання. Прыстасаванне да пастаяннага харчавання якім-небудзь з гэтых відаў арганікі спарадзіла сярод насякомых розныя харчовыя рэжымы, ці ''харчовую спецыялізацыю I парадку''. Так, шмат якія віды з’яўляюцца расліннаеднымі, ці [[фітафаг]]амі, іншыя складаюць групу [[драпежнік]]аў і [[паразіт]]аў, а астатнія прадстаўлены спажыўцамі мёртвай арганікі: [[сапрафаг]]і харчуюцца гнілымі рэчывамі, [[некрафаг]]і — трупамі жывёл, [[капрафаг]]і — памётам, [[дэтрытафагі]] — расліннымі рэшткамі на паверхні глебы. Пры выкарыстанні якіх-небудзь асобных тканак, органаў ці частак жывёлы ўзнікаюць далейшыя падраздзяленні разгледжаных спецыялізацый: сярод фітафагаў з’яўляюцца спажыўцы лісця — філафагі, насення — карпафагі, драўніны — ксілафагі, каранёў — рызафагі, а таксама [[галаўтваральнікі]]; сярод драпежнікаў і паразітаў могуць быць крывасмокі, эктапаразіты, эндапаразіты. Іншай формай з’яўляецца ''харчовая спецыялізацыя II парадку'' — з’яўленне выбіральнасці ўжо ўнутры вышэйназваных асноўных крыніц ежы. Так, сярод фітафагаў, драпежнікаў і паразітаў ёсць аднаедныя [[манафагія|манафагі]], абмежаванаедныя [[алігафаг]]і і мнагаедныя [[паліфаг]]і. Драпежнікі і паразіты іншых насякомых (напрыклад, [[трыхаграмы]]) нярэдка пазначаюцца тэрмінам [[энтамафаг]]і. Паміж усімі разгледжанымі тыпамі спецыялізацыі ёсць пераходы, але яны малалікія. Некаторыя насякомыя маюць незвычайны рацыён. Напрыклад, лічынкі [[тытунёвы жук|тытунёвага жука]] (''Lasioderma serricorne'') харчуюцца сухім лісцем [[тытунь|тытуню]] і з’яўляюцца шкоднікамі [[Тытунёвая прамысловасць|тытунёвай прамысловасці]]<ref name="ДК"/>. [[Хлебны тачыльшчык]] можа харчавацца нават [[лекавы сродак|лекавымі сродкамі]], уключаючы такі яд, як [[стрыхнін]]<ref name="entnemdeptufl"/>. Як правіла, лічынкі харчуюцца іншай ежай, чым дарослыя формы<ref name="ЖЧ"/>. Пры гэтым парой адзначаюцца прыклады [[Афагія|афагіі]] імага некаторых насякомых, якія не харчуюцца зусім і жывуць за кошт запасаў пажыўных рэчываў, назапашаных падчас лічынкавага развіцця<ref name="ЖЧ"/>. Да такіх насякомых адносяцца многія двухкрылыя ([[авадні]], [[камары-званцы]] і іншыя), шэраг [[Лускакрылыя|лускакрылых]] (многія [[паўлінавочкі]], [[шаўкапрады]] і г.д.), аднадзёнкі, самцы [[Вееракрылыя|вееракрылых]] і [[какцыды|какцыд]]. Гэта з’ява вельмі шырока распаўсюджана сярод насякомых, пры гэтым стадыя імага існуе значна карацейшы час у параўнанні з непалаваспелымі стадыямі развіцця. Такія насякомыя ў сталай стадыі выконваюць толькі функцыю размнажэння<ref name="ОП"/>. === Перамяшчэнне === [[Файл:Myrmecia forficata.jpg|thumb|250px|Мурашка ''[[Myrmecia forficata]].'']] Насякомыя, якія жывуць на зямлі, ствалах дрэў або адкрыта на раслінах, пераважна перамяшчаюцца, поўзаючы з рознай хуткасцю, але некаторыя з іх могуць хутка бегаць. Здольнасць скакаць ёсць ў большасці [[Прамакрылыя|прамакрылых]], некаторых [[Лістаеды|жукоў-лістаедаў]] (''[[Alticinae]], [[Sagra]]''<ref name="Станек"/>), [[Блохі|блох]], якія маюць моцна патоўшчаныя заднія сцёгны. Здольнасць падскокваць ёсць толькі ў [[Шчаўкуны (жукі)|жукоў-шчаўкуноў]], якія маюць асобую анатамічную структуру на пярэдня- і сярэднягрудзі. Прыскок у іх суправаджаецца характэрнай пстрычкай і выкарыстоўваецца для пераварочвання іх цела на брушны бок у выпадках, калі жук апынаецца на спінцы, напрыклад, пасля падзення на зямлю<ref name="Лер"/>. Самымі хуткімі бегунамі па сушы прызнаны [[жужалі]]-скакуны роду ''[[Cicindela]]'': хуткасць бегу віду ''[[Cicindela hudsoni]]'' дасягае {{s|2,5 м/с}}<ref name="Runner"/>. ==== Палёт ==== {{main|Палёт насякомых}} [[Файл:Moro Sphinx 07-06-07.jpg|left|thumb|250px|[[Macroglossum stellatarum]] завіс у паветры каля кветкі.]] [[Файл:Common blue Polyommatus icarus in flight.jpg|thumb|250px|left|[[Polyommatus icarus]] у палёце.]] [[Палёт насякомых|Палёт]] з’яўляецца адным з асноўных спосабаў перамяшчэння мноства насякомых, які дапамагае ім шукаць ежу, палавога партнёра для размнажэння, рассяляцца і мігрыраваць, ратавацца ад драпежнікаў. Насякомыя першымі на Зямлі выпрацавалі здольнасць да [[палёт]]у і падняліся ў паветра, з’яўляючыся адзінай групай [[беспазваночныя|беспазваночных]], здольнай да гэтага тыпу перамяшчэння<ref name="brodsky"/>. Хуткасць палёту некаторых насякомых ([[гулякі]], [[разнакрылыя страказы]], вышэйшыя мухі) дасягае 15 м/с<ref name="brodsky"/>. Палёт насякомых можа быць актыўным і пасіўным. Актыўны здзяйсняецца за кошт энергіі скарачэнняў мышцаў. Ён з’яўляецца асноўнай формай перамяшчэння насякомых у паветры і ўяўляе сабой махаючы палёт. Траекторыя палёту большасці відаў складаецца з розных паваротаў, кароткіх кідкоў у бакі, петляў, нечаканых прыпынкаў, рэзкіх змен вышыні. Гэтыя змены суправаджаюць усе манеўры ў гарызантальнай плоскасці і з’яўляюцца звычайнымі пры прамалінейным палёце. Палёт насякомых характарызуецца таксама выяўленай нераўнамернасцю хуткасці руху. У асобныя моманты насякомае развівае высокую хуткасць, а ў іншыя — спыняецца ці працягвае палёт са значна меншай хуткасцю. Завісаючы палёт (ховерынг) характэрны для буйных насякомых, якія харчуюцца [[Нектар (цукрысты сок)|нектарам]], але з-за вялікай масы цела не садзяцца на кветку (напрыклад, [[мёртвая галава|бражнікі мёртвая галава]], [[Жужала|жужалы]]); для дзённых драпежных насякомых, вымушаных пры паляванні перыядычна спыняцца ў палёце (стракозы); насякомых, у якіх завісанне ўваходзіць у шлюбны рытуал<ref name="brodsky"/>. Да завісання здольны [[бражнікі]], [[стракозы]], некаторыя віды [[клапы|клапоў]], жукі, а таксама ўсе двухкрылыя і перапончатакрылыя. Траекторыя, якую апісваюць крылы насякомага, размешчанага ў стане завісання, можа быць пад рознымі вугламі нахілена да гарызантальнай плоскасці<ref name="brodsky"/>. Пасіўны тып палёту ў насякомых ажыццяўляецца за кошт выкарыстання энергіі навакольнага асяроддзя і масы цела насякомага. Асноўным яго відам з’яўляецца планіруючы палёт, які характэрны для насякомых з вялікай плошчай крылаў ([[матылі]], [[стракозы]]). Разагнаўшыся, яны спыняюць рухі крыламі і некаторы час плануюць дзякуючы [[Інерцыя|інерцыі]]. Некаторыя насякомыя выкарыстоўваюць узыходныя патокі паветра, каб падымацца ўгару (лунаючы палёт). Пікіраванне з’яўляецца разнавіднасцю пасіўнага палёту і сустракаецца ў [[Саранчовыя|саранчовых]]: насякомае скача, раскрываючы крылы, і ўздымаецца па касой, а затым пікіруе ўніз<ref name="brodsky"/>. Палёт насякомых кантралюецца рэфлекторна і падтрымліваецца стымуляцыяй механаадчувальных сенсіл у крылах. Арыентацыя ў палёце таксама падтрымліваецца за кошт глядзельнай інфармацыі, часткова — інфармацыі ад адчувальных органаў каля сучлянення галавы і грудзі<ref name="brodsky"/>. ==== Плаванне ==== [[Файл:Notonecta glauca01.jpg|thumb|right|{{Нп5|Гладышы (род клапоў)|Клоп-гладыш|ru|Гладыши (род клопов)}} {{Нп5|Notonecta glauca|3=en|4=Notonecta glauca}}''.'']] Шмат якія віды насякомых усё жыццё ці яго частку праводзяць пад вадой, таму ў іх падчас эвалюцыі ўзніклі [[Адаптацыя (біялогія)|адаптацыі]] для перамяшчэння ў водным асяроддзі. У многіх прымітыўных атрадаў насякомых іх прэімагінальныя стадыі развіцця жывуць у водным асяроддзі ([[вяснянкі]], [[аўсянікі]] і [[стракозы]], а таксама [[ручайнікі]], [[віслакрылыя]] і некаторыя [[сеткакрылыя]]). Некаторыя групы насякомых, такія, напрыклад, як водныя жукі, маюць імага, якія жывуць пад вадой<ref name="aquins"/>. Адны жукі вядуць водны спосаб жыцця на ўсіх стадыях развіцця (напрыклад, {{bt-bellat|вертуны|Gyrinidae}}, {{bt-bellat|плывунчыкі|Haliplidae}}, {{bt-bellat|плывунцы|Dytiscidae}} і інш.), іншыя толькі часткова (напрыклад, {{bt-bellat|вадалюбы|Hydrophilidae}}, {{bt-bellat||Lutrochidae}}, {{bt-bellat||Dryopidae}}, {{bt-bellat|рачнікі|}} і шмат інш.)<ref name="aquins" /><ref name="Epler2010"/>. У водных клапоў і жукоў спецыяльнымі адаптацыямі для [[Лакамоцыя|лакамоцыі]] ў водных умовах служаць відазмененыя канечнасці для веславання ці слізгання па воднай гладзі. {{Tooltip|Наяды|лічынкавая стадыя развіцця некаторых насякомых: стракоз, аўсянікаў і вяснянак}} стракоз выкарыстоўваюць рэактыўны рух, выціскаючы ваду з іх рэктальнай камеры<ref name="aquins" /><ref name="Mill1975"/>. Тонкія валаскі пакрываюць ногі клапоў ''[[Halobates]]'', ствараючы гідрафобную паверхню<ref name="Andersen 2004"/>. Сярэднія ногі, якія выкарыстоўваюцца для звычайнага веславання, нясуць развітую махру з доўгіх шчацінак на галёнках і лапках, каб павялічыць сілу цягі пры руху<ref name="Ward1992"/>. Задняя пара ног выкарыстоўваецца для кіравання рухам<ref name="Williams1992"/>. Бяскрылыя клапы ''[[Halobates]]'' здольны перамяшчацца па воднай паверхні з хуткасцю {{s|да 1 м/с}} і сустракаюцца ў морах за сотні кіламетраў ад узбярэжжаў<ref name="Andersen 2004" />. <gallery> Wasserläufer bei der Paarung crop.jpg|Клапы-[[вадамеры]] (''[[Gerridae]]'') спароўваюцца на вадзе Dytiscus marginalis Linné, 1758 male.jpg|[[Аблямаваны плывунец]] Aeshna cyanea - larva (aka).jpg|Падводная лічынка страказы [[Aeshna cyanea]] Trichoptera (aka).jpg|Падводная лічынка [[Ручайнікі|ручайніка]] з домікам </gallery> == Асаблівасці паводзін == === Камунікацыя === ==== Гукі ==== [[Файл:Stridulating Green Bush-Crickets.ogg|thumb|Працэс утварэння гуку [[конік пеўчы|пеўчым конікам]].]] [[Файл:Cicadas in Greece.ogg|thumb|«Песня» [[цыкады]].]] Шмат якія насякомыя здольныя ўтвараць гукі, якія служаць камунікацыйнымі сігналамі<ref name="Рос"/>. Пры дапамозе гукаў забяспечваецца сустрэча самцоў і самак, падтрымліваюцца ўнутрыпапуляцыйныя і ўнутрысямейныя адносіны, дасягаецца рэпрадуктыўная ізаляцыя ў блізкароднасных відаў. Пры кантактах з іншымі відамі гукавыя сігналы выконваюць вузейшую функцыю, як то: адпужванне або пагроза<ref name="Рос"/>. Найпрасцейшым спосабам генерацыі гукаў насякомымі з’яўляюцца ўдары часткамі цела па субстраце. [[Тэрміты]] і лічынкі грамадскіх вос карыстаюцца для гэтай мэты мандзібуламі, а мурашкі — таксама і брушкам. Прадстаўнікі некаторых сямействаў жукоў выдаюць гукі, удараючы галавой ці канцом брушка па субстраце (апошні спосаб характэрны для [[Чарнацелкі|чарнацелак]]). «Гадзіннік смерці» — менавіта так у многа якіх народаў завуцца «цікаючыя» гукі, што выдаюцца [[Мэблевы тачыльшчык|мэблевымі]] і [[Дамавы тачыльшчык|дамавымі тачыльшчыкамі]], якія селяцца ў вырабах з [[Драўніна|драўніны]]. Гэтыя віды [[Тачыльшчыкі|тачыльшчыкаў]] выдаюць гукі, падобныя на гук цікання [[гадзіннік]]а, з мэтай прыцягнення самак, рытмічна ўдараючы галавой аб сценкі сваіх хадоў у драўніне<ref name="Рос"/>. Гукавыя сігналы [[Цыкады|цыкад]] ствараюцца ваганнямі асобых тымбальных мембран, якія размяшчаюцца па баках першага брушнага сегмента ў выглядзе дзвюх выпуклых пласцін, пад якімі знаходзяцца паветраныя мяшкі — рэзанатары гуку. Самым распаўсюджаным спосабам генерацыі гукаў з’яўляецца выкарыстанне т.з. ''стрыдуляцыйных апаратаў''. Пры працы гэтага апарата спецыяльны «скрабок» трэцца аб «пілку» рабрыстай паверхні покрываў насякомага на якім-небудзь участку цела, у выніку чаго ўзнікаюць гукавыя сігналы. Асабліва шырокае распаўсюджванне гэты тып генерацыі гукаў атрымаў у атрадзе [[Прамакрылыя|прамакрылых]]<ref name="Тыщенко"/>. У [[Конікавыя|конікаў]], [[Grylloidea|цвыркуноў]] і [[Gryllotalpidae|мядзведак]] гук генеруецца шляхам трэння надкрылаў адно аб адно, і гэта здольнасць, як правіла, прысутнічае толькі ў самцоў. [[Саранчовыя]] для генерацыі гукаў выкарыстоўваюць рады зубчыкаў на сцягне апошняй пары ног, якім яны труць аб завостраны грэбень на адной з жылак пярэдняга крыла. Здольнасцю выдаваць гукі валодаюць і самцы, і самкі саранчовых. Працягласць, часта і рытм гукавых сігналаў з’яўляюцца індывідуальнымі ў розных відаў насякомых. [[Частата]] гукаў, якія выдаюцца цыкадамі, саранчовымі, цвыркунамі і мядзведкамі, знаходзіцца ў дыяпазоне ад 1,6 да 8,5 кГц, а ў большасці конікаў — у вобласці высокачастотных гукаў і [[ультрагук]]у аж да 30 кГц<ref name="Тыщенко"/>. ==== Свячэнне ==== [[Файл:Lampyris noctiluca.jpg|thumb|220px|Самка [[звычайны святляк|звычайнага светляка]].]] [[Файл:Glowing-roaches.jpg|thumb|220px|Таракан ''[[Lucihormetica luckae]].'']] {{Гл. таксама|Светлякі|Біялюмінесцэнцыя}} [[Біялюмінесцэнцыя|Біялюмінесцэнтнае свячэнне]] характэрна для некаторых груп насякомых<ref name="Тыщенко"/>. Больш за ўсё відаў з такой здольнасцю прадстаўлена сярод [[Цвердакрылыя|цвердакрылых]]. Колькасць, форма і размяшчэнне светлавых органаў у розных відаў вар’іруюць. У большасці з іх ёсць толькі адзін буйны святлівы орган на вентральным боку двух апошніх стэрнітаў брушка. У аснове свячэння ляжыць рэакцыя [[акісленне|акіслення]] [[люцыферын]]у пры ўдзеле спецыфічнага [[фермент]]у [[Люцыфераза|люцыферазы]], а таксама [[АТФ]] і [[іон]]аў [[Магній|магнію]]<ref name="Рос"/><ref name="Тыщенко"/>. Біялюмінесцэнтнае свячэнне найбольш распаўсюджана сярод [[Светлякі|жукоў-светлякоў]]. У іх сустракаюцца сігналы, звязаныя з [[Палавыя паводзіны жывёл|палавымі паводзінамі]] (пошукавыя і заклічныя сігналы ў самцоў і самак), ахоўныя і тэрытарыяльныя сігналы і нават светлавая [[мімікрыя]] (самкі роду ''Photuris'' выпраменьваць светлавыя сігналы гатовасці да спаравання, характэрныя для відаў роду ''Photinus'', якія жывуць на адной з імі тэрыторыі. Самцы ''Photinus'', прыцягнутыя такімі сігналамі, «трапляюць у пастку» і служаць ежай для драпежных самак роду ''Photuris''). Самкі паўднёваамерыканскіх светлякоў з роду ''[[Phrixcthrix]]'' здольныя выпраменьваць святло зялёнага і чырвонага колераў, прычым робяць гэта па чарзе або адначасова. У шчаўкуноў роду ''[[Pyrophorus]]'' ёсць два невялікія светлавыя органы, якія знаходзяцца на верхнім баку пярэднеспінкі, буйны святлівы орган знаходзіцца таксама на першым стэрніце брушка. Пад іх мімікрыруе таракан ''[[Lucihormetica luckae]]'', які жыве ў [[Эквадор]]ы і мае на верхняй частцы грудзей дзве плямы, якія выпраменьваюць флуарэсцыраванае святло (меркавана, [[Бактэрыі|бактэрыяльнага]] паходжання)<ref name="vransky2012"/>. Лічынкі камароў ''[[Arachnocampa]]'', якія жывуць у пячорах і гротах [[Аўстралія|Аўстраліі]] і [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]], плятуць гняздо з шоўка на столі пячор і звешваюць уніз ніткі з кропелькамі ліпкай вадкасці, а затым падсвятляюць іх уласным целам, прыцягваючы дробных насякомых<ref name="Green"/>. ==== Ферамоны ==== {{Гл. таксама|Ферамоны}} [[Ферамоны]] выкарыстоўваюцца насякомымі для самых разнастайных мэт. Яны выклікаюць у асобін таго ж віду рэакцыю ў адказ. У адных групах насякомых палавыя ферамоны вылучаюцца самкамі, у іншых — самцамі. Вылучаюць дзве функцыянальныя групы ферамонаў: рэлізеры і праймеры. Ферамоны-рэлізеры выклікаюць неадкладную паводзінскую рэакцыю. Яны шырока распаўсюджаны ў насякомых, апасродкуюць палавыя паводзіны, утварэнне скопішчаў, размеркаванне асобін у прасторы пры высокай шчыльнасці папуляцыі аднаго віду. Самымі важнымі з’яўляюцца палавыя ферамоны, якія аблягчаюць сустрэчу самцоў і самак. Ферамоны-праймеры выклікаюць павольныя рэакцыі і, спрыяючы фізіялагічным зменам, або тармозяць, або ўзбуджаюць паводзінскія рэакцыі. Напрыклад, самцы [[Саранча пералётная|пералётнай саранчы]] вылучаюць хімічнае рэчыва, якое выклікае сінхронную ліньку вялізнай колькасці асобін з утварэннем вялікіх раёў<ref name="Рос"/>. === Арыентацыя ў прасторы === [[Файл:Waggle dance - BEL.png|міні|447x447пкс|Арыентаванне на напрамку прамянёў сонца/вярбовачны танец меданосных пчол.]] Найважнейшым сродкам арыентацыі многіх насякомых служаць глядзельныя, гукавыя стымулы і пахі. [[Меданосныя пчолы]] выкарыстоўваюць арыентацыю па Сонцы для ўказання супляменнікам кірунку да крыніцы нектару (кругавы і віляючы танцы пчол). Маючы магчымасць арыентавацца па плоскасці палярызацыі святла, насякомыя могуць вызначыць становішча Сонца і ў хмарнае надвор’е<ref name="Тыщенко" />. [[Пчолы]] і [[восы]] таксама арыентуюцца, запамінаючы размяшчэнне свайго гнязда адносна прадметаў, якія атачаюць яго (дрэвы, хмызнякі, камяні і інш.). Перад тым, як паляцець, многія адзіночныя восы кружацца над гняздом, запамінаючы асноўныя вехі на шляху да яго. У выпадку пчол дастаткова перасунуць вулей у бок на адлегласць нават менш за адзін метр, як пчолы, якія вяртаюцца з ношкай, шукаюць яго на ранейшым месцы і не адразу знаходзяць яго на новым<ref name="Акимушкин"/>. Мурашкі-фуражыры могуць знаходзіць дарогу дамоў як у лясных умовах, выкарыстоўваючы свае сцяжынкі (на адлегласць да 200 метраў)<ref name="foraging"/>, так і ў пустынях. Каб не памерці ад дзённай спякоты, пустэльныя [[мурашкі-лятункі]] вымушаны знаходзіць найкарацейшы зваротны шлях да гнязда. ''[[Cataglyphis fortis]]'' выкарыстоўвае візуальныя арыенціры ў спалучэнні з іншымі сігналамі для навігацыі<ref name="Åkesson2002"/>. [[Фаэтончык чырвоны|Чырвоныя фаэтончыкі]] пры адсутнасці візуальных арыенціраў могуць адсочваць кірунак і адлічваць адлегласць унутраным [[крокамер]]ам, падлічваючы, колькі крокаў яны робяць у кожным кірунку. Інтэгруючы гэту інфармацыю, мурашкі знаходзяць найкарацейшы шлях да гнязда<ref name="Sommer2004"/>. Іншыя віды мурашак здольныя выкарыстоўваць для навігацыі [[магнітнае поле Зямлі]]<ref name="Banks2003"/> і выяўляць палярызаванае святло Сонца, якое выкарыстоўваецца для вызначэння кірунку<ref name="Fukushi2001"/><ref name="Wehner1969" />. === Фотатрапізм === {{Гл. таксама|Фотатрапізм}} [[Файл:Invasion pyrale 2016 09.jpg|злева|міні|160пкс|{{Нп5|Cydalima perspectalis|Самшытавыя агнёўкі|ru|Огнёвка самшитовая}}, прывабленыя святлом ліхтара.]] У большасці насякомых добра развітая рэакцыя на святло, пры гэтым яны могуць імкнуцца як да крыніцы святла, так і ад яго. На розных стадыях свайго жыццёвага цыклу насякомыя могуць па-рознаму рэагаваць на святло. Лічынкі [[Пакаёвая муха|пакаёвай мухі]] валодаюць адмоўным [[фотатаксіс]]ам і пазбягаюць святла, а дарослыя мухі характарызуюцца дадатным фотатаксісам і ляцяць на святло<ref name="Рос"/>. Палёт на штучныя крыніцы святла адзначаецца сярод прадстаўнікоў амаль усіх атрадаў насякомых<ref name="ФКС"/>. Пераважна гэта актыўныя падчас змяркання і ўначы насякомыя, але парой да крыніц святла прылятаюць віды, якія вядуць дзённы спосаб жыцця. Траекторыя палёту насякомых каля крыніц святла звычайна ўяўляе сабой складаную ламаную крывую. Праз некаторы час пасля прылёту да крыніцы святла насякомае можа пакінуць асветленую зону. Палёт насякомых на святло з’яўляецца складанай шматступеннай з’явай. З пачатку [[XX]] стагоддзя энтамолагамі прадпрымаліся спробы даць тлумачэнне гэтай з’яве, аднак адзінай тэорыі дагэтуль не існуе<ref name="ФКС"/>. Таксама сучасныя тэорыі не тлумачаць адзін важны факт, што ў адной сістэматычнай групе на ўзроўні роду адны яго прадстаўнікі ляцяць на святло, а іншыя — не<ref name="ФКС"/>. === Скопішчы і міграцыі === [[Файл:MonarchWanderungKlein.gif|thumb|250px|Схема маршруту міграцыі [[Данаіда манарх|манарха]].]] [[Файл:Pyrrhocoris apterus colony, 20100624-02.jpg|thumb|250px|Калонія [[Клоп-салдацік|клапоў-салдацікаў]].]] {{Гл. таксама|Міграцыі лускакрылых|Данаіда манарх}} Знакамітая сваёй здольнасцю ўтвараць буйныя раі (колькасцю да сотняў мільёнаў асобін), якія мігруюць на значныя адлегласці ў пошуках ежы, [[саранча]] (да 100 км у дзень)<ref name="brodsky"/>. [[Божыя кароўкі]] могуць утвараць масавыя скопішчы ў месцах зімовак. Прычыны зімовых скопішчаў і міграцый, якія папярэднічаюць ім, магчыма, звязаны з гістарычным станаўленнем гэтага сямейства, бо скопішчы характэрны менавіта для краін з халоднай зімой, якія засяляліся цеплалюбнымі відамі, якія змянілі свой тып харчавання і спосаб жыцця<ref name="Yablokov-Khizoryan1983"/><ref name="Yablokov-Khizoryan1969"/>. Некаторыя жукі здзяйсняюць групавыя пералёты. Напрыклад, [[плывунцы]], [[вадалюбы]] часам здзяйсняюць пералёты даволі вялікімі групамі пры перасяленні ў новыя вадаёмы<ref name="Лер"/>. [[Міграцыя жывёл|Міграцыйныя паводзіны]] сустракаецца ў матылёў і вядомая прыкладна ў 250 відаў<ref name="williams"/>, прычым усяго два дзясяткі з іх здзяйсняюць рэгулярныя і працяглыя па адлегласці пералёты<ref name="williams"/>. [[Данаіда манарх]] — самы вядомы мігрыруючы матыль, які штогод пераадольвае вялікія кантынентальныя адлегласці ў Паўночнай Амерыцы. Да міграцый здольныя і еўрапейскія віды: напрыклад, [[Vanessa cardui]] зімуюць у Паўночнай Афрыцы, дзе яны размнажваюцца, і новае пакаленне мігруе на поўнач, дзе выводзіцца летняе пакаленне матылёў. Пры міграцыях гэты від ляцяць групамі, з хуткасцю {{s|25—30 км/г}}, і могуць пераадольваць да 500 км у дзень<ref name="Harlan"/>. Большасць насякомых рассяляецца падчас пералётаў, але ў шэрагу відаў функцыю рассялення выконваюць лічынкі. Найбольш вядомымі з іх, схільнымі да міграцый у пошуках ежы, з’яўляюцца вусені [[Паходныя шаўкапрады|паходных шаўкапрадаў]] (''Thaumetopoeidae''). Падчас такіх міграцый гэтыя вусені перамяшчаюцца ланцужком адзін за адным<ref name="ЖЧ"/>. === Сацыяльныя насякомыя === {{main|{{нп5|Сацыяльныя насякомыя||ru|Общественные насекомые}}}} {{Гл. таксама|Мурашыная матка|{{нп5|Салдаты (насякомыя)||ru|Солдаты (насекомые)}}}} [[Файл:RayNorris termite cathedral mounds.jpg|thumb|240px|left|[[Тэрмітнік]]і некаторых відаў [[Тэрміты|тэрмітаў]] дасягаюць рэкордных для беспазваночных памераў.]] [[Файл:Nido di vespe.jpg|thumb|240px|left|Гняздо [[Аса французская|французскіх вос]].]] Сацыяльныя насякомыя (сацыяльныя насякомыя) складаюць каля 75 % біямасы ўсіх насякомых планеты<ref name="ae"/>. Яны адрозніваюцца не столькі сваімі буйнымі скопішчамі (хмары пералётнай саранчы маюць яшчэ вялікую колькасць, але гэта не сацыяльны від), але некалькімі асаблівасцямі паводзін. Для іх характэрна пасяленне ў сумесна пабудаваным гняздзе, догляд патомства, перакрыванне некалькіх пакаленняў і падзел абавязкаў ([[паліэтызм]]) сярод членаў іх сем’яў. Сем’і складаюцца з некалькіх [[Каста, заалогія|каст]]: палавых (рэпрадуктыўных самак і самцоў) і бясплодных рабочых асобін (рабочыя, {{нп5|Салдаты (насякомыя)|салдаты|ru|Солдаты (насекомые)}} і іншыя). Апошнія выконваюць усе функцыі ў сям’і, акрамя размнажэння<ref name="Браен" /><ref name="Wilson1971" />. «Каставы» поліэтызм цесна звязаны са з’явай каставага [[Палімарфізм, біялогія|палімарфізму]]<ref name="Захаров1978"/>. Сацыяльны спосаб жыцця ([[эўсацыяльнасць]]) выяўлены ва ўсіх прадстаўнікоў сямейства [[мурашкі]] (больш за {{s|12 000}} відаў) і атрада [[тэрміты]] (каля 3000). Адзіночныя віды мурашак і тэрмітаў у сучаснай фаўне не выяўлены. Грамадскі спосаб жыцця вядуць і некаторыя віды пчол і вос ([[меданосная пчала]], [[чмялі]], [[шэршні]] і іншыя). Але калі ў мурашак усе вядомыя навуцы віды з’яўляюцца цалкам сацыяльнымі, то ў іншых сямействах перапончатакрылых ([[пчолы]] і [[восы]]) назіраюцца ўсе стадыі пераходу ад адзіночнага ладу жыцця да грамадскага: перасацыяльнасць, субсацыяльнасць, паўсацыяльнасць, парасацыяльнасць і квазісацыяльнасць. У вос эўсацыяльнасць сустракаецца сярод падсямействаў {{нп5|Vespinae||ru|Vespinae}} (папяровыя восы, шэршні), {{нп5|Polistinae||ru|Polistinae}}, а сярод пчол у такіх групах, як [[Сапраўдныя пчолы]] (''Apidae'', уключаючы чмялёў, [[Meliponini|бязжальных]] і меданосных пчол), {{нп5|Halictidae||ru|Halictidae}}<ref name="Браен" /><ref name="Wilson1971" />. Характэрнай асаблівасцю грамадскіх насякомых служыць будаўніцтва буйных і складанаўстроеных гнёздаў (напрыклад, [[мурашнік]], [[тэрмітнік]]). Яны характарызуюцца асобай ахоўнай канструкцыяй, якая забяспечвае падтрыманне пастаянных і аптымальных паказчыкаў вентыляцыі, вільготнасці паветра і да т.п., якія забяспечваюць гадаванне расплоду, а ў відаў-грыбкаводаў ([[мурашкі-грыбкаводы]] і [[тэрміты]]) яшчэ і сімбіёнтных грыбоў. Памеры найбуйнейшых тэрмітнікаў дасягаюць 9 м у вышыню<ref name="Браен"/>. У пустэльных мурашак гнёзды могуць знаходзіцца пад зямлёй на глыбіні да 4 м, а па ўскосных даных — нават да 10 метраў<ref name="ЖЧ"/>. == Распаўсюджанне і месцы рассялення == {{Гл. таксама|Спіс інвазіўных відаў}} [[Файл:Namib desert beetle.jpg|thumb|250px|[[Чарнацелкі|Чарнацелка]] ''[[Onymacris unguicularis]]'' у [[Наміб|пустыні Наміб]] выкарыстоўвае кроплі вады, якая кандэнсуецца на яе ўласным целе. Для гэтага яна падстаўляе галаву і надкрылы ветру ў перыяд, калі смуга ахутвае пустыню.]] [[Файл:Leptodirus hochenwartii.jpg|thumb|250px|''[[Leptodirus hochenwartii]]'' — жук-[[траглабіёнты|траглабіёнт]], жыхар [[Шкацянскія пячоры|Шкацянскіх пячор]].]] Распаўсюджанне насякомых на Зямлі супадае з распаўсюдваннем наземнай флоры, пераважна [[Кветкавыя расліны|кветкавых раслін]]<ref name="Крыж"/>. Толькі крайнія палярныя вобласці і высакагор’і з вечнымі снягамі пазбаўлены насякомых. Пры гэтым насякомыя сустракаюцца ў такіх негасцінных экасістэмах, як бясснежныя вяршыні гор, засушлівыя пустыні, глыбокія [[пячоры]], а таксама ў маладых экасістэмах [[вулканічны востраў|астравоў вулканічнага паходжання]], якія нядаўна ўтварыліся<ref name="ЖЧ"/>. Найбольш шматлікія і разнастайныя насякомыя ў тропіках. Ва ўмераных шыротах краявідны склад насякомых не такі вялікі<ref name="ЖЧ"/>. Для агульнай характарыстыкі размяшчэння арэалаў самых розных насякомых звычайна выкарыстоўваюць шырока прызнаныя назвы буйных падзелаў сушы: [[Палеарктыка]], [[Неарктыка]], [[Галарктыка]], [[Амфіпацыфічны сектар]], [[Эфіопская вобласць]], [[Індамалайская зона|Арыентальная вобласць]], [[Арктагея]], [[Неатропіка]] і [[Аўстралійская вобласць]]. Найважнейшым фактарам, які прадвызначае распаўсюджанне насякомых, з’яўляюцца іх харчовыя сувязі. Асабліва гэта характэрна для фітафагаў і некаторых паразітычных перапончатакрылых і двухкрылых. У [[Манафагія|манафагаў]] і вузкіх [[Алігафагія|алігафагаў]] іх арэалы часта супадаюць з распаўсюджаннем іх кармавых раслін ці здабычы<ref name="Крыж"/>. Многія віды насякомых рассяліліся практычна па ўсім свеце пры ўдзеле чалавека<ref name="Крыж"/>. У першую чаргу гэта яго сужыцелі — жыхары жылля і запасаў, паразіты чалавека і найважнейшых хатніх жывёл. Гэтак жа шырока рассяліліся па свеце і многія шкоднікі сельскагаспадарчых культур, але іх арэалы абмежаваны звычайна распаўсюджваннем гэтых культур і кліматычнымі ўмовамі<ref name="Крыж"/>. Нярэдкія шырока распаўсюджаныя віды і сярод насякомых, незвязаных з чалавекам. Напрыклад, [[Vanessa cardui|матыль Vanessa cardui]] жыве ў трапічных і ўмераных абласцях усіх кантынентаў, акрамя Паўднёвай Амерыкі. Многія роды таксама маюць гіганцкія арэалы — часам амаль усясветнымі. Нароўні з гэтым шмат якія таксоны валодаюць вельмі вузкімі арэаламі або з’яўляюцца эндэмікамі. Да іх ліку адносяцца шматлікія горныя і астраўныя формы<ref name="Крыж"/><ref name="koch"/>. Цэлы шэраг насякомых ад жыцця на сушы перайшоў да жыцця ў вадзе. Воднымі, гэта значыць тым, што дыхаюць за кошт растворанага ў вадзе кіслароду, з’яўляюцца толькі лічынкі насякомых, імага якіх здольныя пакідаць ваду. Насякомыя сустракаюцца ў прэсных вадаёмах любых тыпаў (уключаючы падземныя), аднак пераважная большасць з іх аддаюць перавагу невялікім, слаба праточным вадаёмам з багатай расліннасцю. Некаторыя насякомыя, напрыклад клапы-вадамеры (''[[Hydrometridae]]'', ''[[Gerridae]]''), жывуць на паверхні вады, перамяшчаючыся па ёй, адштурхваючыся нагамі ад плёнкі [[Паверхневае нацяжэнне|паверхневага нацяжэння]]. Прадстаўнікоў сямейства ''[[Halobatidae]]'' — т.зв. марскіх вадамераў — можна сустрэць у моры. Прадстаўнікі роду ''[[Halobates]]'' — адзіныя з усіх насякомых, якія жывуць у адкрытым акіяне за сотні кіламетраў ад берага<ref name="ЖЧ"/>. Аднак марскіх вадамераў нельга лічыць сапраўднымі воднымі насякомымі, з прычыны таго, што, жывучы на паверхні вады, яны харчуюцца трупамі жывёл, якія ўсплываюць на паверхню, а адкладаюць яйкі на плаваючыя водарасці, пер’е птушак і да т.п. Сапраўдных марскія насякомых, якія развіваюцца ў марской вадзе, каля дзясятка відаў з атрада [[Двухкрылыя|двухкрылых]]<ref name="ЖЧ"/>. Толькі ў віду камароў-даўганожак ''[[Limonia monostromia]]'', які сустракаецца ля берагоў Японіі, увесь цыкл развіцця звязаны з морам<ref name="ЖЧ"/>. Вялікую і разнастайную групу складаюць насякомыя-[[Сінантропныя арганізмы|сінантрапы]] (спадарожнікі чалавека), здольныя пасяляцца ў жыллі чалавека, гаспадарчых пабудовах, харчовых складах, збожжасховішчах {{s|і г.д.}}<ref name="ЖЧ"/> === Экстрэмальныя ўмовы пасялення === [[Файл:Gynaephora groenlandica 5917592.jpg|thumb|250px|Вусеняў матылёў-[[Ваўнянкі|ваўнянак]] ''[[Gynaephora groenlandica]]'' можна сустрэць у Грэнландыі.]] Па сваёй здольнасці засяляць самыя розныя месцапражыванні насякомыя не маюць сабе роўных, і асобныя іх віды прыстасаваліся да жыцця ў самых розных, парой неверагодных і экстрэмальных умовах<ref name="Крыж"/>. Яны засяляюць нават прыпалярныя вобласці: [[Антарктыда|Антарктыду]] і Арктыку ([[Грэнландыя|Грэнландыю]], [[Новая Зямля|Новую Зямлю]], [[востраў Урангеля]], [[Чукоцкі паўвостраў]] і іншыя). Эндэмік [[Антарктыка|Антарктыкі]] бяскрылы [[Камары-званцы|камар-званец]] ''[[Belgica antarctica]]'' з сямейства {{btname|[[Chironomidae]]|}} (атрад [[двухкрылыя]]) — да таго ж найбуйнейшая сапраўды сухапутная (якое не пакідае паверхня зямлі) жывёла Антарктыды<ref name="antarctica"/>. Вусені матыля ''[[Gynaephora groenlandica]]'' (сямейства [[Ваўнянкі|ваўнянак]], Грэнландыя і Канада) здольныя падчас зімовак перажываць тэмпературы да −70&nbsp;°C<ref name="Zool"/>. Іншы від запалярных [[ваўнянкі|ваўнянак]] — [[ваўнянка Кузняцова]] — сустракаецца толькі на [[Востраў Урангеля|востраве Урангеля]]. Востраў Грэнландыя насяляе некалькі [[Эндэмік|эндэмічных відаў]] насякомых, напрыклад жук ''[[Atheta groenlandica]]''<ref name="Bergersen"/>. Недалёка ад [[палярны круг|палярнага круга]] на паўночным усходзе [[Якуція|Якуціі]] сустракаецца [[апалон арктычны]] (''Parnassius arcticus'')<ref name="kaabak"/>. Тэрмафільны паўводны жук ''[[Zaitzevia thermae]]'' здольны насяляць у [[Геатэрмальная крыніца|геатэрмальных крыніцах]]. У штаце [[Мантана]] ([[ЗША]]) ён выяўлены ў незвычайна цёплых водах з тэмпературай да +29&nbsp;°C<ref name="Zaitzevia"/>. Лічынкі камара ''[[Polypedilum vanderplanki]]'' у [[Нігер]]ыі здольныя жыць у водах з тэмпературай +60…+70&nbsp;°C і перажываць засуху ў вадаёмах, якія цалкам перасыхаюць<ref name="Акимушкин"/>. Лічынкі мух ''[[Helaeomyia petrolei]]'' з [[Каліфорнія|Каліфорніі]] (ЗША) харчуюцца мёртвымі насякомымі, якія зваліліся ў [[нафта]]выя лужыны, што робіць іх адзінымі ў свеце насякомымі, здольнымі выжываць у сырой нафце — субстанцыі, звычайна атрутнай для членістаногіх<ref name="ae"/><ref name="thorpe"/>. Насякомыя ў сваім распаўсюджанні таксама заходзяць высока ў горы: жужаль ''[[Bembidion bracculatum]]'' у [[Гімалаі|Гімалаях]] жыве на вышынным поясе ад 4300 да 5000 м, у зоне начнога снегу. У [[Афганістан]]е і [[Таджыкістан]]е [[жаўтушка Марка Пола]] сустракаецца ў гарах на вышынях ад 3000 да 5000 м<ref name="Tuzov"/>. Месцапражыванне большасці відаў [[Parnassius|матылёў-апалонаў]] распасціраецца ў горах на вышыні да 2000 м, а ў Азіі на вышынях {{s|да 3700—4200 м}} над [[узровень мора|узроўнем мора]] аж да мяжы вечных снягоў і льдоў<ref name="kaabak"/>. У Гімалаях, у наваколлях [[Эверэст]]а, ''[[Parnassius epaphus]]'' жыве на вышыні да 6000 м {{s|н. у. м.}}<ref name="EB"/> Пустынныя мурашкі ''[[Cataglyphis bicolor]]'' (якія насяляюць [[Сахара|Сахару]]), ''[[Ocymyrmex]]'' (пустыня [[Наміб]]) і ''[[Melophorus]]'' ([[пустыні Аўстраліі]]) здольныя фуражаваць пад пякучым Сонцам і пры тэмпературы паверхні да +60&nbsp;°C<ref name="MostHeatTolerant" />. == Экалогія == === Узаемаадносіны з іншымі арганізмамі === [[Файл:Bee Collecting Pollen 2004-08-14.jpg|thumb|250px|[[Меданосная пчала]] (''Apis mellifera''), якая апыляе кветку.]] [[Файл:MelkendeAmeise.jpg|thumb|200px|[[Трафабіёз]] мурашак з тлямі.]] [[Файл:Paussidae.png|thumb|200px|Шырокія вусікі мірмекафільных [[паўсіны|жукоў-паўсінаў]] маюць адмысловыя залозы, якія вылучаюць рэчывы, што злізваюць мурашкі.]] Падчас працяглай эвалюцыі ў насякомых утварыліся шматстайныя [[Тыпы адносін паміж арганізмамі|тыпы ўзаемаадносін з іншымі арганізмамі]]: адмоўныя формы ўзаемадзеянняў паміж відамі ([[паразітызм]], [[драпежніцтва]], [[Канкурэнцыя (біялогія)|канкурэнцыя]]) і станоўчыя ([[каменсалізм]], [[мутуалізм]], [[інквілінізм]] і г.д.)<ref name="Захваткин" />. ==== Сімбіёнты і каменсалы ==== {{main|Сімбіёз}} Самым яскравым прыкладам сімбіёзу насякомых з [[Энтамафільныя расліны|раслінамі]] служыць вялікая, разнастайная і паспяховая ў эвалюцыйным плане група апыляльнікаў ([[пчолы]], [[матылі]]) і [[трафабіёз]] мурашак з тлямі. Важную ролю на пачатковым этапе [[Каэвалюцыя|каэвалюцыі]] насякомых і кветкавых раслін і з’яўленні энтамафіліі адыграла [[антафілія]] (паглынанне пылка і нектару). Антафілія вядомая не толькі сярод найбольш вядомых апыляльнікаў (напрыклад, пчол і матылёў), але і сярод многіх іншых груп насякомых ([[цвердакрылыя]], [[двухкрылыя]], [[трыпсы]], [[пільшчыкі]] і іншыя). Да 80 % відаў кветкавых раслін апыляюцца насякомымі<ref name="Захваткин"/>. У сваю чаргу, насякомыя набылі цэлы шэраг прыстасаванняў для збору пылка і нектару, асабліва характэрных у [[пчолы|пчаліных]]. [[Падзь, пчалярства|Падзь]], якая вылучаецца [[тлі|тлямі]], [[Чарвяцы|чарвяцамі і шчытоўкамі]] і іншымі сысучымі раўнакрылымі насякомымі (''[[Homoptera]]'' ці ''[[Sternorrhyncha]]'' і ''[[Auchenorrhyncha]]''), з’яўляецца смачнай ежай для [[мурашкі|мурашак]]. Яны літаральна «дояць» іх, абараняюць і садзейнічаюць пры распаўсюджанні маладых асобін<ref name="Delabie"/>. Іншым прыкладам сімбіёнтных адносін з раслінамі служаць энтамахарыя і як прыватны выпадак [[мірмекахарыя]]. У свеце вядома больш за 3 тыс. відаў раслін, чыё насенне распаўсюджваюць мурашкі (каля 1 % флоры). Мірмекахарыя ўласцівая {{bt-bellat|фіялка{{!}}фіялцы|Viola}}, {{bt-bellat|рафлезія{{!}}рафлезіі|Rafflesia}} і многім іншым. З лясных раслін сярэдняй паласы да [[Спіс мірмекахорных раслін Еўропы|мірмекахорным]] адносяцца [[ажыка валасістая]], [[падалешнік еўрапейскі]], віды родаў [[мар'яннік]], [[чубатка]], [[падтыннік]], [[грушанка]] і многія інш.<ref name="review"/> Найбольшая колькасць сімбіёнтаў і каменсалаў жыве ў гнёздах грамадскіх насякомых, вылучаюць цэлыя спецыялізаваныя групы [[Мірмекафілія|мірмекафілаў]] і [[тэрмітафілы|тэрмітафілаў]]. Яны маюць як марфалагічныя прыстасаванні, так і паводзінскія рэакцыі, якія дазваляюць ім уступаць у цесныя сімбіятычныя сувязі з мурашкамі і тэрмітамі. Напрыклад, у [[паўсіны|паўсінаў]] на целе маюцца адмысловыя залозы (якія вылучаюць рэчывы, што злізваюць мурашкі), якія знаходзяцца на вусіках, а ў [[Ашчупнікі|жукоў-ашчупнікоў]] па баках цела. Таксама ферамонамі і іншымі вылучэннямі прыцягваюць мурашак мірмекафільныя вусені матылёў-[[Блакітніцы|блакітніц]], некаторыя [[стафілініды]]<ref name="ЖЧ"/>. Прыкладам інквілізму могуць паслужыць [[Наезнікі|перапончатакрылыя-наезнікі]], [[Лічынка|лічынкі]] якіх, пасяляючыся ў {{нп5|Гал (біялогія)|галах|en|Gall}}, спачатку высмоктваюць лічынку, якая ўтварыла гэты гал, а затым пачынаюць харчавацца сценкамі гала самой расліны. Некаторыя [[двухкрылыя]] адкладваюць яйкі ў ракавіны [[малюск]]аў, а затым іх лічынка есць тканкі гаспадара. Пасля гэтага яна ператвараецца ў [[пупарый]], а ракавіну выкарыстоўвае ў якасці сховішча<ref name="БЭС">{{Крыніцы/Биологический энциклопедический словарь|з=230}}</ref>. Сярод бактэрый прыкладам аблігатных унутрыклеткавых сімбіёнтаў служыць [[Wolbachia|вальбахія]] (''Wolbachia''). Гэтым родам бактэрый інфікавана да 20 % усіх відаў насякомых. Яны маюць для іх як дадатнае (павышэнне пладавітасці і прыстасаванасці некаторых насякомых), так і адмоўнае значэнне ([[Андрацыд (біялогія)|андрацыд]], [[партэнагенез]], дэгенерацыі эмбрыёнаў, [[фемінізацыя (біялогія)|фемінізацыя]])<ref name="Захараў"/><ref name="Kazmer"/>. ==== Паразіты і паразітоіды ==== {{main|Паразітызм|Паразітоід|Звышпаразітызм}} {{Гл. таксама|:Катэгорыя:Паразітычныя насякомыя}} Паразітызм можа быць аблігатным, калі паразіт не можа існаваць без {{нп5|Гаспадар (біялогія)|гаспадара|en|Host (biology)}}, і часовым або факультатыўным. Сярод шматклетачных арганізмаў, якія паразітуюць на насякомых, найбольш вядомыя [[кляшчы]] і [[нематоды]]. У самім класе насякомых ёсць некалькі спецыялізаваных атрадаў паразітаў (тыповы прыклад — {{bt-bellat|пухаеды|}}, {{bt-bellat|вошы|}}, {{bt-bellat|блыхі|}}, {{bt-bellat|наезнікі|}}, {{bt-bellat|вееракрылыя|Strepsiptera}})<ref name="Захваткин" />. Нават сярод жукоў ёсць віды, якія паразітуюць на пазваночных, напрыклад {{bt-bellat|Бабровая блыха{{!}}бабровыя блыхі|}}, якія з’яўляюцца эктапаразітамі рачных баброў роду {{bt-bellat||Castor}}<ref name="castoris"/>, род {{bt-bellat||Leptinus}} на {{bt-bellat|палёўкі{{!}}палёўках|}}, {{bt-bellat||Sliphopsyllus}} на {{bt-bellat|Хахуля{{!}}хахулі|}}. Таксама некаторыя паўднёваамерыканскія {{bt-bellat|стафіліны|}} з’яўляюцца эктапаразітамі {{bt-bellat|Грызуны{{!}}грызуноў|}}, а іх трапічная трыба {{bt-bellat||Amblyopini}} у стадыі імага паразітуе на пазваночных<ref name="Кащеев1999"/>. <gallery> Pthirus pubis - crab louse.jpg|{{bt-bellat|Лабковая вош|Phthirus pubis}} выклікае лабковы [[педыкулёз]] ці [[фтырыяз]] Pediculus humanus.JPG|{{bt-bellat|Чалавечая вош|Pediculus humanus}}, [[пераносчык]] [[Сыпны тыф|сыпнога]] і [[зваротны тыф|зваротнага тыфу]] PulexIrritans.jpg|{{bt-bellat|Блыха чалавечая|Pulex irritans}}, пераносчык узбуджальніка [[Чума|чумы]] Strepsiptera-halictophagida.gif|{{bt-bellat|Вееракрылыя|Strepsiptera}}, паразіты пчол і вос </gallery> '''[[Паразітоід]]ы''' адрозніваюцца ад сапраўдных паразітаў тым, што ў выніку забіваюць свайго гаспадара, а іх дарослая стадыя жыве свабодна. Большая частка вядомых у свеце паразітоідаў (больш за 50 % ад прыкладна 140 тысяч відаў) выяўлена ў атрадзе {{bt-bellat|перапончатакрылыя|}} ({{s|67 000}} відаў). Самыя важныя паразітоіды ў межах гэтай вялікай групы — гэта {{bt-bellat|наезнікі|}} ({{bt-bellat||Ichneumonidae}}, {{bt-bellat|браканіды|}}, {{bt-bellat||Proctotrupoidea}}, {{bt-bellat||Platygastroidea}} і {{bt-bellat||Chalcidoidea}}) і некаторыя [[восы]] з {{bt-bellat|Блішчанкі (надсямейства){{!}}блішчанак|Chrysidoidea}} ({{bt-bellat||Bethylidae}}, {{bt-bellat||Chrysididae}}, {{bt-bellat||Dryinidae}}) і {{bt-bellat||Vespoidea}}, якія паралізуюць ахвяру. Сярод іншых паразітоідаў прысутнічаюць {{bt-bellat|двухкрылыя|}} насякомыя (больш за 15 тысяч відаў; асабліва сярод сямействаў {{bt-bellat|тахіны|Tachinidae}}, {{bt-bellat||Pipunculidae}}, {{bt-bellat|вялікагалоўкі|Conopidae}}), некаторыя {{bt-bellat|жукі|Coleoptera}} (каля 4 тысяч відаў; {{bt-bellat||Ripiphoridae}} і {{bt-bellat||Rhipiceridae}}) і {{bt-bellat|вееракрылыя|Strepsiptera}}. У цэлым каля 10 % усіх насякомых з’яўляюцца паразітоідамі. <gallery> Aleiodes indiscretus wasp parasitizing gypsy moth caterpillar.jpg|Наезнік {{bt-bellat||Aleiodes indiscretus}} нападае на вусеня {{bt-bellat|няпарны шаўкапрад{{!}}няпарнага шаўкапрада|}} Parasitic wasp.jpg|Наезнік {{bt-bellat||Peristenus digoneutis}}, які коле яйцакладам тлю Schlupfwespe01.jpg|''[[Dolichomitus]]'' sp., які праколвае драўніну для адкладкі яйца ў лічынку </gallery> '''Звышпаразітызм'''. Сярод энтамафагаў-[[наезнікі|наезнікаў]] вядомыя выпадкі [[звышпаразітызм]]у, або гіперпаразітызму. У выпадку звышпаразітызму назіраецца паразітаванне аднаго паразіта (звышпаразіт, гіперпаразіт) у іншым. У гэтым выпадку звышпаразіт завецца паразітам другога парадку, а яго [[Гаспадар (біялогія)|гаспадар]] — паразітам першага парадку. Напрыклад, наезнік {{bt-bellat||Asecodes albitarsus}} заражае мнагаеднага звышпаразіта {{bt-bellat||Dibrachys boucheanus}}, а ён, у сваю чаргу, можа паражаць наезнікаў {{bt-bellat|апанталес групавы|Apanteles glomeratus}}, якія паразітуюць на [[вусень|вусенях]] матылёў-[[Бялянкі, матылі|бялянак]]. Звышпаразітызм досыць шырока распаўсюджаны сярод паразітычных насякомых, у прыватнасці ў наезнікаў сямействаў {{bt-bellat||Ichneumonidae}}, {{bt-bellat||Encyrtidae}} і некаторых іншых<ref name="Захваткин"/>. ==== Гнездавы і сацыяльны паразітызм ==== {{main|Сацыяльны паразітызм у мурашак|Пчолы-зязюлі|Клептапаразітызм|Гнездавы паразітызм}} [[Файл:Epeoloides coecutiens 03.JPG|thumb|200px|[[Пчолы-зязюлі|Пчала-зязюля]] ''Epeoloides coecutiens'' не мае свайго гнязда і спіць на галінцы.]] Некаторыя насякомыя гвалтоўна ці тайна прысвойваюць чужы кармавы (клептапаразіты) або гнездавы рэсурс (гнездавы і сацыяльны паразітызм). Мухі-клептапаразіты, напрыклад, прадстаўнікі сямействаў ''[[Chloropidae]]'' і ''[[Milichiidae]]'', наведваюць павуціны, крадучы ў павукоў частку іх здабычы. Іншыя гэтак жа паступаюць з ''[[Ктыры|ктырамі]]'' і мурашкамі роду ''[[Crematogaster]]''<ref>Wild, A. L. & Brake, I. 2009. Field observations on ''Milichia patrizii'' ant-mugging flies (Diptera: Milichiidae: Milichiinae) in KwaZulu-Natal, South Africa. ''[[African Invertebrates]]'' '''50''' (1): 205—212.</ref>. Самка [[Пчолы-зязюлі|пчол-зязюль]] і некаторых вос з падобнымі паводзінамі пранікае ў гняздо гаспадара і забівае там матку калоніі. Затым яна адкладвае свае ўласныя яйкі, а рабочыя асобіны віду-гаспадара пасля выкормліваюць лічынак віду-паразіта. Менавіта так паступаюць чмялі-зязюлі падрода ''[[Psithyrus]]'' і больш за 700 відаў роду ''[[Nomada]]'', якія паразітуюць на пчолах з родаў ''[[Andrena]]'', ''[[Lasioglossum]]'', ''[[Eucera]]'', ''[[Melitta]]'' і ''[[Panurgus]]''. Сваіх гнёздаў пчалы-зязюлі не будуюць, і ў іх няма апарата для збору пылка, а з-за адсутнасці апушвання яны знешне больш падобныя на вос, чым на пчол. Некалькі тысяч відаў пчол-зязюль вядомы ў сямействах ''[[Apidae]]'', ''[[Megachilidae]]'' і ''[[Halictidae]]''<ref name="biobee"/>. [[Гнездавы паразітызм]] у мурашак прымае форму [[Сацыяльны паразітызм у мурашак|сацыяльнага паразітызму]], пры якім паразіт цалкам або часткова (часова, факультатыўна) існуе дзякуючы іншым грамадскім насякомым. Аплодненая самка віду-паразіта (''[[Lasius umbratus]]'' або [[рудая лясная мурашка|рудай лясной мурашкі]]) пранікае ў гняздо віду-гаспадара (''[[Чорная садовая мурашка|Lasius niger]]'' або [[Бурая лясная мурашка|бурай лясной мурашкі]] адпаведна), забівае ў ім [[Мурашыная матка|царыцу]], займаючы яе месца, і пачынае адкладаць свае ўласныя яйкі. Рабочыя асобіны, якія выйшлі з іх, паступова засяляюць [[мурашнік]], змяняючы яго гаспадароў. [[Мурашкі-амазонкі]] (''Polyergus'') крадуць коканы відаў-«рабоў», каб тыя затым выконвалі ўсе працы па гняздзе<ref name="ЖЧ" />. ==== Абарона ад драпежнікаў ==== {{Гл. таксама|Мімікрыя}} Для шмат якіх відаў насякомых як сродак абароны характэрны [[танатоз]] — часавая нерухомасць, пры якой яны прыкідваюцца мёртвымі. Пры верагоднай небяспецы такія насякомыя звычайна заміраюць і падаюць з раслін на подсціл. Для мноства насякомых з самых розных сістэматычных груп таксама характэрны [[міметызм]] — адна з формаў [[Мімікрыя|мімікрыі]], якая дасягаецца шляхам падабенства з дэталямі атачэння ці загадзя неядомымі прадметамі. Многія віды маюць заступніцкую афарбоўку, якая імітуе аб’екты нежывой прыроды — сухое лісце, галінкі, кавалачкі кары, птушыны прыплод. Адным з відаў адпужвальнай афарбоўкі з’яўляюцца «вочкі» на крылах. Яны размяшчаюцца на пярэдніх і/ці задніх крылах і імітуюць [[вока|вочы]] пазваночных жывёл. У спакойным стане насякомыя з такой афарбоўкай звычайна сядзяць, склаўшы крылы, а патрывожаныя, раскрываюць пярэднія крылы і дэманструюць адпужвальныя ярка афарбаваныя ніжнія крылы. Падобная стратэгія абароны адзначаецца ў многіх матылёў, шэрагу багамолаў, конікаў. <gallery> Phromnia Rosea Anja Reserve Madagascar.jpg|Прадстаўнікі віду {{нп5|Phromnia rosea||ru|Phromnia rosea}} ([[Мадагаскар]]), сядаючы на сцябло расліны, размяшчаюцца ў пэўным парадку, ствараючы «суквецце» Orange Oakleaf (Kallima inachus) at Samsing, Duars, West Bengal W IMG 6238.jpg|Матыль {{нп5|Kallima inachus||ru|Kallima inachus}} са складзенымі крыламі выглядае як сухі ліст LeafInsect.jpg|Палачнік «вандроўны ліст» ({{нп5|Phyllium||ru|Phyllium}}) TettigoniidaeSpecies.JPG|Трапічны конік, які пераймае сухому лісту Hemaris fuciformis MHNT dos.jpg|{{нп5|Hemaris fuciformis||ru|Hemaris fuciformis}} імітуе [[чмялі|чмялёў]] Peruvian Leaf Katydid.jpg|Конік {{нп5|Typophyllum erosum||ru|Typophyllum erosum}} </gallery> Афарбоўка і знешні выгляд многіх насякомых на розных стадыях развіцця тым ці іншым спосабам звязаны з абаронай ад ворагаў. Шэраг відаў валодае дрэнным пахам і непрыемным смакам або атрутныя, усё гэта робіць іх неядомымі. Паспрабаваўшы такое насякомае адзін раз, драпежнікі будуць пазбягаць падобны від у далейшым. '''Апасематызм''' — перасцерагальныя афарбоўка і форма цела. Класічным прыкладам з’яўляецца яркая афарбоўка, пераважна прадстаўленая як спалучэнне чырвонага, аранжавага і жоўтага колераў з чорным, у насякомых, якія маюць атрутную [[Гемалімфа|гемалімфу]]: у [[Божыя кароўкі|божых каровак]], [[Шпанкі|жукоў-шпанак]], [[Геліканіды|матылёў-геліканідаў]] і многіх іншых. Некаторыя матылі і мухі імітуюць вос і чмялёў, напрыклад, [[журчалкі|мухі-журчалкі]], [[шклянніцы]], бражнік {{нп5|Hemaris fuciformis||ru|Hemaris fuciformis}}, {{нп5|Hemaris tityus||ru|Hemaris tityus}}. '''Сінапасематызм''' — несапраўдная, або мюлераўская [[мімікрыя]] — узгодненыя, падобныя афарбоўка і форма цела ў некалькіх розных відаў, якія валодаюць развітымі іншымі сродкамі абароны ад драпежнікаў. Пры «мюлераўскай» мімікрыі віды, якія імітуюць адзін аднаго, у аднолькавай меры неядомыя. Падобныя афарбоўка і знешні выгляд павялічваюць эфектыўнасць адпужвання. Адным з такіх прыкладаў з’яўляецца дзённы паруснік ''[[Papilio laglaizei]]'' ([[Новая Гвінея]]), які пераймае афарбоўку і форму крылаў [[ураніі]] ''[[Alcides agathyrsus]]''<ref name="smart"/> '''Псеўдаапасематызм''' — сапраўдная, або бейтсава [[мімікрыя]]. Многія, пазбаўленыя такіх сродкаў абароны, як «неядомасць і атрутнасць», часта [[мімікрыя|мімікрыруюць]] пад неядомыя віды. Пры гэтай форме мімікрыі віды, якія не маюць ахоўных механізмаў, валодаюць такімі ж афарбоўкай і формай цела, як адзін ці некалькі абароненых відаў. Гэты від мімікрыі найбольш развіты менавіта ў [[Лускакрылыя|лускакрылых]]. Так, паўднёваамерыканскія [[Паруснікі (матылі)|паруснікі]] ''[[Papilio bachus]]'', ''[[Papilio zagreus]]'', [[Бялянкі, матылі|бялянка]] ''[[Dismorphia astynome]]'' пераймаюць афарбоўку і форму крылаў неядомых відаў [[Геліканіды|геліканідаў]]. Паруснік ''[[Papilio agestor]]'' імітуе неядомую [[данаіда сіта|данаіду сіту]] (''Paratica sita''). Шэраг відаў [[Вусачы (жукі)|жукоў-вусачоў]] (''Cerambycidae'') часта імітуюе джалячых [[Перапончатакрылыя|перапончатакрылых]]. <gallery> Coccinella septempunctata qtl1.jpg|Яркая перасцерагальная афарбоўка [[сямікропкавая кароўка|сямікропкавай кароўкі]] Meloe proscarabaeus, Odessa.jpg|Шпанка {{Нп5|майка звычайная|3=ru|4=Майка обыкновенная}}, якая мае атрутную гемалімфу Automeris ioPCCA20040704-2975AB1.jpg|Адпужвальная афарбоўка ў выглядзе «вачэй» на крылах ''[[Automeris io]]'' Catocala sponsa on tree 2008.JPG|Ахоўная афарбоўка [[Малінавая ордэнская стужка|пурпурнай стужачніцы]] Papilio laglaizei male.JPG|Мімікрыя неядомым відам. ''[[Papilio laglaizei]]'' мімікрыруе ''[[Alcides agathyrsus]]'' </gallery> Шэраг насякомых, пераважна жукі, маюць вельмі цвёрдыя і трывалыя покрывы цела, якія абараняюць іх у той ці іншай ступені ад драпежнікаў. Шэраг жукоў мае жахлівыя і часам вельмі небяспечныя сківіцы: [[рагачы]], [[жужлі]], некаторыя [[Вусачы (жукі)|вусачы]]. Некаторыя насякомыя маюць залозы з атрутнымі і пахучымі сакрэтамі. Самым яскравым прыкладам падобнага спосабу абароны з’яўляюцца [[Бамбардзір, жук|жукі-бамбардзіры]]. Яны маюць залозы, якія выдзяляюць сумесь хімічных рэчываў, якія, уступаючы ва ўзаемадзеянне адно з адным у адмысловай камеры брушка, выклікаюць экзатэрмічную рэакцыю і разаграванне сумесі да 100&nbsp;°C. Утвораная сумесь рэчываў выкідваецца праз адтуліны на кончыку брушка. Даволі часта сустракаюцца насякомыя, якія маюць атрутную [[Гемалімфа|гемалімфу]]. Шэраг відаў практыкуе сужыццё з абароненымі жывёламі. Прыкладам можа служыць [[мірмекафілія]] — выгоднае для насякомых сужыццё з [[Мурашкі|мурашкамі]] ў іх гнёздах, дзе яны знаходзяць не толькі абарону, але і ежу. Некаторыя віды насякомых аддаюць перавагу скрытнаму ладу жыцця, жывуць у цяжкадаступных месцах, надзейна абароненых ад ворагаў. Многія насякомыя вядуць начны спосаб жыцця, які дзейсна ахоўвае іх ад магчымых нападаў птушак і іншых дзённых драпежнікаў. === Натуральныя ворагі і захворванні === {{Гл. таксама|Энтамапатагенныя вірусы|Энтамапатагенныя грыбы|Энтамапатагенныя нематоды|:Катэгорыя:Паразіты насякомых}} [[Файл:Argiope bruennichi ukr.jpg|thumb|200px|{{нп5|Argiope bruennichi||uk|Аргіопа тигрова}}, як і многія павукі, харчуецца насякомымі.]] [[Файл:Lacerta agilis male 2011 G2.jpg|thumb|200px|Многія яшчаркі харчуюцца насякомымі.]] [[Файл:Drosera anglica ne2.jpg|thumb|200px|[[Расіца англійская]] са «злоўленымі» ёю стракозамі {{нп5|Enallagma cyathigerum||en|Enallagma cyathigerum}}''.'']] Натуральнымі ворагамі насякомых (энтамафагамі) з’яўляюцца розныя шматлікія патагенныя [[мікраарганізмы]], паразітычныя і драпежныя беспазваночныя жывёлы. Таксама насякомыя з’яўляюцца ежай для многіх [[Пазваночныя|пазваночных жывёл]]<ref name="хиж"/>. Насякомыя знішчаюцца рознымі энтамафагамі на ўсіх стадыях развіцця. У наш час сярод мікраарганізмаў вядомыя розныя ўзбуджальнікі [[бактэрыяльнае заражэнне|бактэрыяльных]], [[Вірусныя захворванні|вірусных]], грыбковых і [[Прасцейшыя|пратазойных]] захворванняў насякомых. Напрыклад, [[бакулавірусы]] з’яўляюцца ўзбуджальнікамі вірусных захворванняў розных відаў, пераважна [[Лускакрылыя|лускакрылых]]. Вядома звыш 400 відаў грыбоў, якія выклікаюць розныя захворванні насякомых<ref name="хиж"/>. Усе яны з’яўляюцца прадстаўнікамі чатырох класаў: фікаміцэты, [[аскаміцэты|сумчатыя]], [[базідыяміцэты|базідыяльныя]] і [[дэйтэраміцэты|недасканалыя грыбы]]. З класа фікаміцэтаў найбольш вядомыя прадстаўнікі роду ''[[Entomophthora]]''. З групы сумчатых грыбоў часцей за ўсё паразітуюць віды родаў ''[[Cordyceps]], [[Hypocrella]], [[Hirsutella]], [[Sporotrichum]]'' і інш. Асаблівую вядомасць маюць некаторыя прадстаўнікі роду ''[[Cordyceps]]'' у сувязі з уплывам на паводзіны насякомых, на якіх яны паразітуюць, напрыклад [[кардыцэпс аднабокі]], які паразітуе на мурашках, і [[кардыцэпс кітайскі]] — на вусенях матыля ''[[Hepialus armoricanus]]''. Сярод прадстаўнікоў недасканалых грыбоў насякомых дзівяць грыбы родаў ''[[Aschersonia]], [[Aspergillus]], [[Beauveria]], [[Cephalosporium]], [[Cladosporium]], [[Coniothyrium]], [[Spicaria]]'' і іншыя<ref name="хиж"/>. Патагенныя для насякомых бактэрыі з’яўляюцца прадстаўнікамі парадку ''[[Eubacteriales]]''. Сярод іх найбольш часта сустракаюцца кокабактэрыі, спораўтваральныя бактэрыі і бясспоравыя палачкападобныя бактэрыі. Рэдка ў насякомых таксама выяўляюць патагенныя [[вібрыёны]]. Большасць вядомых патагенных насякомым прасцейшых з’яўляюцца прадстаўнікамі атрада [[Мікраспарыдыі|мікраспарыдый]], [[грэгары]]н і шызагрэгарын<ref name="хиж"/>. Шырокай групай натуральных ворагаў насякомых з’яўляюцца паразітычныя чэрві — [[нематоды]], які выклікаюць нематодныя хваробы насякомых. З беспазваночных драпежнікаў, якія палююць на насякомых, найбольш шырока распаўсюджаны насякомыя-энтамафагі, [[павукападобныя]] (павукі, [[скарпіёны]], [[кляшчы]], [[фалангі]] і да т.п.), [[мнаганожкі]]<ref name="хиж"/>. Сярод пазваночных насякомымі харчуюцца розныя віды [[Рыбы|рыб]], [[Земнаводныя|земнаводных]] (у жаб да 95 % рацыёну), [[Паўзуны|паўзуноў]], [[Птушкі|птушак]] і [[Сысуны|сысуноў]] ([[насякомаедныя]], [[кажаны]], [[Мурашкаедавыя|мурашкаеды]], [[пангаліны]] і [[трубказубы]] і г.д.). Унутры пералічаных класаў пазваночных маюцца цэлыя групы, якія спецыялізуюцца на харчаванні выключна насякомымі. Таксама насякомыя служаць многім іншым відам як дадатак да асноўнай ежы<ref name="ЖЧ"/>. Многія насякомыя таксама служаць крыніцай харчавання для [[Насякомаедныя расліны|насякомаедных раслін]], якіх налічваецца каля 630 відаў з 19 [[сямейства]]ў раслін, якія прыстасаваліся да лоўлі і пераварвання невялікіх жывёл. Такім чынам гэтыя расліны дапаўняюць сваё звычайнае [[аўтатрофы|аўтатрофнае]] харчаванне ([[фотасінтэз]]) адной з формаў [[гетэратрофы|гетэратрофнага]] харчавання<ref name="Ellison 2009"/><ref name="McPherson"/>. === Роля ў экасістэмах === {{main|Экалогія насякомых}} Насякомыя складаюць каля 90 % усіх жывёл на Зямлі<ref name="Рос"/>. Насякомыя адыгрываюць надзвычай важную ролю ў прыродзе, якая вызначаецца іх відавой разнастайнасцю і высокай колькасцю ў [[біяцэноз]]ах. Расліннаедныя насякомыя па біямасе ў шмат разоў перавышаюць усіх іншых жывёл-фітафагаў і таму спажываюць асноўную частку расліннага прыросту. Драпежныя і паразітычныя насякомыя з’яўляюцца натуральнымі рэгулятарамі колькасці арганізмаў, якімі яны харчуюцца. У сваю чаргу, насякомыя — аснова харчавання для шматлікіх беспазваночных і пазваночных жывёл<ref name="Рос"/>. Насякомыя ўдзельнічаюць у кругавароце рэчываў у біясферы (выкарыстоўваюць разнастайныя кармы і самі з’яўляюцца кормам для многіх арганізмаў, выконваюць санітарную функцыю), у глебаўтварэнні, апыляюць расліны. Многія насякомыя — шкоднікі раслін (збожжа і збожжапрадуктаў, лесу, сельскагаспадарчых культур), паразіты жывёл і чалавека, пераносчыкі ўзбуджальнікаў хвароб (напр., крывасмокі). Некаторых выкарыстоўваюць для атрымання харчовых, лекавых рэчываў, тэхнічнай сыравіны (напр., [[Пчала меданосная|пчол]], шаўкапрадаў), у біялагічнай ахове сельскагаспадарчых і лясных раслін (напр., [[божыя кароўкі|божых каровак]], [[жужалі|жужаляў]], [[наезнікі|наезнікаў]]). ==== Насякомыя як апыляльнікі ==== {{Гл. таксама|Апыленне}} [[Файл:European honey bee extracts nectar.jpg|thumb|250px|Меданосная пчала на кветцы.]] Звыш 80 % раслін Еўропы апыляюцца насякомымі<ref name="Гринфельд"/>, і можна з упэўненасцю сказаць, што [[кветка]] — вынік сумеснай эвалюцыі раслін і насякомых. Прыстасаванні кветкавых раслін для прыцягнення насякомых разнастайныя: [[пылок]], [[Нектар (цукрысты сок)|нектар]], [[эфірныя алеі]], водар, форма і афарбоўка кветкі. Прыстасаванні насякомых: смактальны хабаток матылёў, грызуча-ліжучы ротавы апарат пчаліных; адмысловыя пылказборныя апараты — у пчол і чмялёў шчотачка і кошык на задніх нагах, у пчол-мегахіл — брушная шчотачка, шматлікія валаскі на нагах і целе<ref name="Гринфельд"/>. Узаемаадносіны раслін і насякомых нярэдка дасягаюць асаблівай спецыялізацыі. Напрыклад, [[люцэрн]]у апыляюць адзіночныя пчолы, [[інжыр]] — перапончатакрылыя {{нп5|Blastophaga psenes||ru|Blastophaga psenes}}, [[Юка|юку]] — [[юкавая моль]]. Мадагаскарская [[архідэя]] ''[[ангрэкум паўтарафутавы]]'' з вельмі глыбокай кветкавай чашачкай апыляецца адзіным [[эндэмік|эндэмічным]] відам [[мёртвая галава|мёртвай галавы]] {{btname|[[Xanthopan morgani praedicta]]}}, якія маюць хабаток даўжынёй 225 мм<ref name="kaabak"/>. Неатрапічныя [[архідныя]] расліны з падтрыб {{нп5|Stanhopeinae||ru|Stanhopeinae}} і {{нп5|Catasetinae||ru|Catasetinae}} апыляюцца выключна архіднымі пчоламі (''[[Euglossini]]'')<ref name="Moore2009"/>. Гэтыя ўзаемавыгадныя ўзаемаадносіны пчол і архідэй узніклі падчас эвалюцыі прыкладна 20 млн гадоў таму<ref name="Engel1999"/><ref name="Roubik2004"/>. Толькі самцы займаюцца апыленнем гэтых архідэй, якія не вырабляюць нектар, і самкі пчол не наведваюць іх. Падчас наведвання кветкі да галавы або грудзей самца прыліпае [[палінарый]] (які змяшчае пылковыя зерні), які апыляльнік і пераносіць на іншую кветку<ref name="Williams1983"/>. <gallery> Mormodes_buccinator_-_infl_3.jpg|Самцы пчалы ''[[Euglossa]]'' на архідэі {{нп5|Mormodes buccinator||en|Mormodes buccinator}} ([[Сурынам]]) Eucera cinnamomea with pollinium 1.jpg|Самец пчалы {{нп5|Eucera||en|Eucera}} ''cinnamomea'' у кветцы архідэі {{нп5|Alcea setosa||en|Alcea setosa}} з жоўтым {{нп5|Паліній|палініем|ru|Поллиний}}, які прыліп да галавы Bumblebee-IMG 0330.JPG|[[Чмялі]], апыляльнікі [[канюшына|канюшыны]] Aromia moschata1.JPG|alt=|{{нп5|Мускусны вусач||ru|Мускусный усач}} Eastern Tiger Swallowtail Papilio glaucus on Milkweed Hybrid 2225px.jpg|{{нп5|Паруснік глаўк||ru|Парусник главк}} на кветцы {{нп5|Asclepias curassavica||en|Asclepias curassavica}} </gallery> ==== Іншыя ролі ==== [[Файл:Pseudomyrmex ferruginea Ryan Somma-cropped.jpg|thumb|250px|Мурашкі {{нп5|Pseudomyrmex||en|Pseudomyrmex}} на галінцы акацыі.]] Як спажыўцы жывёльных і раслінных рэштак насякомыя адыгрываюць важную ролю ў [[глеба]]ўтварэнні. Такі ўдзел звязаны не толькі з разрыхленнем глебы і ўзбагачэннем яе перагноем глебавымі насякомымі і іх лічынкамі, але і з раскладаннем раслінных і жывёльных рэштак — апалага лісця і адмерлых частак раслін, трупаў і экскрыментаў жывёл, адначасова выконваюцца санітарная роля і кругаварот рэчываў у прыродзе<ref name="Рос"/>. Санітарную ролю выконваюць наступныя групы насякомых: * [[Капрафагія|капрафагі]] — жукі-гнаявікі, мухі-гнаявіцы, кароўніцы; * [[некрафаг]]і — жукі-трупаеды, магільшчыкі, [[скураеды]], мухі-мясаедкі; * насякомыя — разбуральнікі адмерлых раслінных рэштак: драўніны, апалага лісця і хвоі — жукі-тачыльшчыкі, лічынкі вусачоў, златак, рагахвостаў, камароў-даўганожак, {{нп5|мурашкі-шашалі||ru|Camponotus}}, [[грыбныя камарыкі]] і г.д.; * насякомыя — санітары вадаёмаў харчуюцца завіслымі ці аселымі на дно гнілымі арганічнымі рэчывамі (дэтрытам) — лічынкі камароў-дзяргуноў, або званцоў, аўсянікаў, ручайнікаў, чысцяць ваду і служаць біяіндыкатарам яе санітарнага стану. Некаторыя насякомыя здольныя абараняць расліны ад [[фітафаг]]аў. Напрыклад, каля 10 % відаў [[Акацыя|акацый]] Цэнтральнай Амерыкі ахоўваюцца драўнянымі мурашкамі роду {{нп5|Pseudomyrmex||ru|Pseudomyrmex}}, якія атрымліваюць ад расліны гатовы дом і корм (нектар і бялковыя цельцы Бельта)<ref name="ae"/>. == Філагенія == === Паходжанне і эвалюцыя === {{Гл. таксама|Палеаэнтамалогія}} [[Файл:Meganeura monyi au Museum de Toulouse.jpg|thumb|250px|Адбітак вымерлай гіганцкай страказы меганеўры з размахам крылаў 68 см.]] [[Файл:Amber.insect.800pix.050203.jpg|thumb|250px|Выкапнёвы [[Ручайнікі|ручайнік]] у [[бурштын]]е.]] Усталяванне паходжання класа насякомых сутыкаецца з вызначанымі цяжкасцямі. Ключавая праблема складаецца ў адсутнасці [[фасіліі|акамянеласцей]], па якіх можна было б усталяваць [[філагенез|філагенетычныя адносіны]] насякомых<ref name="The Origin of Insects"/>. Традыцыйна на аснове [[Марфалогія, біялогія|марфалагічных]] параўнанняў (асабліва трахеальных дыхальных сістэм) найбліжэйшымі сваякамі насякомых лічылі [[мнаганожкі|мнаганожак]]. У адпаведнасці з гэтым пунктам гледжання абедзве групы аб’ядноўвалі ў [[таксон]] «[[непаўнавусыя]]» (''Atelocerata''). Аднак пабудова філагеній на падставе паслядоўнасцей генаў і нядаўнія марфалагічныя даследаванні сведчаць, што насякомыя бліжэйшыя да [[ракападобныя|ракападобных]], чым да [[мнаганожкі|мнаганожак]]. Прыхільнікі гэтай філагенетычнай гіпотэзы аб’ядналі ракападобных і насякомых у адзіны таксон ''Pancrustacea''. Ракападобныя вядомыя з адкладаў ранняга [[Кембрыйскі перыяд|кембрыю]] (каля 511 млн гадоў), у той час як насякомыя з’яўляюцца ў палеанталагічным летапісе толькі ў раннім [[дэвонскі перыяд|дэвоне]] (каля 410 млн гадоў). Такім чынам, гіпотэза пра паходжанне ракападобных і насякомых ад адзінага агульнага продка спараджае часавы прамежак каля 100 млн гадоў, на працягу якога насякомыя павінны былі існаваць. Адсутнасць рэштак насякомых у палеанталагічным летапісе на працягу гэтага перыяду звычайна тлумачыцца тым, што яны не захаваліся да нашых дзён<ref name="The Origin of Insects"/>. Найноўшыя марфалагічныя параўнанні і філагенетычныя рэканструкцыі на аснове геномных паслядоўнасцей паказваюць, што насякомыя з’яўляюцца нашчадкамі ракападобных, што добра ўзгадняецца з палеанталагічнымі звесткамі. Аднак марфалагічныя і малекулярныя звесткі не ўзгадняюцца пры вызначэнні найбліжэйшых сваякоў насякомых сярод ракападобных: марфалагічныя звесткі паказваюць на сувязь насякомых з [[вышэйшыя ракі|вышэйшымі ракападобнымі]], а малекулярныя — з [[жабраногія|жабраногімі]]<ref name="The Origin of Insects"/>. У адпаведнасці з апошняй гіпотэзай эвалюцыйная галіна насякомых аддзялілася ад ракападобных у познім [[Сілурыйскі перыяд|Сілуры]] — раннім [[дэвонскі перыяд|Дэвоне]]. Прымітыўныя продкі насякомых існавалі 350 млн гадоў назад у дэвонскім перыядзе, а верагодна і яшчэ раней. Найстаражытнейшым насякомым з’яўляецца дэвонскі від {{нп5|Rhyniognatha hirsti||ru|Rhyniognatha hirsti}} (410 млн гадоў)<ref name="Rhyniognatha1" /><ref name="Rhyniognatha2" /> і {{нп5|Strudiella devonica||ru|Strudiella devonica}} ({{s|385—360 млн}} гадоў)<ref name="Strudiella" />. Да найстаражытных насякомых адносяць цалкам вымерлыя атрады [[Пратараканы]], [[Пааліідавыя]], стракозападобныя {{нп5|Archodonata||ru|Archodonata}} і {{нп5|Protodonata||ru|Protodonata}}, {{нп5|Palaeodictyoptera||ru|Palaeodictyoptera}}, {{нп5|Diaphanopterodea||ru|Diaphanopterodea}}, {{нп5|Hypoperlida||ru|Hypoperlida}}, {{нп5|Megasecoptera||ru|Megasecoptera}}, {{нп5|Miomoptera||ru|Miomoptera}} і [[Герарыды]], знойдзеныя ў [[каменнавугальны перыяд|карбоне]] (больш за 300 млн гадоў)<ref name="ПИН1980" />. Эвалюцыйная гісторыя насякомых звязана з гісторыяй іншых жывёл і раслін: з асваеннем імі сушы і выкарыстаннем новых экалагічных ніш, якія ўтварыліся ў новых біяцэнозах<ref name="Брыг"/>. Падчас свайго эвалюцыйнага развіцця насякомыя ўтваралі новыя формы, многія з якіх пасля працяглага існавання выміралі<ref name="Брыг"/>. Некаторыя з вымерлых формаў адрозніваліся гігантызмам. Напрыклад, ''Mazothairos'' (''[[Palaeodictyoptera]]'') з размахам крылаў да 55 см. Да атрада ''[[Protodonata]]'' належаць найбуйнейшыя за ўсю гісторыю Зямлі насякомыя. Гэта ''[[Меганеўра|Meganeura monyi]]'' (знойдзеная ў Францыі, з размахам крылаў 75 см) і ''[[Megatypus]]'' з [[Каменнавугальны перыяд|каменнавугальнага перыяду]], і пермскія ''[[Meganeuropsis permiana]]'' ([[ЗША]]), якія мелі размах крылаў да 71 см<ref name="Grimaldi2005" />. Знойдзеныя ў Расіі адбіткі крылаў пермскіх ''[[Arctotypus sinuatus]]'' гавораць пра іх агульныя памеры каля 120 мм. Меркавана, і імага і іх німфы былі драпежнікамі. Большасць такіх знаходак уяўляюць сабой толькі фрагменты крылаў, і толькі ў некалькіх выяўленых асобнікаў захаваліся адбіткі іншых частак цела: галавы з буйнымі сківіцамі і вялікімі вачамі, а таксама адбіткі грузей і доўгага брушка<ref name="Grimaldi2005"/>. Атрад [[Палеадыктыяптэроіды|палеадыктыяптэры]] — разнастайная група, шырока прадстаўленая {{s|320—220 млн}} гадоў назад буйнымі выкапнёвымі насякомымі (да 50 см) з колюча-смактальным ротавым апаратам. Прадстаўнікі атрада пратартаптэр (''Protorthoptera'') былі звычайныя да пермскага перыяду. Гэта найбольш раннія з вядомых выкапняў ''[[Neoptera]]''. Для іх характэрны скурыстыя пярэднія крылы, павялічаная анальная вобласць задніх крылаў і добра развіты грызучы ротавы апарат. З позняга карбону да ранняй юры вядомы атрад міямаптэра (''[[Miomoptera]]'', дробныя насякомыя з доўгімі крыламі, падобныя да ручайнікаў), найстаражытнейшы і найбольш прымітыўны атрад з групы насякомых з поўным ператварэннем<ref name="ПИН1980" />. Сярод насякомых вядомыя атрады, якія існуюць на працягу працяглага часу. Атрад [[старажытнасківічныя]] вядомы з [[Дэвонскі перыяд|дэвонскага перыяду]] (390 млн гадоў)<ref name="Archaeognathatree" />. Атрады [[аўсянікі]], [[стракозы]], [[прамакрылыя]], [[Тараканавыя|тараканы]] існуюць з каменнавугальнага перыяду (350 млн гадоў), [[клапы]], [[сенаеды]], [[скарпіёнавы мухі]], [[ручайнікі]], [[сеткакрылыя]], [[трыпсы]], [[вярблюдкі]], [[цвердакрылыя]] вядомыя пачынаючы з [[Пермскі перыяд|пермскага перыяду]] (290 млн гадоў), [[перапончатакрылыя]], [[тэрміты]], [[віслакрылкі]], [[палачнікі]], двухкрылыя — з трыясу (250 млн гадоў)<ref name="ПИН1980" />. Такім чынам, большасць атрадаў насякомых існуе ўжо звыш {{s|200—300 млн}} гадоў<ref name="Grimaldi2005" />. У той жа час такая вялікая група, як [[матылі]], вядомая толькі з мелавога перыяду, а багатыя відамі ў сучаснай фаўне сямействы, як [[саранчовыя]], тлі з сямейства ''[[Aphididae]]'', тэрміты з сямейства ''[[Termitidae]]'' і вышэйшыя [[двухкрылыя]] (''[[Tephritidae]]'', ''[[Tachinidae]]'' і інш.) вядомыя толькі толькі з [[неаген]]у<ref name="Брыг"/>. [[Блохі]] выяўлены ў ніжнім мелу і [[Балтыйскі бурштын|балтыйскім бурштыне]]. Выкапні [[вошы]] дакладна вядомыя па знаходках з [[плейстацэн]]у Сібіры<ref name="ПИН1980" />. == Насякомыя і чалавек == === Выкарыстанне насякомых чалавекам === ==== Выкарыстанне ў ежу ==== {{Гл. таксама|Энтамафагія}} [[Файл:Ants Eggs Market Thailand.jpg|thumb|right|Мурашыныя лічынкі на рынку ў [[Ісан, рэгіён|Ісане]] ([[Тайланд]]).]] Са спрадвечных часоў насякомыя адыгрывалі важную ролю ў харчаванні народаў Афрыкі, Азіі, Аўстраліі і Лацінскай Амерыкі, служылі крыніцай харчу і для індзейцаў, якія насялялі захад Паўночнай Амерыкі. У развітых краінах насякомыя звычайна ўспрымаюцца галоўным чынам як кулінарная экзотыка<ref name="Хопкінс"/>. У свеце ў ежу ўжываецца каля 1900 відаў насякомых: звыш 30 % аб’ёмаў спажывання складаюць [[жукі]], 18 працэнтаў — [[Вусень|вусені]], 14 % — [[восы]], [[пчолы]] і [[мурашкі]], 13 % — [[конікі]], [[Сапраўдныя цвыркуны|цвыркуны]] і [[саранча]] (ацэнка экспертаў [[Харчовая і сельскагаспадарчая арганізацыя ААН|ФАА ААН]], 2013 год)<ref name="fao2013" />. Аналіз ядомых відаў паказвае, што некаторыя на 60—70 % складаюцца з бялку, утрымліваюць больш [[энергетычная каштоўнасць|калорый]], чым [[соя]] і мяса, а таксама [[вітаміны]] і [[мікраэлементы]], якіх звычайна бракуе ў раслінным рацыёне жыхароў краін «трэцяга свету»<ref name="Хопкінс"/>. У некаторых абласцях на поўдні Афрыкі за кошт насякомых забяспечваецца да 2/3 спажывання жывёльнага бялку<ref name="Хопкінс"/>. Лічынкі жукоў спажываюцца ў ежу чалавекам значна часцей, чым дарослыя асобіны, іх звычайна ядуць сырымі або смажанымі<ref name="LivingstonA&H1993"/>. У [[Лаос]]е, [[М’янма|М’янме]], [[Індыя|Індыі]], [[Тайланд]]зе і на [[Філіпіны|Філіпінах]] буйныя лічынкі і кукалкі шэрагу відаў [[Пласцініставусыя|пласцініставусых]] жукоў з’яўляюцца [[дэлікатэс]]ам у мясцовай кухні<ref name="Корчмаў"/>. Лічынак вусачоў ужываюць у ежу ў [[Паўднёва-Усходняя Азія|Паўднёва-Усходняй Азіі]], [[Шры-Ланка|Шры-Ланцы]] і [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]]<ref name="Хопкінс"/>. У мясцовых плямёнаў [[Фіджы]] дэлікатэсам лічацца лічынкі некаторых [[Вусачы (жукі)|вусачоў]]<ref name="ДК"/>, а ў плямёнаў [[парагвай]]скіх індзейцаў — лічынкі пальмавых даўганосікаў (род ''[[Rhynchophorus]]''). [[Хрушчакі|Мучных хрушчакоў]] шырока ўжываюць у ежу ў [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]], у Індыі, на Блізкім і Сярэднім Усходзе. Смажаных лічынак [[хрушчы|хрушчоў]] ядуць у [[Францыя|Францыі]], дзе з іх таксама вараць супы<ref name="Хопкінс"/>. У Азіі кукалак [[Тутавы шаўкапрад|тутавага шаўкапрада]], разматаўшы шоўк з [[кокан]]а, не выкідваюць, а ўжываюць у смажаным ці зацукраваным відзе. У [[1987]] годзе ў [[Тайланд]]зе [[Міністэрства аховы здароўя Тайланда|Міністэрства аховы здароўя]] ўключыла кукалак тутавага шаўкапрада ў пералік прадуктаў, якія могуць дапаўняць рацыён для дзяцей дашкольнага ўзросту<ref name="Хопкінс"/>. [[Паўднёвая Карэя]] пастаўляе кансерваваных кукалак тутавага шаўкапрада ў азіяцкія крамы па ўсім свеце<ref name="Хопкінс"/>. У Афрыцы [[дэлікатэс]]ам лічацца смажаныя або вэнджаныя вусені [[паўлінавочкі]] ''[[Gonimbrasia belina]]'', якія каштуюць у 4 разы даражэй за звычайнае [[мяса]]<ref name="alen"/>. У асобных раёнах Паўночнай Афрыкі гэтыя вусені настолькі папулярныя, што ў сезон істотна зніжаюцца продажы [[Ялавічына|ялавічыны]] і мяса іншых жывёл<ref name="Хопкінс"/>. У Афрыцы [[Саранча|саранчу]] ўжываюць у ежу сырой, смажанай, зваранай у салёнай вадзе і высушанай на сонцы, а ў Азіі яе часцей ядуць як закуску<ref name="Хопкінс"/>. Лічынкі [[Сырная муха|сырных мух]] выкарыстоўваюцца на [[Сардзінія|Сардзініі]] для падрыхтоўкі з сартоў сыра [[пекарына]] — сыра [[касу марцу]], які ўяўляе сабой напаўзгніўшую масу з размешчанымі ў ёй жывымі лічынкамі<ref name="ВС"/>. ==== Шаўкаводства ==== [[Файл:Cocoon - Bombyx mori - Kolkata 2013-06-04 8547.JPG|thumb|260px|Коканы тутавага шаўкапрада.]] {{Гл. таксама|Шаўкаводства|Шоўк|Тутавы шаўкапрад}} [[Тутавы шаўкапрад]] адыгрывае важную эканамічную ролю ў вытворчасці [[шоўк]]у. У прыродзе шоўк утвараюць вусені многіх відаў матылёў, ствараючы з яго [[кокан]]ы. [[Тэкстыльная прамысловасць]] аддае перавагу [[тутавы шаўкапрад|тутаваму шаўкапраду]], прыручанаму чалавекам. Таксама ў [[Шаўкаводства|шаўкаводстве]] выкарыстоўваюцца [[кітайская дубовая паўлінавочка]], якую ўжо больш за 250 гадоў разводзяць у Кітаі. З яе коканаў атрымліваюць шоўк, які ідзе на выраб [[часуча|часучы]]. Іншыя віды шаўкапрадаў дрэнна развіваюцца ў няволі, таму абмяжоўваюцца толькі зборам іх коканаў у прыродзе<ref name="alen"/>. У шаўковым кокане звычайна ўтрымліваецца да 3500 м валакна, але разматаць яго ўдаецца максімум на траціну<ref name="alen"/>. Сёння ва ўсім свеце штогод вырабляецца {{s|45 000}} тон шоўку<ref name="alen"/>. Галоўнымі пастаўшчыкамі з’яўляюцца [[Кітай]], [[Індыя]], [[Узбекістан]]<ref name="GEO2"/>. У Індыі разводзіцца [[Паўлінавочкі|сатурнія]] ''[[Attacus atlas]]'', вусені якой вылучаюць шоўк, які адрозніваецца ад такога ў тутавага шаўкапрада — ён карычневага колеру, мацнейшы і шарсцісты — т.зв. фагаравы шоўк. ==== Іншае выкарыстанне ==== {{Гл. таксама|Пчалярства|Судовая энтамалогія}} [[Файл:Bienen mit Brut 2.jpg|thumb|260px|Меданосныя пчолы на сотах.]] [[Файл:Dactylopius coccus 02.jpg|thumb|130px|справа|[[Кармін]], атрыманы з [[Кашаніль|кашанілі]].]] Са старажытных часоў людзі разводзяць меданосных пчол для атрымання прадуктаў [[пчалярства]]: [[воск]]у, [[мёд]]у, [[Пчаліны яд|яду]], [[пропаліс]]у, [[Пярга|пяргі]]<ref name="апі"/><ref name="апі2"/>. [[Лічынка|Лічынкі]] і [[Кукалка|кукалкі]] лістаедаў афрыканскага роду ''[[Diamphidia]]'' выдзяляюць [[яд]] [[дыямфатаксін]], які выкарыстоўваецца [[Бушмены|бушменамі]] для змазвання наканечнікаў атручаных паляўнічых стрэл<ref name="ДК"/><ref name="biodiversityexplorer"/><ref name="Woollard1984"/>. З самак [[кашаніль]]нага чарвяца атрымліваюць рэчыва [[кармін]], якое выкарыстоўваецца для атрымання чырвонага фарбавальніка<ref name="ДК"/>. [[Армянская кашаніль|Армянскую кашаніль]] выкарыстоўвалі для атрымання фарбавальніка — «вардан кармір», які даволі шырока выкарыстоўваўся ў тэкстыльнай прамысловасці для афарбоўкі нітак і пражы для вытворчасці тканін і [[Армянскі дыван|дыванаў]]. Многія плямёны [[Афрыка|Афрыкі]], [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]] і [[Акіянія|Акіяніі]], выкарыстоўваюць засушаных жукоў (напрыклад [[Златкі|златак]]) ці іх бліскучыя ярка афарбаваныя надкрылы для вырабу розных упрыгожанняў, пераважна [[Каралі|караляў]]<ref name="zinKuharenko"/><ref name="NissensonJonas2000"/>. Таксама ў якасці ўпрыгожанняў могуць насіць жывых жукоў. Для вырабу «жывых брошак» выкарыстоўваюцца некаторыя віды жукоў з сямейства [[Заферыды|заферыд]], якіх упрыгожваюць штучнымі ці сапраўднымі [[Каштоўныя камяні|каштоўнымі камянямі]], а да надкрылаў прымацоўваюць тонкія ланцужкі<ref name="Bejeweled scarabs"/>. У канцы [[XIX]] стагоддзя [[агняносныя шчаўкуны]] ўвайшлі ў моду ў [[Парыж]]ы ў выглядзе вячэрніх упрыгожанняў, названых «жывыя алмазы»<ref name="Акимушкин"/>. Гэта мода ўпершыню ўзнікла яшчэ сярод мексіканскіх жанчын, яны ўпрыгожвалі сябе жывымі жукамі, якіх клалі ў спецыяльныя цюлевыя мяшэчкі і прышпільвалі да сукенак. Першыя еўрапейскія перасяленцы ў Паўднёвай Амерыцы выкарыстоўвалі агняносных шчаўкуноў для асвятлення свайго жылля, а мясцовыя плямёны здаўна прывязвалі іх да пальцаў ног падарожнічаючы ўначы праз [[джунглі]], каб асвятляць дарогу<ref name="Акимушкин"/>. У апошні час вялікую папулярнасць набываюць жывыя трапічныя матылі ў якасці нестандартнага і экзатычнага падарунку на многія [[свята|святы]] і ўрачыстасці, як напрыклад [[юбілей]] ці [[вяселле]]. Насякомыя шырока выкарыстоўваюцца ў энтамадызайне — афармленні [[інтэр'ер]]аў жылых і рабочых памяшканняў сабранымі [[Энтамалагічная калекцыя|калекцыямі]] або сувенірнай і дэкаратыўнай прадукцыяй<ref name="ent"/>. У [[Судова-медыцынская экспертыза|судова-медыцынскай экспертызе]] існуе метад вызначэння даўнасці забойства па складзе насякомых-[[некрафагі|некрафагаў]] і іх лічынак, якія жывуць на трупе<ref name="Lyuvicky2010"/><ref name="Marchenko1980"/>. === Гаспадарчае значэнне === У сусветнай практыцы насякомыя шырока выкарыстоўваюцца для барацьбы з пустазельнымі раслінамі<ref name="Злотин"/>. Напрыклад, [[Амброзіевы паласаты лістаед]] быў [[інтрадукцыя|інтрадукаваны]] ў [[СССР]], шэраг краін Еўропы, [[Кітай]] і [[Аўстралія|Аўстралію]] з Канады і [[ЗША]] для барацьбы са злосным [[Пустазельныя расліны|пустазеллем]] — [[Амброзія, расліна|амброзіяй]]<ref name="Злотин"/>. Іншым яскравым прыкладам служыць спецыяльна завезеная ў [[1925]] годзе ў Аўстралію з [[Уругвай|Уругвая]] і з паўночных раёнаў [[Аргенціна|Аргенціны]] [[кактусавая агнёўка]]<ref name="Berg"/>. Вусені гэтага матыля дапамаглі пазбавіцца ад завезенага [[кактус]]а [[апунцыя|апунцыі]], якім зараслі мільёны [[гектар]]аў пашаў. Насякомыя таксама паспяхова выкарыстоўваюцца ў якасці [[Біялагічная барацьба са шкоднікамі|біялагічнага метаду барацьбы]] з іншымі ж насякомымі-шкоднікамі<ref name="Злотин"/>. [[Красацел пахучы|Пахучага красацела]] пачынаючы з [[1906]] года неаднаразова інтрадукавалі з Еўропы ў ЗША для барацьбы з [[вусень|вусенямі]] [[Няпарны шаўкапрад|няпарнага шаўкапрада]]. Адным з найстарэйшых ужыванняў біялагічнай барацьбы са шкоднікамі лічыцца выкарыстанне [[Мурашкі-ткачы|мурашак-ткачоў]] пры вырошчванні цытрусавых на поўдні [[Кітай|Кітая]]. У некаторых краінах Еўропы рассяляюць і ахоўваюць гнёзды [[рыжая лясная мурашка|рыжых лясных мурашак]]<ref name="Ants1990" />. ==== Шкоднікі ==== Вельмі вялікім з’яўляецца гаспадарчае значэнне насякомых як шкоднікаў сельскай і лясной гаспадаркі, якія пашкоджваюць палявыя, садовыя ці лясныя культуры<ref name="savk"/>. Вялікую групу шкоднікаў утвараюць фітафагі, якія наносяць шкоду розным лясным і сельскагаспадарчым раслінам. Асабліва трэба адзначыць [[Каларадскі жук|каларадскіх жукоў]] і іх лічынак, а таксама [[Саранча|саранчу]]. Вялікае значэнне маюць насякомыя як шкоднікі лесу — разнастайныя і шматлікія шкоднікі драўніны ([[Вусачы (жукі)|жукі-вусачы]], [[караеды]], [[златкі]], [[жукі-тачыльшчыкі]]). Многія віды [[Скураеды|жукоў-скураедаў]] з’яўляюцца небяспечнымі шкоднікамі запасаў жывёльнага і расліннага паходжання, шаўкаводства і музейных калекцый. Яны часта пашкоджваюць гарбарную сыравіну, футру, пер’е, ваўняныя вырабы, мясныя прадукты, музейныя экспанаты, пудзілы жывёл, заалагічныя і энтамалагічныя калекцыі, [[Гербарый|гербарыі]], збожжавыя прадукты. Розныя віды [[тачыльшчыкі|тачыльшчыкаў]] могуць таксама пашкоджваць харчовыя прадукты, кнігі, мэблю, драўляныя канструкцыі. [[Пчалярства|Пчалярству]] шкодзіць [[малая пчаліная агнёўка]] і [[Агнёўка вялікая васковая|вялікая васковая моль]]<ref name="Акимушкин"/>. [[Футра]], адзенне з натуральных тканін і [[Мэбля|мэблю]] шкодзяць [[футравая моль]], [[адзежная моль]] і [[мэблевая моль]]. Вусені [[паходныя шаўкапрады|паходных шаўкапрадаў]] (''Thaumetopoeidae'') адрозніваюцца здольнасцю да працяглых міграцый у пошуках ежы, і пры масавым размнажэнні могуць выядаць цэлыя [[гектар]]ы лясоў і лясных масіваў. === Насякомыя і здароўе чалавека === {{Гл. таксама|Лічынкатэрапія|Апітэрапія|Інсектафобія}} [[Файл:Cimex lectularius.jpg|thumb|200px|[[Пасцельны клоп]].]] [[Файл:Lytta-vesicatoria.jpg|thumb|200px|[[Шпанская мушка]].]] На чалавеку паразітуе цэлы шэраг крывасмактальных насякомых. Блохі з’яўляюцца пераносчыкамі розных узбуджальнікаў захворванняў чалавека і жывёл. Усталявана, што каля 60 відаў блох можа перадаваць у прыродзе больш за 25 розных захворванняў, у тым ліку [[Чума|чуму]], [[сыпны тыф]], [[тулярэмія|тулярэмію]], [[бруцэлёз]] і іншыя. Таксама блохі могуць быць прамежкавымі гаспадарамі некаторых гельмінтаў (гарбузападобны цэпень, пацучыны цэпень, дырафілярыі). Паразітуюць на чалавеку таксама і вошы, якія маюць строгую спецыфічнасць да свайго гаспадара: [[Лабковая вош|лабковая]] і [[Чалавечая вош|чалавечая]]. Апошняя, маючы 2 падвіды — [[Адзежная вош|адзежная]] і [[Галаўная вош|галаўная]], з’яўляецца [[пераносчык]]ам такіх захворванняў, як [[Сыпны тыф|сыпны]] і [[зваротны тыф]]. [[Пасцельны клоп]] таксама з’яўляецца распаўсюджаным бытавым крывасмактальным [[эктапаразіт]]ам чалавека. Шэраг трапічных відаў [[Reduviidae]] харчуецца [[кроў]]ю цеплакроўных жывёл і чалавека (уяўляюць як бы пераход ад драпежнікаў да [[паразіт]]аў). [[Цэцэ|Мухі цэцэ]] жывуць у [[тропікі|трапічнай]] і [[субтропікі|субтрапічнай]] [[Афрыка|Афрыцы]] і з’яўляюцца [[пераносчык]]амі [[трыпанасомы|трыпанасамозаў]] — захворванняў жывёл і чалавека, больш вядомых як [[сонная хвароба]]. [[Авадні]] ў [[лічынка]]вым стане паразітуюць на розных [[свойскія жывёлы|свойскіх жывёлах]] і на людзях. Самкі большасці відаў [[сляпень|сляпнёў]] і [[Камары|камароў]] п’юць кроў цеплакроўных жывёл, уключаючы чалавека. Буйныя жукі з подсемейства скарабеінаў могуць з’яўляцца прамежкавымі гаспадарамі шэрагу гельмінтаў, у тым ліку патагенных для хатніх жывёл і часам чалавека<ref name="Корчмаў"/>. У Паўднёвай Індыі і [[Шры-Ланка|Шры-Ланцы]] існуе яшчэ адна паразіталагічная праблема, звязаная з прадстаўнікамі падсямейства скарабеіноваў. Сярод мясцовага насельніцтва ўзнікае хвароба кішачніка, якая праяўляецца крывавай [[Дыярэя|дыярэей]], якая атрымала назву «скарабіаз», якая выклікаецца некаторымі дробнымі відамі ''Onthaphagus''<ref name="Корчмаў"/>. [[Гемалімфа]] жукоў некаторых сямействаў утрымлівае атрутныя рэчывы, у прыватнасці кантарыдзін. Яе трапленне ў арганізм чалавека пераральна можа выклікаць сур’ёзныя атручванні і нават [[смерць]]<ref name="Пигулевский"/>. Асабліва атрутная гемалімфа [[Божыя кароўкі|божых каровак]], краснакрылаў, малашак і [[Шпанкі|шпанкоў]]. Прадстаўнікі апошняга сямейства могуць вылучаць кроплі гемалімфы, якая пры кантакце са [[скура]]й выклікае [[Апёк|хімічныя апёкі]]<ref name="Пигулевский"/>. Вусенічны дэрматыт абумоўлены раздражненнем [[скура|скуры]] валасінкамі вусеняў некаторых відаў, пасля пранікнення ў скуру шчацінак і валасінак вусеня, якія змяшчаюць таксічныя рэчывы, аналагічныя па сваім хімічным складзе кантарыдзіну. Суправаджаецца развіццём запаленча-эксудатыўнай рэакцыяй скурных пакроваў. Высушаныя жукі шпанскай мушкі (''Lytta vesicatoria'') раней ужываліся ў аптэкарскай справе для вырабу т. зв. «нарыўнага пластыру» і выкарыстоўваліся ў якасці прыроднага афрадызіака<ref name="ДК"/><ref name="Пигулевский"/>. Таксама ў медыцынскіх мэтах прымяняецца спіртавая выцяжка з жукоў стафілінідаў-сінякрылаў роду ''Paederus'', якая падвышае актыўнасць клеткавага імунітэту<ref name="zin Стафилиниды-синекрылы"/>. У нетрадыцыйнай медыцыне для лячэння цэлага шэрагу захворванняў выкарыстоўваецца [[Чарнацелкі|чарнацелка]] ''Ulomoides dermestoides''<ref name="О жуке-знахаре"/>, а таксама спіртавы настой з акукляючыхся вусеняў пчалінай агнёўкі<ref name="apiterapia"/>. Аднак навуковых доказаў эфектыўнасці такой тэрапіі няма<ref name="О жуке-знахаре"/>. Апітэрапія з’яўляецца комплексам метадаў лячэння розных [[хвароба]]ў чалавека з ужываннем жывых [[Меданосная пчала|пчол]], а таксама [[Пчалярства|прадуктаў пчалярства]]. Асноўнымі прадуктамі, што выкарыстоўваюцца ў апітэрапіі з’яўляюцца [[мёд]], [[Пылок|кветкавы пылок]], [[пропаліс]] і [[матачнае малачко]], [[пярга]], [[воск]] і [[пчаліны яд]]<ref name="апі"/><ref name="апі2"/>. У часы [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] атрымала распаўсюд лічынкатэрапія<ref>[[Сяргей Васілевіч Бесараб|Сергей Бесараб]]. [https://steanlab.medium.com/maggot-f251f3945822 Время/час для медицинской личинки] // Meдыум — medium.com, 28 студзеня 2023</ref> — методыка ачысткі ран ад мёртвых тканін і нагнаення пры дапамозе лічынак [[Calliphoridae]]. Сілкуючыся раскладаючыміся тканінамі ран, яны выдаляюць іх, а сваімі вылучэннямі перашкаджаюць размнажэнню патагенных бактэрый. Таксама, яны вылучаюць алантаін, які спрыяе гаенню ран. У нашы дні выкарыстоўваюцца спецыяльна выгадаваныя стэрыльныя лічынкі мух ''[[Lucilia]]'', ''Calliphora'' і інш. Дадзены метад выкарыстоўваецца і сёння ў некаторых медыцынскіх цэнтрах Еўропы і ЗША. У некаторых частках свету (у асноўным у [[Афрыка|Афрыцы]] і [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]]) вялікія мурашы, асабліва качавыя, выкарыстоўваюцца пры зашыванні ран падчас хірургічных аперацый. Сківіцамі мурашак захопліваюць краі раны і фіксуюць іх на месцы, затым цела насякомага адразаюць<ref name="Sap"/>. == Вывучэнне насякомых == === Энтамалогія === [[Файл:Charles Darwin by G. Richmond.jpg|thumb|200px|[[Чарлз Роберт Дарвін]] яшчэ ў маладосці захапіўся энтамалогіяй і стаў калекцыянаваць жукоў.]] {{main|Энтамалогія|Гісторыя энтамалогіі}} Вывучэннем насякомых займаецца [[энтамалогія]] і шматлікія яе падраздзелы: дыптэралогія (навука аб [[Двухкрылыя|двукрылых насякомых]]), калеаптэралогія (аб [[Жукі|жуках]]), лепідаптэралогія (аб [[Матылі|матылях]]), [[мірмекалогія]] (аб [[Мурашкі|мурашках]]), ортаптэралогія (аб [[Прамакрылыя|прамакрылых]]) і многія іншыя. Першыя пісьмовыя сведчанні ўвагі чалавека да насякомых знойдзены ў [[папірус]]ах [[Старажытны Егіпет|Старажытнага Егіпта]] і [[Асірыя|асірыйскага]] [[клінапіс]]у, якія ўтрымліваюць апісання нашэсця саранчы<ref name="Захваткин"/>. Згадкі пра саранчу таксама маюцца ў летапісным зборы «Пачатковым» ([[1073]] год) і ў «[[Аповесць мінулых часоў|Аповесці мінулых часоў]]». [[Арыстоцель]] у сваёй сістэме жывёл адносіў насякомых да групы «жывёлы без крыві»<ref name="Захваткин"/>. Даследаванні анатоміі і развіцця насякомых планамерна праводзілі ў [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі [[Марчэла Мальпігі]] і [[Ян Свамердам]], якія прапанавалі класіфікаваць іх па спосабе ператварэння. У [[XVIII стагоддзе|XVIII]] стагоддзі [[Карл Ліней]] удасканаліў гэтую класіфікацыю. Навуковая гісторыя энтамалогіі бярэ свой пачатак прыкладна з [[XVIII стагоддзе|XVIII]] стагоддзя, калі яна папаўнялася новымі ведамі дзякуючы працам натуралістаў і падарожнікаў<ref name="Захваткин"/>. У [[XIX стагоддзе|XIX]] стагоддзі адбылося бурнае развіццё энтамалогіі, была апублікавана вялікая колькасць работ па біялогіі, марфалогіі, сістэматыкі насякомых. Асобна варта згадаць пра даследаванні біялогіі і паводзін насякомых, якія праводзіліся французскім натуралістам [[Жан Анры Фабр|Жанам Анры Фабрам]]<ref name="ББ"/>. На мяжы [[XIX стагоддзе|XIX]] і [[XX стагоддзе|XX]] стст. зарадзіліся прыкладныя энтамалагічныя дысцыпліны, такія як сельскагаспадарчая і лясная энтамалогія. У XX стагоддзі адбылося павелічэнне энтамалагічных даследаванняў, развіццё ўсіх галін энтамалогіі, закладанне асноў сучаснай класіфікацыі насякомых, таксама былі распрацаваны пытанні фізіялогіі насякомых, прынцыпы экалагічнага вывучэння, хімічныя і біялагічныя метады барацьбы з шкоднікамі<ref name="ББ"/>. Сярод вядомых энтамолагаў такія найбуйнейшыя біёлагі, як [[Чарлз Роберт Дарвін]] і [[Карл фон Фрыш]] ([[Нобелеўская прэмія|нобелеўскі лаўрэат]] 1973 года), пісьменнік [[Уладзімір Уладзіміравіч Набокаў|Уладзімір Набокаў]] і двойчы лаўрэат [[Пулітцэраўская прэмія|Пулітцэраўскай прэмім]] прафесар Эдвард Уілсан. Лабараторыі і кафедры энтамолагі існуюць у многіх найбуйнейшых інстытутах (напрыклад, у ЗІН РАН) і ўніверсітэтах (з 1925 года — у МДУ, з 1919 года — у [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|СПбДУ]], з 1920 года — у [[Маскоўская сельскагаспадарчая акадэмія імя К. А. Ціміразева|МСГА]]). Да найстарэйшых энтамалагічных таварыстваў належаць Энтамалагічнае таварыства Францыі (1832), Каралеўскае энтамалагічнае таварыства Лондана (1833), Рускае энтамалагічнае грамадства (1859) і іншыя. Свае навуковыя працы яны публікуюць у шматлікіх энтамалагічных часопісах. З [[1910]] года рэгулярна праводзяцца міжнародныя энтамалагічныя кангрэсы (24-ы прайшоў у 2012 годзе ў [[Тэгу]], [[Паўднёвая Карэя]])<ref name="ice2012">[http://www.ice2012.org/ www.ice2012.org] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081230160214/http://www.ice2012.org/ |date=30 снежня 2008 }} 24-й Международный энтомологический конгресс (19—25 жніўня 2012, [[Тэгу]], [[Паўднёвая Карэя]]).</ref>. === Развядзенне насякомых === {{main|Інсектарый}} Развядзенне насякомых звычайна ажыццяўлялася ў навуковых мэтах або для біялагічнай барацьбы з шкоднікамі сельскай і лясной гаспадаркі. Пераважна праводзіліся масавыя гадоўлі драпежных або паразітычных насякомых. З павелічэннем колькасці [[Калекцыяніраванне|калекцыянераў]], у шэрагу краін у канцы XX стагоддзя сталі стварацца фермы па гадоўлі насякомых, пераважна матылькоў. Найбольш вядомыя з іх — востраў Пінанг у [[Малайзія|Малайзіі]], Булола на [[Новая Гвінея|Новай Гвінеі]], Саціпа ў [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]]<ref name="kaabak"/>. У апошні час усё часцей развядзенне насякомых праводзіцца ў эстэтычных і камерцыйных мэтах<ref name="ЭН"/><ref name="гадоўля"/>. Павялічваецца колькасць інтэрнэт-сайтаў, прысвечаных развядзенню, зместу, а таксама наступнай продажы жывых насякомых<ref name="гадоўля"/>. У некаторых краінах захапленне ўтрыманнем і развядзеннем жывых насякомых стала распаўсюджаным хобі<ref name="ЭН"/>. Асабліва шырока яно распаўсюджана ў [[Японія|Японіі]] і на [[Тайвань (востраў)|Тайвані]]<ref name="гадоўля"/>. У некаторых гарадах існуюць публічныя інсектарыі, прызначаныя для ўтрымання, гадоўлі і выводзінаў насякомых. Найбуйнейшым інсектарыем у свеце з’яўляецца Монрэальскі інсектарый, заснаваны ў [[1990]] годзе энтамолагам Жоржам Бросарам<ref name="ЭН"/>. Частай формай інсектарыя з’яўляюцца шматлікія ў нашы дні т. зв. «Сады матылькоў». === Калекцыяніраванне === [[Файл:Egzotiniai drugiai, 2006-12-02.jpg|thumb|250px|Фрагмент выставачнай лепідаптэралагічнай калекцыі.]] {{main|Энтамалагічная калекцыя}} Насякомыя з’яўляюцца папулярным аб’ектам для калекцыянавання, як навуковага, так і аматарскага<ref name="coll"/>. Гэта абумоўлена вялікай колькасцю відаў, іх шырокім распаўсюджваннем па ўсёй Зямлі, а таксама вялікай разнастайнасцю іх формаў, памераў і афарбовак. Найбольш частымі аб’ектамі калекцыяніравання з’яўляюцца прадстаўнікі [[Матылі|матылёў]] і [[Жукі|жукоў]]<ref name="coll"/>. Энтамалагічныя калекцыі падзяляюць на прыватныя і навуковыя. Прыватныя ў большай меры носяць аматарскі характар і часам арыентаваны на эстэтычнасць, разнастайнасць і эфектнасць сабраных асобнікаў. Навуковыя калекцыі прадстаўлены фондамі [[Музей|музеяў]], універсітэтаў, навукова-даследчых інстытутаў і г. д. Такія калекцыі збіраюцца навуковымі работнікамі, якія праводзяць спецыялізаваныя даследаванні насякомых. Навуковыя калекцыі прынята падзяляць на выставачныя — прызначаныя для ўсеагульнага агляду — і фондавыя, доступ да якіх маюць толькі навуковыя супрацоўнікі. Аснову фондаў музеяў часта складаюць прыватныя калекцыі, завешчаныя калекцыянерамі або набытыя ў іх нашчадкаў. === У навукова-даследчай сферы === [[Файл:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|250px|''{{нп5|Drosophila melanogaster||en|Drosophila melanogaster}}'' — найбольш важны для навуковых даследаванняў від дразафіл, шырока выкарыстоўваецца ў навуковых мэтах пачынаючы з работ [[Томас Хант Морган|Томаса Ханта Моргана]] па генетыцы пола і храмасомнай тэорыі спадчыннасці.]] {{Гл. таксама|Біёніка|Drosophila melanogaster}} Унікальныя з пункту гледжання сучаснай [[Тэхніка|тэхнікі]], морфафізіялагічныя ўласцівасці будовы насякомых у апошнія гады ствараюць перспектывы выкарыстання дадзеных прынцыпаў у тэхніцы і інжынерыі на аснове [[Біёніка|біёнікі]]<ref name="ББ"/>. Хада насякомых цікавая з пазіцыі распрацоўкі альтэрнатыўнага спосабу перамяшчэння для робатаў, якія здольныя перасякаць мясцовасць, недаступную для колавых машын. Перспектыўным з’яўляецца вывучэнне аэрадынамічных асаблівасцяў будовы насякомых і іх палёту з наступным ужываннем атрыманых дадзеных у сучаснай авіяцыі. Існуе некалькі праектаў па распрацоўцы датчыкаў інфрачырвонага выпраменьвання і фатонных сэнсараў на аснове нанаструктур лускавінак крылаў матылькоў Морфа<ref name="nature"/>. Невялікія памеры, кароткі жыццёвы цыкл і прастата культывавання дазволілі выкарыстоўваць шэраг відаў дразафіл як мадэльныя аб’екты [[Генетыка|генетычных]] даследаванняў. Від ''Drosophila melanogaster'' быў неад’емнай часткай генетычных даследаванняў, храмасомнай генетыкі, біялогіі развіцця і эвалюцыі арганізмаў. Даследаванні генетычных асаблівасцяў дразафіл могуць дапамагчы зразумець гэтыя працэсы і для іншых [[Эўкарыёты|эўкарыётаў]], у тым ліку чалавека<ref name="Pierce"/>. == У культуры == {{Гл. таксама|:Катэгорыя:Выдуманыя казуркі}} [[Файл:Karnak titul ramses 2c.jpg|thumb|250px|Прыклад [[Егіпецкія іерогліфы|старажытнаегіпецкага надпісу]] з выявай пчалы.]] [[Файл:Scarab550bc.jpg|thumb|170px|Старажытнаегіпецкі кудмень у форме [[Скарабей свяшчэнны|свяшчэннага скарабея]].]] [[Файл:George Flegel Still Life with Stag Beetle.jpg|thumb|170px|Георг Флегель. Нацюрморт з жуком-аленем.]] [[Файл:Wilhelm von Kaulbach 004.jpg|thumb|170px|«Матылі». Карціна В. фон Каўльбаха (каля 1860).]] === У вераваннях, міфах, сімвалізме === У самых старажытных міфах і вераваннях чалавецтва можна знайсці згадкі насякомых. У [[Старажытны Егіпет|Старажытным Егіпце]] асабліва шанаваўся [[скарабей свяшчэнны|свяшчэнны скарабей]], у [[Геліопаль (Старажытны Егіпет)|Геліопалі]] лічыўся ўвасабленнем бога [[Атум]]а<ref name="прмд"/>. Для егіпцян ён увасабляў жыццё і самаадраджэнне, яго назва ''хепры'' было сугучна дзеяслову ''хэпер'' («быць, станавіцца»). Фігуркі скарабеяў, зробленыя з каштоўных ці вырабных камянёў, служылі пячаткамі, кудменямі і ўпрыгожваннямі. Фігурку скарабея з напісанымі на ім загаворамі ўкладвалі на месца сэрца пры муміфікацыі людзей і свяшчэнных быкоў<ref name="прмд"/><ref name="Korostovzev2000"/>. «Жук на грэцкім арэху» з’яўляецца адной з традыцыйных японскіх [[нэцке]]. Сам жук пры гэтым сімвалізуе прадвесніка шчаслівых падзей<ref name="нэцкэ"/>. У эпоху [[палеаліт]]у адным з насякомых, якія прадстаўлялі багіню «Вялікую маці», быў матылёк. У [[Ацтэкі|ацтэкаў]] матылёк быў адным з атрыбутаў бога расліннасці, вясны і кахання Шочыпільі. Па павер’ях [[Паўднёвая Амерыка|паўднёваамерыканскіх]] [[індзейцы|індзейцаў]] морфа — гэта душы памерлых людзей, якія імкнуцца ўвысь, а мясцовую назву гэтых матылькоў можна перавесці як «часціца неба, якая ўпала на зямлю». Старажытныя рымляне лічылі, што матылькі — гэта кветкі, якія сарваў вецер. Таксама яны называлі матылькоў «feralis» — «лютая», і верылі, што яны могуць прадказваць войны. У [[Кітай|Кітаі]] матылёк з’яўляецца ўвасабленнем неўміручасці, багацця, закаханасці, лета<ref name="mifi"/>. У шумера-акадскай міфалогіі чырвоныя мурашы лічыліся пасланцамі багіні падземнага свету [[Эрэшкігаль]], а бітва чырвоных мурашак у чыей-небудзь хаце разглядалася ў ліку прадвесцяў<ref name="hat"/>. Па вядомым грэцкім міфе, [[Зеўс]] ператварыў мурашак выспы [[Эгіна (востраў)|Эгіна]] ў людзей, зрабіўшы іх царом свайго сына Эака — так з’явілася племя мірміданянаў, якія ўдзельнічалі ў [[Траянская вайна|Траянскай вайне]] пад правадырствам [[Ахіл]]а. Згодна з другім варыянтам, мірміданяне пашлі ад героя Мірмідона, сына [[Зеўс]]а, які зачаў яго ад Еўрымедусы, ператварыўшыся ў мураша<ref name="КЛ"/>. === У кіно і музыцы === {{Гл. таксама|:Катэгорыя:Фільмы пра насякомых}} У [[кінематограф]]е насякомыя часцей з’яўляюцца ў [[Фільм жахаў|фільмах жахаў]] як істоты, што наводзяць страх — фільмы «''Them!''», «''Empire Of The Ants''», «''Glass Trap''», «''Deadly Invasion: The Killer Bee Nightmare''», «''Mosquito''», «''The Bone Snatcher''», «''The Hive''», «''It Happened at Lakewood Manor''» «''The Naked Jungle''», «''Caved In: Prehistoric Terror''»<ref name="Terror"/>, «''Starship Troopers''»<ref name="Звёздный десант"/>. Матылькі ў якасці цэнтральных вобразаў фігуруюць у цэлым шэрагу [[кінафільм]]аў. Напрыклад, «''The Blue Butterfly''» 2004 года, «''Le papillon''» 2002 года. Пэўную ролю адыгрывае матылёк [[бражнік мёртвая галава]] ў фільме рэжысёра Джонатана Дэмі «''The Silence of the Lambs''» («[[Маўчанне ягнят (фільм)|Маўчанне ягнят]]»), які быў зняты па матывах аднайменнага рамана Т. Харыса. Маньяк-забойца кладзе кукалку гэтага матылька ў рот сваім ахвярам. Першы ў свеце лялечны [[Мультыплікацыя|анімацыйны фільм]] «''Lucanus Cervus''» [[Уладзіслаў Аляксандравіч Старэвіч|Уладзіслава Старэвіча]] прысвечаны бітве [[Жук-алень|жукоў-аленей]]<ref name="жк"/>. Тыя ці іншыя насякомыя з’яўляюцца героямі такіх мультфільмаў, як «''Antz''», «''A Bug’s Life''»<ref name="imdb0120623"/> і «''Minuscule''»<ref name="imdb0891396"/>, «''Bee Movie''», мультсерыяла пра пчолку Маю «''Die Biene Maja und ihre Abenteuer''» і многіх іншых. У іх насякомыя пераважна адлюстроўваюцца ў выглядзе антрапаморфных персанажаў. У назвах брытанскага гурта «Adam and the Ants» («Адам і мурашкі») і некаторых яго песень пазначаныя мурашкі (сінгл «''[[:en:Antmusic|Antmusic]]''» быў на другім месцы ў студзені 1981 года ў UK Singles Chart)<ref>{{Cite web |url=http://www.chartstats.com/chart.php?week=19810117 |title=Singles Chart For Week Up To 17.01.1981 |access-date=29 ліпеня 2012 |archive-date=26 кастрычніка 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121026132402/http://www.chartstats.com/chart.php?week=19810117 |url-status=dead }}</ref>. Сімвалам [[рок-гурт]]а «Journey» з’яўляецца [[Скарабей свяшчэнны|свяшчэнны скарабей]], які таксама намаляваны (звычайна ляціць, з распраўленымі крыламі) на вокладках большасці альбомаў. Мурашка выяўлена на лагатыпе адной з найуплывовейшых электронных груп «[[The Prodigy]]»<ref>{{Cite web|url=https://forum.theprodigy.ru/index.php?board=2;action=display;threadid=44347&showHiddenText=1|title=Эксклюзивное интервью Лиама Хоулетта для TheProdigy.ru (2018)|website=forum.theprodigy.ru|access-date=2024-01-23}}</ref>. Вобраз матылькоў часта ўзнікае ў папулярнай музыцы: існуе амерыканская рок-група «Iron Butterfly», а таксама песні «[[Scorpions]]» — «''Yellow Butterfly''», «Crazy Town» — «''Butterfly''», [[Майкл Джэксан|Майкла Джэксана]] — «''Butterflies''», «HIM» — «''Wings of a butterfly''», «Diary of Dreams» — «''Butterfly Dance''», і многія іншыя. === У выяўленчым мастацтве === Насякомых часта малявалі на сваіх палотнах многія мастакі, сярод іх [[Ян Брэйгель Старэйшы]], Ян Давідс дэ Хем, Бальтазар ван дэр Аст, Амбросі Босарт, Якаб ван Хюльсданк, Георг Флегель, Ганс Гофман. Мастацкія выявы матылькоў з даўніх часоў існуюць у многіх сусветных культурах. Першыя з іх вядомыя па [[Старажытны Егіпет|старажытнаегіпецкіх]] [[фрэска]]х, узростам 3500 гадоў<ref name="mifi"/>. Навочнымі малюнкамі матылькоў служаць такія карціны, як «Паляўнічы на матылькоў» Карла Шпіцвега, «Матылькі» («''Schmetterlinge''») В. фон Каўльбаха (каля 1860), «Матылькі» («''Бабочки''») [[Васіль Дзмітрыевіч Паленаў|В. Д. Паленава]]. [[Жук-алень|Жука-аленя]] на сваіх палотнах неанімалістычнай тэматыкі часта маляваў [[Альбрэхт Дзюрэр]]. Сярод шматлікіх накідаў [[Леанарда да Вінчы]] ёсць малюнак жука-вусача<ref name="Леонардо"/>. На некалькіх карцінах [[Сальвадор Далі|Сальвадора Далі]] сустракаюцца мурашкі<ref name="dali"/>. === У літаратуры і паэзіі === [[Файл:The Ant and the Grasshopper - Project Gutenberg etext 19994.jpg|thumb|left|Ілюстрацыя да байкі Эзопа «Мурашка і конік».]] Станоўчыя вобразы насякомых (часцей у выглядзе мурашак або пчол) часта выкарыстоўваліся ў казках, байках і дзіцячых апавяданнях у якасці ўзору працавітасці і ўзаемадапамогі. Напрыклад, у байцы [[Эзоп]]а «Мурашка і конік» («''Τέττιξ καὶ μύρμηκες''») адным з галоўных герояў з’яўляецца [[Антрапамарфізм|антрапаморфная]] мурашка. Мурашкі таксама згадваюцца ў рэлігійных тэкстах, уключаючы [[Біблія|Біблію]] («Кніга прыпавесцяў Саламонавых»), [[Каран]]<ref name="Koran"/> і іншыя<ref name="Sur"/>. {| |{{Пачатак цытаты}}Падыдзі да мурашкі, гультаю, паглядзі на шляхі яе і будзь мудры. Няма ў яе ні валадара, ні прыстаўленага, ані ўпраўцы, а яна рыхтуе летам свой хлеб, збірае ў час жніва пракорм свой.{{Канец цытаты|крыніца=Біблія. «Кніга прыпавесцяў Саламонавых»<ref name="Bible"/>}} |} {| |{{Пачатак цытаты}}Мурашкі — народ нядужы, але летам назапашваюць ежу сваю.{{Канец цытаты|крыніца=Біблія. «Кніга прыпавесцяў Саламонавых»<ref name="Bible"/>}} |} Розныя насякомыя з’яўляюцца персанажамі казкі ў вершах Максіма Багдановіча «Мушка-зелянушка й Камарык — насаты тварык», [[Карней Іванавіч Чукоўскі|Карнея Чукоўскага]] «Муха-цакатуха» («''Муха-Цокотуха''»), а таксама казкі [[Віталь Біянкі|Віталія Біянкі]] «''Как муравьишка домой спешил''». Сіні вусень з’яўляецца героем кнігі «[[Алісіны прыгоды ў дзівоснай краіне]]» англійскага пісьменніка [[Льюіс Кэрал|Льюіса Кэрала]]. «''The Very Hungry Caterpillar''» — дзіцячая кніжка з малюнкамі амерыканскага пісьменніка Эрыка Карла. Тэкст кнігі ўяўляе сабой гісторыю [[Вусень|вусеня]] перад яго ператварэннем у [[Матылі|матыля]], а сама кніга выдаецца на кардонных лістах з дзіркамі, «праедзенымі» вусенем. У мастацкай літаратуры матылі часцей выступалі ў якасці сімвала свабоды, любові і надзеі. Міма вобраза матылькоў не прайшлі і многія пісьменнікі, у тым ліку і [[Эдгар Алан По|Эдгар По]]. Выдатны і страшнаваты матылёк [[бражнік мёртвая галава]] апісаны ім у апавяданні «''The Sphinx''». Матылёк з празрыстымі крыламі ''Hetaera esmeralda'' стаў цэнтральным сімвалам рамана [[Томас Ман|Томаса Мана]] «Доктар Фаўстус» («''Doktor Faustus''»). Выдуманыя гіганцкія дагістарычныя мурашы прысутнічаюць у [[Навуковая фантастыка|фантастычным]] рамане [[Уладзімір Апанасавіч Обручаў|Уладзіміра Обручава]] «''Плутония''». Чалавечае грамадства, арганізаванае па прынцыпе мурашніка, апісана ў навукова-фантастычным рамане [[Фрэнк Герберт|Фрэнка Герберта]] «''Hellstrom’s Hive''»<ref name="Hellstrom"/>. === У нумізматыцы і філатэліі === [[Файл:BY-2017-20roubles-Bee-r.gif|thumb|200px|Беларуская калекцыйная манета «Легенда пра пчалу», рэверс.]] Насякомых малююць на паштовых марках (часцей матылькоў, пчол і жукоў)<ref name="НВ"/>, а часам яны таксама з’яўляюцца на манетах і грашовых банкнотах. Прыкладам, мурашкі ёсць на добрым боку [[Срэбра|срэбных]] манет [[Баспорскае царства|Баспорскага царства]]. Існуе здагадка, што яны былі выпушчаны ў антычным горадзе [[Мірмекій|Мірмекіі]], заснаваным грэкамі ў сярэдзіне VI стагоддзі да н.э. на беразе [[Керчанскі праліў|Керчанскага праліва]]. На манетах, адчаканеных пад канец VII стагоддзі да н.э., прысутнічаюць выявы жукоў — на аверсе манеты 1/24 [[статэр]]а 600—550 гг. да н.э. адлюстраваны крылаты [[скарабей]]. На срэбным аболе, які чаканіўся ў [[Атыка|Атыцы]] ў 545—515 гг. да н.э., таксама адлюстраваны скарабей. На срэбнай манеце вартасцю 1 [[новазеландскі долар]], выпушчанай на [[Астравы Кука|Астравах Кука]], выяўлена златка ''[[Themognatha variabilis]]'', а на польскай бронзавай манеце наміналам 2 [[польскі злоты|злотыя]] — [[жук-алень]]<ref name="жм"/>. У [[Прыднястроўе|Прыднястроўі]] ў 2006 годзе была выпушчана срэбная манета вартасцю 100 рублёў з выявай самца і самкі жука-аленя<ref name="жм"/>. На [[аверс]]е памятнай [[манеты]] з медна-нікелевага сплаву [[Банк Латвіі|Банка Латвіі]] вартасцю 1 [[Латвійскі лат|лат]], выпушчанай у 2003 годзе, таксама ёсць мурашкі<ref name="нум1"/>. У 2006 годзе [[Вануату]] выпусціла набор з 6 пасярэбраных манет «Матылькі», вырабленыя з ужываннем тэхналогіі [[тампонны друк|друку]]<ref name="нум2"/>. У 2017 годзе выпушчана беларуская калекцыйная манета наміналам 20 рублёў «Легенда пра пчалу». <gallery> Файл:Armenian Stamp Karmin.jpg|[[Porphyrophora hamelii]], Арменія, 2006 Файл:Stamps of Belarus, 2015-26.jpg|[[Кароўка сямікропкавая]]. Беларусь, 2015 Файл:2010. Stamp of Belarus 26-2010-03-08-m1.jpg|[[Рагаты дзедка]]. Беларусь, 2010 Файл:2001. Stamp of Belarus 0410.jpg|[[Жук-алень]]. Беларусь, 2001 </gallery> === У геральдыцы === {{Гл. таксама|Пчала ў геральдыцы|Мурашка ў геральдыцы}} [[Пчолы]] сустракаюцца на больш чым трохстах [[герб]]ах, і іх наяўнасць там нясе розны сэнс, прыкладам працавітасць. Той жа сэнс укладзены ў выяву на гербах [[мурашкі|мурашак]], а выява [[матыль|матыля]] азначае нясталасць<ref name="geraldika"/>. У [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] [[Ферганская вобласць (Расійская імперыя)|Ферганская вобласць]], а таксама больш за два дзясяткі гарадоў і раёнаў мелі ці маюць выяву матылькоў ці вусеняў на сваіх гербах<ref name="geraldika"/>. Прытым да «гаваркіх» можна аднесці гербы гарадоў Ферганскай вобласці, праз якія праходзіў [[Вялікі шаўковы шлях]]. <gallery> Coat_of_Arms_of_Klimavičy,_Belarus.svg|[[Герб Клімавічаў]] (Беларусь) Coat of Arms of Červień, Belarus.svg|[[Герб Чэрвеня]] (Беларусь) Coat_of_Arms_of_Vidzy.png|[[Герб Відзаў]] (Беларусь) Coat of Arms of Tambov (2008).svg|Герб горада [[Тамбоў]] (Расія) Ahja_seal.svg|[[Ах’я (воласць)|Ах’я]], [[Пылвамаа]] (Эстонія) Image:C o a Urbano VIII.svg|[[Папскі герб]], [[Урбан VIII]] </gallery> === У сучаснай культуры === Насякомыя з’яўляюцца папулярнымі аб’ектамі ў сучаснай [[Культура|культуры]]. Іх выявы, у той ці іншай інтэрпрэтацыі, часта з’яўляюцца на [[вокладка]]х навуковых [[кніга|кніг]] аб [[прырода|прыродзе]] і мастацкіх твораў; на [[рэклама|рэкламных]] [[плакат]]ах і постарах [[кінастужка|кінастужак]], на вокладках [[музыка|музычных]] [[Аптычны дыск|дыскаў]] і ў [[Музычны відэакліп|музычных відэакліпах]], на [[кераміка|керамічных]] і [[Ювелірны выраб|ювелірных вырабах]]. Найбольшай папулярнасцю карыстаюцца выявы матылькоў. У 1938 годзе ў даліне ракі [[Дарлінг (рака)|Дарлінг]] аўстралійскія фермеры паставілі [[помнік]] вусеням [[агнёўка кактусавая|кактусавай агнёўкі]] (''Cactoblastis cactorum''), адмыслова завезеным у 1925 годзе з Паўднёвай Амерыкі, якія выратавалі мільёны [[гектар]]аў паш Аўстраліі ад зарастання [[кактус]]амі роду [[апунцыя]]<ref name="p1"/>. У 1919 годзе ў горадзе Энтэрпрайз на поўдні штата [[Алабама]] ўсталявалі [[Помнік баваўнянай шашолцы|помнік]] прысвечаны [[Anthonomus grandis|баваўнянай шашолцы]] — галоўнаму шкодніку [[бавоўнік]]а<ref name="NG1"/>. У [[Польшча|Польшчы]] жуку — герою верша [[Ян Бжэхва|Яна Бжэхвы]] ў 2002 годзе быў усталяваны [[:pl:Pomnik chrząszcza w Szczebrzeszynie|помнік]] ([[Шчэбжэшын]])<ref name="Бжехва"/>. Насякомыя, пераважна матылькі, былі [[Спіс знакаў штатаў ЗША (насякомыя)|абраны знакамі]] ў асобных штатах ЗША. У 17 штатах знакам абрана меданосная пчала. У некаторых штатах абраны па два знакі з ліку насякомых<ref name="netstate"/>. <gallery> Cactoblastis monument, Dalby, Queensland, Australia.jpg|Помнік вусеням {{нп5|Агнёўка кактусавая|кактусавай агнёўкі|en|Cactoblastis cactorum}} ў штаце [[Квінсленд]], Аўстралія (1938) Chrzaszcz2.JPG|Помнік жуку ў Польшчы (2002, [[Шчабжэшын]])<ref name="Бжехва"/> Myran by Åke Jönsson.jpg|Помнік мурашцы ([[Гётэбарг]], [[Швецыя]]) "Beetle" in Anchor Square - Geograph 656580.jpg|Помнік жуку ([[Брысталь]], [[Англія]]) Karnak temple scarab beetle A.jpg|[[Скарабей свяшчэнны|Скарабей]] (гранітная скульптура, [[Карнакскі храм]], [[Луксор]], [[Егіпет]]) </gallery> У краінах [[Паўднёва-Усходняя Азія|Паўднёва-Усходняй Азіі]] карыстаецца папулярнасцю забава і азартны від спорту, які носіць назву «[[баі жукоў]]». Ён уяўляе сабой спаборніцтва паміж самцамі жукоў ([[Дуплякі|дуплякоў]], радзей — [[Рагачы|рагачоў]]), гаспадары якіх нацкоўваюць іх аднаго на другога (часта ў якасці стымулу выкарыстоўваецца самка). Гледачы робяць стаўкі на перамогу аднаго з жукоў<ref name="fighting"/>. У [[Тайланд]]зе для гэтых мэт выкарыстоўваюць самцоў ''[[Xylotrupes gideon]]''<ref name="Xylotrupes"/>, а ў [[Японія|Японіі]] папулярныя паядынкі паміж самцамі жукоў, якія адносяцца да розных відаў. == Заўвагі па ахове == Біяразнастайнасць насякомых знаходзіцца пад пагрозай знікнення ва ўсім свеце. Наяўныя тэмпы зніжэння колькасці і відавой разнастайнасці энтамафаўны могуць прывесці да знікнення 40 % відаў насякомых цягам наступных некалькіх дзесяцігоддзяў. Гэтымі адмоўнымі тэндэнцыямі ў наземных экасістэмах найбольш закранула атрады [[Лускакрылыя|лускакрылых]], [[Перапончатакрылыя|перапончатакрылых]] і [[Цвердакрылыя|цвердакрылых]], а чатыры цесна звязаныя з вадой атрады ([[стракозы]], [[вяснянкі]], [[ручайнікі]] і [[аўсянікі]]) ужо страцілі значную частку відаў<ref name="Bayo2019">{{артыкул|аўтар=Francisco Sánchez-Bayo, Kris A.G. Wyckhuys. |загаловак=Worldwide decline of the entomofauna: A review of its drivers |спасылка=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0006320718313636?via%3Dihub |мова=en |тып=Часопіс |выданне=Biological Conservation |выдавецтва=[[Elsevier]] & Society for Conservation Biology |год=2019 |том=232 |старонкі=8—27 |doi=10.1016/j.biocon.2019.01.020 |issn=0006-3207}}</ref>. У выніку гаспадарчай дзейнасці чалавека: высечкі лясоў, узворвання цалінных стэпаў і сенажацей, асушвання балот, ужывання [[Інсектыцыды|інсектыцыдаў]] і г.д. колькасць многіх відаў насякомых у значнай меры скарацілася, а некаторыя з іх знаходзяцца на грані вымірання. На памеры папуляцыі ўплываюць змены ў відавой разнастайнасці расліннасці месцаў рассялення. У першую чаргу ў групе рызыкі знаходзяцца віды насякомых, якія жывуць на абмежаванай тэрыторыі, або харчуюцца раслінамі толькі аднаго віду<ref name="Нікіцкі"/>. Навучна-дырэктыўнай падставай арганізацыі аховы рэдкіх відаў і тых, якія знаходзяцца пад пагрозай знікнення, у многіх краінах служыць [[Чырвоная кніга]]. [[Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь]] уключае [[Спіс насякомых, занесеных у Чырвоную кнігу Беларусі|87 відаў насякомых]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.gosinspekciya.gov.by/actual/rybolovstvo-i-rybolovnoe-khozyaystvo/339/|title=Красная книга Республики Беларусь|website=Госинспекция|access-date=2023-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20220206110602/https://www.gosinspekciya.gov.by/actual/rybolovstvo-i-rybolovnoe-khozyaystvo/339/|archive-date=6 лютага 2022|url-status=dead}}</ref>. Пералік насякомых, экспарт, рээкспарт і імпарт якіх рэгулюецца ў адпаведнасці з {{нп5|Канвенцыя аб міжнародным гандлі відамі дзікай фаўны і флоры, якія знаходзяцца пад пагрозай знікнення|Канвенцыяй аб міжнародным гандлі відамі дзікай фаўны і флоры, якія знаходзяцца пад пагрозай знікнення|ru|Конвенция о международной торговле видами дикой фауны и флоры, находящимися под угрозой уничтожения}} (СІТЭС), складаецца з 66 відаў<ref name="CITES"/>. У Чырвоны спіс відаў пад пагрозай (''The IUCN Red List of Threatened Species''), які публікуецца {{нп5|Міжнародны саюз аховы прыроды і прыродных рэсурсаў|Міжнародным саюзам аховы прыроды і прыродных рэсурсаў|ru|Международный союз охраны природы и природных ресурсов}} (МСАП), унесена 1357 рэдкіх і пад пагрозай знікнення відаў насякомых, з іх 58 відаў — {{нп5|Знікнуўшыя віды (ахоўны статус)|вымерлі|ru|Исчезнувшие виды (охранный статус)}}, адзін — {{нп5|знікнуўшыя ў дзікай прыродзе|знік у дзікай прыродзе|ru|Исчезнувшие в дикой природе}}, 226 відаў — {{нп5|Віды на мяжы знікнення|знаходзяцца на мяжы знікнення|ru|Виды на грани исчезновения}}, 419 відаў — [[Віды пад пагрозай вымірання|выміраюць]], 653 відаў — {{нп5|Уразлівыя віды|уразлівыя|ru|Уязвимые виды}}. Усяго на сайце [[МСАП]] пералічана 6912 відаў насякомых з улікам відаў, інфармацыі аб якіх недастаткова (Data Deficient, 1859 відаў), блізкія да ўразлівага становішча ({{нп5|Віды, блізкія да ўразлівага становішча|Near Threatened|ru|Виды, близкие к уязвимому положению}}, 413 відаў) або чыё становішча пад найменшай пагрозай ([[Віды пад найменшай пагрозай|Least Concern]], 3280 відаў)<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.iucnredlist.org/search?taxonomies=100052&searchType=species|title=IUCN Red List of Threatened Species - Insecta|website=iucnredlist.org|access-date=23.09.2023}}</ref><ref name="RedList">{{кніга|аўтар=Ulf Gärdenfors, A. J. Stattersfield. |загаловак=1996 IUCN Red List of Threatened Animals |спасылка=https://books.google.ru/books?id=spNZExLbJugC&printsec=frontcover&dq=1996+IUCN+Red+List+of+Threatened+Animals&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwiL9cOygaLVAhUkYpoKHf3nDHsQ6AEIJzAA#v=onepage&q=1996%20IUCN%20Red%20List%20of%20Threatened%20Animals&f=false |год=1996 |старонкі=47—48 |старонак=455 |isbn =2-8317-0335-2}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы|refs= <ref name="ББ">{{кніга|аўтар = Бей-Биенко Г. Я.|загаловак =Общая энтомология|месца =М. |выдавецтва =Проспект науки |год =2008|выданне = стереотипное|старонак =486 |isbn =978-5-903090-13-6}}</ref> <ref name="Грн">{{кніга|аўтар =[[Георгій Мікалаевіч Гарнастаеў|Горностаев Г. Н.]] |загаловак = Насекомые. Энциклопедия природы России |месца = М. |выдавецтва = ABF |год =1998 |старонак = 560}}</ref> <ref name="Барнс">{{кніга|аўтар =Барнс Р., и др.|загаловак = Беспозвоночные. Новый обобщенный подход|месца =М.|выдавецтва =Мир |год = 1992}}</ref> <ref name="Захваткин">{{кніга|аўтар = Захваткин Ю. А.|загаловак =Курс общей энтомологии |месца =М.|выдавецтва =Колос |год =2001|старонак =376 |isbn =5-10-003598-6 }}</ref> <ref name="Шванвич">{{кніга|аўтар = Шванвич Б. Н.|загаловак = Курс общей энтомологии: Введение в изучение строения и функций тела насекомых|месца = М.—Л.|выдавецтва =Советская наука|год = 1949}}</ref> <ref name="NHM">{{cite web |url =http://www.nhm.ac.uk/nature-online/species-of-the-day/biodiversity/loss-of-habitat/ornithoptera-alexandrae/index.html| title =Ornithoptera alexandrae (Queen Alexandra’s birdwing)|publisher =Natural History Museum| lang = en}}</ref> <ref name="Фабр">{{кніга|аўтар =[[Жан Анры Фабр|Жан Анри Фабр]].|загаловак = Жизнь насекомых. Рассказы энтомолога|месца = М. |выдавецтва = Перевод [[Мікалай Мікалаевіч Плавільшчыкаў|Н. Н. Плавильщикова]]|год =1963}}</ref> <ref name="pheromone">{{артыкул |аўтар=Мурзин В. |загаловак=Безмолвный язык любви |спасылка=http://www.aromareklama.ru/pheromone_st111.htm |выданне=Наука и жизнь |тып=журнал |месца=М. |год=1998 |нумар=10 |archive-date=15 красавіка 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100415090803/http://www.aromareklama.ru/pheromone_st111.htm }}</ref> <ref name="ЖЧ">{{кніга|загаловак = Жизнь животных. Членистоногие: трилобиты, хелицеровые, трахейнодышащие. Онихофоры|адказны = Под ред. Гилярова М. С., Правдина Ф. Н. |выданне = 2-е, перераб |месца = М.|выдавецтва = Просвещение |год = 1984 |том = 3 |старонак = 463}}</ref> <ref name="жыццё">{{кніга|аўтар =Марта Холмс, Майкл Гантон. |загаловак = Жизнь: невероятный живой мир |месца =М.|выдавецтва = Эксмо|год =2011|старонак =312|серыя =BBC Earth|isbn =978-5-699-45965-0}}</ref> <ref name="wilkdods">{{cite book |author=Wilkinson G. S. & G. N. Dodson |year=1997 |chapter=Function and evolution of antlers and eye stalks in flies |title=The Evolution of Mating Systems in Insects and Arachnids |editor=J. Choe & B. Crespi |publisher=Cambridge University Press |pages=310—327 |isbn=0-521-58976-2}}</ref> <ref name="ShortestSexualLifeCycle">{{cite web| url = http://entnemdept.ufl.edu/walker/ufbir/chapters/chapter_16.shtml| title = Shortest Sexual Life Cycle (Chapter 16)| author = Likui Yang| date = May 8, 1995| work = University of Florida Book of Insect Records| publisher = Department of Entomology & Nematology. University of Florida, Gainesville| lang = en| access-date = 9 лістапада 2014| archive-date = 15 снежня 2012| archive-url = https://web.archive.org/web/20121215194638/http://entnemdept.ufl.edu/walker/ufbir/chapters/chapter_16.shtml| url-status = dead}}</ref> <ref name="LargestEggs">{{cite web| url = http://entnemdept.ufl.edu/walker/ufbir/chapters/chapter_40.shtml| title = Largest Eggs (Chapter 40)| author = Salvatore Vicidomini| date = February 9, 2005| work = University of Florida Book of Insect Records| publisher = Department of Entomology & Nematology. University of Florida, Gainesville| lang = en| access-date = 9 лістапада 2014| archive-date = 20 студзеня 2013| archive-url = https://web.archive.org/web/20130120190255/http://entnemdept.ufl.edu/walker/ufbir/chapters/chapter_40.shtml| url-status = dead}}</ref> <ref name="HighestLifetimeFecundity">{{cite web|url = http://entnemdept.ufl.edu/walker/ufbir/chapters/chapter_18.shtml|title = Highest Lifetime Fecundity (Chapter 18)|author = Henning Brueland|date = Dec. 15, 1995|work = University of Florida Book of Insect Records|publisher = Department of Entomology & Nematology. University of Florida, Gainesville|lang = en|access-date = 9 лістапада 2014|archive-date = 24 мая 2012|archive-url = https://web.archive.org/web/20120524141846/http://entnemdept.ufl.edu/walker/ufbir/chapters/chapter_18.shtml|url-status = dead}}</ref> <ref name="LowestLifetimeFecundity">{{cite web|url = http://entnemdept.ufl.edu/walker/ufbir/chapters/chapter_17.shtml|title = Highest Lifetime Fecundity (Chapter 17)|author = Bianca Cecilie Nygård|date = December 15, 1995|work = University of Florida Book of Insect Records|publisher = Department of Entomology & Nematology. University of Florida, Gainesville|lang = en|access-date = 9 лістапада 2014|archive-date = 15 снежня 2012|archive-url = https://web.archive.org/web/20121215163330/http://entnemdept.ufl.edu/walker/ufbir/chapters/chapter_17.shtml|url-status = dead}}</ref> <ref name="ShortestReproductiveLife">{{cite web | url = http://entnemdept.ufl.edu/walker/ufbir/chapters/chapter_37.shtml | title = Shortest Reproductive Life (Chapter 37) | author = Craig H. Welch | date = 17.04.1998 | work = University of Florida Book of Insect Records | publisher = Department of Entomology & Nematology. University of Florida, Gainesville | lang = en | access-date = 9 лістапада 2014 | archive-date = 15 снежня 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121215160405/http://entnemdept.ufl.edu/walker/ufbir/chapters/chapter_37.shtml | url-status = dead }}</ref> <ref name="Morewood">{{cite journal|journal=Can. J. Zool. |volume=76|issue=7|pages=1371—1381 |year=1998 | url=http://www.nrcresearchpress.com/doi/abs/10.1139/z98-085 | title=Revision of the life history of the High Arctic moth Gynaephora groenlandica (Lepidoptera: Lymantriidae)|author=Morewood W. Dean & Richard A. Ring}}</ref> <ref name="Браен">{{кніга|аўтар = Брайен М. В.|загаловак = Общественные насекомые: Экология и поведение|арыгінал = Social Insects: Ecology and Behavioural Biology|адказны = Под ред. [[Генадзь Міхайлавіч Длускі|Г. М. Длусского]] |месца = М.|выдавецтва = Мир|год = 1986|старонак = 400}}</ref> <ref name="Wilson1971">{{кніга|аўтар =[[Эдвард Осбарн Уілсан|Wilson E. O.]]|загаловак = The insect societies |месца = Cambridge. Massachusetts|выдавецтва =Belknap Press of Harvard University Press|год = 1971}}</ref> <ref name="ОП">{{кніга|аўтар =Орлов Ю. А.|адказны = Отв. ред. тома [[Барыс Барысавіч Радэндорф|Б. Б. Родендорф]]|загаловак = Основы палеонтологии. Том 9. Членистоногие — трахейные и хелицеровые |месца = М. |выдавецтва = Изд-во Академии наук СССР |год =1962 |старонак = 560}}</ref> <ref name="foraging">{{cite journal|journal=Annual Review of Ecology and Systematics|volume=4|pages= 231—257|year=1973|doi=10.1146/annurev.es.04.110173.001311|title=Ecology of foraging by ants|author=Carrol C. R., Janzen D. H. |issn=0066-4162}}</ref> <ref name="Åkesson2002">{{cite journal |author=Åkesson S., Wehner R.|year=2002 |title=Visual navigation in desert ants ''Cataglyphis fortis'': are snapshots coupled to a celestial system of reference? |journal=[[Journal of Experimental Biology]] |volume=205 |pages=1971—1978 |url=http://jeb.biologists.org/content/205/14/1971.full.pdf|format=PDF}}</ref> <ref name="Sommer2004">{{cite journal |author=Sommer S., Wehner R.|year=2004 |title=The ant's estimation of distance travelled: experiments with desert ants, ''Cataglyphis fortis''|journal=Journal of Comparative Physiology |volume=190 |issue=1 |pages=1—6 |url=http://link.springer.com/article/10.1007%2Fs00359-003-0465-4 |doi = 10.1007/s00359-003-0465-4}}</ref> <ref name="Banks2003">{{cite journal|title=Orientation by magnetic field in leaf-cutter ants, ''Atta colombica (Hymenoptera: Formicidae)|author=Banks A. N., Srygley R. B.|year=2003|journal=Ethology|volume=109|pages=835—846|doi=10.1046/j.0179-1613.2003.00927.x}}</ref> <ref name="Fukushi2001">{{cite journal |author=Fukushi T. |date=15 June 2001|title=Homing in wood ants, ''Formica japonica'': use of the skyline panorama|journal=[[Journal of Experimental Biology]] |volume=204 |pages=2063—2072 |url=https://journals.biologists.com/jeb/article/204/12/2063/32759/Homing-in-wood-ants-Formica-japonica-use-of-the |pmid=11441048 |issue=12}}</ref> <ref name="Wehner1969">{{cite journal |author=Wehner R., Menzel R.|year=1969 |title=Homing in the ant ''Cataglyphis bicolor'' |url=https://archive.org/details/sim_science_1969-04-11_164_3876/page/n92|journal=[[Science]] |volume=164 |issue=3876 |pages=192—194 |doi=10.1126/science.164.3876.192 |pmid=5774195}}</ref> <ref name="Крыж">{{кніга |аўтар=[[Алег Леанідавіч Крыжаноўскі|Крыжановский О. Л.]]|загаловак= Состав и распространение энтомофаун земного шара| месца=М. |выдавецтва=Товарищество научных изданий КМК |год=2002 |старонак =237|isbn=5-87317-116-5 (0)}}</ref> <ref name="koch">{{кніга|аўтар = Кочетова Н. И.|загаловак = Они должны жить. Бабочки|месца = М. |выдавецтва = Агропромиздат |год =1990|старонак =64}}</ref> <ref name="MostHeatTolerant">{{cite web| url = http://entnemdept.ifas.ufl.edu/walker/ufbir/chapters/chapter_21.shtml| title = Most Heat Tolerant (Chapter 21)| author = Van Sherwood| date = May 1, 1996| work = University of Florida Book of Insect Records| publisher = Department of Entomology & Nematology. University of Florida, Gainesville| access-date = 2013-08-28| lang = en| archive-date = 31 снежня 2011| archive-url = https://web.archive.org/web/20111231061945/http://entnemdept.ifas.ufl.edu/walker/ufbir/chapters/chapter_21.shtml| url-status = dead}}</ref> <ref name="хиж">{{кніга|аўтар = Хижняк П. А., Бегляров Г. А., Стативкин В. Г.|загаловак =Химическая и биологическая защита растений|месца =М.|выдавецтва =Колос |год =1971}}</ref> <ref name="Strudiella">{{артыкул|аўтар = Garrouste R. et al.|загаловак = A complete insect from the Late Devonian period |спасылка = http://www.nature.com/nature/journal/v488/n7409/full/nature11281.html |мова = en| выданне = [[Nature]] | выдавецтва = Nature Publishing Group| год =2012| volume =488| нумар =7409| pages =82—85| issn = 0028-0836}} doi: 10.1038/nature11281.</ref> <ref name="ПИН1980">{{кніга|загаловак = Историческое развитие класса насекомых |адказны = Под ред. Б. Б. Родендорфа и [[Аляксандр Паўлавіч Расніцын|А. П. Расницына]]|выданне = Труды Палеонтологического института АН СССР|месца = М.|выдавецтва = Наука|год = 1980|том = 175|старонак = 256}}</ref> <ref name="Archaeognathatree">{{cite web |author= David R. Maddison |url= http://tolweb.org/tree?group=Archaeognatha&contgroup=Insecta |access-date= 2012-12-11 |date= 01.01.2002 |title= Archaeognatha. Bristetails |publisher= Tree of Life Web Project |archive-url= https://web.archive.org/web/20110805072239/http://tolweb.org/tree?group=Archaeognatha |archive-date= 5 жніўня 2011 |url-status= dead }}</ref> <ref name="апі">{{кніга|аўтар = Иойриш Н. П.|загаловак =Продукты пчеловодства и их использование|месца =М.|выдавецтва =Медгиз |год =1976}}</ref> <ref name="апі2">{{кніга|аўтар = Иойриш Н. П.|загаловак =Лечебные свойства мёда и пчелиного яда|месца =М.|выдавецтва =Медгиз |год =1954}}</ref> <ref name="Ants1990">{{кніга|аўтар = [[Берт Холдаблер|Hölldobler B.]], [[Эдвард Осбарн Уілсан|Wilson E. O.]]|загаловак = [[The Ants]] |выдавецтва = Harvard University Press|год = 1990|allpages = 732|isbn = 0674040759}}</ref> <ref name="ЭН">{{кніга|аўтар =З. Лезер.|загаловак = Экзотические насекомые|месца =М.|выдавецтва = Аквариум ЛТД|год =2001|старонак =192 |серыя = Домашний инсектарий |isbn =5-85684-527-7}}</ref> <ref name="coll">{{кніга|аўтар = Голуб В. Б., Цуриков М. Н., Прокин А. А. |загаловак = Коллекции насекомых. Сбор, обработка и хранение материала|месца = М.|выдавецтва =Товарищество научных изданий КМК|год =2012 |старонак =344|isbn=978-5-87317-826-1 }}</ref> <ref name="Pierce">{{cite book |author=Pierce, Benjamin A. |title=Genetics: A Conceptual Approach|url=https://archive.org/details/isbn_2900716768363 |edition=2nd |publisher=[[W. H. Freeman]] |year=2004 |isbn=978-0-7167-8881-2}}</ref>. <ref name="Лер">{{кніга |аўтар =пад агул. рэд. [[Павел Андрэевіч Лер|П. А. Лера]] |загаловак =Определитель насекомых Дальнего Востока СССР. Т. I. Первичнобескрылые, древнекрылые, с неполным превращением|месца =Л.|выдавецтва =Наука|год = 1988|старонкі = 8—45|старонак = 452}}</ref> <ref name="antarctica">{{cite web|title=Antarctic Bestiary — Terrestrial Animals|url=http://www.units.muohio.edu/cryolab/education/antarcticbestiary_terrestrial.htm#Belgica|publisher=Laboratory for Ecophysiological Cryobiology, Miami University|access-date=2012-02-26|author=Luke Sandro, Juanita Constible}}</ref> <ref name="Фасмер">{{кніга|аўтар=Фасмер М.|загаловак=Этимологический словарь русского языка|том=3|спасылка=http://etymolog.ruslang.ru/vasmer.php?id=47&vol=3|месца=М.|выдавецтва=Прогресс|год=1964—1973|старонкі=47}}</ref> <ref name="Клюгэ">{{кніга|аўтар=[[Мікіта Юльевіч Клюгэ|Клюге Н. Ю.]]|частка=Принципы номенклатуры зоологических таксонов|загаловак=Современная систематика насекомых|месца=СПб|выдавецтва=Лань|год=2000|старонак=333|isbn=5-8114-0216-3}}</ref> <ref name="Grimaldi2005">{{cite book|author=[[Дэвід Грымальдзі|Grimaldi, David A.]]; [[Майкл Энджэл|Engel, Michael S.]] |url=http://books.google.se/books?id=Ql6Jl6wKb88C&pg=PA175&lpg=PA175&dq=Protodonata&source=bl&ots=q9vyz0DtGA&sig=ZZTnPi7RDL4mFobyGawmG1YenTw&hl=sv&ei=-e68Te3vJsafOp2N9dIF&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5&ved=0CD8Q6AEwBDgK#v=onepage&q=Protodonata&f=false |title=Evolution of the Insects|year=2005-05-16|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-82149-5}}</ref> <ref name="Nielsen">{{артыкул|аўтар =Nielsen E. S. and Mound L. A. |год =2000 |загаловак=Global Diversity of Insects: The Problems of Estimating Numbers| pages = 213—222 |выданне = Raven, P. H. and Williams, T. (eds). Nature and Human Society: The Quest for a Sustainable World|месца = Washington, DC|выдавецтва = National Academy Press}}</ref> <ref name="Raven">{{артыкул|аўтар = Raven P. H., Yeates D. K.|год =2007|загаловак= Australian biodiversity: threats for the present, opportunities for the future |выданне = Australian Journal of Entomology |volume= 46| pages =177—187}}</ref> <ref name="Chapman">{{кніга|аўтар=Chapman A. D.|год=2006|загаловак=Numbers of living species in Australia and the World|pages=60|месца=Canberra|выдавецтва=Australian Biological Resources Study|isbn=978-0-642-56850-2|спасылка=http://www.environment.gov.au/biodiversity/abrs/publications/other/species-numbers/index.html}}</ref> <ref name="Hammond">{{cite book|author=Hammond P. M. |title=The current magnitude of biodiversity pp. 113—128 in Heywood, V. H. (ed.). Global biodiversity assessment |publisher=Cambridge, UK: Cambridge University Press |year=1995}}</ref> <ref name="GroveS2000">{{кніга|аўтар=Grove S. J., Stork N. E.|загаловак=An inordinate fondness for beetles. Invertebrate Taxonomy 14|год=2000|pages=733—739}}</ref> <ref name="Bragg">{{артыкул|аўтар = Bragg P. E. |год = 2008|загаловак = In Hennemann & Conle. Revision of Oriental Phasmatodea: The tribe Pharnaciini Günther, 1953, including the description of the world’s longest insect, and a survey of the family Phasmatidae Gray, 1835 with keys to the subfamilies and tribes (Phasmatodea: «Anareolatae»: Phasmatidae)| выданне = [[Zootaxa]]| volume = 1906|pages= 1—316}}</ref> <ref name="nhm.ac">{{cite web|url=http://www.nhm.ac.uk/nature-online/life/insects-spiders/insects-in-science/longest-insect/index.html|title=World’s longest insect revealed|publisher=[[Музей прыродазнаўства (Лондан)|Лонданскі музей прыродазнаўства]]}}</ref> <ref name="Brock">{{кніга|аўтар = Brock P. D.|загаловак = The amazing world of stick and leaf-insects|месца = Essex, England|выдавецтва =Cravitz Printing Co. |год =1999}}</ref> <ref name="Heque">{{кніга|аўтар = Vanessa Heque.|загаловак =Longicornes de Guyane |месца = Cayenne|год =1996}}</ref> <ref name="Kafer">{{кніга|аўтар=Yukio Yaznda & Shuji Okejima.|загаловак=Käfer der Welt|год=1990|pages=126}}</ref> <ref name="kaabak">{{кніга|аўтар = Каабак Л. В., Сочивко А. В.|загаловак = Бабочки мира|месца = М.|выдавецтва = Аванта+|год = 2003|isbn =5-94623-008-5}}</ref> <ref name="ufrecord">{{cite web|title=Chapter 32 — Largest Lepidopteran Wing Span|url=http://www.entnemdept.ufl.edu/walker/ufbir/chapters/chapter_32.shtml|author=Hugo Kons, Jr.|publisher=University of Florida|date=1998-05-17|work=Book of Insect Records|lang=en|access-date=9 лістапада 2014|archive-date=14 жніўня 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110814154009/http://www.entnemdept.ufl.edu/walker/ufbir/chapters/chapter_32.shtml|url-status=dead}}</ref> <ref name="dm">{{cite web|url=http://blogs.discovermagazine.com/notrocketscience/2011/11/30/how-fairy-wasps-cope-with-being-smaller-than-amoebas/#.Ug8VxYW-onI|title=How tiny wasps cope with being smaller than amoebas|author=Ed Yong|access-date=9 лістапада 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20120211011700/http://blogs.discovermagazine.com/notrocketscience/2011/11/30/how-fairy-wasps-cope-with-being-smaller-than-amoebas/#.Ug8VxYW-onI|archive-date=11 лютага 2012|url-status=dead}}</ref> <ref name="рэкардсмены">{{cite web|url=http://www.zin.ru/ANIMALIA/COLEOPTERA/rus/world6.htm|title=Жуки-рекордсмены|author=Лобанов А. Л.|date=2000|publisher=[[ЗІН РАН]]|access-date=2013-08-01|lang=ru}}</ref> <ref name="Polilov">{{cite journal| doi = 10.1134/S0013873808010041| author = Polilov, A. A.| year = 2008| title = Anatomy of the Smallest Coleoptera, Featherwing Beetles of the Tribe Nanosellini (Coleoptera, Ptiliidae), and Limits of Insect Miniaturization| journal = Entomological Review| volume = 88 | issue = 1 | pages = 26—33}}</ref> <ref name="Рос">{{кніга |аўтар =Росс Г., Росс Ч., Росс. Д. |загаловак =Энтомология|месца =М.|выдавецтва =Мир|год = 1985|старонак = 572}}</ref> <ref name="Тыщенко">{{кніга|аўтар =Тыщенко В. П.|загаловак = Физиология насекомых|месца =М.|выдавецтва = Высшая школа|год =1986 |старонак=303}}</ref> <ref name="ДК">{{кніга|аўтар = Элен Паркер, консультант русского издания [[Аляксей Меркур’евіч Гіляраў|Алексей Гиляров]].|загаловак =Насекомые |месца = М.|выдавецтва =Дорлинг Киндерсли |год = 1997|старонак =62|isbn =0-7513-8666-9}}</ref> <ref name="ЕББК">{{кніга|аўтар = [[Канстанцін Аляксандравіч Яфетаў|Ефетов К. А.]], Будашкин Ю. И.|загаловак = Бабочки Крыма: (Высшие разноусые чешуекрылые)|месца = Симферополь|выдавецтва = Таврия|год = 1990|старонак = 112}}</ref> <ref name="smart">{{кніга|аўтар = Paul Smart.|загаловак = The Illustrated Encyclopedia of the Butterfly World|выдавецтва = Transworld Publishers Limited|год = 2001|allpages= 274|isbn = 0-552-98206-7}}</ref> <ref name="Geo">{{артыкул|аўтар=Андреас Вебер.|загаловак=Играй гормон!|выданне=GEO|тып=журнал|месца=М.|выдавецтва=Axel Springer Russia|год=2013|выпуск=184|нумар=7|старонкі=102—111}}</ref> <ref name="rassel">{{кніга|аўтар=Шарман Эпт Рассел.|загаловак= Роман с бабочками. Как человек влюбился в насекомое|месца =М.|выдавецтва= Колибри|год= 2005}}</ref> <ref name="Гил">{{кніга|загаловак = Биологический энциклопедический словарь |адказны =Гл. ред. М. С. Гиляров|выданне = 2-е изд|месца = М.|выдавецтва = Сов. Энциклопедия|год = 1986}}</ref> <ref name="okoem">{{кніга|аўтар =Савчук В. В.|загаловак =Атлас бабочек и гусениц Крыма|год =2013|месца= Симферополь| старонак =296 |isbn=978-966-648-331-0}}</ref> <ref name="zinolen">{{cite web|url=http://www.zin.ru/animalia/coleoptera/rus/lucan02.htm|title=Жук-олень Lucanus cervus (Linnaeus, 1758)|publisher=www.zin.ru|access-date=2012-06-20}}</ref> <ref name="kll">{{cite journal |author=Keller L.|year=1998 |title=Queen lifespan and colony characteristics in ants and termites |journal=Insectes Sociaux |volume=45 |pages=235—246 |doi=10.1007/s000400050084}}</ref> <ref name="thrips">{{артыкул |аўтар =Gadagkar, Raghavendra. |год =1993 |загаловак =And now… eusocial thrips! |выданне =Current Science |volume =64 |нумар =4 |pages =215—216 |спасылка =http://eprints.iisc.ernet.in/9227/ |archive-url =https://web.archive.org/web/20140410052633/http://eprints.iisc.ernet.in/9227/ |archive-date =10 красавіка 2014 }}</ref> <ref name="kent">{{cite journal |author=Kent D. S. & Simpson J. A.|year=1992 |title=Eusociality in the beetle ''Austroplatypus incompertus'' (Coleoptera: Curculionidae) |url=https://archive.org/details/sim_naturwissenschaften_1992-02_79_2/page/86|journal=[[Naturwissenschaften]] |volume=79 |pages=86—87 |doi=10.1007/BF01131810}}</ref> <ref name="Austroplatypus">{{артыкул|аўтар = Smith S. M., A. J. Beattie, D. S. Kent and Stow A. J.|загаловак = Ploidy of the eusocial beetle ''Austroplatypus incompertus'' (Schedl) (Coleoptera, Curculionidae) and implications for the evolution of eusociality |спасылка = http://link.springer.com/article/10.1007%2Fs00040-009-0022-4|мова = en|выданне = Insectes Sociaux |год = 2009|volume = 56|нумар = 3|pages = 285—288}} DOI: 10.1007/s00040-009-0022-4.</ref> <ref name="elementy">{{cite web | url = http://elementy.ru/news/431408 | title = Предложен новый взгляд на происхождение общественного образа жизни у животных| author = Алексей Гиляров | date = 21.09.2010 | work = Элементы | access-date = 2013-08-22 | lang = ru}}</ref> <ref name="Станек">{{кніга|аўтар = Станек В. Я.|загаловак = Иллюстрированная энциклопедия насекомых|месца = Прага|выдавецтва =Артия |год =1977|старонак =560}}</ref> <ref name="entnemdeptufl">{{cite web|url=http://entnemdept.ufl.edu/creatures/urban/stored/drugstore_beetle.htm|title=Drugstore beetle — Stegobium paniceum|lang=en}}</ref> <ref name="brodsky">{{кніга|аўтар=Бродский А. К.|загаловак=Механика полёта насекомых и эволюция их крылового аппарата|выдавецтва=ЛГУ им. А. А. Жданова|год=1988|pages=206}}</ref> <ref name="aquins">{{cite book| editor1=Richard W. Merritt|editor2= Kenneth W. Cummins|editor3= Martin B. Berg |year=2007 |title=An Introduction to the Aquatic Insects of North America | url=https://archive.org/details/introductiontoaq0000merr|publisher=Kendall Hunt Publishers | isbn=978-0-7575-5049-2 | edition=4th}}</ref> <ref name="Epler2010">{{кніга|аўтар = Epler J. H.|год =2010 |спасылка = http://publicfiles.dep.state.fl.us/dear/labs/biology/biokeys/beetles10.pdf |загаловак = The water beetles of Florida an identification manual for the families Coleoptera|месца = Tallahassee, Florida|allpages =414}}</ref> <ref name="Mill1975">{{cite journal|author=Mill P. J., Pickard R. S.| year=1975 | title=Jet-propulsion in anisopteran dragonfly larvae |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-comparative-physiology_1975_97_4/page/329| journal=Journal of Comparative Physiology A: Neuroethology, Sensory, Neural, and Behavioral Physiology |volume=97|issue=4 |pages=329—338 | doi=10.1007/BF00631969}}</ref> <ref name="Andersen 2004">{{cite journal |author=Andersen, Nils Moller & Cheng, Lanna |year=2004 |title=The marine insect Halobates (Heteroptera: Gerridae): Biology, Adaptations, Distribution and Phylogeny |journal=Oceanography and Marine Biology: an Annual Review |volume=42 |pages=119—180 |url=http://mbrd.ucsd.edu/Research/labs/Cheng/Halobates%20Revewlower.pdf |access-date=9 лістапада 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110820203735/http://mbrd.ucsd.edu/Research/labs/Cheng/Halobates%20Revewlower.pdf |archive-date=20 жніўня 2011 |url-status=dead }}</ref> <ref name="Ward1992">{{кніга|аўтар=Ward J. V. |год=1992 |загаловак =Aquatic Insect Ecology: 1. Biology and habitat |месца =New York|выдавецтва = Wiley & Sons |pages= 74, 96, 172, 180}}</ref> <ref name="Williams1992">{{кніга|аўтар =Williams D. & Feltmate B.|загаловак =Aquaticnsects. CAB International|год =1999|pages =48, 121, 218 |isbn=0-85198-782-6}}</ref> <ref name="vransky2012">{{артыкул|аўтар = Vršanský P.; Chorvát D. A.; Fritzsche I.; Hain, M.; Ševčík, R.|загаловак = Light-mimicking cockroaches indicate Tertiarty origin of recent terrestrial luminescence|спасылка = http://link.springer.com/article/10.1007/s00114-012-0956-7|мова = en| выданне =[[Naturwissenschaften]] | выдавецтва = Springer| год = 2012| volume = 99| нумар = 9| pages = 739—749| issn = 0028-1042}} doi:10.1007/s00114-012-0956-7.</ref> <ref name="Green">{{артыкул|аўтар =Green L. B. S. |год = 1979|загаловак = The fine structure of the light organ of the New Zealand glow-worm ''Arachnocampa luminosa'' (Diptera: Mycetophilidae)|выданне = Tissue and Cell |volume = 11| pages =457—465}}</ref> <ref name="Акимушкин">{{кніга|аўтар = [[Ігар Іванавіч Акімушкін|Акимушкин И. И.]]|загаловак = Мир животных. Мир животных: Насекомые. Пауки. Домашние животные|месца = М. |выдавецтва = Мысль |год = 1993|том = 3|isbn =5-244-00444-1}}</ref> <ref name="ФКС">{{артыкул|аўтар = [[Георгій Мікалаевіч Гарнастаеў|Горностаев Г. Н.]]|загаловак = Введение в этологию насекомых-фотоксенов (лет насекомых на искусственные источники света)|спасылка = http://www.zin.ru/animalia/coleoptera/pdf/gornostaev11.pdf|выданне = Этология насекомых| месца = Л.|выдавецтва = Наука|год = 1984| том = 66|старонкі = 101—167}}</ref> <ref name="Yablokov-Khizoryan1983">{{кніга|аўтар = Яблоков-Хнзорян С. М.|загаловак=Обзор семейства жуков-кокцинеллид фауны СССР|выдавецтва =Институт зоологии АН Армянской ССР|год = 1983|старонкі = 94—161}}</ref> <ref name="williams">{{cite journal| last = Senthilmurugan |year = 2005 |title = Mukurthi National Park: A migratory route for butterflies |journal = J. Bombay. Nat. Hist. Soc. |volume = 102 |issue = 2|pages = 241—242 }}</ref> <ref name="Harlan">Harlan Abbott Charles, A Quantitative Study of the Migration of the Painted Lady Butterfly, Vanessa Cardui L. Ecology, Vol. 32, #2, pp. 155—171.</ref> <ref name="ae">{{cite encyclopedia|title=Petroleum fly|encyclopedia=Grzimek's Animal Life Encyclopedia|edition=2nd|year=2004|volume=3: Insects|isbn=0-7876-5779-4|publisher=The Gale Group|page=367}}</ref> <ref name="Захаров1978">{{кніга|аўтар = Захаров А. А.|загаловак = Муравей, семья, колония|месца = М.|выдавецтва = Наука|год = 1978|старонак = 144|серыя = Человек и окружающая среда}}</ref> <ref name="Zool">{{артыкул|выданне=Can. J. Zool|volume=76|нумар=7|pages=1371—1381|год=1998|спасылка=http://www.nrcresearchpress.com/doi/abs/10.1139/z98-085|загаловак=Revision of the life history of the High Arctic moth Gynaephora groenlandica (Wocke) (Lepidoptera: Lymantriidae)|аўтар=Morewood, W. Dean & Richard A. Ring.}}</ref> <ref name="Zaitzevia">{{cite web|url=http://www.zin.ru/Animalia/coleoptera/rus/zaitzevi.htm|title=Чрезвычайно узкий эндемик из термального источника в США (Zaitzevia thermae) носит имя Ф. А. Зайцева]|access-date=2013-09-07|lang=ru}}</ref> <ref name="thorpe">{{cite journal|author=Thorpe William Homan|year=1930|title=The biology of the petroleum fly (''Psilopa petrolei'')|journal=Transactions of the Entomological Society of London|volume=78|pages=331—344}}</ref> <ref name="EB">{{cite book |title=Ecology and Biogeography of High Altitude Insects |last=Mani |first=M. S. |year=1968 |publisher=Springer|series=Volume 4 of Series entomologica |isbn=978-90-6193-114-0 |page=530}}</ref> <ref name="review">{{cite journal|author=Giladi, Itamar|year=2006|title= Choosing benefits or partners: a review of the evidence for the evolution of myrmecochory|journal=[[Oikos]]|volume=112|issue=3|pages=481—492}}</ref> <ref name="castoris">{{артыкул|аўтар = Stewart B. Peck.|загаловак = Distribution and biology of the ectoparasitic beaver beetle Platypsyllus castoris Ritsema in North America (Coleoptera: Leiodidae: Platypsyllinae)|мова = en |выданне = Insecta Mundi|год = 2006|volume = 20|нумар = 1—2, March-June| pages = 85—94}}</ref> <ref name="Кащеев1999">{{артыкул|аўтар=Кащеев В. А. |загаловак=Классификация морфоэкологических типов имаго стафилинид|тып=журнал| выданне=TETHYS Entomological Research |нумар=№ 1|год=1999 |месца=Алматы, Институт зоологии АН РК}}</ref> <ref name="Moore2009">{{cite web| url = http://soundideas.pugetsound.edu/writing_awards/4/| title = Orchid Fragrance Complexity as a Mechanism for Euglossine Bee Pollinator Specialization| author = Lucille Moore| work = Writing excellence award winners| access-date = 2013-08-23| publisher = University of Puget Sound| lang = en| archive-date = 8 жніўня 2014| archive-url = https://web.archive.org/web/20140808060546/http://soundideas.pugetsound.edu/writing_awards/4/| url-status = dead}}</ref> <ref name="The Origin of Insects">{{артыкул|аўтар = Glenner H. et al.|загаловак = The Origin of Insects|выданне = Science |год = 2006 |volume =314|pages =1883—1884}}</ref> <ref name="Хопкінс">{{кніга|аўтар = Джерри Хопкинс.|загаловак = Экстремальная кухня. Причудливые и удивительные блюда, которые едят люди|спасылка = http://www.dom-spravka.info/files_knig/d_xk_exk/expr_kuhna.pdf|месца = М.|выдавецтва = ФАИР-ПРЕСС|год = 2006|старонак = 336|isbn = 5-8183-1032-9|archive-date = 18 ліпеня 2013|archive-url = https://web.archive.org/web/20130718122532/http://www.dom-spravka.info/files_knig/d_xk_exk/expr_kuhna.pdf}}</ref> <ref name="LivingstonA&H1993">{{кніга|аўтар = A. D. Livingston, Helen Livingston.|загаловак =Edible Plants and Animals |месца =New York |год =1993|allpages =292 |серыя =Facts on File}}</ref> <ref name="alen">{{кніга|аўтар = Ален Эд, Мишель Виар.|загаловак = Бабочки мира|выданне = Изд. 2-е, стереотипное|выдавецтва = Интербук-бизнес|год = 2001|старонак = 193|isbn = 5-89164-090-2}}</ref> <ref name="ВС">{{артыкул |аўтар=Александр Лаврин. |загаловак=Благородная плесень |спасылка=http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/6815/ |выданне=[[Вокруг света]] |тып=журнал |год=декабрь 2008|нумар=12 (2831) |issn=0321-0669}}</ref> <ref name="GEO2">{{артыкул|аўтар= Марина Маковецкая.|загаловак=Битва за шёлк: Как в Таджикистане разводят гусениц тутового шелкопряда |выданне=GEO|тып=журнал|месца=М.|выдавецтва=Axel Springer Russia|год=2013|выпуск=184|нумар=7}}</ref> <ref name="biodiversityexplorer">{{cite web|url=http://www.biodiversityexplorer.org/beetles/chrysomelidae/alticinae/arrows.htm|title=How San hunters use beetles to poison their arrows|publisher=biodiversity explorer (biodiversityexplorer.org)|lang=en|access-date=9 лістапада 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20120603064943/http://www.biodiversityexplorer.org/beetles/chrysomelidae/alticinae/arrows.htm|archive-date=3 чэрвеня 2012|url-status=dead}}</ref> <ref name="Woollard1984">{{артыкул|аўтар = Woollard J. M., Fuhrman F. A., Mosher H. S.|загаловак = The Bushman arrow toxin, Diamphidia toxin: isolation from pupae of Diamphidia nigro-ornata |мова = en|выданне = Toxicon| год = 1984|volume = 22|нумар = 6|pages = 937—946|pmid = 6523515|doi = 10.1016/0041-0101(84)90185-5}}</ref> <ref name="zinKuharenko">{{cite web|url=http://www.zin.ru/animalia/coleoptera/rus/livejew.htm|title=Жуки — живые ювелирные украшения|author=Кухаренко Е. А.|publisher=[[ЗІН РАН]]|access-date=2013-07-06|lang=ru}}</ref> <ref name="NissensonJonas2000">{{кніга|аўтар =Marilyn Nissenson & Susan Jonas.|загаловак = Jeweled Bugs and Butterflies|месца =New York |выдавецтва =Harry N Abrams|год =2000 |isbn =0810935236}}</ref> <ref name="Bejeweled scarabs">{{cite web|url=http://theholyenchilada.blogspot.com/2009/06/bejeweled-scarabs-roaches-and-other.html|title=Bejeweled scarabs, roaches, and other fantastic bugs|access-date=2011|lang=en}}</ref> <ref name="ent">{{cite web|author=Павел Удовиченко|url=http://www.entoterra.ru/|title=Энтомодизайн|access-date=2013-08-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20090524164202/http://www.entoterra.ru/|archive-date=24 мая 2009|url-status=dead}}</ref> <ref name="Злотин">{{кніга|аўтар = Злотин А. З.|загаловак = Техническая энтомология. Справочное пособие|выдавецтва =Наукова думка|год = 1989|старонак = 184|isbn = 5-12-000484-9}}</ref> <ref name="Berg">{{артыкул|аўтар = Annecke D. P., Burger W. A., Coetzee H.|загаловак = Pest status of ''Cactoblastis cactorum'' (Berg) (Lepidoptera: Phycitidae) and ''Dactylopius opuntiae'' (Cockerell) (Coccoidea: Dactylopiidae) in spineless Opuntia plantations in South Africa | выданне = Journal of the Entomological Society of South Africa |год =1976}}</ref> <ref name="savk">{{кніга|аўтар =Савковский П. П. |загаловак = Атлас вредителей плодовых и ягодных культур|выданне = 5-е изд., доп. и перераб|месца =Киев |выдавецтва = Урожай|год =1990 |старонак як ёсць = 196 с., цв. табл., илл}}</ref> <ref name="Пигулевский">{{кніга|аўтар =Пигулевский С. В.|загаловак = Ядовитые животные. Токсикология беспозвоночных|месца = Л.|выдавецтва = Ленингр. отделение изд-ва «Медицина» |год =1975|старонак =375}}</ref> <ref name="zin Стафилиниды-синекрылы">{{cite web|url=http://www.zin.ru/Animalia/Coleoptera/rus/paed_lek.htm|title=Стафилиниды-синекрылы (Staphylinidae: Paederus) как источник лекарства|access-date=2013-07-08}}</ref> <ref name="О жуке-знахаре">{{cite web|url=http://www.zin.ru/Animalia/Coleoptera/rus/gorgojo.htm|title=О жуке-знахаре (чернотелка Ulomoides dermestoides}}</ref> <ref name="apiterapia">{{кніга|аўтар=Хисматуллина Н. З.|загаловак=Апитерапия|месца=Пермь|выдавецтва=Мобиле|год=2005|старонкі=71—76|старонак=296|isbn=5-88187-263-0}}</ref> <ref name="Sap">{{cite book|author=Sapolsky Robert M.|year=2001|title=A Primate's Memoir: A Neuroscientist's Unconventional Life Among the Baboons|pages=[https://archive.org/details/primatesmemoir00robe/page/156 156]|publisher=Simon and Schuster|isbn=0743202414|url=https://archive.org/details/primatesmemoir00robe/page/156}}</ref> <ref name="гадоўля">{{cite web|url=http://www.zin.ru/Animalia/Coleoptera/rus/worldc.htm|title=Гадоўля і ўтрыманне жукоў|publisher=[[Заалагічны інстытут РАН]]}}</ref> <ref name="жк">{{cite web|url=http://www.zin.ru/animalia/coleoptera/rus/kino_1.htm |title= Е. А. Кухаренко & А. Л. Лобанов и И. И. Любечанский — Жуки в киноискусстве — истоки|access-date=2012-08-02}}</ref> <ref name="Sur">{{cite web|title=Surah 27. The Ant, The Ants|url=http://www.wright-house.com/religions/islam/Quran/27-ant.php}}</ref> <ref name="нум1">{{cite web|url=http://numizmatika.org.ua/latvia/|title=Латвия. Национальная валюта лат|publisher=Нумизматика, монеты|access-date=2013-08-28|archive-date=3 лютага 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120203093312/http://numizmatika.org.ua/latvia/|url-status=dead}}</ref> <ref name="нум2">{{cite web|url=http://odnamoneta.ru/world-coins/167-baboch|title=Набор монет Вануату «Бабочки»|access-date=2013-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304092349/http://odnamoneta.ru/world-coins/167-baboch|archive-date=4 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref> <ref name="geraldika">{{cite web|url= http://heraldry.hobby.ru/|title= Гербы городов Российской Федерации|access-date= 9 лістапада 2014|archive-date= 25 кастрычніка 2009|archive-url= https://web.archive.org/web/20091025153451/http://www.heraldry.hobby.ru/|url-status= dead}}</ref> <ref name="p1">Patterson, Ewen K. 1936. The World’s First Insect Memorial. «The Review of the River Plate», December, pp. 16—17.</ref> <ref name="NG1">{{cite web|url=http://www.nat-geo.ru/article/1069-pamyatnik-vreditelyu/|title=В Алабаме стоит памятник насекомому-вредителю|publisher=National geographic Россия|date=2013-08-26|access-date=9 лістапада 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714172305/http://www.nat-geo.ru/article/1069-pamyatnik-vreditelyu/|archive-date=14 ліпеня 2014|url-status=dead}}</ref> <ref name="fighting">{{cite web|url=http://www.chiangmaitouristguide.com/08-2005/feature3.html|title=Bangkok Post — Chiang Mai (Northern Thailand) Tourist Guide|access-date=2013-06-12|lang=en}}</ref> <ref name="Xylotrupes">{{cite web|url=http://www.articlesextra.com/beetle-fight-xylotrupes-thailand.htm|title=A travel experience: Rhinoceros beetles in Thailand’s combat arena|lang=en|access-date=9 лістапада 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20120412084046/http://www.articlesextra.com/beetle-fight-xylotrupes-thailand.htm|archive-date=12 красавіка 2012|url-status=dead}}</ref>. <ref name="ifas">{{cite web | url=http://entnemdept.ifas.ufl.edu/walker/ufbir/chapters/chapter_38.shtml | title=University of Florida Book of Insect Records. Smallest Adult | access-date=2013-08-28 | archive-date=5 кастрычніка 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131005013854/http://entnemdept.ifas.ufl.edu/walker/ufbir/chapters/chapter_38.shtml | url-status=dead }}</ref> <ref name="Длусский1967">{{кніга|аўтар = [[Генадзь Міхайлавіч Длускі|Длусский Г. М.]]|загаловак = Муравьи рода Формика|адказны = Под ред. [[Канстанцін Уладзіміравіч Арнольдзі|К. В. Арнольди]]|месца = М.|выдавецтва = Наука|год = 1967|старонак = 236|ref= Длусский}}</ref> <ref name="MateChoice">{{артыкул|аўтар = Thornhill R.|год = 1980|загаловак = Mate Choice in ''Hylobittacus apicalis'' (Insecta: Mecoptera) and Its Relation to Some Models of Female Choice|выданне =Evolution |volume = 34| pages =519—538}}</ref> <ref name="Williams1983">{{артыкул|аўтар =Williams, Norris H. & Whitten, W. Mark. |год =1983|загаловак = Orchid floral fragrances and male euglossine bees: methods and advances in the last sesquidecade |выданне =Biol. Bull |volume =164| pages =355—395}}</ref> <ref name="Eltz1999">{{артыкул|аўтар =Eltz T., W. M. Whitten, D. W. Roubik, and K. E. Linsenmair. |спасылка = http://homepage.ruhr-uni-bochum.de/Thomas.Eltz/bilderE/pdfE/Fragrance.pdf |загаловак = Fragrance collection, storage, and accumulation by individual male orchid bees | выданне =Journal of Chemical Ecology |volume =25| нумар =1|год = 1999}}</ref> <ref name="Eltz2005">{{артыкул|аўтар = Eltz, T., Sager, A., Lunau, K. |год = 2005|загаловак = Juggling with volatiles: fragrance exposure by displaying male orchid bees| выданне = Journal of Comparative Physiology A | volume =191| pages = 575—581}}</ref> <ref name="Zimmermann2006">{{артыкул|аўтар = Zimmermann, Y., Roubik, D., Eltz, T.| год = 2006 |загаловак =Species-specific attraction to pheromonal analogues in orchid bees| выданне = Behavioral Ecology and Sociobiology | volume = 60| pages = 833—843}}</ref> <ref name="Ferguson2004">{{артыкул|аўтар=Amanda Ferguson, Paul Pearce-Kelly.|загаловак=Fregate Island Giant Tenebrionid Beetle Management Guidelines|месца=London|выдавецтва=Invertebrate Conservation Unit, Zoological Society of London|год=2004}}</ref> <ref name="Кипятков1985">{{кніга|аўтар = [[Уладзілен Яўгенавіч Кіпяткоў|Кипятков В. Е.]]|загаловак = Происхождение общественных насекомых |месца = М.|выдавецтва = Знание|год = 1985|старонак = 64|серыя = Новое в жизни, науке, технике. Сер. «Биология»; № 4}}</ref> <ref name="Кипятков1991">{{кніга|аўтар = Кипятков В. Е.|загаловак = Мир общественных насекомых|месца = Л.|выдавецтва = Изд-во Ленинградского университета|год = 1991|старонак = 408|isbn = 5-288-00376-9}}</ref> <ref name="Runner">{{cite web| url = http://entnemdept.ufl.edu/walker/ufbir/files/pdf/UFBIR_Chapter39.pdf| title = Fastest Runner (Chapter 39)| author = Thomas M. Merritt| date = 31 July 1999| work = University of Florida Book of Insect Records| publisher = Department of Entomology & Nematology. University of Florida, Gainesville| access-date = 2013-08-27| lang = en| archive-date = 10 жніўня 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20210810064206/https://entnemdept.ufl.edu/walker/ufbir/files/pdf/UFBIR_Chapter39.pdf| url-status = dead}}</ref> <ref name="Yablokov-Khizoryan1969">{{артыкул|аўтар=Яблоков-Хнзорян С. М.|загаловак=О скоплениях кокцинеллид (Coleoptera, Coccinellidae)|выданне=Юбилейная сессия по фауне Армянской ССР, посвящ. 25-летию АН АрмССР|месца=Ереван|год=1969|старонкі=59—62}}</ref> <ref name="Bergersen">{{артыкул|аўтар=Robert Bergersen.|год=январь 1995|спасылка=http://www.jstor.org/stable/2846068|загаловак=Is Greenland a Zoogeographical Unit of Its Own?|выданне=Journal of Biogeography|volume=22|нумар=1|pages=1—6}}</ref> <ref name="Delabie">{{артыкул|аўтар = Delabie, J. H. C.| год = 2001|загаловак = Trophobiosis Between Formicidae and Hemiptera (Sternorrhyncha and Auchenorrhyncha): an Overview| выданне = Neotropical Entomology | volume = 30| нумар = 4| pages = 501—516 |спасылка =http://www.scielo.br/pdf/ne/v30n4/a01v30n4.pdf}}</ref> <ref name="Захараў">''Захаров И. А., Горячева И. И., Шайкевич Е. В. и др.'' Wolbachia, новый бактериальный агент, вызывающий изменение соотношения полов у двуточечной божьей коровки Adalia bipunctata L. // Генетика. 2000. Т. 36. № 4. С. 482—486.</ref> <ref name="Kazmer">{{артыкул|аўтар =Stouthamer R., Kazmer D. J. |загаловак =Cytogenetics of microbe-associated parthenogenesis and its consequences for gene flow in Trichogramma wasps | выданне = Heredity|год = 1994| volume =73| pages =317—327}}</ref> <ref name="biobee">{{кніга|аўтар = [[Уладзімір Рыгоравіч Радчанка|Радченко В. Г.]], Песенко Ю. А.|загаловак = Биология пчёл (Hymenoptera, Apoidea) |адказны = Отв. ред. [[Глеб Сяргеевіч Мядзведзеў|Г. С. Медведев]] |месца = СПб.|выдавецтва = [[Заалагічны інстытут РАН|ЗИН РАН]] |год = 1994 |старонак = 350}}</ref> <ref name="Ellison 2009">{{cite journal|author=Ellison, A. M., and Gotelli, N. J.|title=Energetics and the evolution of carnivorous plants|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-experimental-botany_2009_60_1/page/19|journal=Journal of Experimental Botany|volume=60|year=2009|pages=19—42|doi=10.1093/jxb/ern179|pmid=19213724}}</ref> <ref name="McPherson">{{кніга|аўтар = McPherson, S. R.|загаловак = Pitcher Plants of the Old World|выдавецтва =Redfern Natural History Productions Ltd.|год = 2009}}</ref> <ref name="Гринфельд">{{кніга|аўтар = Гринфельд Э. К.|загаловак = Происхождение и развитие антофилии у насекомых|месца= Л.|выдавецтва= Изд-во ЛГУ| старонак=203}}</ref> <ref name="Engel1999">{{артыкул|аўтар =Engel Michael S.|год =1999|загаловак = The first fossil Euglossa and phylogeny of the orchid bees (Hymenoptera: Apidae; Euglossini)| выданне = American Museum Novitates |volume =3272| pages =1—14}}</ref> <ref name="Roubik2004">Roubik, David W. & Paul E. Hanson (2004): Abejas De Orquídeas De La América Tropical: Biología y Guía De Campo / Orchid Bees of Tropical America: Biology and Field Guide. Santo Domingo, Costa Rica: INBio. ISBN 9968-702-94-3.</ref> <ref name="Rhyniognatha1">{{cite web|publisher=[[Музей прыродазнаўства (Лондан)|Natural History Museum]]|url=http://www.nhm.ac.uk/nature-online/earth/fossils/article-oldest-insect-fossil/|title=The oldest fossil insect in the world|author=Andrew Ross}}</ref> <ref name="Rhyniognatha2">{{cite journal |author=[[Майкл Энджэл|Michael S. Engel]] & [[Дэвід Грымальдзі|David A. Grimaldi]] |year=2004 |title=New light shed on the oldest insect |journal=[[Nature]] |volume=427 |pages=627—630 |doi=10.1038/nature02291 |pmid=14961119 |issue=6975}}</ref> <ref name="Брыг">{{кніга|аўтар = Бригадиренко В. В.|загаловак = Основи систематики комах|месца = Дніпропетровськ|год = 2003|старонак = 204|isbn=966-95899-7-5}}</ref> <ref name="fao2013">{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2013/05/13/fao/|title=ООН предложила накормить голодающих насекомыми|date=2013-05-13|work=[[Lenta.ru]]}}</ref> <ref name="Корчмаў">{{кніга|аўтар = [[Алег Мікалаевіч Кабакоў|Кабаков О. Н.]] |загаловак = Пластинчатоусые жуки подсемейства ''[[Scarabaeinae]]'' фауны России и сопредельных стран|месца = М.|выдавецтва = Товарищество научных изданий КМК|год = 2006|старонак= 374}}</ref> <ref name="Lyuvicky2010">{{кніга|аўтар =Любовицкий А. В. |загаловак = Медико-криминалистические аспекты осмотра трупа. Учебно-методическое пособие|месца =Ижевск |выдавецтва =Институт права, социального управления и безопасности УдГУ |год =2010 |старонкі =42—43 |старонак = 65 }}</ref> <ref name="Marchenko1980">{{артыкул|аўтар = Марченко М. И.|загаловак = К вопросу о разрушении трупа насекомыми |мова = ru|выданне = СМЭ|год = 1980|нумар = 2|старонкі = 17—20}}</ref> <ref name="nature">{{cite web|url=http://www.nature.com/nphoton/journal/v1/n2/full/nphoton.2007.2.html|title=Morpho butterfly wing scales demonstrate highly selective vapour response|publisher=Nature|lang=en}}</ref> <ref name="прмд">{{кніга|аўтар = [[Войцех Замароўскі|Войтех Замаровский]].|загаловак = Их величества пирамиды|месца = М.|выдавецтва =Наука |год = 1986|старонак = 448}}</ref> <ref name="Korostovzev2000">{{кніга|аўтар = Коростовцев М. А.|частка = Гл. 1|загаловак = Религия Древнего Египта|месца = М.|выдавецтва =Наука |год = 2000|старонак = 336}}</ref> <ref name="нэцкэ">{{cite web|url=http://www.zin.ru/animalia/coleoptera/rus/netske.htm|title=Нэцкэ с изображениями жуков|author=Кухаренко Е. А.|publisher=[[ЗІН РАН|ЗИН РАН]]|access-date=2013-09-01}}</ref> <ref name="mifi">{{кніга|аўтар = Владимир Алексеев.|загаловак =Бабочки в мифах и легендах|выдавецтва =Дрофа |год =2006 |старонак = 192|isbn =5-358-00249-9}}</ref> <ref name="hat">{{кніга|загаловак=A History of the Animal World in the Ancient Near East. / Edited by B. J. Collins |месца=Leiden; Boston; Köln|выдавецтва=Brill|год=2002|pages=368}}</ref> <ref name="КЛ">{{кніга|аўтар=Климент Александрийский.|загаловак=Увещевание к язычникам. XXXIX. 6|месца=СПб.|выдавецтва=Издательство Олега Абышко|год=2006|старонкі=77}}</ref> <ref name="Terror">[http://www.allmovie.com/movie/v342755 Caved In: Prehistoric Terror] // [[AllMovie]].</ref> <ref name="Звёздный десант">{{imdb title | id=0120201 | title=Звёздный десант}}</ref> <ref name="imdb0120623">{{imdb title|0120623| title=A Bug's Life (1998)}}</ref> <ref name="imdb0891396">{{imdb title|0891396| title=Minuscule (TV Series 2006—)}}</ref> <ref name="Леонардо">{{cite web|url=http://www.zin.ru/Animalia/Coleoptera/rus/da_vinci.htm|title=Жук-усач на рисунке Леонардо да Винчи на сайте zin.ru|author=Е. А. Кухаренко.|publisher=Зоологический институт РАН|access-date=2013-06-12}}</ref> <ref name="dali">{{cite web|url=http://www.abcgallery.com/D/dali/dali120.html|title=Olga’s Gallery. Salvador Dalí. The Ants. 1929. Gouache, ink and collage|publisher=abcgallery.com|lang=en}}</ref> <ref name="Koran">{{cite web| url = http://www.lasius.narod.ru/index1/Koran.htm| title= Коран. Сура 27. Муравьи (Sura An-Naml)|access-date=2013-08-28}}</ref> <ref name="Bible">{{cite web| url= https://knihi.com/none/Biblija.html#chapter650| title= Кніга Выслоўяў Саламонавых у перакладзе Васіля Сёмухі|access-date=2023-09-23}}</ref> <ref name="Hellstrom">{{lib.ru|http://www.lib.ru/HERBERT/hellstrm.txt}}</ref> <ref name="НВ">{{cite web|author=Николай Виноградов|url=http://www.zin.ru/animalia/coleoptera/rus/lucstamp.htm|title=Жук-олень (Lucanus) на почтовых марках|access-date=2012-06-20|archive-url=https://www.webcitation.org/68hFcXCDw?url=http://www.zin.ru/animalia/coleoptera/rus/lucstamp.htm|archive-date=26 чэрвеня 2012|url-status=live}}</ref> <ref name="жм">{{cite web|author=Александр Худяков|url=http://www.zin.ru/Animalia/Coleoptera/rus/coinscol.htm|title=Жуки на монетах стран мира|publisher=[[ЗІН РАН|ЗИН РАН]]}}</ref> <ref name="Бжехва">{{cite web|url=http://szczeb.webd.pl/pomnik_chrzaszcza.html|title=Pomnik Chrząszcza|work=Tomasz Gaudnik| publisher=Szczebrzeszyn.Info|access-date=2011-07-06|lang=pl}}</ref> <ref name="netstate">[http://www.netstate.com/states/tables/state_insects_only.htm Official State insect Official State insects] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120912170846/http://www.netstate.com/states/tables/state_insects_only.htm |date=12 верасня 2012 }}, ''NetState.com''. {{ref-en}}{{v|18|12|2011}}</ref> <ref name="Нікіцкі">{{кніга|аўтар = Никитский Н. Б., Свиридов А. В.|загаловак =Насекомые Красной книги СССР|выдавецтва =Педагогика |год =1987|старонак =176 |серыя =Береги природу}}</ref>. <ref name="Zhang2013">{{артыкул|аўтар = Zhang, Z.-Q. |загаловак = «Phylum Athropoda». — In: Zhang, Z.-Q. (Ed.) «Animal Biodiversity: An Outline of Higher-level Classification and Survey of Taxonomic Richness (Addenda 2013)»|спасылка = http://www.mapress.com/zootaxa/2013/f/zt03703p026.pdf|мова = en| адказны = Zhang, Z.-Q. (Chief Editor & Founder)| выданне = [[Zootaxa]]| месца = Auckland| выдавецтва = Magnolia Press| год = 2013 | volume = 3703 | нумар =1|pages = 17—26| isbn = 978-1-77557-248-0 (paperback), ISBN 978-1-77557-249-7 (online edition)| issn = 1175-5326}}</ref> <ref name="Arnqvist2003">{{cite journal |author=Göran Arnqvist, Therésa M. Jones & Mark A. Elgar |year=2003 |title=Insect behaviour: reversal of sex roles in nuptial feeding |url=http://www.anst.uu.se/goarn789/nature2003.pdf |format=[[Portable Document Format|PDF]] |journal=[[Nature]] |volume=424 |issue=6947 |page=387 |access-date=9 лістапада 2014 |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20111230124600/http://www.anst.uu.se/goarn789/nature2003.pdf |archive-date=30 снежня 2011 |url-status=dead }}</ref> <ref name="Moczeka2000">{{артыкул|аўтар = Moczeka Armin P., Douglas J. Emlen. |год =2000 |загаловак = Male horn dimorphism in the scarab beetle, Onthophagus taurus: do alternative reproductive tactics favour alternative phenotypes?|спасылка=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0003347299913428| выданне =Animal Behaviour | volume =59| нумар =2| pages =459—466}}</ref> <ref name="Eberhard1982">{{артыкул|аўтар = Eberhard, W. G. |год =1982 |загаловак = Beetle horn dimorphism: making the best of a bad lot |спасылка=http://www.jstor.org/stable/2460939|выданне = The American Naturalist | volume =119| нумар =3| pages =420—426}}</ref> <ref name="Гиннесс51">{{cite web | url = http://www.guinessrecords.ru/info/zoologiia_2/samye_starye_nasekomye.htm | title = Самые старые насекомые | work = [[Кніга рэкордаў Гінэса]] | publisher = guinessrecords.ru | access-date = 2013-09-04 | lang = ru | archive-url = https://web.archive.org/web/20130819141047/http://www.guinessrecords.ru/info/zoologiia_2/samye_starye_nasekomye.htm | archive-date = 19 жніўня 2013 | url-status = dead }}</ref> <ref name="Smith1962">{{артыкул|аўтар = Smith D. N.|загаловак = Prolonged larval development in Buprestis aurulenta L. (Coleoptera:Buprestidae). A review with new cases|спасылка =http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=8569693 |мова =en |год = 1962 |выданне =[[Canadian Entomologist]] |volume = 94| нумар =6| pages = 586—593}}</ref> <ref name="Tuzov">{{кніга|аўтар =Tuzov V. K. et al.|загаловак = Guide to the Butterflies of Russia and Adjacent Territories|месца=Sofia — Moscow|год=1997|volume=1|allpages=480}}</ref> <ref name="CITES">{{cite web|url=http://www.cites.org/eng/app/E-Apr27.pdf|title=Appendices I, II and III valid from 12 June 2013|publisher=CITES|lang=en|access-date=9 лістапада 2014|archive-url=https://www.webcitation.org/69ea12z5p?url=http://www.cites.org/eng/app/E-Apr27.pdf|archive-date=4 жніўня 2012|url-status=dead}}</ref> }} == Літаратура == ;Асноўная літаратура * ''Петрыкаў А.'' Насякомыя // {{Крыніцы/БЭ|9}} * {{кніга|аўтар=[[Рыгор Якаўлевіч Бей-Біенка|Бей-Биенко Г. Я.]]|загаловак=Общая энтомология: Учебник для университетов и сельхозвузов|выданне=3-е изд., доп|месца=М.|выдавецтва=Высшая школа|год=1980|старонак=416|ref=Бей-Биенко}} * {{кніга|загаловак = Жизнь животных. Членистоногие: трилобиты, хелицеровые, трахейнодышащие. Онихофоры|адказны = Под ред. [[Меркурый Сяргеевіч Гіляраў|Гилярова М. С.]], Правдина Ф. Н. |выданне = Изд. 2-е, перераб |месца = М. |выдавецтва = Просвещение |год = 1984 |том = 3 |старонак = 463 }} * {{кніга|аўтар = Захваткин Ю. А.|загаловак =Курс общей энтомологии |месца =М. |выдавецтва =Колос |год =2001|старонак =376 |isbn =5-10-003598-6 }} * {{кніга |загаловак = Историческое развитие класса насекомых |адказны = Под ред. [[Барыс Барысавіч Радэндорф|Б. Б. Родендорфа]] и [[Аляксандр Паўлавіч Расніцын|А. П. Расницына]]|выданне = Труды Палеонтологического института АН СССР|месца = М.|выдавецтва = Наука|год = 1980|том = 175|старонак = 256|тыраж =2000 }} * {{кніга |аўтар =Росс Г., Росс Ч., Росс. Д. |загаловак =Энтомология|месца =М.|выдавецтва =Мир|год = 1985|старонак = 572}} * {{кніга|аўтар=[[Віктар Пятровіч Тышчанка|Тыщенко В. П.]]|загаловак=Физиология насекомых: Учеб. пособие для студентов ун-тов, обучающихся по спец. «Биология»|месца=М.|выдавецтва=Высшая школа|год=1986|старонак=303|ref=Тыщенко}} ;Дадатковая літаратура * {{кніга|аўтар = Брайен М. В.|загаловак = Общественные насекомые: Экология и поведение|арыгінал = Social Insects: Ecology and Behavioural Biology|адказны = Под ред. [[Генадзь Міхайлавіч Длускі|Г. М. Длусского]] |месца = М.|выдавецтва = Мир|год = 1986|старонак = 400|тыраж = 5800| ref= Браен}} * {{кніга |аўтар =Варли Дж. К., Градуэлл Дж. Р., Хассел М. П. |загаловак =Экология популяций насекомых|месца =М.|год =1978}} * {{кніга |аўтар =Воронцов А. И. |загаловак =Лесная энтомология|выданне=4-е изд., перераб. и доп |месца =М.|выдавецтва = Высшая школа|год = 1982|старонак = 384}} * {{кніга |аўтар =[[Барыс Мікалаевіч Шванвіч|Шванвич Б. Н.]] |загаловак =Курс общей энтомологии: Введение в изучение строения и функций тела насекомых|месца = М.—Л.|выдавецтва = Советская наука|год = 1949|старонак =900|тыраж =10000}} * {{кніга |аўтар =Щеголев В. Н.|загаловак =Сельскохозяйственная энтомология|месца =М.|год =1980|старонак = 450 }} * {{кніга |аўтар =Яхонтов В. В.|загаловак =Экология насекомых|месца =М.|выдавецтва = Высшая школа|год = 1969|старонак = 488 }} ; Пазнавальная літаратура * {{кніга|аўтар = Гетгелюк Паскаль, Альбуи Винсент.|загаловак = Насекомые|месца = М. |выдавецтва = Мир книги |год = 2008|isbn =978-5-486-02567-9 }} * {{кніга|загаловак = Насекомые|месца= Минск|выдавецтва= Белфакс|год = 1995|старонак= 80|серыя= Мир животных|isbn= 985-407-011-5}} * {{кніга|аўтар = Станек В. Я.|загаловак = Иллюстрированная энциклопедия насекомых|месца = Прага|выдавецтва =Артия |год =1977|старонак =560}} * {{кніга|аўтар = Акимушкин И. И.|загаловак = Мир животных. Мир животных: Насекомые. Пауки. Домашние животные|месца = М. |выдавецтва = Мысль |год = 1993|том = 3|isbn =5-244-00444-1 }} == Спасылкі == * {{cite web|url=http://eol.org/pages/344/overview|title=Insecta|publisher=[[Энцыклапедыя жыцця]]|lang=en|access-date=2013-08-25}} * {{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/nature/life/Insect|title=Insects|publisher=BBC Nature|lang=en|access-date=2013-08-25}} * {{cite web|url=http://www.zin.ru/projects/zinsecta/rus/ZInsecta.asp |title=Інфармацыйная сістэма Zinsecta|publisher=[[Заалагічны інстытут РАН]] |lang=ru|access-date=2013-08-27}} * {{cite web|url=http://macroid.ru/showgallery.php?cat=1|title=MacroID.RU Каталог-вызначальнік аб'ектаў макраздымкі: Насякомыя|lang=ru|access-date=2013-09-16}} {{Членістаногія}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Добры артыкул}} [[Катэгорыя:Насякомыя| ]] [[Катэгорыя:Класы жывёл]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] twfefhdctzaaxwfpz533p2bg3grycz0 0 24787 5202368 4563022 2026-09-19T15:49:29Z Odri Tiffani 22532 /* Біяграфія */ шлюб 5202368 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Імя = Ялегі Пранціш Вуль | Арыгінал імя = | Жанчына = | Фота = | Памер = | Подпіс = | Імя пры нараджэнні = Элігій-Францішак Карафа-Корбут | Псеўданімы = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = | Род дзейнасці = {{Паэт|Беларусі|Расійскай імперыі|Польшчы}}, {{Празаік|Беларусі|Расійскай імперыі}}, {{публіцыст|Беларусі|Расійскай імперыі}} | Гады актыўнасці = | Кірунак = | Жанр = | Дэбют = | Значныя творы =«К дудару Арцёму ад наддзвінскага мужыка» | Прэміі = | Палічка = | Сайт = }} '''Ялегі Пранціш Вуль''', сапраўднае імя '''Элігій-Францішак Карафа-Корбут''' ({{ДН|21|4|1835|9}}, {{МН|Віцебск||Горад Віцебск}} — {{ДС|8|12|1894}}, {{МС|Варшава||Горад Варшава}}) — беларускі [[паэт]]<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Вуль Елеги Прантиш |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 129 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. Удзельнік [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання Кастуся Каліноўскага]], за ўдзел у якім быў сасланы ў [[Сібір]]. Апошнія гады жыцця правёў у [[Варшава|Варшаве]], дзе з [[Вінцэсь Каратынскі|Вінцэсем Каратынскім]] і [[Адам Плуг|Адамам Плугам]] стварыў беларускі гурток. Аўтар верша «К дудару Арцёму ад надзвінскага мужыка» — аднаго з найлепшых узораў раннебеларускай грамадзянскай лірыкі. Разглядаецца асобнымі даследчыкамі як магчымы аўтар альбо суаўтар паэмы «[[Тарас на Парнасе]]»<ref>Хаўстовіч М. Вераніцын ці Вуль? // XIX стагоддзе: Навук.-літ. альманах. Мн., 2000. Кн. 2. C. 188—191</ref><ref>Запрудскі І. Ялегі Пранціш Вуль і пытанне атрыбуцыі паэмы «Тарас на Парнасе» // Працы кафедры гісторыі беларускай літаратуры Белдзяржуніверсітэта. Мн., 2004. Вып.5.</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Віцебску 21 красавіка 1835 года, быў старэйшым сынам у сям'і беднага віцебскага чыноўніка Маўрыкія Фаміча Карафа-Корбута. З 1846 года вучыўся ў [[Віцебская гімназія|Віцебскай гімназіі]]. Верагодна з-за слабага здароўя і неўладкаванага матэрыяльнага становішча сям'і будучы паэт не здолеў скончыць сёмы выпускны клас гімназіі. Пасля зыходу з гімназіі Ялегі Пранціш Вуль уладкаваўся пісарам у Віцебскую {{нп3|Палата дзяржаўных маёмасцей|Палату дзяржаўных маёмасцей|ru|Палата государственных имуществ}}, дзе займаўся акцызнымі пытаннямі, зборам і ўлікам падаткаў ад продажу гарэлкі і працаваў там у 1856-1862 гадах<ref name="БС"/>. Гэты этап жыцця паэта засведчаны дакументальна: {{Цытата|По выбытии из седьмого класса Витебской губернской гимназии поступил на службу в Витебскую палату государственных имуществ писцом среднего разряда хозяйственного отделения тысяча восемсот пятьдесят шестого года апреля двадцатого. Помещён на вакансию писца высшего разряда в том же отделении 30 октября 1857 года. Согласно прошению уволен от службы для поступления в высшее учебное заведение по постановлению 30 июля 1862 года<ref>Г. Б. Кісялёў. Пачынальнікі. Мн., 1977. С. 369</ref>}} 8 верасня 1855 года ўзяў шлюб з Ганнай Талвінскай у [[Касцёл Святога Антонія Падуанскага (Віцебск)|Віцебскім прыходскім касцёле св. Антонія]]<ref>НГАБ, ф.1781 воп.26 спр.1246, с.51.</ref><ref>{{артыкул|аўтар= Казапалянская Н.М.|загаловак= Матэрыялы да біяграфіі Ялегія Пранціша Вуля|спасылка= |выданне=[[Полымя (часопіс)|Полымя]] |тып= час.|год=2026 |нумар=8 |старонкі= 114|doi= |issn=}}</ref>. Верагодна, недзе ў 1856 годзе Вуль пазнаёміўся з беларускім пісьменнікам [[Арцём Ігнацьевіч Вярыга-Дарэўскі|Арцёмам Вярыгам-Дарэўскім]], у чыім «Альбоме» 23 красавіка 1859 года з'явіўся 28-ы запіс, зроблены Ялегіям Пранцішам Вулем, які складаўся з беларускага верша «К дудару Арцёму ад наддзвінскага мужыка» і польскага «Няновая думка». У тым жа 1859 годзе яшчэ два польскія вершы Вуля — «Канец дарогі» і «Размова з сяброўкай» — з'явіліся ў варшаўскім часопісе «Ruch Muzyczny».<ref name='dim2019'>Хаўстовіч М. Знайсці Ялегі Пранціша Вуля ў Варшаве. // Даследванні і матэрыялы. Т.5., Варшава, 2019. C. 229—239.</ref> Уся сям'я ўдзельнічала ў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстанні 1863—1864 гадоў]], Ялегі і яго брат Вільгельм былі сасланыя ў [[Сібір]] на пасяленне<ref name="БС"/>, а бацька асуджаны да 8 гадоў катаргі. Апошнія гады жыцця правёў у Варшаве, дзе з [[Вінцэсь Каратынскі|Вінцэсем Каратынскім]] і [[Адам Плуг|Адамам Плугам]] стварыў беларускі гурток<ref name="БС"/>. Працаваў карэктарам у «Газеце польскай». Памёр пасля цяжкай хваробы [[8 снежня]] [[1894]]. Пахаваны на могілках [[Старыя Павонзкі]] ў [[Варшава|Варшаве]].<ref name='dim2019'/> == Творчасць == {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 25%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | ''Што табе, дудар, прыспела''<br /> ''Смелы песні завадзіць?''<br /> ''Ці то лёгкае, брат, дзела''<br /> ''Нашу браццю прасвяціць?''<br /> ''Крыкнуць на цябе паноўя,''<br /> ''Што ты шкоднік і місцюк, —''<br /> ''Страціш голас і здароўе''<br /> ''І дуду упусціш з рук.''<br /> |- | style="text-align: left;" | ''Я. Вуль. Радкі з верша «К дудару Арцёму ад наддзвінскага мужыка»''.<ref>[http://www.sb.by/post/55216/ Альбом в кожаном футляре] {{ref-ru}}</ref> |} Ужо падчас вучобы Ялегі Пранціш вылучаўся сваімі літаратурнымі здольнасцямі. У ранні перыяд творчасці індывідуальная манера будучага пісьменніка фарміравалася пад вызначальным уплывам [[Арцём Ігнацьевіч Вярыга-Дарэўскі|А. Вярыгі-Дарэўскага]] і [[Геранім Францавіч Марцінкевіч|Г. Марцінкевіча]], беларускай народнай культуры і традыцыямі расійскай прафесійнай паэзіі. Дасылаў агляды культурнага жыцця Віцебска ў варшаўскую «Gazetę codzienną». Аднымі з вучнёўскіх прац, якія былі дакументавана засведчаныя як кіраўніцтвам гімназіі, так і апекуном {{нп3|Санкт-Пецярбургская навучальная акруга|Пецярбургскай навучальнай акругі|ru|Санкт-Петербургский учебный округ}} былі «Воспоминания детства и юности» (верасень 1851), «Витебск» (верасень 1852), «Крестины ў белорусских крестьян» (май 1853), «О Державине вообще и об оде „Бог“ в особенности» (студзень 1854). Адзіны вядомы беларускамоўны верш «К дудару Арцёму ад наддзвінскага мужыка» адметны дасканаласцю формы, натуральнасцю і чысцінёй мовы, а таксама сведчыць пра дэмакратычныя погляды аўтара<ref name="БС"/>. Пісаў таксама на польскай мове<ref name="БС"/>. Першапублікацыя верша «К дудару Арцёму ад наддзвінскага мужыка» адбылася ў «[[Наша ніва (1906)|Нашай Ніве]]» 9 лістапада 1912 года. Затым яго тэкст быў уключаны ў «Хрэстаматыю беларускае літаратуры» [[Максім Іванавіч Гарэцкі|Максіма Гарэцкага]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|}} * Кісялёў Г. Хто вы, Карафа-Корбуты? // Полымя. 1992, № 3; * Кісялёў Г. Загадка беларускай 'Энеіды'. Мн., 1971; * Запрудскі І. Вядомы адным вершам // ЛіМ. 1993, 19 сак.; * БП, т. 2; * {{Крыніцы/ЭГБ|2}} * Подлипский А. М. Витебская Александровская гимназия. Витебск, 1994. — 1500 экз. * Русецкий А. В., Русецкий Ю. А. Художественная культура Витебщины: Поозерье, Подвинье, Верхнее Поднепровье (в контексте восточно-славянских и западно-европейских культурных процессов): монография / А. В. Русецкий, Ю. А. Русецкий. — Витебск: Издательство УО ВГУ им. П, М. Машерова, 2008. — 540 с. : ил. ISBN 978-985-425-802-7 {{DEFAULTSORT:Вуль Ялегі Пранціш}} [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Польскамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Карафа-Корбуты]] [[Катэгорыя:Асобы, вядомыя пад літаратурнымі псеўданімамі]] 944nzgjvoe0z1rr8ddytf6lhbbpzyut 0 30749 5202636 5197720 2026-09-20T11:24:25Z M.L.Bot 261 +{{Бібліяінфармацыя}} 5202636 wikitext text/x-wiki '''Нарка́маўка''' (першапачаткова '''нарко́маўка''') — неафіцыйная назва афіцыйна кадыфікаванай разнавіднасці [[Сучасная беларуская літаратурная мова|беларускай літаратурнай мовы]], гістарычна звязанай з нормамі, уведзенымі пасля [[Рэформа беларускага правапісу 1933 года|рэформы беларускага правапісу 1933 года]], і звычайна супрацьпастаўленай [[тарашкевіца|тарашкевіцы]], або класічнаму правапісу.<ref name="Ramza">Рамза Т. [https://czasopisma.ltn.lodz.pl/Rozprawy-Komisji-Jezykowej/article/view/286 Тарашкевіца і наркамаўка: ці ёсць граматычнае процістаянне?] // ''Rozprawy Komisji Językowej''. — 2018. — Т. 66. — С. 409—432. — DOI: 10.26485/RKJ/2018/66/24.</ref> Спачатку назва адносілася пераважна да двух розных арфаграфічных рэжымаў, але з часам стала ўжывацца шырэй — адносна комплексу правапісных, граматычных, арфаэпічных і часткова лексічных норм.<ref name="Ramza" /> Назва не з’яўляецца афіцыйным тэрмінам кадыфікацыі беларускай мовы. У навуковай літаратуры яна можа ўжывацца як умоўнае найменне пры супастаўленні дзвюх нарматыўных традыцый, часта з пазнакай яе неафіцыйнага або ацэначнага характару.<ref name="Pivavar">Півавар К. [https://ijbg.uw.edu.pl/numery/5-1/belaruskaa-mova-ak-nacyanal-na-kul-turny-fenomen-reprezentacya-u-lingvakul-turalagicnym-slouniku Беларуская мова як нацыянальна-культурны феномен: рэпрэзентацыя ў лінгвакультуралагічным слоўніку] // ''Беларуская мова як замежная''. — 2021. — № 5. — С. 30—35. — DOI: 10.32612/uw.bmz.2021.5.pp.30-35.</ref> У публіцыстыцы слова часта мае адмоўную канатацыю, звязаную з савецкім перыядам, палітызацыяй моўнай нормы і яе збліжэннем з рускай мовай.<ref name="Pivavar" /> == Паходжанне назвы == Паводле [[Сяргей Мікалаевіч Запрудскі|Сяргея Запрудскага]], назва ''наркомаўка'' была ўтворана ад скарачэнняў ''нарком'' або ''Саўнарком'' і адсылала да [[Савет Народных Камісараў БССР|Савета Народных Камісараў БССР]], пастановай якога 26 жніўня 1933 года былі зацверджаны «Змены і спрашчэнні беларускага правапісу».<ref name="Zaprudski">Запрудскі С. Варыянтнасць у беларускай літаратурнай мове // ''IV летні семінар беларускай мовы, літаратуры і культуры (5—19 ліпеня 1999 г.): Лекцыі''. — Мінск, 1999. — С. 20—26.</ref><ref name="Reform1933">''Аб зменах і спрашчэнні беларускага правапіса: Пастанова Савета Народных Камісараў БССР''. — Мінск, 1933.</ref> Такім чынам, непасрэдная этымалагічная сувязь слова — з савецкім найменнем дзяржаўных органаў і пасад, а не толькі з [[Народны камісарыят асветы БССР|Народным камісарыятам асветы]].<ref name="Ramza" /> Запрудскі называў стваральнікам слова [[Вінцук Вячорка|Вінцука Вячорку]] і адзначаў, што ацэначнасць наймення ўсведамлялася самім яго аўтарам.<ref name="Zaprudski" /><ref name="Ramza" /> У друку Вячорка ўжываў форму ''наркомаўка'' не пазней за 1991 год: яна некалькі разоў сустракаецца ў яго артыкуле «Пішам тарашкевіцаю. 10 памятак беларускага правапісу», надрукаваным у першым нумары адноўленай газеты «[[Наша ніва (1906)|Наша Ніва]]».<ref name="Viachorka1991">Вячорка В. [https://nashaniva.com/93137 Пішам тарашкевіцаю. 10 памятак беларускага правапісу] // ''Наша Ніва''. — 1991. — № 1; перадрук: 1998. — № 18.</ref> У пазнейшай афіцыйнай правапіснай традыцыі замацавалася форма ''нарка́маўка'', тады як першапачатковы варыянт ''нарко́маўка'' працягвае сустракацца пры цытаванні тэкстаў пачатку 1990-х гадоў і ў працах пра гісторыю тэрміна.<ref name="Ramza" /><ref name="Pivavar" /> == Гістарычны кантэкст == Сам тэрмін ''наркамаўка'' не належыць да тэрміналогіі 1933 года і ўзнік праз некалькі дзесяцігоддзяў пасля правапіснай рэформы. У 1930-я гады гаворка ішла пра «змены і спрашчэнні беларускага правапісу», «новы беларускі правапіс», а з 1934 года — пра кадыфікаваны ''Правапіс беларускай мовы''.<ref name="Reform1933" /><ref>''Правапіс беларускай мовы''. — Мінск, 1934. — 43 с.</ref> Рэформа 1933 года замацавала шэраг норм, распрацаваных беларускімі мовазнаўцамі ў 1920-я гады, але адначасова істотна адрознівалася ад акадэмічнага праекта 1930 года і была праведзена ва ўмовах радыкальнай змены дзяржаўнай нацыянальнай і культурнай палітыкі. У сучаснай беларускай мовазнаўчай літаратуры яе ацэньваюць як неадназначную з’яву: частка норм была вынікам папярэдняй навуковай распрацоўкі, але многія рашэнні былі абумоўлены пазалінгвістычнымі, палітычнымі і ідэалагічнымі меркаваннямі.<ref name="Chakhouski">Чахоўская Т. Л., Чахоўскі Г. К. ''Сучасная беларуская мова. Фанетыка. Фаналогія. Арфаэпія. Графіка. Арфаграфія: тэарэтычны курс''. — Мінск: БДУ, 2013. — 172 с. — ISBN 978-985-518-881-1.</ref><ref name="BelMovEn">''Беларуская мова: энцыклапедыя'' / пад рэд. А. Я. Міхневіча. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 1994. — ISBN 5-85700-126-9.</ref> У [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] і ў значнай частцы беларускага замежнага друку рэформа 1933 года не была прынята; там працягвалі ўжываць дарэформенную правапісную традыцыю і яе пазнейшыя мадыфікацыі. У выніку фактычна сфарміраваліся дзве нарматыўныя традыцыі беларускай літаратурнай мовы, адрозненні паміж якімі датычыліся не толькі арфаграфіі, але і асобных граматычных, арфаэпічных і лексічных норм.<ref name="Chakhouski" /> Афіцыйная норма ў БССР пры гэтым не заставалася нязменным наборам правіл 1933 года. Пасля дыскусій 1930—1950-х гадоў частка норм была перагледжана пастановай Савета Міністраў БССР 1957 года; на яе аснове ў 1959 годзе былі выдадзены новыя ''Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі''.<ref name="BelMovEn" /> Наступны этап кадыфікацыі звязаны з ''Правіламі беларускай арфаграфіі і пунктуацыі'', зацверджанымі Законам Рэспублікі Беларусь ад 23 ліпеня 2008 года і ўведзенымі ў дзеянне ў 2010 годзе.<ref name="Rules2008">[https://pravo.by/document/?guid=3871&p0=H10800420 Закон Рэспублікі Беларусь ад 23 ліпеня 2008 г. № 420-З «Аб Правілах беларускай арфаграфіі і пунктуацыі»].</ref> Таму прымяненне назвы ''наркамаўка'' да ўсіх этапаў афіцыйнай нормы пасля 1933 года мае ўмоўны характар. == Распаўсюджанне тэрміна == Актыўнае пашырэнне пары найменняў ''тарашкевіца — наркамаўка'' было звязана з аднаўленнем грамадскай дыскусіі пра беларускую моўную норму ў канцы 1980-х — пачатку 1990-х гадоў. У гэты час у беларускім незалежным друку зноў стала шырока выкарыстоўвацца дарэформенная правапісная традыцыя, а яе прыхільнікі пачалі супрацьпастаўляць яе афіцыйнай кадыфікацыі.<ref name="Ramza" /><ref name="Bazhutkina">Bazhutkina A. [https://edoc.ub.uni-muenchen.de/26758/1/Bazhutkina_Alena.pdf ''Belarussische Standardsprache(n) im Diskurs'']. — Dissertation. — München: Ludwig-Maximilians-Universität München, 2020. — С. 59—60.</ref> Артыкул Вінцука Вячоркі 1991 года стаў адным з ранніх шырока даступных публіцыстычных тэкстаў, у якім ''наркомаўка'' паслядоўна супрацьпастаўлялася ''тарашкевіцы''.<ref name="Viachorka1991" /> Ужо ў 1992 годзе абедзве назвы былі выкарыстаны [[Герман Бідэр|Германам Бідэрам]] у нямецкамоўнай славістычнай літаратуры, хоць яшчэ толькі як найменні двух правапісных варыянтаў.<ref name="Bazhutkina" /> У незалежным беларускім друку 1990-х гадоў назва стала рэгулярна ўжывацца ў дыскусіях пра моўную норму, у тым ліку ў газетах «Наша Ніва», «Свабода», «Наша слова» і іншых выданнях.<ref>Шупа С. Да пытання рэформы беларускай літаратурнай нормы // ''Наша Ніва''. — 1994. — № 4; Шупа С. Схізафрэнія // ''Наша Ніва''. — 1999. — № 7; Дубавец С. Герой нашего времени // ''Свабода''. — 1997. — № 36.</ref> У 1999 годзе Сяргей Запрудскі даў, відаць, першае разгорнутае мовазнаўчае тлумачэнне функцыянавання абедзвюх назваў.<ref name="Ramza" /> Паводле [[Таццяна Рамза|Таццяны Рамзы]], першапачаткова ''тарашкевіца'' і ''наркамаўка'' абазначалі перадусім розныя арфаграфічныя рэжымы, але з цягам часу іх значэнне пашырылася на ўсю нарматыўную сістэму мовы.<ref name="Ramza" /> У канцы 1990-х — 2000-я гады ў частцы даследаванняў пачалі гаварыць ужо пра два стандарты або два варыянты беларускай літаратурнай мовы, хоць межы паміж імі заставаліся рухомымі.<ref name="Ramza" /> У XXI стагоддзі назва ''наркамаўка'' стала вядомым элементам беларускага моўнага дыскурсу і сустракаецца як у СМІ і інтэрнэт-камунікацыі, так і ў навуковых працах, прысвечаных беларускаму правапісу, моўнай палітыцы і варыянтнасці. У навуковым ужыванні, аднак, яна звычайна разглядаецца менавіта як ненейтральнае і '''неафіцыйнае''' найменне або як аб’ект аналізу моўнага дыскурсу, а не як нейтральны тэрмін мовазнаўства.<ref name="Ramza" /><ref name="Pivavar" /><ref name="Bazhutkina" /> == Ацэначнасць і крытыка тэрміна == === Ацэначны характар === У супрацьпастаўленні ''тарашкевіца — наркамаўка'' назвы маюць розную словаўтваральную матывацыю: першая адсылае да прозвішча мовазнаўца [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]], другая — да савецкага дзяржаўнага апарату. Гэта робіць другое найменне семантычна і ацэначна асіметрычным першаму.<ref name="Bazhutkina" /> Паводле Запрудскага, слову ''наркомаўка'' ўласціва выразная ацэначнасць, прычым яе ўсведамляў сам Вінцук Вячорка.<ref name="Zaprudski" /> У публіцыстыцы прыхільнікаў класічнага правапісу назва часта выкарыстоўвалася для падкрэслівання палітычнага характару рэформы 1933 года і яе арыентацыі на збліжэнне беларускай моўнай нормы з рускай.<ref name="Viachorka1991" /> Кацярына Півавар адзначае, што слова можа мець адмоўныя асацыяцыі са «зрусіфікаванасцю» і «ідэалагізаванасцю», хоць адначасова яно зручнае як кароткае найменне пры размежаванні дзвюх правапісных традыцый.<ref name="Pivavar" /> У дыскурсалагічным даследаванні Алена Бажуткіна звярнула ўвагу, што ўвядзенне парных назваў ''тарашкевіца'' і ''наркамаўка'' не толькі найменавала ўжо існыя адрозненні, але і спрыяла ўспрыманню дзвюх традыцый як двух выразна аддзеленых аб’ектаў, паміж якімі карыстальніку мовы прапануецца выбар.<ref name="Bazhutkina" /> Такім чынам, самі тэрміны сталі часткай сімвалічнага і ідэалагічнага супрацьпастаўлення моўных варыянтаў. === Крытыка назвы мовазнаўцамі і пісьменнікамі === Сяргей Запрудскі, адзначаючы ацэначнасць ''наркомаўкі'', прапанаваў у якасці больш нейтральнай альтэрнатывы назву '''чарнушэвіца''', утвораную ад прозвішча тагачаснага народнага камісара асветы БССР [[Аляксандр Анікеевіч Чарнушэвіч|Аляксандра Чарнушэвіча]], які ўдзельнічаў у правядзенні рэформы 1933 года.<ref name="Zaprudski" /><ref>Фалей Я. Чарнушэвіч Аляксандр Анікеевіч // ''Энцыклапедыя гісторыі Беларусі''. — Мінск: БелЭн, 2003. — Т. 6, кн. 2.</ref> Гэта назва, аднак, сустракаецца значна радзей за ''наркамаўку''.<ref name="Ramza" /> [[Алесь Разанаў]] крытыкаваў само наданне беларускай мове падобнай мянушкі, лічачы яго зневажальным, і іранічна прапаноўваў замест ''наркамаўкі'' форму ''нармаванка''.<ref name="Ramza" /> Для Разанава праблематычным быў і сам падзел беларускай мовы на дзве супрацьпастаўленыя «мовы»: ён звяртаў увагу на тое, што з’ява, якая павінна аб’ядноўваць носьбітаў беларускай мовы, у выніку становіцца падставай для іх размежавання.<ref name="Ramza" /> Беларускі мовазнавец [[Аляксандр Аляксандравіч Лукашанец|Аляксандр Лукашанец]], які ўзначальваў Інстытут мовазнаўства імя Якуба Коласа, у інтэрв’ю 2006 года прама заявіў, што не прымае ні назвы ''наркамаўка'', ні назвы ''тарашкевіца''.<ref name="Lukashanets">[https://nashaniva.com/3529 Аляксандр Лукашанец: «Не ведаю, ці забароняць „тарашкевіцу“…»] // ''Наша Ніва''. — 2006.</ref> У афіцыйных нарматыўных выданнях выкарыстоўваюцца назвы ''беларускі правапіс'', ''правілы беларускай арфаграфіі'', ''сучасная беларуская літаратурная мова'' і падобныя, без тэрміна ''наркамаўка''.<ref name="Rules2008" /><ref name="Chakhouski" /> === Крытыка жорсткага проціпастаўлення двух стандартаў === Таццяна Рамза на матэрыяле беларускіх акадэмічных граматык 1957—2007 гадоў паказала, што шэраг граматычных форм, якія ў публіцыстычным або прэскрыптыўным апісанні замацоўваюцца выключна за тарашкевіцай, фактычна фіксаваліся ў акадэмічных выданнях як паралельныя або стылістычна маркіраваныя варыянты.<ref name="Ramza" /> Таму строгае проціпастаўленне дзвюх сістэм на граматычным узроўні не заўсёды адпавядае рэальнай гісторыі беларускай літаратурнай нормы. Рамза адзначае, што калі пад тарашкевіцай разумець непасрэдна нормы граматык самога Тарашкевіча, то сістэмнае граматычнае процістаянне з акадэмічнай нормай значна меншае, чым гэта часам падаецца ў схемах двух стандартаў.<ref name="Ramza" /> У рэальным маўленні і пісьме нормы абедзвюх традыцый таксама могуць узаемадзейнічаць; у даследаваннях XXI стагоддзя беларуская літаратурная практыка часам апісваецца не як дзве цалкам ізаляваныя сістэмы, а як кантынуум варыянтаў.<ref name="Ramza" /> == Іншыя найменні == У мовазнаўчай літаратуры для апісання двух варыянтаў беларускай літаратурнай мовы выкарыстоўваліся розныя пары тэрмінаў. [[Аркадзь Іосіфавіч Жураўскі|Аркадзь Жураўскі]] ў 1970-я гады гаварыў пра '''ўсходнебеларускі''' і '''заходнебеларускі''' варыянты; пазней ужываліся таксама проціпастаўленні ''дарэформенны — парэформенны'', ''неафіцыйны — афіцыйны'', ''альтэрнатыўны — кадыфікаваны'', ''класічны — афіцыйны'' і іншыя.<ref name="Ramza" /> Для сучаснай нормы найбольш нейтральнымі ў энцыклапедычным або навуковым кантэксце з’яўляюцца апісальныя найменні '''афіцыйны правапіс''', '''афіцыйная правапісная норма''', '''кадыфікаваны правапіс''' або, калі гаворка ідзе пра пэўны гістарычны этап, '''парэформенны правапіс'''. Назва ''акадэмічная норма'' таксама сустракаецца ў літаратуры, асабліва ў дачыненні да граматык і слоўнікаў, падрыхтаваных установамі [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]].<ref name="Pivavar" /><ref name="Ramza" /> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Бажуткіна А. ''Belarussische Standardsprache(n) im Diskurs''. — München: Ludwig-Maximilians-Universität München, 2020. * ''Беларуская мова: энцыклапедыя'' / пад рэд. А. Я. Міхневіча. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 1994. — ISBN 5-85700-126-9. * Вячорка В. Пішам тарашкевіцаю. 10 памятак беларускага правапісу // ''Наша Ніва''. — 1991. — № 1. * Запрудскі С. Варыянтнасць у беларускай літаратурнай мове // ''IV летні семінар беларускай мовы, літаратуры і культуры (5—19 ліпеня 1999 г.): Лекцыі''. — Мінск, 1999. — С. 20—26. * Клімаў І. Два стандарты беларускай літаратурнай мовы // ''Мова і соцыум''. — Мінск, 2004. * Лыч Л. ''Моўная рэформа 1933 года. Ідэалагічны аспект''. — Мінск: Навука і тэхніка, 1993. * Півавар К. Беларуская мова як нацыянальна-культурны феномен: рэпрэзентацыя ў лінгвакультуралагічным слоўніку // ''Беларуская мова як замежная''. — 2021. — № 5. — С. 30—35. * Рамза Т. Тарашкевіца і наркамаўка: ці ёсць граматычнае процістаянне? // ''Rozprawy Komisji Językowej''. — 2018. — Т. 66. — С. 409—432. * Чахоўская Т. Л., Чахоўскі Г. К. ''Сучасная беларуская мова. Фанетыка. Фаналогія. Арфаэпія. Графіка. Арфаграфія: тэарэтычны курс''. — Мінск: БДУ, 2013. — 172 с. — ISBN 978-985-518-881-1. == Гл. таксама == * [[Беларускі правапіс]] * [[Рэформа беларускага правапісу 1933 года]] * [[Тарашкевіца]] * [[Беларуская граматыка для школ]] * [[Сучасная беларуская літаратурная мова]] * [[Моўная палітыка ў Беларусі]] * [[Русіфікацыя Беларусі]] == Спасылкі == * [https://czasopisma.ltn.lodz.pl/Rozprawy-Komisji-Jezykowej/article/view/286 Таццяна Рамза. «Тарашкевіца і наркамаўка: ці ёсць граматычнае процістаянне?»]. * [https://edoc.ub.uni-muenchen.de/26758/ Alena Bazhutkina. ''Belarussische Standardsprache(n) im Diskurs'']. * [https://nashaniva.com/93137 Вінцук Вячорка. «Пішам тарашкевіцаю. 10 памятак беларускага правапісу»]. * [https://pravo.by/document/?guid=3871&p0=H10800420 Закон Рэспублікі Беларусь «Аб Правілах беларускай арфаграфіі і пунктуацыі»]. {{Беларуская мова}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларускі правапіс]] [[Катэгорыя:Беларуская мова]] s02mrjugnzpw300xuus3jzmhnicklzm 0 42573 5202541 5182555 2026-09-20T04:26:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202541 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | арыгінальнае імя = {{lang-ru|Михаил Сергеевич Горбачёв}} | тытул = [[Прэзідэнт СССР]] | сцяг = Flag of the Soviet Union.svg | віцэ-прэзідэнт = [[Генадзь Іванавіч Янаеў]] | прэм'ер = [[Мікалай Іванавіч Рыжкоў|Мікалай Рыжкоў]] (да [[1990]]) <br/> [[Валянцін Сяргеевіч Паўлаў|Валянцін Паўлаў]] ([[1991]]) <br/> {{нп3|Іван Сцяпанавіч Сілаеў|Іван Сілаеў|ru|Силаев, Иван Степанович}} ([[1991]]) | перыядпачатак = [[15 сакавіка]] [[1990]] | перыядканец = [[25 снежня]] [[1991]] | папярэднік = пасада зацверджаная; <br/> ён сам як [[Старшыня Вярхоўнага Савета СССР]] | пераемнік = пасада скасаваная | тытул_2 = [[Старшыня Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР|Старшыня Вярхоўнага Савета СССР]] | парадак_2 = 1 | сцяг_2 = Flag of the Soviet Union.svg | перыядпачатак_2 = [[25 мая]] [[1989]] | перыядканец_2 = [[15 сакавіка]] [[1990]] | папярэднік_2 = пасада зацверджаная; <br/> ён сам як [[Старшыня Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР]] | пераемнік_2 = [[Анатоль Іванавіч Лук’янаў]] | тытул_3 = [[Старшыня Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР]] | парадак_3 = 11 | сцяг_3 = Flag of the Soviet Union.svg | перыядпачатак_3 = [[1 кастрычніка]] [[1988]] | перыядканец_3 = [[25 мая]] [[1989]] | папярэднік_3 = [[Андрэй Андрэевіч Грамыка|Андрэй Грамыка]] | пераемнік_3 = пасада скасаваная; <br/> ён сам як [[Старшыня Вярхоўнага Савета СССР]] | тытул_4 = [[Генеральны сакратар ЦК КПСС]] | парадак_4 = 5 | перыядпачатак_4 = [[11 сакавіка]] [[1985]] | перыядканец_4 = [[24 жніўня]] [[1991]] | папярэднік_4 = [[Канстанцін Усцінавіч Чарненка|Канстанцін Чарненка]] | пераемнік_4 = {{нп3|Уладзімір Антонавіч Івашка|Уладзімір Івашка|ru|Ивашко, Владимир Антонович}} | тытул_5 = Лідар {{нп3|Сацыял-дэмакратычная партыя Расіі, 2001|Сацыял-дэмакратычнай партыі Расіі|ru|Социал-демократическая партия России (2001)}} | перыядпачатак_5 = [[24 лістапада]] [[2001]] | перыядканец_5 = [[2004]] | папярэднік_5 = | пераемнік_5 = [[Уладзімір Мікалаевіч Кішэнін|Уладзімір Кішэнін]] | тытул_6 = Старшыня [[Расійская аб'яднаная сацыял-дэмакратычная партыя|Расійскай аб'яднанай сацыял-дэмакратычнай партыі]] | перыядпачатак_6 = [[2000]] | перыядканец_6 = [[2001]] | папярэднік_6 = пасада зацверджаная | пераемнік_6 = пасада скасаваная; <br/> ён сам як лідар СДПР | бацька = Гарбачоў Сяргей Андрэевіч (1909-1976) | маці = Марыя Панцелеймонаўна Гапкала | партыя = 1) [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|КПСС]] ([[1952]]<ref name="БС"/> - [[1991]]) <br/> 2) [[Расійская аб'яднаная сацыял-дэмакратычная партыя]] ([[2000]] - [[2001]]) <br/> 3) [[Сацыял-дэмакратычная партыя Расіі]] ([[2001]] - [[2007]]) <br/> 4) [[Саюз сацыял-дэмакратаў]] (з [[2007]]) | рэлігія = [[Атэізм]] | узнагароды = {{Нобелеўскі медаль | 1990}} {{{!}} Style = "background: transparent" {{!}} {{Ордэн Святога Андрэя Першазванага Расійскай Федэрацыі}} {{!}}} {{{!}} Style = "background: transparent" {{!}} {{Ордэн Пашаны}} {{!!}} {{Ордэн Леніна}} {{!!}} {{Ордэн Леніна}} {{!!}} {{Ордэн Леніна}} {{!}}- {{!}} {{Ордэн Кастрычніцкай Рэвалюцыі}} {{!!}} {{Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга}} {{!!}} {{Ордэн Знак Пашаны}} {{!!}} {{!}}- {{!}} {{Медаль За працоўную доблесць}} {{!!}} {{Медаль За ўмацаванне баявой садружнасці}} {{!!}} {{Медаль У памяць 1500-годдзя Кіева}} {{!!}} {{Медаль «Сорак гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.»}} {{!}}} {{{!}} {{!}} {{Вялікі Крыж ордэна Белага льва, з 1992}} {{!!}} {{Камандор ордэна мастацтваў і літаратуры}} {{!!}} {{Вялікі крыж ордэна Хрыстафора Калумба}} {{!}}- {{!}} {{Вялікі крыж ордэна Святой Агаты}} {{!!}} {{Вялікі крыж ордэна Свабоды, Партугалія}} {{!!}} {{Кавалер Вялікага Крыжа адмысловай ступені ордэна За заслугі перад ФРГ}} {{!}}} | аўтограф = Gorbachev Signature.svg | Commons = Mikhail Gorbachev }} {{цёзкі2|Гарбачоў}} '''Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў''' ({{ДН|2|3|1931}}, сяло {{нп3|Сяло Прывольнае, Краснагвардзейскі раён|Прывольнае|ru|Привольное (Красногвардейский район)}}, [[Паўночна-Каўказскі край]], [[РСФСР]]<ref name="БС">{{кніга |частка = Горбачёв Михаил Сергеевич |загаловак = Биографический справочник |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 16 |старонак = 737 }}</ref> — {{ДС|30|8|2022}}, [[Масква]]) — [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкі]] і [[Расія|расійскі]] [[Дзяржаўны дзеяч|дзяржаўны]], [[Палітык|палітычны]] і [[грамадскі дзеяч]]. Апошні генеральны сакратар [[Цэнтральны Камітэт КПСС|ЦК КПСС]]. Апошні [[Старшыня Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР]], затым першы {{нп3|старшыня Вярхоўнага Савета СССР||ru|Председатель Верховного Совета СССР}}. Першы і адзіны ў [[гісторыя|гісторыі]] [[Прэзідэнт СССР]]. Заснавальнік {{нп3|Гарбачоў-Фонд|Гарбачоў-Фонда|ru|Горбачёв-Фонд}}. З [[1993]] года сузаснавальнік ЗАТ «Новая Ежедневная Газета» ''(гл. «{{нп3|Новая газета (1993)|Новая газета|ru|Новая газета}}»)''. Член рэдакцыйнага савета з 1993 года. Мае {{нп3|Спіс узнагарод і ганаровых званняў Міхаіла Гарбачова|шэраг узнагарод і ганаровых званняў|ru|Список наград и почётных званий Михаила Горбачёва}}, найбольш вядомая з якіх — [[Нобелеўская прэмія міру]] 1990 года. Уваходзіць у спіс 100 самых вывучаных асоб у гісторыі. У перыяд дзейнасці Гарбачова на пасадзе кіраўніка [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|дзяржавы]] і кіраўніка [[КПСС]] у Савецкім Саюзе адбыліся вельмі сур’ёзныя змены, якія паўплывалі на ўвесь свет і сталі следствам наступных падзей: * Маштабная спроба рэфармавання савецкай сістэмы («[[Перабудова]]»). Увядзенне ў СССР палітыкі [[Галоснасць|галоснасці]], [[Свабода слова|свабоды слова]] і {{нп3|Свабода масавай інфармацыі|друку|ru|Свобода массовой информации}}, дэмакратычных выбараў, рэфармавання сацыялістычнай эканомікі ў кірунку рыначнай мадэлі гаспадаркі (Канцэпцыя эканамічных рэформаў 1987 г. прадугледжвала ўваходжанне ў рыначныя адносіны ў аддаленай будучыні)<ref name = "Reforma">[http://husain-off.ru/hb2n/h2lekc35.html Хусаинов Р. В. Перестройка Горбачева, Лекции по истории/Россия и мир XX век]</ref>. * Заканчэнне [[халодная вайна|Халоднай вайны]]. * [[Афганская вайна (1979—1989)|Вывад савецкіх войскаў з Афганістана]] (1989). * Адмова ад дзяржаўнага статусу [[Камунізм|камуністычнай]] [[Ідэалогія|ідэалогіі]]<ref name="socializm">{{кніга|аўтар= |загаловак=Философия: Энциклопедический словарь|адказны= Под ред. [[Аляксандр Архіпавіч Івін|А. А. Ивина]]|спасылка= http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_philosophy/1131/САЦЫЯЛІЗМ|месца= Москва|выдавецтва= Гардарики|год= 2004|том= |старонак= 1074|старонкі= |isbn=5–8297–0050–6}}</ref> і праследавання [[Іншадумства|іншадумцаў]]. * [[Распад СССР]] і [[Варшаўскі дагавор|Варшаўскага блока]] ў выніку пераходу [[СССР]] і сацыялістычных краін Усходняй Еўропы да [[Рыначная эканоміка|рыначнай эканомікі]] і [[Дэмакратыя|дэмакратыі]]. == Біяграфія == === Раннія гады === Нарадзіўся [[2 сакавіка]] [[1931]] ў сяле {{нп3|Сяло Прывольнае|Прывольнае|ru|Привольное (Красногвардейский район)}} {{нп3|Краснагвардзейскі раён, Стаўрапольскі край|Мядзведзенскага|ru|Красногвардейский район (Ставропольский край)}} раёна [[Стаўрапольскі край|Стаўрапольскага краю]] (тады [[Паўночна-Каўказскі край]]), у сялянскай сям’і. Бацька — Гарбачоў Сяргей Андрэевіч ([[1909]]—[[1976]]), [[Рускія|рускі]]. Маці — Гапкала Марыя Панцялееўна ([[1911]]—[[1993]]), [[Украінцы|украінка]]. [[Файл:Миша Горбачёв с дедом Пантелеем и бабушкой Василисой.jpg|злева|міні|250px|<center>Міша Гарбачоў з дзедам Панцялеем і бабуляй Васілісай</center>]] Абодва дзеда М. С. Гарбачова ў 1930-я гады былі рэпрэсаваныя. Дзед па бацьку, Андрэй Майсеевіч Гарбачоў (1890—1962), [[Сялянства|селянін]]-{{нп3|аднаасобнік||ru|Единоличник}}; за невыкананне плана сяўбы ў [[1934]] [[Рэпрэсіі ў СССР|адпраўлены ў ссылку]] ў [[Іркуцкая вобласць|Іркуцкую вобласць]], праз два гады вызвалены, вярнуўся на радзіму і ўступіў у калгас, дзе працаваў да канца жыцця<ref name="ReferenceB">{{Cite web|url=http://www.gorby.ru/gorbachev/biography/|title=Международный фонд социально-экономических и политологических исследований (Горбачев-Фонд) - Михаил Горбачев - Биография|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GCk9TDTE?url=http://www.gorby.ru/gorbachev/biography/|archivedate=28 красавіка 2013|accessdate=2013-04-20|url-status=live}}</ref>. Дзед па маці, Панцялей Яфімавіч Гапкала (1894—1953), паходзіў з сялян [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай губерні]], быў старэйшым з пяці дзяцей, у 13 гадоў страціў бацьку, пазней перасяліўся ў Стаўраполле<ref name="zenkovitch81">{{кніга|аўтар=Николай Зенькович|загаловак=Самые секретные родственники|спасылка=http://books.google.pt/books?id=sXJEF6HHyH0C&pg=PA81|месца=М.|выдавецтва=Olma Media Group|год=2005|старонкі=81-82|старонак=520|isbn=5948504085}}</ref>. Стаў старшынёй [[калгас]]а, [[Вялікі тэрор|у 1937 годзе быў арыштаваны]] па абвінавачванні ў [[трацкізм]]е. Знаходзячыся пад следствам, правёў у турме 14 месяцаў, вынес катаванні і здзекі. Ад расстрэлу Панцялея Яфімавіча выратавала змена «{{нп3|Генеральная лінія партыі|лініі партыі|ru|Генеральная линия партии}}», лютаўскі пленум 1938 года, прысвечаны «барацьбе з перагібамі». У выніку ў верасні 1938 года начальнік {{нп3|Дзяржаўнае палітычнае ўпраўленне пры НКУС РСФСР|ДПУ|ru|Государственное политическое управление при НКВД РСФСР}} Краснагвардзейскага раёна застрэліўся, а Панцялей Яфімавіч быў апраўданы і вызвалены. Ужо пасля адстаўкі і крушэння СССР Міхаіл Гарбачоў заяўляў, што аповяды дзеда паслужылі адным з фактараў, схіліўшых яго да непрымання савецкага рэжыму<ref name="Пресс-конф_Росбалт">[http://www.rosbalt.ru/main/2005/04/12/204168.html Михаил Горбачев: `Что бы ни происходило с Россией, назад она уже не вернется`] // Пресс-конференция в ИА «{{нп3|Росбалт||ru|Росбалт}}», 2 апреля 2005</ref>. [[Вялікая Айчынная вайна|Падчас вайны]], калі Міхаілу было 10 з лішнім гадоў, бацька пайшоў на фронт. Праз некаторы час у вёску ўступілі [[Вермахт|нямецкія войскі]], сям’я пяць з лішнім месяцаў {{нп3|Акупацыя тэрыторыі СССР войскамі Трэцяга рэйха і яго саюзнікаў|правяла ў акупацыі|ru|Оккупация территории СССР войсками Третьего рейха и его союзников}}. 21-22 студзеня 1943 года гэтыя раёны вызваленыя [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|савецкімі войскамі]] ударам з-пад [[Уладзікаўказ|Арджанікідзэ]]. Пасля вызвалення {{нп3|Пахаванка|прыйшло паведамленне|ru|Похоронка}}, што бацька загінуў. А праз некалькі дзён дайшоў ліст ад бацькі, высветлілася, што ён жывы, пахаванку даслалі па памылцы. Сяргей Андрэевіч Гарбачоў быў узнагароджаны двума [[Ордэн Чырвонай Зоркі|ордэнамі Чырвонай Зоркі]] і [[Медаль «За адвагу» (СССР)|медалём «За адвагу»]]. У цяжкія моманты жыцця бацька не раз падтрымліваў Міхаіла<ref name="Пресс-конф_Росбалт" />. З 13 гадоў сумяшчаў вучобу ў школе з перыядычнай працай у {{нп3|Машынна-трактарная станцыя|МТС|ru|Машинно-тракторная станция}} і ў [[калгас]]е. З 15 гадоў працаваў памочнікам {{нп3|Камбайнер|камбайнера|ru|Комбайнер}} МТС. У 1949 годзе школьнік Гарбачоў за ўдарную працу на ўборцы збожжавых быў узнагароджаны [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга]]<ref name=ReferenceB /><ref>у «Биографическом словаре Советского Союза», які выйшаў у [[Лондан]]е, адзначаецца: «Узнагароджаны ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга — вельмі высокая ўзнагарода падлетку ў СССР» [http://www.observer.materik.ru/observer/N13_95/13_02.htm] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190511192519/http://observer.materik.ru/observer/N13_95/13_02.htm |date=11 мая 2019 }}</ref>. У дзясятым класе, у 19 гадоў стаў кандыдатам у члены КПСС, рэкамендацыі далі дырэктар і настаўнікі школы. У [[1950]] годзе скончыў школу з сярэбраным медалём і паступіў без экзаменаў у [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|МДУ імя М. В. Ламаносава]], такую магчымасць давала ўрадавая ўзнагарода<ref name="autogenerated9">{{Cite web|url=http://www.gazeta.ru/culture/2014/11/15/a_6302117.shtml|title=«Люди на кухне относились к Горбачёву как к диктатору»|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130803143214/http://ria.ru/history_spravki/20110228/337424330.html|archivedate=3 жніўня 2013|author=Олег Кашин|work=Культура—Книги|publisher=[[Gazeta.ru]]|date=2014-11-15|accessdate=2014-11-15|url-status=dead}}</ref>. У 1952 годзе быў прыняты ў [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|КПСС]]<ref name="БС"/>. Пасля заканчэння з адзнакай юрыдычнага факультэта МДУ у [[1955]] годзе<ref name="БС"/> быў накіраваны ў Стаўрапаль у краёвую пракуратуру, па размеркаванні працаваў 10 дзён — з 5 па 15 жніўня 1955 года<ref name=ReferenceB />. Па ўласнай ініцыятыве быў запрошаны на вызваленую камсамольскую працу, стаў намеснікам загадчыка Аддзела {{нп3|Прапаганда ў СССР|агітацыі і прапаганды|ru|Пропаганда в СССР}} Стаўрапольскага крайкама [[ВЛКСМ]], з 1956 года — першым сакратаром Стаўрапольскага гаркама камсамола, затым з 1958 года — другім і ў 1961—1962 гадах — першым сакратаром крайкама ВЛКСМ<ref name="БС"/>. Падчас вучобы ў МДУ пазнаёміўся і 25 верасня 1953 года ажаніўся са студэнткай філасофскага факультэта [[Раіса Максімаўна Гарбачова|Раісай Максімаўнай Цітарэнка]] (1932—1999). Вяселле згулялі ў сталовай студэнцкага інтэрната на Страмынцы<ref name="autogenerated4">{{Cite web|url=http://www.nsk.kp.ru/daily/26284.3/3160642/|title=Откровенное признание Михаила Горбачева: Мы с Раисой потеряли сына|author=Велигжанина А.|publisher=nsk.kp.ru|date=2016-03-02|accessdate=2016-03-16}}</ref>. == На партыйна-дзяржаўнай службе == [[Файл:Gorbachev_Party_Document_of_the_CPSU.gif|міні|250px|Пасведчанне [[Генеральны сакратар ЦК КПСС|генеральнага сакратара<br />ЦК КПСС]] М. С. Гарбачова, выдадзенае ў 1986 годзе.]] З сакавіка [[1962]] года партарг Стаўрапольскага крайкама КПСС тэрытарыяльна-вытворчага калгасна-саўгаснага ўпраўлення<ref name="БС"/>. У кастрычніку [[1961]] года — дэлегат {{нп3|XXII з'езд КПСС|XXII з'езда КПСС|ru|XXII съезд КПСС}}. З [[1963]] года — загадчык аддзела партыйных органаў Стаўрапольскага крайкама КПСС<ref name="БС"/>. Калі Стаўраполле пакідаў займаючы пасаду першага сакратара крайкома партыі {{нп3|Фёдар Давыдавіч Кулакоў|Ф. Д. Кулакоў|ru|Кулаков, Фёдор Давыдович}} у [[1964]] годзе ён назваў свайму пераемніку на гэтай пасадзе {{нп3|Леанід Мікалаевіч Яфрэмаў|Л. М. Яфрэмаву|ru|Ефремов, Леонид Николаевич}} М. С. Гарбачова адным з перспектыўных партработнікаў<ref name="Гаврилюк2011">{{cite web|url=http://scientific-notes.ru/pdf/021-030.pdf|title=Л. Н. Ефремов: Политический портрет первого секретаря Курского обкома КПСС|author=Гаврилюк А. В.|date=2011|work=Учёные записки: электронный научн. журн. Курск. гос. ун-та. Т. 2, № 3. С. 21—30|publisher=scientific-notes.ru|accessdate=2016-03-16|ref=Гаврилюк, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150325220431/http://scientific-notes.ru/pdf/021-030.pdf|archivedate=25 сакавіка 2015|url-status=dead}}</ref>. І хоць Яфрэмаву ён не спадабаўся, з Масквы былі настойлівыя рэкамендацыі аб яго прасоўванні{{Sfn|Гаврилюк, 2011|с=24}}. [[26 верасня]] [[1966]] года Міхаіл Гарбачоў быў абраны першым сакратаром Стаўрапольскага гаркама КПСС<ref name="БС"/>. У тым жа годзе ён упершыню пабываў за мяжой, у [[Германская Дэмакратычная Рэспубліка|ГДР]]<ref name="autogenerated10">[http://www.gazeta.ru/social/news/2014/11/07/n_6631529.shtml Горбачёв открыл в столице Германии выставку в честь падения Берлинской стены]</ref>. У [[1967]] годзе ён завочна скончыў эканамічны факультэт {{нп3|Стаўрапольскі дзяржаўны аграрны ўніверсітэт|Стаўрапольскага сельскагаспадарчага інстытута|ru|Ставропольский государственный аграрный университет}}<ref name="БС"/> па спецыяльнасці аграном-эканаміст. Двойчы кандыдатура Гарбачова разглядалася для пераходу на працу ў [[КДБ СССР]]. У [[1966]] годзе яго прапаноўвалі на пасаду начальніка ўпраўлення КДБ Стаўрапольскага краю, але яго кандыдатура была адвергнутая [[Уладзімір Яфімавіч Сямічастны|Уладзімірам Сямічастным]]<ref>[http://baikvesti.ru/archive/512-2011-03-03-16-55-45 Испытание свободой]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У [[1969]] годзе [[Юрый Уладзіміравіч Андропаў|Юрый Андропаў]] разглядаў Гарбачова як магчымага кандыдата на пасаду намесніка старшыні КДБ СССР<ref>[http://www.vmdaily.ru/article/14455.html Особая папка Леонида Млечина.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120106065618/http://www.vmdaily.ru/article/14455.html |date=6 студзеня 2012 }}</ref><ref>[[Ігар Якаўлевіч Фраянаў|Игорь Фроянов]], [http://www.lgz.ru/article/16026/ Отступать некуда, позади страна]</ref>. Сам Гарбачоў успамінаў, што да абрання першым сакратаром крайкама ў яго «''былі спробы сысці ў навуку… я здаў мінімум, напісаў дысертацыю''»<ref>{{Cite web|url=http://archive.svoboda.org/programs/ftf/2001/ftf.081901.asp|title=&#91; Радио Свобода: Наши гости: Лицом к лицу &#93;|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130426115430/http://archive.svoboda.org/programs/ftf/2001/ftf.081901.asp|archivedate=26 красавіка 2013|accessdate=2013-04-01|url-status=dead}}</ref>. [[Файл:Bundesarchiv_Bild_183-1986-1126-307,_LPG_Golßen,_Besuch_durch_KPdSU_Delegation.jpg|злева|міні|250px|Гарбачоў наведвае свінагадоўчую гаспадарку ў [[Германская Дэмакратычная Рэспубліка|ГДР]], [[1966]] год.]] З [[5 жніўня]] [[1968]] года — другі сакратар, з [[10 красавіка]] [[1970]] года — першы сакратар Стаўрапольскага крайкама КПСС. Яго папярэднік на гэтай пасадзе {{нп3|Леанід Мікалаевіч Яфрэмаў|Леанід Яфрэмаў|ru|Ефремов, Леонид Николаевич}} сцвярджаў, што прасоўванне Гарбачова адбывалася па патрабаванні з Масквы, хоць Яфрэмаў і знайшоў магчымым вылучыць яго ў свае пераемнікі<ref name="Гаврилюк2011"/>. Дэпутат {{нп3|Савет Саюза Вярхоўнага Савета СССР|Савета Саюза|ru|Совет Союза Верховного Совета СССР}} [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] 9-11 скліканняў (1974—1989) ад Стаўрапольскага краю<ref>Депутаты Верховного Совета СССР. 9 созыв. Издание Президиума Верховного Совета СССР.&nbsp;— М., 1974.&nbsp;— 550&nbsp;с.</ref><ref>[http://www.knowbysight.info/1_SSSR/07704.asp Список депутатов Верховного Совета СССР 10 созыва]</ref><ref>[http://www.knowbysight.info/1_SSSR/07797.asp Список депутатов Верховного Совета СССР 11 созыва]</ref>. Да 1974 года ўваходзіў у камісію Савета Саюза па ахове прыроды, затым з [[1974]] па [[1979]] год — старшыня Камісіі па справах моладзі Савета Саюза Вярхоўнага Савета СССР. У [[1973]] годзе кандыдат у члены [[Палітбюро ЦК КПСС]], Сакратар ЦК КПСС [[Пётр Нілавіч Дземічаў|Пётр Дземічаў]] рабіў яму прапанову ўзначаліць Аддзел прапаганды ЦК КПСС, дзе некалькі гадоў [[Аляксандр Мікалаевіч Якаўлеў|Аляксандр Якаўлеў]] быў выконваючым абавязкі загадчыка. Параіўшыся з [[Міхаіл Андрэевіч Суслаў|Міхаілам Суславым]], Гарбачоў адмовіўся<ref>{{Cite web |url=http://proekt-wms.narod.ru/states/demichev-pn.htm |title=П. |access-date=18 студзеня 2017 |archive-date=16 верасня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190916231715/http://proekt-wms.narod.ru/states/demichev-pn.htm |url-status=dead }}</ref>. Па сведчанні былога старшыні Дзяржплана {{нп3|Мікалай Канстанцінавіч Байбакоў|Мікалая Байбакова|ru|Байбаков, Николай Константинович}}, ён прапаноўваў Гарбачову пасаду свайго намесніка па пытаннях сельскай гаспадаркі<ref>[http://ed.eg.ru/daily/politics/8870/ Все идет по плану // Экспресс газета]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Пасля зняцця члена Палітбюро {{нп3|Дзмітрый Сцяпанавіч Палянскі|Дзмітрыя Палянскага|ru|Полянский, Дмитрий Степанович}} з пасады міністра сельскай гаспадаркі СССР (1976) ментар Гарбачова {{нп3|Фёдар Давыдавіч Кулакоў|Фёдар Кулакоў|ru|Кулаков, Фёдор Давыдович}}<ref>[http://litrossia.ru/archive/88/prose/2078.php Литературная Россия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140318192508/http://litrossia.ru/archive/88/prose/2078.php |date=18 сакавіка 2014 }}</ref> загаварыў пра пост Міністра сельскай гаспадаркі СССР, але міністрам быў прызначаны {{нп3|Валянцін Карпавіч Месяц|Валянцін Месяц|ru|Месяц, Валентин Карпович}}. Адміністрацыйны аддзел ЦК КПСС прапаноўваў Гарбачова на пост Генеральнага пракурора СССР замест {{нп3|Раман Андрэевіч Рудэнка|Рамана Рудэнкі|ru|Руденко, Роман Андреевич}}, але яго кандыдатура будучага генеральнага сакратара была адвергнутая членам Палітбюро, Сакратаром ЦК КПСС {{нп3|Андрэй Паўлавіч Кірыленка|Андрэем Кірыленкам|ru|Кириленко, Андрей Павлович}}<ref name="autogenerated6">{{Cite web |url=http://www.gorby.ru/gorbachev/zhizn_i_reformy1/page_3/ |title=Михаил Горбачев / Жизнь и реформы. Книга 1 |access-date=18 студзеня 2017 |archive-date=19 верасня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190919192157/http://www.gorby.ru/gorbachev/zhizn_i_reformy1/page_3/ |url-status=dead }}</ref>. У [[1971]]-1991 быў членам [[Цэнтральны Камітэт КПСС|ЦК КПСС]]<ref name="БС"/>. Па думку самога Гарбачова, яму спрыяў [[Юрый Уладзіміравіч Андропаў|Юрый Андропаў]], які садзейнічаў яго пераводу ў Маскву<ref>''Дмитрий Гордон''. [http://www.gordon.com.ua/tv/m-gorbachev-1 Михаил Горбачёв: «Андропов сказал: „Мы не знаем страны, в которой живём“ — вот мы и начали её узнавать»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170214131805/http://www.gordon.com.ua/tv/m-gorbachev-1/ |date=14 лютага 2017 }}</ref>, па незалежных ацэнках, Гарбачову ў большай ступені сімпатызавалі [[Міхаіл Андрэевіч Суслаў|Міхаіл Суслаў]] і [[Андрэй Андрэевіч Грамыка|Андрэй Грамыка]]<ref name="autogenerated9"/>. [[17 верасня]] [[1978]] года на станцыі {{нп3|Мінеральныя Воды, станцыя|Мінеральныя Воды|ru|Минеральные Воды (станция)}} {{нп3|Паўночна-Каўказская чыгунка|Паўночна-Каўказскай чыгункі|ru|Северо-Кавказская железная дорога}} адбылася так званая «сустрэча чатырох генсекаў», якая атрымала пасля некаторую вядомасць, — сустрэліся праездам у Баку [[Леанід Ільіч Брэжнеў|Леанід Брэжнеў]] і яго суправаджальнік, [[Канстанцін Усцінавіч Чарненка|Канстанцін Чарненка]] з Міхаілам Гарбачовым, як «гаспадаром» Стаўраполля, і [[Юрый Уладзіміравіч Андропаў|Юрыем Андроповым]], якія знаходзіліся там на адпачынку ў той жа час. Гісторыкі акцэнтуюць, што 47-гадовы Міхаіл Гарбачоў быў самым маладым партфункцыянерам, кандыдатуру якога Брэжнеў адобрыў у якасці Сакратара ЦК КПСС, сам Гарбачоў згадваў аб некалькіх сваіх сустрэчах з Брэжневым яшчэ да пераезду ў Маскву<ref name="autogenerated6"/><ref>{{Cite web |title=Читать «Михаил Горбачёв. Жизнь до Кремля.» — Зенькович Николай Александрович — Страница 54 — ЛитМир.net |url=http://www.litmir.net/br/?b=190967&p=54 |accessdate=18 студзеня 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140318224317/http://www.litmir.net/br/?b=190967&p=54 |archivedate=18 сакавіка 2014 |url-status=dead }}</ref>. Як сведчыў [[Яўген Іванавіч Чазаў|Яўген Чазаў]], у размове з ім пасля смерці Ф. Д. Кулакова ў 1978 годзе Брэжнеў «стаў перабіраць у памяці магчымыя кандыдатуры на месца сакратара ЦК, якое вызвалілася, і першым назваў Гарбачова»<ref>{{Cite web|url=http://www.fontanka.ru/2010/06/30/076/|title=«Кремлёвские пилюли» не дарят бессмертия, но спасают от запоров - Новости Санкт-Петербурга - Фонтанка.Ру|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402103129/http://www.fontanka.ru/2010/06/30/076/|archivedate=2 красавіка 2015|accessdate=2013-04-21|url-status=dead}}</ref>. [[27 лістапада]] [[1978]] года на Пленуме ЦК КПСС быў абраны Сакратаром [[Цэнтральны Камітэт КПСС|ЦК КПСС]]<ref name="БС"/>. [[6 снежня]] [[1978]] года пераехаў з сям’ёй у Маскву<ref name="ReferenceB"/>. З [[27 лістапада]] [[1979]] года па [[21 кастрычніка]] [[1980]] года — кандыдат у члены [[Палітбюро ЦК КПСС]]. Старшыня Камісіі заканадаўчых меркаванняў Савета Саюза Вярхоўнага Савета СССР у 1979-84 гадах<ref name="БС"/>. З [[21 кастрычніка]] [[1980]] года па лістапад [[1991]] года — член [[Палітбюро ЦК КПСС]], з [[9 снежня]] [[1989]] года па [[19 чэрвеня]] [[1990]] года — Старшыня Расійскага бюро ЦК КПСС, з [[11 сакавіка]] [[1985]] года па [[24 жніўня]] [[1991]] года — [[Генеральны сакратар ЦК КПСС]]<ref>[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/russia/newsid_4324000/4324793.stm Как Горбачёв стал генсеком]</ref>. На пасаду генеральнага сакратара Гарбачова пасля смерці [[Канстанцін Усцінавіч Чарненка|К. У. Чарненкі]] вылучыў на пасяджэнні [[Палітбюро ЦК КПСС]] [[11 сакавіка]] [[1985]] года Міністр замежных спраў СССР [[Андрэй Андрэевіч Грамыка|А. А. Грамыка]], прычым Андрэй Андрэевіч адносіў гэта да сваёй асабістай ініцыятывы<ref name="autogenerated3">[http://msk.kp.ru/daily/26257/3136484/ Андрей Громыко пожалел, что продвинул Горбачёва на пост Генсека]</ref>. У мемуарах былога першага намесніка старшыні КДБ СССР {{нп3|Піліп Дзянісавіч Бабкоў|П. Д. Бабкова|ru|Бобков, Филипп Денисович}} згадваецца, што яшчэ ў пачатку [[1985]] года з-за хваробы Чарненкі старшыняваў на Палітбюро Гарбачоў, з чаго аўтар робіць выснову, што Міхаіл Сяргеевіч ужо тады быў другой асобай у дзяржаве і пераемнікам на пасадзе генеральнага сакратара<ref>Бобков Ф. Д. КГБ и власть. Москва. Издательство «Ветеран МП», 1995. На заседаниях Политбюро. С.168—170</ref>. [[1 кастрычніка]] [[1988]] года Міхаіл Гарбачоў заняў пасаду Старшыні Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР, гэта значыць стаў сумяшчаць вышэйшыя пасады ў партыйнай і дзяржаўнай іерархіі. Абіраўся дэлегатам {{нп3|XXII з'езд КПСС|XXII|ru|XXII съезд КПСС}} ([[1961]]), {{нп3|XXIV з'езд КПСС|XXIV|ru|XXIV съезд КПСС}} (1971) і ўсіх наступных ({{нп3|XXV з'езд КПСС|1976|ru|XXV съезд КПСС}}, {{нп3|XXVI з'езд КПСС|1981|ru|XXVI съезд КПСС}}, {{нп3|XXVII з'езд КПСС|1986|ru|XXVII съезд КПСС}}, {{нп3|XXVIII з'езд КПСС|1990|ru|XXVIII съезд КПСС}}) [[З’езд КПСС|з’ездаў КПСС]]. З [[1970]] па [[1989]] гады — дэпутат Вярхоўнага Савета СССР<ref name="БС"/>. Член Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР з [[2 ліпеня]] [[1985]] года па [[1 кастрычніка]] [[1988]] года. Старшыня Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ([[1 кастрычніка]] [[1988]] года — [[25 мая]] [[1989]] года). Старшыня Камісіі па справах моладзі Савета Саюза Вярхоўнага Савета СССР (1974-79 гг.); Старшыня Камісіі заканадаўчых здагадак Савета Саюза Вярхоўнага Савета СССР (1979-84 гг.); Народны дэпутат СССР ад КПСС — 1989 (сакавік) — 1990 (сакавік); Старшыня Вярхоўнага Савета СССР (сфарміраваны З’ездам народных дэпутатаў) — 1989 г. (май) — 1990 (сакавік); дэпутат {{нп3|Вярхоўны Савет Расіі|Вярхоўнага Савета РСФСР|ru|Верховный Совет России}} ([[1980]]—[[1990]]). [[15 сакавіка]] [[1990]] года на трэцім пазачарговым З’ездзе народных дэпутатаў СССР Міхаіл Гарбачоў быў абраны [[Прэзідэнт СССР|Прэзідэнтам СССР]]<ref>{{Cite web |url=http://www.rusarchives.ru/statehood/09-29-protokol-vybory.shtml |title=Протокол № 3 Счётной Комиссии внеочередного третьего Съезда народных депутатов СССР о результатах тайного голосования по выборам Президента СССР 14 марта 1990 г. |access-date=18 студзеня 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140517151838/http://www.rusarchives.ru/statehood/09-29-protokol-vybory.shtml |archivedate=17 мая 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.rusarchives.ru/statehood/09-30-postanovlenie-prezident.shtml |title=Постановление Съезда народных депутатов СССР от 15 марта 1990 г. № 1362-I «О Президенте Союза Советских Социалистических Республик» |access-date=18 студзеня 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924121554/http://www.rusarchives.ru/statehood/09-30-postanovlenie-prezident.shtml |archivedate=24 верасня 2015 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.calend.ru/event/4786/|title=Михаил Горбачёв был избран единственным в истории СССР президентом|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130514121258/http://www.calend.ru/event/4786/|archivedate=14 мая 2013|accessdate=2013-04-13|url-status=dead}}</ref>{{Sfn|Кречетников, 2015}}. Адначасова да снежня [[1991]] года з’яўляўся Старшынёй {{нп3|Савет Працы і Абароны|Савета абароны СССР|ru|Совет Труда и Обороны}}, Вярхоўным Галоўнакамандуючым [[Узброеныя Сілы СССР|Узброеных Сіл СССР]]. Палкоўнік запасу. Падчас [[Жнівеньскі путч|падзей жніўня 1991 года]] кіраўнік [[Дзяржаўны камітэт па надзвычайнаму становішчу|ДКНС]]<ref>Па сведчанні былога старшыні Вярхоўнага Савета СССР [[Анатоль Іванавіч Лук’янаў|А. І. Лук’янава]], правобраз ДКНС — камісія па надзвычайным становішчы была створана [[28 сакавіка]] [[1991]] года на нарадзе ў Міхаіла Гарбачова з мэтай падрыхтоўкі ўвядзення надзвычайнага становішча (http://www.ng.ru/ng_politics/2010-05-18/9_lukianov.html)</ref>, {{нп3|Віцэ-прэзідэнт|віцэ-прэзідэнт СССР|ru|Вице-президент}} [[Генадзь Іванавіч Янаеў|Генадзь Янаеў]] абвясціў аб уступленні ў пасаду в. а. прэзідэнта, спаслаўшыся на хваробу Гарбачова<ref>[http://souz.info/library/other/gkchp/gkchpukaz.htm УКАЗ вице-президента СССР]</ref>. Прэзідыум Вярхоўнага Савета СССР абвясціў гэтае рашэнне фактычным зняццем Гарбачова ад улады і запатрабаваў яго адмяніць<ref>[[s:Постановление Президиума ВС СССР от 21.08.1991 № 2352-I|Пастанова Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 21 жніўня 1991 г. № 2352-I «Аб неадкладных мерах па аднаўленні канстытуцыйнага парадку ў краіне»]]</ref>. Па сцвярджэнні самога Гарбачова і асоб, якія знаходзіліся з ім, ён быў ізаляваны ў {{нп3|Пасёлак гарадскога тыпу Фарос|Фаросе|ru|Форос}}<!--<ref name="Gkchp"/>--><ref>[http://www.inopressa.ru/article/17Aug2011/guardian/gorby1.html Михаил Горбачёв: «Мне следовало пораньше бросить КПСС»]</ref> (па заявах некаторых былых членаў ГКЧП, іх прыхільнікаў і адвакатаў, ізаляцыі не было<ref>[http://www.kommersant.ru/doc/34771 Ъ-Газета — Пресс-конференция адвокатов ГКЧПистов]</ref><ref>[http://www.kp.ru/daily/22613/11455/ Маршал Советского Союза Дмитрий Язов: Возможно, ГКЧП был клубом самоубийц… // KP.]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.x-libri.ru/elib/lukjn000/00000026.htm |title=Часть 26 из 104 — Лукьянов Анатолий Иванович. Август 91-го. |access-date=25 студзеня 2017 |archive-date=5 студзеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190105003041/http://www.x-libri.ru/elib/lukjn000/00000026.htm |url-status=dead }}</ref>). Пасля самароспуску ГКЧП і арышту яго былых членаў Гарбачоў вярнуўся з Фароса ў Маскву, па вяртанні аб сваім «зняволенні» сказаў: «''Майце на ўвазе, сапраўднай праўды ніхто не даведаецца''»<ref name=autogenerated9 /><ref>{{артыкул|аўтар=Павел Коробов |загаловак=Государственный недоворот |спасылка=http://www.kommersant.ru/doc/279018 |мова=ru |выданне=Коммерсантъ-Власть |тып=часопіс|год=2001 |месяц=08 |чысло=21 |ref=Государственный недоворот}}</ref>. 24 жніўня 1991 года абвясціў аб складанні паўнамоцтваў Генеральнага сакратара ЦК<ref>[http://www.illuminats.ru/component/content/article/29-new/1198-statement-by-mikhail-gorbachev-on-the-addition-of-duties-the-secretary-general-of-the-cpsu-24-august-1991?directory=29 Заявление М. С. Горбачева о сложении обязанностей генерального секретаря ЦК КПСС (24 августа 1991)]</ref>. Пасля дадзеных падзей саюзная ўлада ў асобе прэзідэнта Гарбачова стала губляць уплыў у краіне<ref>''Островский А. В.'' Глупость или измена? Расследование гибели СССР. М.: Форум, Крымский мост-9Д, 2011. — 864 с.</ref><ref>{{Cite web |url=https://sobesednik.ru/obshchestvo/20210819-andrei-gracev-k-godovshhine-putca-iz-f |title=Андрей Грачев — к годовщине путча: «Из Фороса Горбачев вернулся заложником Ельцина» |access-date=26 снежня 2021 |archive-date=23 снежня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211223085337/https://sobesednik.ru/obshchestvo/20210819-andrei-gracev-k-godovshhine-putca-iz-f |url-status=dead }}</ref>. У лістападзе 1991 Гарбачоў выйшаў з КПСС<ref>[http://federacia.ru/encyclopaedia/history_face/gorbachev/ Горбачёв Михаил Сергеевич]</ref><ref>Па іншых дадзеных, на момант забароны КПСС расійскімі ўладамі 6 лістапада 1991 года Гарбачоў заставаўся сябрам партыі. Гл. [http://skpkpss.ru/o-skp-kpss/ Основные программные цели и идейные принципы СКП-КПСС] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190506121626/http://skpkpss.ru/o-skp-kpss/ |date=6 мая 2019 }}, [http://www.yeltsincenter.ru/gorbachev-bolshe-ne-gensek Горбачев больше не генсек] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211226124542/http://www.yeltsincenter.ru/gorbachev-bolshe-ne-gensek |date=26 снежня 2021 }}</ref>. {{КПСС}} [[4 лістапада]] [[1991]] года старэйшы памочнік Генеральнага пракурора СССР, начальнік упраўлення генеральнай пракуратуры СССР па наглядзе за выкананнем законаў аб дзяржаўнай бяспецы {{нп3|Віктар Іванавіч Ілюхін|Віктар Ілюхін|ru|Илюхин, Виктор Иванович}} распачаў супраць Гарбачова крымінальную справу па артыкуле 64 {{нп3|Крымінальны кодэкс РСФСР 1960 года|Крымінальнага Кодэкса РСФСР|ru|Уголовный кодекс РСФСР 1960 года}} ([[Дзяржаўная здрада|Здрада Радзіме]]) у сувязі з падпісаннем ім пастаноў {{нп3|Дзяржаўны Савет СССР|Дзяржсавета СССР|ru|Государственный Совет СССР}} ад [[6 верасня]] [[1991]] года аб прызнанні незалежнасці Літвы, Латвіі і Эстоніі. У выніку прыняцця гэтых пастаноў быў парушаны Закон СССР ад [[3 красавіка]] [[1990]] года «Аб парадку рашэння пытанняў, звязаных з выхадам саюзнай рэспублікі са складу СССР», паколькі у гэтых рэспубліках не праводзіліся рэферэндумы аб выхадзе з складу Саюза ССР і для іх не быў устаноўлены пераходны перыяд для разгляду ўсіх спрэчных пытанняў<ref name=autogenerated2>[http://www.viktor-iluhin.ru/node/354 ''Илюхин В. И.'' Почему я возбудил уголовное дело в отношении Горбачёва М. С.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191004073016/http://www.viktor-iluhin.ru/node/354 |date=4 кастрычніка 2019 }} / Личный сайт {{нп3|Віктар Іванавіч Ілюхін|В. І. Ілюхіна|ru|Илюхин, Виктор Иванович}}</ref><ref>[http://www.interfax.ru/politics/txt.asp?id=179540 «Интерфакс» поздравляет Горбачева с юбилеем] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150114174244/http://www.interfax.ru/politics/txt.asp?id=179540 |date=14 студзеня 2015 }}</ref>. Генеральны пракурор СССР {{нп3|Мікалай Сямёнавіч Трубін|Мікалай Трубін|ru|Трубин, Николай Семёнович}} закрыў справу ў сувязі з тым, што рашэнне аб прызнанні незалежнасці прыбалтыйскіх рэспублік не прымаў асабіста прэзідэнт, а Дзяржсавет<ref>[http://www.km.ru/v-rossii/2012/12/29/700915-gorbachev-obyazan-otvetit-za-gibel-sssr Горбачев обязан ответить за гибель СССР]</ref>. Праз два дні Ілюхін быў звольнены з органаў пракуратуры<ref name=autogenerated1>[http://kprf.ru/rus_soc/71075.html 1991 год: О возбуждении уголовного дела за измену Родине в отношении М. Горбачёва] // Сайт [[Камуністычная партыя Расійскай Федэрацыі|КПРФ]] со ссылкой на воспоминания председателя совета директоров «[[Интерфакс]]а» Михаила Комиссара</ref>. [[8 снежня]] [[1991]] года прэзідэнт РСФСР Б. Ельцын, прэзідэнт Украіны Л. Краўчук і старшыня Вярхоўнага Савета Беларускай ССР С. Шушкевіч падпісалі [[Белавежскае пагадненне]] аб спыненні існавання СССР і аб стварэнні СНД. У дзень падпісання белавежскага пагаднення з Гарбачовым сустрэўся віцэ-прэзідэнт Расіі [[Аляксандр Уладзіміравіч Руцкой|Аляксандр Руцкой]], які ўгаворваў прэзідэнта СССР арыштаваць Ельцына, Шушкевіча і Краўчука. Гарбачоў млява запярэчыў Руцкому: «Не панікуйце… У пагаднення няма юрыдычнай асновы… Прыляцяць, мы збярэмся ў Нова-Агарове. Да Новага года будзе Саюзны дагавор!»<ref>''{{нп3|Уладзімір Барысавіч Ісакаў|Владимир Исаков|ru|Исаков, Владимир Борисович}}''. Расчлененка. Кто и как развалил Советский Союз: Хроника. Документы. М., Закон и право. 1998. стр.43</ref>. Гарбачоў праз 25 гадоў растлумачыў, чаму не стаў іх арыштоўваць:"Я думаю, гэта пахла грамадзянскай вайной. Гэта небяспечна. Гэта выглядала б, што я накшталт як для таго, каб утрымаць уладу, пайшоў на такое, хоць трэба было дэмакратычнымі шляхамі дамагацца"<ref>[https://www.gazeta.ru/politics/news/2016/12/13/n_9446783.shtml Горбачев рассказал, почему не арестовал Ельцина в 1991 году — Газета]</ref><ref>{{Cite web |url=http://special.tass.ru/politika/3866396 |title=ТАСС |access-date=25 студзеня 2017 |archive-date=20 снежня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220140802/http://special.tass.ru/politika/3866396 |url-status=dead }}</ref>. На наступны дзень пасля падпісання пагаднення прэзідэнт СССР М. С. Гарбачоў зрабіў заяву, у якой гаворыцца, што кожная саюзная рэспубліка мае права выхаду з Саюза, але лёс шматнацыянальнай дзяржавы не можа быць вызначана воляй кіраўнікоў трох рэспублік. Пытанне гэта павіненна вырашацца толькі канстытуцыйным шляхам з удзелам усіх саюзных рэспублік і улікам волі іх народаў. Таксама гаварылася аб неабходнасці склікання з’езда народных дэпутатаў СССР<ref>[http://www.gorby.ru/userfiles/file/zayavlenie_prezidenta_sssr_09_12_91.pdf Заявление Президента СССР М. С. Горбачева 9 декабря 1991]</ref>. 18 снежня, у сваім пасланні ўдзельнікамі сустрэчы ў Алма-Аце па фарміраванні СНД, Гарбачоў прапанаваў назваць СНД «Садружнасцю еўрапейскіх і азіяцкіх дзяржаў» (СЕАД). Таксама ён прапанаваў, каб пасля ратыфікацыі пагаднення аб стварэнні СНД усімі саюзнымі рэспублікамі (акрамя прыбалтыйскіх), было праведзена заключнае пасяджэнне Вярхоўнага Савета СССР, які прыняў б сваю пастанову аб спыненні існавання Савецкага Саюза і перадачы ўсіх яго законных правоў і абавязацельстваў садружнасці еўрапейскіх і азіяцкіх дзяржаў<ref>{{Cite web |url=https://www.gorby.ru/userfiles/file/poslanie_prezidenta_sssr_18_12_.pdf |title=Послание Президента СССР от 18 декабря 1991 |accessdate=2020-03-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180820123542/http://www.gorby.ru/userfiles/file/poslanie_prezidenta_sssr_18_12_.pdf |archivedate=2018-08-20 |url-status=live }}</ref>. [[21 снежня]] па рашэнні Савета кіраўнікоў дзяржаў СНД, сыходзячы [[Прэзідэнт СССР]] атрымаў пажыццёвыя льготы: спецыяльную пенсію, медыцынскае забеспячэнне ўсёй сям’і, асабістую ахову, дзяржаўную дачу<ref>Лукьянова Е. А.[http://leftinmsu.narod.ru/polit_files/books/Lukyanova_gos.htm Российская государственность и конституционное законодательство в России (1917—1993)]</ref> і за ім была замацаваная персанальная аўтамашына. Рашэнне гэтых пытанняў было ўскладзена на Урад РСФСР<ref>[[s:Решение Совета глав государств СНГ от 21.12.1991|Рашэнне Савета кіраўнікоў дзяржаў СНД ад 21.12.1991]]</ref>. Таксама ўдзельнікі сустрэчы ў Алма-Аце фактычна пазбавілі Гарбачова паўнамоцтваў Вярхоўнага Галоўнакамандуючага Узброенымі Сіламі СССР, даручыўшы камандаванне Узброенымі Сіламі міністру абароны СССР маршалу авіяцыі Яўгену Шапашнікаву<ref>{{Cite web|url=http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=3412|title=ПРОТОКОЛ совещания Глав Независимых Государств|publisher=cis.minsk.by|accessdate=2019-12-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150511073849/http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=3412|archivedate=2015-05-11|url-status=live}}</ref>. 25 снежня [[1991]] года Гарбачоў у тэлезвароце да народу абвясціў аб спыненні сваёй дзейнасці на пасадзе прэзідэнта СССР і падпісаў указ аб перадачы кіравання стратэгічнай [[Стратэгічныя ядзерныя сілы Расійскай Федэрацыі|ядзернай зброяй]] прэзідэнту Расіі [[Барыс Мікалаевіч Ельцын|Барысу Ельцыну]]. Пасля гэтага над Крамлём быў спушчаны дзяржаўны сцяг СССР<ref>{{Cite web|url=http://ria.ru/politics/20130302/925442147.html#ixzz2QENO8Lbc|title=Путин поздравил Горбачева с 82-летием &#124; РИА Новости|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130523232052/http://ria.ru/politics/20130302/925442147.html#ixzz2QENO8Lbc|archivedate=23 мая 2013|accessdate=2013-04-13|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.vexillographia.ru/russia/ussr.htm|title=флаги СССР|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140221223059/http://www.vexillographia.ru/russia/ussr.htm|archivedate=21 лютага 2014|accessdate=2013-04-13|url-status=dead}}</ref>. Адразу пасля адстаўкі экс-[[прэзідэнт СССР]] даў інтэрв’ю амерыканскай тэлекампаніі CNN<ref>{{YouTube|Nb5cO9h9LCI|Горбачев. Интервью компании CNN 25.12.1991), 12 мин 48 с|logo=1}}</ref>. Як потым успамінаў Гарбачоў: «На працягу 17 дзён, якія рушылі за Белавежскімі пагадненнямі, я чакаў рэакцыі з боку інтэлігенцыі, з боку людзей. Вядома, краіна знаходзілася ў шоку. Але ніхто не выйшаў на вуліцы<ref>Гэта зацвярджэнне М. С. Гарбачова памылковае. 22 снежня 1991 года (за 3 дні да адстаўкі Гарбачова) у Маскве каля ВДНГ адбыўся шматтысячны мітынг „Марш галодных чэргаў“. Удзельнікі гэтага мітынгу патрабавалі захавання СССР. Гл. {{YouTube|B3n9Vr-tpyY|Вести от 22 декабря 1991 года|start=10m25s|logo=1}}, [https://ruposters.ru/news/08-12-2014/gorbachev-podpisav-belovezhskoe-soglashenie-elcin-srazu-dolozhil-bushu Горбачев: подписав Беловежское соглашение, Ельцин сразу доложил Бушу], [https://ruskline.ru/news_rl/2021/12/08/poslednie_dni_soyuza Последние дни Союза]</ref>. Здавалася, што лёс СССР быў толькі маёй праблемай. Указа аб маёй адстаўцы не было. Я прыняў гэта рашэнне самастойна»{{Sfn|Кукурния, 2016}}. == Дзейнасць на пасадзе генеральнага сакратара ЦК КПСС і прэзідэнта СССР == Знаходзячыся на вяршыні ўлады, Гарбачоў ў студзені 1987 года на пленуме ЦК КПСС даў старт палітыцы «[[Перабудова|перабудовы]]», якая ў далейшым прывяла да рынкавай эканомікі, свабодных выбараў, знішчэння манапольнай улады КПСС і распаду СССР<ref name=autogenerated20130223-1>{{Cite web |title=№ 33 (792) / Политика и экономика / Exclusive / Прощай, СССР |url=http://www.itogi.ru/exclus/2011/33/168391.html |accessdate=1 лютага 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191018192123/http://www.itogi.ru/exclus/2011/33/168391.html |archivedate=18 кастрычніка 2019 |url-status=dead }}</ref>. [[Аляксандр Мікалаевіч Якаўлеў|Аляксандр Якаўлеў]] адзначаў, што яшчэ ў 1985 годзе прапанаваў Гарбачову план змяненняў у краіне, накіраваны на злом савецкага ладу, але Гарбачоў адказаў, што «пакуль рана», на думку А. Якаўлева, Гарбачоў тады яшчэ не думаў, што «з савецкім ладам пара канчаць»<ref name = "Yakovlev">[http://www.ng.ru/ideas/2003-12-02/1_yakovlev.html А.Костюков. Интервью с Александром Яковлевым. «Я говорил про обновление социализма, а сам знал, к чему дело идет»//Независимая газета, 02.12.2003]</ref>. [[Файл:BirthDeath 1979 RU.svg|thumb|250px|left|Рэзкае падзенне смяротнасці ў [[РСФСР]] падчас [[Антыалкагольная кампанія ў СССР|антыалкагольнай кампаніі]] 1985 года [http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/graphcdr.php Дэмаскоп Weekly — Дадатак. Даведнік статыстычных паказчыкаў.] ]] [[Файл:NRR 1979 RU.svg|thumb|250px|left|Дынаміка нета-каэфіцыента ўзнаўлення насельніцтва ў РСФСР з 1979 года<ref name=plot4>[http://demoscope.ru/weekly/app/app40nrr.php Нета-каэфіцыент узнаўлення насельніцтва ў 15 новых незалежных дзяржавах, 1958—2002]</ref>]] Кароткі спіс ініцыятыў і падзей, якія прама ці ўскосна звязаны з Гарбачовым: * {{нп3|Паскарэнне, лонзунг|Паскарэнне|ru|Ускорение (лозунг)}} — вылучаны 20 красавіка 1985 года лозунг, звязаны з абяцаннямі рэзка падняць прамысловасць і дабрабыт народа за кароткія тэрміны; кампанія прывяла да паскоранага выбывання вытворчых магутнасцяў, спрыяла пачатку кааператыўнага руху і падрыхтавала перабудову. * {{нп3|Антыалкагольная кампанія ў СССР||ru|Антиалкогольные кампании в СССР}}, распачатая [[17 мая]] [[1985]] года, прывяла да павышэння на 45 % коштаў на алкагольныя напоі<ref>[http://www.imperiavkusa.ru/iv/iv.php?inc=archive/060_2005_07-08/art_5 Антиалкогольная компания 80-х: ты помнишь, как все начиналось?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131202235102/http://www.imperiavkusa.ru/iv/iv.php?inc=archive%2F060_2005_07-08%2Fart_5 |date=2 снежня 2013 }}</ref>, скарачэння вытворчасці алкаголю, высячэння вінаграднікаў<ref>[http://podrobnosti.ua/podrobnosti/2005/10/13/251685.html 20 лет назад виноградники превращались в поля]</ref><ref>[http://www.facts.kiev.ua/April2000/1404/10.htm ТАМ, ГДЕ ВЫРАЩИВАЛИ БЕЛЫЙ МУСКАТ, СТРОИЛИ ДОМА, А ЧЕРНЫЙ МУСКАТ УКАТАЛИ… ПОД АСФАЛЬТ]{{Недаступная спасылка}}</ref>, знікнення цукру ў крамах з прычыны [[самагон]]аварэння і ўводу картак на цукар, але і павелічэння працягласці жыцця сярод насельніцтва, зніжэння ўзроўню злачынстваў, учыненых на глебе [[алкагалізм]]у<ref>[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/in_depth/2005/perestroika/newsid_4437000/4437647.stm Антиалкогольная кампания]</ref><ref>[http://www.youtube.com/watch?v=ZdtDkyPQbv4 Сюжет «Взгляда» об антиалкогольной кампании Горбачева]</ref>. Аўтарамі ідэі былі {{нп3|Ягор Кузьміч Лігачоў|Ягор Лігачоў|ru|Лигачёв, Егор Кузьмич}} і [[Міхаіл Сяргеевіч Саломенцаў|Міхаіл Саломенцаў]], якіх Гарбачоў актыўна падтрымаў. Па ацэнцы старшыні ўрада СССР [[Мікалай Іванавіч Рыжкоў|Мікалая Рыжкова]], на «барацьбе за цвярозасць» краіна страціла 62 млрд савецкіх рублёў<ref name=autogenerated5>{{Cite web |url=http://www.vm.ru/news/2014/09/25/nikolaj-rizhkov-strana-ne-vizhivet-bez-novogo-rivka-vpered-266470.html |title=Николай Рыжков: «Страна не выживет без нового рывка вперёд» |access-date=1 лютага 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140927211714/http://vm.ru/news/2014/09/25/nikolaj-rizhkov-strana-ne-vizhivet-bez-novogo-rivka-vpered-266470.html |archivedate=27 верасня 2014 |url-status=dead }}</ref>. У 2015 годзе Гарбачоў прызнаў, што антыалкагольная кампанія, у тым выглядзе, як яна праводзілася, была памылкай<ref>[http://www.nsk.kp.ru/daily/26381/3259739/ http://www.nsk.kp.ru/daily/26381/3259739/ КП, 15 мая 2015. Михаил Горбачев: Не надо было вводить трезвость, как топором по голове]</ref>. * У снежні 1985 года Гарбачоў, параіўшыся са сваім бліжэйшым паплечнікам, сакратаром ЦК КПСС {{нп3|Ягор Кузьміч Лігачоў|Я. К. Лігачовым|ru|Лигачёв, Егор Кузьмич}}, насуперак парадзе прэм’ер-міністра [[Мікалай Іванавіч Рыжкоў|М. І Рыжкова]], прыняў рашэнне прызначыць першым сакратаром Маскоўскага гаркама КПСС [[Барыс Мікалаевіч Ельцын|Б. М. Ельцына]]<ref name=autogenerated5 />. * [[8 красавіка]] 1986 года адбыўся візіт Гарбачова ў [[Тальяці]], дзе ён наведаў «[[АвтоВАЗ|Волжскі Аўтазавод]]». Вынікам гэтага візіту стала рашэнне аб стварэнні на базе флагмана айчыннага машынабудавання навукова-вытворчага прадпрыемства — галіновага [[АўтаВАЗ#Навукова-тэхнічны цэнтр|навукова-тэхнічнага цэнтра]] (НТЦ) ААТ «АўтаВАЗ», што з’явілася значнай падзеяй савецкага аўтапрама. На сваім выступе ў Тальяці Гарбачоў упершыню выразна прамаўляе слова «[[перабудова]]», гэта было падхоплена [[Сродкі масавай інфармацыі|СМІ]] і стала лозунгам распачатай новай эпохі ў СССР<ref>[http://cn.com.ua/N400/society/direct/direct.html Горбачёв постгорбачёвской эпохи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090112212606/http://cn.com.ua/N400/society/direct/direct.html |date=12 студзеня 2009 }}</ref><ref>[https://archive.today/20121223012143/www.zn.ua/3000/3150/54190/ Как гэкачеписты страну из кризиса выводили.]</ref>. * 1 мая 1986 года, пасля [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]], па ўказанні Гарбачова, з мэтай недапушчэння панікі сярод насельніцтва, у [[Кіеў|Кіеве]], [[Мінск]]у і іншых гарадах рэспублік былі праведзены [[Першае мая, свята|першамайскія дэманстрацыі]] з рызыкай для здароўя прысутных людзей<ref>[http://2000.net.ua/2000/derzhava/persona/30946 Владимир Щербицкий. «Жертва ферзя»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140305005014/http://2000.net.ua/2000/derzhava/persona/30946 |date=5 сакавіка 2014 }}</ref><ref>[http://www.kv.com.ua/archive/11693/kyiv/11728.html Владимир Васильевич — это же глыба] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140304103537/http://www.kv.com.ua/archive/11693/kyiv/11728.html |date=4 сакавіка 2014 }}</ref><ref name=bbc_gorbachev>[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_4936000/4936186.stm Михаил Горбачёв об аварии в Чернобыле. 2006 г.]: <blockquote>Маніфестацыі не былі адменены, паколькі на 1 мая яшчэ не было поўнай карціны таго, што здарылася. Сапраўды, мы баяліся панікі — вы самі можаце ўявіць сабе магчымыя наступствы масавай панікі ў шматмільённым горадзе! Цяпер ясна, што гэта было памылкай.</blockquote></ref>. * [[15 мая]] 1986 года пачалася кампанія ўзмацнення барацьбы з {{нп3|непрацоўныя даходы|непрацоўнымі даходамі|ru|Нетрудовые доходы}}, якая на месцах разумелася як барацьба супраць рэпетытараў, прадаўцоў кветак, шафёраў, якія падвозяць пасажыраў, і прадаўцоў хатняга хлеба ў Сярэдняй Азіі. Кампанія была неўзабаве згорнутая ў сувязі з увядзеннем першых элементаў рыначнай эканомікі ў СССР. * [[19 лістапада]] 1986 года выдаецца Закон СССР «Аб індывідуальнай працоўнай дзейнасці» (згодна з законам — «грамадска карысная дзейнасць грамадзян па вытворчасці тавараў і аказанні платных паслуг, не звязаная з іх працоўнымі адносінамі з дзяржаўнымі, кааператыўнымі, іншымі грамадскімі прадпрыемствамі, установамі, арганізацыямі і грамадзянамі, а таксама з унутрыкалгаснымі працоўнымі адносінамі»), які упершыню за дзесяцігоддзі замацоўвае права грамадзян СССР на прыватнае прадпрымальніцтва (у дробных формах) і дае такому заканадаўчае рэгуляванне. * Вяртанне ў канцы 1986 года з палітычнай спасылкі савецкага навукоўца і [[дысідэнт]]а, лаўрэата Нобелеўскай прэміі [[Андрэй Дзмітрыевіч Сахараў|А. Д. Сахарава]], спыненне крымінальных пераследаў за іншадумства. * Перавод прадпрыемстваў на гасразлік, самаакупнасць, самафінансаванне — увядзенне першых элементаў рыначнай эканомікі ў СССР, паўсюднае ўкараненне кааператываў — прадвеснікаў прыватных прадпрыемстваў, зняцце абмежаванняў з валютных аперацый. * [[Перабудова]] з чаргаваннем нерашучых і рэзкіх мер і контрзахадаў па ўвядзенні або па абмежаванні рынкавай эканомікі і дэмакратыі. * У студзені 1987 гады на пасяджэнні Палітбюро ЦК КПСС, у якіх абмяркоўвалася адказнасць вышэйшых партыйных кадраў, адбываецца першы востры публічны канфлікт Гарбачова і Ельцына. З гэтага часу Гарбачоў рэгулярна падвяргаецца крытыцы з боку Ельцына, пачынаецца супрацьстаянне двух лідараў<ref>{{cite web|url=http://www.yeltsin.ru/yeltsin/1page.php|title=Фонд Ельцина &#124; Б. Н. Ельцин|accessdate=2013-04-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131210185219/http://www.yeltsin.ru/yeltsin/1page.php|archivedate=10 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. * Рэформа ўлады, увядзенне выбараў у [[Вярхоўны Савет СССР]] і мясцовыя Саветы на альтэрнатыўнай аснове. * Кадравыя змены ў [[Палітбюро ЦК КПСС]], адстаўка многіх партыйных функцыянераў сталага ўзросту (1988)<ref>{{cite web|url=http://ria.ru/history_spravki/20110228/337424330.html#ixzz2QErkiuG1|title=Михаил Сергеевич Горбачев. Биографическая справка &#124; РИА Новости|accessdate=2013-04-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130803143214/http://ria.ru/history_spravki/20110228/337424330.html#ixzz2QErkiuG1|archivedate=3 жніўня 2013|url-status=dead}}</ref>. У 1989 годзе больш за 100 членаў ЦК КПСС былі адпраўленыя Гарбачовым на пенсію<ref name=autogenerated9 /> * [[Галоснасць]], фактычнае зняцце партыйнай [[цэнзура|цэнзуры]] на сродкі масавай інфармацыі і творы мастацтва. * Пасмяротная адмена ў верасні [[1989]] года ўзнагароджання [[Леанід Ільіч Брэжнеў|Л. І. Брэжнева]] ордэнам «Перамога» — як супярэчнага статуту ордэна<ref>[http://radiovesti.ru/episode/show/episode_id/18585 Брежнева наградили орденом «Победа» задним числом] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161225160558/http://radiovesti.ru/episode/show/episode_id/18585 |date=25 снежня 2016 }}</ref>. * Жорсткія меры па лакалізацыі нацыянальных канфліктаў, — у прыватнасці, разгон [[Снежаньскія падзеі ў Алма-Аце|мітынгу моладзі ў Алма-Аце]], увод войскаў у Азербайджан, разгон дэманстрацыі ў Грузіі 9 красавіка 1989 года, пачатак шматгадовага канфлікту ў Нагорным Карабаху (1988), супрацьдзеянне [[сепаратызм|сепаратысцкім]] памкненням прыбалтыйскіх рэспублік, а затым прызнанне 6 верасня 1991 года іх незалежнасці ад СССР. * Знікненне прадуктаў з крамаў, прыхаваная інфляцыя, увядзенне картачнай сістэмы на многія віды прадуктаў харчавання ў 1989 годзе. Для перыяду праўлення Гарбачова характэрна вымыванне тавараў з крамаў, у выніку напампоўвання эканомікі безнаяўнымі рублямі, а пасля — [[гіперінфляцыя]]. * Пры Гарбачове знешні доўг Савецкага Саюза працягнуў расці. Прыкладныя дадзеныя такія: 1985 год, [[знешні доўг]] — 31,3 млрд даляраў; 1991 год, знешні доўг — 70,3 млрд даляраў<ref name="budgetrf">[http://www.budgetrf.ru/Publications/Schpalata/2004/schpal2004bull09/schpal812004bull9-11.htmv Анализ состояния государственного внешнего долга Российской Федерации // Бюллетень Счётной палаты РФ, № 9 (81), 2003]{{Недаступная спасылка}}</ref>. * Рэформа КПСС, якая прывяла да ўтварэння ўнутры яе некалькіх палітычных платформаў, а ў далейшым — адмена аднапартыйнай сістэмы і зняцце з КПСС канстытуцыйнага статусу «кіруючай і накіроўваючай сілы». * Рэабілітацыя ахвяраў сталінскіх рэпрэсій, не рэабілітаваных раней пры Хрушчове. * Паслабленне кантролю над сацыялістычным лагерам ({{нп3|дактрына Сінатры||ru|Доктрина Синатры}}), што прывяло, у прыватнасці, да змены ўлады ў большасці сацыялістычных краін, [[Аб’яднанне Германіі (1990)|аб’яднанню Германіі 1990]], заканчэнню [[Халодная вайна|халоднай вайны]] (апошняе ў ЗША звычайна расцэньваецца як перамога амерыканскага блока<ref>Радио «Эхо Москвы». Группа американских конгрессменов во главе с Хиллари Клинтон предлагает учредить Медаль за победу в холодной войне над СССР</ref>). * Спыненне [[Афганская вайна (1979—1989)|вайны ў Афганістане]] і вывад савецкіх войскаў на 15 лютага 1989 года. * [[Чорны студзень|Увядзенне савецкіх войскаў]] у [[Баку]] ў ноч з 19 на 20 студзеня 1990 года, супраць {{нп3|Народны фронт Азербайджана|Народнага фронту Азербайджана|ru|Народный фронт Азербайджана}}. Больш за 130 загінулых, у тым ліку жанчын і дзяцей. * [[7 лістапада]] [[1990]] года слесар {{нп3|Аляксандр Анатольевіч Шмонаў|Аляксандр Шмонаў|ru|Шмонов, Александр Анатольевич}} здзейсніў няўдалы замах на Гарбачова<ref>[http://www.kv.com.ua/archive/2037/social/2045.html Когда на мушке — сам Горбачев:=: Киевские ведомости] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100218165319/http://www.kv.com.ua/archive/2037/social/2045.html |date=18 лютага 2010 }}</ref>. * Адраджэнне з 7 студзеня [[1991]] года традыцыі святкавання праваслаўнага {{нп3|Раство ў Расіі|Раства|ru|Рождество в России}} на дзяржаўным узроўні, аб’ява яго непрацоўным днём<ref>Постановление Верховного Совета РСФСР от 27.12.1990 № 2981-I «Об объявлении 7 января (Рождества Христова) нерабочим днём»</ref>. === Знешняя палітыка === ==== Адносіны з Захадам ==== З пачатку 1970-х гадоў Гарбачоў (будучы першым сакратаром Стаўрапольскага крайкама КПСС) з жонкай неаднаразова наведвалі краіны [[Заходні свет|Захаду]]. У [[1971]] годзе Гарбачовы ўпершыню апынуліся за мяжой і здзейснілі шматдзённую паездку па [[Італія|Італіі]]. Спыніліся для адпачынку на [[Сіцылія|Сіцыліі]], у прадмесці [[Палерма]], гасцініцы-кааператыве сацыялістаў Città del Mare<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=1448065&cid=1620 Эдвард Фенек Адами: сегодняшний Альянс — это пережиток прошлого]</ref>. У [[1972]] годзе Гарбачоў наведаў [[Бельгія|Бельгію]], у [[1975]] — [[ФРГ]], у [[1976]] — [[Францыя|Францыю]]. У верасні [[1977]] года па запрашэнні [[Французская камуністычная партыя|Французскай камуністычнай партыі]] пара Гарбачовых здзейсніла на легкавой машыне з перакладчыкам трохтыднёвы тур па дзесятках гарадоў Францыі. Ні ў адной з гэтых паездак Гарбачова не прымалі першыя асобы дзяржаў, аднак ён шмат сустракаўся з палітыкамі і прадстаўнікамі грамадзянскай супольнасці на рэгіянальным узроўні, што ўплывала на яго светапогляд. Вядомасць ў палітычных колах Захаду Гарбачову ўпершыню прынёс яго візіт у маі 1983 года ў [[Канада|Канаду]], куды ён адправіўся на тыдзень з дазволу генеральнага сакратара Андропава. Прэм’ер-міністр Канады [[П’ер Эліёт Трудо|П’ер Трудо]], па ўспамінах [[Аляксандр Мікалаевіч Якаўлеў|Аляксандра Якаўлева]], стаў першым буйным заходнім лідарам, які асабіста прыняў Гарбачова і паставіўся да яго з сімпатыяй<ref name=ReferenceA>«Коммерсантъ—Власть», 14 марта 2000</ref>. Сустрэўшыся таксама і з іншымі канадскімі палітыкамі, Гарбачоў набыў рэпутацыю амбіцыйнага і энергічнага палітычнага дзеяча, які рэзка кантраставаў з састарэлымі калегамі па [[Палітбюро ЦК КПСС]] і выяўляў актыўную цікавасць да заходніх метадаў кіравання эканомікай і да заходніх маральных каштоўнасцяў, уключаючы дэмакратыю. У значнай меры поспеху Гарбачова на першых міжнародных агледзінах і фарміраванні яго пазітыўнага іміджу на Захадзе спрыяў {{нп3|Спіс паслоў СССР і Расіі ў Канадзе|пасол СССР у Канадзе|ru|Список послов СССР и России в Канаде}}, будучы паплечнік генеральнага сакратара [[Аляксандр Мікалаевіч Якаўлеў|Аляксандр Якаўлеў]]<ref name="coldwar.ru">{{cite web|url=http://www.coldwar.ru/thatcher/thatcher.php|title=Маргарет Хильда Тэтчер|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130420124016/http://www.coldwar.ru/thatcher/thatcher.php|archivedate=20 красавіка 2013|accessdate=22 сакавіка 2017|url-status=dead}}</ref>. Наступны характэрны па сваім змесце і наступствам візіт Гарбачоў здзейсніў у снежні 1984 года, калі пасля перыяду ахалоджвання {{нп3|Расійска-брытанскія адносіны|савецка-брытанскіх адносін|ru|Российско-британские отношения}} наведаў [[Лондан]]. Па запрашэнні прэм’ер-міністра [[Маргарэт Тэтчэр]]{{sfn|Братерский, 2015}}, з якой пазнаёміўся ў лютым таго ж года на пахаванні Андропава, Гарбачоў прыбыў у Вялікабрытанію на чале невялікі парламенцкай дэлегацыі, у якасці старшыні Камісіі па замежных справах Савета Саюза Вярхоўнага Савета СССР (гэты пост ён займаў у 1984—1985). Паводле апублікаваных сведчанняў {{нп3|Леанід Мітрафанавіч Замяцін|Леаніда Замяціна|ru|Замятин, Леонид Митрофанович}} ў кнізе «Горбі і Мэгі» (1995), у ходзе перамоваў з Тэтчэр, якія праходзілі ў нефармальнай і давернай атмасферы ў загараднай рэзідэнцыі Чэкерс, Гарбачоў засяродзіўся на раззбраенчай праблематыцы, а для пераканаўчасці прадэманстраваў суразмоўніцы карту напрамкаў ракетных удараў па Вялікабрытаніі, падрыхтаваную ў СССР на выпадак вайны<ref>Gorbi i Meggi: Записки посла о двух известных политиках Михаиле Горбачёве и Маргарет Тетчер, ВИНИТИ, 182с</ref>. Прыйшоўшы да агульнай высновы аб недапушчальнасці падобнага развіцця падзей, перагаворшчыкі дамовіліся аб працягу дыялогу, заклалі падмурак сучасных адносін паміж Усходам і Захадам, зрабілі гістарычны ўклад у спыненне «халоднай вайны»<ref name=ReferenceA /><ref name="coldwar.ru"/><ref>{{cite web|url=http://ria.ru/thatcher/20130408/931557527.html|title=Горбачев: понимания с Тэтчер удалось достичь, несмотря на сложности &#124; РИА Новости|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130414085735/http://ria.ru/thatcher/20130408/931557527.html|archivedate=14 красавіка 2013|accessdate=22 сакавіка 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://h.ua/story/289828/|title=Карта для премьера &#124; ХайВей|accessdate=2013-04-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131022082527/http://h.ua/story/289828/|archivedate=22 кастрычніка 2013|url-status=dead}}</ref>. Меморандум переговоров был опубликован в 2016 году<ref>[http://nsarchive.gwu.edu/dc.html?doc=2755701-Document-01 Memorandum of Conversation between Mikhail Gorbachev and Margaret Thatcher. December 16, 1984, Chequers]{{ref-en}}</ref><ref name=autogenerated13>[http://nsarchive.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB544-The-Gorbachev-File-85th-Birthday/ The Gorbachev File]</ref>. Прыйшоўшы да ўлады, Гарбачоў паспрабаваў палепшыць {{нп3|Адносіны Расіі і ЗША|адносіны з ЗША|ru|Отношения России и США}} і Заходняй Еўропай. Адной з прычын гэтага было жаданне знізіць [[Ваенна-прамысловы комплекс СССР|ваенныя выдаткі]] (каля 25 % дзяржбюджэту СССР). СССР быў не ў стане вытрымліваць гонку ўзбраенняў з ЗША і НАТА. {{Пачатак цытаты}} Па меры {{нп3|1980-я ў эканоміцы СССР|пагаршэння эканамічнай сітуацыі ў краіне|ru|1980-е в экономике СССР}} савецкае кіраўніцтва разглядала скарачэнне ўзбраенняў і ваенных выдаткаў як спосаб рашэння фінансавых праблем, таму не патрабавала ад сваіх партнёраў гарантый і адэкватных крокаў, губляючы пры гэтым свае пазіцыі на міжнароднай арэне. {{Канец цытаты|крыніца =Внешняя политика СССР во второй половине 1980-х годов<ref name="aleho" />.}} За гады свайго кіравання Гарбачоў высунуў шэраг мірных ініцыятыў і абвясціў палітыку «новага мыслення» у міжнародных справах. Урад СССР у аднабаковым парадку абвясціў [[мараторый]] на {{нп3|Ядзернае выпрабаванне|выпрабаванне ядзернай зброі|ru|Ядерное испытание}}. Аднак падобныя ініцыятывы савецкага кіраўніцтва часам расцэньваліся заходнімі партнёрамі як праява слабасці і не суправаджаліся сустрэчнымі крокамі. Так, са скасаваннем у [[1991]] годзе [[Варшаўскі дагавор|Арганізацыі Варшаўскага дагавора]] супрацьлеглы яму блок [[НАТА]] не толькі працягнуў дзейнасць, але і прасунуў свае межы далёка на ўсход, да рубяжоў Расіі. З прэзідэнтам ЗША [[Рональд Уілсан Рэйган|Рональдам Рэйганам]] Гарбачоў з 1985 па 1988 год правёў чатыры вялікія двухбаковыя сустрэчы, якія азначалі істотнае пацяпленне адносін паміж СССР і [[Заходні свет|Захадам]]. Першы абмен лістамі адбыўся ў сакавіку-красавіку 1985 года<ref name=autogenerated13 />. Першая сустрэча і асабістае знаёмства двух лідараў, уключаючы шпацыр тэт-а-тэт, адбылася 19 лістапада 1985 года ў [[Жэнева|Жэневе]], калі адносіны СССР і ЗША знаходзіліся ў пункту замярзання (кіраўнікі дзвюх дзяржаў з-за [[Афганская вайна (1979—1989)|вайны ў Афганістане]] не сустракаліся 6 гадоў). Другі саміт адбыўся ў Ісландыі 12-13 кастрычніка 1986 года, абмяркоўвалася, у прыватнасці, амерыканская праграма {{нп3|Стратэгічная абаронная ініцыятыва||ru|Стратегическая оборонная инициатива}} (САІ). На перамовах, якія прайшлі ў старажытным драўляным асабняку [[Рэйк’явікскі двор|Хёўдзі]] ў цэнтры [[Рэйк’явік]]а, Гарбачоў і Рэйган не змаглі дасягнуць кансенсусу і падпісаць дамову, але значна прасунуліся наперад у дыялогу па скарачэнні сістэм супрацьракетнай абароны, ушчыльную падышлі да пагаднення аб поўным ядзерным раззбраенні. 8 снежня 1987 года Гарбачоў і прэзідэнт ЗША [[Рональд Рэйган]] падпісалі ў [[Вашынгтон]]е бестэрміновы [[Дагавор аб ліквідацыі ракет сярэдняй і меншай далёкасці]], які ўступіў у сілу 1 чэрвеня [[1988]] года. Краіны-ўдзельніцы дагавора абавязаліся не вырабляць, не выпрабоўваць і не разгортваць [[Балістычная ракета|балістычныя]] і [[Крылатая ракета|крылатыя ракеты]] наземнага базіравання сярэдняй (ад 1000 да 5500 кіламетраў) і малой (ад 500 да 1000 кіламетраў) далёкасці. З 29 мая па 2 чэрвеня 1988 года Рэйган быў госцем Гарбачова ў Маскве, здзейсніўшы афіцыйны візіт у СССР, падчас якога на Краснай плошчы абвясціў, што больш не разглядае Савецкі Саюз як {{нп3|Імперыя зла|Імперыю зла|ru|Империя зла}}<ref>[http://www.gorby.ru/presscenter/publication/show_25375/ Горбачев посетил Исландию по случаю юбилея встречи на высшем уровне]</ref><ref>[http://rbase.new-factoria.ru/missile/wobb/pershing_2/pershing_2.shtml Баллистическая ракета средней дальности Pershing-2 (MGM-31C)]</ref><ref>[http://www.taday.ru/text/1916999.html Горбачёв и Рейган: первые шаги]</ref><ref>[http://top.rbc.ru/politics/14/11/2012/824754.shtml Колосс Америки: как лидеры США влияли на Россию]</ref>. 2-3 снежня [[1989]] года на фоне крушэння камуністычных рэжымаў і бурных пераменаў ва Усходняй Еўропе, падзення [[Берлінская сцяна|Берлінскай сцяны]] адбылася сустрэча Гарбачова і новага амерыканскага прэзідэнта [[Джордж Герберт Уокер Буш|Дж. Буша-старэйшага]] на [[Мальта|Мальце]]. Перамовы праходзілі два дні ў штармавое надвор’е на борце цеплахода «Максім Горкі», які прышвартаваўся да пірса ў [[Валета|Ла-Валеце]]. Па выніках сустрэчы не было падпісана ніякіх пагадненняў і нават не выпушчана сумеснае камюніке, што спарадзіла мноства чутак пра новую хвалю астуджэння савецка-амерыканскіх адносін. Лідары абмяркоўвалі пытанні франтальнага скарачэння ядзернай і хімічнай зброі, сітуацыю ў Цэнтральнай Амерыцы — на Кубе, дзе рэжым [[Фідэль Кастра|Кастра]] адставаў ад працэсаў пераменаў у свеце, у [[Панама|Панаме]], у [[Нікарагуа]], дзе ішла грамадзянская вайна і куды СССР пастаўляў зброю для падтрымкі рэжыму {{нп3|Сандынісцкі фронт нацыянальнага вызвалення|сандыністаў|ru|Сандинистский фронт национального освобождения}}, а таксама на [[Філіпіны|Філіпінах]] і ва Усходняй Еўропе. Гарбачоў перадаў Бушу складзеную {{нп3|Першае галоўнае ўпраўленне КДБ СССР|савецкай знешняй разведкай|ru|Первое главное управление КГБ СССР}} карту натаўскіх ваенных баз, разгорнутых па перыметры межаў СССР і ўсходняга блока. Адкарэктаваўшы загадзя падрыхтаваную гаворку, Гарбачоў завяршыў яе словамі: «Перад тварам пераменаў ЗША і СССР проста асуджаныя на дыялог, узаемадзеянне, на супрацоўніцтва. Іншага не дадзена. Але для гэтага трэба пазбавіцца ад погляду адзін на аднаго як на ворагаў». У шматлікіх крыніцах сустрэча Гарбачова і Буша на Мальце звязваецца са сканчэннем «халоднай вайны»<ref name=autogenerated12>[http://www.gorby.ru/presscenter/publication/show_152/ А. С. Черняев «Горбачёв-Буш: встреча на Мальте в 1989 году»]</ref>. [[24 снежня]] [[1989]] года дзяржсакратар [[Джэймс Бейкер|Д. Бэйкер]] у развіццё мер даверу, узгодненых на Мальце, інфармаваў Гарбачова, што ЗША не будуць пярэчыць, калі СССР і яго саюзнікі па [[Варшаўскі дагавор|Варшаўскай пакту]] ажыццявяць умяшанне ў [[Румынія|Румыніі]] з мэтай прадухіліць крывавую развязку крызісу рэжыму [[Нікалае Чаўшэску|Чаўшэску]]. Гарбачоў адказаў адмовай<ref name=autogenerated9 /><ref>Raymond L.Gartholf. «The Great Transition», Washington DC. 1994 (p.408)</ref>. Усяго за шэсць гадоў знаходжання на пасадзе Генеральнага сакратара ЦК КПСС Гарбачоў 11 разоў сустракаўся з [[Прэзідэнт ЗША|прэзідэнтамі ЗША]]: пяць разоў з [[Рональд Уілсан Рэйган|Р. Рэйганам]], шэсць — з [[Джордж Герберт Уокер Буш|Д. Бушам-старэйшым]]. Гарбачоў быў першым савецкім лідарам, хто здзейсніў дзяржаўны візіт у [[Італія|Італію]] і [[Ватыкан]]. Першыя перамовы на вышэйшым узроўні адбыліся ў [[Рым]]е 29-30 лістапада 1989 года, яны канчаткова падвялі рысу пад перыядам недаверу і {{нп3|расійска-італьянскія адносіны|нацягнутых адносін|ru|Российско-итальянские отношения}}, звязаных з удзелам Італіі паўстагоддзя раней у [[Краіны Восі|гітлераўскай кааліцыі]]. 1 снежня 1989 года Гарбачоў быў прыняты Папам [[Ян Павел II|Янам Паўлам II]], другі раз прэзідэнт СССР наведаў Ватыкан 18 лістапада 1990 года. Гэтыя сустрэчы аказалі ўплыў на стаўленне Гарбачова да хрысціянскіх каштоўнасцяў (нягледзячы на ​​тое, што сам ён лічыць сябе атэістам), праз паўтара месяца, 7 студзеня 1991 года праваслаўнае Раство было абвешчана ў СССР дзяржаўным святам-выхадных днём. Пры прэзідэнце Гарбачове 15 сакавіка 1990 Савецкі Саюз і Ватыкан упершыню ўсталявалі дыпламатычныя адносіны і абмяняліся пасольствамі<ref>{{кніга|аўтар=|частка=Италия и новая Россия: вектор сотрудничества|спасылка частка=|загаловак=На перекрёстке Средиземноморья. «Итальянский сапог» перед вызовами ХХI века|арыгінал=|спасылка=http://www.ieras.ru/pub/monografii/naperek.pdf|вікікрыніцы=|адказны=под ред. д. полит. н. Т. В. Зоновой|выданне=Российская академия наук. Институт Европы|месца=М.|выдавецтва=«Весь Мир»|год=2011|том=|старонкі=|слупкі=|старонак=456|серыя=«Старый Свет — новые времена»|isbn=978-5-7777-0519-8|тыраж=|ref=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150601134729/http://www.ieras.ru/pub/monografii/naperek.pdf|archivedate=1 чэрвеня 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://sib-catholic.ru/vatikan-moskva-polveka-konstruktivnogo-dialoga/|title=Ватикан-Москва: история полувекового конструктивного диалога|author=|date=2016-04-29|work= |publisher=Сибирская католическая газета|accessdate=2016-05-04 |lang=}}</ref>. У 1989—1990 гады Гарбачоў адыграў ключавую ролю ў [[Аб’яднанне Германіі (1990)|аб’яднанні Германіі]], нягледзячы на тое, што [[Маргарэт Тэтчэр]] і [[Франсуа Мітэран]] спрабавалі затармазіць тэмпы інтэграцыйнага працэсу і выказвалі апасенні перад магчымасцю новага «дамінавання» Германіі ў Еўропе. У маскоўскім {{нп3|Дагавор аб канчатковым урэгуляванні ў адносінах Германіі|Дагаворы аб канчатковым урэгуляванні з Германіяй|ru|Договор об окончательном урегулировании в отношении Германии}}, які ўзгадніў Гарбачоў і ад імя СССР [[12 верасня]] [[1990]] года падпісаў міністр замежных спраў [[Эдуард Шэварднадзэ]], зафіксавана, што ва ўсходняй частцы Германіі, на тэрыторыі былой ГДР, не стануць стварацца новыя ваенныя структуры НАТА, разгортвацца дадатковае войска, не будзе размяшчацца зброя масавага знішчэння. Дадзеныя абавязацельствы выконваюцца і ў XXI стагоддзі. Аб пашырэнні жа НАТА на ўсход у маскоўскім Дагаворы 1990 года нічога сказана не было: выбар ЗША і іх саюзнікаў у карысць пашырэння Паўночнаатлантычнага альянсу на ўсход канчаткова сфармаваўся ў 1993 годзе, праз два гады пасля спынення прэзідэнцкіх паўнамоцтваў Гарбачова<ref name=autogenerated7>[http://www.rg.ru/2014/10/15/gorbachev.html Михаил Горбачёв: Я против любых стен]</ref>. [[21 лістапада]] [[1990]] года Гарбачовым ад асобы СССР разам з кіраўнікамі 35 дзяржаў Еўропы, ЗША і Канады была падпісана «[[Парыжская хартыя]]», дзе ў якасці формы прасоўвання да аб’яднанай Еўропы меркавалася магчымасць стварэння Савета бяспекі для Еўропы. Аднак гэтая ідэя не была рэалізавана. У лістападзе 2014 года, у інтэрв’ю «{{нп3|Расійская газета|Расійскай газеце|ru|Российская газета}}» і падчас свайго візіту ў [[Берлін]] на 25-гадовы юбілей {{нп3|Мірная рэвалюцыя ў ГДР|падзення|ru|Мирная революция в ГДР}} [[Берлінская сцяна|Берлінскай сцяны]], Гарбачоў заявіў, што з-за адмовы ад гэтай перспектыўнай ідэі «''еўрапейскае развіццё набыло аднабокі характар​​''», а да восені 2014 года «''у наяўнасці крызіс еўрапейскай бяспекі''»<ref name=autogenerated7 /><ref name=autogenerated8>[http://www.gazeta.ru/politics/2014/11/08_a_6294393.shtml Горбачёв встал стеной за Путина]</ref>. Апошні візіт Гарбачова за мяжу ў якасці кіраўніка дзяржавы адбыўся 30 кастрычніка 1991 года, калі прэзідэнт СССР у разгар дзейнасці над праектамі Саюзнага дагавора вылецеў у [[Мадрыд]] на мірную канферэнцыю па Блізкім Усходзе<ref>[http://www.telenir.net/politika/sovetskii_soyuz_poslednie_gody_zhizni_konec_sovetskoi_imperii/p4.php 1991-й Последний год]</ref>. Як успамінаў памочнік генеральнага сакратара і прэзідэнта СССР {{нп3|Анатоль Сяргеевіч Чарняеў|Анатоль Чарняеў|ru|Черняев, Анатолий Сергеевич}}, пасля завяршэння афіцыйнай праграмы любога замежнага візіту Гарбачоў звычайна ладзіў «таварыскую вячэру» для шматлікіх суправаджальных асоб — навукоўцаў, журналістаў, экспертаў і персаналу усялякіх службаў: «Як правіла, на такіх сходах пад віно развязваліся гарачыя дыскусіі па самых нечаканых тэмах». У прыватнасці, Гарбачоў дазваляў ў вольным духу абмяркоўваць [[Пражская вясна|уварванне савецкіх войскаў у Чэхаславакію]] [[1968]] года<ref name=autogenerated9 />. Да сваіх недахопаў, якія абцяжарвалі непасрэдныя зносіны з заходнімі лідарамі, Міхаіл Сяргеевіч адносіў невалоданне англійскай мовай. Раіса Максімаўна з Маргрэтэ Тэтчэр мела зносіны на англійскай, а «''я не мог''», самакрытычна адзначаў Гарбачоў у верасні 2014 года. З пакалення вышэйшых партыйных функцыянераў, якія працавалі пры Гарбачове, «амаль ніхто не ведаў замежных моў»<ref name=autogenerated4 />. [[Вывад савецкіх войскаў з Афганістана|Вывад войскаў з Афганістана]], [[Берлінская сцяна|падзенне Берлінскай сцяны]], ліквідацыя буйных груповак савецкіх войскаў за мяжой ([[Група савецкіх войскаў у Германіі|ГСВГ]], {{нп3|Цэнтральная група войскаў|ЦГВ|ru|Центральная группа войск}}, [[Паўднёвая група войскаў|ПдГВ]], {{нп3|Паўночная група войскаў|ПнГВ|ru|Северная группа войск}}, [[Савецкія войскі ў Манголіі|ГСВМ]]) і перамога дэмакратычных сіл [[Сацыялістычныя краіны|ва Усходняй Еўропе]], распад [[Варшаўскі дагавор|Варшаўскага дагавора]] — усё гэта, на думку некаторых аналітыкаў, стала сімвалам пройгрышу СССР у [[Халодная вайна|халоднай вайне]]<ref name="aleho">[http://aleho.narod.ru/book2/ch29.htm Внешняя политика СССР во второй половине 1980-х гг.] / ''Волошина В. Ю.'', ''Быкова А. Г.'' [http://aleho.narod.ru/book2/ Советский период российской истории (1917—1993 гг.)]. — Глава 29.</ref>. ==== Афганская война ==== {{main|Афганская вайна, 1979—1989|Аперацыя «Тайфун», 1989}} ==== Афіцыйнае прызнанне адказнасці кіраўнікоў СССР за трагедыю ў [[Катынскі расстрэл|Катыні]] ==== 22 лютага [[1990]] года загадчык Міжнароднага аддзела ЦК КПСС {{нп3|Валянцін Міхайлавіч Фалін|Валянцін Фалін|ru|Фалин, Валентин Михайлович}} накіраваў на імя Гарбачова запіску, у якой паведаміў аб новых архіўных знаходках, якія даказваюць сувязь паміж адпраўкай палякаў з лагераў вясной 1940 года і іх [[Катынскі расстрэл|расстрэлам]] . Ён паказваў, што апублікаванне такіх матэрыялаў цалкам падарве афіцыйную пазіцыю савецкага ўрада (аб «недаказанасці» і «адсутнасці дакументаў») і рэкамендаваў тэрмінова вызначыцца з новай пазіцыяй. У сувязі з гэтым прапаноўвалася паведаміць прэзідэнту [[Польшча|Польшчы]] [[Войцех Ярузельскі|Войцеху Ярузельскаму]], што прамых сведчанняў (загадаў, распараджэнняў і т. д.), якія дазваляюць назваць дакладны час і канкрэтных вінаватых катынскай трагедыі, не знойдзена, але «на падставе азначаных індыцый можна зрабіць выснову аб тым, што гібель польскіх афіцэраў у раёне Катыні — справа рук НКУС і персанальна Берыі і Мяркулава»<ref>[[s:ru:Докладная записка В.М. Фалина М.С. Горбачёву «Дополнительные сведения о трагедии в Катыни»|Тэкст запіскі Фаліна]] ў [[Вікікрыніцы|Вікікрыніцах]] {{ref-ru}}</ref>. [[13 красавіка]] 1990 года, падчас візіту ў Маскву Ярузельскага была апублікавана [[:s:Заявление ТАСС от 14 апреля 1990 года|заява ТАСС]] пра катынскую трагедыю, якая абвяшчала наступнае: {| | {{Пачатак цытаты}} Выяўленыя архіўныя матэрыялы ў сваёй сукупнасці дазваляюць зрабіць выснову аб непасрэднай адказнасці за злачынствы ў катынскім лесе Берыі, Мяркулава і іх падручных. Савецкі бок, выказваючы глыбокае шкадаванне ў сувязі з катынскай трагедыяй, заяўляе, што яна ўвасабляе адно з цяжкіх злачынстваў сталінізму. {{Канец цытаты}} |} Гарбачоў перадаў Ярузельскаму выяўленыя этапныя спісы НКУС з [[Казельск]]а, з [[Асташкаў|Асташкава]] і са [[Старабільск]]а. 27 верасня [[1990]] года Галоўная ваенная пракуратура СССР пачала расследаванне крымінальнай справы па факце забойстваў у Катыні, якая атрымала парадкавы нумар 159. Расследаванне, пачатае Галоўнай ваеннай пракуратурай СССР, было працягнута Галоўнай ваеннай пракуратурай РФ і вялося да канца 2004 года; падчас яго былі дапытаны сведкі і ўдзельнікі распраў над палякамі. 21 верасня [[2004]] года ГВП аб’явіла аб спыненні катынскай справы. Адным з вынікаў расследавання, пачатага пры Гарбачове, стала стварэнне ў Катыні {{нп3|Мемарыяльны комплекс «Катынь»|мемарыяльнага комплексу|ru|Мемориальный комплекс «Катынь»}} памяці ахвяр трагедыі. ==== Вынікі знешняй палітыкі ==== * Паслабленне міжнароднай напружанасці; * Рэальная ліквідацыя цэлых класаў ядзернай зброі і вызваленне Еўропы ад звычайных узбраенняў, спыненне гонкі ўзбраенняў, канец «халоднай вайны»; * Развал біпалярнай сістэмы міжнародных адносін, якая забяспечвала стабільнасць у свеце; * Ператварэнне ЗША пасля распаду СССР у адзіную звышдзяржаву; * Зніжэнне абараназдольнасці і міжнароднага аўтарытэту, страта СССР саюзнікаў ва Усходняй Еўропе і «трэцім свеце»<ref>История России с древности до начала XXI века / А. Л. Корзинин — СПб.: Изд-во С.-Петерб. ун-та, 2008.</ref>. ==== Снежаньскія падзеі ў Казахстане ==== {{main|Снежаньскія падзеі ў Алма-Аце}} Снежаньскія падзеі ({{lang-kk|Желтоқсан}} — ''снежань'') — выступы моладзі ў [[Алматы|Алма-Аце]] і [[Караганда|Карагандзе]], якія адбыліся [[16 снежня|16]] — [[20 снежня]] [[1986]], што пачаліся з рашэння Гарбачова аб зняцці з пасады {{нп3|Кіраўнікі ЦК Кампартыі Казахстана, 1920—1991|Першага сакратара ЦК КП Казахстана|ru|Руководители ЦК Компартии Казахстана (1920—1991)}} {{нп3|Дзінмухамед Ахмедавіч Кунаеў|Дзінмухамеда Кунаева|ru|Кунаев, Динмухамед Ахмедович}}, які знаходзіўся на пасадзе з [[1964]] года, і замене яго на этнічнага рускага {{нп3|Генадзь Васільевіч Колбін|Ганадзя Колбіна|ru|Колбин, Геннадий Васильевич}}, першага сакратара [[Ульянаўская вобласць|Ульянаўскага]] абкама партыі, які раней не працаваў у Казахстане. Выступы пачаліся 16 снежня, першыя групы моладзі выйшлі на Новую (Брэжнева) плошчу сталіцы з патрабаваннямі адмены прызначэння Колбіна. У горадзе адразу была адключаная тэлефонная сувязь, групы мітынгоўцаў былі разагнаныя міліцыяй. Але чуткі пра выступ на плошчы імгненна абляцелі ўвесь горад. Раніцай 17 снежня на плошчу імя [[Леанід Ільіч Брэжнеў|Л. І. Брэжнева]] перад будынкам ЦК выйшлі ўжо натоўпы казахскай моладзі, якія патрабавалі свае правы і дэмакратыю<ref>[http://libertykz.narod.ru/book/razdel9.html 9. Документы Комитета государственной безопасности Казахской ССР по уголовному делу, возбуждённому по статье 60 УК КазССР] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090118124205/http://libertykz.narod.ru/book/razdel9.html |date=18 студзеня 2009 }}</ref>. Плакаты дэманстрантаў абвяшчалі «Давай ленінскую нацыянальную палітыку!», «Патрабуем самавызначэння!», «Кожнаму народу — свой лідар!», «Не быць 1937-му!», «Пакласці канец вялікадзяржаўнаму вар’яцтву!»<ref name=turkestan>Эхо декабрьских событий 1986 года // Туркестан: газета. — январь-февраль 1990 г.</ref> Два дні ішлі мітынгі, абодва разы яны заканчваліся беспарадкамі. Пры разгоне дэманстрацыі войскі выкарыстоўвалі сапёрныя лапаткі, вадамёты, службовых сабак; сцвярджаецца таксама, што дэманстрантамі ўжываліся арматурны лом, сталёвыя трасы<ref name="turkestan"/>. Для падтрымання парадку ў горадзе выкарыстоўваліся працоўныя дружыны (прадстаўленыя ў асноўным славянамі, еўрапейцамі). У горадзе [[Алматы|Алма-Аце]] казахі на той момант складалі прыкладна 25 % насельніцтва. Пры сутыкненні ўрадавых войскаў ВВ МУС і Сухапутных войскаў МА СССР (прыцягнуты з розных рэгіёнаў [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіі]] і РСФСР) з удзельнікамі мітынгу, якія жадаюць самавызначэння, мелі месца чалавечыя ахвяры. Снежаньскі мітынг казахскай моладзі ў 1986 годзе быў першым буйным выступам супраць нацыянальнай палітыкі цэнтра. ==== Сітуацыя ў Закаўказзі ==== {{main|Карабахскі канфлікт|Грузіна-паўднёваасецінскі канфлікт}} У жніўні [[1987]] года [[карабах]]скія [[армяне]] пасылаюць у Маскву {{нп3|Петыцыя|петыцыю|ru|Петиция}}, падпісаную дзесяткамі тысяч грамадзян, з просьбай перадаць [[Нагорна-Карабахская аўтаномная вобласць|НКАВ]] у склад [[Армянская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Армянскай ССР]]. 18 лістапада таго ж года ў інтэрв’ю французскай газеце «{{нп3|Юманітэ||ru|Юманите}}» дарадца Гарбачова, [[Абел Гезевіч Аганбегян|Абел Аганбегян]] робіць заяву: «''Я б хацеў даведацца пра тое, што Карабах стаў армянскім. Як эканаміст я лічу, што ён больш звязаны з Арменіяй, чым з Азербайджанам''»<ref>''Михаил Рачинский''. [http://www.guseynov.lv/Rachinsky_NKAO.pdf К проблемам Нагорного Карабаха и вокруг него] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110722161521/http://www.guseynov.lv/Rachinsky_NKAO.pdf |date=22 ліпеня 2011 }}</ref>. Такія заявы робяцца іншымі грамадскімі і палітычнымі дзеячамі. Армянскае насельніцтва Нагорнага Карабаха ладзіць дэманстрацыі з заклікам аб перадачы НКАВ у склад Армянскай ССР. У адказ [[Азербайджанцы|азербайджанскае]] насельніцтва Нагорнага Карабаха пачынае выступаць з патрабаваннем захавання НКАВ у складзе [[Азербайджанская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Азербайджанскай ССР]]. Для падтрымання парадку Гарбачоў адправіў у Нагорны Карабах з [[Грузінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Грузіі]] [[батальён]] {{нп3|Мотастралковыя войскі|мотапяхоты|ru|Мотострелковые войска}} 160-га [[Полк|палка]] [[Унутраныя войскі МУС СССР|ўнутраных войскаў МУС СССР]]<ref>''Том де Ваал''. Главы из русского издания книги «Чёрный сад» [http://news.bbc.co.uk/hi/russian/in_depth/newsid_4640000/4640183.stm Глава 1. Февраль 1988 года] // [[BBC]] / Аналитика — 3 июля 2005 г.</ref>. 7 снежня [[1990]] года ў [[Цхінвалі]] быў уведзены полк унутраных войскаў СССР са складу [[Тбілісі|Тбіліскага]] [[гарнізон]]а. ==== Падзеі ў Тбілісі ==== {{main|Тбіліскія падзеі, 1989}} ==== Абвастрэнне сітуацыі ў Прыднястроўі ==== {{main|Прыднястроўскі канфлікт}} ==== Падзеі ў Новым Узені ==== {{main|Падзеі ў Новым Узені, 1989}} ==== Канфлікт у Ферганскай даліне ==== {{main|Ошская разня, 1990|Ферганскія падзеі}} Пагромы [[туркі-месхетынцы|турак-месхетынцаў]] у 1989 годзе ва Узбекістане больш вядомыя як Ферганскія падзеі. У пачатку мая 1990 года ва ўзбекскім горадзе [[Андыжан]] адбыўся пагром армян і яўрэяў<ref>{{ЭЯЭ|13251#05|погромы}}</ref>. ==== Уваход савецкіх войскаў у Баку ==== {{main|Чорны студзень}} Падзеі студзеня 1990 года ў горадзе Баку (сталіца Азербайджанскай ССР), якія скончыліся ўводам савецкіх войскаў, у выніку чаго загінулі больш за 130 чалавек. ==== Беспарадкі ў Душанбэ ==== {{main|Масавыя беспарадкі ў Душанбэ, 1990}} ==== Баі ў Ерэване ==== {{main|Баі ў Ерэване, 1990}} 27 мая 1990 года адбылося ўзброенае сутыкненне армянскіх узброеных атрадаў з унутранымі войскамі, у выніку чаго загінулі двое салдат і 14 баевікоў<ref>[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?fromsearch=2177aedf-07e9-4e9a-9650-0a769b92fcdd&docsid=266352 АРМЕНИЯ: УЛИЧНЫЕ БОИ В ЕРЕВАНЕ]</ref>. ==== Прыбалтыйскія канфлікты ==== {{main|Падзеі ў Вільні (1991)|Падзеі студзеня 1991 года ў Рызе}} У студзені [[1991]] года адбыліся падзеі ў Вільні і [[Рыга|Рызе]], якія суправаджаліся прымяненнем ваеннай сілы. У ходзе падзеяў у Вільні падраздзяленні савецкай арміі ўзялі штурмам тэлецэнтр, іншыя грамадскія будынкі (т. зв. «партыйную ўласнасць») у Вільні, [[Алітус]]е, [[Шаўляй|Шаўляі]]. == Пасля адстаўкі == [[Файл:The Gorbachev Foundation Building.jpg|thumb|250px|Будынак {{нп3|Гарбачоў-Фонд|Гарбачоў-Фонда|ru|Горбачёв-Фонд}}]] [[Файл:Reagan and Gorbachev in western hats 1992.jpg|250px|thumb|Р. Рэйган і М. Гарбачоў адпачываюць на ранча Рэйганаў у Каліфорніі, 1992 год.]] [[Файл:Mikhail Gorbachev - May 2010.jpg|250px|thumb|right|Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў, 2010 год.]] [[25 снежня]] [[1991]] года, пасля падпісання кіраўнікамі 11 саюзных рэспублік [[Белавежскае пагадненне|Белавежскага пагаднення]] аб спыненні існавання СССР і Алма-Атынскага пратаколу да яго (у абыход пярэчанняў Гарбачова), Міхаіл Гарбачоў склаў з сябе паўнамоцтвы прэзідэнта СССР<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=lHjrmckJiMk Отставка Горбачева. Заявление 25.12.1991 Полная версия]</ref><ref>[http://sssr.su/ Союз Советских Социалистических Республик]</ref>. Са студзеня [[1992]] да гэтага часу — Прэзідэнт Міжнароднага Фонду сацыяльна-эканамічных і паліталагічных даследаванняў ({{нп3|Гарбачоў-Фонд||ru|Горбачёв-Фонд}}). Адначасова з сакавіка [[1993]] года па 1996 год — прэзідэнт, а з 1996 года — Старшыня Праўлення [[Міжнародны Зялёны Крыж|Міжнароднага Зялёнага Крыжа]]. 6 красавіка 1992 года экс-прэзідэнт СССР быў дапытаны следчым Генеральнай пракуратуры РСФСР Уладзімірам Карасёвым па справе аб фінансах КПСС<ref>[http://www.yeltsincenter.ru/digest/release/den-za-dnem-8-aprelya-1992-goda Михаил Горбачев допрошен по делу о финансах партии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191022030339/http://www.yeltsincenter.ru/digest/release/den-za-dnem-8-aprelya-1992-goda |date=22 кастрычніка 2019 }} // «Известия», 8 апреля 1992, № 84 (23658)</ref>. З 1993 года Гарбачоў валодаў 10 % акцый «{{нп3|Новая газета, Расія|Новай газеты|ru|Новая газета}}»<ref>[http://top.rbc.ru/technology_and_media/12/03/2015/5501c4ed9a79473dae27f55d Главред «Новой газеты» сообщил о планах закрыть печатную версию издания]</ref>. У верасні 1993 года Гарбачоў асудзіў [[Разгон Вярхоўнага Савета РФ|антыканстытуцыйны роспуск З’езда народных дэпутатаў і Вярхоўнага Савета РСФСР]], ахарактарызаваўшы дзеянні прэзідэнта Ельцына як «''неразумныя і недэмакратычныя''»<ref>[https://web.archive.org/web/20140820004256/http://old.russ.ru/antolog/1993/chron22.htm Октябрь 1993. Хроника переворота. 22 сентября. Второй день противостояния.]</ref> і заклікаў яго «''пакуль не позна''» адмяніць свой указ аб роспуску З’езда і Вярхоўнага Савета<ref>[https://web.archive.org/web/20160303235138/http://old.russ.ru/antolog/1993/chron41.htm Октябрь 1993. Хроника переворота. 24 сентября. Четвёртый день противостояния.]</ref>. Падтрымаў ідэю датэрміновых выбараў прэзідэнта і народных дэпутатаў Расіі. Сапраўднай прычынай крызісу Гарбачоў назваў правал той эканамічнай палітыкі, якую праводзілі прэзідэнт і Вярхоўны Савет Расіі з канца 1991 года. Былы прэзідэнт СССР раскрытыкаваў неаб’ектыўнасць СМІ, асабліва тэлебачання, у асвятленні супрацьстаяння Ельцына з дэпутатамі<ref>[https://web.archive.org/web/20160422074703/http://old.russ.ru/antolog/1993/chron5.htm Октябрь 1993. Хроника переворота. 25 сентября. Пятый день противостояния.]</ref>. 19 верасня 1994 года Барыс Ельцын прызначыў Гарбачову пажыццёвае штомесячнае матэрыяльнае забеспячэнне ў суме 40 мінімальных памераў дзяржаўнай пенсіі па старасці<ref>[http://giod.consultant.ru/documents/1140428 РАСПОРЯЖЕНИЕ Президента РФ от 19.09.1994 N 480-рп «О МАТЕРИАЛЬНОМ ОБЕСПЕЧЕНИИ М. С. ГОРБАЧЕВА»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180720225745/https://giod.consultant.ru/documents/1140428 |date=20 ліпеня 2018 }}</ref>. Пасля адстаўкі скардзіўся, што яго «ва ўсім блакуюць», што яго сям’я пастаянна знаходзіцца «пад каўпаком» у ФСБ, што яго тэлефоны пастаянна праслухоўваюцца, што выдаваць свае кнігі ў Расіі ён можа толькі «падпольна», малым тыражом<ref>http://2004.novayagazeta.ru/nomer/2004/14n/n14n-s26.shtml {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120612104336/http://2004.novayagazeta.ru/nomer/2004/14n/n14n-s26.shtml |date=12 чэрвеня 2012 }} Прямой эфир для Горбачёва</ref>. У [[1994]] годзе Гарбачоў быў у гасцях ва {{нп3|Уладзіслаў Мікалаевіч Лісцьеў|Уладзіслава Лісцьева|ru|Листьев, Владислав Николаевич}} ў прамым эфіры праграмы {{нп3|Час пик||ru|Час пик (телепрограмма)}}. У [[1996]] годзе выставіў сваю кандыдатуру на {{нп3|Прэзідэнцкія выбары ў Расіі, 1996|выбарах Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі|ru|Президентские выборы в России (1996)}} і па выніках галасавання набраў 386 069 галасоў (0,51 %). У [[2000]] годзе стаў кіраўніком {{нп3|Расійская аб'яднаная сацыял-дэмакратычная партыя|Расійскай аб'яднанай сацыял-дэмакратычнай партыі|ru|Российская объединённая социал-демократическая партия}}, якая ў 2001 годзе ўлілася ў {{нп3|Сацыял-дэмакратычная партыя Расіі, 2001|Сацыял-дэмакратычную партыю Расіі (СДПР)|ru|Социал-демократическая партия России (2001)}}; з [[2001]] па [[2004]] год — лідар СДПР. У 2001 годзе падпісаў ліст у абарону тэлеканала [[НТВ]]<ref>[http://newsru.com/ardocs/28Mar2001/pismo5.html Письмо видных деятелей науки, культуры и политики в защиту НТВ] / newsru.com</ref>. 12 ліпеня 2007 года СДПР была ліквідаваная (знятая з рэгістрацыі) па рашэнні Вярхоўнага суда Расійскай Федэрацыі. [[20 кастрычніка]] 2007 года стаў кіраўніком Агульнарасійскага грамадскага руху «{{нп3|Саюз сацыял-дэмакратаў||ru|Союз социал-демократов}}»<ref>[http://www.svobodanews.ru/news/2007/10/20.html?id=417459 М. Горбачев стал главой «Союза социал-демократов»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071024043315/http://www.svobodanews.ru/news/2007/10/20.html?id=417459 |date=24 кастрычніка 2007 }}</ref>. У снежні [[2008]] года ў інтэрв’ю [[Уладзімір Уладзіміравіч Познер|Уладзіміру Познеру]] на [[Першы канал (Расія)|Першым канале]] Гарбачоў сказаў: {{цытата|Я зараз шкадую: трэба было не з'яжджаць у Фарос у жніўні 1991 года. Я думаю, што Савецкі Саюз захаваўся б... Гэтак жа як была і яшчэ адна памылка - што я не адправіў Ельцына назаўжды ў якую-небудзь краіну нарыхтоўваць бананы пасля вядомых працэсаў, калі патрабаваў Пленум: «Выключыць Ельцына з членаў ЦК!»<ref name="1tv.ru">[http://www.1tv.ru/prj/pozner/vypusk/282 Познер - Михаил Горбачев - Первый канал]</ref>.}} {{цытата|Але я вам скажу: усе мы памыліліся яшчэ тры разы. Запазніліся з рэфармаваннем партыі. Другое - мы запазніліся з рэфармаваннем Саюза. А трэцяе… Калі стала туга ў нас, асабліва пасля 1989 года, у 1990 годзе - калі ўся краіна ў чэргах апынулася і нам не хапала тавараў для таго, каб задаволіць просьбы гэтыя, калі ў нас за італьянскія туфлі маглі зламаць у чарзе… Трэба было знайсці 10-15 мільярдаў даляраў. Іх можна было знайсці…}}<ref name="1tv.ru" /><ref name="pozner">Телепередача «{{нп3|Познер, тэлеперадача|Познер|ru|Познер (телепередача)}}» [http://rutube.ru/tracks/1729674.html?v=cac8d942c4d09e91ff0f6de3d4e396e5 с участием Михаила Горбачёва] [[1 снежня|1 декабря]] [[2008]], [[Першы канал (Расія)|Первый канал]]</ref> У чэрвені [[2009]] года ў інтэрв’ю Уладзіміру Познеру на Першым канале Гарбачоў абверг сцвярджэнні аб тым, што ў 1999 годзе ў Амерыканскім універсітэце ў Стамбуле ён нібыта казаў, што мэтай ўсяго яго жыцця было знішчэнне камунізму як дыктатуры над людзьмі: «Гэта запусцілі мае калегі з КПРФ. Нічога падобнага не было.»<ref>{{YouTube|id=GDK9kAcQslE&t=42m36s|title=Познер и Горбачев. Программа 2009 года}}</ref><ref>{{Кніга|аўтар=Владимир Познер|год=2019-06-29|isbn=978-5-457-56331-5|старонак=550| выдавецтва =Litres| загаловак =Познер о «Познере»| спасылка =https://books.google.com/books?id=b_onAwAAQBAJ&pg=PT311|старонкі=311-312}}</ref>. У лістападзе 2009 года ў інтэрв’ю [[Euronews]] Гарбачоў паўторна выказаў нязгоду з думкамі аб тым, што яго план «не атрымаўся», насупраць сцвярджаў — тады «пачаліся дэмакратычныя рэформы», і што [[перабудова]] перамагла<ref>[http://ru.euronews.net/2009/11/05/mikhail-gorbachev-former-ussr-president-perestroika-won-but-politically-i-lost/ euronews, 2009] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110910192803/http://ru.euronews.net/2009/11/05/mikhail-gorbachev-former-ussr-president-perestroika-won-but-politically-i-lost/ |date=10 верасня 2011 }}</ref>. [[2 сакавіка]] [[2011]] года, у дзень 80-годдзя, указам прэзідэнта РФ [[Дзмітрый Анатольевіч Мядзведзеў|Дзмітрыя Мядзведзева]] Гарбачоў узнагароджаны {{нп3|Ордэн Святога апостала Андрэя Першазванага, Расійская Федэрацыя|ордэнам Святога апостала Андрэя Першазванага|ru|Орден Святого апостола Андрея Первозванного (Российская Федерация)}}<ref>[http://www.rian.ru/politics/20110302/341189157.html Медведев наградил Горбачева орденом Андрея Первозванного.]</ref>. 30 сакавіка Міхаіл Сяргеевіч адзначыў юбілей у Лондане дабрачынным канцэртам «Горбі 80 Гала» ў зале «[[Альберт-хол|Royal Albert Hall]]» з удзелам сусветных «зорак», сярод якіх былі [[Шэран Стоўн]], [[Кевін Спейсі]], «[[Scorpions]]», [[Арнольд Шварцэнэгер]], [[Дзмітрый Аляксандравіч Хварастоўскі|Дзмітрый Хварастоўскі]], [[Андрэй Вадзімавіч Макарэвіч|Андрэй Макарэвіч]], {{нп3|Пол Анка||ru|Анка, Пол}}, {{нп3|Кэтрын Джэнкінс||ru|Дженкинс, Кэтрин}}, {{нп3|Шырлі Бэсі||ru|Бэсси, Ширли}}, {{нп3|Браян Феры||ru|Ферри, Брайан}}, [[Міла Ёвавіч]], [[Тэд Цёрнер]], {{нп3|Лонданскі сімфанічны аркестр||ru|Лондонский симфонический оркестр}} і артысты [[Вялікі тэатр|Вялікага тэатра]]<ref>{{cite web|url=http://www.gorby.ru/presscenter/news/show_28435/|title=В Лондоне отметили «Gorby-80»|accessdate=2013-04-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121018204415/http://www.gorby.ru/presscenter/news/show_28435/|archivedate=18 кастрычніка 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://bvf.ru/blog/politic/4346.html|title=Горбачёв отметил 80-летие в Лондоне / Politic Blog - Важно каждому! / Большой Воронежский Форум - обновлённый городской портал|accessdate=2013-04-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110902155842/http://bvf.ru/blog/politic/4346.html|archivedate=2 верасня 2011|url-status=dead}}</ref>. 17 жніўня 2011 года на вялікай прэс-канферэнцыі ў агенцтве «Інтэрфакс», прысвечанай 20-годдзю падзей жніўня 1991 года, Гарбачоў прызнаўся, што загадзя ведаў пра планы [[Дзяржаўны камітэт па надзвычайнаму становішчу|ДКНС]], яго пра гэта неаднаразова папярэджвалі, але ён лічыў, што важней прадухіліць кровапраліцце і, тым больш, грамадзянскую вайну<ref>[http://www.ntv.ru/novosti/236562/ Горбачёв вспомнил о ГКЧП]</ref>:{{Цытата|Кажуць, Гарбачоў ведаў, а як яму было не ведаць <…> Адкуль толькі ні тэлефанавалі мне - папярэджвалі, што путч, путч, путч. І маё асяроддзе паведамляла, але я не мог пайсці. Вось самае галоўнае маё было крэда не давесці да крыві вялікай<ref>[http://www.ria.ru/politics/20110817/418879844.html Горбачев знал о планах ГКЧП, но счел более важным не допустить бойни]</ref><ref>[http://www.youtube.com/watch?v=KGZtLtOQs68 Михаил Горбачев О ГКЧП] // см. на 15:50</ref><ref>[http://www.1tv.ru/news/social/183111 В России вспоминают события августа 1991 года, которые произошли 20 лет назад]</ref>.}} У пачатку лістапада 2014 года Гарбачоў здзейсніў візіт у Германію, да якога доўга рыхтаваўся і напярэдадні якога даў шэраг прынцыповых інтэрв’ю<ref name=autogenerated7 /><ref name=autogenerated8 />. [[7 лістапада]] [[2014]] года экс-прэзідэнт СССР адкрыў у [[Берлін]]е выстаўку ў гонар 25-годдзя падзення [[Берлінская сцяна|Берлінскай сцяны]]<ref name=autogenerated10 />. 9 лістапада Гарбачоў, фэдэральны канцлер [[Ангела Меркель|Меркель]] і экс-прэзідэнт Польшчы [[Лех Валенса|Валенса]] разам з 200 праваабаронцамі здзейснілі сімвалічны пераход мяжы паміж ГДР і ФРГ па {{нп3|Памежны пункт Борнхальмер-штрасэ|мосце|en|Bornholmer Straße border crossing}} ў раёне {{нп3|Борнхальмер-штрасэ||de|Bornholmer Straße border crossing}}, дзе 25 гадоў таму былі адкрыты першыя шлагбаўмы і праз чэк-пойнт пачалося свабоднае перасоўванне паміж Усходнім і Заходнім Берлінам. Затым Міхаіл Сяргеевіч прыняў удзел у форуме «Новая палітыка» і правёў закрытыя перамовы з Меркель, у ходзе якіх абмеркаваў украінскі крызіс<ref>[http://www.dw.de/меркель-горбачев-и-валенса-перешли-бывшую-границу-между-гдр-и-фрг/a-4874756 Меркель, Горбачев и Валенса перешли бывшую границу между ГДР и ФРГ]</ref><ref>[http://vz.ru/news/2014/11/10/714701.html Меркель встретилась с Горбачёвым]</ref>. Вярнуўшыся з Германіі, Гарбачоў выказаў меркаванне, што Захад ужо змірыўся з [[Анексія Крыма Расіяй|далучэннем Крыму да Расіі]]<ref name=autogenerated11>[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/546c864dcbb20ffd53eb6847 Горбачев считает Запад смирившимся с присоединением Крыма к России]</ref>. У красавіку 2016 года на сустрэчы са студэнтамі ў {{нп3|Маскоўская школа эканомікі|Маскоўскай школе эканомікі|ru|Московская школа экономики}} МДУ Міхаіл Гарбачоў прызнаў сваю адказнасць за распад Савецкага Саюза: «Я стараўся захаваць, але зрабіць не здолеў. <…>Не, я лічу, што я вось за гэта нясу адказнасць. Мяне ж ніхто не здымаў з працы, я сам сышоў, таму што не мог з імі справіцца»<ref>[http://ria.ru/politics/20160425/1419808164.html Горбачев заявил, что не снимает с себя ответственности за распад СССР]</ref>. У ліпені 2016 года М. С. Гарбачоў звярнуўся з лістом да прэзідэнта Міжнароднага алімпійскага камітэта (МАК) [[Томас Бах|Томаса Баха]] і членаў МАК, заклікаўшы іх не дапусціць {{нп3|Допінгавы скандал ва УФЛА|адхілення ад Алімпіяды ў Рыа-дэ-Жанейра|ru|Допинговый скандал в ВФЛА}} расійскіх спартсменаў, якія не ўжывалі забароненыя прэпараты<ref>[http://echo.msk.ru/blog/echomsk/1806584-echo/ Михаил Горбачев: Президенту Международного Олимпийского комитета]</ref>. У лютым 2017 года Гарбачоў выставіў на продаж сямейныя дом плошчай 600 м² і зямельны ўчастак плошчай 2,6 тысяч м² ў мястэчку [[Аберах, Ротах-Эгерн|Аберах]] ({{lang-de|Oberach}}) у раёне возера {{нп3|Возера Тэгернзэ|Тэгернзэ|ru|Тегернзе}} ў {{нп3|Баварскія Альпы|Баварскіх Альпах|ru|Баварские Альпы}}. Трохпавярховы дом з 17 пакоямі 1908 года пабудовы ў 2006 годзе набыла яго дачка Ірына Вірганская. На віле Гарбачоў жыў перыядычна, у асноўным, адзін. Мясцовыя жыхары часта сустракалі экс-прэзідэнта СССР на вуліцах і ў рэстаранах. Апошні раз Гарбачоў прыязджаў на возера Тэгернзэ ў 2014 годзе ў суправаджэнні дачкі і ўнучак. Прыблізны кошт вілы складае каля 7 млн ​​еўра<ref>{{cite web|url=http://tass.ru/obschestvo/4046859|title=Sűddeutsche Zeitung: «Горбачев продает дом в Баварских Альпах за €7 млн»|publisher=ТАСС|date=2017-02-22|accessdate=2017-02-22}}</ref>. У красавіку 2017 года Міхаіл Гарбачоў ўбачыў прыкметы пачатку новай «халоднай вайны», выяўленыя ў новай гонцы ўзбраенняў, войскаў НАТА, якія знаходзяцца недалёка ад Расіі, ваяўнічай прамовы палітыкаў і высокапастаўленых асоб<ref>{{Cite news|title=Горбачев заявил о признаках новой холодной войны в мире|url=https://ria.ru/world/20170414/1492303803.html|work=РИА Новости|accessdate=2017-05-07|language=ru}}</ref>. === Анексія Крыма Расіяй === 13 сакавіка 2014 года, у разгар [[Анексія Крыма Расіяй|анексіі Крыма Расіяй]], адкрыты ліст Гарбачову напісаў палітолаг, дэкан [[Вышэйшая школа тэлебачання МДУ|Вышэйшай школы тэлебачання МДУ]] {{нп3|Віталь Товіевіч Траццякоў|Віталь Траццякоў|ru|Третьяков, Виталий Товиевич}} — з прапановай былому прэзідэнту СССР, які прыклаў шмат намаганняў да [[Аб’яднанне Германіі (1990)|аб’яднання Германіі]], звярнуцца да канцлера [[Ангела Меркель|А. Меркель]], да ўсіх нямецкіх палітыкаў і да нямецкага народа з просьбай і парадай не перашкаджаць мірнаму ўз’яднання [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Крыма]] і [[Севастопаль|Севастопаля]] з Расіяй. Гарбачоў адказаў, што прапанаваная ролю просьбіта яму не падыходзіць, перашкаджаць дыпламатычным намаганням прэзідэнта Пуціна ён не мае намеру, а самому Траццякову парэкамендаваў задумацца пра першапрычыне падзей на Украіне, якія Міхаіл Сяргеевіч бачыць у зрыве перабудовы, у «бяздумным, авантурыстычным» роспуску «Саюза»<ref>[http://www.kp.ru/daily/26206.4/3091613/ Михаил Горбачёв — Виталию Третьякову: Предлагаемая Вами роль «просителя» мне не подходит]</ref>. 17 сакавіка 2014 года Гарбачоў вітаў вынікі рэферэндуму ў Крыме аб далучэнні да Расіі, назваў волевыяўленне народа Крыма выпраўленнем гістарычнай памылкі і асудзіў санкцыі ЗША і [[Еўрапейскі Саюз|Еўрасаюза]] ў дачыненні да расійскіх і крымскіх палітыкаў<ref>[http://www.newsru.com/russia/17mar2014/spravedlivost.html Горбачёв против введения ЕС и США санкций: присоединение Крыма — это исправление ошибки СССР]</ref><ref>[http://www.interfax.ru/russia/365216 Горбачев: народ Крыма на референдуме исправил ошибку времен СССР] // [[Интерфакс]]</ref>. 30 жніўня 2014 года ў інтэрв’ю Рускай службе навін Гарбачоў падтрымаў палітыку Расіі ў адносінах да падзеяў на Украіне<ref>[http://www.gazeta.ru/politics/news/2014/08/30/n_6438297.shtml Горбачёв поддержал политику России по отношению к Украине]</ref>. У студзені [[2015]] года ў інтэрв’ю часопісу «[[Der Spiegel|Spiegel]]» Гарбачоў асцерагаў, што напружанасць у адносінах паміж Расіяй і краінамі Еўропы з-за ўкраінскага крызісу можа мець вынікам вялікі канфлікт і нават [[ядзерная вайна|ядзерную вайну]]<ref>[http://top.rbc.ru/politics/10/01/2015/54b044399a79477d41aecaa7 Горбачёв предостерёг от ядерной войны из-за Украины ]</ref>. 26 мая 2016 года [[Служба бяспекі Украіны]] забараніла Гарбачову ўезд у краіну на пяць гадоў. У адказ Гарбачоў патлумачыў, што на Украіну даўно не ездзіць і не плануе яе наведваць<ref>{{Cite web|url=http://ukranews.com/news/209832.Gorbachevu-zapretili-vezd-v-Ukrainu-na-pyat-let.ru|title=Горбачеву запретили въезд в Украину на пять лет|author=|work=[[Украінскія навіны|Украинские новости]]|date=2016-05-26|publisher=ukranews.com}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://special.tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/3316350 |title=Служба безопасности Украины запретила Михаилу Горбачеву въезд в страну на пять лет |access-date=1 мая 2024 |archive-date=6 сакавіка 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180306005918/http://special.tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/3316350 |url-status=dead }}</ref>. === Адносіны з Пуціным === У першыя гады кіравання [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|У. У. Пуціна]] Гарбачоў яго падтрымліваў, 26 верасня 2000 года і 17 чэрвеня [[2002]] года адбыліся іх сустрэчы тэт-а-тэт у Крамлі, прычым апошняя, як паведаміў прэс-цэнтр «Гарбачоў-Фонду», прайшла «у атмасферы поўнага ўзаемаразумення»<ref>{{cite web|url=http://www.pravda.ru/test/science/26-09-2000/820106-0/|title=Путин Горбачёву: Не царское это дело «Газпрому» мешать — Наука и техника — Правда.Ру|accessdate=2013-04-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140505161554/http://www.pravda.ru/test/science/26-09-2000/820106-0/|archivedate=5 мая 2014|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.gorby.ru/presscenter/publication/show_408/|title=Встреча В. Путина и М. Горбачёва|accessdate=2013-04-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140505130605/http://www.gorby.ru/presscenter/publication/show_408/|archivedate=5 мая 2014|url-status=dead}}</ref>. З цягам часу Гарбачоў стаў ставіцца да палітыкі Пуціна ўсё больш крытычна, паказваючы на яе аўтарытарныя тэндэнцыі. У студзені 2008 года ў інтэрв’ю [[The New York Times]] Гарбачоў падвергнуў суровай крытыцы стан расійскай выбарчай сістэмы. Ён заклікаў карэнным чынам рэфармаваць сістэму, пры якой уся ўлада знаходзіцца ў руках асяроддзя прэзідэнта Пуціна. «З нашымі выбарамі не ўсё ў парадку, і наша выбарчая сістэма мае патрэбу ў сур’ёзнай карэкціроўцы», — заявіў былы савецкі прэзідэнт<ref>К. Дж. Чиверс. [http://www.inopressa.ru/nytimes/2008/01/29/11:13:54/gorby Горбачёв упрекает Путина и критикует российские выборы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080408120323/http://www.inopressa.ru/nytimes/2008/01/29/11:13:54/gorby |date=8 красавіка 2008 }}[http://www.nytimes.com/2008/01/29/world/europe/29russia.html?_r=1&oref=slogin Gorbachev, Rebuking Putin, Criticizes Russian Elections — New York Times] // The New York Times. — 29 января 2008</ref>. У лютым 2011 года, у інтэрв’ю [[Радыё Свабодная Еўропа|радыё «Свабода»]], Гарбачоў зноў сфармуляваў асноўныя прэтэнзіі да «тандэму»: згортванне дэмакратыі, карупцыя і засілле чэкістаў. Гарбачоў таксама незадаволены тым, што яму не дазволілі зарэгістраваць сваю сацыял-дэмакратычную партыю<ref>[http://www.svobodanews.ru/content/article/2310014.html Михаил Горбачев — про «дуумвират» и «штаны мотней назад»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110313142409/http://www.svobodanews.ru/content/article/2310014.html |date=13 сакавіка 2011 }} // Радио «Свобода». 15.02.2011</ref>. Сам Пуцін пазбягаў рэзкіх адказаў на крытыку Гарбачову, аднак яго прэс-сакратар [[Дзмітрый Сяргеевіч Пяскоў|Дзмітрый Пяскоў]] зрабіў гэта як мінімум двойчы: у 2011 годзе Пяскоў заявіў, што «былы кіраўнік СССР па сутнасці разваліў краіну»<ref>{{cite web|url=http://www.1tvnet.ru/content/show/peskov-gorbachev-ne-mojet-sovetovat-putinu-uiti-v-otstavku_07171.html|title=Песков: Горбачев не может советовать Путину уйти в отставку|accessdate=2013-04-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120611110626/http://www.1tvnet.ru/content/show/peskov-gorbachev-ne-mojet-sovetovat-putinu-uiti-v-otstavku_07171.html|archivedate=11 чэрвеня 2012|url-status=dead}}</ref>, а ў 2013 годзе выказаў упэўненасць, што нічога падобнага гарбачоўскай «перабудове» у Расіі ніколі больш не будзе<ref>{{cite web|url=http://ria.ru/politics/20130330/930181055.html|title=Песков считает, что в России уже не нужна перестройка &#124; РИА Новости|accessdate=2013-04-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130404013016/http://ria.ru/politics/20130330/930181055.html|archivedate=4 красавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. 24 снежня 2011 года, пасля масавага мітынгу [[Пратэсты супраць фальсіфікацыі выбараў у Расіі (2011)|пратэсту супраць фальсіфікацыі вынікаў выбараў]] {{нп3|Выбары ў Дзяржаўную думу, 2011|Дзярждумы РФ шостага склікання|ru|Выборы в Государственную думу (2011)}}, у эфіры радыёстанцыі «[[Эхо Москвы]]» Гарбачоў заклікаў Пуціна не ўдзельнічаць у чарговых выбарах прэзідэнта Расіі: «Я параіў бы Уладзіміру Уладзіміравічу сысці зараз. Тры тэрміны атрымалася: два тэрміны прэзідэнтам, адзін тэрмін прэм’ерам — тры тэрміны, ну, хопіць»<ref>[http://lenta.ru/news/2011/12/25/gorbachev/ Горбачёв призвал Путина уйти из политики]</ref>. 2 сакавіка 2013 года ў віншавальнай тэлеграме з нагоды 82-годдзя былога савецкага лідара прэзідэнт РФ У. Пуцін адзначыў значныя ініцыятывы Гарбачова ў сферы міжнароднага супрацоўніцтва і яго імкненне ўмацаваць аўтарытэт Расіі ў свеце<ref>{{cite web|url=http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20130302105953.shtml|title=В. Путин направил поздравительную телеграмму М. Горбачеву по случаю его дня рождения. — Новости дня — РосБизнесКонсалтинг|accessdate=2013-03-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EzCrWA37?url=http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20130302105953.shtml|archivedate=9 сакавіка 2013|url-status=live}}</ref>. Пасля крымскага крызісу і падзей на Украіне 2014 года адносіны Гарбачова да Пуціна зноў пацяплелі. Накіроўваючыся 6 лістапада з візітам у Германію для ўдзелу ў форуме «Новая палітыка» і сустрэчы з канцлерам ФРГ [[Ангела Меркель|Меркель]], прымеркаваным да 25-годдзя крушэння Берлінскай сцяны, Гарбачоў выказаў перакананне, што Пуцін лепш за ўсіх цяпер абараняе інтарэсы Расіі, і хоць у яго палітыцы хапае, за што можна зачапіцца з крытыкай, сам Міхаіл Сяргеевіч чапляцца не мае намеру<ref>{{cite web|url=http://www.newsru.com/russia/06nov2014/gorby.html|title=Горбачев едет в Германию встречаться с Меркель и обещает защитить Россию и Путина|accessdate=2014-11-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EzCrWA37?url=http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20130302105953.shtml|archivedate=9 сакавіка 2013|url-status=live}}</ref>. У Германіі Гарбачоў прыцягнуў увагу заходняй грамадскасці да прамовы Пуціна перад валдайскім клубам, у якой ён убачыў шляхі зніжэння напружанасці ў стасунках паміж Расіяй і Захадам, а ў перспектыве — падмурак, на якім можна бачыць новыя партнёрскія адносіны<ref name=autogenerated11 /><ref>[http://www.kommersant.ru/doc/2595599 Валдайский клуб убедили в безальтернативности Владимира Путина]</ref>. 20 лістапада 2014 года Гарбачоў панаракаў на тое, што не можа сустрэцца з Пуціным ужо паўтара года: нягледзячы на жаданне Міхаіла Сяргеевіча памочнікі кіраўніка дзяржавы катэгарычна пярэчаць, што прэзідэнт заняты. На думку Гарбачова, Пуцін пачаў хварэць той жа самай хваробай, што калісьці і ён сам — самаўпэўненасцю: «Лічыць сябе намеснікам Бога, я ўжо не ведаю, праўда, па якіх справах…»<ref>[http://www.gazeta.ru/politics/2014/11/20_a_6308541.shtml М. С. Горбачёв: «Путин заболел той же болезнью, что и я»]</ref>. === Стан здароўя === Паводле спісу, які быў зацверджаны ў 2011 годзе [[Маргарэт Тэтчэр]]<ref>[http://www.mk.ru/politics/news/2011/12/11/651855-tetcher-utverdila-proekt-svoih-pohoron.html Тетчер утвердила проект своих похорон — Политические новости России и мира — МК]</ref>, Гарбачоў у ліку іншых буйных палітыкаў быў персанальна запрошаны для ўдзелу ў яе пахаванні<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/uk/2013/04/130411_gorbachev_thatcher_funeral.shtml Слабое здоровье не пускает Горбачева на похороны Тэтчер — BBC Russian — Британия]</ref><ref>[http://www.rg.ru/2013/04/11/gorbachev-anons.html Михаил Горбачев не сможет приехать на похороны Маргарет Тэтчер — Российская газета]</ref>, аднак у красавіку 2013 года адмовіўся ад паездкі на жалобную цырымонію ў Лондан у сувязі са станам здароўя і неабходнасцю праходзіць медыцынскія працэдуры<ref>{{cite web|url=http://www.gorby.ru/presscenter/news/show_29242/|title=Михаил Горбачев сообщил "Интерфаксу", что не сможет приехать на похороны Маргарет Тэтчер|accessdate=2013-04-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131023055749/http://www.gorby.ru/presscenter/news/show_29242/|archivedate=23 кастрычніка 2013|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://top.rbc.ru/society/17/04/2013/854258.shtml|title=Похороны М. Тэтчер: Британия прощается с Железной ледиб Top.rbc.ru|accessdate=2013-04-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130419235218/http://top.rbc.ru/society/17/04/2013/854258.shtml|archivedate=19 красавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. У красавіку 2011 года Гарбачоў перанёс складаную аперацыю на [[пазваночнік]]у ў Германіі, у [[Мюнхен]]скай клініцы «{{нп3|Schön Klinik|Schön Klinik München Harlaching|en|Schön Klinik}}»<ref>[http://news.vpn.by/world/Gorbachev-perenes-operaciju-na-pozvonochnike.html Горбачев перенёс операцию на позвоночнике] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150402112013/http://news.vpn.by/world/Gorbachev-perenes-operaciju-na-pozvonochnike.html |date=2 красавіка 2015 }}</ref><ref>[http://www.rg.ru/2011/04/15/gorbachev.html Горбачёв идет на поправку]</ref>. У чэрвені 2013 года Гарбачоў быў шпіталізаваны ў {{нп3|Цэнтральная клінічная бальніца з паліклінікай|Цэнтральную клінічную бальніцу|ru|Центральная клиническая больница с поликлиникой}}, пра што паведаміла прэс-служба Гарбачоў-фонду. На працягу шэрагу гадоў, паказвае [[Forbes]], Гарбачоў пакутуе [[дыябет]]ам у цяжкай форме, перанёс некалькі аперацый<ref>[http://www.forbes.ru/news/240490-mihail-gorbachev-gospitalizirovan-v-tskb Михаил Горбачев госпитализирован в ЦКБ | Forbes.ru]</ref>. 22 кастрычніка 2013 года стала вядома, што Гарбачоў шпіталізаваны ў нямецкую клініку<ref>[http://interfax.ru/russia/news.asp?id=336404 Горбачев находится в Германии на плановом обследовании в одной из клиник — Интерфакс] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131030234253/http://www.interfax.ru/russia/news.asp?id=336404 |date=30 кастрычніка 2013 }}</ref>. Неўзабаве быў выпісаны і вярнуўся ў Маскву. 9 кастрычніка 2014 года шпіталізаваны ў Цэнтральную клінічную бальніцу. Па словах Міхаіла Сяргеевіча, «''яго стан ў апошні час пагоршыўся''»<ref>[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/5436c254cbb20f13385bfbc3 Последний президент СССР Михаил Горбачев госпитализирован]</ref>. Праз некалькі дзён выпісаўся з лякарні і працягнуў падрыхтоўку да 25-гадовага юбілею падзення [[Берлінская сцяна|Берлінскай сцяны]] (9 лістапада 2014)<ref>[http://www.gorby.ru/presscenter/news/show_29431/ Михаил Горбачёв: «Я против любых стен». Первый президент СССР о том, как падают и возникают стены]</ref>. У маі 2015 года Міхаіл Гарбачоў быў шпіталізаваны ў Маскве, неўзабаве выпісаны<ref>[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/5566f8849a7947993357c41c Михаил Горбачёв попал в больницу]</ref>. Памёр 30 жніўня 2022 года. === Пахаванне === Пахаваны 3 верасня 2022 года на [[Новадзявочыя могілкі|Новадзявочых могілках]] у Маскве побач з магілай [[Раіса Максімаўна Гарбачова|жонкі]]. == Сям’я, асабістае жыццё == Жонка — '''[[Раіса Максімаўна Гарбачова]]''' (народжаная Цітарэнка), памерла ў [[1999]] годзе ад [[Лейкозы|лейкозу]]<ref>[https://archive.today/20120710052251/izvestia.ru/person/article3100096/ Михаил Горбачев: «Мы с Раисой были привязаны друг к другу насмерть»]</ref>. Больш за 30 гадоў жыла і працавала ў Маскве. Як распавёў у верасні 2014 года ў інтэрв’ю для друку Міхаіл Сяргеевіч, першую цяжарнасць Раісы Максімаўны ў 1954 годзе яшчэ ў Маскве ў сувязі з ускладненнямі на сэрцы пасля перанесенага {{нп3|Рэўматызм|рэўматызму|ru|Ревматизм}} лекары з яго згоды вымушаныя былі перапыніць штучна; сужэнцы-студэнты страцілі хлопчыка, якога Гарбачоў хацеў назваць Сяргеем. У 1955 году Гарбачоў, завяршыўшы вучобу, пераехалі на Стаўраполле, дзе з пераменай клімату Раіса адчула сябе лепш, і неўзабаве ў пары нарадзілася дачка<ref name=autogenerated4 />. Дачка — Ірына Міхайлаўна Вірганская (нар. 6 студзеня 1957), працуе ў Маскве. Унучкі: * '''Ксенія Анатольеўна Вірганская-Гарбачова''' ([[21 студзеня]] [[1980]]) ** Першы муж — Кірыл Солад, сын бізнесмэна ([[1982]]), пажаніліся [[30 красавіка]] [[2003]] года<ref>{{Cite web |title=WebGround 06.05.2010 Дом: Семья {{!}} Свадьба (Ретроспекция) |url=http://www.webground.su/rubric/2010/05/06/dom_semja_svadjba/retro/ |accessdate=17 мая 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170909052416/http://webground.su/rubric/2010/05/06/dom_semja_svadjba/retro/ |archivedate=9 верасня 2017 |url-status=dead }}</ref>, ** Другі муж — Дзмітрый Пырчанкоў (былы канцэртны дырэктар спевака {{нп3|Аўраам Русо|Аўраама Русо|ru|Руссо, Авраам}}), пажаніліся ў [[2009]] годзе<ref name="kp.ru">[http://kp.ru/daily/24462.3/622905/ Свадьба внучки Горбачева обошлась жениху в 1 миллион рублей // KP.RU]</ref> *** Праўнучка — Аляксандра Пырчанкова ([[22 кастрычніка]] [[2008]] года)<ref>[http://www.gorby.ru/rubrs.asp?art_id=26149&rubr_id=20&page=1 22.10.2008 Поздравляем семью Горбачёвых с рождением Александры] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090307052024/http://www.gorby.ru/rubrs.asp?art_id=26149&rubr_id=20&page=1 |date=7 сакавіка 2009 }}</ref>. * '''Настасся Анатольеўна Вірганская''' ([[27 сакавіка]] [[1987]]) — выпускніца журфака [[Маскоўскі дзяржаўны інстытут міжнародных адносін|МДІМА]], працуе шэф-рэдактарам на інтэрнэт-сайце Trendspace.ru<ref name="kp.ru"/>, ** муж Дзмітрый Зангіеў ([[1987]]), ажаніліся [[20 сакавіка]] [[2010]] года. Дзмітрый скончыў {{нп3|Інстытут краін Усхода|Усходні ўніверсітэт|ru|Институт стран Востока}} пры [[Расійская акадэмія навук|РАН]], вучыўся ў 2010 годзе ў аспірантуры [[Расійская акадэмія дзяржаўнай службы|Расійскай акадэміі дзяржслужбы]] пры Прэзідэнце РФ, працаваў у [[2010]] годзе ў рэкламным агенцтве<ref name="kp.ru"/>. Брат — '''Аляксандр Сяргеевіч Гарбачоў''' ([[7 верасня]] [[1947]] — [[15 снежня]] [[2001]]) — ваенны, скончыў вышэйшае ваеннае вучылішча ў [[Санкт-Пецярбург|Ленінградзе]]. Служыў у ракетных войсках стратэгічнага прызначэння, сышоў у адстаўку ў званні палкоўніка<ref>{{cite web|date=16 декабря 2001|url=http://www.newsru.com/russia/16dec2001/gor_brat.html|title=Скончался брат Михаила Горбачева Александр|publisher=[[NEWSru]]|accessdate=2013-02-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130216085650/http://www.newsru.com/russia/16dec2001/gor_brat.html|archivedate=16 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Узнагароды і ганаровыя званні == {{Main|Спіс узнагарод і ганаровых званняў Міхаіла Гарбачова}} === Нобелеўская прэмія === [[Файл:Gorbachev (cropped) 186420.jpg|thumb|250px|Гарбачоў на саміце ў [[Горад Хельсінкі|Хельсінкі]] [[1990]] год.]] «У знак прызнання яго вядучай ролі ў мірным працэсе, які сёння характарызуе важную складовую частку жыцця міжнароднай супольнасці», [[15 кастрычніка]] [[1990]] года Гарбачоў быў ганараваны [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскай прэміяй міру]]. 10 снежня 1990 года на цырымоніі ўручэння ў [[Осла]] замест Гарбачова па яго даручэнні Нобелеўскую прэмію атрымліваў намеснік міністра замежных спраў Анатоль Кавалёў<ref name="memoirs24">{{кніга |аўтар = Горбачёв М.С. |загаловак = Жизнь и реформы |спасылка = http://www.gorby.ru/ru/gorbachev/memoirs/ |месца = М. |выдавецтва = Новости |год = 1995 |том = 2 |старонак = 656 |isbn = 5-7020-0953-3 |тыраж = 30000 }} — Глава 24. Преодоление раскола Европы.</ref>. [[5 чэрвеня]] [[1991]] года Гарбачоў выступіў у Осла з Нобелеўскай лекцыяй (згодна з правіламі, лаўрэат павінен прачытаць такую лекцыю ў межах 6 месяцаў пасля ўручэння прэміі), у якой падкрэсліў імкненне народаў СССР «быць арганічнай часткай сучаснай цывілізацыі, жыць у згодзе з агульначалавечымі каштоўнасцямі, па нормах міжнароднага права», але разам з тым захаваць сваю ўнікальнасць і культурную разнастайнасць<ref name="memoirs24" />. Знаходзячыся ў Осла, Гарбачоў правёў перамовы з {{нп3|Спіс прэмьер-міністраў Нарвегіі|прэм'ер-міністрам|ru|Список премьер-министров Норвегии}} [[Нарвегія|Нарвегіі]], бачным дзеячам [[Сацыялістычны інтэрнацыянал|Сацінтэрна]] [[Гру Харлем Брунтлан]] пра інтэграцыю СССР у сусветную эканоміку<ref name="memoirs24" />. == Крытыка == Праўленне Гарбачова і звязаныя з яго імем радыкальныя перамены выклікаюць неадназначную рэакцыю ў грамадстве. Многія савецкія, постсавецкія і замежныя палітыкі і журналісты віталі рэформы Гарбачова, дэмакратыю і галоснасць, заканчэнне халоднай вайны, аб’яднанне Германіі. Ацэнка дзейнасці Гарбачова за мяжой былога СССР носіць больш станоўчы і менш супярэчлівы характар, чым у постсавецкай прасторы<ref>[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/russia/newsid_4336000/4336473.stm Невольник истории?]</ref>. Прыхільнікі рынкавай эканомікі крытыкавалі яго за непаслядоўнасць рэформаў і спробу захаваць ранейшую цэнтралізавана-планаваную эканоміку і [[сацыялізм]]. Кансерватыўныя палітыкі крытыкавалі яго за эканамічную разруху, развал Саюза і іншыя негатыўныя наступствы [[Перабудова|перабудовы]]. На іх думку, адным з фактараў, якія адбіваліся на учынках Гарбачова ў якасці кіраўніка дзяржавы, з’яўлялася тое, што ён прымаў рашэнні, знаходзячыся пад моцным уплывам сваёй жонкі Раісы Максімаўны<ref name=autogenerated20130223-1 /><ref>{{cite web|url=http://www.kp.ru/daily/26036.3/2951405/|title=Страной руководил не Михаил Сергеевич, а Раиса Максимовна // KP.RU|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130225074000/http://www.kp.ru/daily/26036.3/2951405/|archivedate=25 лютага 2013|accessdate=24 мая 2017|url-status=dead}}</ref>. Па ацэнцы апошняга старшыні Савета міністраў СССР [[Мікалай Іванавіч Рыжкоў|Мікалая Рыжкова]], адной з галоўных памылак Гарбачова было сумяшчэнне па часе эканамічнай перабудовы з перабудовай палітычнай сістэмы, хоць балючыя рэформы могуць быць паспяховымі толькі пры наяўнасці моцнай улады, як у Кітаі<ref name=autogenerated5 />. На думку французскай газеты «Le Temps», «асоба Гарбачова ў насельніцтва звязаная з харчовым дэфіцытам, доўгімі чэргамі, катастрафічнымі эканамічнымі рэформамі і надзвычайныv падзеннем eзроўню жыцця»<ref>''Цыт. па: [http://www.newsru.com/world/02mar2011/west.html Новости NEWSru.com: Западная пресса поздравила Горбачёва: «великий неудачник» подарил демократию, растерял страну и нелюбим народом]</ref>. На думку публіцыста {{нп3|Аляксандр Аляксандравіч Зіноўеў|А. А. Зіноўева|ru|Зиновьев, Александр Александрович}}, аднаго з першых, хто ўспрыняў негатыўна перабудову, празваў яе «Катастройка» ({{lang-ru|'''ката'''строфа+пере'''стройка'''}} — катастрофа+перабудова) і выпусціў ў 1988 годзе кнігу з такой назвай, — «Гарбачоўскае кіраўніцтва ўстала фактычна на шлях здрады і капітуляцыі перад [[Заходні свет|Захадам]]»<ref>[http://samlib.ru/b/blockij_o_m/janikogdanebyldissidentom.shtml Блоцкий Олег Михайлович. Александр Зиновьев: «Я никогда не был диссидентом»]</ref>. Амерыканскі палітолаг [[Збігнеў Бжазінскі]] пісаў: {{Пачатак цытаты}}Расія, якая з’яўлялася да нядаўняга часу стваральнікам вялікай тэрытарыяльнай дзяржавы і лідарам ідэалагічнага блока дзяржаў-сатэлітаў, тэрыторыя якіх распасціралася да самага цэнтра Еўропы і нават адзін час да Паўднёва-Кітайскага мора, ператварылася ў занепакоеную нацыянальную дзяржаву, якая не мае вольнага геаграфічнага доступу да знешняга свету і патэнцыйна слабая перад тварам паслабляльных яго канфліктаў з суседзямі на заходнім, паўднёвым і ўсходнім флангах. Толькі непрыдатныя для жыцця і недасягальныя паўночныя абшары, амаль увесь час скаваныя лёдам і пакрытыя снегам, ўяўляюцца бяспечнымі ў геапалітычным плане.{{канец цытаты|крыніца=З. Бжезинский<ref>''Збигнев Бжезинский.'' [http://www.lib.ru/POLITOLOG/AMERICA/bzhezinskij.txt Великая шахматная доска: господство Америки и его геостратегические императивы] = The grand chessboard: American primacy and its geostrategic imperatives — New York: Basic books, October 1997 / Пер. с англ. О. Ю. Уральской. — М.: Международные отношения, 1998.</ref>}} Як мяркуе дэпутат [[Дзяржаўная Дума Расійскай Федэрацыі|Дзяржаўнай Думы]] {{нп3|Сяргей Іванавіч Нявераў|Сяргей Нявераў|ru|Неверов, Сергей Иванович}}, з-за Гарбачова Расія ледзь не страціла свой суверэнітэт, і «гэта шмат у чым тлумачыць, чаму Міхаіл Сяргеевіч карыстаецца на Захадзе куды большай павагай, чым у сябе на Радзіме»<ref>[http://er.ru/news/2011/7/25/my-sformiruem-vlast-ne-tolko-narodnuyu-no-i-effektivnuyu/ Единая Россия официальный сайт партии / Горбачёву мы обязаны тем, что Россия чуть не утратила суверенитет]</ref>. Народны дэпутат СССР «гарбачоўскага» склікання, палітолаг {{нп3|Ала Аляксандраўна Ярашынская|Ала Ярашынская|ru|Ярошинская, Алла Александровна}} лічыць, што Гарбачоў празмерна спадзяваўся на дадзенае слова і «эмацыйны складнік», не падмацаваныя ніякімі сур’ёзнымі міжнароднымі дакументамі. На яе думку, цяперашняя Расія дагэтуль пакутуе ад гэтага<ref name=alla>''Алла Ярошинская.'' [http://www.rosbalt.ru/2007/02/13/286127.html Россия под прицелом Запада] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070303135616/http://www.rosbalt.ru/2007/02/13/286127.html |date=3 сакавіка 2007 }} // Росбалт, 13.02.2007.</ref>. Як паказала апытанне грамадскай думкі, праведзены {{нп3|Левада-Цэнтр|Левада-Цэнтрам|ru|Левада-Центр}} у 2011 годзе, 18 % насельніцтва адносяцца да Гарбачова станоўча (з сімпатыяй — 4 %, з удзячнасцю — 3 %, з павагай — 9 %, з захапленнем — 2 %), а 28 % — адмоўна (з раздражненнем — 9 %, з прыкрасцю — 10 %, з пагардай — 5 %, з агідай або нянавісцю — 4 %). Астатнія ставяцца да яго абыякава альбо не змаглі адказаць<ref>[http://www.levada.ru/books/obshchestvennoe-mnenie-2011 Общественное мнение — 2011. Ежегодник] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120229023526/http://www.levada.ru/books/obshchestvennoe-mnenie-2011 |date=29 лютага 2012 }}. / Сост. Н. Зоркая. — М.: Левада-центр, 2012. — 284 с. — С. 238.</ref>. Як адзначае прафесар факультэта паліталогіі МДУ {{нп3|Сяргей Феліксавіч Чарняхоўскі|Сяргей Чарняхоўскі|ru|Черняховский, Сергей Феликсович}}, у сучасным расійскім грамадстве склалася пэўнае стаўленне да Гарбачова, калі пераважная большасць ставіцца да яго з пагардай, «апытанні паказваюць, што вялікая колькасць людзей лічаць ніжэй сваёй годнасці ацэньваць яго дзейнасць. Гэта тыя, хто кажа: ніяк не стаўлюся, гэта значыць з пагардай»<ref>[http://lenta.ru/articles/2015/02/16/stalin52/ Статьи: Lenta.ru: Библиотека: «Не лучше ли Сталин, чем то, что началось после 1987 года?»]</ref>. Адзін час некаторыя кітайскія даследчыкі высоўвалі версію, што Гарбачоў — галоўны вінаваты краху СССР. Аднак у сярэдзіне 90-х гадоў навукоўцы сталі вывучаць і іншыя фактары, часта называючы ў якасці прычыны адсутнасць рэформаў пры Л. Брэжневе, які кіраваў краінай з 1964 па 1982 год<ref>[http://www.inosmi.ru/world/20131224/215993823.html Китай пропагандирует новые уроки о распаде Советского Союза]</ref><ref>[http://www.ng.ru/world/2013-12-12/1_china.html Китайцы винят Горбачева в крахе КПСС]</ref>. == Прызнанне == Часопіс «[[Time]]» уключыў Міхаіла Гарбачова ў [[Time 100: Героі і куміры XX стагоддзя#Лідары і рэвалюцыянеры|сотню выбітных людзей 20-га стагоддзя ў катэгорыі «Лідары і рэвалюцыянеры»]]. == Творчая дзейнасць == === Літаратурная дзейнасць === * «A Time for Peace» (1985). Выдавецтва [[Richardson & Steirman & Black]] * «The Coming Century of Peace» (1986) * «Peace has no Alternative» (1986) * «Moratorium» (1986) * «Избранные речи и статьи» (тт. 1—7, 1986—1990) * [http://newchrono.ru/prcv/Publ/Gorbachev/perestroika.htm «Перестройка и новое мышление для нашей страны и для всего мира»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061125074518/http://newchrono.ru/prcv/Publ/Gorbachev/perestroika.htm |date=25 лістапада 2006 }} (1-е изд. — 1987) * «Августовский путч. Причины и следствия» (1991) * «Декабрь-91. Моя позиция» (1992) * «Годы трудных решений» (1993) * «Жизнь и реформы» (2 т., 1995) * «Реформаторы не бывают счастливы» (дыялог са {{нп3|Здэнек Млынарж|Здэнекам Млынаржам|ru|Млынарж, Зденек}}, на чэшскай мове, 1995) * «Хочу предостеречь…» (1996) * «Моральные уроки XX века» в 2 томах (дыялог з {{нп3|Дайсаку Ікэда|Д. Ікэдам||Daisaku Ikeda}}, на японскай, нямецкай, французскай мовах, 1996) * «Размышления об Октябрьской революции» (1997) * «Новое мышление. Политика в эпоху глобализации» (у суаўтарстве з {{нп3|Вадзім Валянцінавіч Загладзін|В. Загладзіным|ru|Загладин, Вадим Валентинович}} і {{нп3|Анатоль Сяргеевіч Чарняеў|А. Чарняевым|ru|Черняев, Анатолий Сергеевич}}, на нямецкай мове, 1997) * «Размышления о прошлом и будущем» (1998) * «Как это было: Объединение Германии» (1999) * «Понять перестройку… Почему это важно сейчас» (2006) * Горбачев М. С., Иванченко А. В., Лебедев А. Е. (ред.) Законодательное регулирование статуса органов государственной власти в Российской Федерации. Национальный центр мониторинга демократических процедур, (2007), * {{кніга |загаловак=Михаил Горбачев и германский вопрос. Сб. документов. 1986–1991 |адказны = сост. А.А. Галкин, {{нп3|Анатоль Сяргеевіч Чарняеў|А.С. Черняев|ru|Черняев, Анатолий Сергеевич}} |месца=М. |выдавецтва=[[Весь мир|Весь Мир]] |год=2006 |старонак=696 |isbn=5-7777-0364-X}} * {{кніга |загаловак=Наедине с собой |месца=М. |выдавецтва=Грин Стрит |год=2012 |старонак=816 |isbn=978-5-91147-019-7}} * {{кніга |загаловак=После Кремля |месца=М. |выдавецтва=[[Весь мир|Весь Мир]] |год=2014 |старонак=416 |isbn=978-5-7777-0646-1}} * {{кніга |загаловак=Горбачев в жизни |выданне = 2-е изд. |адказны = сост. К.Карагезьян, В.Поляков |месца=М. |выдавецтва=[[Весь мир|Весь Мир]] |год=2017 |старонак=752 |isbn=978-5-7777-0637-9}} Жонка Гарбачова, Р. М. Гарбачова, у 1991 году асабіста дамовілася з амерыканскім выдаўцом [[Руперт Мёрдак|Р. Мёрдакам]] пра публікацыю яе кнігі «разважанняў» з ганарарам 3 млн долараў. Публіцыст {{нп3|Сяргей Георгіевіч Кара-Мурза|С. Кара-Мурза|ru|Кара-Мурза, Сергей Георгиевич}} выказаў здагадку, што гэта замаскіраваны хабар, таму што даходы ад выдання кнігі наўрад ці пакрывалі ганарар<ref name="http://www.kara-murza.ru/books/manipul/manipul108.htm">[http://www.kara-murza.ru/books/manipul/manipul108.htm С. Г. Кара-Мурза «Манипуляция сознанием»]</ref>. У 2008 годзе Гарбачоў на [[Франкфурцкі кніжны кірмаш|кніжнай выстаўцы ў Франкфурце]] прадставіў першыя 5 кніг з уласнага шматтомнага збору твораў, у які ўвойдуць усе яго публікацыі, пачынаючы з 1960-х і аж да пачатку 1990-х гадоў. На пачатак 2017 года выдадзена 27 тамоў збору. У жніўні 2014 года на балгарскай, венгерскай і шведскай мовах выйшла кніга Гарбачова «Сам-насам з сабой»<ref>[http://www.gorby.ru/presscenter/news/show_29414/ Книга М. С. Горбачёва «Наедине с собой» вышла на болгарском, венгерском и шведском языках]</ref>. У лістападзе 2014 гады выйшла ў свет новая кніга Гарбачова «Жыццё пасля Крамля»<ref name=autogenerated9 />. 29 лютага 2016 года ў Гарбачоў-фондзе адбылася прэзентацыя новай кнігі «Гарбачоў у жыцці»<ref>{{Cite web|url=http://tass.ru/kultura/2705531|title=Новая книга «Горбачев в жизни» представлена в Москве|publisher=ТАСС|accessdate=2016-03-15}}</ref>. ==== Беларускія пераклады ==== * Перабудова і новае мысленне для нашай краіны і для ўсяго свету. Мн., 1988. === Акцёрская дзейнасць === * Міхаіл Гарбачоў сыграў самога сябе ({{нп3|камеа||ru|Камео}}) у мастацкім фільме [[Вім Вендэрс|Віма Вендэрса]] «{{нп3|Так далёка, так блізка!||ru|Так далеко, так близко!}}» ({{lang-de|In weiter Ferne, so nah!}}; {{lang-en|Faraway, So Close!}}; 1993 год), а таксама ўдзельнічаў у шэрагу дакументальных фільмаў. * У 1997 годзе зняўся ў рэкламе сеткі [[Піца|піцэрый]] «{{нп3|Піца Хат|Pizza Hut|ru|Пицца Хат}}». * У 1990-х гадах здымаўся ў рэкламе камп’ютараў у германскім [[Stern|часопісе «Штэрн»]]. * У 2000 годзе зняўся ў рэкламе Нацыянальных чыгунак [[Аўстрыя|Аўстрыі]] * У 2004 годзе атрымаў прэмію «[[Грэмі]]» за агучванне музычнай казкі [[Сяргей Сяргеевіч Пракоф’еў|Сяргея Пракоф’ева]] «{{нп3|Пеця і воўк||ru|Петя и волк}}» ({{нп3|Grammy Awards of 2004||en|Grammy Awards of 2004}}, «[[Best Spoken Word Album for Children]]», сумесна з [[Сафі Ларэн]] і [[Уільям Джэферсан Клінтан|Білам Клінтанам]]). * У 2007 годзе зняўся ў рэкламе вытворцы скураных аксесуараў [[Louis Vuitton]]<ref name="Kazka-2008">{{cite web |url=http://www.svoboda.com.ua/?Lev=archive&Id=3803 |title=Горби-фильм: show must go on? |author=Казка Б. |date=2008-01-24 |publisher=svoboda.com.ua; archive.org |accessdate=2016-03-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111101071220/http://www.svoboda.com.ua/?Lev=archive&Id=3803 |archivedate=1 лістапада 2011 |url-status= }}</ref>. У тым жа годзе зняўся ў дакументальным фільме [[Леанарда Дзі Капрыа|Леанарда Ды Капрыа]] «{{нп3|Адзінаццатая гадзіна||ru|Одиннадцатый час (фильм)}}», які распавядае аб праблемах навакольнага асяроддзя. * У 2009 годзе прыняў удзел у праекце «{{нп3|Минута славы||ru|Минута славы}}» (член [[журы]]). [[Першы канал (Расія)|Першы канал]], «{{нп3|Красный квадрат||ru|Красный квадрат (телекомпания)}}» і «Белая студыя» (сумесная вытворчасць) * У 2010 годзе быў запрошаным госцем японскай забаўляльнай тэлеперадачы з кулінарным ухілам — {{нп3|SMAP×SMAP|||SMAP×SMAP}} === Дыскаграфія === * [[2009]] — «Песни для Раисы» (разам з [[Андрэй Вадзімавіч Макарэвіч|А. В. Макарэвічам]]) == У культуры == * Міхаіл Гарбачоў з’яўляецца галоўным антыгероем апошняй песні {{нп3|Ігар Уладзіміравіч Тальков|Ігара Талькова|ru|Тальков, Игорь Владимирович}} «{{нп3|Господин президент||ru|Господин президент}}» (1991) == Фільмы == === Дакументальныя === * «Вторая русская революция» — [[BBC]] ([[1991]] год)<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=SyLMq_NrTQA Вторая русская революция (1991 г.) 1 серия: Появление Горбачёва]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=cNVuaIpVHwI Вторая русская революция (1991 г.) 8 серия: Заговор обречённых]</ref> * «Как уходил Горбачев» — CBS и РГТРК «Останкино» ([[1992 год в кино|1992]] год)<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=oq39WbTuK1M Как уходил Горбачёв. Документальный фильм]</ref>. * «Горбачёв» —([[2002]] год)<ref>[[Фонтанка.ру]], [http://www.fontanka.ru/2002/11/29/43945/ «Премьера фильма Алексея Лушникова „Горбачёв“ состоится сегодня в Санкт-Петербурге»]</ref><ref>Журнал «Ваш Досуг»: «После фильма „Горбачёв“ популярный телеведущий взялся за Путина»: [https://web.archive.org/web/20120617015904/http://img10.imageshack.us/img10/7293/obloshkavachdosug.jpg обложка], [https://web.archive.org/web/20120607213216/http://img195.imageshack.us/img195/8056/polosavachdosug.jpg полоса]</ref><ref>[http://hghltd.yandex.net/yandbtm?fmode=inject&url=http%3A%2F%2Fwww.nep-rf.ru%2F%3Fp%3D147%26sid%3D109&text=&l10n=ru&mime=html&sign=2c53e536490f940258625b9e9143a157&keyno=0 Журнал «Terra vitae»: «О Горбачёве и не только»]{{Недаступная спасылка}} 2002.11</ref>. * «Он пришёл дать нам волю» — [[Першы канал (Расія)|Первый канал]]<ref>[http://www.1tv.com/announce/9433 Михаил Горбачёв. Он пришёл дать нам волю — Первый канал]</ref> ([[2011]] год). * «Спецоперация „Горбачёв“» — ([[2011]] год). * «Михаил Горбачёв: От первого лица» — ([[2011]] год). * «Дальний Восток. Сегодня и завтра» — (?) * [http://www.tvdata.ru/rus/history/mikhail_gorbachev_on_perestroika/ Речь Михаила Горбачёва о Перестройке] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120311013956/http://www.tvdata.ru/rus/history/mikhail_gorbachev_on_perestroika |date=11 сакавіка 2012 }} (видео) * [http://sledstvie-veli.net/sssr-krah-imperii СССР, крах империи…] — [[НТВ]] ([[2011]] год). * «Михаил Горбачев. Сегодня и тогда» — [[Усерасійская дзяржаўная тэлевізійная і радыёвяшчальная кампанія|ВГТРК]] ([[2015]] год). * «Михаил Горбачев. Первый и последний» — [[Першы канал (Расія)|Первый канал]] ([[2016]] год)<ref>[https://www.1tv.ru/doc/pro-zhizn-zamechatelnyh-lyudey/mihail-gorbachev-pervyy-i-posledniy-dokumentalnyy-film-vypusk-ot-02032016 Михаил Горбачев. Первый и последний]</ref>. === Мастацкія === * Дэвід Лойд Осцін у фільме «{{нп3|Рокі 4||ru|Рокки 4}}» ([[1985]]; рэжысёр [[Сільвестэр Сталонэ]]). * Дэвід Лойд Осцін у фільме «[[Голы пісталет]]» ([[1988]]; рэжысёр {{нп3|Дэвід Цукер||ru|Цукер, Дэвид}}). * {{нп3|Уладзімір Канстанцінавіч Трошын|Уладзімір Трошын|ru|Трошин, Владимир Константинович}} у фільме «[[Чернобыль. Последнее предупреждение (фильм)|Чернобыль. Последнее предупреждение]]» ([[1991]]). * [[Леанід Вячаслававіч Кураўлёў|Леанід Кураўлёў]] у фільме «{{нп3|На Дэрыбасаўскай добрае надвор'е або На Брайтан-Біч ізноў ідуць дажджы||ru|На Дерибасовской хорошая погода или На Брайтон-Бич опять идут дожди}}» ([[1992]]; рэжысёр [[Леанід Іовіч Гайдай|Леанід Гайдай]]; Кінаканцэрн «[[Масфільм]]», [[Кінастудыя «Союз»]], ММО «Ингеоком», РСМ «Трейдинг Корп», «[[Уникомбанк]]»). * Міхаіл Гарбачоў у фільме «{{нп3|Так далёка, так блізка!||ru|Так далеко, так близко!}}» ([[1993]]; [[камеа]]; Кінакампанія [[Road Movies]], [[Tobis Filmkunst]]). * [[Валянцін Ярэменка]] ў фільме {{нп3|Выкуп (фільм, 1994)|Выкуп|ru|Выкуп (фильм, 1994)}} ([[1994]]), у эпізодзе. * {{нп3|Сяргей Дзмітрыевіч Баркоўскі|Сяргей Баркоўскі|ru|Барковский, Сергей Дмитриевич}} ў серыяле «{{нп3|Брэжнеў, тэлесерыял|Брэжнеў|ru|Брежнев (телесериал)}}», [[2005]] * {{нп3|Уладзімір Сяргеевіч Юматаў|Уладзімір Юматаў|ru|Юматов, Владимир Сергеевич}} у фільме «{{нп3|Ельцын. Тры дні ў жніўні||ru|Ельцин. Три дня в августе}}» ([[2011]]). * [[Міхаіл Эдуардавіч Шпілеўскі|Міхаіл Шпілеўскі]] ў фільме «{{нп3|Зваротны бок Месяца, тэлесерыял|Зваротны бок Месяца|ru|Обратная сторона Луны (телесериал)}}» ([[2012]]; рэжысёр {{нп3|Аляксандр Канстанцінавіч Кот|Аляксандр Кот|ru|Котт, Александр Константинович}}). * [[Уладзімір Георгіевіч Лапцеў|Уладзімір Лапцеў]] у тэлесерыяле «[[Пятля Несцерава, тэлесерыял|Пятля Несцерава]]», [[2015]] * [[Аляксандр Васільевіч Мякушка|Аляксандр Мякушка]] ў тэлесерыяле «[[Грошы, тэлесерыял|Грошы]]», [[2015]] * [[Ігар Станіслававіч Угольнікаў|Ігар Угольнікаў]] у фільме «{{нп3|Так склаліся зоркі||ru|Так сложились звёзды}}», [[2016]] ==== Згадванні ў фільмах ==== * «{{нп3|Крымінальная фішка ад Генры||ru|Криминальная фишка от Генри}}» («Вы чыталі [[Антон Паўлавіч Чэхаў|Чэхава]]?» — «Ён мой любімы [[Рускія|рускі]] пасля Гарбачова»). == Гл. таксама == * [[Сусветны дзень мужчын]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Илюхин В. И. [http://www.e-reading.club/book.php?book=1015520 ''Обвиняется президент. Прокурорское расследование (Как страну развалили, или почему возникло в отношении М. С. Горбачёва уголовное дело по статье 64 УК РСФСР — Измена Родине)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250124173037/https://www.e-reading.club/book.php?book=1015520 |date=24 студзеня 2025 }}.'' — М., Палея, 1992, 56 с., 100 000 экз., ISBN 5-86020-305-9'' * {{нп3|Джузэпэ Бофа|Джузеппе Боффа|ru|Боффа, Джузеппе}} [http://scepsis.ru/library/id_889.html «От СССР к России. История неоконченного кризиса. 1964—1994» Глава VII — «Горбачёв»] Пер. с ит. Хаустовой Л. Я. — М.: Междунар. отношения, 1996. — 320 с. * Грачев А. С. [http://lib.aldebaran.ru/author/grachev_andrei/grachev_andrei_gorbachev/ ''Горбачёв''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061128114220/http://lib.aldebaran.ru/author/grachev_andrei/grachev_andrei_gorbachev/ |date=28 лістапада 2006 }}, М., [[Вагриус]], 2001, ISBN 5-264-00573-7 * Деркач О. А., Быков В. В. ''Горбачёв. Переписка переживших перестройку'', М., Проза и К, 2009, ISBN 978-5-91631-021-4 * Платонов С. В. Горбачёвы: Чета президентов. — М.: [[Эксмо]], Алгоритм, 2012. — 288 с. — (Семейные кланы). — 3000 экз., ISBN 978-5-699-55008-1 * Брейтвейт Р., Мэтлок Д., Тэлботт С. Горбачёв: Крах советской империи / Пер. с англ. — М.: [[Алгоритм (издательство)|Алгоритм]], 2012. — 400 с. — (Вожди Советского Союза). — 3000 экз., ISBN 978-5-4438-0147-6 * [http://newchrono.ru/prcv/Publ/Gorbachev/gorbachev.htm А. Б. Никольский. О Горбачёве-реформаторе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170515040336/http://www.newchrono.ru/prcv/Publ/Gorbachev/gorbachev.htm |date=15 мая 2017 }} * [http://lib.ru/MEMUARY/GORBACHEV/ Тексты Горбачёва и о нём в Библиотеке Мошкова] == Спасылкі == * [http://echo.msk.ru/guests/269/ Интервью с М. Горбачёвым на радиостанции «Эхо Москвы»] * {{cite web |url=http://www.kommersant.ru/doc/2066912 |title=Очередь за свободой |author=Архангельский А. |date=2012-11-19 |work=Огонёк, № 46, с. 14 |publisher=kommersant.ru |accessdate=2015-05-16 |ref=Архангельский, 2012}} * {{cite web |url=http://www.gazeta.ru/politics/2015/04/25/gorbachev_i_thatcher.shtml |title=«Это тот человек, с которым я могу вести дела» |subtitle=Интервью с экс-советником Маргарет Тэтчер о перестройке Горбачёва |author=Братерский А. |date=2015-04-25 |publisher=gazeta.ru |accessdate=2015-05-16 |ref=Братерский, 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160918041625/http://www.gazeta.ru/politics/2015/04/25/gorbachev_i_thatcher.shtml |archivedate=18 верасня 2016 |url-status=dead }} * {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/business/newsid_4336000/4336217.stm |title=Советская экономика: смерть по плану |author=Коляндр А. |date=2005-03-10 |publisher=bbc.co.uk |accessdate=2015-05-16 |ref=Коляндр, 2005}} * {{cite web| author=Кречетников А.| datepublished=11 марта 2015 |url=http://www.bbc.co.uk/russian/russia/2015/03/150311_gorbachev_presidency| title=Первый и последний: как Горбачев стал президентом СССР|publisher=[[Би-би-си]]| accessdate=2015-05-16 |ref=Кречетников, 2015 }} * {{cite web |url=http://inopressa.ru/article/11Mar2016/repubblica/gorbi.html |title=Воспоминания Горбачева: «25 лет назад я пытался спасти СССР, но Ельцин меня предал» / |author=Кукурния Ф. |date=2016-03-11 |work=La Repubblica |publisher=inopressa.ru |accessdate=2016-03-15 |ref=Кукурния, 2016 }} ** {{cite web |url=http://www.repubblica.it/esteri/2016/03/11/news/il_ricordo_di_gorbaciov_venticinque_anni_fa_provai_a_salvare_l_urss_ma_eltsin_mi_tradi_-135254345/?ref=search |title=Il ricordo di Gorbaciov: "Venticinque anni fa provai a salvare l'Urss ma Eltsin mi tradì" |author=Cucurnia F. |date=2016-03-15 |work=La Repubblica |publisher=repubblica.it |accessdate=2016-03-15 |lang=it}} * [http://www.youtube.com/watch?v=orPdgW7IFfo Горбачев. Интервью газете «Совершенно Секретно» 21.12.1991] * [http://ria.ru/politics/20160301/1382199646.html Своё дело делать честно — главная перестройка. Яркие цитаты Горбачева] * [http://www.svoboda.org/content/article/27584572.html «Страна давно тяжело больна» (подборка интервью Горбачева Радио Свобода)] * [http://www.novayagazeta.ru/profile/391/ Михаил Горбачёв — Новая Газета — NovayaGazeta.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160302125921/http://www.novayagazeta.ru/profile/391/ |date=2 сакавіка 2016 }} * [http://www.kp.ru/daily/26509.7/3377753/ ЦРУ рассекретило документы о Горбачеве] * [http://ria.ru/politics/20160817/1474548456.html Горбачев заявил, что у него нет сожалений об уходе с поста генсека] {{^}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Кіраўнікі СССР}} {{Старшыні Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР}} {{Нобелеўская прэмія/мір 1976—2000}} {{Халодная вайна}} {{Чалавек года (па версіі часопіса Тайм) 1976—2000}} {{DEFAULTSORT:Гарбачоў Міхаіл Сяргеевіч}} [[Катэгорыя:Генеральныя сакратары ЦК КПСС]] [[Катэгорыя:Перабудова]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з СССР]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Харві]] [[Катэгорыя:Прэзідэнт СССР]] [[Катэгорыя:Кандыдаты ў члены ПБ ЦК КПСС]] [[Катэгорыя:Юрысты СССР]] [[Катэгорыя:Жнівеньскі путч]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Берліна]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Грэмі»]] [[Катэгорыя:Сацыял-дэмакраты Расіі]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета РСФСР 10-га склікання]] [[Катэгорыя:Першыя сакратары Стаўрапольскага крайкама КПСС]] [[Катэгорыя:Народныя дэпутаты СССР ад КПСС]] [[Катэгорыя:Мемуарысты СССР]] [[Катэгорыя:Ганаровыя члены РАМ]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Савета Саюза Вярхоўнага Савета СССР ад акруг РСФСР]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Савета Саюза Вярхоўнага Савета СССР 11-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 10-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 9-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 8-га склікання]] [[Катэгорыя:Старшыні Вярхоўнага Савета СССР]] [[Катэгорыя:Дэлегаты XXII з’езда КПСС]] [[Катэгорыя:Дэлегаты XXIV з’езда КПСС]] [[Катэгорыя:Дэлегаты XXV з’езда КПСС]] [[Катэгорыя:Дэлегаты XXVI з’езда КПСС]] [[Катэгорыя:Дэлегаты XXVII з’езда КПСС]] [[Катэгорыя:Дэлегаты XXVIII з’езда КПСС]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета РСФСР 11-га склікання]] [[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Расіі (1996)]] k87f49v1mcl583u7rs4kbzxcklp439p 0 42997 5202549 5061909 2026-09-20T05:33:45Z 5202549 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Адэса (значэнні)}} {{НП-Украіна |унутраны падзел = 4 гарадскія раёны |ранейшыя імёны = Хаджыбей |статус з = 1794 }} '''Адэ́са''' ({{lang-uk|Одеса}}) — горад на паўночна-заходнім узбярэжжы [[Чорнае мора|Чорнага мора]], адміністрацыйны цэнтр [[Адэская вобласць|Адэскай вобласці]], самы буйны порт [[Украіна|Украіны]], а таксама буйны прамысловы, культурны, навуковы і курортны цэнтр; вузел шашэйных дарог і чыгунак. Насельніцтва горада на 2024 год — 1.000.000 чалавек, пастаяннага насельніцтва — 997 186 чалавек. Па колькасці жыхароў займае трэцяе месца ў краіне пасля [[Кіеў|Кіева]] і [[Харкаў|Харкава]]. Адэса — [[Горад-герой]]. У Мінску ёсць [[Адэская вуліца (Мінск)|вуліца Адэская]]. == Гісторыя == {{Дапісаць}} 2 мая 2014 года ў супрацьстаянні паміж праціўнікамі і прыхільнікамі [[Еўрамайдан]]а ў Адэсе з абодвух бакоў загінула, па розных даных, ад 44 да 300 чалавек. == Насельніцтва == * 1795—2349 чал. * 1802 — 9 тыс. чал. * 1829 — 52 тыс. чал. * 1849 — 86 729 чал.<ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/brokgauz_efron/74220/Одесса Одесса] // {{Літаратура/ЭСБЕ}}</ref> * 1873—193,5 тыс. чал. * 1897—404 тыс. чал. * 1939—602 тыс. чал. * 1959—667 тыс. чал. * 1966—753 тыс. чал.<ref name="she">Одесса // Историческая энциклопедия. В 16 т. — М.: Издательство «Советская энциклопедия», 1973—1982.</ref> * 1974—981 тыс. чал.<ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/115647/Одесса Одесса] // {{ВСЭ3}}</ref> * 1979 — 1 046 133 чал. * 1989 — 1 115 371 чал. * 1995 — 1 060 000 чал. * 2001 — 1 029 049 чал. * 2006—993 000 чал. (пяты горад Украіны паводле колькасці насельніцтва) * 2007 — 1 080 270 чал.(чацвёрты горад Украіны паводле колькасці насельніцтва) * 2009 — 1 008 604 чал. * 2010 — 1 010 000 чал. (трэці горад Украіны паводле колькасці насельніцтва) * 2011 — 1 006 787 чал. * 2012 — 1 007 186 чал. * 2015 — 1 016 500 чал.<ref name="1.янв.2015">{{cite web|url=http://www.od.ukrstat.gov.ua/expres/0215/25.doc|title=Основні демографічні показники за 2014 рік (наличное население на 01.01.2015)|publisher=Управление статистики в Одесской области|lang=укр|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150220170209/http://www.od.ukrstat.gov.ua/expres/0215/25.doc|archivedate=20 лютага 2015|url-status=dead}}</ref> Нацыянальны склад насельніцтва Адэсы (паводле перапісу, праведзенага ў [[2001]] годзе): 61,6 % [[украінцы]], 29,0 % [[рускія]], 1,3 % [[балгары]], 1,2 % [[яўрэі]], 0,7 % [[малдаване]], 0,6 % [[беларусы]], 0,4 % [[армяне]], 0,2 % [[палякі]].<ref name="perepis-2001">[http://2001.ukrcensus.gov.ua/results/general/nationality/odesa/ Про кількість та склад населення Одеської області за підсумками Всеукраїнського перепису населення 2001 року] {{ref-uk}}</ref> == Адукацыя == * [[Адэская нацыянальная акадэмія сувязі імя А. С. Папова]] * [[Адэскі нацыянальны політэхнічны ўніверсітэт]] * [[Адэскі нацыянальны ўніверсітэт імя І. І. Мечнікава]] [[Файл:Рынак "Прывоз". Рыбнае месца.jpg|thumb|Рынак «Прывоз». Рыбнае месца]] == Памятныя мясціны == * [[Адэскі нацыянальны акадэмічны тэатр оперы і балета]] * [[Помнік дэ Рышэльё]] * [[Касцёл Святога Пятра (Адэса)|Касцёл Святога Пятра]] * [[Сабор Раства Хрыстова (Адэса)|Сабор Раства Хрыстова]] == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == {{main|Вядомыя асобы Адэсы}} * [[Леанард Іларыёнавіч Адамаў]] (1941—1977) — савецкі беларускі футбаліст. * [[Ганна Андрэеўна Ахматава|Ганна Ахматава]] — расійская паэтэса * [[Янка Брыль]] — беларускі пісьменнік * [[Ігар Ганькевіч]] (1962—1990) — [[рок-музыка]]нт, заснавальнік гурта «Бастыён» і сузаснавальнік адэскага рок-клуба.<ref>[https://odesskiye.info/uk/eternal-3029-muzychnyj-festyval-pikejni-zhylety ''Віталій Орлов''. Музичний фестиваль «Пікейні жилети» // Одесский-инфо, 21.09.2022] {{ref-uk}}</ref> * [[Міхаіл Якаўлевіч Гулько]] (нар. 1918) — беларускі архітэктар. * [[Міхаіл Міхайлавіч Жванецкі]] — пісьменнік-сатырык * [[Антон Карніцкі]] (1912—1944) — беларускі жывапісец. * [[Ільф і Пятроў]] — савецкія пісьменнікі-сатырыкі * [[Ігар Аляксандравіч Мяльчук]] — канадскі лінгвіст * [[Таццяна Віктараўна Паплаўская]] — беларускі мовазнавец * [[Усер Давідавіч Розенфельд]] (1934—2003) — беларускі філосаф і культуролаг. * [[Франц Аляксеевіч Рубо]] — расійскі мастак * [[Аляксандра Саковіч]] ([[1906]]—[[1997]]) — беларуская [[пісьменніца]], мемуарыст * [[Армен Сяргеевіч Сардараў]] (нар. [[1948]]) — беларускі архітэктар. * [[Юрый Іосіфавіч Хашчавацкі]] — беларускі рэжысёр * [[Уладзімір Міхайлавіч Мажуль]] (1939—2008) — беларускі вучоны, [[доктар біялагічных навук]] (1986), [[прафесар]] (1991). * [[Віталь Крывіцкі]] (нар. 1972) — біскуп [[Кіеўска-Жытомірская дыяцэзія|Кіеўска-Жытомірскай дыяцэзіі]]. * [[Саламон Шыманавіч Пінкус]] (1908—1971) — урач-тэрапеўт. Доктар медыцынскіх навук (1968), прафесар (1969). * [[Кірыл Іванавіч Прашчаеў]] (нар. 1973) — доктар медыцынскіх навук, прафесар. == Беларусы Адэсы == З восені 1917 г. Адэсе жыў [[Сцяпан Некрашэвіч]], які працаваў загадчыкам [[Беларуская секцыя пры Адэскім губернскім аддзеле народнай асветы|беларускай секцыі пры губернскім аддзеле народнай асветы]], у выніку працы якой у Адэсе напачатку 1918 навучальнага года былі адчынены 30 пачатковых беларускіх школ і змешаная беларуская гімназія ў складзе першых чатырох класаў (навучаліся дзеці ўцекачоў з прыфрантавых тэрыторый Беларусі). [[5 ліпеня]] [[1999]] года было афіцыйна зарэгістравана нацыянальна-культурнае аб’яднанне грамадзян «Беларусь», штаб-кватэра знаходзіцца па вуліцы Садовай 16, налічвае больш 200 членаў. Найбольш актыўныя члены таварыства — прафесійны мастак Вячаслаў Ігнаценка, акадэмік-генетык Адольф Стэльмах, кіраўнік 5-й студыі мясцовай тэлекампаніі, выпускніца журфака [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]] Марына Багрый-Шахматава, дырэктар цэнтралізаванай сеткі дзіцячых бібліятэк г. Адэсы Галіна Лазарава, загадчыца дзіцячага садка Стэфанія Шмыгіна. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Адэса}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://omr.gov.ua/ru/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201127054638/https://omr.gov.ua/ru/ |date=27 лістапада 2020 }} * [http://belarus.odessa.ua/ Сайт беларусаў Адэсы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130728120101/http://belarus.odessa.ua/ |date=28 ліпеня 2013 }} * [https://od.locator.ua/ карта і даведнік Адэсы] {{YouTube|JWEfXblEfk0|Фильм об Одессе и одесситах "Кто бы мог подумать?"|logo=1}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Адэская вобласць}} {{Абласныя цэнтры Украіны}} {{Гарады-героі СССР}} {{Гарады-героі Украіны}} [[Катэгорыя:Адэса| ]] [[Катэгорыя:Курорты Украіны]] [[Катэгорыя:Парты Чорнага мора]] [[Катэгорыя:Перайменаваныя населеныя пункты Украіны]] [[Катэгорыя:Гарады Адэскай вобласці]] [[Катэгорыя:Парты Украіны]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1415 годзе]] kjirazo28id8s1b5o6y9chywk1w56ln 0 48373 5202577 4939832 2026-09-20T08:40:16Z BasiliusNorr 164739 /* Гісторыя */ Жывіцы герба «Ястрабец» паводле Гербоўніка беларускай шляхты, т. 6 5202577 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва = Рубяжэвічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = Беларусь |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Костел Святого Иосифа в Рубежевичах, Столбцовский район, Беларусь 25.jpg |подпіс = [[Касцёл Святога Іосіфа (Рубяжэвічы)|Касцёл Святога Язэпа]] |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 41|lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 52|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Стаўбцоўскі |сельсавет = Рубяжэвіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 177 |паштовы індэкс = 222142 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 5 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |OpenStreetMap = 243003757 }}'''Рубяжэ́вічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Rubiaževičy}}, {{lang-ru|Рубежевичи}}) — [[аграгарадок]] у [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Рубяжэвіцкі сельсавет|Рубяжэвіцкага сельсавета]]. Месціцца за 38 км на паўночны ўсход ад [[Стоўбцы|Стоўбцаў]], за 20 км ад чыгуначнай станцыі [[Койданава (станцыя)|Койданава]]; на скрыжаванні аўтамабільных дарог на [[Стоўбцы]], [[Івянец]], [[Дзяржынск]], паміж рэкамі [[Сула (прыток Нёмана)|Сула]] і [[Перакуль]]. == Гісторыя == Рубяжэвічы — даўняе [[мястэчка]] [[Менскі павет|гістарычнай Меншчыны]]. Першы пісьмовы ўспамін пра Рубяжэвічы як уладанне князя [[Васіль Міхайлавіч Вярэйскі|Васіля Вярэйскага]] датуецца [[1483]] годам. У [[1550]] годзе [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Жыгімонт Аўгуст]] перадаў паселішча [[Мікалай Радзівіл «Чорны»|Мікалаю Радзівілу]]. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай ([[1565]]—[[1566]]) мясцовасць увайшла ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]]. [[Выява:Rubiaževičy, Śviatoha Antonija. Рубяжэвічы, Сьвятога Антонія (1900).jpg|thumb|злева|210px|Касцёл Св. Антонія па захопе [[Маскоўскі патрыярхат|МП]]]] У [[XVI стагоддзе|XVI]]—[[XVII стагоддзе|XVII]] стст. Рубяжэвічы сталі цэнтрам Няўборскіх уладанняў [[Радзівілы|Радзівілаў]]. У [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] апошнія фундавалі тут Мікалаеўскую царкву, якой надалі вёску Марозавічы і 60 дзесяцінаў зямлі. У [[1652]] [[Багуслаў Радзівіл]] перадаў Рубяжэвічы ў арэнду Покусам і Аборскім. У [[1769]] годзе мястэчка перайшло да Рутынскіх і Лопацяў. Паводле «Гербоўніка беларускай шляхты», маёнтак быў родавым гняздом шляхецкага роду [[Жывіцы герба «Ястрабец»|Жывіцаў]]: у 1620 г. [[зямяне|зямянінам]] у ім быў Ян Жывіца, тады як у суседняй вёсцы Сімкавічы сярод сялян жыў Марцін Жывіца. У 1829—1833 гг. група Жывіцаў вяла з маёнтка працэс аб адшуканні волі і была вызвалена з-пад [[Прыгоннае права|прыгоннай залежнасці]] дэкрэтам Радзівілаўскай камісіі ад 18 мая 1833 г.<ref>{{Cite book |last=Глінскі |first=Я. С. |chapter=88. Жывіцы (Żywica) герба «Ястрабец» |title=Гербоўнік беларускай шляхты |volume=6: Е, Ё, Ж |editor-last=Рахуба |editor-first=А. |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2020 |pages=356, 359 |isbn=978-985-01-1345-0}}</ref> У выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] ([[1793]]) Рубяжэвічы апынуліся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзе сталі цэнтрам воласці Менскага павета [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. Мястэчка перайшло ў валоданне [[Вітгенштэйны|Вітгенштэйнаў]]. У [[XVIII стагоддзе|XVIII]]—[[XIX стагоддзе|XIX]] стст. тут праводзіліся вялікія кірмашы. Па здушэнні [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызваленчага паўстання]] ([[1863]]—[[1864]]) расійскія ўлады гвалтоўна перарабілі тутэйшы касцёл у царкву [[Маскоўскі патрыярхат|Маскоўскага патрыярхату]]. Станам на [[1909]] год — 144 двары, царкоўна-прыходская школа; царква, 2 [[Сінагога|сінагогі]], будуецца касцёл. Увесну [[1906]] г. расійская паліцыя выкрыла ў маёнтку падпольную польскую школу. Настаўнікі былі пакараны<ref>{{Крыніцы/Паміж надзеяй і непакоем, 2007|34}}</ref>. У [[1919]]—[[1920]] гг. Рубяжэвічы знаходзіліся пад часовай польскай адміністрацыяй, у [[Менскі павет|Менскім павеце]] [[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінскай акругі]] [[Грамадская ўправа Усходніх земляў|Грамадскай управы Усходніх земляў]]. Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскім мірным дагаворам]] ([1921) мястэчка апынулася ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе зрабілася цэнтрам гміны Стаўбцоўскага павета [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага ваяводства]]. У [[1921]]—[[1922]] гг. тут на барацьбу з бальшавікамі фарміраваліся беларускія ваенныя аддзелы генерала [[Станіслаў Булак-Балаховіч|С. Булак-Балаховіча]]. Увосень [[1939]] годзе Рубяжэвічы ўвайшлі ў [[БССР]], дзе [[12 кастрычніка]] [[1940]] г. сталі цэнтрам сельсавета. Статус паселішча панізілі да вёскі. З канца чэрвеня 1941 да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй Германіі. У гета ў убяжэвічах (1 жніўня 1941 — 31 студзеня 1943) былі забітыя каля 1000 габрэяў. Станам на 1999 год тут было 145 двароў. <center><gallery caption="Мястэчка на старых здымках" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Rubiaževičy. Рубяжэвічы (XX, I).jpg|Панарама Выява:Rubiaževičy, Rakaŭskaja, Śviatoha Antonija. Рубяжэвічы, Ракаўская, Сьвятога Антонія (1914).jpg|Новы касцёл Выява:Rubiaževičy, kaścioł (1914).jpg|Новы касцёл, прэзбітэры Выява:Rubiaževičy, plabanija (1914).jpg|Плябанія </gallery></center> == Насельніцтва == * '''XVII стагоддзе''': 1650 год — 2 тыс. чал. * '''XIX стагоддзе''': 1897 год — 1482 чал.{{sfn|БелЭн|2001}} * '''XX стагоддзе''': 1909 год — 1102 чал.{{sfn|БелЭн|2001}}; 1921 год — 1509 чал.<ref>Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej. Tom VII. Część I: Województwo Nowogródzkie. — Warszawa: Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, 1923.</ref>; 1999 год — 923 чал.<ref>''Анатоль Валахановіч''. Рубяжэвічы // {{Крыніцы/ЭГБ|6-1к}} С. 125.</ref> * '''XXI стагоддзе''': 2001 год — 308 жыхароў, 143 двары{{sfn|БелЭн|2001}}. == Інфраструктура == [[Файл:Rubiaževičy Рубяжэвічы (2024) 08.jpg|міні|Будынак пошты, 2024 г.]] У Рубяжэвічах працуюць сярэдняя школа, дашкольная ўстанова, бальніца, дом культуры, бібліятэка, пошта. == Славутасці == * [[Касцёл Святога Іосіфа (Рубяжэвічы)|Касцёл Св. Іосіфа]] ([[1907]]—[[1911]]) * Млын вадзяны (XIX ст., цяпер у руінах) * Могілкі яўрэйскія * [[Свята-Мікалаеўская царква (Рубяжэвічы, новая)|Свята-Мікалаеўская царква]] (2000) * Помнік землякам, якія загінулі ў Вялікую Айчынную вайну{{sfn|БелЭн|2001}}. === Страчаная спадчына === * Касцёл Св. Антонія Падуанскага (1799, драўляны; зруйнаваны савецкімі ўладамі ў [[1972]]) * Сінагога (XVIII ст.) * Царква могілкавая (1861—1862) * [[Свята-Мікалаеўская царква (Рубяжэвічы)|Царква Св. Мікалая]] (XVII ст.) == Галерэя == <center><gallery caption="Краявіды Рубяжэвічаў" widths=150 heights=150 perrow="4"> Выява:Belarus-Rubyazhevichy-Church of Joseph-18.jpg|Касцёл Выява:Belarus-Rubyazhevichy-Church of Joseph-12.jpg|Касцёл, брама Выява:Belarus-Rubyazhevichy-Church of Joseph-21.jpg|Касцёл, з боку апсіды Выява:Belarus-Rubyazhevichy-Path of Sorrow.jpg|«Шлях смутку» </gallery></center> == Вядомыя асобы == * [[Іван Муляр]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|6-1}} * {{Крыніцы/БелЭн|13|Рубяжэвічы|[[Анатоль Іосіфавіч Валахановіч|Валахановіч А. І.]]|425}} * Rubieżewicze // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|9}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_IX/877 877]—878. * Dariusz Tarasiuk: Między nadzieją a niepokojem. Działalność społeczno-kulturalna i polityczna Polaków na wschodniej Białorusi w latach 1905—1918. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 2007, s. 211. ISBN 978-83-227-2629-7 * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Минская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2009|старонкі=25|старонак=60|isbn=978-985-508-174-7|тыраж=20&nbsp;000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://radzima.org/be/miesca/rubyazhevichy.html г. п. Рубяжэвічы] на [[Radzima.org]] * [http://www.ioseph-r.narod.ru/ Рубяжэвічы. Парафія Св. Іосіфа] {{Рубяжэвіцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Рубяжэвіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Стаўбцоўскага раёна]] [[Катэгорыя:Аграгарадкі Мінскай вобласці]] [[Катэгорыя:Рубяжэвічы| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] m5iume6wj9e1udnauzdiptp8hqisgoj 0 48396 5202573 4411268 2026-09-20T08:20:49Z BasiliusNorr 164739 дапаўненне§ 5202573 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Атцэда |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 30|lat_sec = 56 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 52|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Стаўбцоўскі |сельсавет = Заямнаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243003693 }} '''Атцэ́да'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Адцэ́да'''</ref> ({{lang-be-trans|Atceda}}, {{lang-ru|Отцеда}}) — [[вёска]] ў [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Заямнаўскі сельсавет|Заямнаўскага сельсавета]]. У 2009 г. вёска налічавала 79 жыхароў. Да [[30 кастрычніка]] [[2009]] года вёска ўваходзіла ў склад [[Слабадскі сельсавет (Стаўбцоўскі раён)|Слабадскога сельсавета]]<ref>[http://www.bankzakonov.com/regional_pravo_by_2010/blockm8/rtf-n5f3l1.htm Рашэнне Мінскага абласнога савета дэпутатаў ад 30.10.2009 № 219 «Аб змяненні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Мінскай вобласці»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131111231446/http://www.bankzakonov.com/regional_pravo_by_2010/blockm8/rtf-n5f3l1.htm |date=11 лістапада 2013 }}{{ref-ru}}</ref>. == Гісторыя == У XVIII ст. Атцэда — [[засценак]] у Засульскай воласці [[Мінскае ваяводства|Мінскага ваяводства]], які належаў князям [[Радзівілы|Радзівілам]]; яго насялялі [[баяры]], пазней [[Чынш|чыншавая]] [[шляхта]] і арандатары. Сярод іх быў род [[Жывіцкія герба «Дравіца»|Жывіцкіх]], найранейшая згадка пра якога ў Атцэдзе — інвентар 1702 г. 12 сакавіка 1761 г. [[Ваявода віленскі|ваявода віленскі]] і [[Гетман вялікі літоўскі|гетман вялікі літоўскі]] князь [[Міхал Казімір Радзівіл «Рыбанька»|Міхал Казімір Радзівіл]] надаў Пятру Жывіцкаму 5 [[Валока|валок]] зямлі ў Атцэдзе. У 1788 г. маёнтак знаходзіўся ў заставе ў суддзі земскага навагрудскага Францішка Яблонскага.<ref name="hbs6">{{Cite book |last=Глінскі |first=Я. С. |chapter=87. Жывіцкія (Żywicki) герба «Дравіца» |title=Гербоўнік беларускай шляхты |volume=6: Е, Ё, Ж |editor-last=Рахуба |editor-first=А. |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2020 |pages=331—347 |isbn=978-985-01-1345-0}}</ref> Пасля [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] Атцэда апынулася ў [[Мінскі павет|Мінскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], у Засульскай воласці. У 1795 г. тут жыла чыншавая шляхта; паводле звестак 1888 г. прадстаўнікі роду Жывіцкіх трымалі ў Атцэдзе надзелы ад 1 да 15 [[Дзесяціна|дзесяцін]].<ref name="hbs6" /> == Славутасці == [[Файл:Атцэда. Каталіцкая капліца Святога Роха (02).jpg|міні|злева|Капліца Святога Роха]] * Каталіцкая капліца Святога Роха ([[1932]]) {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{ГБ|http://globustut.by/otceda/index.htm}} {{Заямнаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Заямнаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Стаўбцоўскага раёна]] [[Катэгорыя:Атцэда| ]] 6win0w9zlgvr1o3yk6shixyfuvhmr0k 0 66295 5202448 5139577 2026-09-19T19:37:28Z D.L.M.I. Bel 33064 5202448 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Рэкцянскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Горацкі раён]] |Уключае = 24 населеныя пункты |Сталіца = [[Рэкта (Горацкі раён)|Рэкта]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1459 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 6 |Сайт = http://gorki.gov.by/rektyanskiy-selskiy-ispolnitelnyy-komitet |Заўвагі = }} '''Рэкця́нскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Горацкі раён|Горацкага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок [[Рэкта (Горацкі раён)|Рэкта]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года як '''Сенькаўскі сельсавет''' у складзе Горацкага раёна [[Аршанская акруга|Аршанскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Сенькава (Горацкі раён)|Сенькава]]. 21 жніўня 1925 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Рэкта, сельсавет перайменаваны ў Рэкценскі (Ракцянскі) сельсавет. 24 верасня 1926 года цэнтр сельсавета вернуты ў вёску Сенькава, а сельсавет перайменаваны ў Сенькаўскі. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Горацкім раёне БССР. У 1931 годзе зноў перайменаваны ў Рэкценскі (Ракцянскі). З 20 лютага 1938 года ў складзе Горацкага раёна Магілёўскай вобласці. 20 чэрвеня 1966 года ў склад [[Будскі сельсавет (Горацкі раён)|Будскага сельсавета]] перададзены вёскі [[Задарожжа (Горацкі раён)|Задарожжа]] і [[Сураўцова]]<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 20 чэрвеня 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1966, № 22 (1142).</ref>. У 1982 годзе сельсавет перайменаваны ў Рэкцянскі. 20 лістапада 2013 года ў склад сельсавета з [[Саўскі сельсавет|Саўскага сельсавета]] перададзены 14 населеных пунктаў (аграгарадок [[Красуліна (Горацкі раён)|Красуліна]], вёскі [[Вішня (Горацкі раён)|Вішня]], [[Вялікія Шарыпы]], [[Калацілы]], [[Куртасы]], [[Лугіны]], [[Малыя Шарыпы]], [[Маралёўка]], [[Масалыкі]], [[Паташы]], [[Філіпава (Горацкі раён)|Філіпава]], [[Шырокія]], [[Юркава (Горацкі раён)|Юркава]] і пасёлак [[Чарнічны]])<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913m0061089&p1=1 Решение Могилёвского областного совета депутатов №23-1 от 20 ноября 2013 г. Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области]</ref>. == Склад == Станам на 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета было 10 населеных пунктаў<ref name="АТД74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|174}}</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (10 населеных пунктаў) — 1333 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/mahilouskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 92,6 % — [[беларусы]], 5,0 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,4 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (24 населеныя пункты) — 1459 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/mahilouskaja.htm |title=Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=19 лістапада 2023 |archive-date=4 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204044125/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/mahilouskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. {{Рэкцянскі сельсавет}} {{Горацкі раён}} [[Катэгорыя:Рэкцянскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] k63gwab3r22zy2vnv7koczcu9i0nf81 0 66462 5202449 5164785 2026-09-19T19:38:10Z D.L.M.I. Bel 33064 5202449 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Саўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Горацкі раён]] |Уключае = 11 населеных пунктаў |Сталіца = [[Сава (Горацкі раён)|Сава]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 783 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 6 |Сайт = http://gorki.gov.by/savskiy-selskiy-ispolnitelnyy-komitet |Заўвагі = }} '''Са́ўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Горацкі раён|Горацкага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок [[Сава (Горацкі раён)|Сава]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года як '''Красулінскі сельсавет''' у складзе Горацкага раёна [[Аршанская акруга|Аршанскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Красуліна (Горацкі раён)|Красуліна]]. 21 жніўня 1925 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску [[Малыя Шарыпы|Шарыпы]], сельсавет перайменаваны ў '''Шарыпскі сельсавет'''. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Горацкім раёне БССР, з 20 лютага 1938 года — Магілёўскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Сава, сельсавет перайменаваны ў Саўскі<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Могилевской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. У 1967 годзе [[Верашчакі (Горацкі раён)|Верашчакі]] скасаваны. 26 сакавіка 1987 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Макараўскі сельсавет|Макараўскага сельсавета]] (8 населеных пунктаў: вёскі [[Вішня (Горацкі раён)|Вішня]], [[Красуліна (Горацкі раён)|Красуліна]], [[Куртасы]], [[Лугіны]], [[Паташы]], [[Філіпава (Горацкі раён)|Філіпава]], [[Шырокія]] і [[Юркава (Горацкі раён)|Юркава]])<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 26 сакавіка 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. 20 лістапада 2013 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Рудкаўшчынскі сельсавет|Рудкаўшчынскага сельсавета]] (6 населеных пунктаў: агарагарадок [[Рудкаўшчына]], вёскі [[Валаўцы]], [[Ермалоўка]], [[Казлы (Горацкі раён)|Казлы]], [[Кустоўка]] і [[Хамянічы]]), у склад [[Рэкцянскі сельсавет|Рэкцянскага сельсавета]] перададзены 14 населеных пунктаў (аграгарадок [[Красуліна (Горацкі раён)|Красуліна]], вёскі [[Вішня (Горацкі раён)|Вішня]], [[Вялікія Шарыпы]], [[Калацілы]], [[Куртасы]], [[Лугіны]], [[Малыя Шарыпы]], [[Маралёўка]], [[Масалыкі]], [[Паташы]], [[Філіпава (Горацкі раён)|Філіпава]], [[Шырокія]], [[Юркава (Горацкі раён)|Юркава]] і пасёлак [[Чарнічны]])<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913m0061089&p1=1 Решение Могилёвского областного совета депутатов №23-1 от 20 ноября 2013 г. Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области]</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (19 населеных пунктаў) — 1318 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/mahilouskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 95,5 % — [[беларусы]], 3,5 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,5 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (11 населеных пунктаў) — 783 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/mahilouskaja.htm |title=Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=19 лістапада 2023 |archive-date=4 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204044125/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/mahilouskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. {{Саўскі сельсавет}} {{Горацкі раён}} [[Катэгорыя:Саўскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] tsh9r1c9k5aqvldk43cspfh1imja7xa 0 70954 5202419 4726958 2026-09-19T18:33:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202419 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Мікалай Платонавіч Патрушаў | арыгінал імя = | выява = Patrushev NP.jpg | шырыня = 235 | апісанне выявы = | тытул = [[Савет бяспекі Расійскай Федэрацыі|Сакратар Савета бяспекі Расійскай Федэрацыі]] | парадак = 13 | сцяг = Emblem Security Council of Russia.svg|30px | перыядпачатак = [[12 мая]] [[2008]] | перыядканец = 12 мая 2024 | папярэднік = [[Ігар Сяргеевіч Іваноў]] | пераемнік = | прэзідэнт = [[Дзмітрый Анатольевіч Мядзведзеў]]<br/>[[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін]] | тытул_2 = [[Федэральная служба бяспекі Расійскай Федэрацыі|Дырэктар ФСБ Расіі]] | парадак_2 = 5 | сцяг_2 = Flag of Federal security service.svg | перыядпачатак_2 = [[9 жніўня]] [[1999]] | перыядканец_2 = [[12 мая]] [[2008]] | папярэднік_2 = [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін]] | пераемнік_2 = [[Аляксандр Васілевіч Бортнікаў]] | прэзідэнт_2 = [[Барыс Мікалаевіч Ельцын]] <br /> [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін]] <br /> [[Дзмітрый Анатольевіч Мядзведзеў]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | партыя = | узнагароды = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Медаль Залатая Зорка, Расія}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Ордэн За заслугі перад Айчынай 1 ступені}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Ордэн За заслугі перад Айчынай 2 ступені}}{{!}}{{!}} {{Ордэн За заслугі перад Айчынай 3 ступені}}{{!}}{{!}}{{Ордэн За заслугі перад Айчынай 4 ступені}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Ордэн Мужнасці}}{{!}}{{!}}{{Ордэн За ваенныя заслугі}} {{!}}{{!}} {{Ордэн За марскія заслугі}}{{!}}{{!}}{{Ордэн Пашаны}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{!}}{{Юбілейны медаль 300 гадоў Расійскаму флоту}}{{!!}}{{Медаль У памяць 850-годдзя Масквы}}{{!}}{{!}}{{медаль 60 гадоў Узброеных Сіл СССР}}{{!}}{{!}} {{медаль 70 гадоў Узброеных Сіл СССР}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Медаль За ўмацаванне баявой садружнасці, Мінабароны}}{{!}}{{!}}{{Медаль За ўмацаванне баявой садружнасці, Мінабароны}} {{!}}{{!}} {{Медаль За ўмацаванне баявой садружнасці, Мінабароны}}{{!}}{{!}}{{Медаль За стараннасць пры выкананні задач інжынернага забеспячэння}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Медаль За адзнаку ў вайсковай службе (Мінабароны Расіі) 1 ступені}} {{!}}{{!}} {{Медаль За бездакорную службу 2 ступені}}{{!!}}{{Медаль Анатоля Коні}}{{!}}{{!}}{{Медаль За заслугі перад Стаўрапольскім краем}} {{!}}} Замежныя ордэны: {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Ордэн Багдана Хмяльніцкага (Украіна) III ступені}}{{!}}{{!}}{{Ордэн Пашаны, Беларусь}} {{!}}} Канфесійныя ордэны: {{{!}} {{!}}{{Ордэн Дзмітрыя Данскога 1 ступені}} {{!}}} | гады службы = З [[1975]] года | прыналежнасць = [[ФСБ Расіі]] | званне = {{УС РФ, Генерал арміі}} | адукацыя = }} '''Мікалай Платонавіч Патрушаў''' (нар. {{ДН|11|07|1951}}, {{МН|Ленінград||}}, [[СССР]]) — расійскі дзяржаўны дзеяч, афіцэр [[ФСБ|Федэральнай службы бяспекі Расіі]]; генерал арміі (2001), [[Герой Расійскай Федэрацыі]] (2001). З 12 мая 2008 года да 12 мая 2024 года — сакратар Савета бяспекі Расійскай Федэрацыі. Дырэктар [[ФСБ]] (1999—2008). Змяніў на гэтай пасадзе [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|У. У. Пуціна]] і знаходзіўся на пасадзе на працягу двух яго прэзідэнцкіх тэрмінаў. Узначальваў ФСБ больш за 8 гадоў, даўжэй за кожнага з кіраўнікоў КДБ—ФСБ з часоў [[Юрый Уладзіміравіч Андропаў|Ю. У. Андропава]], які ўзначальваў КДБ на працягу 15 гадоў. Сышоў у адстаўку пасля інаўгурацыі Прэзідэнта [[Дзмітрый Мядзведзеў|Д. А. Мядзведзева]], перадаў пасаду [[Аляксандр Васільевіч Бортнікаў|А. В. Бортнікаву]]. У 2004—2009 — прэзідэнт Усерасійскай федэрацыі валейбола. 6 красавіка 2018 года ўключаны ў санкцыйны спіс [[ЗША]] ў ліку 17 чыноўнікаў і 7 бізнесменаў з Расіі<ref>{{cite web |url=https://meduza.io/news/2018/04/06/ssha-vveli-sanktsii-protiv-36-rossiyskih-biznesmenov |title=США ввели санкции против семи российских олигархов и 17 чиновников из «кремлевского списка» |author= |date=2018-04-06 |publisher=[[Meduza]] |accessdate=2018-04-06 |lang=ru}}</ref>. == Сям’я == Старэйшы сын Дзмітрый — міністр сельскай гаспадаркі Расійскай Федэрацыі з 18 мая 2018 года<ref>{{Cite web |url=https://biographe.ru/politiki/dmitriy-patrushev/ |title=Архіўная копія |access-date=29 сакавіка 2023 |archive-date=28 лютага 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230228142039/https://biographe.ru/politiki/dmitriy-patrushev/ |url-status=dead }}</ref><ref>https://theperson.pro/dmitriy-nikolaevich-patrushev-ministr-selskogo-hozyaystva/</ref>. Працаваў віцэ-прэзідэнтам банка ВТБ.<ref>https://bigpicture.ru/o-biografii-ministra-dmitriy-patrushev-vo-glave-selskohozyaystvennogo-vedomstva/</ref> <ref>https://petersburger-dialog.ru/home/koordinatsionnyj-komitet/rossijskij-komitet/351-patrushev-dmitrij-nikolaevich.html</ref> У маі 2012 года ва ўзросце 34 гадоў прызначаны на пасаду старшыні праўлення 4-га па велічыні банка Расіі Рассельгасбанка<ref>https://www.rshb.ru/press/releases/313354/</ref>, уваходзіць у савет дырэктараў ПАТ «Газпром»<ref>https://24smi.org/celebrity/52009-dmitrii-patrushev.html</ref><ref>https://www.tadviser.ru/index.php/Персона:Патрушев_Дмитрий_Николаевич</ref>. 26 кастрычніка 2016 года ўказам прэзідэнта РФ № 572 Дзмітрый Патрушаў «за вялікі ўклад у арганізацыю крэдытнага забеспячэння аграпрамысловага комплексу» ўзнагароджаны ордэнам Пашаны<ref>https://fedpress.ru/person/2296658</ref><ref>http://www.council.gov.ru/events/news/138846/</ref>. Малодшы сын Андрэй (нар. 26. кастрычніка 1981)<ref>https://oilcapital.ru/tags/patrushev-dmitriy-nikolaevich</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Nikolay Patrushev}} * {{warheroes|star = Rus|id=8866}} * [http://www.itar-tass.com/c112/426753.html/ Біяграфія на афіцыйным сайце ІТАР-ТАСС] {{Паслядоўнасць людзей |спіс = [[ФСБ|Дырэктар ФСБ]] |гады = [[9 жніўня]] [[1999]] — [[12 мая]] [[2008]] |папярэднік = [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін]] |пераемнік = [[Аляксандр Васільевіч Бортнікаў]] }} {{Савет бяспекі Расійскай Федэрацыі}} {{Сакратары СБ РФ}} {{Поўныя кавалеры ордэна «За заслугі перад Айчынай»}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Патрушаў Мікалай Платонавіч}} [[Катэгорыя:Поўныя кавалеры ордэна «За заслугі перад Айчынай»]] [[Катэгорыя:Сакратары Савета бяспекі Расіі]] [[Катэгорыя:Постаці спецслужбаў Расіі]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі органаў бяспекі Расіі]] [[Катэгорыя:Постаці спецслужбаў СССР]] [[Катэгорыя:Генералы арміі (РФ)]] [[Катэгорыя:Выпускнікі СПбДМТУ]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі КДБ СССР]] [[Катэгорыя:Дырэктары федэральных службаў РФ]] [[Катэгорыя:Члены Савета бяспекі Расіі]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Рэспублікі Карэлія]] [[Катэгорыя:Валейбольныя функцыянеры]] [[Катэгорыя:Героі Расійскай Федэрацыі]] femf77rw7c61fobsivh4n7gswec0z3q 0 75251 5202468 5140172 2026-09-19T20:36:11Z Siliyiw 169172 5202468 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Свяцілавіцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Веткаўскі раён]] |Уключае = 9 населеных пунктаў |Сталіца = [[Свяцілавічы (Веткаўскі раён)|Свяцілавічы]] |Датаўтварэння = [[8 снежня]] [[1926]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 870 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 3 |Сайт = http://www.vetka.gomel-region.by/ru/svet-ru/ |Заўвагі = }} '''Свяці́лавіцкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Веткаўскі раён|Веткаўскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — [[аграгарадок]] (да 2009 года вёска) [[Свяцілавічы (Веткаўскі раён)|Свяцілавічы]]. Пасля [[Узбуйненне БССР#Другое ўзбуйненне БССР|другога ўзбуйнення БССР]] з 8 снежня 1926 года сельсавет у складзе [[Свяцілавіцкі раён|Свяцілавіцкага раёна]] [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]] [[БССР]]. З 4 жніўня 1927 года ў складзе Веткаўскага раёна. 30 снежня 1927 года сельсавет узбуйнены, у яго склад увайшла тэрыторыя скасаванага [[Глухаўскі сельсавет|Глухаўскага сельсавета]], і рэарганізаваны ў '''Свяцілавіцкі нацыянальны рускі сельсавет'''. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Веткаўскім раёне БССР. У 1935 годзе сельсавет рэарганізаваны ў беларускі. З 12 лютага 1935 года ў складзе адноўленага Свяцілавіцкага раёна, з 20 лютага 1938 года — Гомельскай вобласці. З 17 снежня 1956 года ў складзе Веткаўскага раёна, з 25 снежня 1962 года — [[Гомельскі раён|Гомельскага раёна]], з 6 студзеня 1965 года — адноўленага Веткаўскага раёна. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Свяцілавіцкага сельсавета 8 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|78}}</ref>. 27 жніўня 1991 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Рэчкаўскі сельсавет (Веткаўскі раён)|Рэчкаўскага сельсавета]], 23 кастрычніка 1997 года — тэрыторыя скасаванага [[Навілаўскі сельсавет|Навілаўскага сельсавета]]. 17 лістапада 2005 года скасаван пасёлак [[Рашыцельны]]<ref>{{Cite web |url=https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2005-201/2005-201(003-022).pdf&oldDocPage=5|title=Решение Гомельского областного исполнительного комитета от 17 ноября 2005 г. № 793 Об исключении из данных по учету и регистрации административно-территориальных и территориальных единиц населенных пунктов Брагинского, Ветковского, Ельского и Хойникского районов|access-date=|archiveurl=|archivedate=|url-status=}}</ref>. У 2009 годзе скасавана вёска [[Скачок (Веткаўскі раён)|Скачок]]<ref>[http://pravo.by/pdf/2010-49/2010_49_9_29083.pdf Решение Ветковского районного Совета депутатов от 29 декабря 2009 г. № 125 Об упразднении сельских населенных пунктов на территории Ветковского района] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210122202017/https://pravo.by/pdf/2010-49/2010_49_9_29083.pdf|date=22 студзеня 2021}}</ref>, у 2011 годзе — вёскі [[Акшынка]], [[Быкавец]], [[Габраўка]], [[Гарусты]], [[Гута (Веткаўскі раён)|Гута]], [[Новаіванаўка]], [[Новы Малкаў]], [[Петраполле]], [[Рудня-Гулева]], [[Рудня-Шлягіна]], [[Рыслаўль]], [[Рэчкі (Веткаўскі раён)|Рэчкі]], [[Стары Малкаў]], [[Старыя Грамыкі]], [[Сымонаўка]], [[Сяліцкая]], [[Ухова]], [[Хізы]], пасёлкі [[Залужжа (Веткаўскі раён)|Залужжа]], [[Зарэчча (Веткаўскі раён)|Зарэчча]], [[Камылін]], [[Несцераўка (Веткаўскі раён)|Несцераўка]], [[Падлогі]], [[Падлужжа (Веткаўскі раён)|Падлужжа]], [[Першамайскі (Свяцілавіцкі сельсавет)|Першамайскі]], [[Пралетарскі (Свяцілавіцкі сельсавет)|Пралетарскі]], [[Усохі (Веткаўскі раён)|Усохі]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2012-14/2012_14_9_47257.pdf Решение Ветковского районного Совета депутатов от 27 декабря 2011 г. № 74 Об упразднении сельских населенных пунктов на территории Ветковского района] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210605020803/http://www.pravo.by/pdf/2012-14/2012_14_9_47257.pdf|date=5 чэрвеня 2021}}</ref>, у 2017 годзе — пасёлак [[Малінаўка (Веткаўскі раён)|Малінаўка]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D917g0085424&p1=1 Решение Ветковского районного Совета депутатов от 15 сентября 2017 г. № 137 Об упразднении сельских населенных пунктов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210606055228/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D917g0085424&p1=1|date=6 чэрвеня 2021}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1037 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 92,3 % — [[беларусы]], 6,4 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,0 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (9 населеных пунктаў) — 870 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=31 сакавіка 2024 |archive-date=26 лістапада 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126232209/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. Пасля [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]] 26 красавіка 1986 года Свяцілавічы апынуліся на мяжы зоны высокага радыяцыйнага забруджвання. У 2004 годзе забруджванне глебы цэзіем-137 складала 19,38 Кі/км², стронцыем-90 — 0,43 Кі/км². {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. * «Памяць. Гіст.-дакум. Хроніка Веткаўскага р-на. У 2-х кн.» Мінск, 1997 г., кн.1-2; * «Список населенных мест Гомельского округа», Гомельское окружное статистическое бюро, г. Минск, 1927 г., с. 70-71; * «Гісторыя Беларусі (у шасці тамах). Беларусь у часы Рэчы Паспалітай (XVII—XVIII ст.)», г. Мінск, «Экаперспектыва», 2004 г., Т. 3, с. 302—303; * {{Крыніцы/ГВБ|1-1||213—214, 253}} == Спасылкі == * [https://rbic.mchs.gov.by/upload/iblock/2d2/2d2f7ad32a017b310b84945d504814a5.pdf Социально-радиационный паспорт Ветковского района Гомельской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210423000517/https://rbic.mchs.gov.by/upload/iblock/2d2/2d2f7ad32a017b310b84945d504814a5.pdf |date=23 красавіка 2021 }} * [https://spreadsheets.google.com/ccc?key=0An1Lzja3J4GqdGRJUjNwTWd2MHVvOU1ZbzNJdFdBYmc&hl=en Список населенных мест Могилевской губернии, литеры А-Е] * [https://spreadsheets.google.com/ccc?key=0An1Lzja3J4GqdEY3YVJPbTFxV1VzSEJIY0dTcEUtd2c&hl=en Список населенных мест Могилевской губернии, литеры Ж-Л] * [https://spreadsheets.google.com/ccc?key=0An1Lzja3J4GqdHUzYk92UmFLakZYMWp4Tzl0R2xNbFE&hl=en Список населенных мест Могилевской губернии, литеры М-Я] {{Свяцілавіцкі сельсавет}} {{Веткаўскі раён}} [[Катэгорыя:Свяцілавіцкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Свяцілавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Гомельскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1926 годзе]] [[Катэгорыя:Нацыянальныя рускія сельсаветы БССР]] izo59yfr43gxjx2kzvrnkse90ckfzwp 0 75385 5202619 5156840 2026-09-20T10:59:55Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5202619 wikitext text/x-wiki '''Беларуская дыяспара''' — сталае, доўгатэрміновае ці часовае пражыванне значнай часткі [[беларусы|беларускага народа]] (этнічнай супольнасці) па-за дзяржавай (гістарычнай тэрыторыяй) свайго паходжання. Фарміравалася ў выніку эміграцыі — выезду грамадзян са сваёй Бацькаўшчыны ў іншыя краіны на пастаяннае або доўгае пражыванне па палітычных, рэлігійных, эканамічных, этнічных ці іншых прычынах, а таксама ў выпадку сацыяльных (войны, рэвалюцыі) або прыродных катаклізмаў. У канцы XIX ст. — 1980-я гг. дыяспара ахоплівала ад 1/6 да амаль 1/3 часткі беларускай нацыі<ref>ЭГБ. Т 3. С. 328</ref>. У пачатку 1990-х гг. за межамі Рэспублікі Беларусь пражывала 3—3,5 млн. [[беларусы|беларусаў]]. Гэта лічба ўключае ў сябе нашчадкаў эканамічных эмігрантаў з Беларусі канца XIX стагоддзя і пачатку XX стагоддзя, эмігрантаў часоў [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], а таксама эмігрантаў з хвалі, якая пачалася ў 1990-х гадах. Іншая група беларускай дыяспары — людзі, якія мігравалі ў [[СССР]] да 1991 года, а пасля яго распаду сталі жыхарамі постсавецкіх краін. Асобную групу складаюць карэнныя беларускія меншасці, якія пражываюць на межах [[Беларусь|Беларусі]] з [[Польшча]]й, [[Латвія]]й, [[Літва|Літвой]], [[Расія]]й, [[Украіна]]й. <!--Асобную групу эмігрантаў з Беларусі ўтвараюць беларускія яўрэяі, якія стварылі значныя абшчыны ў [[ЗША]] і [[Ізраіль|Ізраілі]].--> [[Файл:Map_of_the_Belarusian_Diaspora_in_the_World.svg|thumb|300px |Рассяленне беларусаў у свеце. {{Legend|#000000|Беларусь}} {{Legend|#800000|> 100,000}} {{Legend|#b22222|> 10,000}} {{Legend|#FF6464|> 1,000}} ]] Найбуйнейшыя і найбольш арганізаваныя беларускія дыяспары пражываюць у Расіі, [[Беларусы Украіны|Украіне]], [[Беларусы ЗША|ЗША]], [[Беларусы Канады|Канадзе]], [[Беларусы Вялікабрытаніі|Вялікабрытаніі]], краінах Балтыі. Існуе тэндэнцыя да скарачэння колькасці людзей, якія ідэнтыфікуюць сябе як беларусы паводле афіцыйных перапісаў. [[Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына»]] з’яўляецца міжнароднай арганізацыяй, якая аб’ядноўвае людзей беларускага паходжання з усяго свету. [[Урад Беларускай Народнай Рэспублікі]] ў выгнанні з 1919 года і дзейнічае ў якасці цэнтра кансалідацыі для многіх беларусаў за мяжой, асабліва ў Паўночнай Амерыцы і Заходняй Еўропе. == Хвалі эміграцыі == У розных гістарычных умовах па эканамічных, палітычных, канфесійных, ваенных і іншых прычынах насельніцтва беларускіх зямель перасялялася ў іншыя рэгіёны. === Ранняя эміграцыя === Насельніцтва пачало пакідаць беларускія землі ўжо ў часы існавання тут найстаражытнейшых дзяржаўных утварэнняў. У XI—XII стст. па-за межы родных мясцін выходзілі прадстаўнікі кіруючай эліты, якія пакідалі іх у сувязі з палітычнымі абставінамі (найчасцей ва ўмовах паражэння ў барацьбе за ўладу). Напрыклад, высылка з [[Полацкая зямля|Полацкай зямлі]] ў [[Візантыйская імперыя|Візантыйскую імперыю]] 5 князёў з дынастыі [[Рагвалодавічы|Рагвалодавічаў]] з жонкамі і дзецьмі па загадзе кіеўскага князя Мсціслава Уладзіміравіча ў 1129 (толькі 2 з 5 выгнаннікаў вярнуліся ў родныя мясціны ў 1140). Падобны характар эміграцыя мела ў ранні перыяд існавання [[ВКЛ|Вялікага Княства Літоўскага]] і ў часы яго росквіту (XIII — 1-я палова XV ст.). Так, полацкі князь [[Андрэй Альгердавіч]], які адмовіўся прысягаць вялікаму князю Ягайлу, выехаў у 1377 у Маскоўскае княства. Туды ж перасяліўся ў 1408 сапернік вялікага князя Вітаўта северскі князь [[Свідрыгайла Альгердавіч]], многія чарнігаўскія і северскія баяры. Пры дамінаванні ў ВКЛ дзвюх княжацкіх дынастый — Гедзімінавічаў і Рурыкавічаў — у выпадках супрацьстаяння апошнія знаходзілі разуменне з Рурыкавічамі Маскоўскага княства і перасяляліся туды са сваім войскам і сялянамі. Натуральнай эміграцыі з беларускіх зямель садзейнічалі створаныя ў ВКЛ прававыя падставы. Паводле прывілея 1447 вялікага князя Казіміра IV (пазней замацаваны ў Статуце ВКЛ 1529), князі, рыцары, шляхта і баяры маглі пакідаць дзяржаву «для лепшого щастья набытья», навучання ваеннаму майстэрству. Першымі заканадаўчымі актамі, якія пацвердзілі права ўсіх свабодных людзей на выезд за мяжу, былі віцебскі (1503) і полацкі (1547) прывілеі. Магчымасць наведвання іншых зямель (акрамя «непрыяцельскіх») ужо вольнымі людзьмі розных саслоўяў для лячэння, набыцця адукацыі, навучання рамяству, азнаямлення з ваеннай справай прадугледжвалі Статуты ВКЛ 1566 і 1588. Незадаволеныя палітыкай вялікага князя беглі з ВКЛ у «непрыяцельскія» краіны. У 1481 пасля няўдалай змовы супраць Казіміра IV у Маскоўскае княства перасяліліся князі Ф. Бельскі, Навасельскія, Адоеўскія, Варатынскія, Бялеўскія. У 1508 пасля задушэння мяцяжу супраць вялікага князя Жыгімонта I Старога туды выехалі князі Глінскія (Васіль атрымаў ва ўладанне Мядынь, Міхаіл — Малаяраславец і Бораўск). Многія з беглых князёў набылі ў Маскве значны ўплыў, знаходзіліся ў блізкім сваяцтве з велікакняжацкімі, а потым і царскімі родамі. Так, А. В. Глінская стала жонкай вялікага князя маскоўскага Васіля III, рэгенткай Рускай дзяржавы пры сваім малалетнім сыне вялікім князю Іване IV. Беглі таксама сяляне і гараджане, вывозіліся захопленыя ў ходзе ваенных дзеянняў палонныя. Многія з вольных людзей, якія выязджалі ў замежныя краіны, пакідалі там добрую спадчыну, садзейнічалі пашырэнню кнігадрукавання і асветы ([[Францыск Скарына]], [[Пётр Мсціславец]], [[Сімяон Полацкі]] і інш.). У XV—XVI стст. дзясяткі маладых людзей з беларускіх зямель ВКЛ вучыліся ва ўніверсітэтах Балонні, Падуі, Гайдэльберга, Інгальштата, Лейпцыга, Кёнігсберга, Цюбінгена, Вітэнберга, Лувена, Базеля, Кракава. Значны рост перасяленняў на ўсход у канцы XVI—XVII стст. быў выкліканы больш раннім узмацненнем прыгоннай эксплуатацыі сялян у ВКЛ, нацыянальна-рэлігійнага ўціску ў Рэчы Паспалітай. Абвясціўшы сябе спадкаемніцай Кіеўскай Русі (ужо Іван III назваў сябе «государем всея Руси») і пачаўшы наступ на землі ВКЛ, Маскоўская дзяржава заахвочвала эміграцыю беларусаў як «исконно русских» з мэтай каланізацыі далучаных ёю на ўсходзе рэгіёнаў, давала прытулак беглым (а многім прыгонным і волю), аказвала матэрыяльную падтрымку, прымала іх на службу (як і захопленых у палон). У XVII—XVIII стст. у ходзе войнаў Расіі з Рэччу Паспалітай і іншымі дзяржавамі беларускія землі часта станавіліся арэнай жорсткіх бітваў, а іх жыхары масава выводзіліся ўглыб імперыі. Двойчы толькі на працягу стагоддзя (у час паўстання Б. Хмяльніцкага, вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—67 і Паўночнай вайны 1700—21) насельніцтва Беларусі скарачалася напалову: кожны другі жыхар загінуў або трапіў у палон і быў выселены ў Расію. На ўкраінскіх землях беглыя з ВКЛ уліваліся ў шэрагі казацкай вольніцы. На Украіну і ў Расію бегла насельніцтва ў галодныя неўрадлівыя гады (1588, 1601—02, 1655, 1690 і інш.), а таксама шукаючы паратунку ад эпідэмій (у XVI—XVIII стст. іх было больш за 80). Выхадцы з Беларусі і прымусова пераселеныя сяляне, рамеснікі, гандляры, шляхта садзейнічалі гаспадарчаму асваенню Паволжа і [[Сібір]]ы, некаторыя з іх займалі высокія ваенныя і дзяржаўныя пасады, сталі заснавальнікамі купецкіх родаў, узбагачалі культурнае жыццё ў месцах свайго пражывання. Перасяленцы з беларускіх зямель і іх нашчадкі былі ў ліку пачынальнікаў геаграфічнага і этнаграфічнага вывучэння новых каланізаваных Расіяй тэрыторый, карэнных народаў Прыўралля, Сібіры, Чукоткі, Камчаткі (А. Каменскі, Л. Сеніцкі і інш.). У 2-й палове XVII ст. дзясяткі майстроў-рамеснікаў з Полацка, Віцебска, Оршы, Шклова, Магілёва і іншых гарадоў працавалі ў [[Аружэйная палата|Аружэйнай палаце]], аздаблялі церамы Крамля, Каломенскі палац і інш. [[Рэч Паспалітая#Падзелы Рэчы Паспалітай|Падзелы Рэчы Паспалітай]] у канцы [[18 стагоддзе|XVIII ст.]] і далучэнне беларускіх зямель да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], развіццё ў сувязі з гэтым у канцы XVIII—XIX стст. нацыянальна-вызвольнага руху на Беларусі вызначылі палітычныя прычыны эміграцыі. Боязь рэпрэсій з боку царскага ўрада выштурхнула з Бацькаўшчыны тысячы ўдзельнікаў паўстанняў [[Паўстанне 1794 года|1794]], [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|1830—31]], [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|1863—64]] гадоў, а таксама прыхільнікаў аднаўлення ВКЛ у час [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]]. Яны рассеяліся па свеце, некаторыя ўключыліся ў рэвалюцыйны і вызвольны рух у Еўропе і Амерыцы ([[Т. Касцюшка]], [[В. Урублеўскі]], [[М. Судзілоўскі]], [[З. Мінейка]] і інш.), садзейнічалі развіццю культуры і навукі краін свайго пражывання, узбагачалі тым самым і беларускую спадчыну ([[І. Дамейка]], [[Г. Дмахоўскі]], [[Н. Орда]], [[А. Рыпінскі]], [[Канстанцін Міхайлавіч Ельскі|К. Ельскі]] і інш.). Беларускія карані мае французскі паэт [[Гіём Апалінэр]], дзед якога М. Кастравіцкі як удзельнік паўстання 1863—64 эмігрыраваў у Італію. У Расійскай імперыі фарміравалася ўсходняя дыяспара: фактычна беларускае насельніцтва, якое перасялялася ў цэнтральныя і паўднёвыя раёны Еўрапейскай Расіі, [[Сібір]], Казахстан, на Далёкі Усход, пакідала сваю спрадвечную тэрыторыю і апыналася ў іншаэтнічным асяроддзі, але фармальна перамяшчэнні адбываліся ў межах адной дзяржавы. Паводле перапісу 1897 года, за межамі губерняў з пераважна беларускім насельніцтвам (Віленская, Віцебская, Гродзенская, Магілёўская, Мінская) пражывалі каля 500 тыс. беларусаў. Усходняя дыяспара таксама папаўнялася шляхам гвалтоўнага высялення найперш па палітычных матывах. У сувязі з нелаяльнымі адносінамі, у паўднёвыя губерні пасля паўстання 1830—31 была пераселена значная частка дваран, якая не змагла пацвердзіць сваю прыналежнасць да гэтага саслоўя і была пераведзена ў разрад дзяржаўных сялян-аднадворцаў. Тысячы ўдзельнікаў тайных таварыстваў патрыятычнай моладзі ў Літве і на Беларусі (філаматы, філарэты, прамяністыя і інш.), нацыянальна-вызвольных паўстанняў ([[Паўстанне 1794 года|1794]], [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|1830—31]], [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|1863—64]] гадоў) былі сасланы на катаржныя работы і пасяленне. Сасланыя ў розныя куткі Расіі зарэкамендавалі сябе таленавітымі даследчыкамі прыроды, побыту, традыцый, мовы народаў Сібіры, Крайняй Поўначы, Далёкага Усходу, Казахстана ([[І. Чэрскі]], Э. Пякарскі, А. Янушкевіч). === Першая хваля масавай працоўнай міграцыі === Першая хваля масавай працоўнай эміграцыі беларускага насельніцтва ў іншаэтнічныя рэгіёны Расійскай імперыі (усходняя) і за яе межы (заходняя) пракацілася на рубяжы [[19 стагоддзе|XIX]] і [[20 стагоддзе|XX стст.]] Яна ўзмацніла працэс фарміравання беларускай дыяспары за межамі Бацькаўшчыны. Як сталая з’ява, працэс эміграцыі пачаўся з 1880-х гадоў, а масавасць набыў пасля [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905—1907]] і тых змен у грамадскім і сацыяльна-эканамічным развіцці, якія яна выклікала. Паскарэнне развіцця капіталістычных адносін, расслаенне і абеззямельванне сялянства, аграрная перанаселенасць, збядненне дробных вытворцаў абумовілі масавы выезд сялян у іншыя рэгіёны Расійскай імперыі ў пошуках вольнай або больш таннай зямлі. У [[1896]]—[[1912]] з беларускіх губерняў у Сібір перасялілася каля 700—800 тыс. чал. Адсутнасць ці недастатковасць звестак аб іміграцыйных законах у краінах пасялення, стане працоўнага рынку, умовах найму, кошце праезду, няведанне мовы, а часамі і непісьменнасць моцна абцяжарвалі становішча эмігрантаў, хоць у асноўным ехалі здаровыя, працаздольныя, ініцыятыўныя людзі. У час масавых перасяленняў узнікла [[Таварыства апекі над эмігрантамі]], віленская філія якога ў 1912 надрукавала на беларускай мове памятку з парадамі і змясціла ў ёй беларуска-англійскі размоўнік. Асноўнымі краінамі пасялення беларусаў сталі ЗША і Канада. Кампактнымі асяродкамі сяліліся яны таксама ў Бразіліі і Аргенціне. Па розных крыніцах, да Першай сусветнай вайны з Беларусі выехала ад 100 тыс. да 1 млн чал., прычым значная частка іх вярнулася дамоў. Большасць даследчыкаў схіляюцца да лічбы ў 500—600 тыс. эмігрантаў<ref>Смоліч, А. Эканамічнае становішча Беларусі перад вайною і рэвалюцыяй // Беларусь: нарысы гісторыі, эканомікі, культурнага і рэвалюцыйнага руху: калектыўная праца пад агульнай рэдакцыяй А. Сташэўскага, З. Жылуновіча і У. Ігнатоўскага з дапамогай А. Смоліча, С. Некрашэвіча і Я. Пятровіча. — Менск [Мінск]: выданне Цэнтральнага выканаўчага камітэту Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі, 1924. — [2], 322, [1] с., [5] л. табл., партр. — С. 125; Kipel, V. The early Byelorussian presence in America // Запісы БІНіМ. — 1983. — № 17. — С. 113; Панютич В. П. Социально-экономическое развитие белорусской деревни в 1861—1900 гг. / В. П. Панютич; Науч. ред. П. Г. Козловский; Акад. наук БССР, Ин-т истории. — Мн.: Навука і тэхніка, 1990. — 373, [2] c. — С. 58; Советская Белоруссия, 1990, 25 марта.</ref>. === Першая сусветная вайна, рэвалюцыі і замежныя інтэрвенцыі === [[Першая сусветная вайна]] (1914—18), Лютаўская і Кастрычніцкая рэвалюцыі (1917), германская і польская акупацыі Беларусі выклікалі значны адток беларускага насельніцтва ва ўсходнія раёны Расіі, абумовілі новую хвалю вымушаных выездаў у замежныя краіны. Са жніўня 1914 да вясны 1915 каля 318 тыс. жыхароў беларускіх губерняў трапілі ў палон або пра іх не было звестак. 3 акупіраванай тэрыторыі на работу ў Германію вывозіліся рабочыя і сяляне, а таксама ваеннапалонныя. У 1915 пры адступленні рускай арміі праводзілася тактыка «выпаленай зямлі», гвалтоўная эвакуацыя насельніцтва. Паводле акадэміка [[У. М. Ігнатоўскі|У. М. Ігнатоўскага]], каля 2 млн беларусаў добраахвотна ці прымусова перасяліліся ў цэнтральныя і ўсходнія рэгіёны Расіі (Калужская, Маскоўская, Пензенская, Разанская, Самарская, Тамбоўская, Тульская, Пскоўская, Петраградская і інш. губерні). Паводле даследаванняў беларускіх дэмографаў, 246 тыс. бежанцаў і эвакуіраваных не вярнуліся ў родныя мясціны, яшчэ 122 тыс. чал. выехалі за мяжу. Яны шукалі паратунку ў Літве, Латвіі, Эстоніі, Чэхаславакіі, Фінляндыі, Турцыі, Германіі ад ваеннага ліхалецця, белага і чырвонага тэрору (у Германіі ў пачатку 1919 знаходзілася, акрамя таго, 30—40 тыс. беларусаў-ваеннапалонных). === Міжваены перыяд === У міжваенны перыяд асаблівасці ўнутранай і знешняй беларускай міграцыі, яе характар і памеры, стан нацыянальнай самасвядомасці ў многім вызначала афіцыйная палітыка савецкай улады. Яна абумовіла першую арганізаваную палітычную эміграцыю, ядро якой склалі ўрад і вайсковыя фарміраванні [[БНР|Беларускай Народнай Рэспублікі]] (БНР), кіраўніцтва партыі беларускіх эсэраў і інш. Гэта выклікала новую з’яву ў сацыяльным складзе эміграцыі — пэўную прысутнасць інтэлігенцыі. Другая плынь міжваеннай эміграцыі — працоўная, сялянская — звязана з выездам у Амерыку і Еўропу часткі насельніцтва [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. У пошуках працы і лепшых умоў жыцця з 1924 пачалася масавая эміграцыя. Яна абумоўлена шэрагам эканамічных, сацыяльных і палітычных абставін, у якіх апынуліся беларусы паводле ўмоў Рыжскага мірнага дагавора (1921) паміж Савецкай Расіяй і Украінай з Польшчай. Нягледзячы на розныя меркаванні адносна колькасці эмігрантаў з Заходняй Беларусі, большасць айчынных і польскіх даследчыкаў схіляюцца да 180—250 тыс. чал.<ref name="ЭГБ. Т. 6-2. С. 258">ЭГБ. Т. 6-2. С. 258.</ref> У большасці сваёй эміграцыя была сялянскай і мела эканамічны характар. У невялікай колькасці эмігрыравалі інтэлігенцыя і ўдзельнікі рэвалюцыйнага руху — члены [[БСРГ|Беларускай сялянска-работніцкай грамады]] і [[КПЗБ]], якія праследаваліся польскімі ўладамі. У канцы 1930-х гг. за мяжу вымушаны былі выехаць беларускія каталіцкія святары з [[Друйскі кляштар айцоў марыянаў|Друйскага кляштара айцоў марыянаў]]. Асноўная частка беларусаў накіроўвалася ў Канаду, ЗША, Францыю, Літву, Латвію, Аргенціну, Бразілію. Значная колькасць выхадцаў з Заходняй Беларусі пасялілася ў Францыі і на амерыканскім кантыненце. Некаторыя крыніцы дазваляюць зрабіць выснову, што ад агульнай колькасці эмігрантаў з Заходняй Беларусі ў краінах Паўднёвай Амерыкі, ЗША і Канадзе асела прыкладна трэцяя частка<ref name="ЭГБ. Т. 6-2. С. 258"/>. Адна з многіх прычын такой масавай эміграцыі беларусаў за акіян у тым, што шматлікія параходныя кампаніі з мэтай атрымаць найбольшы прыбытак прыкладалі вялікія намаганні ў агітацыі сялян да пераезду. Большая частка эмігрантаў з Заходняй Беларусі накіравалася ў [[Беларусы ў Аргенціне|Аргенціну]]. Паміж рознымі палітычнымі плынямі беларускай эміграцыі існавалі разыходжанні па пытаннях барацьбы за незалежную дэмакратычную Беларусь, арыентацыі на тую ці іншую дзяржаву (Літву, Польшчу, краіны Антанты), адносін да Савецкай Беларусі. Палітыка савецкай улады і кіраўніцтва БССР у дачыненні да заходняй дыяспары вызначалася найперш ідэалагічнымі, палітычнымі матывамі — у першыя гады арыентаванасцю на сусветную рэвалюцыю, потым — на пашырэнне камуністычных ідэй, лаяльнасць да «сацыялістычнага», савецкага ладу. Гэтыя адносіны знайшлі адлюстраванне ў тэзісах ЦК [[КП(б)Б]] «Беларускі рух за кардонам» ад 16.10.1925. Прызнавалася неабходным з улікам існавання значнай працоўнай эміграцыі ў Паўночнай Амерыцы ўстанаўленне з ёю кантакту і «ажыццяўленне свайго кіраўніцтва праз мясцовую кампартыю і спецыяльна пасланых работнікаў». Адносна палітычнай эміграцыі вызначаліся меры па пашырэнні ў яе асяроддзі савецкага ўплыву, прыцягненні да супрацоўніцтва асобных груп і лідараў. Ставілася задача «працягваць работу па разлажэнню і драбленню беларускай эміграцыі, ні ў якім разе не дапускаць стварэння якіх бы там ні было беларускіх аб’яднанняў», бо гэта, на думку афіцыйных улад, затармозіць развіццё беларускага руху савецкай арыентацыі. Гэтыя высілкі ўлад далі пэўныя вынікі, але найбольш істотна на пазіцыі тагачаснай беларускай палітычнай эміграцыі паўплывалі працэсы беларусізацыі, поспехі ў адраджэнні нацыянальнай культуры, ажыццяўленні палітыкі нэпа, 1-е ўзбуйненне БССР (1924). Станоўчую ролю адыграла і прынятае ў ліпені 1923 рашэнне Прэзідыумаў ЦВК СССР і БССР аб амністыі, якая пашыралася на сялян і «выхадцаў з працоўнага асяроддзя» — удзельнікаў антысавецкіх фарміраванняў у 1918—20, а таксама на беларускіх палітычных і культурных дзеячаў, членаў урада БНР, розных палітычных партый. 3 улікам гэтых абставін некаторыя замежныя лідары палічылі савецкую ўладу здольнай ажыццявіць нацыянальна-культурнае адраджэнне і аб’яднанне Беларусі, пайшлі на кантакты з кіраўніцтвам БССР і КП(б)Б, якое згаджалася на супрацоўніцтва толькі пры ўмове ліквідацыі ўрада на эміграцыі. Частка яго членаў на чале з [[А. Цвікевіч]]ам пачала перамовы з адпаведнымі органамі Савецкай Беларусі пра роспуск [[урад БНР|урада БНР]]. ЦК КП(б)Б у пастанове ад 14.8.1925 прызнаў неабходным з гэтай мэтай правядзенне канферэнцыі ў Берліне (гл. [[Другая Усебеларуская канферэнцыя]]) пры выкананні шэрагу ўмоў: яшчэ да канферэнцыі перадача паўнамоцтваў БНР ураду БССР у форме дэкларацыі; прызнанне Мінска адзіным культурным і палітычным цэнтрам, на які павінен арыентавацца беларускі рух за мяжой; адмова ад арыентацыі на Лігу Нацый і інш. На канферэнцыі (15.10.1925) адна частка членаў урада БНР прыняла ўсе гэтыя ўмовы, другая палічыла іх «здрадай незалежнасці Беларусі» і працягвала дзейнасць за мяжой. Раскол стаў адной з многіх прычын затухання дзейнасці беларускай эміграцыі, якая ў далейшым не змагла пераадолець рознагалоссі і супярэчнасці паміж рознымі групамі і плынямі. У 1930-я гг. выезд з Савецкай Беларусі за мяжу быў практычна спынены, імкненне стала жыць у іншай дзяржаве ўспрымалася як варожасць да савецкай улады. Затое дзяржаўная палітыка садзейнічала рассяленню беларусаў па абшарах [[СССР|Савецкага Саюза]]. У 1926—38 з БССР, насельніцтва якой складала каля 5 млн чал., у іншаэтнічныя рэгіёны СССР выехала 617 тыс. (пераважна жыхары сельскай мясцовасці). Гэта было выклікана планавым наборам рабочай сілы ў аддаленыя і цяжкія для жыцця і працы рэгіёны, уцёкамі сялян у ходзе калектывізацыі, дэпартацыяй і палітычнымі рэспрэсіямі. === Другая сусветная вайна === [[Другая сусветная вайна]], у час якой тэрыторыя Беларусі стала арэнай жорсткіх баёў і працяглай акупацыі, абумовіла трэцюю масавую хвалю ўнутранай і знешняй міграцыі. 3 пачаткам вайны карэнным чынам змянілася становішча беларускіх эмігрантаў у еўрапейскіх краінах. На акупіраваных немцамі тэрыторыях апынуліся сталыя беларускія асяродкі з арганізаваным нацыянальным жыццём (у [[Прага|Празе]], [[Парыж]]ы, [[Варшава|Варшаве]] і інш.). Захоп Германіяй Польшчы і ўз’яднанне Заходняй Беларусі з БССР выклікалі выезд на захад палітычных дзеячаў, якія не мелі даверу да палітыкі савецкай улады. У Германію і на акупіраваныя ёй тэрыторыі эмігрыравалі беларусы з віленскага і іншых асяродкаў прыбалтыйскіх дзяржаў. 70—80 тыс. беларусаў, што ваявалі ў складзе польскага войска, трапілі ў нямецкі палон, а потым з канца 1939 і на працягу 1940 атрымалі права ўладкоўвацца вольнымі работнікамі. Перад вайной і ў яе пачатку павялічылася зацікаўленасць германскіх улад да беларускага пытання, рабіліся захады для выкарыстання ў сваіх мэтах рознагалоссяў, асабістых амбіцый, барацьбы за лідарства сярод беларускіх эмігрантаў, уцягвання іх у сферу ўплыву германскай палітыкі. У лістападзе 1939 пры Міністэрстве ўнутраных спраў створана [[Беларускае прадстаўніцтва]] ў [[Берлін]]е. Арганізацыю матэрыяльнай падтрымкі і культурна-асветнай працы ажыццяўлялі і грамадскія арганізацыі [[Беларускі камітэт самапомачы|Беларускага камітэта самапомачы]] (створаны летам 1940 у Берліне) і Беларускага камітэта ў Генеральнай губерні (дзейнічаў са студзеня 1940 ў Варшаве). Нявызначанасць пазіцыі кіраўніцтва Германіі напярэдадні і ў пачатку вайны адносна статусу Беларусі, пэўная зацікаўленасць беларускім пытаннем спарадзілі надзею ў часткі лідараў беларускай эміграцыі на падтрымку з боку Германіі іх памкненняў да незалежнасці Беларусі. 19.6.1941 у Берліне арганізаваны [[Беларускі нацыянальны цэнтр]]. Ва ўмовах вайны выявілася палітычнае размежаванне эміграцыі, існаванне дзвюх арыентацый. Лідары створанай летам 1940 у Варшаве Партыі беларускіх нацыяналістаў, наадварот, арыентаваліся на заходніх саюзнікаў па антыгітлераўскай кааліцыі. Каля 1,5 млн чал. былі эвакуіраваны на ўсход [[СССР]], і толькі кожны трэці потым вярнуўся на Беларусь. У ліку савецкіх ваеннапалонных за мяжой апынуліся сотні тысяч беларусаў. Паводле афіцыйных даных, амаль 400 тыс. жыхароў рэспублікі (па іншых звестках, каля 700 тыс.) былі вывезены акупантамі на працу ў Германію. Пасля рашэння СНК СССР (кастрычнік 1944) аб рэпатрыяцыі савецкіх грамадзян у краіну вярнуліся 520 тыс. беларусаў да сакавіка 1946, калі ў асноўным яна была закончана. === Пасляваенны час === Нягледзячы на прымусовы характар рэпатрыяцыі, якога Савецкі Саюз дамагаўся да сярэдзіны 1950-х гг. ад саюзнікаў і міжнародных арганізацый, сотні тысяч беларусаў апынуліся на эміграцыі. Шукаць лепшай долі на чужыне многіх падштурхнула палітыка савецкай улады перад Другой сусветнай вайной, а таксама адносіны да ваеннапалонных, якія лічыліся здраднікамі. Рэпатрыянты-афіцэры, за рэдкім выключэннем, пасля фільтрацыйных лагераў траплялі ў сістэму ГУЛАГа або на спецпасяленне. Пасля вайны на Захадзе склалася самая вялікая ў гісторыі беларускай эміграцыі палітычная плынь. Туды выехалі беларускія арганізацыі, установы і вайсковыя фарміраванні, створаныя на акупіраванай тэрыторыі: Беларуская цэнтральная рада ([[БЦР]]), галоўны штаб Саюза беларускай моладзі, Сабор епіскапаў Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы, атрады Беларускай краёвай абароны, частка інтэлігенцыі, святароў. Гэта хваля склала аснову беларускай заходняй дыяспары, якая практычна не папаўнялася ў далейшы час у сувязі з адсутнасцю права на эміграцыю з СССР. Захавалі ўсведамленне сваіх нацыянальных каранёў многія нашчадкі (дзеці і ўнукі) папярэдніх эміграцыйных хваляў. Пасля вайны ў [[ЗША]] і Канадзе пасяліліся прыкладна па 50 тыс. імігрантаў беларускага паходжання. Дзясяткі тысяч іх аселі ў Францыі, Бельгіі, Германіі, а таксама ў новых цэнтрах — Англіі, Аўстраліі. == Беларусы ў Расіі == {{main|Беларусы Расіі}} Згодна з перапісам насельніцтва 2010 года, у [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыі]] жыве 521 тысяча беларусаў. Найбольшыя беларускія групы пражываюць у Маскве і Маскоўскай вобласці, Санкт-Пецярбургу і вобласці, Калінінградскай вобласці, Карэліі. Буйная беларуская дыяспара існуе ў Сібіры. == Беларусы ва Украіне == {{main|Беларусы Украіны}} Паводле перапісу насельніцтва 2001 года, ва [[Украіна|Украіне]] налічвалася 276 тысяч беларусаў. Большасць беларусаў перасялілася ў выніку міграцый, але невялікая частка з’яўляецца і аўтахтонамі (яны жывуць на поўначы Чарнігаўскай і Ровенскай абласцей). == Беларусы ў Польшчы == {{main|Беларусы Польшчы}} Згодна з вынікамі перапісу насельніцтва 2011 года, у Польшчы налічваліся 47 тысяч беларусаў. Абсалютная іх большасць жыве ва [[Усходняя Беласточчына|Усходняй Беласточчыне]] (на сваёй этнічнай тэрыторыі). == Беларусы ў Вялікабрытаніі == {{main|Беларусы Вялікабрытаніі}} Беларускія грамадскія цэнтры ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] працуюць у Лондане, Манчэстэры, Брэдфардзе. == Беларусы ў ЗША == {{main|Беларусы ЗША}} У [[ЗША]] беларусы жывуць пераважна ў штатах Нью-Ёрк, Нью-Джэрсі, Агая, Мічыган, Пенсільванія, Ілінойс, Каліфорнія. == Гл. таксама == * [[Беларусы Аргенціны]] * [[Беларусы Арменіі]] * [[Беларусы Аўстраліі]] * [[Беларусы Казахстана]] * [[Беларусы Канады]] * [[Беларусы Нарвегіі]] * [[Беларусы Латвіі]] * [[Беларусы Літвы]] * [[Беларусы Чэхіі]] * [[Беларусы Эстоніі]] * [[Спіс арганізацый беларускай дыяспары]] {{зноскі}} == Літаратура == * ''Сяргеева Г.'' Дыяспара // {{Крыніцы/ЭГБ|3}} * ''Ціхаміраў А., Попоўская Т., Сяргеева Г., Ляднёва А., Языковіч Л.'' Эміграцыя // {{Крыніцы/ЭГБ|6-2}} == Спасылкі == * [http://ostro.by/society/belarusy-doma-i-u-svetse-naradzhenne-salidarnastsi/ Беларусы дома і ў свеце: нараджэнне салідарнасці] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170805215254/http://ostro.by/society/belarusy-doma-i-u-svetse-naradzhenne-salidarnastsi/ |date=5 жніўня 2017 }} Ostro.by * [http://www.scienceportal.org.by/diaspora/database/ Беларускія вучоныя за мяжой] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221111063035/http://www.scienceportal.org.by/diaspora/database/ |date=11 лістапада 2022 }} {{Беларуская дыяспара}} [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара| ]] 0im39vnx67r40tlqg5qpa9ztxe45x0i 0 77921 5202433 5155438 2026-09-19T19:20:07Z Odri Tiffani 22532 /* Творы */ дадатак 5202433 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Грушэцкі}} {{Картка:Асоба |імя = Алег Грушэцкі |Rodovid = 556645 }} '''Алег Леанідавіч Грушэцкі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[пісьменнік]], [[Публіцыстыка|публіцыст]], перакладчык, літаратуразнавец, грамадскі дзеяч. Аўтар літаратуразнаўчых і гістарычных артыкулаў. Адзін з заснавальнікаў «[[Аб’яднанне беларускіх скаўтаў|Аб’яднання беларускіх скаўтаў]]»<ref name="НББ">{{cite web |url=http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-SEK-ar7871165&strq=l_siz=20 |title=Грушэцкі, Алег Леанідавіч (пісьменнік ; грамадскі дзеяч ; нар. 1974) | publisher= [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|НББ]]|access-date=2023-09-09 |archive-url= https://web.archive.org/web/20231004060150/http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-SEK-ar7871165&strq=l_siz=20|archive-date= 2023-09-09}}</ref><ref name="нв">{{артыкул|загаловак=Алег Грушэцкі|спасылка=http://www.nv-online.info/attachment/395/Narodnaya_volia_07_05.pdf|выданне=[[Народная Воля]]|тып=газета|месца=Мн.|год=7 мая 2013|выпуск=3777|нумар=36|старонкі=8|issn=2071-9647|archive-url=https://web.archive.org/web/20130704063815/http://nv-online.info/attachment/395/Narodnaya_volia_07_05.pdf|archive-date=4 ліпеня 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130704063815/http://nv-online.info/attachment/395/Narodnaya_volia_07_05.pdf|archivedate=4 ліпеня 2013}}</ref><ref name="моцны">{{cite web |url=https://mocny.by/uchitsja/skautyng-u-sjercy-kazki-u-dushy/ |title=Скаўтынг у сэрцы, казкі ў душы |author=Юры Тамковіч |date=21 лютага 2020 |publisher=mocny.by |access-date=24 лютага 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200224073038/https://mocny.by/uchitsja/skautyng-u-sjercy-kazki-u-dushy/ |archive-date=24 лютага 2020 }}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся 8 мая 1974 года ў Мінску. Навучаўся ў СШ № 20 г. Мінска (сёння — [[Гімназія № 8 (Мінск)|гімназія № 8]]). У юнацтве і маладосці займаўся рознымі відамі спорту, у прыватнасці, [[в'етнам]]скім [[Баявыя мастацтвы|баявым мастацтвам]] {{нп3|Нят-Нам|Нят-Нам|ru|Нятнам}}<ref name="моцны" />. Працоўную дзейнасць пачаў у 1992 годзе са старэйшага [[завадатар]]а ў СШ № 140 г. Мінска. У 1996 годзе прайшоў навучанне ў [[Рэспубліканскі інстытут прафесійнай адукацыі|Рэспубліканскім інстытуце прафесійнай адукацыі]] па навучальным плане «Кіраванне прадпрыемствам ва ўмовах рыначнай эканомікі» з прысваеннем кваліфікацыі «Менеджар-прадпрымальнік», які скончыў на выдатна<ref name="Марціновіч">{{артыкул |аўтар= [[Дзяніс Аляксандравіч Марціновіч|Дзяніс Марціновіч]]|загаловак=У лесе, без дзяўчат і мабільнікаў |спасылка=http://www.nv-online.info/by/713/printed/122915/ |выданне=[[Народная Воля]] |тып=газета |месца= Мн.|год=12 жніўня 2016 |выпуск= 4106|нумар= 59|старонкі=4|archive-url=https://web.archive.org/web/20160824192357/http://www.nv-online.info/by/713/printed/122915/ |archive-date=2016-08-24}}</ref>. Пасля працаваў на заводзе сродкаў комплекснай аўтаматызацыі НВА «Гранат» менеджарам аддзела [[маркетынг]]у<ref name="моцны" />.<includeonly>У 2019 годзе скончыў курсы польскай мовы ў [[Польскі інстытут у Мінску|Польскім інстытуце ў Мінску]]<ref>{{cite web |url=https://novychas.by/kultura/sjarod-lepszyh-vypusknikou-polskaha-instytuta-ad |title=Сярод лепшых выпускнікоў Польскага Інстытута – адзін з аўтараў «Новага Часа» |date=2019-06-08 |publisher=[[Новы Час (газета)|Новы Час]] |access-date=2019-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190609142223/https://novychas.by/kultura/sjarod-lepszyh-vypusknikou-polskaha-instytuta-ad |archive-date=9 чэрвеня 2019 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web| date = 2019-06-07| url = http://www.instpol.by/news/Minioneprojekty/1219.html| title = Уручэнне пасведчанняў слухачам курсаў 2017/2019| publisher = Польскі інстытут у Мінску| access-date = 2019-06-09| archive-url = https://web.archive.org/web/20190819182525/http://www.instpol.by/news/Minioneprojekty/1219.html| archive-date = 19 жніўня 2019| url-status = dead}}</ref>.</includeonly> Бацька траіх дзяцей<ref>{{артыкул |аўтар=Юлія Сенькавец |загаловак=Анёлы не спяць |арыгінал=Ангелы не спят |спасылка=http://mk.by/2012/12/21/75163 |выданне=Минский курьер |тып=газ. |месца=Мінск |выдавецтва=Мінгарвыканкам |год=21 снежня 2012 |выпуск=2322 |нумар=144 |старонкі=6 |issn=1992—3031 |мова=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20160316013957/http://mk.by/2012/12/21/75163/ |archive-date=16 сакавіка 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160316013957/http://mk.by/2012/12/21/75163/ |archivedate=16 сакавіка 2016 }}</ref><ref name="Маладосць">{{артыкул|аўтар=Алег Грушэцкі|загаловак=Каралеўна і чорны бык|спасылка=http://www.maladost.lim.by/wp-content/uploads/2016/05/maladost_12_2015.pdf|выданне=[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]|тып=часопіс|год=2015|нумар=12|старонкі=25—28|archive-url=https://web.archive.org/web/20160506095813/http://www.maladost.lim.by/wp-content/uploads/2016/05/maladost_12_2015.pdf|archive-date=6 мая 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160506095813/http://www.maladost.lim.by/wp-content/uploads/2016/05/maladost_12_2015.pdf|archivedate=6 мая 2016}}</ref><ref>{{cite web|url = https://catholicnews.by/usjo-magchyma-dlja-tago-hto-veryc-svedchanne-sjam-i-grushjeckih/|title = “Усё магчыма для таго, хто верыць”. Сведчанне сям’і Грушэцкіх| author = Марта Венславовіч |date =2025-12-30 |publisher =[[Каталіцкі веснік]] |location = |page = |archive-url =https://web.archive.org/web/20251230083705/https://catholicnews.by/usjo-magchyma-dlja-tago-hto-veryc-svedchanne-sjam-i-grushjeckih/ |archive-date =2025-12-30 |access-date = 2026-01-11}}</ref>. Дачка выхоўвалася ў беларускамоўным садку<ref>{{артыкул |загаловак=Беларусікі. Проста Марыя |спасылка=http://zviazda.by/be/news/20161214/1481735156-prosta-maryya |выданне=[[Звязда (газета)|Звязда]] |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=РВУ «Звязда» |год=15 снежня 2016 |выпуск=28352 |нумар=242 |старонкі=12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161216170156/http://zviazda.by/be/news/20161214/1481735156-prosta-maryya |archive-date=16 снежня 2016 }}</ref>. == Грамадская дзейнасць == [[Файл:ГрушэцкіАБС.jpg|thumb|right|170px|Алег Грушэцкі з пасведчаннем Мінюсту аб рэгістрацыі «Аб’яднання беларускіх скаўтаў» у дзень атрымання пасведчання (12 жніўня 1992).]] З 1987 года — удзельнік таварыства «[[Талака (таварыства)|Талака]]», якое займалася адраджэннем беларускай культуры. У 1989 годзе вылучаўся на Сойме Талакі ў сябры Рады<ref name="моцны" /><ref name="Верш">{{cite web| date =1995| url = http://vershy.ru/category/aleg-grushetski| title = Біяграфія Алега Грушэцкага|publisher = Нацыянальны паэтычны партал [[Вершы.ru]]| access-date = 2023-08-29 |archive-url= https://web.archive.org/web/20231002080825/http://vershy.ru/category/aleg-grushetski|archive-date= 2023-10-02}}</ref>. Напачатку 1989 года стаў маладзёжным кіраўніком «[[Беларускі вучнёўскі саюз|Беларускага вучнёўскага саюза]]» («БВС»)<ref name="моцны" />. У жніўні 1989 года сабраў першы [[Скаўцкі рух|скаўцкі]] звяз (атрад)<includeonly>«Касінеры» (у гонар [[Касінеры|касінераў]] [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]])</includeonly>, у склад якога ўвайшлі ў асноўным вучні [[Гімназія № 8 (Мінск)|школы № 20]], а таксама сябры «БВС»<ref name="моцны" />. Створаны ім атрад, які складаўся пераважна з хлопцаў і некалькіх дзяўчат, стаў першай спробай адраджэння [[Гісторыя скаўтынгу ў Беларусі|беларускага скаўтынгу]]<ref name="Верш" />. У жніўні 1990 года прымаў удзел у адкрыцці першага заезду першага беларускамоўнага дзіцячага [[Грунвальд (летнік)|летніка «Грунвальд»]] — урачыста ўздымаў сцяг на цырымоніі адкрыцця<ref>{{артыкул |аўтар=Свэн Экдаль |загаловак=Грунвальдская (Таненбергская) бітва 1410 г. і яе адлюстраванне ў помніках XX ст. |спасылка=http://kamunikat.org/8806.html?pubid=20766 |аўтар выдання=[[Андрэй Васілевіч Дынько|Андрэй Дынько]] |выданне=[[ARCHE Пачатак|ARCHE]] |тып=часопіс |месца=Мн. |год=кастрычнік 2010 |выпуск=97 |нумар=10 |старонкі=323 |issn=1392-9682 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305084041/http://kamunikat.org/8806.html?pubid=20766 |archive-date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. Напачатку 1991 года надрукаваў першае сучаснае беларускае скаўцкае выданне — газету «[[Скаўт Беларусі]]»<ref>{{cite web |url=http://www.slounik.org/153855.html |title=Скаўт Беларусі |date=1999 |work=Дэмакратычная апазыцыя Беларусі (1956-1991). Даведнік |archive-url=https://web.archive.org/web/20130411151510/http://slounik.org/153855.html |archive-date=11 красавіка 2013 |access-date=14 верасня 2013 }}</ref>. Алег Грушэцкі быў першым (і на той час адзіным) скаўтам, які прадстаўляў Беларусь на XVII Сусветным скаўцкім [[Джамбары]] (скаўцкі злёт), які праходзіў з 8 па 16 жніўня 1991 года ў [[Паўднёвая Карэя|Паўднёвай Карэі]]<ref name="нв" /><ref>{{кніга|аўтар =Алесь Лозка |загаловак = Беларускі скаўтынг.|месца =Мн. |выдавецтва =Полымя |год =1997 |старонкі =57 |старонак =188 |isbn =985-07-0213-3 }}</ref>. У 1992 годзе стаў адным з арганізатараў Устаноўчага Сойма «Аб’яднання беларускіх скаўтаў». 21 сакавіка 1992 года, падчас Устаноўчага Сойму, Алег Грушэцкі абраны сябрам Рады «АБС». 14 жніўня 1992 года ў Рэспубліканскім скаўцкім летніку «Лясун» здаў іспыты з прысваеннем кваліфікацыі Скаўт-майстра. 15 лістапада 1992 года на сходзе па ўтварэнні Мінскай харугвы імя [[Вітаўт]]а быў абраны сябрам Рады мінскай харугвы<ref>{{кніга|аўтар =Алесь Лозка |загаловак = Беларускі скаўтынг.|месца =Мн. |выдавецтва =Полымя |год =1997 |старонкі =22 |старонак =188 |isbn =985-07-0213-3 }}</ref>. У ліпені 1993 года адкрываў першы Джамбары «[[Аб’яднанне беларускіх скаўтаў|АБС]]» — запальваў Вялікае Джамбарыйскае вогнішча<ref name="Верш" />. == Творчасць == [[Файл:Ho Shi Min. Grushetsky O.L..jpg|thumb|right|170px|Партрэт [[Ха Шы Мін]]а (Алег Грушэцкі, аловак, 1990 год).]] У юнацтве навучаўся маляванню ў беларускага скульптара [[Гэнік Лойка|Гэніка Лойкі]]<ref>{{YouTube|logo=1|id=IuodB2JTpIc|start=18m00s|title=Культурная раніца. Алег Грушэцкі}}. [[Радыё Марыя]], 23 жніўня 2023</ref>. У 1992 годзе пачаў пісаць бардаўскія ды скаўцкія песні. У 1993 годзе выступіў на «III [[Аршанская бітва (фестываль)|Беларускім фестывалі бардаўскай песні]]»<ref>{{Кніга |аўтар =Юрка Копцік |частка =Гісторыя фестываля “Аршанская бітва” |загаловак =Аршанская бітва і Аршанскі фэст: гісторыя |спасылка =https://orsha.eu/rus/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/10674 |месца =Орша |выдавецтва =Цэнтр імя Філона Кміты |год =2007 |старонкі =21—22 |старонак =36 |archive-date =12 студзеня 2021 |archive-url =https://web.archive.org/web/20210112215555/https://orsha.eu/rus/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/10674 }}</ref><includeonly>(28—29 жніўня; прысвечаны [[Бітва пад Оршай (1514)|Аршанскай бітве]])</includeonly>. Выканаў некалькі песень у музычным жанры [[блюз-рок]] на свае вершы і адну на верш [[Анатоль Сыс|Анатоля Сыса]], пасля чаго атрымаў добрыя водгукі музычных крытыкаў<ref name="Мартыненка">{{артыкул|аўтар=[[Вітаўт Міхайлавіч Мартыненка|Вітаўт Мартыненка]] |загаловак=Яшчэ адна цагліна ў падмурак адраджэння|выданне=[[Чырвоная змена]] |тып=газ. |месца=Мн. |год=2 верасня 1993 |выпуск= 13677|нумар=83 }}</ref> і быў запрошаны запісаць свае песні на «[[Першы Нацыянальны канал Беларускага радыё|Белрадыё]]». Яго песні, як вершы, упершыню былі надрукаваныя ў часопісе «[[Першацвет (часопіс)|Першацвет]]» (№ 3, 1994)<ref>{{артыкул|аўтар= Алег Грушэцкі |загаловак= Што такое скаўтынг. (Прадмова.) Вось і вечар настаў. Хай заўжды будзе так. (Вершы.) |выданне=[[Першацвет (часопіс)|Першацвет]] |тып=часопіс |месца=Мн. |выдавецтва=Полымя |год=1994 |выпуск=16 |нумар=3 |старонкі= 58—61}}</ref>. Некаторыя вершы Грушэцкага пакладзены на музыку<ref>{{YouTube|logo=1|id=rTIJ5zGLNbM|start=|title="Я беларус у душы" (на словы Алега Грушэцкага)}}. Alexander Skory, 19 лістапада 2021.</ref>. Таксама ён удала спалучае ў сваёй паэзіі міжжанравы сінтэз (напрыкалад, японскі [[Танка (паэзія)|танка]] і [[акраверш]]), абнаўлючы такім чынам некаторыя паэтычныя формы<ref name="ReferenceA">{{кніга|аўтар =[[Таццяна Пятроўна Барысюк|Барысюк, Т.П.]] |частка =Хоку і танка ў сучаснай беларускай паэзіі |загаловак =Беларуская літаратура і літаратуразнаўства: зборнік навуковых артыкулаў (да 90-годдзя Інстытута літаратуразнаўства імя Янкі Купалы) / Нац. акад. навук Беларусі [і інш.] |адказны =уклад. Н. В. Якавенка; навук. рэд. І. В. Саверчанка |месца =Мн. |выдавецтва =Інстытут літаратуразнаўства НАН Беларусі, ВД «Беларуская навука» |год =2022 |старонкі =269—278 |старонак = 507 |isbn =978-985-08-2897-2 }}</ref>. Алег Грушэцкі піша казкі, [[фэнтэзі]] і вершы на беларускай мове<ref name="нв" /><ref>{{cite web| date =5 сакавіка 2012| url =http://news.21.by/society/2012/03/05/479857.html| title =Паэты Уздзеншчыны сустрэліся з Дзяржынскімі творцамі| publisher =news.21.by| access-date =20 ліпеня 2012| archive-url =https://web.archive.org/web/20160305073917/http://news.21.by/society/2012/03/05/479857.html| archive-date =5 сакавіка 2016}}</ref><includeonly>. Таксама друкуецца на польскай і украінскай мовах</includeonly>. На думку Алега Грушэцкага, беларускую літаратуру вылучае дух таямнічасці і загадкавасці, пэўнай містычнасці і міфалагічнасці<ref>{{cite web |url=http://www.velvet.by/shopwindow/uspeshnaya-zhizn/velvetovye-intervyu/velvetavae-nterv-yu-slova-chytachu |title=VELVETавае інтэрв’ю. Слова чытачу: Алег Грушэцкі |author=[[Ганна Севярынец]] |date=28 студзеня 2015 |publisher=[[Velvet.by]] |access-date=25 красавіка 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210817214629/https://www.velvet.by/shopwindow/uspeshnaya-zhizn/velvetovye-intervyu/velvetavae-nterv-yu-slova-chytachu |archive-date=17 жніўня 2021 |url-status=dead }}</ref>. Літаратуру ён лічыць «''неад’емнай часткай культуры, тым, на чым адбываецца фарміраванне свядомасці нацыі, яе выхаванне, будуецца менталітэт. А таксама фарміруецца культурны і інтэлектуальны ўзровень тых, хто падрастае''»<ref name="моцны" />. [[Файл:Children's writers from Belarus.jpg|thumb|right|240px|На Міжнародным форуме даследчыкаў беларускай казкі разам з іншымі беларускімі дзіцячымі пісьменнікамі (2023).]] Публікаваўся са сваімі творамі, а таксама з [[Літаратуразнаўства|літаратуразнаўчымі]], [[Біяграфія|біяграфічнымі]] і [[Публіцыстыка|публіцыстычнымі]] артыкуламі ў беларускіх газетах «[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]», «[[Настаўніцкая газета]]», «[[Культура (газета)|Культура]]», «[[Звязда (газета)|Звязда]]», «Белорусская нива» («[[Сельская газета]]»)<includeonly>, «[[Народная Воля]]», «[[Наша слова (1990)|Наша слова]]», «[[Новы Час (газета)|Новы Час]]», польскай «[[Gazeta Polska Codziennie]]»</includeonly>, у часопісах «[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]»<ref>{{артыкул |аўтар=Наста Грышчук |загаловак=Ударны ліпень |спасылка=http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2015/08/31-2015.pdf |выданне=Літаратура і мастацтва |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=СПБ, РВУ «Звязда» |год=7 жніўня 2015 |выпуск=4831 |нумар=31 |старонкі=6 |archive-url=https://web.archive.org/web/*/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2015/08/31-2015.pdf |archive-date=11 кастрычніка 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151011114326/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2015/08/31-2015.pdf |archivedate=11 кастрычніка 2015 }}</ref>, «[[Буся (часопіс)|Буся]]», «[[Бярозка (часопіс)|Бярозка]]», «[[Вясёлка (часопіс)|Вясёлка]]», «[[Першацвет (часопіс)|Першацвет]]», «[[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]]»<includeonly>, украінскім часопісе «[[Колобочок]]»<ref>{{артыкул|аўтар=Олег Грушецький |загаловак=Чому у звірів шуби різні |выданне=[[Колобочок]] |тып=часопіс|месца=Чарнаўцы |выдавецтва= Друк Арт|год=2022 |нумар=12 |старонкі= 7—9|мова=uk}}</ref>, польскіх навукова-гістарычных часопісах «[[Mówią Wieki]]», «[[Rocznik Lubelski]]»</includeonly>. Прымае ўдзел у творчых імпрэзах Паэтычнага тэатра «[[Паэтычны тэатр «Арт.С»|Арт. С]]»<ref>{{cite web| date =2018-12-02| url =https://novychas.by/kultura/paetyczny-teatr-art-s-zapraszae-na-tvorczy-vecza| title = Паэтычны тэатр «Арт.С» запрашае на творчы вечар |publisher =Новы Час| access-date = 2019-06-10}}</ref><ref>{{артыкул |аўтар=Інга Вінарская |загаловак=Прывітанне ад Таццян для «Беларускай хаткі» |спасылка=http://naszaslowa.by/wp-content/uploads/2014/05/2aoknash7i.pdf |выданне=[[Наша слова (1990)|Наша слова]] |тып=газ. |выдавецтва=[[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|Таварыства беларускай мовы]] |год=12 лютага 2020 |выпуск=1470 |нумар=7 |старонкі=3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200224065608/http://naszaslowa.by/wp-content/uploads/2014/05/2aoknash7i.pdf |archive-date=24 лютага 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200224065608/http://naszaslowa.by/wp-content/uploads/2014/05/2aoknash7i.pdf |archivedate=24 лютага 2020 }}</ref>. У 2023 годзе ў межах III Міжнароднага форума даследчыкаў беларускай казкі, які праводзіўся [[Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі|Цэнтрам даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]], прымаў удзел у круглым стале «Сучасная літаратурная казка: суадносіны фальклорнай і літаратурнай традыцыі»<ref>{{cite web |url= https://www.4-4.by/news/amataram-belaruskay-kazki|title= Аматарам беларускай казкі |date= 2023-05-19 | publisher= [[Чатыры чвэрці]]|access-date=2023-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230522105842/https://www.4-4.by/news/amataram-belaruskay-kazki |archive-date= 2023-05-22}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=[[Таццяна Пятроўна Барысюк|Таццяна Барысюк]] |загаловак= Казка: набыткі і планы |спасылка= https://zviazda.by/sites/default/files/25-2023.pdf|выданне= [[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]|тып=газ. |месца=Мн. |выдавецтва=РВУ «Звязда» |год=2023-06-23 |выпуск= 5234 |нумар= 25|старонкі= 14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230623205132/https://zviazda.by/sites/default/files/25-2023.pdf |archive-date=2023-06-23}}</ref>. Казка «[[Жаўнер і вужалка]]» увайшла ў лонг-ліст IV міжнароднага літаратурнага конкурсу «Рускі Гофман — 2019» ў намінацыі «Проза казачная, фантазійная»<ref>{{кніга|аўтар =Бартфельд, Б. Н. |частка =Лонг-лист IV международного литературного фестиваля-конкурса «Русский Гофман2019». Проза сказочная, фантазийная |загаловак =Альманах «Русский Гофман — 2019» |спасылка =https://ridero.ru/books/almanakh_russkii_gofman_2019/freeText |месца =Калининград |выдавецтва =Издательские решения |год = 2019|старонкі = 20|старонак = 340 |isbn =978-5-0050-8134-6 }}</ref>. Кніга «[[Краіна Вымярэнія]]» ў 2019 годзе ўвайшла ў ТОП-10 найлепшых кніг для дзяцей на беларускай мове (па версіі <includeonly>[[TUT.BY]] і</includeonly>доктара філалагічных навук літаратуразнаўцы [[Ганна Мікалаеўна Кісліцына|Ганны Кісліцынай]])<ref>{{cite web|url= https://news.tut.by/culture/664966.html|title= 10 лучших детских книг 2019 года|author= [[Ганна Мікалаеўна Кісліцына|Ганна Кісліцына]]|date= 2019-12-13|publisher= [[TUT.BY]]|access-date= 2019-12-15|lang= ru|archive-url= https://web.archive.org/web/20191215185658/https://news.tut.by/culture/664966.html|archive-date= 15 снежня 2019}}</ref>, а ў 2020 годзе — у ТОП-12 беларускіх дзіцячых выданняў (па версіі газеты «[[Звязда (газета)|Звязда]]» і літаратурнага крытыка [[Людміла Рублеўская|Людмілы Рублеўскай]])<ref>{{cite web |url= http://zviazda.by/be/news/20201229/1609255636-yakuyu-knigu-paklasci-dzicyaci-pad-yolachku-top-12-belaruskih-dzicyachyh |title=Якую кнігу пакласці дзіцяці пад ёлачку? Топ-12 беларускіх дзіцячых выданняў — 2020 |author=[[Людміла Рублеўская]] |date= 30 снежня 2020 | publisher= [[Звязда (газета)|Звязда]]|access-date=2020-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201230131819/http://zviazda.by/be/news/20201229/1609255636-yakuyu-knigu-paklasci-dzicyaci-pad-yolachku-top-12-belaruskih-dzicyachyh |archive-date= 2020-12-30}}</ref>. == Узнагароды == * 2 месца на конкурсе [[Таварыства беларускай мовы]] на тэму «Гуманітарныя навукі. Персаналіі» — ''за артыкул «Беларускае фэнтэзі»'' ([[2015 год у гісторыі літаратуры|2015]])<ref>{{cite web |url= http://tbm-mova.by/news_1200.html|title=Вынікі конкурсу артыкулаў у Вікіпедыі |date=28 чэрвеня 2015 |publisher=[[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|ТБМ]] |access-date=26 ліпеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150726105358/http://tbm-mova.by/news_1200.html |archive-date=26 ліпеня 2015}}</ref><ref>{{артыкул |аўтар=[[Югася Каляда|Яўгенія Парашчанка]] |загаловак=Вынікі конкурсу артыкулаў у Вікіпедыю |спасылка=http://naszaslowa.by/wp-content/uploads/2014/05/5anash26i.pdf |выданне=[[Наша слова (1990)|Наша слова]] |тып=газета |выдавецтва=ТБМ |год=30 чэрвеня 2015 |выпуск=1229 |нумар=26 |старонкі=5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190303111059/http://naszaslowa.by/wp-content/uploads/2014/05/5anash26i.pdf |archive-date=3 сакавіка 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190303111059/http://naszaslowa.by/wp-content/uploads/2014/05/5anash26i.pdf |archivedate=3 сакавіка 2019 }}</ref>; * дыплом І ступені рэспубліканскага конкурсу навукова-даследчых работ «Памяць роду: мінулае вачыма сучаснікаў» у намінацыі «Гісторыя ўласнага роду, сям’і» ([[2016 год у гісторыі літаратуры|2016]])<ref>{{cite web |url=http://www.rs.unibel.by/main.aspx?guid=1281 |title=Вынікі рэспубліканскага конкурсу “Памяць роду: мінулае вачыма сучаснікаў” |date=14 лістапада 2016 |publisher=час. «[[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]]» |access-date=19 лістапада 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161122080708/http://www.rs.unibel.by/main.aspx?guid=1281 |archive-date=22 лістапада 2016 }}</ref>; * 1 месца ў конкурсе «Культурны ракурс» газеты «[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]» ([[2017 год у гісторыі літаратуры|2017]]) <ref>{{артыкул |загаловак= Культурны ракурс |спасылка= http://zviazda.by/sites/default/files/1-2017.pdf |выданне= [[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]] |тып= газета |месца= Мн. |выдавецтва= СПБ, РВУ «Звязда» |год= 6 студзеня 2017 |выпуск= 4904 |нумар= 1 |старонкі= 16 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170124195848/http://zviazda.by/sites/default/files/1-2017.pdf |archive-date= 24 студзеня 2017 }}</ref>. {|align="center" !colspan="4"| ||| [[Файл:Gruszecki RodnajeSłowa.jpg|міні|none|220px|Узнагароджанне дыпломам I ступені на рэспубліканскім конкурсе навукова-даследчых работ «Памяць роду: мінулае вачыма сучаснікаў»]] ||| [[Файл:GruszeckiZwiazda.jpg|міні|none|190px|Алег Грушэцкі і галоўны рэдактар газеты «Літаратура і мастацтва» [[Ларыса Іванаўна Цімошык|Ларыса Цімошык]] падчас узнагароджання дыпломам за 1-е месца ў конкурсе «Культурны ракурс»]] ||| |} == Крытыка і ацэнка творчасці == === Паэзія === [[Файл:Grushecki&Art-s.jpg|thumb|right|270px|Алег Грушэцкі чытае свае вершы на 15-годдзі [[Паэтычны тэатр «Арт.С»|Паэтычнага тэатра «Арт. С»]].]] Лігвіст і выкладчык кафедры англійскай мовы [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|ГДУ імя Ф. Скарыны]] Вікторыя Старакожава адзначае, што лірычная паэзія Грушэцкага падобна на рамантычнае прызнанне ў лісце каханай, напоўненае шчырымі і чыстымі словамі любові, дзе паэт па-майстэрску падбірае словы для свайго пранікнёнага прызнання. Так, у вершы Алега Грушэцкага «Чыстае каханне» канцэпт «''каханне''» выступае як энэргія, якая рухае жыццём і натхняе на напісанне вершаў. Яго творы лінгвіст параўноўвае з творчасцю амерыканскага паэта Джэка Гілберта{{Sfn|Старокожева|2016|с=88, 89}}. Станоўчыя водгукі атрымала і выступленне Алега Грушэцкага, як барда. Музыказнаўца [[Вітаўт Мартыненка]] ў газеце «[[Чырвоная змена]]», у сваім артыкуле прысвечаным «III [[Аршанская бітва (фестываль)|Беларускаму фестывалю бардаўскай песні]]» так пісаў пра яго: {{Цытата|Не падмануў фестываль і спадзяванняў тых, хто ад фестываляў чакае ў першую чаргу адкрыццяў. Імі сталі магіляўчанін Алесь Аўраменка, мінчук Алег Грушэцкі. Мяне асабіста найбольш уразіў апошні, які стварыў нечаканы вобраз гэткага беларускага панк-барда. Хацелася б, каб Алег працягваў творчасць у знойдзенай плыні…<ref name=" Мартыненка" />|}} Літаратуразнаўца і навуковы супрацоўнік аддзела ўзаемасувязей літаратур «[[Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі|Цэнтра даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі]]» [[Таццяна Пятроўна Барысюк|Таццяна Барысюк]] заўважае, што Грушэцкі ўдала спалучае ў сваёй паэзіі міжжанравы сінтэз (напрыкалад, японскі [[Танка (паэзія)|танка]] і [[акраверш]]), абнаўлючы такім чынам некаторыя паэтычныя формы<ref name="ReferenceA"/>. А створаную Грушэцкім нізку [[Купалле|купальскіх]] вершаў у такіх разнастайных паэтычных жанрах, як газель, [[рубаі]], [[Хайку|хоку]] і [[Танка (паэзія)|танка]], літаратуразнаўца Таццяна Барысюк акрэсліла, як «''унікальны феномен, бо ў названых тэкстах ён аб'ядноўвае ўсходнія формы з беларускім нацыянальным зместам, а менавіта з купальскімі народнымі традыцыямі''»<ref>{{артыкул |аўтар=[[Таццяна Пятроўна Барысюк|Барысюк, Т.П.]] |загаловак=Спецыфіка рубаі ў беларускай паэзіі канца ХХ – пачатку ХХІ ст. |спасылка=https://vestihum.belnauka.by/jour/article/view/1033/895 |аўтар выдання= |выданне=[[Весці Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] |тып=часопіс |месца=Мн. |выдавецтва=[[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|АН Беларусі]] |год=2024 |том=69 |нумар=3 |старонкі=235 |isbn= |issn= |archive-url=https://web.archive.org/web/20240813131930/https://vestihum.belnauka.by/jour/article/view/1033/895 |archive-date=13 жніўня 2024 }}</ref>. Таксама літаратурны крытык Таццяна Барысюк адзначае, што: «''Спецыфіка сучасных беларускіх рубаі заключаецца ў тым, што ў іх адбіваюцца родная этнанацыянальная ментальнасць і айчынныя рэаліі (прырода і культура). З прааналізаваных твораў апошняе найбольш яскрава выявілася ў рубаі А. Грушэцкага, у творы “Мне прыязджаць заўжды дадому...”''»<ref>{{артыкул |аўтар=[[Таццяна Пятроўна Барысюк|Барысюк, Т.П.]] |загаловак=Спецыфіка рубаі ў беларускай паэзіі канца ХХ – пачатку ХХІ ст. |спасылка=https://vestihum.belnauka.by/jour/article/view/1033/895 |аўтар выдання= |выданне=[[Весці Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] |тып=часопіс |месца=Мн. |выдавецтва=[[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|АН Беларусі]] |год=2024 |том=69 |нумар=3 |старонкі=238 |isbn= |issn= |archive-url=https://web.archive.org/web/20240813131930/https://vestihum.belnauka.by/jour/article/view/1033/895 |archive-date=13 жніўня 2024 }}</ref>. === Проза === Літаратурны крытык [[Кася Іофе]] з [[Кракаў]]скага [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскага ўніверсітэта]] (Польшча) лічыць пісьменніка Алега Грушэцкага адным з найлепшых беларускіх дзіцячых фантастаў<ref>{{cite web| author =Olga Wójcik| date =2021-08-23| url =https://radiozkultura.pl/podcasty/bialoruska-literatura-dla-dzieci/ | title =Bialoruska literatura dla dzieci (ад 27 хв. 25 с.)|publisher =Radio z QLTURĄ| access-date = 2021-08-07| lang =pl }}</ref>. [[Файл:KnightJankaGrushecki.jpg|thumb|right|240px|Алег Грушэцкі з трылогіяй «[[Рыцар Янка і каралеўна Мілана]]».]] Навуковы супрацоўнік [[Літаратурны музей Максіма Багдановіча|Дзяржаўнага літаратурнага музея імя Максіма Багдановіча]] літаратурны крытык газеты «[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]» [[Таццяна Будовіч|Яна Будовіч]] кажа, што ў казках Алега Грушэцкага можна знайсці [[Алюзія|алюзіі]] і на дарослыя праблемы, а ў казцы «[[Рыцар Янка і каралеўна Мілана]]» можна пабачыць [[Алюзія|алюзію]], адсыл на «[[Дзікае паляванне караля Стаха]]». Пры гэтым дабро ў яго казцы перамагае зло, якія б хітра-мудрагелістыя спосабы падману яно б не вынаходзіла. Юным героям кнігі ўласцівыя еднасць, дабрыня, ахвярнасць, велікадушнасць і арыентаванасць у бок святла. Усё гэта спрыяе здзяйсненню самых смелых дзіцячых памкненняў<ref>{{артыкул |аўтар=[[Таццяна Будовіч|Яна Будовіч]] |загаловак=Дабрыня супраць злых чараў |спасылка=http://www.sozvuchie.zviazda.by/literaturnaya-kritika/dabrynya-suprats-zlykh-chara.html |выданне=[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]] |тып=газета |месца=Мн. |год=18 чэрвеня |нумар=24 |старонкі=6 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210622152338/http://www.sozvuchie.zviazda.by/literaturnaya-kritika/dabrynya-suprats-zlykh-chara.html |archive-date=22 чэрвеня 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210622152338/http://www.sozvuchie.zviazda.by/literaturnaya-kritika/dabrynya-suprats-zlykh-chara.html |archivedate=22 чэрвеня 2021 }}</ref>. Звяртае ўвагу на кнігу Алега Грушэцкага «Рыцар Янка і каралеўна Мілана» і літаратуразнаўца [[Таццяна Пятроўна Барысюк|Таццяна Барысюк]], якая ў маі 2021 года ў Нацыянальнай акадэміі навук на II Міжнародным форуме даследчыкаў беларускай казкі прадставіла даклад «Ідэйна-вобразныя пошукі ў кнізе казак Алега Грушэцкага „Рыцар Янка і каралеўна Мілана. Таямнічае каралеўства“». Таццяна Барысюк адзначае, што дадзены твор з’яўляецца высокамастацкім, сімволіка-алегарычным, і базуецца на беларускім фальклоры. На яе думку кніга мае выхаваўчы эфект, яна вучыць дзяцей быць смелымі{{Sfn|Барысюк|2022|с=149}}. У кнізе выказваецца ідэя неабходнасці шанаваць свой род і ганарыцца сваімі продкамі, ідэя перамогі дабра над ліхам, праўды над тыраніяй{{Sfn|Барысюк|2022|с=146}}. Дадзеная казка спалучае ў сабе рысы чарадзейнай і сацыяльна-бытавой, ёсць у ёй і элементы авантурна-[[Прыгодніцкая літаратура|прыгодніцкай]] прозы{{Sfn|Барысюк|2022|с=148}}. Твор з’яўляецца сучаснай матыватарскай ідэяй аб смеласці, якая вызваляе і выратоўвае, а сама казка Алега Грушэцкага дынамічная, дыялогі персанажаў поўныя патрыятычнага і гераічнага пафасу{{Sfn|Барысюк|2022|с=149}}. Літаратуразнаўца і крытык Таццяна Барысюк таксама лічыць, што твор мае высокія шанцы на паспяховую інсцэніроўку ў [[тэатр]]ы або экранізацыю ў [[Кінамастацтва|кіно]]{{Sfn|Барысюк|2022|с=149}}. == Фільмаграфія == {{УФільмеВерх}} {{УФільме|2015|[[ГараШ]]|ГараШ|Аўтамеханік}} {{УФільме|2016|[[PARTY-zan фільм]]|PARTY-zan фильм|Вайсковец, жыхар памежнага раёна}} {{УФільмеНіз}} == Бібліяграфія == [[Файл:Family Program Grushecki.mp3|thumb|Інтэрв’ю Алега Грушэцкага на [[Першы Нацыянальны канал Беларускага радыё|Белрадыё]] для «Сямейнай праграмы» пра кнігу «Рыцар Янка і каралеўна Мілана».]] * {{кніга|аўтар =Грушэцкі А. |загаловак = [[Краіна Вымярэнія]]|месца =Мн.|выдавецтва = [[Кнігазбор]]|год = 2019 |старонак = 26|isbn =978-985-7227-01-3 }} * {{кніга|аўтар =Грушэцкі А. |загаловак = [[Рыцар Янка і каралеўна Мілана]]. Таямнічае каралеўства|месца =Мн.|выдавецтва = [[Чатыры чвэрці]]|год = 2021 |старонак = 224|isbn = 978-985-581-420-8 }} * {{кніга|аўтар =Грушэцкі А. |загаловак = Рыцар Янка і каралеўна Мілана. Каралеўству патрэбны героі|месца =Мн.|выдавецтва = Чатыры чвэрці|год = 2022 |старонак = 276|isbn = 978-985-581-506-9 }} * {{кніга|аўтар =Грушэцкі А. |загаловак = Рыцар Янка і каралеўна Мілана. Агонь і лёд|месца =Мн.|выдавецтва = Чатыры чвэрці|год = 2023 |старонак = 272|isbn = 978-985-581-632-5 }} === У зборніках === * {{кніга|аўтар =Грушэцкі А. |частка =[[Жаўнер і вужалка]] |загаловак = [[Нявеста для Базыля|Нявеста для Базыля: казкі]] |адказны =уклад. [[Аксана Спрынчан|А. Спрынчан]] |месца = Мн.|выдавецтва =[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 2017 |старонкі =52—70 |старонак =214 |серыя =Беларуская аўтарская казка }} * {{кніга|аўтар =Грушэцкі А.|частка =Дзяцей ён выхоўваў у любові да кніг. Пра педагога Янку Маўра|загаловак =Янка Маўр. Наш вечны рабінзон: штрыхі да партрэта |адказны =уклад. [[Марыя Міхайлаўна Міцкевіч|М. Міцкевіч]]|месца = Мн.|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]|год =2018 |старонкі =85—88 |старонак = 127|серыя = [[Жыццё знакамітых людзей Беларусі|ЖЗЛБ]]}} * {{кніга|аўтар =Грушэцкі А. |частка =Шыншыла (верш-скарагаворка) |загаловак =Літаратурнае чытанне. 4 клас. Чытаем разам з буслікам |спасылка =https://belknigi.by/product/litaraturnae-chytanne-4-klas-chytaem-razam-z-buslikam/ |адказны =уклад. Т. А. Калінічэнка |месца =Мн. |выдавецтва =Сэр-Віт |год =2020 |старонкі =4 |старонак =72 |серыя = Школьная праграма}} * {{кніга|аўтар =Грушэцкі А. |частка = Як Ясь братоў ленавацца адвучыў|загаловак = Бульбінка: творы пра любімую беларусамі бульбу |адказны =уклад. [[Аксана Спрынчан|А. Спрынчан]] |месца = Мн.|выдавецтва =Мастацкая літаратура |год = 2021 |старонкі =86—88 |старонак =94 |серыя =[[Нашы сімвалы]] }} === Творы === {{Бібліяграфія |Група твораў1= Казкі |Спіс твораў1= «Цямлівы кот і шляхецкі сын»<ref>{{cite web |url= http://www.veselka.by/?p=7317|title= Цямлівы кот і шляхецкі сын| author= Алег Грушэцкі |date=4 сакавіка 2015 |publisher=часопіс «[[Вясёлка (часопіс)|Вясёлка]]» |access-date=2015-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151011103040/http://www.veselka.by/?p=7317|archive-date=11 кастрычніка 2015}}</ref> (2015) • «[[Жаўнер і вужалка]]»<ref>{{артыкул|аўтар= Алег Грушэцкі |загаловак=Жаўнер і вужалка |спасылка=https://zviazda.by/sites/default/files/mal7_2015.pdf |выданне=[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]] |тып= часопіс|год=2015 |нумар=7 |старонкі=15—22|archive-url=https://web.archive.org/web/*/http://www.lim.by/limbyfiles/mal7_2015.pdf|archive-date=11 кастрычніка 2015}}</ref><ref>{{кніга|аўтар =Алег Грушэцкі |частка =Жаўнер i вужалка |загаловак = [[Нявеста для Базыля|Нявеста для Базыля: казкі]] |адказны =уклад. [[Аксана Спрынчан|А. Спрынчан]] |месца = Мн.|выдавецтва =[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 2017 |старонкі =52—70 |старонак =214 |серыя =Беларуская аўтарская казка }}</ref> (2015) • «Каралеўна і чорны бык»<ref name="Маладосць" /> (2015) • «Вавельскі цмок»<ref>{{cite web |url=http://www.veselka.by/?p=9107 |title=Вавельскі цмок |author=Алег Грушэцкі |date=12 жніўня 2016 |publisher=часопіс «Вясёлка» |access-date=24 кастрычніка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161121042031/http://www.veselka.by/?p=9107 |archive-date=21 лістапада 2016 }}</ref> (аўтарскі пераказ легенды) (2016) • «Лепельскі цмок»<ref>{{cite web |url=http://www.veselka.by/?p=9237 |title=Лепельскі цмок |author=Алег Грушэцкі |date=20 верасня 2016 |publisher=часопіс «Вясёлка» |access-date=24 кастрычніка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807100316/http://www.veselka.by/?p=9237 |archive-date=7 жніўня 2020 }}</ref><ref>''Алег Грушэцкі''. Лепельскі Цмок // Лепельскі край. – 2016. – № 67. – С. 6.</ref> (2016) • «Варшаўская сірэнка»<ref>{{cite web |url=http://www.veselka.by/?p=10069 |title=Варшаўская сірэнка |author=Алег Грушэцкі |date=11 сакавіка 2017 |publisher=часопіс «Вясёлка» |access-date=23 мая 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807093012/http://www.veselka.by/?p=10069 |archive-date=7 жніўня 2020 }}</ref> (аўтарскі пераказ легенды) (2017) • «Мінскі цмок»<ref>{{артыкул|аўтар=Алег Грушэцкі|загаловак=Мінскі цмок |выданне=[[Бярозка (часопіс)|Бярозка]] |тып=часопіс |месца=Мн. |год=2020 |выпуск=1100 |нумар= 1|старонкі=28—31 }}</ref> (2020) • «Чаму ў звяроў футры розныя»<ref>{{артыкул |аўтар=Алег Грушэцкі |загаловак=Чаму ў звяроў футры розныя |спасылка=https://vk.com/@veselkaby-chamu-zvyaro-futry-roznyya |выданне=[[Вясёлка (часопіс)|Вясёлка]] |тып=часопіс |месца=Мн. |год=2022 |выпуск=790 |нумар=12 |старонкі=8—9 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230101094908/https://vk.com/@veselkaby-chamu-zvyaro-futry-roznyya |archive-date=1 студзеня 2023 }}</ref> (2022) • «Князь і бусел, ці чаму буслы каля чалавека жывуць» (2026)<ref>{{артыкул|аўтар=Алег Грушэцкі |загаловак= Князь і бусел, ці чаму буслы каля чалавека жывуць|спасылка= |выданне=Вясёлка |тып=час. |год= 2026 |нумар=8 |старонкі= 10—11|doi= |issn=}}</ref> |Група твораў2= Вершы (надрукаваныя) |Спіс твораў2= * {{артыкул|аўтар= Алег Грушэцкі |загаловак= Вось і вечар настаў. Хай заўжды будзе так (варыяцыя на тэму песні «Let It Be») |выданне=[[Першацвет (часопіс)|Першацвет]] |тып=часопіс |месца=Мн. |выдавецтва=Полымя |год=1994 |выпуск=16 |нумар=3 |старонкі= 58—61}} * {{артыкул|аўтар= Алег Грушэцкі|загаловак=Ветлівы Мінск |выданне= [[Сельская газета|Белорусская нива]]|тып=газета|месца=Мн. |выдавецтва=Савет Федэрацыі прафсаюзаў Беларусі |год=25 кастрычніка 2013 |выпуск=20340 |нумар= 193|старонкі= 1}} * {{артыкул|аўтар= Алег Грушэцкі|загаловак=Зямля, дзе мы жывем |выданне=[[Сельская газета]] |тып= газета|месца=Мн. |выдавецтва=Савет Федэрацыі прафсаюзаў Беларусі |год=24 мая 2014|выпуск= 20438|нумар=57 |старонкі=1 }} * {{артыкул|аўтар= Алег Грушэцкі|загаловак= Зіма. Вясна. Лета. Восень|спасылка= http://main.lim.by/wp-content/uploads/2016/01/1-2016.pdf|выданне= [[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]|тып= газета|месца= Мн.|выдавецтва= [[Выдавецкі дом «Звязда»]]|год= 6 студзеня 2016|нумар= 1|старонкі= 4|archive-url= https://web.archive.org/web/20180417024841/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2016/01/1-2016.pdf|archive-date= 17 красавіка 2018|archiveurl= https://web.archive.org/web/20180417024841/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2016/01/1-2016.pdf|archivedate= 17 красавіка 2018}} * {{артыкул|аўтар= Алег Грушэцкі|загаловак=Прыгажэйшая за кветкі. Чыстае каханне. Белая ружа, чырвоная ружа. Начныя пацалункі |спасылка=http://zviazda.by/sites/default/files/15-2017.pdf |выданне=Літаратура і мастацтва |тып= газета |месца= Мн.|выдавецтва=РВУ «Звязда» |год=14 красавіка 2017|выпуск=4918 |нумар=15 |старонкі=8 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170421134234/http://zviazda.by/sites/default/files/15-2017.pdf |archive-date=21 красавіка 2017}} * {{артыкул |аўтар=Алег Грушэцкі |загаловак=Коцік. Багоўка |спасылка=http://www.veselka.by/?p=8481 |выданне=[[Вясёлка (часопіс)|Вясёлка]] |тып=часопіс |месца=Мн. |год=2016 |выпуск=707 |нумар=2 |старонкі=21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160805115218/http://www.veselka.by/?p=8481 |archive-date=5 жніўня 2016 }} * {{артыкул |аўтар=Алег Грушэцкі |загаловак=Жук. Котка. Лось. Рыбак. Шыншыла |спасылка=https://adu.by/images/2019/12/busya-5-2019.pdf |выданне=[[Буся (часопіс)|Буся]] |тып=часопіс |месца=Мн. |выдавецтва=Рэдакцыя часопіса «[[Вясёлка (часопіс)|Вясёлка]]» |год=2019 |выпуск=38 |нумар=5 |старонкі=6—7 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200201175030/https://adu.by/images/2019/12/busya-5-2019.pdf |archive-date=1 лютага 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200201175030/https://adu.by/images/2019/12/busya-5-2019.pdf |archivedate=1 лютага 2020 }} * {{кніга |аўтар =Алег Грушэцкі |частка =Шыншыла (верш-скарагаворка) |загаловак =Літаратурнае чытанне. 4 клас. Чытаем разам з буслікам |спасылка =https://belknigi.by/product/litaraturnae-chytanne-4-klas-chytaem-razam-z-buslikam/ |адказны =уклад. Т. А. Калінічэнка |месца =Мн. |выдавецтва =Сэр-Віт |год =2020 |старонкі =4 |старонак =72 |серыя =Школьная праграма |archive-url =https://web.archive.org/web/20210712144437/https://belknigi.by/product/litaraturnae-chytanne-4-klas-chytaem-razam-z-buslikam/ |archive-date =12 ліпеня 2021 }} |Група твораў3= Пераклады з польскай мовы |Спіс твораў3=«Казуха Ілгуха»<ref>{{cite web|url= http://www.veselka.by/?p=8929|title= Казуха Ілгуха|date= 7 чэрвеня 2016|publisher= часопіс «Вясёлка»|access-date= 31 снежня 2017|archive-date= 28 студзеня 2018|archive-url= https://web.archive.org/web/20180128195755/http://www.veselka.by/?p=8929|url-status= dead}}</ref> (2016; {{lang-pl|[[:pl:Kozucha Kłamczucha|Kozucha Kłamczucha]])}} |Група твораў4= |Спіс твораў4= |Група твораў5= |Спіс твораў5= |Група твораў6= |Спіс твораў6= |Група твораў7= |Спіс твораў7= |Група твораў8= |Спіс твораў8= }} === Артыкулы === {{Урэзка | ##Шырыня = 90% | Змест = {{Схаваны |##Выраўноўванне = right |Фон_загалоўку= #B4CDCD |Загаловак = Артыкулы на беларускай мове |Утрыманне = '''''Літаратуразнаўчыя:''''' * {{артыкул |аўтар=Алег Грушэцкі |загаловак=Беларускі дэтэктыў. Міфы і рэальнасць |спасылка=http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/07/28-2014.pdf |выданне=[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]] |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=[[Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005)|СПБ]], [[Выдавецкі дом «Звязда»|РВУ «Звязда»]] |год=18 ліпеня 2014 |выпуск=4777 |нумар=28 |старонкі=6 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140722162925/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/07/28-2014.pdf |archive-date=22 ліпеня 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140722162925/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/07/28-2014.pdf |archivedate=22 ліпеня 2014 }} * {{артыкул |аўтар=Алег Грушэцкі |загаловак=Шэсць стагоддзяў дзіцячай літаратуры |спасылка=http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/09/32-2014.pdf |выданне=Літаратура і мастацтва |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=СПБ, РВУ «Звязда» |год=15 жніўня 2014 |выпуск=4781 |нумар=32 |старонкі=6 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141008184550/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/09/32-2014.pdf |archive-date=8 кастрычніка 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141008184550/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/09/32-2014.pdf |archivedate=8 кастрычніка 2014 }} * {{артыкул |аўтар=Алег Грушэцкі |загаловак=Скрозь часы да далёкіх зорак |спасылка=http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/10/39-2014.pdf |выданне=Літаратура і мастацтва |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=СПБ, РВУ «Звязда» |год=3 кастрычніка 2014 |выпуск=4788 |нумар=39 |старонкі=6 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141008185147/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/10/39-2014.pdf |archive-date=8 кастрычніка 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141008185147/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/10/39-2014.pdf |archivedate=8 кастрычніка 2014 }} * {{артыкул |аўтар=Алег Грушэцкі |загаловак=Далёкія астравы, згубленыя скарбы |спасылка=http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/11/45-2014.pdf |выданне=Літаратура і мастацтва |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=СПБ, РВУ «Звязда» |год=14 лістапада 2014 |выпуск=4794 |нумар=45 |старонкі=6 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141116142044/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/11/45-2014.pdf |archive-date=16 лістапада 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141116142044/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/11/45-2014.pdf |archivedate=16 лістапада 2014 }} * {{артыкул |аўтар=Алег Грушэцкі |загаловак=Малая гісторыя жахаў |спасылка=http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/12/50-2014.pdf |выданне=Літаратура і мастацтва |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=СПБ, РВУ «Звязда» |год=19 снежня 2014 |выпуск=4799 |нумар=50 |старонкі=6 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220180409/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/12/50-2014.pdf |archive-date=20 снежня 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141220180409/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/12/50-2014.pdf |archivedate=20 снежня 2014 }} * {{артыкул |аўтар=Алег Грушэцкі, [[Анастасія Ігараўна Грышчук|Наста Грышчук]] |загаловак=Фантазёры з краіны азёраў |спасылка=http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2015/07/29-2015.pdf |выданне=Літаратура і мастацтва] |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=СПБ, РВУ «Звязда» |год=24 ліпеня 2015 |выпуск=4829 |нумар=29 |старонкі=6 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150726082808/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2015/07/29-2015.pdf |archive-date=26 ліпеня 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150726082808/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2015/07/29-2015.pdf |archivedate=26 ліпеня 2015 }} * {{артыкул |аўтар=Алег Грушэцкі |загаловак=Беларусы — першапраходцы ў фэнтэзі |спасылка=http://www.lim.by/limbyfiles/mal8_2015.pdf |выданне=[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]] |тып=часопіс |месца=Мн. |выдавецтва=РВУ «Звязда» |год=2015 |выпуск=741 |нумар=8 |старонкі=125—127 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151102180524/http://www.lim.by/limbyfiles/mal8_2015.pdf |archive-date=2 лістапада 2015 }} * {{артыкул|аўтар=Алег Грушэцкі |загаловак=Умець чытаць — вялікая справа |спасылка=http://zviazda.by/sites/default/files/15-2017.pdf |выданне=Літаратура і мастацтва |тып= газета |месца= Мн.|выдавецтва=РВУ «Звязда» |год=14 красавіка 2017|выпуск=4918 |нумар=15 |старонкі=4 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170421134234/http://zviazda.by/sites/default/files/15-2017.pdf |archive-date=21 красавіка 2017}} * {{артыкул |аўтар=Алег Грушэцкі |загаловак=Смачнага чытання! |спасылка=http://zviazda.by/be/news/20170523/1495530485-smachnaga-chytannya |выданне=Літаратура і мастацтва |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=СПБ, РВУ «Звязда» |год=19 мая 2017 |выпуск=4923 |нумар=20 |старонкі=6 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170620024335/http://zviazda.by/be/news/20170523/1495530485-smachnaga-chytannya |archive-date=20 чэрвеня 2017 }} * {{артыкул |аўтар=Алег Грушэцкі |загаловак=Раўнапраўе места і горада |спасылка=http://zviazda.by/be/news/20170614/1497428235-raunapraue-mesta-i-gorada |выданне=Літаратура і мастацтва |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=СПБ, РВУ «Звязда» |год=9 чэрвеня 2017 |выпуск=4926 |нумар=23 |старонкі=7 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170916182233/http://zviazda.by/be/news/20170614/1497428235-raunapraue-mesta-i-gorada |archive-date=16 верасня 2017 }} * {{артыкул |аўтар=Алег Грушэцкі |загаловак=Казачная нявеста запрашае ў чароўны свет |спасылка=http://zviazda.by/be/news/20180112/1515745764-kazachnaya-nyavesta-zaprashae-u-charouny-svet |выданне=Літаратура і мастацтва |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=СПБ, РВУ «Звязда» |год=5 студзеня 2018 |выпуск=4956 |нумар=1 |старонкі=7 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180403145023/http://zviazda.by/be/news/20180112/1515745764-kazachnaya-nyavesta-zaprashae-u-charouny-svet |archive-date=3 красавіка 2018 }} * {{артыкул |аўтар=Алег Грушэцкі |загаловак=З атласам замкаў — па Беларусі |спасылка=http://zviazda.by/be/news/20190607/1559882031-z-atlasam-zamkau-pa-belarusi |выданне=Літаратура і мастацтва |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=РВУ «Звязда» |год=31 мая 2019 |выпуск=5028 |нумар=22 |старонкі=6 |archive-date=7 чэрвеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190607054746/http://zviazda.by/be/news/20190607/1559882031-z-atlasam-zamkau-pa-belarusi }} '''''Біяграфічныя:''''' * {{артыкул |аўтар=Алег Грушэцкі |загаловак=Душа і сэрца Беларусі. Уладзімір Караткевіч (1930—1984) |спасылка=http://csl.bas-net.by/press-nan/2014/07/29_dusha_i_serca_belarusi.pdf |выданне=[[Настаўніцкая газета]] |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=Міністэрства адукацыі РБ |год=29 ліпеня 2014 |выпуск=7537 |нумар=89 |старонкі=24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305005304/http://csl.bas-net.by/press-nan/2014/07/29_dusha_i_serca_belarusi.pdf |archive-date=5 сакавіка 2016 }} * {{артыкул|аўтар= Алег Грушэцкі|загаловак= Мары Марыны|спасылка= http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/10/40-2014.pdf|выданне= Літаратура і мастацтва|тып= газета|месца= Мн.|выдавецтва= СПБ, РВУ «Звязда»|год= 10 кастрычніка 2014|выпуск= 4789|нумар= 40|старонкі= 13|archive-url= https://web.archive.org/web/20141014074459/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/10/40-2014.pdf|archive-date= 14 кастрычніка 2014|archiveurl= https://web.archive.org/web/20141014074459/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/10/40-2014.pdf|archivedate= 14 кастрычніка 2014}} * {{артыкул |аўтар=Алег Грушэцкі |загаловак=Царыца з ліцвінскімі каранямі |спасылка=http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/10/41-2014.pdf |выданне=Літаратура і мастацтва |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=СПБ, РВУ «Звязда» |год=17 кастрычніка 2014 |выпуск=4790 |нумар=41 |старонкі=14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141022185231/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/10/41-2014.pdf |archive-date=22 кастрычніка 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141022185231/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/10/41-2014.pdf |archivedate=22 кастрычніка 2014 }} * {{артыкул|аўтар= Алег Грушэцкі|загаловак=Дзяцей ён выхоўваў у любові да кніг. Пра педагога... Янку Маўра|выданне= Настаўніцкая газета|тып=газета |месца= Мн.|выдавецтва=Міністэрства адукацыі РБ |год=25 чэрвеня 2015 |выпуск=7680 |нумар=75 |старонкі=16}} * {{артыкул |аўтар=Алег Грушэцкі |загаловак=Зданні для бясстрашнай Ганны. Загадкавая дама-пісьменніца з роду Радзівілаў |спасылка=http://zviazda.by/be/news/20170314/1489485735-zdani-dlya-byasstrashnay-ganny |выданне=Літаратура і мастацтва |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=СПБ, РВУ «Звязда» |год=10 сакавіка 2017 |выпуск=4913 |нумар=10 |старонкі=10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170417023739/http://zviazda.by/be/news/20170314/1489485735-zdani-dlya-byasstrashnay-ganny |archive-date=17 красавіка 2017 }} * {{артыкул|аўтар=Алег Грушэцкі |загаловак=Агата Грушэцкая: Царыца расійская, родам з зямель ліцвінскіх |выданне= [[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]]|тып=часопіс |выдавецтва= [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь|Мінадукацыі Беларусі]] |год=2017 |нумар=4 |старонкі= 74—79}} * {{артыкул |аўтар=Алег Грушэцкі |загаловак=Рай Адама Міцкевіча пад Нясвіжам |спасылка=https://novychas.by/poviaz/raj-adama-mickevicza-pad-njasvizam |выданне=[[Нясвіжскія каеты]] |тып=часопіс |месца=Нясвіж |выдавецтва=Нясвіж. раён. арг. ГА «[[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|ТБМ імя Ф. Скарыны]] |год=2020 |нумар=5 |старонкі=19—24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201221132222/https://novychas.by/poviaz/raj-adama-mickevicza-pad-njasvizam |archive-date=21 снежня 2020 }} '''''Кінематаграфічная тэматыка:''''' * {{артыкул |аўтар=Алег Грушэцкі |загаловак=Наш адказ Галівуду |спасылка=http://www.nv-online.info/by/602/printed/105457/%D0%9D%D0%B0%D1%88-%D0%B0%D0%B4%D0%BA%D0%B0%D0%B7-%D0%93%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B2%D1%83%D0%B4%D1%83.htm |выданне=[[Народная Воля]] |тып=газета |месца=Мн. |год=15 ліпеня 2015 г |выпуск=3999 |нумар=54 |старонкі=6 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150725143214/http://www.nv-online.info/by/602/printed/105457/%D0%9D%D0%B0%D1%88-%D0%B0%D0%B4%D0%BA%D0%B0%D0%B7-%D0%93%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B2%D1%83%D0%B4%D1%83.htm |archive-date=25 ліпеня 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150725143214/http://www.nv-online.info/by/602/printed/105457/%D0%9D%D0%B0%D1%88-%D0%B0%D0%B4%D0%BA%D0%B0%D0%B7-%D0%93%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B2%D1%83%D0%B4%D1%83.htm |archivedate=25 ліпеня 2015 }} * {{артыкул|аўтар=Алег Грушэцкі|загаловак= Доктар Аўтахаўс |спасылка=http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=11845|выданне= [[Культура (газета)|Культура]]|тып=газета |месца= Мн.|выдавецтва=[[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Мінкульт Беларусі]] |год= 25 ліпеня 2015|выпуск= 1208|нумар=30 |старонкі=9|archive-url=https://web.archive.org/web/20150826175553/http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=11845 |archive-date=26 жніўня 2015}} * {{артыкул|аўтар= Алег Грушэцкі|загаловак= Іронія шабаноўскага існавання|спасылка= http://novychas.by/kultura/ironija_shabanouskaha_isnavann/|выданне= [[Новы Час (газета)|Новы Час]]|тып= газета|месца= Мн.|выдавецтва= [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|ТБМ]]|год= 4 снежня 2015|выпуск= 462|нумар= 46|старонкі= 16|archive-url= https://web.archive.org/web/20151208080953/http://novychas.by/kultura/ironija_shabanouskaha_isnavann/|archive-date= 8 снежня 2015}} * {{артыкул |аўтар=Алег Грушэцкі |загаловак=Фэнтэзі паводле балады |спасылка=http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=12646 |выданне=Культура |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=Мінкульт Беларусі |год=27 лютага 2016 |выпуск=1239 |нумар=9 |старонкі=7 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803171348/http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=12646 |archive-date=3 жніўня 2020 }} * {{артыкул|аўтар= Алег Грушэцкі|загаловак= Ад скандынаўскай балады да беларускага фэнтэзі|спасылка= http://zviazda.by/be/news/20160304/1457107167-nacyyanalny-kinematograf-zasvoyvae-novyya-zhanry|выданне= [[Звязда (газета)|Звязда]]|тып= газета|месца= Мн.|выдавецтва= РВУ «Звязда»|год= 5 сакавіка 2016|выпуск= 28153|нумар= 43|старонкі= 9|archive-url= https://web.archive.org/web/20160308110026/http://zviazda.by/be/news/20160304/1457107167-nacyyanalny-kinematograf-zasvoyvae-novyya-zhanry|archive-date= 8 сакавіка 2016}} * {{артыкул|аўтар=Алег Грушэцкі |загаловак=Партызанскія сакрэты |спасылка= http://novychas.by/pdf/nch_2016_31.pdf|выданне= Новы Час|тып=газета |месца= Мн.|выдавецтва= ТБМ|год=19 жніўня 2016 |выпуск=496 |нумар= 31|старонкі=16 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160827170633/http://novychas.by/pdf/nch_2016_31.pdf|archive-date=27 жніўня 2016}} * {{артыкул|аўтар=Алег Грушэцкі |загаловак=Уласная навагодняя кінакамедыя |спасылка= http://www.zviazda.by/be/news/20160830/1472572996-zavyarshylisya-zdymki-karciny-party-zan-film-andreya-kureychyka|выданне= Звязда|тып=газета |месца= Мн.|выдавецтва=РВУ «Звязда»|год=31 жніўня 2016 |выпуск=28277 |нумар= 167|старонкі=9 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160831195556/http://www.zviazda.by/be/news/20160830/1472572996-zavyarshylisya-zdymki-karciny-party-zan-film-andreya-kureychyka|archive-date=31 жніўня 2016}} * {{артыкул |аўтар=Грушэцкі А. |загаловак=Курэйчык прэзентаваў «PARTY-zan фільм» |спасылка=http://novychas.by/kultura/na-listapadze-andrej-kurejczyk-prezentavau-film |выданне=Новы Час |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=ТБМ |год=11 лістапада 2016 |выпуск=508 |нумар=43 |старонкі=12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161130034904/http://novychas.by/kultura/na-listapadze-andrej-kurejczyk-prezentavau-film |archive-date=30 лістапада 2016 }} * {{артыкул |аўтар=А. Грушэцкі |загаловак=Удалы стрэл «Партызана» |спасылка=http://www.nv-online.info/by/754/printed/129740/ |выданне=Народная Воля |тып=газета |месца=Мн. |год=3 снежня 2017 |выпуск=4150 |нумар=1 |старонкі=8 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170118225301/http://www.nv-online.info/by/754/printed/129740/ |archive-date=18 студзеня 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170118225301/http://www.nv-online.info/by/754/printed/129740/ |archivedate=18 студзеня 2017 }} '''''Іншыя:''''' * {{артыкул|аўтар=Алег Грушэцкі |загаловак=Што такое скаўтынг. (Прадмова) Вось і вечар настаў. Хай заўжды будзе так. (Вершы) |выданне=[[Першацвет (часопіс)|Першацвет]] |тып=часопіс |месца= Мн.|выдавецтва= Полымя|год=1994 |выпуск=16 |нумар= 3|старонкі= 58—61}} * {{артыкул|аўтар= Алег Грушэцкі|загаловак= Рыцарскі турнір |выданне=Настаўніцкая газета |тып=газета |месца=Мн. |год= 17 ліпеня 1993|выпуск=4310 |нумар=55 |старонкі= 2}} * {{артыкул|аўтар=Алег Грушэцкі |загаловак=Як «зубры» сталі скаўтамі |выданне=Настаўніцкая газета |тып=газета |месца=Мн. |год=11 жніўня 1993 |выпуск= 4317|нумар= 62|старонкі=4}} * {{артыкул|аўтар=Алег Грушэцкі|загаловак=Артыстычнае супадзенне|спасылка=http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2016/04/16-2016.pdf|выданне=Літаратура і мастацтва|тып=газета|месца=Мн.|выдавецтва=РВУ «Звязда»|год=22 красавіка 2016|выпуск=4867|нумар=16|старонкі=11|archive-url=https://web.archive.org/web/20160506074330/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2016/04/16-2016.pdf|archive-date=6 мая 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160506074330/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2016/04/16-2016.pdf|archivedate=6 мая 2016}} * {{артыкул|аўтар=Алег Грушэцкі|загаловак=Пад знакам творчасці|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20160422/1461338172-paetychny-teatr-arts-uzho-10-gadou-pracue-u-stalicy|выданне=Звязда|тып=газета|месца=Мн.|выдавецтва=РВУ «Звязда»|год=23 красавіка 2016|выпуск=28186|нумар=76|старонкі=12|archive-url=https://web.archive.org/web/20160424122215/http://zviazda.by/be/news/20160422/1461338172-paetychny-teatr-arts-uzho-10-gadou-pracue-u-stalicy|archive-date=24 красавіка 2016}} * ''Алег Грушэцкі''. Лепельскі Цмок / А. Грушэцкі // Лепельскі край. – 2016. – 23 жн. – С. 6. * {{артыкул|аўтар=Алег Грушэцкі |загаловак= Знойдзена невядомая выява Фрыдэрыка Шапэна|спасылка=http://zviazda.by/sites/default/files/4-2017.pdf|выданне=Літаратура і мастацтва |тып=газета|месца=Мн.|выдавецтва=РВУ «Звязда» |год=27 студзеня 2017|выпуск= 4907|нумар=4|старонкі=15|копія=https://web.archive.org/save/_embed/http://zviazda.by/sites/default/files/4-2017.pdf|дата копіі=12 сакавіка 2017}} * {{артыкул|аўтар= Алег Грушэцкі|загаловак="Беларускаму кнігазбору" — 25! |спасылка=http://pawet.net/files/ns1476.pdf |выданне=[[Наша слова (1990)|Наша слова]] |тып= газ.|месца=Мн. |выдавецтва= [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|ТБМ]]|год=25 сакавіка 2020 |выпуск=1476|нумар=13 |старонкі= 1}} * {{артыкул|аўтар=Алег Грушэцкі |загаловак= Ты мне вясною прыснілася…|спасылка= https://www.nslowa.by/2023/11/15/ty-mne-vyasnoyu-prysnilasya/|выданне=[[Наша слова (1990)|Наша слова]] |тып=газета |месца=Ліда |выдавецтва= [[Таварыства беларускай мовы|ТБМ]]|год= 15 лістапада 2023|выпуск=98 |нумар=46 |старонкі= 3 }} }}}} {{Урэзка | ##Шырыня = 90% | Змест = {{Схаваны |##Выраўноўванне = right |Фон_загалоўку= #B4CDCD |Загаловак = Артыкулы на польскай мове |Утрыманне = * {{артыкул |аўтар=Aleh Gruszecki |загаловак=Polacy świętowali na Białorusi |спасылка=http://gpcodziennie.pl/53891-polacyswietowalinabialorusi.html |выданне=[[Gazeta Polska Codziennie]] |тып=gazeta |месца=[[Варшава|Warszawa]] |выдавецтва=Forum S.A. |год=11.08.2016 |выпуск=1494 |нумар=187 |старонкі=13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161221102008/http://gpcodziennie.pl/53891-polacyswietowalinabialorusi.html |archive-date=21 снежня 2016 }} * {{артыкул|аўтар=Aleh Gruszecki |загаловак= Polacy w Mińsku świętowali 100. rocznicę polskiej niepodległości|спасылка= http://slowopolskie.org/polacy-w-minsku-swietowali-100-rocznice-polskiej-niepodleglosci/|выданне=Słowo Polskie|тып=gazeta |месца=[[Вінніца|Winnica]] |выдавецтва= Fundacja Wolność i Demokracja|год= 15.11.2018|archive-url= https://web.archive.org/web/20190818091630/http://slowopolskie.org/polacy-w-minsku-swietowali-100-rocznice-polskiej-niepodleglosci/|archive-date=2019-08-18 }} * {{cite web| author =Oleg Gruszecki| date =18.06.2019| url = https://www.radiokrakow.pl/galerie/lajkonik-w-minsku/1/| title =Lajkonik w Mińsku |publisher =Radio Kraków| access-date = 2019-08-18|archive-url= https://web.archive.org/web/20190818091514/https://www.radiokrakow.pl/galerie/lajkonik-w-minsku/1/|archive-date=2019-08-18 }} * {{артыкул|аўтар=Oleg Gruszecki |загаловак= Polskie akcenty II Europejskich Igrzysk Olimpijskich|спасылка= http://slowopolskie.org/polskie-akcenty-ii-europejskich-igrzysk-olimpijskich/|выданне=Słowo Polskie|тып=gazeta |месца=Winnica |выдавецтва= Fundacja Wolność i Demokracja|год= 2019|выпуск=84 |нумар=7|старонкі=10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190818091403/http://slowopolskie.org/polskie-akcenty-ii-europejskich-igrzysk-olimpijskich/ |archive-date=2019-08-18 }} * {{артыкул|аўтар= Oleg Gruszecki|загаловак= Agata Gruszecka. Rosyjska caryca pochodzenia polskiego|спасылка=https://www.mowiawieki.pl/index.php?page=biezacy&numerek=219 |выданне=[[Mówią Wieki]] |тып=miesięcznik |месца= Warszawa|выдавецтва=Polskie Towarzystwo Historyczne |год=2021 |выпуск=734 |нумар=3 |старонкі=33—36 }} * {{артыкул|аўтар= Oleg Gruszecki|загаловак= Agata Gruszecka – Polka na tronie rosyjskim|спасылка= http://roczniklubelski.umcs.lublin.pl/?page_id=6|выданне=[[Rocznik Lubelski]] |тып=rocznik |месца= Lublin|выдавецтва=Polskie Towarzystwo Historyczne |год=2021 |нумар=47 |старонкі=55—72 }} }}}} {{Урэзка | ##Шырыня = 90% | Змест = {{Схаваны |##Выраўноўванне = right |Фон_загалоўку= #B4CDCD |Загаловак = Артыкулы на рускай мове |Утрыманне = * {{артыкул |аўтар=О. Л. Грушецкий |загаловак=Агафья Грушецкая – Царица Российская, родом из-под Смоленска |спасылка=http://www.smalensk.org/?p=1023 |месца=Смоленск |выдавецтва=Веб-проект «Беларуская Смаленшчына» |год=19.10.2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104204235/http://www.smalensk.org/?p=1023#more-1023 |archive-date=4 лістапада 2013 }} }}}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * [http://slounik.org/153855.html «Скаўт Беларусі»] // Дэмакратычная апазыцыя Беларусі: 1956—1991. Пэрсанажы і кантэкст. — Мн.: Архіў Найноўшае Гісторыі, 1999. ISBN 985-6374-08-1. * {{артыкул|аўтар=[[Вітаўт Міхайлавіч Мартыненка|Вітаўт Мартыненка]]. |загаловак=Яшчэ адна цагліна ў падмурак адраджэння|выданне=[[Чырвоная змена]] |тып=газета |месца=Мн. |год=2 верасня 1993 |выпуск=13677 |нумар=83 }} * {{артыкул |аўтар=[[Мікалай Адамавіч Яцкоў|Мікалай Яцкоў]]. |загаловак=Мы — Грушэцкія! |спасылка=http://pdf.kamunikat.org/17107-1.pdf |выданне=Брылёўскі летапіс |тып=газета |год=студзень, 2011 |выпуск=144 |нумар=2 |старонкі=4—5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160106144200/http://pdf.kamunikat.org/17107-1.pdf |archive-date=6 студзеня 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160106144200/http://pdf.kamunikat.org/17107-1.pdf |archivedate=6 студзеня 2016 }} * {{артыкул|аўтар= Старокожева В.Ю. |загаловак=Концепт «любовь» в произведениях современных белорусских и американских поэтов |спасылка=https://core.ac.uk/download/pdf/76001783.pdf |выданне=[http://vesti.gsu.by/2016/vesti_gsu_2016_1.pdf Известия Гомельского государственного университета имени Ф. Скорины] |тып=часопіс |месца=Гомель |выдавецтва=[[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|ГДУ імя Ф. Скарыны]] |год=2016 |выпуск=94 |нумар= 1|старонкі=88—89 |issn= 1609–9672|мова= ru|ref=Старокожева |archive-url= https://web.archive.org/web/20190416200054/https://core.ac.uk/download/pdf/76001783.pdf |archive-date=16 красавіка 2019}} * {{кніга|аўтар = [[Таццяна Пятроўна Барысюк|Барысюк Т.П.]]|частка =Ідэйна-жанравыя пошукі ў кнізе казак А. Грушэцкага «Рыцар Янка і каралеўна Мілана. Таямнічае каралеўства» |загаловак =Казка ў еўрапейскай прасторы 2: гісторыя і сучаснасць : матэрыялы II Міжнароднага форуму даследчыкаў беларускай казкі (Мінск, 27—29 мая 2021 г.) / [[Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі]]|адказны =уклад. [[Юрась Пацюпа|Ю. В. Пацюпа]]; рэдкал.: А. I. Лакотка (гал. рэд.) [і інш.] |месца =Мн. |выдавецтва =[[Беларуская навука (выдавецтва)|Беларуская навука]] |год =2022 |старонкі =144—149 |старонак =211 |isbn = 978-985-08-2933-7|ref=Барысюк }} == Спасылкі == * [https://natbookcat.org.by/isgbi/viewSearchHistory.do Бібліяграфія А. Грушэцкага] на сайце [[Нацыянальная кніжная палата Беларусі|Нацыянальнай кніжнай палаты Беларусі]] * [http://vershy.ru/category/aleg-grushetski Біяграфія А. Грушэцкага] на Нацыянальным паэтычным партале «Вершы.ru» * [http://det.lib.ru/g/grusheckij_o_l/ Біяграфія А. Грушэцкага] на сайце электроннай бібліятэкі Lib.ru * [http://zviazda.by/be/search?key=Алег+ГРУШЭЦКІ&sort_by=created Артыкулы А. Грушэцкага] на сайце газеты «[[Звязда (газета)|Звязда]]» <includeonly>* [https://novychas.by/author/Алег%20Грушэцкі Артыкулы А. Грушэцкага] на сайце газеты «[[Новы Час (газета)|Новы Час]]»</includeonly> * {{cite web |url=https://mocny.by/uchitsja/skautyng-u-sjercy-kazki-u-dushy/ |title=Скаўтынг у сэрцы, казкі ў душы |author=Тамковіч Ю. |date=21 лютага 2020 |publisher=mocny.by |access-date=24 лютага 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200224073038/https://mocny.by/uchitsja/skautyng-u-sjercy-kazki-u-dushy/ |archive-date=24 лютага 2020 |url-status=dead }} * {{Rodovid|556645}} * {{YouTube|-rPMWCcCljs|«Сямейная праграма». Інтэрв'ю з Алегам Грушэцкім|logo=1}} ([[Першы Нацыянальны канал Беларускага радыё|Першы Нацыянальны канал Белрадыё]], 15 мая 2021) * {{YouTube|NCiow3ZNggw|«Дзіцячая казка як ініцыяцыя». Інтэрв'ю з пісьменнікам, журналістам і перакладчыкам Алегам Грушэцкім|logo=1}} ([[Культура (радыёканал)|канал «Культура»]] Беларускага радыё, 12 студзеня 2023) * {{YouTube|IuodB2JTpIc|«Культурная раніца». Інтэрв'ю з Алегам Грушэцкім|logo=1}} («[[Радыё Марыя]]», 23 жніўня 2023) * {{YouTube|7MsRXyWAEMA|«Суразмоўцы». Госць — пісьменнік Алег Грушэцкі|logo=1}} (тэлеканал «[[Беларусь 3]]», 20 ліпеня 2024) {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Грушэцкі Алег}} [[Катэгорыя:Алег Грушэцкі| ]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Дзіцячыя пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Казачнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з польскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі фэнтэзі Беларусі]] [[Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Члены Талакі]] mw8ykuo9fzbb6jr9yrmtoefi1vy4e8i 10 90741 5202563 5202170 2026-09-20T07:39:02Z JerzyKundrat 174 вікіфікацыя 5202563 wikitext text/x-wiki <noinclude> <!-- Калі ласка, новыя элементы дадавайце зверху, пасля папярэдняга абмеркавання --> <!-- паказ залежыць ад каляндарнай даты --> <!-- 1 — самы новы збор фактаў --> <br /></noinclude> {{#switch: {{ #expr: {{CURRENTDAY}} mod 10 | }} |0 = * [[Анаксімандр]] меркаваў, што ўсе рэчы і сусвет узніклі шляхам вылучэння з '''[[апейрон]]у''' процілегласцяў і іх барацьбы. * У прыродзе '''[[аксід алюмінію]]''' існуе як мінерал [[карунд]], а таксама як [[рубін]] і [[сапфір]]. * Працяглая '''[[дэнудацыя]]''' можа ператварыць горныя краіны ў '''[[пенеплен]]ы'''. * Ва ўмовах '''[[нівальны клімат|нівальнага клімату]]''' [[снег]]у выпадае больш, чым можа растаць і выпарыцца. * Згодна [[Беларуская міфалогія|беларускай міфалогіі]] [[Бай (міфалогія)|Баю]] служылі '''[[Стаўры і Гаўры|два сабакі]]'''. * У [[Мастацкая коўка|мастацкай коўцы]] '''[[тарсіраванне]]''' з’яўляецца адной з асноўных дэкаратыўных аперацый. * Адзін з захаваных подпісаў савецкіх салдат на будынку [[Рэйхстаг (будынак)|Рэйхстага]] зроблены '''[[Барыс Віктаравіч Сапуноў|гісторыкам-мастацтвазнаўцам]]'''. |1 = * '''[[Абугіда]]''' займае прамежкавае структурнае становішча паміж [[алфавіт]]ам і [[складовае пісьмо|складовым пісьмом]]. * Закаханы ў '''[[Еўропа (міфалогія)|Еўропу]]''' [[Зеўс]] пад выглядам быка выкраў яе і пераплыў на [[Крыт]]. * Асаблівасцю '''[[беларусазнаўства ў Вялікабрытаніі]]''' стала ўзаемадзеянне прафесійнай брытанскай [[Славістыка|славістыкі]] з асяроддзем [[беларусы ў Вялікабрытаніі|беларускай эміграцыі]]. * Для перавозак і бяспекі астранаўтаў [[НАСА]] выкарыстоўваецца '''[[Roshel Senator|канадскі бронеаўтамабіль]]'''. * Пры награванні ў асяроддзі [[кісларод]]у ці [[вадарод]]у ў паверхневых слаях [[сталь|сталяў]] і [[сплаў|сплаваў]] адбываецца '''[[абезвугляроджванне]]'''. * Чым большая доля '''[[абаротны капітал|абаротнага капіталу]]''' ў авансаваным, тым меншы час абароту ўсяго [[капітал]]у і большы [[прыбытак]]. |2 = * На фоне [[Млечны Шлях|Млечнага Шляху]] ў [[Паўднёвае паўшар’е|Паўднёвым паўшар’і]] добра бачная '''[[Туманнасць Вугальны Мяшок|самая блізкая]]''' да [[Зямля|Зямлі]] [[цёмная туманнасць]]. * Мінерал '''[[калумбіт]]''' з’яўляецца рудой [[ніобій|ніобію]]. * Большасць відаў [[кітападобныя|кітападобных]] належыць да сямейства '''[[дэльфінавыя|дэльфінавых]]'''. * [[Белы бусел]] '''[[Белы бусел у Беларусі|з’явіўся ў Беларусі]]''' некалькі стагоддзяў таму, выцесніўшы [[Чорны бусел|чорнага бусла]]. * Тэкст '''[[Канстытуцыя Невады|Канстытуцыі Невады]]''' ў [[Вашынгтон]] высылалі па [[тэлеграф]]е двое сутак. * '''[[Усерасійскі Устаноўчы сход]]''' быў разагнаны паводле рашэння [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК Саветаў рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў]]. * Як асноўны прамысловы працэс атрымання [[этылен]]у, [[прапілен]]у і [[бензол]]у выкарыстоўваецца '''[[піроліз]]'''. |3 = * Горны масіў '''[[Вацман]]''' афіцыйна ўключаны ў спіс найпрыгажэйшых мясцін [[Баварыя|Баварыі]]. * '''[[Панцырныя жгуціканосцы]]''' з’яўляюцца аднымі з найбольш важных прадуцэнтаў арганічных рэчываў у [[біяцэноз]]ах. * Калісці '''[[Крывы горад (Вільня)|Крывы горад]]''' размяшчаўся на правым беразе рэчкі [[Вільня (рака)|Вільні]] ў яе сутоках з [[Вілія]]й. * У ходзе '''[[Вучэнні «Тыгр»|рэпетыцыі]]''' [[Высадка ў Нармандыі|высадкі ў Нармандыі]] загінула некалькі соцень амерыканскіх вайскоўцаў. * [[Руанда]] і [[Уганда]] падчас [[Другая кангалезская вайна|Другой кангалезскай вайны]] здолелі '''[[Аперацыя «Кітана»|перакінуць паветраны дэсант]]''' на адлегласць 1900 км. * У пачатку XXI стагоддзя [[Міністэрства культуры Літоўскай Рэспублікі|Міністэрства культуры Літвы]] ўзначальваў '''[[Уладзімір Уладзіміравіч Пруднікаў|віленскі беларус]]'''. |4 = * Аб’яднанне '''[[Яўдхея]]''' займала землі [[Індыя|Індыі]], якія ў старажытныя часы лічыліся асабліва ўрадлівымі. * Самы вядомы на [[Беларусь|Беларусі]] экзэмпляр [[арэх чорны|чорнага арэха]] расце ў '''[[Палаца-паркавы ансамбль (Нача)|сядзібным парку]]''' ў [[Ляхавіцкі раён|Ляхавіцкім раёне]]. * Паводле рашэння [[Венскі кангрэс|Венскага кангрэса]] з частак [[Варшаўскае герцагства|Варшаўскага герцагства]] ў складзе [[Каралеўства Прусія|Прусіі]] было створана '''[[Вялікае Княства Пазнанскае]]'''. * Школьныя падручнікі '''[[Дзмітрый Іванавіч Ілавайскі (гісторык)|дарэвалюцыйнага расійскага гісторыка]]''' перавыдаваліся звыш 30 разоў. * Адзін з '''[[Tiocfaidh ár lá|ірландскіх патрыятычных лозунгаў]]''' парушае граматыку [[Ірландская мова|ірландскай мовы]]. * '''[[Пажарная аўтаматыка]]''' складаецца з сістэм [[пажарная сігналізацыя|пажарнай сігналізацыі]] і аўтаматычных установак пажаратушэння. |5 = * '''[[Лінія Кармана]]''' служыць умоўнай мяжой паміж [[Атмасфера Зямлі|атмасферай Зямлі]] і [[Касмічная прастора|касмічнай прасторай]]. * Прадстаўнікі [[біялагічны род|роду]] '''[[рабкі (род птушак)|рабкоў]]''' маюць афарбоўку, прыстасаваную да маскіроўкі. * Асноўным матэрыялам для будаўніцтва абарончых замкаў часоў [[Гедымін]]а і [[Альгерд]]а была '''[[цэгла-пальчатка]]'''. * '''[[Філіп Фрэно|Паэт Амерыканскай рэвалюцыі]]''' славіў [[ром (напой)|алкагольны напой]] [[Вест-Індыя|Вест-Індыі]], як ключавы тавар амерыканскага гандлю. * '''[[Легенда Соннай Лагчыны]]''' вядома сваёй атмасферай жаху, спалучэннем [[фальклор]]у і [[гумар]]у. * Адной з галоўных прыстаней на [[Нёман]]е ў [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] з’яўлялася '''[[Мікалаева (Іўеўскі раён)|Мікалаева]]'''. * [[Магілёў]]скі '''[[Беларускі нацыянальны камітэт (Магілёў)|Беларускі нацыянальны камітэт]]''' падтрымаў стварэнне [[БНР]]. |6 = * Вынікам [[рассейванне святла|рассейвання святла]] на завіслых часціцах і [[малекула]]х [[паветра]] з’яўляецца '''[[смуга (надвор’е)|смуга]]'''. * [[Папа Рымскі]] '''[[Віталіян]]''' у 666 годзе ўвёў у літургічны ўжытак [[арган]]. * Упершыню [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|савецкія войскі]] '''[[Афганскі паход Чырвонай арміі (1929)|ўвайшлі ў Афганістан]]''' у 1929 годзе. * Для працы над сцэнарам '''[[Мець і не мець (фільм)|фільма]]''', намінальна заснаванага на [[Мець і не мець|рамане]] [[Эрнэст Хемінгуэй|Эрнэста Хэмінгуэя]], быў прыцягнуты іншы [[Уільям Катберт Фолкнер|нобелеўскі лаўрэат]]. * На тэрыторыі стадыёна '''«[[Лакаматыў (стадыён, Гомель)|Лакаматыў]]»''' у [[Гомель|Гомелі]] існавала першая ў [[БССР]] [[Дзіцячая чыгунка (Гомель)|Дзіцячая чыгунка]]. * Жыхары [[Мінск]]а могуць назіраць за жывой прыродай у '''[[Лебядзіны (заказнік)|заказніку]]''' ў межах горада. * Адна са '''[[Святая Марыя (станцыя метро)|станцый метро]]''' ў [[Тэгеран]]е ўпрыгожана выявамі і скульптурамі з хрысціянскімі вобразамі. |7 = * [[Вавілон]]яне перанялі ў [[шумер]]аў '''[[Шасцідзесятковая сістэма злічэння|сістэму злічэння]]''' з асновай 60 і паклалі яе ў аснову сваёй [[Вавілонская астраномія|астраноміі]]. * Афіцыйнай мяжой [[Масква|Масквы]] да 1960 года была '''[[Малое кальцо Маскоўскай чыгункі|кальцавая чыгунка]]'''. * Пасля ўстанаўлення пабрацімскіх адносін з горадам [[Кіёта]] ў [[Кіеў|Кіеве]] быў закладзены '''[[Парк Кіёта (Кіеў)|парк]]''', аформлены ў [[Японскі сад|японскім стылі]]. * [[Кракадзіл]] стаў прычынай '''[[Катастрофа Let L-410 у Бандунду|авіякатастрофы]]''' ў [[ДР Конга]]. * Пункт дыслакацыі '''[[Расійская авіяцыйная група місіі ААН у Судане|расійскіх міратворцаў]]''' у [[Паўднёвы Судан|Паўднёвым Судане]] быў празваны Міхайлаўкай. * Штогод у першую суботу [[май|мая]] [[садоўнік]]і ўсяго свету '''[[Сусветны дзень голага садоўніка|яднаюцца з прыродай]]'''. |8 = * Аснова плаўніка '''[[кісцяпёрыя рыбы|кісцяпёрых рыб]]''' уяўляе сабой мускулістую лопасць, унутры якой знаходзіцца моцны [[шкілет]]. * '''[[Балтыйская града]]''' цягнецца ад [[Данія|Даніі]] на захадзе да [[Дзвіна|Дзвіны]] на ўсходзе. * У анамальна засушлівае і гарачае лета з [[Дзвіна|Дзвіны]] ўдалося дастаць '''[[Барысаў камень (Друя)|Барысаў камень]]''', які лічыўся страчаным. * Пасля [[Вывад савецкіх войск з Афганістана|вываду савецкіх войск]] з [[Афганістан]]а ў краіне заставалася група '''[[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Афганістане|ваенных спецыялістаў]]'''. * Падчас прэзідэнцтва [[Джордж Уокер Буш|Джорджа Буша-малодшага]] ў [[Белы дом|Белым доме]] жыла '''[[Індыя (котка)|Індыя]]'''. * '''[[Пустынныя ваўкі|Калумбійскіх наймітаў]]''' на [[Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане|вайну ў Судане]] вербавалі падманам. * Сэрвіс '''[[Discord]]''' быў папулярызаваны [[геймер]]амі. |9 = * Самым далёкі ад [[Зямля|Зямлі]] '''[[(486958) Аракат|аб’ект]]''', які наведаў [[New Horizons|касмічны зонд]], знаходзіцца на адлегласці 6,5&nbsp;млрд&nbsp;км. * '''[[Звычайны лапатанос]]''' найлепш сярод [[асятровыя|асятровых]] адаптаваўся да жыцця ў рэках з моцнай плынню. * Толькі '''[[Віцебскі звон (1605)|адзіны звон]]''' [[Віцебск]]а перажыў пакаранне за забойства [[Іасафат Кунцэвіч|Іасафата Кунцэвіча]]. * Пры '''[[Парафіяльныя спісы (1857—1858)|спробе вызначыць]]''' этнічны склад [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга краю]] выявілі '''[[Чарнарусы|чарнарусаў]]''', '''[[Бужане (этнаграфічная група)|бужан]]''', [[яцвягі|яцвягаў]] ды [[Крывічы|крывічоў]]. * '''[[Верфольф (апалчэнне)|Нацысцкае падполле]]''' выкарыстоўвала пераклад дапаможніка [[Савецкі партызанскі рух (1941—1944)|савецкіх партызан]]. * У творчасці [[Рыгор Барадулін|Рыгора Барадуліна]] асабліва часта сустракаецца вобраз '''[[Акуліна Андрэеўна Барадуліна|маці]]'''. }}<noinclude> [[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка|Падрыхтоўка]] · [[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка/Архіў|Архіў]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Галоўная старонка]] </noinclude> trwluqdkl69azgmhddl972qmd01mezo 0 91266 5202533 4758262 2026-09-20T00:55:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202533 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Місурата |арыгінальная назва = مصراتة |падначаленне = |краіна = Лівія |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat = |long = |lat_dir = N|lat_deg = 32|lat_min = 22|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 15|lon_min = 05|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = Тубакціс (Thubactis) |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 259 056 |год перапісу = 2010 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Місурата''' ({{lang-ar|مصراته}}) — горад у [[Лівія|Лівіі]], сталіца аднайменнага муніцыпалітэта. Трэці па велічыні пасля [[Трыпалі]] і [[Бенгазі]] горад краіны. == Насельніцтва == Насельніцтва — 259.056 жыхароў (па ацэнцы на 2010 год). == Гісторыя == [[File:Misurata main mosk.jpg|thumb|left|Галоўная мячэць у Місураце]] Па розных крыніцах няма адзінай думкі быў горад заснаваны [[фінікійцы|фінікійцамі]] (1000-я да н.э.)<ref name=Arabic_Wikipedia>{{cite web | title = مصراته (in Arabic: "Misratah") | publisher = Arabic Wikipedia | date = 2006-11-10 | url = http://ar.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%85%D8%B5%D8%B1%D8%A7%D8%AA%D8%A9&oldid=380935 | accessdate = 2006-12-07 }}</ref>, [[Старажытны Рым|рымлянамі]]<ref name=Columbia_Encyclopedia_on_infoplease.com/>, або [[ісламскія заваёўнікі|ісламскімі заваёўнікамі]], (VII ст. н.э.);<ref name=Britannica>{{cite web | title = Misratah | work = Encyclopædia Britannica | publisher = Encyclopædia Britannica, Inc. | year = 2006 | url = http://www.britannica.com/eb/article-9052971/Misratah | accessdate = 2006-12-07 }}</ref><ref name=Encarta_on_greatestcities.com>{{cite web | authorlink = http://encarta.msn.com | title = Misratah, Libya, Pictures | work = Microsoft Encarta Online Encyclopedia 2001 | publisher = Microsoft Corporation | year = 2001 | url = http://www.greatestcities.com/Africa/Libya/Misratah_Misurata_city.html | accessdate = 2006-12-07 | archive-date = 5 чэрвеня 2002 | archive-url = https://web.archive.org/web/20020605193726/http://www.greatestcities.com/Africa/Libya/Misratah_Misurata_city.html | url-status = dead }}</ref><ref name=Lexicorient>{{cite web | title = Misurata | authorlink = http://lexicorient.com/tore-eo.htm | work = Encyclopaedia of the Orient | year = 2006 | url = http://lexicorient.com/e.o/misratah.htm | accessdate = 2006-12-07 | archiveurl = https://www.webcitation.org/65ptvemOO?url=http://lexicorient.com/e.o/misratah.htm | archivedate = 1 сакавіка 2012 | url-status = dead }}</ref>, а таксама пра яго старажытную назву (''Тубакціс'',<ref name="Britannica"/><ref name=Encarta_on_greatestcities.com/> ''Тубакт'',<ref name="Lexicorient"/> ці ''Тубарціс''<ref name=Columbia_Encyclopedia_on_infoplease.com>{{cite web | title = Misurata | work = The Columbia Electronic Encyclopedia, 6th ed | publisher = Columbia University Press | year = 2006 | url = http://www.infoplease.com/ce6/world/A0833402.html | accessdate = 2006-12-07 }}</ref>). === Грамадзянская вайна === {{глядзі таксама|Бітва за Місурату}} У лютым 2011 года падчас [[Паўстанне ў Лівіі, 2011|паўстання ў Лівіі]], горад стаў адным з цэнтраў апазіцыйных сіл. Горад актыўна бамбардзіраваўся войскамі Муамара Кадафі і быў разбураны<ref>[http://dpua.info/news/news-in-the-world/sobytija/vojska-kaddafi-shturmujut-misuratu.html?mode=print Падчас баёў за Місурату быў разбураны цэнтр горада] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170202044609/http://dpua.info/news/news-in-the-world/sobytija/vojska-kaddafi-shturmujut-misuratu.html?mode=print |date=2 лютага 2017 }}</ref>. == Геаграфія == Размешчаны ля мыса Місурта (Місратах), за 5 км ад узбярэжжа [[Міжземнае мора|Міжземнага мора]], за 210 км на усход ад Трыпалі. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|10}} [[Катэгорыя:Гарады Лівіі]] tirtnfurcko3lky2cg78huolv6oqy4u 0 92486 5202508 5147968 2026-09-19T21:37:36Z АлесьНавіцкі90 162483 вікіфікацыя 5202508 wikitext text/x-wiki {{Не блытаць|Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Канадзе}} {{Арганізацыя |назва = Беларускі інстытут навукі і мастацтва |абрэвіятура = БІНіМ |выява = БІНіМ.jpg |дата ўтварэння = {{Дата пачатку|16|12|1951|1}} |юрыдычны статус = [[грамадскае аб’яднанне]] |месцазнаходжанне = [[Нью-Ёрк]], [[ЗША]] |дзейнічае ў рэгіёнах = [[ЗША]], [[Канада]], [[Германія]] |пасада_кіраўніка1 = Старшыня |імя_кіраўніка1 = [[Юрка Кіпель]] }} '''Беларускі інстытут навукі і мастацтва (БІНіМ) у [[Нью-Ёрк]]у''' ({{lang-be-x-old|Беларускі інстытут навукі й мастацтва}}, {{lang-en|Belarusian Institute of Arts and Sciences}}) — грамадская навукова-культурная арганізацыя беларускай эміграцыі ў [[ЗША]]. Заснаваны 16 снежня 1951 года, зарэгістраваны 13 жніўня 1953 года як арганізацыя са штаб-кватэрай у [[Нью-Ёрк]]у з правам дзейнасці на ўсёй тэрыторыі ЗША. Мае філіялы ў Германіі ([[Мюнхен]], з 1955) і Канадзе ([[Таронта]], з 1967). Друкаваны орган — навуковы штогоднік «[[Запісы БІНіМ|Запісы]]» (выдаецца з 1952). Станам на люты 2026 года выйшлі 44 выпускі «Запісаў». У 1954—1963 гадах выдаваў літаратурна-мастацкі часопіс «[[Конадні]]», у 1953—1969 — інфармацыйны часопіс «Абежнік». Інстытут падтрымлівае сувязі з многімі бібліятэкамі свету, асабліва з [[Публічная бібліятэка ў Нью-Ёрку|Публічнай бібліятэкай у Нью-Ёрку]]. З канца 1980-х гадоў інстытут наладжвае кантакты з арганізацыямі [[Беларусь|Беларусі]]<ref>[https://web.archive.org/web/20140501220823/http://kamunikat.org/BINiM.html БІНіМ] Камунікат</ref>. Інстытут узначальвалі<ref>[https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=pfbid0znQYHoJ1s9Z6UCgg62bpNgDBeD46Jv2dL4yBxGbYHLoBPGH1wubxGVC6XPCwbK2wl&id=100089595467075 Беларускі Інстытут Навукі й Мастацтва — Facebook]</ref>: * [[Уладзімір Тамашчык]] (1951—1952); * [[Янка Ліманоўскі]] (1952—1955); * [[Вітаўт Тумаш]] (1955—1982); * [[Вітаўт Кіпель]] (1982—2022); * [[Юрка Кіпель]] (з 2023). Сярод правадзейных членаў БІНіМа [[Леў Аляксандравіч Акіншэвіч|Леў Акіншэвіч]]. У розныя гады колькасць членаў БІНіМ вагалася ад 100 да 200 чалавек. З 1990-х гадоў у БІНіМ працуюць і тутэйшыя навукоўцы з метраполіі<ref>[https://web.archive.org/web/20190323054402/https://news.tut.by/society/13175.html Зусім нядаўна споўнілася 50 гадоў з дня заснавання Беларускага інстытуту навукі і мастацтва ў Нью Ёрку — найбольшае беларускае навуковае ўстановы акадэмічнага тыпу за мяжою], Tut.by, 2002</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т. 1. — Мн., 1993. — С.433-434. * Беларуская энцыклапедыя. Т. 2. — Мн., 1996. — С.444-445. == Спасылкі == * [http://www.knihi.by/spis/knihi/almanach-zapisy-binim Альманах «Запісы БІНіМ»]{{Недаступная спасылка}} // Кнігі поштай {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арганізацыі беларускай навукі]] [[Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў ЗША]] [[Катэгорыя:Беларускі інстытут навукі і мастацтва]] [[Катэгорыя:Нью-Ёрк]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1951 годзе]] [[Катэгорыя:1951 год у Нью-Ёрку]] 4wr33cw8jau6mm8hejcqa5salzgptbu 5202512 5202508 2026-09-19T21:45:48Z АлесьНавіцкі90 162483 Істотна пашыраю, абнаўляю артыкул. 5202512 wikitext text/x-wiki {{Не блытаць|Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Канадзе}} {{Арганізацыя |назва = Беларускі інстытут навукі і мастацтва |абрэвіятура = БІНіМ |выява = БІНіМ.jpg |дата ўтварэння = {{Дата пачатку|16|12|1951|1}} |юрыдычны статус = [[грамадскае аб’яднанне]] |месцазнаходжанне = [[Нью-Ёрк]], [[ЗША]] |пасада_кіраўніка1 = Старшыня |імя_кіраўніка1 = [[Юрка Кіпель]] }} '''Беларускі інстытут навукі і мастацтва''' ('''БІНіМ'''; {{lang-be-x-old|Беларускі інстытут навукі й мастацтва}}, {{lang-en|Belarusian Institute of Arts and Sciences}}) — беларуская навуковая і культурная арганізацыя, заснаваная ў [[Нью-Ёрк]]у 16 снежня 1951 года прадстаўнікамі пасляваеннай беларускай эміграцыі. Інстытут займаецца даследаваннем гісторыі, культуры, літаратуры і грамадскага жыцця Беларусі і беларускага замежжа, збіраннем і захаваннем дакументальнай спадчыны эміграцыі, выдавецкай дзейнасцю і папулярызацыяй беларусазнаўства.<ref name="БелЭн">{{Крыніцы/БелЭн|2|||444—445}}</ref><ref name="Kamunikat">{{cite web |url=https://old.kamunikat.org/BINiM.html |title=Беларускі Інстытут Навукі і Мастацтва |website=Kamunikat.org |access-date=2026-09-19 }}</ref> З 1952 года БІНіМ выдае навуковае перыядычнае выданне ''[[Запісы БІНіМ|Запісы]]''. У розныя часы пры інстытуце выходзілі таксама літаратурна-мастацкі часопіс ''[[Конадні]]'', інфармацыйны ''Абежнік'' і асобныя кніжныя выданні. Інстытут адыграў значную ролю ў развіцці беларусазнаўства за межамі Беларусі і ў захаванні інтэлектуальнай і архіўнай спадчыны беларускай эміграцыі.<ref name="Kamunikat"/><ref name="Chronicles">{{cite book |last1=Гардзіенка |first1=Наталля |last2=Юрэвіч |first2=Лявон |title=Хронікі БІНіМу: гісторыя Беларускага інстытуту навукі і мастацтва ў дакументах, лістах і ўспамінах |location=Мінск |publisher=Кнігазбор |year=2017 |pages=352 |isbn=978-985-7180-34-9 }}</ref> == Гісторыя == === Заснаванне === Беларускі інстытут навукі і мастацтва быў заснаваны 16 снежня 1951 года ў Нью-Ёрку на арганізацыйным сходзе беларускіх навукоўцаў, пісьменнікаў і дзеячаў культуры, якія пасля Другой сусветнай вайны апынуліся ў Злучаных Штатах.<ref name="Chronicles"/> Ініцыятары стварэння арганізацыі імкнуліся заснаваць установу, якая аб'ядноўвала б не толькі навукоўцаў, але таксама літаратараў і прадстаўнікоў мастацтва. У першы часовы склад кіраўніцтва ўвайшлі [[Уладзімір Тамашчык]] — старшыня, [[Леў Аляксандравіч Акіншэвіч|Леў Акіншэвіч]] — намеснік старшыні, [[Вітаўт Тумаш]] — першы сакратар, [[Наталля Арсеннева]] — другі сакратар і М. Дарашэвіч — скарбнік.<ref>{{cite web |url=https://knihi-online.com/haziety-casopisy-i-hd/polacak/polacak-n5-1992.html?page=12 |title=Беларускі інстытут навукі і мастацтва |work=Полацак |issue=5 |year=1992 |language=be |access-date=2026-09-19 }}</ref> 13 жніўня 1953 года БІНіМ быў афіцыйна зарэгістраваны ў ЗША як арганізацыя са штаб-кватэрай у Нью-Ёрку і правам дзейнасці на тэрыторыі краіны.<ref name="БелЭн"/><ref name="Kamunikat"/> Ад пачатку ў інстытуце былі прадстаўлены гісторыкі, мовазнаўцы, літаратуразнаўцы, медыкі, пісьменнікі, мастакі і грамадскія дзеячы. Сярод яго ранніх удзельнікаў і супрацоўнікаў былі [[Антон Адамовіч]], [[Леў Аляксандравіч Акіншэвіч|Леў Акіншэвіч]], [[Наталля Арсеннева]], [[Янка Запруднік]], [[Вітаўт Кіпель]], [[Вітаўт Тумаш]], [[Юрка Віцьбіч]] і іншыя прадстаўнікі беларускай пасляваеннай эміграцыі.<ref name="Chronicles"/> === 1950—1960-я гады === У першыя дзесяцігоддзі дзейнасці асноўнымі задачамі БІНіМа былі стварэнне незалежнага ад савецкіх устаноў асяродка беларусазнаўчых даследаванняў, публікацыя прац па гісторыі, мове і культуры Беларусі, захаванне дакументаў беларускай эміграцыі і прадстаўленне беларускай праблематыкі ў амерыканскім і міжнародным навуковым асяроддзі.<ref name="Chronicles"/> У 1955 годзе ў [[Мюнхен]]е быў створаны еўрапейскі аддзел БІНіМа. Ён дзейнічаў да 1966 года і падтрымліваў сувязі з беларускімі даследчыкамі ў Заходняй Еўропе. У гэты ж перыяд супрацоўнікі БІНіМа ўдзельнічалі ў дзейнасці мюнхенскага [[Інстытут па вывучэнні СССР|Інстытута па вывучэнні СССР]] і іншых навуковых структур, дзе прадстаўлялі беларускую тэматыку.<ref>{{cite book |last=Белазаровіч |first=В. А. |title=Гістарыяграфія гісторыі Беларусі |location=Гродна |pages=326—330 |language=be }}</ref> У 1967 годзе ў Таронта быў заснаваны канадскі аддзел БІНіМа. Ужо 17 лістапада 1968 года ён стаў самастойнай арганізацыяй — [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Канадзе|Беларускім інстытутам навукі і мастацтва ў Канадзе]].<ref>{{cite web |url=https://binim.org/index.php/about/binims-history/ |title=Гісторыя БІНіМ(у) |publisher=Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Канадзе |access-date=2026-09-19 }}</ref> У розныя гады колькасць сяброў і супрацоўнікаў БІНіМа складала каля 100—200 чалавек.<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20190323054402/https://news.tut.by/society/13175.html |title=Зусім нядаўна споўнілася 50 гадоў з дня заснавання Беларускага інстытуту навукі і мастацтва ў Нью Ёрку |website=TUT.BY |date=2002 |access-date=2026-09-19 }}</ref> === Навуковая дзейнасць === БІНіМ займаўся даследаваннямі ў галіне гісторыі Беларусі, літаратуразнаўства, мовазнаўства, дэмаграфіі, гісторыі эміграцыі, бібліяграфіі, этнаграфіі і мастацтва. Асаблівае месца займала [[Скарыніяна|скарыназнаўства]]. [[Вітаўт Тумаш]] збіраў матэрыялы пра жыццё і дзейнасць [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]], працаваў з замежнымі архівамі і бібліятэкамі і выявіў дакументы, звязаныя з экзаменамі Скарыны на ступень доктара медыцыны ў [[Падуанскі ўніверсітэт|Падуанскім універсітэце]]. З дзейнасцю БІНіМа былі звязаны таксама даследаванні [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]], які ўдакладняў гісторыю ранняга беларускага кнігадрукавання.<ref>{{cite web |url=https://zbsb.org/info/ |title=Дыяспара для Беларусі |publisher=Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына» |access-date=2026-09-19 }}</ref> На старонках выданняў БІНіМа друкаваліся працы па гісторыі беларускага нацыянальнага руху, беларускай літаратуры XX стагоддзя, гісторыі БНР, беларускай эміграцыі і беларусаў у розных краінах свету. БІНіМ ладзіў навуковыя канферэнцыі, чытанні, даклады і літаратурныя вечары. У 1977 годзе ў [[Сітан-Холскі ўніверсітэт|Сітан-Холскім універсітэце]] ў Саўт-Оранджы была праведзена канферэнцыя да 25-годдзя інстытута. У 1980 годзе падчас сустрэчы беларусаў Паўночнай Амерыкі адбылася канферэнцыя, прысвечаная [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|Статутам Вялікага Княства Літоўскага]], а ў 1984 годзе — гісторыі беларускага пасялення ў ЗША.<ref>{{cite web |url=https://binim.org/wp-content/uploads/2022/05/029-2022-04.pdf |title=Вітаўт Кіпель і Беларускі інстытут навукі і мастацтва |work=Культура. Нацыя |issue=29 |year=2022 |language=be |access-date=2026-09-19 }}</ref> Прадстаўнікі БІНіМа ўдзельнічалі таксама ў міжнародных славістычных і саветалагічных кангрэсах, канферэнцыях амерыканскіх, канадскіх, польскіх, украінскіх і іншых навуковых устаноў.<ref name="Chronicles"/> == Выдавецкая дзейнасць == === «Запісы» === {{Асноўны артыкул|Запісы БІНіМ}} Галоўным перыядычным выданнем інстытута сталі ''[[Запісы БІНіМ|Запісы Беларускага інстытута навукі і мастацтва]]'', заснаваныя ў 1952 годзе. Першыя шэсць тамоў выйшлі ў Нью-Ёрку ў 1952—1954 гадах. Пасля перапынку пяць наступных тамоў былі выдадзены ў Мюнхене ў 1962—1970 гадах. З 12-га тома ў 1974 годзе і да 24-га тома ў 1999 годзе ''Запісы'' зноў выходзілі ў Нью-Ёрку.<ref name="Zapisy44">{{cite web |url=https://old.kamunikat.org/?pubid=71677 |title=Запісы, 44 |website=Kamunikat.org |year=2024 |access-date=2026-09-19 }}</ref> У 2002—2022 гадах выданне рыхтавалася як нью-ёрска-менскі праект, у 2023 годзе — як нью-ёрска-віленска-беластоцкі, а з 2024 года — як нью-ёрска-беластоцкі.<ref name="Zapisy44"/> Галоўнымі рэдактарамі ''Запісаў'' у розныя гады былі [[Вітаўт Тумаш]], [[Станіслаў Іосіфавіч Станкевіч|Станіслаў Станкевіч]], Вітаўт і Зора Кіпелі, Томас Бэрд. З 2003 года выданне рэдагуе [[Наталля Гардзіенка]].<ref name="Zapisy44"/> У ''Запісах'' друкуюцца навуковыя артыкулы, архіўныя дакументы, успаміны, бібліяграфічныя матэрыялы, рэцэнзіі, літаратурныя творы і хроніка беларускага жыцця за межамі Беларусі. Значная частка матэрыялаў прысвечана гісторыі беларускай эміграцыі і дыяспары.<ref name="Zapisy44"/> У 2024 годзе выйшаў 44-ы выпуск ''Запісаў'', аб'ёмам 878 старонак. Яго рэдакцыйную калегію складалі [[Юры Грыбоўскі]], Вольга Зубко, Юрка Кіпель, [[Генадзь Сагановіч]], [[Сяргей Шупа]] і [[Лявон Юрэвіч]].<ref name="Zapisy44"/> === Іншыя перыядычныя выданні === У 1954—1963 гадах БІНіМ выдаваў літаратурна-мастацкі часопіс ''[[Конадні]]''. У 1953—1969 гадах выходзіў інфармацыйны ''Абежнік БІНіМ'', прызначаны для ўнутранай інфармацыі пра дзейнасць інстытута, навуковыя мерапрыемствы, новыя публікацыі і жыццё беларускай эміграцыі.<ref name="Kamunikat"/> === Кніжныя выданні === БІНіМ выдаваў і падтрымліваў выданне беларускіх літаратурных, гістарычных, мовазнаўчых і бібліяграфічных прац. Сярод выданняў, звязаных з інстытутам, былі: * ''Спадчына'' [[Янка Купала|Янкі Купалы]] — збор выбранай паэзіі, выдадзены ў 1955 годзе з уключэннем твораў, якія не друкаваліся ў тагачаснай БССР; * ''Матчын дар'' [[Алесь Гарун|Алеся Гаруна]] — 1962; * працы [[Станіслаў Іосіфавіч Станкевіч|Станіслава Станкевіча]] па гісторыі беларускай літаратуры; * працы [[Павел Урбан|Паўла Урбана]] па гісторыі Беларусі; * даследаванні Вітаўта Тумаша і іншых аўтараў па скарыназнаўстве; * бібліяграфічныя і дакументальныя выданні па гісторыі беларускага замежжа.<ref>{{cite web |url=https://knihi-online.com/haziety-casopisy-i-hd/polacak/polacak-n5-1992.html?page=12 |title=Беларускі інстытут навукі і мастацтва |work=Полацак |issue=5 |year=1992 |access-date=2026-09-19 }}</ref> У XXI стагоддзі БІНіМ удзельнічае ў сумесных кніжных праектах з беларускімі і замежнымі выдавецкімі і даследчымі ўстановамі. У 2017 годзе выйшла кніга Наталлі Гардзіенкі і Лявона Юрэвіча ''Хронікі БІНіМу: гісторыя Беларускага інстытуту навукі і мастацтва ў дакументах, лістах і ўспамінах'', заснаваная перадусім на архівах Вітаўта Тумаша і Вітаўта Кіпеля.<ref name="Chronicles"/> == Архіў і бібліятэчныя зборы == Адным з асноўных напрамкаў дзейнасці БІНіМа стала збіранне беларусікі: кніг, перыядычных выданняў, рукапісаў, перапіскі, фотаздымкаў і дакументаў беларускіх арганізацый і асоб. Інстытут падтрымліваў цесныя сувязі з [[Нью-Ёркская публічная бібліятэка|Нью-Ёркскай публічнай бібліятэкай]]. Супрацоўнікі і сябры БІНіМа спрыялі камплектаванню яе беларускіх збораў і перадачы туды эміграцыйных выданняў.<ref name="Kamunikat"/> Матэрыялы, сабраныя БІНіМам, сталі крыніцай для даследаванняў гісторыі беларускай эміграцыі, беларускага друку, культуры і грамадскіх арганізацый. Частка архіўных збораў пазней была перададзена ў Беларусь, у тым ліку ў структуры, якія займаліся зборам і вывучэннем спадчыны беларускага замежжа.<ref>{{cite web |url=https://zbsb.org/info/ |title=Дыяспара для Беларусі |publisher=Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына» |access-date=2026-09-19 }}</ref> З фондамі інстытута былі звязаны асабістыя архівы і калекцыі [[Масей Сяднёў|Масея Сяднёва]], [[Янка Запруднік|Янкі Запрудніка]], [[Вітаўт Кіпель|Вітаўта Кіпеля]] і іншых дзеячаў беларускай эміграцыі.<ref>{{cite web |url=https://zbsb.org/info/ |title=Дыяспара для Беларусі |publisher=Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына» |access-date=2026-09-19 }}</ref> == Сувязі з Беларуссю == Да канца 1980-х гадоў кантакты БІНіМа з установамі БССР былі абмежаваныя. З пачаткам палітычных і грамадскіх змен у Савецкім Саюзе інстытут стаў наладжваць непасрэдныя сувязі з беларускімі навуковымі, архіўнымі, бібліятэчнымі і культурнымі арганізацыямі.<ref name="Kamunikat"/> У 1990-я гады супрацоўнікі БІНіМа ўдзельнічалі ў канферэнцыях у Беларусі, перадавалі кнігі і архіўныя матэрыялы ў беларускія бібліятэкі і даследчыя ўстановы. Вітаўт і Зора Кіпелі пераслалі ў Беларусь тысячы выданняў і частку асабістых і інстытуцыйных архіваў.<ref>{{cite web |url=https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=59615-1.pdf |title=Вітаўт Кіпель. Беларусы ў ЗША. Наталля Гардзіенка. Вітаўт Кіпель. Нарыс жыцця і дзейнасці |language=be |access-date=2026-09-19 }}</ref> З пачатку 2000-х гадоў ''Запісы'' на працягу двух дзесяцігоддзяў выходзілі як сумесны нью-ёрска-менскі праект, у падрыхтоўцы якога ўдзельнічалі даследчыкі з Беларусі і замежжа.<ref name="Zapisy44"/> == Кіраўніцтва == Інстытут у розныя гады ўзначальвалі: * [[Уладзімір Тамашчык]] — 1951—1952; * [[Янка Ліманоўскі]] — 1952—1955; * [[Вітаўт Тумаш]] — 1955—1982; * [[Вітаўт Кіпель]] — з 1982 года да 2022 года; * [[Юрка Кіпель]] — з 2023 года. У ранняй гісторыі і кіраўніцтве інстытута значную ролю адыгрываў таксама [[Антон Адамовіч]], якога энцыклапедычныя крыніцы называюць сярод кіраўнікоў БІНіМа.<ref name="Kamunikat"/> Вітаўт Тумаш узначальваў інстытут на працягу 27 гадоў і адначасова быў адным з галоўных арганізатараў яго навуковай і выдавецкай працы.<ref>{{cite web |url=https://nashaniva.com/96250 |title=Бібліятэка |website=Наша Ніва |access-date=2026-09-19 }}</ref> Пасля яго смерці ў 1982 годзе кіраўніцтва перайшло да [[Вітаўт Кіпель|Вітаўта Кіпеля]], даследчыка гісторыі беларускай эміграцыі ў ЗША і аднаго з найбольш актыўных арганізатараў інстытута. Ён займаўся навуковай, выдавецкай, бібліяграфічнай і каардынацыйнай працай, а таксама забеспячэннем фінансавай падтрымкі выданняў і канферэнцый.<ref>{{cite web |url=https://binim.org/wp-content/uploads/2022/05/029-2022-04.pdf |title=Вітаўт Кіпель і Беларускі інстытут навукі і мастацтва |work=Культура. Нацыя |issue=29 |year=2022 |access-date=2026-09-19 }}</ref> == Сябры і супрацоўнікі == У розныя гады з БІНіМам былі звязаны: * [[Антон Адамовіч]] — літаратуразнаўца, гісторык літаратуры, адзін з заснавальнікаў; * [[Леў Аляксандравіч Акіншэвіч|Леў Акіншэвіч]] — гісторык права, адзін з першых кіраўнікоў; * [[Наталля Арсеннева]] — паэтка і літаратурная дзяячка, адна з заснавальніц; * [[Томас Бэрд]] — славіст, шматгадовы галоўны рэдактар ''Запісаў''; * [[Наталля Гардзіенка]] — гісторык беларускай эміграцыі, рэдактар ''Запісаў''; * [[Янка Запруднік]] — гісторык, палітолаг, даследчык беларускай дыяспары; * [[Вітаўт Кіпель]] — даследчык гісторыі беларусаў ЗША, шматгадовы кіраўнік інстытута; * [[Зора Кіпель]] — літаратуразнаўца, бібліёграф, супрацоўніца Нью-Ёркскай публічнай бібліятэкі; * [[Станіслаў Іосіфавіч Станкевіч|Станіслаў Станкевіч]] — літаратуразнаўца і мовазнаўца; * [[Вітаўт Тумаш]] — лекар, гісторык і даследчык жыцця Францыска Скарыны; * [[Лявон Юрэвіч]] — даследчык гісторыі беларускай эміграцыі і архівіст; * [[Сяргей Шупа]] — мовазнаўца, перакладчык і рэдактар. == Значэнне == БІНіМ стаў адным з найбольш працягла дзейных цэнтраў беларусазнаўства па-за Беларуссю. Яго дзейнасць дазволіла захаваць і апублікаваць значны корпус матэрыялаў па гісторыі Беларусі і беларускай эміграцыі, якія ў савецкі перыяд былі маладаступнымі або не маглі свабодна даследавацца ў БССР.<ref name="Chronicles"/> Інстытут спрыяў уключэнню беларускай тэматыкі ў амерыканскую і міжнародную славістыку, супрацоўнічаў з універсітэтамі, бібліятэкамі і навуковымі арганізацыямі розных краін, а таксама падтрымліваў навуковыя кантакты паміж даследчыкамі ў Беларусі і дыяспары.<ref name="Kamunikat"/> == Гл. таксама == * [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Канадзе]] * [[Запісы БІНіМ]] * [[Беларусазнаўства]] * [[Беларусазнаўства ў ЗША]] * [[Беларусы ЗША]] * [[Беларуская эміграцыя]] * [[Беларуска-амерыканскае задзіночанне]] * [[Беларуская фундацыя імя Пётры Крачэўскага]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|||444—445}} * ''Энцыклапедыя гісторыі Беларусі''. — Мінск: БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 433—434. * Гардзіенка Н., Юрэвіч Л. ''Хронікі БІНіМу: гісторыя Беларускага інстытуту навукі і мастацтва ў дакументах, лістах і ўспамінах''. — Мінск: Кнігазбор, 2017. — 352 с. — ISBN 978-985-7180-34-9. * Кіпель В. ''Беларусы ў ЗША''. — Мінск, 1993. * Юрэвіч Л. ''Літаратурны рух на эміграцыі''. — Мінск, 2002. * ''Запісы Беларускага інстытуту навукі і мастацтва''. — Нью-Ёрк, 1952—. == Спасылкі == * [https://old.kamunikat.org/BINiM.html Беларускі інстытут навукі і мастацтва] — Kamunikat.org. * [https://old.kamunikat.org/?pubid=71677 «Запісы» БІНіМ, № 44]. * [https://kirma.sh/products/khroniki-binimu Наталля Гардзіенка, Лявон Юрэвіч. «Хронікі БІНіМу»]. {{Беларусазнаўства}} {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арганізацыі беларускай навукі]] [[Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў ЗША]] [[Катэгорыя:Беларускі інстытут навукі і мастацтва]] [[Катэгорыя:Беларусазнаўства ў ЗША]] [[Катэгорыя:Навуковыя арганізацыі ЗША]] [[Катэгорыя:Нью-Ёрк]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1951 годзе]] [[Катэгорыя:1951 год у Нью-Ёрку]] sinkecw63zvuvbvt9jfbeerrgdzyd1f 5202513 5202512 2026-09-19T21:46:37Z АлесьНавіцкі90 162483 /* Гл. таксама */ 5202513 wikitext text/x-wiki {{Не блытаць|Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Канадзе}} {{Арганізацыя |назва = Беларускі інстытут навукі і мастацтва |абрэвіятура = БІНіМ |выява = БІНіМ.jpg |дата ўтварэння = {{Дата пачатку|16|12|1951|1}} |юрыдычны статус = [[грамадскае аб’яднанне]] |месцазнаходжанне = [[Нью-Ёрк]], [[ЗША]] |пасада_кіраўніка1 = Старшыня |імя_кіраўніка1 = [[Юрка Кіпель]] }} '''Беларускі інстытут навукі і мастацтва''' ('''БІНіМ'''; {{lang-be-x-old|Беларускі інстытут навукі й мастацтва}}, {{lang-en|Belarusian Institute of Arts and Sciences}}) — беларуская навуковая і культурная арганізацыя, заснаваная ў [[Нью-Ёрк]]у 16 снежня 1951 года прадстаўнікамі пасляваеннай беларускай эміграцыі. Інстытут займаецца даследаваннем гісторыі, культуры, літаратуры і грамадскага жыцця Беларусі і беларускага замежжа, збіраннем і захаваннем дакументальнай спадчыны эміграцыі, выдавецкай дзейнасцю і папулярызацыяй беларусазнаўства.<ref name="БелЭн">{{Крыніцы/БелЭн|2|||444—445}}</ref><ref name="Kamunikat">{{cite web |url=https://old.kamunikat.org/BINiM.html |title=Беларускі Інстытут Навукі і Мастацтва |website=Kamunikat.org |access-date=2026-09-19 }}</ref> З 1952 года БІНіМ выдае навуковае перыядычнае выданне ''[[Запісы БІНіМ|Запісы]]''. У розныя часы пры інстытуце выходзілі таксама літаратурна-мастацкі часопіс ''[[Конадні]]'', інфармацыйны ''Абежнік'' і асобныя кніжныя выданні. Інстытут адыграў значную ролю ў развіцці беларусазнаўства за межамі Беларусі і ў захаванні інтэлектуальнай і архіўнай спадчыны беларускай эміграцыі.<ref name="Kamunikat"/><ref name="Chronicles">{{cite book |last1=Гардзіенка |first1=Наталля |last2=Юрэвіч |first2=Лявон |title=Хронікі БІНіМу: гісторыя Беларускага інстытуту навукі і мастацтва ў дакументах, лістах і ўспамінах |location=Мінск |publisher=Кнігазбор |year=2017 |pages=352 |isbn=978-985-7180-34-9 }}</ref> == Гісторыя == === Заснаванне === Беларускі інстытут навукі і мастацтва быў заснаваны 16 снежня 1951 года ў Нью-Ёрку на арганізацыйным сходзе беларускіх навукоўцаў, пісьменнікаў і дзеячаў культуры, якія пасля Другой сусветнай вайны апынуліся ў Злучаных Штатах.<ref name="Chronicles"/> Ініцыятары стварэння арганізацыі імкнуліся заснаваць установу, якая аб'ядноўвала б не толькі навукоўцаў, але таксама літаратараў і прадстаўнікоў мастацтва. У першы часовы склад кіраўніцтва ўвайшлі [[Уладзімір Тамашчык]] — старшыня, [[Леў Аляксандравіч Акіншэвіч|Леў Акіншэвіч]] — намеснік старшыні, [[Вітаўт Тумаш]] — першы сакратар, [[Наталля Арсеннева]] — другі сакратар і М. Дарашэвіч — скарбнік.<ref>{{cite web |url=https://knihi-online.com/haziety-casopisy-i-hd/polacak/polacak-n5-1992.html?page=12 |title=Беларускі інстытут навукі і мастацтва |work=Полацак |issue=5 |year=1992 |language=be |access-date=2026-09-19 }}</ref> 13 жніўня 1953 года БІНіМ быў афіцыйна зарэгістраваны ў ЗША як арганізацыя са штаб-кватэрай у Нью-Ёрку і правам дзейнасці на тэрыторыі краіны.<ref name="БелЭн"/><ref name="Kamunikat"/> Ад пачатку ў інстытуце былі прадстаўлены гісторыкі, мовазнаўцы, літаратуразнаўцы, медыкі, пісьменнікі, мастакі і грамадскія дзеячы. Сярод яго ранніх удзельнікаў і супрацоўнікаў былі [[Антон Адамовіч]], [[Леў Аляксандравіч Акіншэвіч|Леў Акіншэвіч]], [[Наталля Арсеннева]], [[Янка Запруднік]], [[Вітаўт Кіпель]], [[Вітаўт Тумаш]], [[Юрка Віцьбіч]] і іншыя прадстаўнікі беларускай пасляваеннай эміграцыі.<ref name="Chronicles"/> === 1950—1960-я гады === У першыя дзесяцігоддзі дзейнасці асноўнымі задачамі БІНіМа былі стварэнне незалежнага ад савецкіх устаноў асяродка беларусазнаўчых даследаванняў, публікацыя прац па гісторыі, мове і культуры Беларусі, захаванне дакументаў беларускай эміграцыі і прадстаўленне беларускай праблематыкі ў амерыканскім і міжнародным навуковым асяроддзі.<ref name="Chronicles"/> У 1955 годзе ў [[Мюнхен]]е быў створаны еўрапейскі аддзел БІНіМа. Ён дзейнічаў да 1966 года і падтрымліваў сувязі з беларускімі даследчыкамі ў Заходняй Еўропе. У гэты ж перыяд супрацоўнікі БІНіМа ўдзельнічалі ў дзейнасці мюнхенскага [[Інстытут па вывучэнні СССР|Інстытута па вывучэнні СССР]] і іншых навуковых структур, дзе прадстаўлялі беларускую тэматыку.<ref>{{cite book |last=Белазаровіч |first=В. А. |title=Гістарыяграфія гісторыі Беларусі |location=Гродна |pages=326—330 |language=be }}</ref> У 1967 годзе ў Таронта быў заснаваны канадскі аддзел БІНіМа. Ужо 17 лістапада 1968 года ён стаў самастойнай арганізацыяй — [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Канадзе|Беларускім інстытутам навукі і мастацтва ў Канадзе]].<ref>{{cite web |url=https://binim.org/index.php/about/binims-history/ |title=Гісторыя БІНіМ(у) |publisher=Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Канадзе |access-date=2026-09-19 }}</ref> У розныя гады колькасць сяброў і супрацоўнікаў БІНіМа складала каля 100—200 чалавек.<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20190323054402/https://news.tut.by/society/13175.html |title=Зусім нядаўна споўнілася 50 гадоў з дня заснавання Беларускага інстытуту навукі і мастацтва ў Нью Ёрку |website=TUT.BY |date=2002 |access-date=2026-09-19 }}</ref> === Навуковая дзейнасць === БІНіМ займаўся даследаваннямі ў галіне гісторыі Беларусі, літаратуразнаўства, мовазнаўства, дэмаграфіі, гісторыі эміграцыі, бібліяграфіі, этнаграфіі і мастацтва. Асаблівае месца займала [[Скарыніяна|скарыназнаўства]]. [[Вітаўт Тумаш]] збіраў матэрыялы пра жыццё і дзейнасць [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]], працаваў з замежнымі архівамі і бібліятэкамі і выявіў дакументы, звязаныя з экзаменамі Скарыны на ступень доктара медыцыны ў [[Падуанскі ўніверсітэт|Падуанскім універсітэце]]. З дзейнасцю БІНіМа былі звязаны таксама даследаванні [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]], які ўдакладняў гісторыю ранняга беларускага кнігадрукавання.<ref>{{cite web |url=https://zbsb.org/info/ |title=Дыяспара для Беларусі |publisher=Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына» |access-date=2026-09-19 }}</ref> На старонках выданняў БІНіМа друкаваліся працы па гісторыі беларускага нацыянальнага руху, беларускай літаратуры XX стагоддзя, гісторыі БНР, беларускай эміграцыі і беларусаў у розных краінах свету. БІНіМ ладзіў навуковыя канферэнцыі, чытанні, даклады і літаратурныя вечары. У 1977 годзе ў [[Сітан-Холскі ўніверсітэт|Сітан-Холскім універсітэце]] ў Саўт-Оранджы была праведзена канферэнцыя да 25-годдзя інстытута. У 1980 годзе падчас сустрэчы беларусаў Паўночнай Амерыкі адбылася канферэнцыя, прысвечаная [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|Статутам Вялікага Княства Літоўскага]], а ў 1984 годзе — гісторыі беларускага пасялення ў ЗША.<ref>{{cite web |url=https://binim.org/wp-content/uploads/2022/05/029-2022-04.pdf |title=Вітаўт Кіпель і Беларускі інстытут навукі і мастацтва |work=Культура. Нацыя |issue=29 |year=2022 |language=be |access-date=2026-09-19 }}</ref> Прадстаўнікі БІНіМа ўдзельнічалі таксама ў міжнародных славістычных і саветалагічных кангрэсах, канферэнцыях амерыканскіх, канадскіх, польскіх, украінскіх і іншых навуковых устаноў.<ref name="Chronicles"/> == Выдавецкая дзейнасць == === «Запісы» === {{Асноўны артыкул|Запісы БІНіМ}} Галоўным перыядычным выданнем інстытута сталі ''[[Запісы БІНіМ|Запісы Беларускага інстытута навукі і мастацтва]]'', заснаваныя ў 1952 годзе. Першыя шэсць тамоў выйшлі ў Нью-Ёрку ў 1952—1954 гадах. Пасля перапынку пяць наступных тамоў былі выдадзены ў Мюнхене ў 1962—1970 гадах. З 12-га тома ў 1974 годзе і да 24-га тома ў 1999 годзе ''Запісы'' зноў выходзілі ў Нью-Ёрку.<ref name="Zapisy44">{{cite web |url=https://old.kamunikat.org/?pubid=71677 |title=Запісы, 44 |website=Kamunikat.org |year=2024 |access-date=2026-09-19 }}</ref> У 2002—2022 гадах выданне рыхтавалася як нью-ёрска-менскі праект, у 2023 годзе — як нью-ёрска-віленска-беластоцкі, а з 2024 года — як нью-ёрска-беластоцкі.<ref name="Zapisy44"/> Галоўнымі рэдактарамі ''Запісаў'' у розныя гады былі [[Вітаўт Тумаш]], [[Станіслаў Іосіфавіч Станкевіч|Станіслаў Станкевіч]], Вітаўт і Зора Кіпелі, Томас Бэрд. З 2003 года выданне рэдагуе [[Наталля Гардзіенка]].<ref name="Zapisy44"/> У ''Запісах'' друкуюцца навуковыя артыкулы, архіўныя дакументы, успаміны, бібліяграфічныя матэрыялы, рэцэнзіі, літаратурныя творы і хроніка беларускага жыцця за межамі Беларусі. Значная частка матэрыялаў прысвечана гісторыі беларускай эміграцыі і дыяспары.<ref name="Zapisy44"/> У 2024 годзе выйшаў 44-ы выпуск ''Запісаў'', аб'ёмам 878 старонак. Яго рэдакцыйную калегію складалі [[Юры Грыбоўскі]], Вольга Зубко, Юрка Кіпель, [[Генадзь Сагановіч]], [[Сяргей Шупа]] і [[Лявон Юрэвіч]].<ref name="Zapisy44"/> === Іншыя перыядычныя выданні === У 1954—1963 гадах БІНіМ выдаваў літаратурна-мастацкі часопіс ''[[Конадні]]''. У 1953—1969 гадах выходзіў інфармацыйны ''Абежнік БІНіМ'', прызначаны для ўнутранай інфармацыі пра дзейнасць інстытута, навуковыя мерапрыемствы, новыя публікацыі і жыццё беларускай эміграцыі.<ref name="Kamunikat"/> === Кніжныя выданні === БІНіМ выдаваў і падтрымліваў выданне беларускіх літаратурных, гістарычных, мовазнаўчых і бібліяграфічных прац. Сярод выданняў, звязаных з інстытутам, былі: * ''Спадчына'' [[Янка Купала|Янкі Купалы]] — збор выбранай паэзіі, выдадзены ў 1955 годзе з уключэннем твораў, якія не друкаваліся ў тагачаснай БССР; * ''Матчын дар'' [[Алесь Гарун|Алеся Гаруна]] — 1962; * працы [[Станіслаў Іосіфавіч Станкевіч|Станіслава Станкевіча]] па гісторыі беларускай літаратуры; * працы [[Павел Урбан|Паўла Урбана]] па гісторыі Беларусі; * даследаванні Вітаўта Тумаша і іншых аўтараў па скарыназнаўстве; * бібліяграфічныя і дакументальныя выданні па гісторыі беларускага замежжа.<ref>{{cite web |url=https://knihi-online.com/haziety-casopisy-i-hd/polacak/polacak-n5-1992.html?page=12 |title=Беларускі інстытут навукі і мастацтва |work=Полацак |issue=5 |year=1992 |access-date=2026-09-19 }}</ref> У XXI стагоддзі БІНіМ удзельнічае ў сумесных кніжных праектах з беларускімі і замежнымі выдавецкімі і даследчымі ўстановамі. У 2017 годзе выйшла кніга Наталлі Гардзіенкі і Лявона Юрэвіча ''Хронікі БІНіМу: гісторыя Беларускага інстытуту навукі і мастацтва ў дакументах, лістах і ўспамінах'', заснаваная перадусім на архівах Вітаўта Тумаша і Вітаўта Кіпеля.<ref name="Chronicles"/> == Архіў і бібліятэчныя зборы == Адным з асноўных напрамкаў дзейнасці БІНіМа стала збіранне беларусікі: кніг, перыядычных выданняў, рукапісаў, перапіскі, фотаздымкаў і дакументаў беларускіх арганізацый і асоб. Інстытут падтрымліваў цесныя сувязі з [[Нью-Ёркская публічная бібліятэка|Нью-Ёркскай публічнай бібліятэкай]]. Супрацоўнікі і сябры БІНіМа спрыялі камплектаванню яе беларускіх збораў і перадачы туды эміграцыйных выданняў.<ref name="Kamunikat"/> Матэрыялы, сабраныя БІНіМам, сталі крыніцай для даследаванняў гісторыі беларускай эміграцыі, беларускага друку, культуры і грамадскіх арганізацый. Частка архіўных збораў пазней была перададзена ў Беларусь, у тым ліку ў структуры, якія займаліся зборам і вывучэннем спадчыны беларускага замежжа.<ref>{{cite web |url=https://zbsb.org/info/ |title=Дыяспара для Беларусі |publisher=Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына» |access-date=2026-09-19 }}</ref> З фондамі інстытута былі звязаны асабістыя архівы і калекцыі [[Масей Сяднёў|Масея Сяднёва]], [[Янка Запруднік|Янкі Запрудніка]], [[Вітаўт Кіпель|Вітаўта Кіпеля]] і іншых дзеячаў беларускай эміграцыі.<ref>{{cite web |url=https://zbsb.org/info/ |title=Дыяспара для Беларусі |publisher=Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына» |access-date=2026-09-19 }}</ref> == Сувязі з Беларуссю == Да канца 1980-х гадоў кантакты БІНіМа з установамі БССР былі абмежаваныя. З пачаткам палітычных і грамадскіх змен у Савецкім Саюзе інстытут стаў наладжваць непасрэдныя сувязі з беларускімі навуковымі, архіўнымі, бібліятэчнымі і культурнымі арганізацыямі.<ref name="Kamunikat"/> У 1990-я гады супрацоўнікі БІНіМа ўдзельнічалі ў канферэнцыях у Беларусі, перадавалі кнігі і архіўныя матэрыялы ў беларускія бібліятэкі і даследчыя ўстановы. Вітаўт і Зора Кіпелі пераслалі ў Беларусь тысячы выданняў і частку асабістых і інстытуцыйных архіваў.<ref>{{cite web |url=https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=59615-1.pdf |title=Вітаўт Кіпель. Беларусы ў ЗША. Наталля Гардзіенка. Вітаўт Кіпель. Нарыс жыцця і дзейнасці |language=be |access-date=2026-09-19 }}</ref> З пачатку 2000-х гадоў ''Запісы'' на працягу двух дзесяцігоддзяў выходзілі як сумесны нью-ёрска-менскі праект, у падрыхтоўцы якога ўдзельнічалі даследчыкі з Беларусі і замежжа.<ref name="Zapisy44"/> == Кіраўніцтва == Інстытут у розныя гады ўзначальвалі: * [[Уладзімір Тамашчык]] — 1951—1952; * [[Янка Ліманоўскі]] — 1952—1955; * [[Вітаўт Тумаш]] — 1955—1982; * [[Вітаўт Кіпель]] — з 1982 года да 2022 года; * [[Юрка Кіпель]] — з 2023 года. У ранняй гісторыі і кіраўніцтве інстытута значную ролю адыгрываў таксама [[Антон Адамовіч]], якога энцыклапедычныя крыніцы называюць сярод кіраўнікоў БІНіМа.<ref name="Kamunikat"/> Вітаўт Тумаш узначальваў інстытут на працягу 27 гадоў і адначасова быў адным з галоўных арганізатараў яго навуковай і выдавецкай працы.<ref>{{cite web |url=https://nashaniva.com/96250 |title=Бібліятэка |website=Наша Ніва |access-date=2026-09-19 }}</ref> Пасля яго смерці ў 1982 годзе кіраўніцтва перайшло да [[Вітаўт Кіпель|Вітаўта Кіпеля]], даследчыка гісторыі беларускай эміграцыі ў ЗША і аднаго з найбольш актыўных арганізатараў інстытута. Ён займаўся навуковай, выдавецкай, бібліяграфічнай і каардынацыйнай працай, а таксама забеспячэннем фінансавай падтрымкі выданняў і канферэнцый.<ref>{{cite web |url=https://binim.org/wp-content/uploads/2022/05/029-2022-04.pdf |title=Вітаўт Кіпель і Беларускі інстытут навукі і мастацтва |work=Культура. Нацыя |issue=29 |year=2022 |access-date=2026-09-19 }}</ref> == Сябры і супрацоўнікі == У розныя гады з БІНіМам былі звязаны: * [[Антон Адамовіч]] — літаратуразнаўца, гісторык літаратуры, адзін з заснавальнікаў; * [[Леў Аляксандравіч Акіншэвіч|Леў Акіншэвіч]] — гісторык права, адзін з першых кіраўнікоў; * [[Наталля Арсеннева]] — паэтка і літаратурная дзяячка, адна з заснавальніц; * [[Томас Бэрд]] — славіст, шматгадовы галоўны рэдактар ''Запісаў''; * [[Наталля Гардзіенка]] — гісторык беларускай эміграцыі, рэдактар ''Запісаў''; * [[Янка Запруднік]] — гісторык, палітолаг, даследчык беларускай дыяспары; * [[Вітаўт Кіпель]] — даследчык гісторыі беларусаў ЗША, шматгадовы кіраўнік інстытута; * [[Зора Кіпель]] — літаратуразнаўца, бібліёграф, супрацоўніца Нью-Ёркскай публічнай бібліятэкі; * [[Станіслаў Іосіфавіч Станкевіч|Станіслаў Станкевіч]] — літаратуразнаўца і мовазнаўца; * [[Вітаўт Тумаш]] — лекар, гісторык і даследчык жыцця Францыска Скарыны; * [[Лявон Юрэвіч]] — даследчык гісторыі беларускай эміграцыі і архівіст; * [[Сяргей Шупа]] — мовазнаўца, перакладчык і рэдактар. == Значэнне == БІНіМ стаў адным з найбольш працягла дзейных цэнтраў беларусазнаўства па-за Беларуссю. Яго дзейнасць дазволіла захаваць і апублікаваць значны корпус матэрыялаў па гісторыі Беларусі і беларускай эміграцыі, якія ў савецкі перыяд былі маладаступнымі або не маглі свабодна даследавацца ў БССР.<ref name="Chronicles"/> Інстытут спрыяў уключэнню беларускай тэматыкі ў амерыканскую і міжнародную славістыку, супрацоўнічаў з універсітэтамі, бібліятэкамі і навуковымі арганізацыямі розных краін, а таксама падтрымліваў навуковыя кантакты паміж даследчыкамі ў Беларусі і дыяспары.<ref name="Kamunikat"/> == Гл. таксама == * [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Канадзе]] * [[Запісы БІНіМ]] * [[Беларусазнаўства]] * [[Беларусазнаўства ў ЗША]] * [[Беларусы ЗША]] * [[Беларуская эміграцыя]] * [[Беларуска-амерыканскае задзіночанне]] * [[Фундацыя імя Пётры Крачэўскага]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|||444—445}} * ''Энцыклапедыя гісторыі Беларусі''. — Мінск: БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 433—434. * Гардзіенка Н., Юрэвіч Л. ''Хронікі БІНіМу: гісторыя Беларускага інстытуту навукі і мастацтва ў дакументах, лістах і ўспамінах''. — Мінск: Кнігазбор, 2017. — 352 с. — ISBN 978-985-7180-34-9. * Кіпель В. ''Беларусы ў ЗША''. — Мінск, 1993. * Юрэвіч Л. ''Літаратурны рух на эміграцыі''. — Мінск, 2002. * ''Запісы Беларускага інстытуту навукі і мастацтва''. — Нью-Ёрк, 1952—. == Спасылкі == * [https://old.kamunikat.org/BINiM.html Беларускі інстытут навукі і мастацтва] — Kamunikat.org. * [https://old.kamunikat.org/?pubid=71677 «Запісы» БІНіМ, № 44]. * [https://kirma.sh/products/khroniki-binimu Наталля Гардзіенка, Лявон Юрэвіч. «Хронікі БІНіМу»]. {{Беларусазнаўства}} {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арганізацыі беларускай навукі]] [[Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў ЗША]] [[Катэгорыя:Беларускі інстытут навукі і мастацтва]] [[Катэгорыя:Беларусазнаўства ў ЗША]] [[Катэгорыя:Навуковыя арганізацыі ЗША]] [[Катэгорыя:Нью-Ёрк]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1951 годзе]] [[Катэгорыя:1951 год у Нью-Ёрку]] fxfrs8f49pdwvi8b3h6eew2dig47frt 0 99463 5202496 4731093 2026-09-19T21:22:41Z АлесьНавіцкі90 162483 АлесьНавіцкі90 перанёс старонку [[Арнольд Мак-Мілін]] у [[Арнольд МакМілін]]: У арыгінале, ды і ў БелЭне без злучка. 4731093 wikitext text/x-wiki {{навуковец | Выява = Professor Arnold McMillin.jpg | Жонка = Святлана Мак-Мілін (Dr Svetlana McMillin) | Сайт = https://iris.ucl.ac.uk/iris/browse/profile?upi=ABMCM49 | Навуковае званне = Emeritus Professor of Russian Literature | Навуковы кіраўнік = Роберт Оці }} '''Арнольд Мак-Мілін''' ({{lang-en|Arnold Barratt McMillin}}; нар. {{ДН|21|6|1941}}, [[Ньюкасл-апан-Тайн|Ньюкасл]]) — брытанскі [[філолаг]]-[[славіст]], [[прафесар]], папулярызатар [[беларуская літаратура|беларускай літаратуры]]. == Біяграфія == Вучыўся ў [[Лонданскі ўніверсітэт|Лонданскім універсітэце]]. Універсітэт скончыў у 1964{{sfn|Беларусь|1995}} годзе і ў [[1971]] годзе абараніў тут дысертацыю (доктар славянскай філалогіі). Выкладаў рускую мову і літаратуру ва ўніверсітэтах [[Лондан]]а (1965—1976) і [[Ліверпуль|Ліверпуля]] (1976—1988). У 1988—2006 гадах — [[прафесар]] рускай літаратуры [[Лонданскі ўніверсітэт|Лонданскага ўніверсітэта]].<ref name=":0">{{Кніга|аўтар=Arnold McMillin|isbn=9788361605515|год=2021|загаловак=Poetry and parody in Belarus and Britain: two cultural traditions|мова=en|старонак=220|выдавецтва=Centrum Badań Europy Wschodniej Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie|месца=Olsztyn|частка=Вокладка}}</ref> У 1984—1986 гадах быў прэзідэнтам Брытанскай універсітэцкай асацыяцыі славістаў, у 1978—88 г.— брытанскім прадстаўніком у Міжнародным камітэце славістаў, пазней стаў сябрам [[Міжнародная асацыяцыя беларусістаў|Міжнароднай асацыяцыі беларусістаў]]. Сябра і віцэ-прэзідэнт [[Англа-беларускае таварыства|Англа-беларускага таварыства]], удзельнік выдання (у 1965—1971 гадах рэдактар) «[[The Journal of Byelorussian Studies]]». У 1991—1992 гадах пачаў чытаць курс лекцый «Уводзіны ў беларускую культуру: мова, літаратура, гісторыя». == Навукова-даследчая дзейнасць == Аўтар васьмі манаграфій і больш як 100 артыкулаў, прысвечаных беларускай літаратуры, і звыш 500 кніжных рэцэнзій, укладальнік 13 зборнікаў. Аўтар больш за 30 артыкулаў, прысвечаных рускай літаратуры і музыцы.<ref name=":0" /> Першая манаграфія «Беларуская літаратурная лексіка XIX стагоддзя» (''The Vocabulary of the Byelorussian Language in the 19th Century'') была напісана на падставе доктарскай дысертацыі і апублікавана Англа-беларускім таварыствам (1971). Ейным працягам стала «Гісторыя беларускай літаратуры: ад пачаткаў да сённяшняга дня» (''A History of Byelorussian Literature from its Origins to the Present Day'') — першая англамоўная гісторыя беларускай літаратуры (1977). У [[2010]] годзе ў [[Лондан]]е выйшла яго новая кніга «Напісанае ў халодным клімаце: беларуская літаратура ад 1970-х гадоў да нашых дзён» ({{lang-en|Writing In A Cold Climate: Belarusian Literature From The 1970s To The Present Day}}). У 2016 годзе прадставіў сваю новую кнігу «Рунь», у якой аналізуе творчасць 40 маладых беларускіх паэтаў на падставе іх дэбютных зборнікаў, выдадзеных на пачатку ХХІ стагоддзя<ref>[http://nashaniva.by/?c=ar&i=178545 nashaniva.by]</ref>. Найноўшая беларусазнаўчая манаграфія — «Паэзія і пародыя ў Беларусі і Брытаніі: дзве культурныя традыцыі» («Poetry and parody in Belarus and Britain: two cultural traditions»; 2021)<ref name=":0" /> Напісаў прадмовы да зборніка беларускай паэзіі «Снуецца зданяў рой» ([[Лондан]], [[1982]]) і зборніка вершаў [[Ларыса Геніюш|Л.Геніюш]]. Пераклаў на англійскую мову (з [[Вера Рыч|Верай Рыч]]) паэму «[[Тарас на Парнасе]]» ([[1977]]). Даследаваў навуковую дзейнасць [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я. Ф. Карскага]], [[Ян Чачот|Я. Чачота]], творчасць [[Янка Купала|Я. Купалы]], [[Якуб Колас|Я. Коласа]], [[Максім Багдановіч|М. Багдановіча]], [[Змітрок Бядуля|З. Бядулі]], [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|В. Быкава]] і інш. == Узнагароды == Узнагароджаны [[Медаль 100 гадоў БНР|медалём 100 гадоў БНР]] [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]]<ref>[https://www.svaboda.org/a/29838254.html Алексіевіч, Пазьняк, Вольскі, Эрыксан, Белавус. Хто яшчэ ўзнагароджаны мэдалём у гонар БНР-100]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9|Макмілін Арнольд Барат||539}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Макмілін (McMillin) Арнольд Барат|457}} * ''[[Наталля Сяргееўна Гардзіенка|Гардзіенка Н.]]'' Беларусы ў Вялікабрытаніі / Наталля Гардзіенка; пад рэд. А. Гардзіенкі. — Мн., 2010. == Спасылкі == * [http://lit-bel.org/by/news/2582.html/ Прафесар Арнольд Макмілін: «Я б на месцы беларускіх пісьменнікаў арыентаваўся на нямецкі рынак»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160312114849/http://lit-bel.org/by/news/2582.html |date=12 сакавіка 2016 }} * [http://n-europe.eu/article/2011/11/08/arnold_makmilin_pra_belaruskuyu_litaraturu Арнольд Макмілін пра беларускую літаратуру] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210116072334/http://n-europe.eu/article/2011/11/08/arnold_makmilin_pra_belaruskuyu_litaraturu |date=16 студзеня 2021 }} * [https://iris.ucl.ac.uk/iris/browse/profile?upi=ABMCM49 Спіс публікацый] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мак-Мілін Арнольд}} [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Лонданскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Славісты Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Філолагі Вялікабрытаніі]] m3dbbvcy8na1m01tc5eb94lszzsyytx 0 101068 5202510 5111179 2026-09-19T21:41:46Z Bk1949 50943 у беларускіх народных казках гэты персанаж (Мікула Селянінавіч) не прысутнічае 5202510 wikitext text/x-wiki [[Выява:Stamp of Belarus - 2019 - Colnect 920486 - The Golden Bird.jpeg|thumb|«Залаты птах» на паштовай марцы Беларусі]] [[Выява:2001. Stamp of Belarus 0424.jpg|thumb|«[[:s:Сіняя світа налева пашыта|Сіняя світа навыварат шыта]]» на паштовай марцы Беларусі]] [[Выява:2001. Stamp of Belarus 0425.jpg|thumb|«[[:s:Ох і залатая табакерка|Ох і залатая табакерка]]» на паштовай марцы Беларусі]] '''Беларускія народныя казкі''' — творы вуснай творчасці [[Беларусы|беларускага народа]]. == Характарыстыка == Беларускія казкі, з аднаго боку, характарызуюцца падабенствам да казачнага эпасу іншых славянскіх народаў, асабліва найбліжэйшых суседзяў<ref name="Каз">[http://ethno.iatp.by/2/e12f.htm Казкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080919145128/http://ethno.iatp.by/2/e12f.htm |date=19 верасня 2008 }}</ref>, з другога боку, у іх багата адметных рысаў, дзякуючы чаму ствараецца своеасаблівая суцэльная прастора персанажаў, тэм і сюжэтаў. Беларускім казкам уласцівыя глыбокая народная мудрасць, высокая паэтычнасць вобразаў, нязломная і светлая вера ў чалавека, у яго сілы і магчымасці, маральная цнатлівасць і чысціня, непараўнаны, непераймальны гумар і вострая сатыра, прастата і даступнасць зместу, займальнасць апавядання<ref name="ГБК">[http://library.by/portalus/modules/belarus/print.php?subaction=showfull&id=1290772973&archive=1291455490&start_from=&ucat=8& Гісторыя беларускіх казак]</ref>. Асноўнай адметнасцю беларускага казачнага фальклора з’яўляецца моцная міфалагічная аснова і захаванне шматлікіх ведаў пра побыт і ўяўленні пра навакольны свет людзей ранейшых часоў<ref name="Буд">Н. Будур. Сказочная энциклопедия, Олма-пресс, 2005</ref>. Каля 50 сюжэтных тыпаў беларускіх казак не маюць аналагаў у {{Не перакладзена 3|Паказальнік сюжэтаў фальклорнай казкі|міжнародных паказальніках казачных сюжэтаў|ru|Указатель сюжетов фольклорной сказки}} [[Анці Аматус Аарне|Аарне]]-{{Не перакладзена 3|Сціт Томпсан|Томпсана|en|Stith Thompson}}, {{Не перакладзена 3|Мікалай Пятровіч Андрэеў|Андрэева|ru|Андреев, Николай Петрович}} і Кржыжаноўскага<ref name="Буд"/>. Некаторыя жанры ў беларусаў куды багацейшыя, чым у суседзяў: да прыкладу, у беларускім рэпэртуары недзе 500 сюжэтаў легендарных казак, ва ўкраінскім — 196, а ў расійскім — 56<ref>[http://www.svaboda.org/content/transcript/24976661.html Уладзімер Сіўчыкаў — пра кнігі беларускіх народных казак]</ref>. Савецкі даследчык М. У. Новікаў налічыў у беларускіх казках 230 сюжэтных тыпаў (ва ўкраінскіх — 187, у рускіх — 144)<ref>Новиков Н. В. Образы восточнославянской волшебной сказки. Л., 1974, с. 23.</ref>. Адметная асаблівасць беларускага казачнага эпасу — казкі пра гераічных волатаў-асілкаў, што перамагаюць розных пачвар («Каваль-волат», «[[:s:Удовін сын|Удовін сын]]»). Да больш позніх, паводле ўзнікнення, належаць казкі сацыяльна-побытавыя («[[:s:Пану навука|Пану навука]]», «Мужык і пан», «Зайздросны поп»). Шмат якія беларускія казкі, асабліва побытавыя, прасякнутыя жыццярадасным гумарам<ref>[http://3force.info/vse_o_belarusi/kuljtura Культура] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130730142941/http://3force.info/vse_o_belarusi/kuljtura |date=30 ліпеня 2013 }} {{ref-ru}}</ref>. == Класіфікацыя == Умоўна беларускія казкі можна падзяліць на тры асноўныя групы<ref name="ГБК"/>: * Казкі пра жывёл * Чарадзейныя або міфічныя казкі * Бытавыя казкі, аповяды і анекдоты Кожная з груп беларускіх казак вылучаецца сваімі асаблівасцямі зместу, сістэмай вобразаў, характэрнымі прыёмамі мастацкага адлюстравання рэчаіснасці<ref name="Каз"/>. Менш пашыраны казкі кумулятуўныя, авантурныя, навелістычныя, дакучныя<ref name="ЭБ">Этнаграфія Беларусі: Энцыклапедыя / Рэд.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1989.</ref>. === Казкі пра жывёл === [[Выява:1961 CPA 2531.jpg|thumb|«Ліса, заяц і певень». Паштовая марка СССР]] Казкі пра жывёл лічацца найбольш старажытнымі па паходжанні, змястоўнай сутнасцю сваёй яны ўзыходзяць яшчэ да такіх ранніх форм першабытнага светапогляду, як [[анімізм]] (адушаўленне) і [[антрапамарфізм]] (ачалавечванне). Трэба бачыць у іх таксама і далёкія водгукі [[татэм]]ізму<ref name="ГБК"/>. Па сваім змесце казкі аб жывёлах выглядаюць злучэннем чалавечага і жывёльнага элемента<ref name="ГБК"/>. Беларускія казкі аб жывёлах на думку многіх аўтарытэтных даследчыкаў, багатыя, разнастайныя, вылучаюцца высокім паэтычным майстэрствам і ўпрыгожваюць казачны эпас усходніх славян<ref>[http://library.by/portalus/modules/belarus/print.php?subaction=showfull&id=1291899434&archive=1292000877&start_from=&ucat=21& Жанравы склад беларускай народнай прозы]</ref>. Паводзіны жывёл у казках атаясамліваюцца з дзейнасцю чалавека, гэтыя казкі часткова адлюстравалі ў сабе розныя эпохі гістарычнага развіцця ўсходніх славян наогул і беларускага народа ў прыватнасці<ref>Гл. працы [[Мікалай Міхайлавіч Нікольскі|Мікалая Нікольскага]] «Міталёгія і абрадовасць валачобных песень», Мінск, 1931;«Жывёлы ў звычаях, абрадах і веравонях беларускаго селянства», Мінск, 1933; «Происхождение и история белорусской свадебной обрядовости», Минск. 1956</ref>. Беларускія казкі пра жывёл у большасці выпадкаў захоўваюць і строгую, заснаваную на сіле іерархію ў адносінах паміж імі, што дае шырокія магчымасці для паказу сацыяльных адносін у грамадстве, падзеленым на антаганістычныя класы<ref name="БВПТ"/>. Мядзведзь дужы, таму ён пануе над усім звярыным царствам (казка «Дзедава рукавічка»), нягледзячы на відавочную непаваротлівасць і неразумнасць. Яго недалёкасцю шырока карыстаюцца ў сваіх інтарэсах іншыя драпежнікі, якія крыўдзяць безабаронных звяроў. Гэтыя казкі вельмі нагадвалі слухачам жыццё, у якім дужы панаваў над слабым, багаты над бедным. Казкі, якія выкрывалі сацыяльную няроўнасць і адлюстроўвалі крытычныя адносіны народа да рэлігіі, царквы і яе служкаў («Ліса-каталічка», «Курка-рабушка»), набылі сатырычнае гучанне<ref name="БВПТ">{{кніга |аўтар = |частка = |загаловак = Беларуская вусна-паэтычная творчасць: Падруч. для філал. спец. ВНУ/К. П. Кабашнікаў, А. С. Фядосік, А. С. Ліс і інш. |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = 2-е, перапрац. |месца = Мн. |выдавецтва = Выш. шк. |год = 1988 |том = |старонкі = |старонак = 415 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. У казках аб жывёлах народ з павагай гаворыць аб сяброўстве, шчырай і бескарыснай дапамозе, імкненні да справядлівасці і рашуча асуджае няўдзячнасць, здрадніцтва таварышам. З тонкім гумарам народ высмейвае фанабэрыю, зайздрасць, баязлівасць<ref name="БВПТ"/>. === Чарадзейныя казкі === [[Выява:The Soviet Union 1988 CPA 5989 stamp (Musician-Magician, Belarusian epic poem. N. Poplavskaya).jpg|thumb|Казка «[[:s:Музыка-чарадзей|Музыка-чарадзей]]» на паштовай марцы СССР]] [[Файл:Vaysrusishe Folkmayses 11.jpg|міні|Ілюстрацыя да казкі «Гарохавае зярнятка» з нямецкага выдання беларускіх казак з малюнкамі [[Лазар Маркавіч Лісіцкі|Эля Лісіцкага]]. [[Берлін]]. 1923 год.]] Чарадзейныя казкі па сваім паходжанні таксама належаць да найбольш старажытных. Галоўнае ў іх зместе — гэта мары і спадзяванні людзей на лепшае жыццё ў будучым, іх імкненні пакараць сабе сілы прыроды і перамагчы сацыяльнае зло, а таксама іх барацьба з чужаземнымі ворагамі — заваёўнікамі<ref name="ГБК"/>. У аснове многіх чарадзейных казак ляжыць сацыяльны канфлікт, які адлюстраваў спрадвечнае жаданне працоўных пазбавіцца ад эксплуатацыі<ref name="Каз"/>. У казачным эпасе беларускага народа колькасна пераважаюць чарадзейныя казкі, у якіх дзейнічаюсь героі, здольныя на незвычайныя ўчынкі, нярэдка яны разам з памочнікамі перамагаюць злосных пачвар<ref name="ЭБ"/>. У гэтых казках выяўляюцца мары чалавека пра лепшае жыццё<ref name="ЭБ"/>. Існуе шэраг чарадзейных казак, дзе распавядаецца пра пераўтварэнні чалавека ў жывёл («Аб ведзьме, што мужыка ў сабаку перакінула», «Пра ахотніка», «Казачнік і пасельнік»). Даследчыкі лічаць такі пласт казак адным з самых старажытных і звязваюць яго з татэмічнымі ўяўленнямі людзей<ref>{{кніга |аўтар = С. Шамякіна |частка = |загаловак = Міфалагічны кампанент у структуры вобраза-персанажа беларускіх чарадзейных казак |арыгінал = |спасылка = http://www.bsu.by/Cache/pdf/211583.pdf |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = |год = |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. Да нашага часу дайшло шмат беларускіх казак і песень, якія захавалі вобразы і сюжэты былін. У распаўсюджанай беларускай казцы «Іванка Прасцячок» бачныя сляды быліннага сюжэту. Як і Ілля Мурамец, Іванка Прасцячок седзьма сядзеў на печы трыццаць тры гады. Яго вылечваюць тры старцы, пасля чаго ён ідзе змагацца супраць памешчыкаў, прыгнятальнікаў беларускага народа. Служэнню грамадскаму абавязку і заняволенай радзіме падпарадкаваныя ўсе дзеянні Іванкі Прасцячка. У казцы выкарыстоўваюцца былінныя прыёмы гіпербалізацыя для адлюстравання адвагі і волатаўскай адвядзі героя<ref name="БНСГ">{{кніга |аўтар = |частка = |загаловак = Белорусские народные сказки |арыгінал = |спасылка = |адказны = Составители С. И. Василенок, К. П. Кабашников, С. И. Прокофьев |выданне = |месца = М. |выдавецтва = Государственное издательство художественной литературы |год = 1958 |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. === Сацыяльна-бытавыя казкі === Сацыяльна-бытавыя казкі маюць больш позняе паходжанне. У іх адлюстраваны рост класавай свядомасці працоўных, барацьба супраць сацыяльнай няроўнасці<ref name="ЭБ"/>. Сярод сацыяльна-бытавых казак асабліва трэба вылучыць пласт антыпанскіх і антыцаркоўных казак. Адмоўным персанажам баларускіх антыпрыгонніцкіх казак амаль заўсёды з’яўляецца пан-чужаземец<ref name="ГБК"/>. Прадметам сатырычнага адлюстравання ў антыклерыкальных казках часцей за ўсё з’яўляюцца такія тыповыя рысы духоўнікаў, як ханжанства і крывадушнасць, прагавітасць і нахабства, паразітызм і амаральнасць<ref name="ГБК"/>. Уласна бытавыя казкі малююць селяніна ў яго паўсядзённым жыцці, услаўляюць працавітасць, глыбокі розум, дасціпнасць і сціпласць простата чалавека, асуджаюць гультайства, прагнасць, зайздрасць і іншыя заганы. Многія бытавыя казкі — гумарыстычныя, жартоўныя творы<ref name="Каз"/>. Сацыяльна-бытавыя казкі ахопваюць шырокае кола сацыяльных праблем: цяжкае жыццё прыгоннага сялянства, антаганістычныя супярэчнасці ў класавым грамадстве, высмейваюцца эксплуатацыя працоўных, выкрываецца рэакцыйная сутнасць царквы, крытыкуюцца людскія заганы і недахопы<ref name="ЭБ"/>. Па асаблівасцях адлюстравання рэчаіснасці, па характеру мастацкай выдумкі да сацыяльна-бытавых казак набліжаюцца авантурна-навелістычныя<ref name="Каз"/>. Значную частку беларускага казачнага эпасу складаюць творы, у якіх высмейваюцца і ганьбуюцца розныя заганы ў чалавечым характары, напрыклад, непачцівыя адносіны да бацькоў, нетактоўнасць, зайздрасць, дурнота, імкненне пажывіцца за чужы кошт і многія іншыя. Такія творы адлюстроўваюць этычныя і маральныя погляды народа<ref name="ГБК"/>. Бытавыя казкі сцвярджалі ідэал народнага героя — смелага, мудрага, дасціпнага і рашучага<ref name="ЭБ"/>. Вядомы рускі пісьменнік і літаратурны крытык [[Вісарыён Рыгоравіч Бялінскі|В. Р. Бялінскі]] лічыў, что бытавыя казкі — «у тысячу разоў важнейшыя за ўсе багатырскія казкі, таму што ў іх ярка адлюстроўваецца народны розум, народны погляд на рэчы і народны быт. У адносінах апошняга яны могуць лічыцца самымі каштоўнымі гістарычнымі дакументамі»<ref>Фядосік, А. С. Беларуская сацыяльна-бытавая казка — Мн.: Навука і тэхніка, 1995., — 160 с</ref>. == Персанажы == * '''Асілкі: '''[[Вярнідуб]], [[Вярнігара]], [[Вярнігара|Гарыня]], [[Кацігарошак]], [[Івашка Мядзведжае вушка|Медзвядзюк]]<ref>{{Cite web |url=http://www.gants-region.info/index/ivashka_mjadzvedzhae_vushka_ivan_mjadzvedzhy_syn_medzvjadzjuk/0-987 |title=ІВАШКА МЯДЗВЕДЖАЕ ВУШКА, Іван Мядзведжы сын, Медзвядзюк |access-date=12 сакавіка 2012 |archive-date=1 кастрычніка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221001124449/http://www.gants-region.info/index/ivashka_mjadzvedzhae_vushka_ivan_mjadzvedzhy_syn_medzvjadzjuk/0-987 |url-status=dead }}</ref>. * '''Адмоўныя героі: '''Паганы цмок, Паны. * '''Знаходлівыя героі: ''' Жыхарка і [[Несцерка (персанаж казак і легенд)|Несцерка]]. == Публікацыі і вывучэнне == Збіранне, публікацыя і вывучэнне беларускіх казак, песень і іншых жанраў фальклору ставіцца да канца XVIII стагоддзя. У першай палове XIX стагоддзя выходзіць з друку шэраг каштоўных зборнікаў беларускага фальклору. Шырокае збіранне, публікацыя і даследаванне беларускага фальклору пачынаецца ў другой палове XIX стагоддзя. У 1868 [[Міхаіл Аляксеевіч Дзмітрыеў|М. Дзмітрыеў]] у г. [[Гродна]] выдае каштоўны зборнік «Вопыт збірання песень і казак сялян Паўночна-Заходняга краю». Праз год ім выдаецца ў Вільні «Збор песень, казак, абрадаў і звычаяў сялян Паўночна-Заходняга краю»<ref name="БНСГ"/>. Шмат зрабіў у галіне збору і публікацыі беларускага фальклору [[Іван Іванавіч Насовіч|І. І. Насовіч]]. З 1886 года сталі выходзіць зборнікі беларускага фальклору [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Е. Р. Раманава]] пад агульнай назвай «Беларускі зборнік» (9 выпускаў), куды ўвайшлі 1200 народных песень і 321 казка, сотні прыказак, загадак, замоў. Гэта першы збіральнік, які сам асабіста запісваў беларускі фальклор<ref name="БНСГ"/>. Другім буйным збіральнікам беларускага фальклору, у тым ліку і казак, быў [[Павел Васілевіч Шэйн|П. В. Шэйн]], які выдаў зборнік ў чатырох кнігах пад агульнай назвай «Матэрыялы для вывучэння побыту і мовы рускага насельніцтва Паўночна-Заходняга краю»<ref name="БНСГ"/>. Збіраннем і вывучэннем беларускіх казак займаліся [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Е. Раманаў]], [[Аляксандр Мікалаевіч Пыпін|А. М. Пыпін]], {{нп3|Аляксей Мікалаевіч Весялоўскі|А. М. Весялоўскі|ru|Веселовский, Алексей Николаевич}}, {{нп3|Андрэй Мітрафанавіч Лабада|А. М. Лабада|uk|Лобода Андрій Митрофанович}}, [[Усевалад Фёдаравіч Мілер|У. Ф. Мілер]]<ref name="БНСГ"/>, [[Міхал Адольфавіч Федароўскі|М. Федароўскі]], [[Аляксандр Казіміравіч Сержпутоўскі|А. К. Сержпутоўскі]], [[Пётр Аляксеевіч Бяссонаў|П. А. Бяссонаў]], [[Павел Васілевіч Шэйн|П. В. Шэйн]], [[Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі|М. Я. Нікіфароўскі]], [[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|З. Радчанка]], [[Уладзіслаў Вярыга|У. Вярыга]], [[Аляксандр Ануфрыевіч Шлюбскі|А. Шлюбскі]] і іншыя. Толькі ў дарэвалюцыйны час выдадзена каля ста зборнікаў беларускага фальклору, але гэта нязначная частка таго, што існавала ў народзе. == Вядомыя казачнікі == Сярод народных майстроў-казачнікаў дакастрычніцкай Беларусі вылучаліся Рэдкі і [[Іван Паўлавіч Азёмша|Азёмша]], ад якіх запісваў матэрыял у прыватнасці [[А. Сержпутоўскі]]. Рэдкі любіў расказваць як цудадзейныя, так і рэалістычныя казкі, а Азёмша ў асноўным рэалістычныя казкі, народныя анекдоты, у прыватнасці накіраваныя супраць духавенства («Новы чорт», «Мужык, пан і ксёндз», «Завідны поп»). [[Адам Багдановіч]] запісаў многія казкі са слоў сваёй бабулі [[Рузаля Асьмак|Рузалі Асьмак]], якую лічыў выключна таленавітай расказчыцай. == Ацэнкі == Вядомы казказнавец {{нп3|Сцяпан Уладзіміравіч Саўчанка|С. У. Саўчанка|ru|Савченко, Степан Владимирович}} казаў: {{Цытата|…мы можам смела сцвярджаць, што па жывасці і хараству апавядання беларускія казкі не маюць сабе роўных}} Беларускія казкі патрапілі ў знаныя зборнікі рускіх казак {{Нп3|Аляксандр Мікалаевіч Афанасьеў|А. М. Афанасьева|ru|Афанасьев, Александр Николаевич}}, у «Bajarz polski» [[Антон Юзаф Глінскі|А. Глінскага]] і атрымалі ў фалькларыстаў высокую ацэнку. Яны папулярныя не толькі ў суседзяў, напрыклад, з 1966 па 1980 г. у Германіі зборнік выбраных беларускіх казак на нямецкай мове «Belorussische Volksmarchen» перавыдаваўся дзесяць разоў<ref name="АЛ">[http://www.zbsb.org/lib/index.php?option=com_alblib&view=article&id=559 Арсень Ліс. Каляндарна-абрадавыя творы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160401152543/http://zbsb.org/lib/index.php?option=com_alblib&view=article&id=559 |date=1 красавіка 2016 }}</ref> Са 122 казак, якія ўвайшлі ў зборнік, 36 з’яўляюцца перакладам упершыню апублікаваных беларускіх казак, запісаных вядомым спецыялістам па казках [[Леў Рыгоравіч Бараг|Львом Барагам]]. Ён таксама з’яўляецца аўтарам падрабязнага навуковага каментарыя да казачных тэкстаў і пасляслоўя да гэтага збору<ref>13. Belorussische Volksmarchen /Hrsg/ von L/ Barag/ Ubers/ d/ Marchentexte aus d/ Beloruss: Hans-Joachim Grimm / 1-10 Aufl/ Akademie Verlag. Berlin. 1966. 647 p.</ref><ref>14. Бараг Л. Р. Беларуская казка. Пытанні вывучэння яе нацыянальнай самабытнасці параўнальна з іншымі усходнеславянскімі казкамі</ref>. == Сучасныя беларускія казкі == Казачны жанр застаецца вельмі запатрабаваным і ў сучасны час. Напрыклад, у выдавецтве «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]» штогод выходзяць зборнікі беларускіх аўтарскіх казак («Адзін кот і адзін год», «[[Нявеста для Базыля]]», «Зорная Кася» і іншыя), якія карыстаюцца нязменным попытам<ref name="ВМ">{{артыкул|аўтар=Ольга Поклонская |загаловак=В плену у сказки |спасылка=http://vminsk.by/v-plenu-u-skazki/ |выданне= Вечерний Минск|тып=газета|месца=Мн. |выдавецтва=Мінгарвыканкам|год=12 ліпеня 2018|выпуск=12791 |нумар= 28|старонкі=15 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20180930192438/http://vminsk.by/v-plenu-u-skazki/|archivedate=30 верасня 2018}}</ref>. З улікам таго, што сучасныя дзеці жывуць у іншых рэаліях, чым іх аднагодкі ў былыя часы, сучасная казка насычаецца атрыбутамі дня сённяшняга. Напрыклад, у Анатоля Бутэвіча ёсць казка «Прыгоды Віруса Шкодзі» пра камп’ютарны вірус. Казкі Раісы Баравіковай «Казкі астранаўта: касмічныя падарожжы беларуса» і «Казачныя аповесці пра прыгоды міжпланетнага пажарнага і іншых мамырыкаў» таксама напісаны ў разліку на сучасных дзяцей<ref name="ВМ" />. == Праект «Беларускія народныя казкі для дзетак» == 17 лістапада 2010 года ў галерэі Нацыянальнай бібліятэкі адбылася прэзентацыя кнігі «Народныя казкі для дзетак». Знойдзеныя ў розных рэгіёнах Рэспублікі Беларусь [[Алег Хаменка|Алегам Хаменкам]] старадаўнія беларускія казкі былі бязвыплатна перададзены ЮНІСЕФ. == Пералік казак == {| class="standard sortable" width="80%" |- !Назва||Імя збіральніка ||Дзе была запісана||Заўвага |- | [[Удовін сын (казка)|Удовін сын]] || || || Апрацоўка А. Якімовіча |- | [[Дочкі (казка)|Дочкі]] || [[Эма Дмахоўская]] || в. Сеняжыцы, Навагрудскі павет|| |- | [[Як Сцёпка з панам гаварыў]] || || || |- | [[Пчала і шэршань, казка|Пчала і шэршань]] || || || Апрацоўка Я. Коласа |- | [[Мужык (казка)|Мужык]] || Эма Дмахоўская || в. Юравічы, Рэчыцкі павет || |- | [[Маці і сын (казка)|Маці і сын]] || Эма Дмахоўская || в. Юравічы, Рэчыцкі павет || |- | [[Чалавек, мядзведзь, лось і воўк]] || Эма Дмахоўская || в. Ужынец, Рэчыцкі павет || |- | [[Кароль і каралева (казка)|Кароль і каралева]] || Эма Дмахоўская || Рэчыцкі павет, вёска невядомая || |- | [[Як Іванка ведзьму ашукаў]] || Эма Дмахоўская || з-пад Турава, Мазырскі павет || |- | [[Як курачка пеўніка ратавала]] || || || Апрацоўка А. Якімовіча |- | [[Знайда Дуброўскі]] || [[Міхал Адольфавіч Федароўскі|М. Федароўскі]] || || гл. [[Яваркі]] |- | [[Шэршань у сватох]] || М. Федароўскі || || |- | [[Верабей і мыш]] || || || Апрацоўка А. Якімовіча |- | [[Як дурань выйшаў у людзі]] || Эма Дмахоўская || в. Камаровічы, Мазырскі павет || |- | [[Беднасць не загана]] || Эма Дмахоўская || в. Камаровічы, Мазырскі павет || |- | [[Жаночае шчасце, казка|Жаночае шчасце]] || Эма Дмахоўская || в. Камаровічы, Мазырскі павет || |- | [[Сквапны гаспадар, казка|Сквапны гаспадар]] || Эма Дмахоўская || || |- | [[Чараўнік, казка|Чараўнік]] || Эма Дмахоўская || в. Камаровічы, Мазырскі павет || |- | [[Чалавек, лісіца і мядзведзь]] || Эма Дмахоўская || в. Камаровічы, Мазырскі павет || |- | [[Бяда, казка|Бяда]] || Эма Дмахоўская || в. Камаровічы, Мазырскі павет || |- | [[Чалавек і мядзведзь]] || Эма Дмахоўская || в. Камаровічы, Мазырскі павет || |- | [[Шчасце і доля (казка)|Шчасце і доля]] || Эма Дмахоўская || Рэчыцкі павет, вёска невядомая || |- | [[Пра багацце і беднасць]] || Эма Дмахоўская || в. Сеняжыцы, Навагрудскі павет || |- | [[Скупасць не радасць]] || Эма Дмахоўская || в. Камаровічы, Мазырскі павет || |- | [[Былінка і верабей]]|| Эма Дмахоўская || Мазырскі павет || |- | [[Ваўкалак, казка|Ваўкалак]] || Эма Дмахоўская || в. Камаровічы, Мозырскі павет || |- | [[Чалавек з розумам]] || Эма Дмахоўская || в. Камаровічы, Мазырскі павет || |- | [[Дурань выйшаў у людзі]] || Эма Дмахоўская || в. Камаровічы, Мазырскі павет || |- | [[Як кот звяроў напалохаў]] || || || Апрацоўка А. Якімовіча |- | [[Сабака і воўк]] || || || Апрацоўка А. Якімовіча |- | [[Тром-сын безыменны]] || || || Апрацоўка А. Якімовіча |- | [[Алёнка, казка|Алёнка]] || || || Апрацоўка А. Якімовіча |- | [[Каток - залаты лабок]] || || || Апрацоўка А. Якімовіча |- | [[Залаты птах]] || || || |- | [[З рога ўсяго многа]] || || || Апрацоўка А. Якімовіча |- | [[Ох і залатая табакерка]] || || || Апрацоўка А. Якімовіча, гл. [[Ох|Ох, беларуская міфалогія]] |- | [[Гарошак, казка|Гарошак]] || || || Апрацоўка Я. Коласа |- | [[Залатая яблынька]] || || || |- | [[Хведар Набілкін і сапраўдныя асілкі]] || || || Апрацоўка А. Якімовіча |- | [[Сынок-з-кулачок]] || || || Апрацоўка А. Якімовіча |- | [[Разумная дачка]] || || || Апрацоўка А. Якімовіча |- | [[Пан і казачнік]] || || || Апрацоўка А. Якімовіча |- | [[Чаму ваўкі звана баяцца]] || || || |- | [[Як ксяндзы вылечыліся]] || [[Аляксандр Казіміравіч Сержпутоўскі|А. Сержпутоўскі]] || || Апрацоўка А. Якімовіча |- | [[Не тое, не тое]] || А. Сержпутоўскі || [[Слуцкі павет]] || |- | [[Дзявочы набор]] || А. Сержпутоўскі || Слуцкі павет || Казачнік — Даніла Кулеша |- | [[Завідны поп]] || А. Сержпутоўскі || || Казачнік — Аземша |- | [[Новы чорт]] || А. Сержпутоўскі || || Казачнік — Аземша |- | [[Мужык, пан і ксёндз]] || А. Сержпутоўскі || || Казачнік — Аземша |- | [[Небо і пекло]]{{efn|Напісанне некаторых назваў узята з першакрыніцы і адпавядае дыялектным асаблівасцям тых ці іншых рэгіёнаў}} || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Музыка і чэрці]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Жонка, казка|Жонка]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Хвароба над хваробамі]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Каваль багатыр]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Чалавечае воко]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Ілья і Петро]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Кузьма]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Бэч рыж]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Бусел (казка)|Бусел]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Стралцы]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Маскаль і смерць]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Круці, не круці, а трээ ўмерці]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Нехай]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Завісны багатыр]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Пошасць і паморак]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Завідны поп]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[За добрае злым заплата]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Брахня]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Вада не памагла]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Нашоў грошы]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Грошы цвітуць]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Заламка]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Што майтар, то злодзей]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Скорам]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Радзінкі й памінкі]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Ведзьмак]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Мужык і ландар]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Як школу будавалі]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Баязлівы]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Атрабляне]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Прошча]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Катаржнік і стараста]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Чорт і баба, казка|Чорт і баба]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Хаўрус]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Ластаўкі]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Вельмі навучны]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Мудры Салімон]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Пісар, казка|Пісар]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Дзеды]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Асілак]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Шаптуха, казка|Шаптуха]] || || || Апрацоўка А. Якімовіча |- | [[Два камені]] || || || Апрацоўка А. Якімовіча |- | [[Стары бацька]] || || || Апрацоўка А. Якімовіча |- | [[Як мужык царскага генерала правучыў]] || || || |- | [[Не сіла, а смеласць]] || || || Апрацоўка А. Якімовіча |} == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Бібліяграфія == * Антырэлігійныя казкі, частушкі, прыказкі / Склад. А. І. Залескі, К. П. Кабашнікаў. — Мінск : Выдавецтва АН БССР, 1957. — 270 с. * Беларускі казачны эпас / Склад. і ўступ. артыкул У. В. Анічэнка. — Мінск : Выдавецтва БДУ, 1976. — 206 с. * Беларускія народныя казкі : са зборнікаў Е. Р. Раманава / Складанне, падрыхтоўка тэксту, прадмова В. К. Бандарчыка. — Мінск : Дзяржвыд БССР, 1962. — 340 с. : іл. * Беларускія народныя казкі : Зборнік / Склад.: Г. А. Барташэвіч, К. П. Кабашнікаў ; Уступ. арт. К. П. Кабашнікава. — 2-е выд., дап. — Мінск : Навука і тэхніка, 1986. — 512 с. * Кабашнікаў, К. П. Казкі і легенды роднага краю / склад. К. П. Кабашнікаў. — Мінск : Выдавецтва Акадэміі навук БССР, 1960. — 262 с. * Казкі пра жывёл і чарадзейныя казкі / склад., аўтар прадмовы К. П. Кабашнікаў; рэдактар В. К. Бандарчык. — Мінск : Навука і тэхніка, 1971. — 495 с. * Казкі ў сучасных запісах / Склад. К. П. Кабашнікаў, Г. А. Барташэвіч. — Мінск : Навука і тэхніка, 1989. — 661 с. * Романов, Е. Р. [http://mirknig.com/knigi/kultura/1181437888-belorusskiy-sbornik-vyp-3-skazki.html Белорусский сборник. Вып. 3 : Сказки] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140526000129/http://mirknig.com/knigi/kultura/1181437888-belorusskiy-sbornik-vyp-3-skazki.html |date=26 мая 2014 }} / Е. Р. Романов. — Витебск : Типо-литография Г. А. Малкина, 1887. — 444 с. * Романов, Е. Р. [http://mirknig.com/knigi/kultura/1181437893-belorusskiy-sbornik-vyp-4-skazki-kosmogonicheskie-i-kulturnye.html Белорусский сборник. Вып. 4 : Сказки космогоническия и культурныя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140526000127/http://mirknig.com/knigi/kultura/1181437893-belorusskiy-sbornik-vyp-4-skazki-kosmogonicheskie-i-kulturnye.html |date=26 мая 2014 }} / Е. Р. Романов. — Витебск : Типо-литография Г. А. Малкина, 1891. — 220 с. * Романов, Е. Р. Белорусский сборник. Вып. 6 : Сказки / Е. Р. Романов. — Могилев : Типография Губернского правления, 1901. — IV, 527, [2] с. * Сацыяльна-бытавыя казкі / АН БССР, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору; склад. тома, аўт. уступ. артыкула А. С. Фядосік; склад. і камент. Л. Р. Бараг; рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.]; рэд. В. К. Бандарчык. — Мінск : Навука і тэхніка, 1976. — 520 с. : іл. — (Беларуская народная творчасць). * Сержпутоўскі, А. К. Казкі і апавяданні Беларускага Палесся : са зборнікаў А. К. Сержпутоўскага / [склад., падрых. тэксту і паказальнік да казак А. С. Фядосіка; рэд. В. К. Бандарчык; прадмова В. К. Бандарчыка, А. С. Фядосіка]. — Мінск : Беларусь, 1965. — 324 с. : іл. * Сказки Неманского края. — Вильнюс : Гослитиздат, 1951. — 125 с. * Чарадзейныя казкі : У 2 ч. Ч. 1 / НАН Беларусі. Ін-т мастацтвазнауства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы ; Склад. К. П. Кабашнікаў, Г. А. Барташэвіч ; Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.] ; Уступ. арт. К. П. Кабашнікава. — 2-е выд., выпраул. і дапр. — Мінск : Беларуская навука, 2003. — 639 с. — (Беларуская народная творчасць). — ISBN 985-08-0545-5 (ч.1) : 2884. — ISBN 985-08-0551-X. * Чарадзейныя казкі : У 2 ч. Ч. 2 / НАН Беларусі. Ін-т мастацтвазнауства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы ; Склад. К. П. Кабашнікаў, Г. А. Барташэвіч ; Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.] ; Уступ. арт. К. П. Кабашнікава. — 2-е выд., выпраул. і дапр. — Мінск : Беларуская навука, 2003. — 691 с. — (Беларуская народная творчасць). — ISBN 985-08-0552-8 (ч.2) : 3874. — ISBN 985-08-0551-X. == Літаратура == * Бараг, Л. Р. Сюжэты і матывы беларускіх народных казак / Л. Р. Бараг. — Мінск : Навука і тэхніка, 1978. — 247 с. * {{кніга |аўтар = Бараг Л. Р. |частка = |загаловак = Беларуская казка. Пытанні вывучэння яе нацыянальнай самабытнасці параўнальна з іншымі усходнеславянскімі казкамі |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = Вышэйшая школа |год = 1969 |том = |старонкі = |старонак = 256 |серыя = |isbn = |тыраж = }} * Восточнославянский фольклор : Словарь научной и народной терминологии / Ред. колл. : К. П. Кабашников (отв. ред.) [и др.]. — справ. изд. — Минск : Навука і тэхніка, 1993. — 479 с. * Кабашнікаў, К. П. Беларуская казка ў казачным эпасе славян / К. П. Кабашнікаў. — Мінск : Навука і тэхніка, 1968. — 27 с. * Кабашнікаў К. П. Паказальнік сюжэтаў беларускіх казак. — У кн.: Чарадзейныя казкі. Частка II. Мінск, 1978, с. 603—686. * Кабашнікаў, К. П. Сустрэчы з казкай : Кніга для настаўніка / К. П. Кабашнікаў, Г. А. Барташэвіч. — Мінск : Народная асвета, 1984. — 95 с. * Сравнительный указатель сюжетов : Восточнославянская сказка : указатель / сост. Л. Г. Бараг [и др.]. — Ленинград : Наука. Ленингр. отделение, 1979. — 438 с. * «Народныя казкі-байкі, апавяданні і мудраслоўі» пад рэдакцыяй [[Ніл Гілевіч|Н. С. Гілевіча]] == Спасылкі == {{wikisource|Category:Беларускія народныя казкі}} * [http://litaratura.by/category/narodnaya-kazka/ Беларускія народныя казкі (зборнік)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181206032138/http://litaratura.by/category/narodnaya-kazka/ |date=6 снежня 2018 }} * [http://kidpix.livejournal.com/1347611.html Художница Н.Поплавская иллюстрирует белорусские народные сказки] {{ref-ru}} * [http://www.pws-conf.ru/nauchnaya/lss-2008/223-literatura-falklor/6153-k-probleme-identichnosti-.html Чернявская Ю. В. Белорусский государственный университет культуры и искусств. К проблеме идентичности в белорусских сказках] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130508131853/http://www.pws-conf.ru/nauchnaya/lss-2008/223-literatura-falklor/6153-k-probleme-identichnosti-.html |date=8 мая 2013 }} {{ref-ru}} [[Катэгорыя:Беларускія казкі| ]] 11gdjqcrjq5760qkihedgluxyj062oh 0 101969 5202637 4667451 2026-09-20T11:29:39Z Siliyiw 169172 5202637 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Дуравічы}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Дуравічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 41|lat_sec = 57 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 42|lon_sec = 37 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Буда-Кашалёўскі |сельсавет2 = Акцябрскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = XV стагоддзе |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = 225 |насельніцтва = 638 |год перапісу = 2004 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243046268 }} '''Дура́вічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref><ref name=":1">[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref> ({{lang-be-trans|Duravičy}}, {{lang-ru|Дуравичи}}) — [[аграгарадок]] у [[Буда-Кашалёўскі раён|Буда-Кашалёўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Акцябрскі сельсавет (Буда-Кашалёўскі раён)|Акцябрскага сельсавета]]. == Геаграфія == === Размяшчэнне === У 12 км на ўсход ад [[Буда-Кашалёва|раённага цэнтра]] і чыгуначнай станцыі [[Буда-Кашалёўская]] (на лініі [[Жлобін (станцыя)|Жлобін]] — [[Гомель (станцыя)|Гомель]]), 40 км ад [[Гомель|Гомеля]]. === Гідраграфія === Вакол [[Меліярацыя|меліярацыйныя]] каналы. У напрамку на поўнач ад аграгарадка працякае рака [[Ліпа (рака)|Ліпа]]. == Транспартная сетка == Транспартныя сувязі па прасёлкавай дарозе, затым па шашы [[Доўск]] — Гомель. Планіроўка складаецца з трох прамалінейных вуліц (адна доўгая, дзве кароткія), арыентаваных з паўднёвага ўсходу на паўночны захад і злучаных завулкамі. Забудова двухбаковая, пераважна драўлянымі дамамі сядзібнага тыпу. У 1986 годзе пабудаваны цагляныя дамы на 100 сямей, у якіх размясціліся перасяленцы з забруджаных радыяцыяй месцаў пасля [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы]]. == Гісторыя == Выяўленыя археолагамі тры курганныя магільнікі (65 насыпаў, у 2 км на паўночны ўсход ад вёскі, 1,8 км на паўночны захад і ў 3 км на паўднёвы захад ад вёскі) сведчаць пра засяленне гэтых месцаў з даўніх часоў. Па пісьмовых крыніцах вядомая з [[XV стагоддзе|XV стагоддзя]] як вёска ў [[Менскае ваяводства|Менскам ваяводстве]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага княства Літоўскага]], шляхецкая ўласнасць. У 1483 годзе даравана князю Мажайскаму. З 1492 года ў валоданні А. Багданавай. У 1640-я гады пазначана ў інвентары Гомельскага стараства. Паводле прывілею караля [[Аўгуст Саксонскі|Аўгуста III]] ад 5 лістапада 1762 года ў валоданні Фашчаў. Пасля [[Рэч Паспалітая#Падзелы Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] (1772 год) у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Праз вёску праходзіла паштовая дарога з Гомеля ў Жлобін. З 1826 года дзейнічаў бровар памешчыка Дрыбінцава. Па рэвізіі 1858 года ў валоданні Фашча, які меў тут і ў наваколлях у 1862 годзе 4153 дзесяціны зямлі, вадзяны млын і вятрак. З 1884 года працаваў хлебазапасны магазін. Па перапісу 1897 года знаходзіліся: царкоўна-прыхадская школа, хлебазапасны магазін, 2 ветракі, магазін, карчма. У аднайменным фальварку, што быў побач, — капліца. У 1909 годзе 802 дзесяціны зямлі, млын, бровар, у Кашалёўскай воласці [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. У фальварку 4700 дзесяцін зямлі. У 1911 годзе збудаваны будынак і пачаліся заняткі ў народным вучылішчы (у 1907 годзе 55 вучняў). З 20 жніўня 1924 года цэнтр [[Дуравіцкі сельсавет|Дуравіцкага сельсавета]] Буда-Кашалёўскага раёна [[Бабруйская акруга|Бабруйскай]], з 27 кастрычніка 1927 года [[Гомельская акруга|Гомельскай]] (да 26 ліпеня 1930 года) акругі, з 20 лютага 1938 года Гомельскай вобласці. У 1929 годзе арганізаваны калгасы «Чырвоны Кастрычнік» і «Чырвоны прамень», працавалі 3 [[вятрак|ветракі]], [[гамарня]]. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] ў час падрыхтоўкі і правядзення аперацыі «Баграціён» у сувязі з вялікай працягласцю лініі фронту былі створаны два дапаможныя пункты кіравання войскамі [[Першы Беларускі фронт|Першага Беларускага фронту]]. Адзін з іх знаходзіўся ў вёсцы. 5 чэрвеня 1944 года ў вёсцы камандаванне абмяркоўвала становішча на правым флангу фронту і мерапрыемствы, звязаныя з падрыхтоўкай наступлення. На франтах і ў партызанскай барацьбе загінулі 188 жыхароў вёскі. У памяць пра загінуўшых у скверы 1957 годзе ўсталявана скульптура салдата. У 1959 годзе цэнтр саўгаса «Дубавіцкі»<ref name=":1" />. Сярэдняя школа, Дом культуры, бібліятэка, фельчарска-акушэрскі пункт, дзіцячы сад, аддзяленне сувязі, швейная майстэрня, 2 крамы. Да [[1 снежня]] [[2009]] года Дуравіцкі сельсавет быў скасаваны і Дуравічы перайшлі ў склад [[Акцябрскі сельсавет (Буда-Кашалёўскі раён)|Акцябрскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/pdf/2009-309/2009-309(003-022).pdf «Об изменении административно-территориального устройства Буда-Кошелевского района Гомельской области». Решение Гомельского областного Совета депутатов от 1 декабря 2009 г. № 277] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131029210409/http://www.pravo.by/pdf/2009-309/2009-309(003-022).pdf |date=29 кастрычніка 2013 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == * 1858 год — 42 двары, 307 жыхароў. * 1897 год — 93 двары, 651 жыхар (паводле перапісу); у фальварку 28 жыхароў. * 1909 год — 108 двароў, 757 жыхароў; у фальварку 36 жыхароў. * 1959 год — 903 жыхары (паводле перапісу). * 1997 год — 710 жыхароў, 287 двароў<ref name="bel6">{{Крыніцы/БелЭн|6|Дуравічы||261—262}}</ref>. * 2004 год — 225 гаспадарак, 638 жыхароў. == Славутасці == * Археалагічны комплекс: курганны могільнік і селішча перыяду сярэдневякоўя ([[X]]—[[XIII]] стагоддзі), за 0,9 — 1,4 км на поўнач — паўночны захад ад паўночна-заходняй ускраіны аграгарадка — {{ГККРБ 4|}} == Вядомыя ўраджэнцы == * [[Мікола Калядны]] (нар. 1956) — беларускі пісьменнік, літаратурны крытык, публіцыст. {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|1-1}} * Ліст карты N-36-110. Выданне 1079 г.{{ref-ru}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Гомельская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2011|старонкі=18|старонак=68|isbn=978-985-508-107-5|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Акцябрскі сельсавет (Буда-Кашалёўскі раён)}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Буда-Кашалёўскага раёна]] [[Катэгорыя:Акцябрскі сельсавет (Буда-Кашалёўскі раён)]] ntqb859vcenrqwa62udab5nitu57v3l 0 102405 5202639 5121647 2026-09-20T11:30:57Z Siliyiw 169172 5202639 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Леніна}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Леніна |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 43|lat_sec = 25 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 39|lon_sec = 11 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Буда-Кашалёўскі |сельсавет2 = Акцябрскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = XX стагоддзе |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = 19 |насельніцтва = 33 |год перапісу = 2004 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243042413 }} '''Ле́ніна'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref><ref>[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref> ({{lang-be-trans|Lienina}}, {{lang-ru|Ленино}}) — [[вёска]] ў [[Буда-Кашалёўскі раён|Буда-Кашалёўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Акцябрскі сельсавет (Буда-Кашалёўскі раён)|Акцябрскага сельсавета]]. == Геаграфія == === Размяшчэнне === За 6 км на ўсход ад [[Буда-Кашалёва|раённага цэнтра]] і чыгуначнай станцыі [[Буда-Кашалёўская]] (на лініі [[Жлобін (станцыя)|Жлобін]] — [[Гомель (станцыя)|Гомель]]), 42 км ад [[Гомель|Гомеля]]. === Гідраграфія === На поўначы меліярацыйныя каналы, злучаныя з ракой [[Ліпа (рака)|Ліпа]] (прыток ракі [[Сож]]). == Транспартная сетка == Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым аўтадарогах, якія адыходзяць ад Буда-Кашалёва. Планіроўка складаецца з ледзь выгнутай кароткай вуліцы, арыентаванай з паўднёвага ўсходу на паўночны захад і забудаванай няшчыльна драўлянымі дамамі сядзібнага тыпу. == Гісторыя == Заснавана напачатку [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]] перасяленцамі з суседніх вёсак. У 1925 годзе ў Дуравіцкім сельсавеце Буда-Кашалёўскага раёна [[Бабруйская акруга|Бабруйскай акругі]]. У 1930 годзе арганізаваны калгас «Імя У. І. Леніна», працавала гамарня. На франтах [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] загінулі 22 жыхара вёскі. У 1959 годзе ў складзе саўгаса «Дубавіцкі» (цэнтр — вёска [[Дуравічы (Буда-Кашалёўскі раён)|Дуравічы]]). Да [[1 снежня]] [[2009]] года вёска ўваходзіла ў склад [[Дуравіцкі сельсавет|Дуравіцкага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/pdf/2009-309/2009-309(003-022).pdf «Об изменении административно-территориального устройства Буда-Кошелевского района Гомельской области». Решение Гомельского областного Совета депутатов от 1 декабря 2009 г. № 277]</ref>. == Насельніцтва == === Колькасць === * 2004 год — 19 гаспадарак, 33 жыхара. === Дынаміка === * 1925 год — 44 двары. * 1959 год — 160 жыхароў (паводле перапісу). * 2004 год — 19 гаспадарак, 33 жыхара. {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|1-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Акцябрскі сельсавет (Буда-Кашалёўскі раён)}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Буда-Кашалёўскага раёна]] [[Катэгорыя:Акцябрскі сельсавет (Буда-Кашалёўскі раён)]] dujtt1acc2703b15bvm76v4w5kaipun 5202640 5202639 2026-09-20T11:31:19Z Siliyiw 169172 5202640 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Леніна}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Леніна |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 43|lat_sec = 25 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 39|lon_sec = 11 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Буда-Кашалёўскі |сельсавет2 = Акцябрскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = XX стагоддзе |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = 19 |насельніцтва = 33 |год перапісу = 2004 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243042413 }} '''Ле́ніна'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref><ref name=":1">[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref> ({{lang-be-trans|Lienina}}, {{lang-ru|Ленино}}) — [[вёска]] ў [[Буда-Кашалёўскі раён|Буда-Кашалёўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Акцябрскі сельсавет (Буда-Кашалёўскі раён)|Акцябрскага сельсавета]]. == Геаграфія == === Размяшчэнне === За 6 км на ўсход ад [[Буда-Кашалёва|раённага цэнтра]] і чыгуначнай станцыі [[Буда-Кашалёўская]] (на лініі [[Жлобін (станцыя)|Жлобін]] — [[Гомель (станцыя)|Гомель]]), 42 км ад [[Гомель|Гомеля]]. === Гідраграфія === На поўначы меліярацыйныя каналы, злучаныя з ракой [[Ліпа (рака)|Ліпа]] (прыток ракі [[Сож]]). == Транспартная сетка == Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым аўтадарогах, якія адыходзяць ад Буда-Кашалёва. Планіроўка складаецца з ледзь выгнутай кароткай вуліцы, арыентаванай з паўднёвага ўсходу на паўночны захад і забудаванай няшчыльна драўлянымі дамамі сядзібнага тыпу. == Гісторыя == Заснавана напачатку [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]] перасяленцамі з суседніх вёсак. У 1925 годзе ў Дуравіцкім сельсавеце Буда-Кашалёўскага раёна [[Бабруйская акруга|Бабруйскай акругі]]. У 1930 годзе арганізаваны калгас «Імя У. І. Леніна», працавала гамарня. На франтах [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] загінулі 22 жыхара вёскі. У 1959 годзе ў складзе саўгаса «Дубавіцкі» (цэнтр — вёска [[Дуравічы (Буда-Кашалёўскі раён)|Дуравічы]])<ref name=":1" />. Да [[1 снежня]] [[2009]] года вёска ўваходзіла ў склад [[Дуравіцкі сельсавет|Дуравіцкага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/pdf/2009-309/2009-309(003-022).pdf «Об изменении административно-территориального устройства Буда-Кошелевского района Гомельской области». Решение Гомельского областного Совета депутатов от 1 декабря 2009 г. № 277]</ref>. == Насельніцтва == === Колькасць === * 2004 год — 19 гаспадарак, 33 жыхара. === Дынаміка === * 1925 год — 44 двары. * 1959 год — 160 жыхароў (паводле перапісу). * 2004 год — 19 гаспадарак, 33 жыхара. {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|1-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Акцябрскі сельсавет (Буда-Кашалёўскі раён)}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Буда-Кашалёўскага раёна]] [[Катэгорыя:Акцябрскі сельсавет (Буда-Кашалёўскі раён)]] qaebeieks06epdevafp0uoglhnl5sn1 5202641 5202640 2026-09-20T11:32:26Z Siliyiw 169172 5202641 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Леніна}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Леніна |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 43|lat_sec = 25 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 39|lon_sec = 11 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Буда-Кашалёўскі |сельсавет2 = Акцябрскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = XX стагоддзе |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = 19 |насельніцтва = 33 |год перапісу = 2004 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243042413 }} '''Ле́ніна'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref><ref name=":1">[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref> ({{lang-be-trans|Lienina}}, {{lang-ru|Ленино}}) — [[вёска]] ў [[Буда-Кашалёўскі раён|Буда-Кашалёўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Акцябрскі сельсавет (Буда-Кашалёўскі раён)|Акцябрскага сельсавета]]. == Геаграфія == === Размяшчэнне === За 6 км на ўсход ад [[Буда-Кашалёва|раённага цэнтра]] і чыгуначнай станцыі [[Буда-Кашалёўская]] (на лініі [[Жлобін (станцыя)|Жлобін]] — [[Гомель (станцыя)|Гомель]]), 42 км ад [[Гомель|Гомеля]]. === Гідраграфія === На поўначы меліярацыйныя каналы, злучаныя з ракой [[Ліпа (рака)|Ліпа]] (прыток ракі [[Сож]]). == Транспартная сетка == Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым аўтадарогах, якія адыходзяць ад Буда-Кашалёва. Планіроўка складаецца з ледзь выгнутай кароткай вуліцы, арыентаванай з паўднёвага ўсходу на паўночны захад і забудаванай няшчыльна драўлянымі дамамі сядзібнага тыпу. == Гісторыя == Заснавана напачатку [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]] перасяленцамі з суседніх вёсак. У 1925 годзе ў Дуравіцкім сельсавеце Буда-Кашалёўскага раёна [[Бабруйская акруга|Бабруйскай акругі]]. У 1930 годзе арганізаваны калгас «Імя У. І. Леніна», працавала гамарня. На франтах [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] загінулі 22 жыхара вёскі. У 1959 годзе ў складзе саўгаса «Дубавіцкі» (цэнтр — вёска [[Дуравічы (Буда-Кашалёўскі раён)|Дуравічы]])<ref name=":1" />. Да [[1 снежня]] [[2009]] года вёска ўваходзіла ў склад [[Дуравіцкі сельсавет|Дуравіцкага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/pdf/2009-309/2009-309(003-022).pdf «Об изменении административно-территориального устройства Буда-Кошелевского района Гомельской области». Решение Гомельского областного Совета депутатов от 1 декабря 2009 г. № 277]</ref>. == Насельніцтва == === Колькасць === * 2004 год — 19 гаспадарак, 33 жыхара. === Дынаміка === * 1925 год — 44 двары. * 1959 год — 160 жыхароў (паводле перапісу). * 2004 год — 19 гаспадарак, 33 жыхара. {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|1-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Заліўка НП-Беларусь}} {{Акцябрскі сельсавет (Буда-Кашалёўскі раён)}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Буда-Кашалёўскага раёна]] [[Катэгорыя:Акцябрскі сельсавет (Буда-Кашалёўскі раён)]] [[Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Уладзіміра Леніна]] dgq0n947y80g8uhmqvh6o0kktzqrlt8 0 107675 5202408 5165576 2026-09-19T18:08:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202408 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = | арыгінальнае імя = | партрэт = Śluńkoŭ.jpg | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = Член Палітбюро ЦК КПСС | парадак = | сцяг = Symbol-hammer-and-sickle.svg | перыядпачатак = [[26 чэрвеня]] [[1987]] | перыядканец = [[1990]] | тытул_2 = Кандыдат ў члены Палітбюро ЦК КПСС | парадак_2 = | сцяг_2 = Symbol-hammer-and-sickle.svg | перыядпачатак_2 = [[6 сакавіка]] [[1986]] | перыядканец_2 = [[26 чэрвеня]] [[1987]] | тытул_3 = Першы сакратар ЦК [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КП Беларусі]] | парадак_3 = 16 | сцяг_3 = Symbol-hammer-and-sickle.svg | перыядпачатак_3 = [[13 студзеня]] [[1983]] | перыядканец_3 = [[6 лютага]] [[1987]] | папярэднік_3 = [[Ціхан Якаўлевіч Кісялёў]] | пераемнік_3 = [[Яфрэм Яўсеевіч Сакалоў]] | прэм'ер = | віцэ-прэзідэнт = | прэзідэнт = | манарх = | губернатар = | віцэ-губернатар = | каментар = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | муж = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | рэлігія = | узнагароды = {{{!}} style = "background: transparent" {{!}} {{Медаль Серп і Молат | 1974}} {{!}}} {{{!}} Style = "background: transparent" {{!}} {{Ордэн Леніна}} {{!!}} {{Ордэн Леніна}} {{!!}} {{Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга}} {{!!}} {{Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга}} {{!}}} {{{!}} Style = "background: transparent" {{!}} {{Дзяржаўная прэмія СССР | 1971}} {{!}}} | аўтограф = | Commons = }} '''Мікала́й Мікі́тавіч Слюнько́ў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі дзяржаўны і партыйны дзеяч, кіраўнік БССР у 1983—1987 гадах. == Біяграфія == Нарадзіўся 26 красавіка 1929 года ў в. [[Гарадзец (Рагачоўскі раён)|Гарадзец]] [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] ў сялянскай сям’і. Пасля сканчэння школы з’ехаў у [[Мінск]], скончыў [[Мінскі аўтамеханічны тэхнікум]] (1950). Пачаў працоўную дзейнасць чорнарабочым на [[Мінскі трактарны завод|Мінскім трактарным заводзе]]. Далей працаваў памочнікам майстра, майстрам, старэйшым майстрам, намеснікам начальніка, начальнікам цэха, намеснікам старшыні і старшынём заводскага прафесійнага саюзу МТЗ. Член [[КПСС]] з 1954 года. Завочна скончыў [[Беларускі інстытут механізацыі сельскай гаспадаркі]] (1962). У 1960—1965 гг. — дырэктар [[Мінскі завод трактарных запасных частак|Мінскага завода трактарных запасных частак]]. У 1965—1972 гг. — дырэктар [[Мінскі трактарны завод|Мінскага трактарнага завода]], генеральны дырэктар Мінскага вытворчага трактарабудаўнічнага аб’яднання. У 1972—1974 гг. — першы сакратар Мінскага гаркама партыі. Загадам Прэзідыума Вярхоўнага Савету СССР ад 3 студзеня 1974 года «за выдатныя дасягненні ў кіраванні Мінскім вытворчым трактарабудаўнічным аб’яднаннем, партыйнай арганізацыяй Беларусі» Слюнькову Мікалаю Мікітавічу прысвоена званне [[Герой Сацыялістычнай Працы|Героя Сацыялістычнай Працы]] з узнагароджаннем [[Ордэн Леніна|ордэнам Леніна]] і Залатой зоркі «Серп і молат». У 1974—1983 гг. — намеснік старшыні [[Дзяржплан СССР|Дзяржплана СССР]]. З 31 студзеня 1983 па 6 лютага 1987 гг.<ref>{{Спасылка| аўтар = Вадзім Якушаў| url = http://proekt-wms.narod.ru/states/belorusia.htm| загаловак = Белоруссия (Belarus)| назва праекту = Краіны і прэзідэнты| выдавецтва = Праект WMS| дата = 5 красавіка 2009| мова = ru| access-date = 19 лютага 2012| archive-date = 23 жніўня 2012| archive-url = https://web.archive.org/web/20120823082313/http://proekt-wms.narod.ru/states/belorusia.htm| url-status = dead}}</ref> — першы сакратар ЦК [[Камуністычная партыя БССР|Кампартыі Беларусі]]. З 1987 года — сакратар [[ЦК КПСС]], член Палітбюро ЦК КПСС, адначасова ў 1987—1988 гг. — загадчык Эканамічнага аддзела ЦК КПСС. Абіраўся дэпутатам Вярхоўнага Савета СССР 7, 10, 11 скліканняў, народны дэпутат СССР з 1989 г. З 1988 года — старшыня Камісіі ЦК КПСС па пытаннях сацыяльна-эканамічнай палітыкі. З 1990 года — на пенсіі. Жыў у Мінску. Памёр 9 жніўня 2022 года<ref>[http://www.belta.by/society/view/umer-byvshij-glava-bssr-nikolaj-sljunkov-517877-2022/?utm_source=yxnews&utm_medium=desktop Умер бывший глава БССР Николай Слюньков]</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Слюнькоў Мікалай Мікітавіч||36}} * [[Дзяніс Аляксандравіч Марціновіч|Марціновіч Д. А.]] «Слюнькоў. Палітычная біяграфія». — [[Зомбкі]]: «Янушкевіч», 2023. — 296 с. — ISBN 978-83-970292-0-0<ref>{{cite web| date =2023-12-18| url =https://d1a9nnmcvk9pjz.cloudfront.net/332427 | title =Выдавецтва «Янушкевіч» выпусціла біяграфію Слюнькова і яшчэ тры кнігі |publisher =[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]| access-date = 2023-12-18}}</ref>. == Спасылкі == * {{Спасылка | url = http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=10895| загаловак = Слюньков Николай Никитович| выдавецтва = Герои страны| дата = 5 красавіка 2009 | мова = ru}} * [http://www.nashaslova.mns.by/page10.html Валер Санько. Чарнобыльская катастрофа і Мікалай Слюнькоў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140426214712/http://www.nashaslova.mns.by/page10.html |date=26 красавіка 2014 }} // Наша слова, № 17, 2014 * Біяграфіі: [http://www.hrono.info/biograf/bio_s/slyunkov_nn.html]{{ref-ru}}, [http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=119013]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}}, [http://www.pseudology.org/people/Slunkov_NN.htm] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081012173835/http://www.pseudology.org/people/Slunkov_NN.htm |date=12 кастрычніка 2008 }}{{ref-ru}} * [http://ont.by/programs/programs/kontyry/topics/0087775/ ОНТ. Нікалай Слюнькоў. Інтэрв’ю праз 20 гадоў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130503094807/http://ont.by/programs/programs/kontyry/topics/0087775 |date=3 мая 2013 }} {{Лідэры беларускай кампартыі, 1919—1991}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Слюнькоў Мікалай Мікітавіч}} [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 7-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 10-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 11-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 8-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 10-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 11-га склікання]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі СССР]] [[Катэгорыя:Члены Палітбюро ЦК КПСС]] [[Катэгорыя:Першыя сакратары ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Члены бюро ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Члены ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Першыя сакратары Мінскага гаркама КП Беларусі]] [[Катэгорыя:Мінскі трактарны завод]] [[Катэгорыя:Народныя дэпутаты СССР ад КПСС]] [[Катэгорыя:Сакратары ЦК КПСС]] [[Катэгорыя:Дэлегаты XXIII з’езда КПСС]] [[Катэгорыя:Дэлегаты XXVII з’езда КПСС]] o8s751ed3l43uv0a5fhkreoslryykfy 0 116373 5202537 4363344 2026-09-20T01:43:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202537 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Міхаіл Іванавіч Афонін |Арыгінал імя = |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Грамадзянства = |Навуковая сфера = [[раслінаводства]] |Месца працы = |Навуковая ступень = {{Навуковая ступень|доктар|сельскагаспадарчых навук}} |Навуковае званне = {{Навуковае званне||0}} |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Вядомая як = |Узнагароды і прэміі = |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = |Вікітэка = }} '''Міхаіл Іванавіч Афонін''' ({{lang-ru|Афонин Михаил Иванович}}; {{ДН|11|11|1908}}, [[Масква]] — 1990) — беларускі савецкі [[вучоны]] ў галіне [[раслінаводства]]. [[Доктар сельскагаспадарчых навук]] (1970), [[прафесар]] (1971). [[Заслужаны дзеяч навукі БССР]] (1973)<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Афонин Михаил Иванович |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 34 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>{{sfn|Лён|2009|с=19}}. == Біяграфія == Скончыў [[Маскоўская сельскагаспадарчая акадэмія імя К. А. Ціміразева|Маскоўскую сельскагаспадарчую акадэмію імя К. А. Ціміразева]] ў 1932 годзе{{sfn|Лён|2009|с=19}}. Дырэктар [[Усесаюзны НДІ лёну|Усесаюзнага НДІ лёну]] ў 1945—1952 гг{{sfn|Лён|2009|с=19}}. З 1952 г. загадчык аддзела селекцыі і тэхналогіі лёну [[Беларускі НДІ земляробства|Беларускага НДІ земляробства]]<ref name="БС"/>. == Навуковая дзейнасць == Працы па біялогіі, селекцыі і агратэхніцы лёну-даўгунцу. Пад кіраўніцтвам Афоніна выведзеныя сарты лёну-даўгунцу Аршанскі 2, Аршанскі 72{{sfn|Лён|2009|с=19}}, распрацаваны тэхналогія камбайнавай уборкі лёну з саломай, якая сцелецца на ільнішчы{{sfn|Лён|2009|с=19}}, і агратэхніка вырошчвання павышанага ўраджаю ільновалакна і насення ва ўмовах [[Беларусь|Беларусі]]<ref name="БС"/>. Аўтар шэрагу [[патэнт]]аў<ref name="ПДБ">[https://patentdb.ru/author/1259795 База патентов РФ на изобретения и промышленные образцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190901042159/https://patentdb.ru/author/1259795 |date=1 верасня 2019 }}{{ref-ru}}</ref>. Сярод апублікаванага: * Агротехнические приемы возделывания льна в Белоруссии [Текст] / М. И. Афонин, В. И. Рубан. — Минск: Госсельхозиздат БССР, 1961. — 18 с.; 17 см. — (Б-чка льновода). * Селекция и прогрессивная технология возделывания льна в БССР / М. И. Афонин, Н. Г. Коренский. — Минск: БелНИИНТИ, 1979. — 49 с.; 20 см. — (Сер. "Сел. хоз-во* Обзор. информ. / Белорус. НИИ НТИ и техн.-экон. исслед.). == Узнагароды == * Лаўрэат прэміі Савета Міністраў СССР * ордэн Кастрычніцкай Рэвалюцыі * ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга (двойчы) * ордэнам «Знак Пашаны» (двойчы) * медалі {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|1}} — С. 178. * Республика Беларусь : энциклопедия. [В 7 т.]. Т. 2. — Минск, 2006. * Беларуская энцыклапедыя. У 18 т. Т. 2. — Мінск, 1996. * {{Крыніцы/Лён}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Афонін Міхаіл Іванавіч}} [[Катэгорыя:Раслінаводы СССР]] [[Катэгорыя:Раслінаводы Беларусі]] [[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы навукі Беларускай ССР]] [[Катэгорыя:Члены КПСС]] 3febsqnv1j1haqeh42sd56n6h97f521 10 127944 5202422 5202065 2026-09-19T18:38:16Z M.L.Bot 261 алф.парадак 5202422 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Беларусы |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |клас_спісаў = hlist |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Беларусы]] |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |загаловак1 = [[Культура Беларусі]] |спіс1= * [[Абрады і звычаі беларусаў|Абрады і звычаі]] * [[архітэктура Беларусі|Архітэктура]] * [[Беларуская вёска|Вёска]] * [[Гаспадарчыя заняткі беларусаў|Гаспадарчыя заняткі]] * [[Беларуская народная дэманалогія|Дэманалогія]] * [[Беларускія імёны|Імёны]] * [[Байнэт|Інтэрнэт]] * {{гэта выдатны артыкул}} [[Беларускі нацыянальны касцюм|Касцюм]] * [[Кінематограф Беларусі|Кінематограф]] * [[Беларуская кухня|Кухня]] * [[Беларуская літаратура|Літаратура]] * [[Выяўленчае мастацтва Беларусі|Мастацтва]] * [[Народнае дойлідства Беларусі|Народнае дойлідства]] * [[Беларуская міфалогія|Міфалогія]] * [[музыка Беларусі|Музыка]] * [[Прамысловыя заняткі беларусаў|Прамысловыя заняткі]] * [[Беларускія прозвішчы|Прозвішчы]] * {{гэта добры артыкул}} [[Беларускія народныя танцы|Танец]] * [[Тэатр Беларусі|Тэатр]] * [[Тэлебачанне ў Беларусі|Тэлебачанне]] * [[Беларускі фальклор|Фальклор]] |загаловак2 = Беларусы паводле краін |спіс2 = * [[Беларусы Азербайджана|Азербайджан]] * [[Беларусы ў Аргенціне|Аргенціна]] * [[Беларусы Арменіі|Арменія]] * [[Беларусы Аўстраліі|Аўстралія]] ** [[Беларусы ў Адэлаідзе|Адэлаіда]] ** [[Беларусы ў Брысбене|Брысбен]] ** [[Беларусы ў Мельбурне|Мельбурн]] ** [[Беларусы ў Перце|Перт]] ** [[Беларусы ў Сіднеі|Сідней]] * [[Беларусы ў Аўстрыі|Аўстрыя]] * [[Беларусы|Беларусь]] * [[Беларусы Бельгіі|Бельгія]] * [[Беларусы Бразіліі|Бразілія]] * [[Беларусы Венесуэлы|Венесуэла]] * [[Беларусы ў Вялікабрытаніі|Вялікабрытанія]] * [[Беларусы Германіі|Германія]] * [[Беларусы Грузіі|Грузія]] * [[Беларусы Іспаніі|Іспанія]] * [[Беларусы Італіі|Італія]] * [[Беларусы Казахстана|Казахстан]] * [[Беларусы Канады|Канада]] * [[Беларусы Кыргызстана|Кыргызстан]] * [[Беларусы Кітая|Кітай]] * [[Беларусы Латвіі|Латвія]] * [[Беларусы Літвы|Літва]] ** [[Беларусы ў Вільні|Вільня]] * [[Беларусы Мексікі|Мексіка]] * [[Беларусы Малдовы|Малдова]] * [[Беларусы Новай Зеландыі|Новая Зеландыя]] * [[Беларусы Нарвегіі|Нарвегія]] * [[Беларусы Нідэрландаў|Нідэрланды]] * [[Беларусы Парагвая|Парагвай]] * [[Беларусы ў Польшчы|Польшча]] ** [[Усходняя Беласточчына|Беласточчына]] * [[Беларусы Расіі|Расія]] ** [[Беларусы ў Астрахані|Астрахань]] ** [[Будакі]] ** [[Беларусы ў Пскоўскай вобласці|Пскоўская вобласць]] ** [[Беларусы ў Санкт-Пецярбургу|Санкт-Пецярбург]] ** [[Беларусы Сібіры|Сібір]] ** [[Беларусы на Смаленшчыне|Смаленшчына]] ** [[Тудаўляне]] ** [[Ліцвіны Севершчыны]] * [[Беларусы ЗША|ЗША]] * [[Беларусы Таджыкістана|Таджыкістан]] * [[Беларусы Туркменістана|Туркменістан]] * [[Беларусы Узбекістана|Узбекістан]] * [[Беларусы Украіны|Украіна]] ** [[Беларусы ў Кіеве|Кіеў]] ** [[Беларусы ў Львове|Львоў]] * [[Беларусы Уругвая|Уругвай]] * [[Беларусы Фінляндыі|Фінляндыя]] * [[Беларусы Францыі|Францыя]] * [[Беларусы Чэхіі|Чэхія]] * [[Беларусы Швецыі|Швецыя]] * [[Беларусы Эстоніі|Эстонія]] |загаловак3 = [[Рэлігія ў Беларусі|Стаўленне да рэлігіі]] |спіс3 = * [[Атэістычны рух у Беларусі|Атэізм]] * [[Іслам у Беларусі|Іслам]] * [[Каталіцтва ў Беларусі|Каталіцтва]] * [[Праваслаўе ў Беларусі|Праваслаўе]] * [[Пратэстанцтва ў Беларусі|Пратэстанцтва]] * [[Уніяцкая царква на Беларусі|Уніяцтва]] |загаловак4 = [[Беларуская мова]] |спіс4 = * [[Беларуская мова ў Беларусі|Беларусь]] * [[Беларуская мова ў Латвіі|Латвія]] * [[Беларуская мова ў Літве|Літва]] * [[Беларуская мова ў Польшчы|Польшча]] * [[Беларуская мова ў Расіі|Расія]] * [[Беларуская мова ва Украіне|Украіна]] * [[Беларуская мова ў Эстоніі|Эстонія]] |загаловак5 = [[Канцэпцыі паходжання беларусаў|Канцэпцыі паходжання]] |спіс5 = * [[Польская канцэпцыя паходжання беларусаў|Польская]] * [[Вялікаруская канцэпцыя паходжання беларусаў|Вялікаруская]] * [[Крывіцкая канцэпцыя|Крывіцкая]] * [[Крывіцка-дрыгавіцка-радзіміцкая канцэпцыя|Крывіцка-дрыгавіцка-радзіміцкая]] * [[Фінская канцэпцыя паходжання беларусаў|Фінская]] * [[Балцкая канцэпцыя|Балцкая]] * [[Старажытнаруская канцэпцыя|Старажытнаруская]] * [[Славяна-балцкая канцэпцыя паходжання беларусаў|Славяна-балцкая]] * [[Сучасная канцэпцыя паходжання беларусаў|Сучасная]] |загаловак6 = Рознае |спіс6 = * [[Антрапалогія беларусаў|Антрапалогія]] * [[Беларусазнаўства]] * [[Беларусізацыя]] * [[Беларусцы]] * [[Бульбаш]] * [[Вайсрутэнізацыя]] * [[Гісторыя Беларусі|Гісторыя]] * [[Гуды]] * [[Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына»]] * [[Спіс кіраўнікоў Беларусі|Кіраўнікі]] * {{Гэта выдатны артыкул}} [[Краязнаўства Беларусі|Краязнаўства]] * [[Ліцвіны]] * [[Беларускі менталітэт|Менталітэт]] * [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне|Нацыянальнае адраджэнне]] * [[Беларускі нацыяналізм|Нацыяналізм]] * [[Нацыянальны характар#Нацыянальны характар беларускага народа|Нацыянальны характар]] * [[Этнагенез беларусаў|Этнагенез]] * [[Беларуская этнаграфія|Этнаграфія]] * [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|Этнічная тэрыторыя]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Плямёны і народы]] </noinclude> 2ijka0zkm0wb8l4x9zmpn724jgo35yr 5202474 5202422 2026-09-19T20:54:04Z АлесьНавіцкі90 162483 5202474 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Беларусы |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |клас_спісаў = hlist |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Беларусы]] |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |загаловак1 = [[Культура Беларусі]] |спіс1= * [[Абрады і звычаі беларусаў|Абрады і звычаі]] * [[архітэктура Беларусі|Архітэктура]] * [[Беларуская вёска|Вёска]] * [[Гаспадарчыя заняткі беларусаў|Гаспадарчыя заняткі]] * [[Беларуская народная дэманалогія|Дэманалогія]] * [[Беларускія імёны|Імёны]] * [[Байнэт|Інтэрнэт]] * {{гэта выдатны артыкул}} [[Беларускі нацыянальны касцюм|Касцюм]] * [[Кінематограф Беларусі|Кінематограф]] * [[Беларуская кухня|Кухня]] * [[Беларуская літаратура|Літаратура]] * [[Выяўленчае мастацтва Беларусі|Мастацтва]] * [[Народнае дойлідства Беларусі|Народнае дойлідства]] * [[Беларуская міфалогія|Міфалогія]] * [[музыка Беларусі|Музыка]] * [[Прамысловыя заняткі беларусаў|Прамысловыя заняткі]] * [[Беларускія прозвішчы|Прозвішчы]] * {{гэта добры артыкул}} [[Беларускія народныя танцы|Танец]] * [[Тэатр Беларусі|Тэатр]] * [[Тэлебачанне ў Беларусі|Тэлебачанне]] * [[Беларускі фальклор|Фальклор]] |загаловак2 = Беларусы паводле краін |спіс2 = * [[Беларусы Азербайджана|Азербайджан]] * [[Беларусы ў Аргенціне|Аргенціна]] * [[Беларусы Арменіі|Арменія]] * [[Беларусы Аўстраліі|Аўстралія]] ** [[Беларусы ў Адэлаідзе|Адэлаіда]] ** [[Беларусы ў Брысбене|Брысбен]] ** [[Беларусы ў Мельбурне|Мельбурн]] ** [[Беларусы ў Перце|Перт]] ** [[Беларусы ў Сіднеі|Сідней]] * [[Беларусы ў Аўстрыі|Аўстрыя]] * [[Беларусы|Беларусь]] * [[Беларусы Бельгіі|Бельгія]] * [[Беларусы Бразіліі|Бразілія]] * [[Беларусы Венесуэлы|Венесуэла]] * [[Беларусы ў Вялікабрытаніі|Вялікабрытанія]] * [[Беларусы Германіі|Германія]] * [[Беларусы Грузіі|Грузія]] * [[Беларусы Грэцыі|Грэцыя]] * [[Беларусы Даніі|Данія]] * [[Беларусы ЗША|ЗША]] * [[Беларусы Іспаніі|Іспанія]] * [[Беларусы Італіі|Італія]] * [[Беларусы Казахстана|Казахстан]] * [[Беларусы Канады|Канада]] * [[Беларусы Кіпра|Кіпр]] * [[Беларусы Кітая|Кітай]] * [[Беларусы Кыргызстана|Кыргызстан]] * [[Беларусы Латвіі|Латвія]] * [[Беларусы Літвы|Літва]] ** [[Беларусы Віленшчыны|Віленшчына]] ** [[Беларусы ў Вільні|Вільня]] * [[Беларусы Мексікі|Мексіка]] * [[Беларусы Малдовы|Малдова]] * [[Беларусы Новай Зеландыі|Новая Зеландыя]] * [[Беларусы Нарвегіі|Нарвегія]] * [[Беларусы Нідэрландаў|Нідэрланды]] * [[Беларусы Парагвая|Парагвай]] * [[Беларусы ў Польшчы|Польшча]] ** [[Беларусы Беластока|Беласток]] ** [[Усходняя Беласточчына|Беласточчына]] ** [[Беларусы Варшавы|Варшава]] ** [[Беларусы Кракава|Кракаў]] * [[Беларусы Расіі|Расія]] ** [[Беларусы ў Астрахані|Астрахань]] ** [[Будакі]] ** [[Беларусы Масквы|Масква]] ** [[Беларусы ў Пскоўскай вобласці|Пскоўская вобласць]] ** [[Беларусы ў Санкт-Пецярбургу|Санкт-Пецярбург]] ** [[Беларусы Сібіры|Сібір]] ** [[Беларусы на Смаленшчыне|Смаленшчына]] ** [[Тудаўляне]] ** [[Ліцвіны Севершчыны]] * [[Беларусы Сербіі|Сербія]] * [[Беларусы Славакіі|Славакія]] * [[Беларусы Таджыкістана|Таджыкістан]] * [[Беларусы Туркменістана|Туркменістан]] * [[Беларусы Турцыі|Турцыя]] * [[Беларусы Узбекістана|Узбекістан]] * [[Беларусы Украіны|Украіна]] ** [[Беларусы ў Кіеве|Кіеў]] ** [[Беларусы ў Львове|Львоў]] * [[Беларусы Уругвая|Уругвай]] * [[Беларусы Фінляндыі|Фінляндыя]] * [[Беларусы Францыі|Францыя]] * [[Беларусы Чэхіі|Чэхія]] * [[Беларусы Чылі|Чылі]] * [[Беларусы Швецыі|Швецыя]] * [[Беларусы Эстоніі|Эстонія]] |загаловак3 = [[Рэлігія ў Беларусі|Стаўленне да рэлігіі]] |спіс3 = * [[Атэістычны рух у Беларусі|Атэізм]] * [[Іслам у Беларусі|Іслам]] * [[Каталіцтва ў Беларусі|Каталіцтва]] * [[Праваслаўе ў Беларусі|Праваслаўе]] * [[Пратэстанцтва ў Беларусі|Пратэстанцтва]] * [[Уніяцкая царква на Беларусі|Уніяцтва]] |загаловак4 = [[Беларуская мова]] |спіс4 = * [[Беларуская мова ў Беларусі|Беларусь]] * [[Беларуская мова ў Латвіі|Латвія]] * [[Беларуская мова ў Літве|Літва]] * [[Беларуская мова ў Польшчы|Польшча]] * [[Беларуская мова ў Расіі|Расія]] * [[Беларуская мова ва Украіне|Украіна]] * [[Беларуская мова ў Эстоніі|Эстонія]] |загаловак5 = [[Канцэпцыі паходжання беларусаў|Канцэпцыі паходжання]] |спіс5 = * [[Польская канцэпцыя паходжання беларусаў|Польская]] * [[Вялікаруская канцэпцыя паходжання беларусаў|Вялікаруская]] * [[Крывіцкая канцэпцыя|Крывіцкая]] * [[Крывіцка-дрыгавіцка-радзіміцкая канцэпцыя|Крывіцка-дрыгавіцка-радзіміцкая]] * [[Фінская канцэпцыя паходжання беларусаў|Фінская]] * [[Балцкая канцэпцыя|Балцкая]] * [[Старажытнаруская канцэпцыя|Старажытнаруская]] * [[Славяна-балцкая канцэпцыя паходжання беларусаў|Славяна-балцкая]] * [[Сучасная канцэпцыя паходжання беларусаў|Сучасная]] |загаловак6 = Рознае |спіс6 = * [[Антрапалогія беларусаў|Антрапалогія]] * [[Беларусазнаўства]] * [[Беларусізацыя]] * [[Беларусцы]] * [[Бульбаш]] * [[Вайсрутэнізацыя]] * [[Гісторыя Беларусі|Гісторыя]] * [[Гуды]] * [[Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына»]] * [[Спіс кіраўнікоў Беларусі|Кіраўнікі]] * {{Гэта выдатны артыкул}} [[Краязнаўства Беларусі|Краязнаўства]] * [[Ліцвіны]] * [[Беларускі менталітэт|Менталітэт]] * [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне|Нацыянальнае адраджэнне]] * [[Беларускі нацыяналізм|Нацыяналізм]] * [[Нацыянальны характар#Нацыянальны характар беларускага народа|Нацыянальны характар]] * [[Этнагенез беларусаў|Этнагенез]] * [[Беларуская этнаграфія|Этнаграфія]] * [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|Этнічная тэрыторыя]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Плямёны і народы]] </noinclude> thczcz5jcjc381fnu8icqw4uipfuzeu 5202480 5202474 2026-09-19T20:59:34Z АлесьНавіцкі90 162483 5202480 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Беларусы |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |клас_спісаў = hlist |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Беларусы]] |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |загаловак1 = [[Культура Беларусі]] |спіс1= * [[Абрады і звычаі беларусаў|Абрады і звычаі]] * [[архітэктура Беларусі|Архітэктура]] * [[Беларуская вёска|Вёска]] * [[Гаспадарчыя заняткі беларусаў|Гаспадарчыя заняткі]] * [[Беларуская народная дэманалогія|Дэманалогія]] * [[Беларускія імёны|Імёны]] * [[Байнэт|Інтэрнэт]] * {{гэта выдатны артыкул}} [[Беларускі нацыянальны касцюм|Касцюм]] * [[Кінематограф Беларусі|Кінематограф]] * [[Беларуская кухня|Кухня]] * [[Беларуская літаратура|Літаратура]] * [[Выяўленчае мастацтва Беларусі|Мастацтва]] * [[Народнае дойлідства Беларусі|Народнае дойлідства]] * [[Беларуская міфалогія|Міфалогія]] * [[музыка Беларусі|Музыка]] * [[Прамысловыя заняткі беларусаў|Прамысловыя заняткі]] * [[Беларускія прозвішчы|Прозвішчы]] * {{гэта добры артыкул}} [[Беларускія народныя танцы|Танец]] * [[Тэатр Беларусі|Тэатр]] * [[Тэлебачанне ў Беларусі|Тэлебачанне]] * [[Беларускі фальклор|Фальклор]] |загаловак2 = Беларусы паводле краін |спіс2 = * [[Беларусы Азербайджана|Азербайджан]] * [[Беларусы ў Аргенціне|Аргенціна]] * [[Беларусы Арменіі|Арменія]] * [[Беларусы Аўстраліі|Аўстралія]] ** [[Беларусы ў Адэлаідзе|Адэлаіда]] ** [[Беларусы ў Брысбене|Брысбен]] ** [[Беларусы ў Мельбурне|Мельбурн]] ** [[Беларусы ў Перце|Перт]] ** [[Беларусы ў Сіднеі|Сідней]] * [[Беларусы ў Аўстрыі|Аўстрыя]] * [[Беларусы|Беларусь]] * [[Беларусы Бельгіі|Бельгія]] * [[Беларусы Бразіліі|Бразілія]] * [[Беларусы Венесуэлы|Венесуэла]] * [[Беларусы ў Вялікабрытаніі|Вялікабрытанія]] * [[Беларусы Германіі|Германія]] * [[Беларусы Грузіі|Грузія]] * [[Беларусы Грэцыі|Грэцыя]] * [[Беларусы Даніі|Данія]] * [[Беларусы ЗША|ЗША]] * [[Беларусы Іспаніі|Іспанія]] * [[Беларусы Італіі|Італія]] * [[Беларусы Казахстана|Казахстан]] * [[Беларусы Канады|Канада]] * [[Беларусы Кіпра|Кіпр]] * [[Беларусы Кітая|Кітай]] * [[Беларусы Кыргызстана|Кыргызстан]] * [[Беларусы Латвіі|Латвія]] * [[Беларусы Літвы|Літва]] ** [[Беларусы Віленшчыны|Віленшчына]] ** [[Беларусы ў Вільні|Вільня]] * [[Беларусы Мексікі|Мексіка]] * [[Беларусы Малдовы|Малдова]] * [[Беларусы Новай Зеландыі|Новая Зеландыя]] * [[Беларусы Нарвегіі|Нарвегія]] * [[Беларусы Нідэрландаў|Нідэрланды]] * [[Беларусы Парагвая|Парагвай]] * [[Беларусы ў Польшчы|Польшча]] ** [[Беларусы Беластока|Беласток]] ** [[Усходняя Беласточчына|Беласточчына]] ** [[Беларусы Варшавы|Варшава]] ** [[Беларусы Кракава|Кракаў]] * [[Беларусы Расіі|Расія]] ** [[Беларусы ў Астрахані|Астрахань]] ** [[Будакі]] ** [[Беларусы Масквы|Масква]] ** [[Беларусы ў Пскоўскай вобласці|Пскоўская вобласць]] ** [[Беларусы ў Санкт-Пецярбургу|Санкт-Пецярбург]] ** [[Беларусы Сібіры|Сібір]] ** [[Беларусы на Смаленшчыне|Смаленшчына]] ** [[Тудаўляне]] ** [[Ліцвіны Севершчыны]] * [[Беларусы Сербіі|Сербія]] * [[Беларусы Славакіі|Славакія]] * [[Беларусы Таджыкістана|Таджыкістан]] * [[Беларусы Туркменістана|Туркменістан]] * [[Беларусы Турцыі|Турцыя]] * [[Беларусы Узбекістана|Узбекістан]] * [[Беларусы Украіны|Украіна]] ** [[Беларусы ў Кіеве|Кіеў]] ** [[Беларусы ў Львове|Львоў]] * [[Беларусы Уругвая|Уругвай]] * [[Беларусы Фінляндыі|Фінляндыя]] * [[Беларусы Францыі|Францыя]] * [[Беларусы Чэхіі|Чэхія]] * [[Беларусы Чылі|Чылі]] * [[Беларусы Швецыі|Швецыя]] * [[Беларусы Эстоніі|Эстонія]] |загаловак3 = [[Рэлігія ў Беларусі|Стаўленне да рэлігіі]] |спіс3 = * [[Атэізм у Беларусі|Атэізм]] * [[Іслам у Беларусі|Іслам]] * [[Іўдаізм у Беларусі|Іўдаізм]] * [[Хрысціянства ў Беларусі|Хрысціянства]] <small>([[Праваслаўе ў Беларусі|Праваслаўе]] <small>([[Стараверы ў Беларусі|стараверы]])</small> · [[Уніяцкая царква на Беларусі|Уніяцтва]] · [[Каталіцтва ў Беларусі|Каталіцтва]] · [[Пратэстанцтва ў Беларусі|Пратэстанцтва]])</small> |загаловак4 = [[Беларуская мова]] |спіс4 = * [[Беларуская мова ў Беларусі|Беларусь]] * [[Беларуская мова ў Латвіі|Латвія]] * [[Беларуская мова ў Літве|Літва]] * [[Беларуская мова ў Польшчы|Польшча]] * [[Беларуская мова ў Расіі|Расія]] * [[Беларуская мова ва Украіне|Украіна]] * [[Беларуская мова ў Эстоніі|Эстонія]] |загаловак5 = [[Канцэпцыі паходжання беларусаў|Канцэпцыі паходжання]] |спіс5 = * [[Польская канцэпцыя паходжання беларусаў|Польская]] * [[Вялікаруская канцэпцыя паходжання беларусаў|Вялікаруская]] * [[Крывіцкая канцэпцыя|Крывіцкая]] * [[Крывіцка-дрыгавіцка-радзіміцкая канцэпцыя|Крывіцка-дрыгавіцка-радзіміцкая]] * [[Фінская канцэпцыя паходжання беларусаў|Фінская]] * [[Балцкая канцэпцыя|Балцкая]] * [[Старажытнаруская канцэпцыя|Старажытнаруская]] * [[Славяна-балцкая канцэпцыя паходжання беларусаў|Славяна-балцкая]] * [[Сучасная канцэпцыя паходжання беларусаў|Сучасная]] |загаловак6 = Рознае |спіс6 = * [[Антрапалогія беларусаў|Антрапалогія]] * [[Беларусазнаўства]] * [[Беларусізацыя]] * [[Беларусцы]] * [[Бульбаш]] * [[Вайсрутэнізацыя]] * [[Гісторыя Беларусі|Гісторыя]] * [[Гуды]] * [[Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына»]] * [[Спіс кіраўнікоў Беларусі|Кіраўнікі]] * {{Гэта выдатны артыкул}} [[Краязнаўства Беларусі|Краязнаўства]] * [[Ліцвіны]] * [[Беларускі менталітэт|Менталітэт]] * [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне|Нацыянальнае адраджэнне]] * [[Беларускі нацыяналізм|Нацыяналізм]] * [[Нацыянальны характар#Нацыянальны характар беларускага народа|Нацыянальны характар]] * [[Этнагенез беларусаў|Этнагенез]] * [[Беларуская этнаграфія|Этнаграфія]] * [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|Этнічная тэрыторыя]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Плямёны і народы]] </noinclude> p9rxahcipnm2ulbuzf5wgnv4xrw4x02 5202488 5202480 2026-09-19T21:09:26Z АлесьНавіцкі90 162483 5202488 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Беларусы |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |клас_спісаў = hlist |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Беларусы]] |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |загаловак1 = [[Культура Беларусі]] |спіс1= * [[Абрады і звычаі беларусаў|Абрады і звычаі]] * [[архітэктура Беларусі|Архітэктура]] * [[Беларуская вёска|Вёска]] * [[Гаспадарчыя заняткі беларусаў|Гаспадарчыя заняткі]] * [[Беларуская народная дэманалогія|Дэманалогія]] * [[Беларускія імёны|Імёны]] * [[Байнэт|Інтэрнэт]] * {{гэта выдатны артыкул}} [[Беларускі нацыянальны касцюм|Касцюм]] * [[Кінематограф Беларусі|Кінематограф]] * [[Беларуская кухня|Кухня]] * [[Беларуская літаратура|Літаратура]] * [[Выяўленчае мастацтва Беларусі|Мастацтва]] * [[Народнае дойлідства Беларусі|Народнае дойлідства]] * [[Беларуская міфалогія|Міфалогія]] * [[музыка Беларусі|Музыка]] * [[Прамысловыя заняткі беларусаў|Прамысловыя заняткі]] * [[Беларускія прозвішчы|Прозвішчы]] * {{гэта добры артыкул}} [[Беларускія народныя танцы|Танец]] * [[Тэатр Беларусі|Тэатр]] * [[Тэлебачанне ў Беларусі|Тэлебачанне]] * [[Беларускі фальклор|Фальклор]] |загаловак2 = Беларусы паводле краін |спіс2 = * [[Беларусы Азербайджана|Азербайджан]] * [[Беларусы ў Аргенціне|Аргенціна]] * [[Беларусы Арменіі|Арменія]] * [[Беларусы Аўстраліі|Аўстралія]] ** [[Беларусы ў Адэлаідзе|Адэлаіда]] ** [[Беларусы ў Брысбене|Брысбен]] ** [[Беларусы ў Мельбурне|Мельбурн]] ** [[Беларусы ў Перце|Перт]] ** [[Беларусы ў Сіднеі|Сідней]] * [[Беларусы ў Аўстрыі|Аўстрыя]] * [[Беларусы|Беларусь]] * [[Беларусы Бельгіі|Бельгія]] * [[Беларусы Бразіліі|Бразілія]] * [[Беларусы Венесуэлы|Венесуэла]] * [[Беларусы ў Вялікабрытаніі|Вялікабрытанія]] * [[Беларусы Германіі|Германія]] * [[Беларусы Грузіі|Грузія]] * [[Беларусы Грэцыі|Грэцыя]] * [[Беларусы Даніі|Данія]] * [[Беларусы ЗША|ЗША]] * [[Беларусы Іспаніі|Іспанія]] * [[Беларусы Італіі|Італія]] * [[Беларусы Казахстана|Казахстан]] * [[Беларусы Канады|Канада]] * [[Беларусы Кіпра|Кіпр]] * [[Беларусы Кітая|Кітай]] * [[Беларусы Кыргызстана|Кыргызстан]] * [[Беларусы Латвіі|Латвія]] * [[Беларусы Літвы|Літва]] ** [[Беларусы Віленшчыны|Віленшчына]] ** [[Беларусы ў Вільні|Вільня]] * [[Беларусы Мексікі|Мексіка]] * [[Беларусы Малдовы|Малдова]] * [[Беларусы Новай Зеландыі|Новая Зеландыя]] * [[Беларусы Нарвегіі|Нарвегія]] * [[Беларусы Нідэрландаў|Нідэрланды]] * [[Беларусы Парагвая|Парагвай]] * [[Беларусы ў Польшчы|Польшча]] ** [[Беларусы Беластока|Беласток]] ** [[Усходняя Беласточчына|Беласточчына]] ** [[Беларусы Варшавы|Варшава]] ** [[Беларусы Кракава|Кракаў]] * [[Беларусы Расіі|Расія]] ** [[Беларусы ў Астрахані|Астрахань]] ** [[Будакі]] ** [[Беларусы Масквы|Масква]] ** [[Беларусы ў Пскоўскай вобласці|Пскоўская вобласць]] ** [[Беларусы ў Санкт-Пецярбургу|Санкт-Пецярбург]] ** [[Беларусы Сібіры|Сібір]] ** [[Беларусы на Смаленшчыне|Смаленшчына]] ** [[Тудаўляне]] ** [[Ліцвіны Севершчыны]] * [[Беларусы Сербіі|Сербія]] * [[Беларусы Славакіі|Славакія]] * [[Беларусы Таджыкістана|Таджыкістан]] * [[Беларусы Туркменістана|Туркменістан]] * [[Беларусы Турцыі|Турцыя]] * [[Беларусы Узбекістана|Узбекістан]] * [[Беларусы Украіны|Украіна]] ** [[Беларусы ў Кіеве|Кіеў]] ** [[Беларусы ў Львове|Львоў]] * [[Беларусы Уругвая|Уругвай]] * [[Беларусы Фінляндыі|Фінляндыя]] * [[Беларусы Францыі|Францыя]] * [[Беларусы Чэхіі|Чэхія]] * [[Беларусы Чылі|Чылі]] * [[Беларусы Швецыі|Швецыя]] * [[Беларусы Эстоніі|Эстонія]] |загаловак3 = [[Рэлігія ў Беларусі|Стаўленне да рэлігіі]] |спіс3 = * [[Атэізм у Беларусі|Атэізм]] * [[Іслам у Беларусі|Іслам]] * [[Іўдаізм у Беларусі|Іўдаізм]] * [[Хрысціянства ў Беларусі|Хрысціянства]] <small>([[Праваслаўе ў Беларусі|Праваслаўе]] <small>([[Стараверы ў Беларусі|стараверы]])</small> · [[Уніяцкая царква на Беларусі|Уніяцтва]] · [[Каталіцтва ў Беларусі|Каталіцтва]] · [[Пратэстанцтва ў Беларусі|Пратэстанцтва]])</small> * [[Язычніцтва ў Беларусі|Язычніцтва]] |загаловак4 = [[Беларуская мова]] |спіс4 = * [[Беларуская мова ў Беларусі|Беларусь]] * [[Беларуская мова ў Латвіі|Латвія]] * [[Беларуская мова ў Літве|Літва]] * [[Беларуская мова ў Польшчы|Польшча]] * [[Беларуская мова ў Расіі|Расія]] * [[Беларуская мова ва Украіне|Украіна]] * [[Беларуская мова ў Эстоніі|Эстонія]] |загаловак5 = [[Канцэпцыі паходжання беларусаў|Канцэпцыі паходжання]] |спіс5 = * [[Польская канцэпцыя паходжання беларусаў|Польская]] * [[Вялікаруская канцэпцыя паходжання беларусаў|Вялікаруская]] * [[Крывіцкая канцэпцыя|Крывіцкая]] * [[Крывіцка-дрыгавіцка-радзіміцкая канцэпцыя|Крывіцка-дрыгавіцка-радзіміцкая]] * [[Фінская канцэпцыя паходжання беларусаў|Фінская]] * [[Балцкая канцэпцыя|Балцкая]] * [[Старажытнаруская канцэпцыя|Старажытнаруская]] * [[Славяна-балцкая канцэпцыя паходжання беларусаў|Славяна-балцкая]] * [[Сучасная канцэпцыя паходжання беларусаў|Сучасная]] |загаловак6 = Рознае |спіс6 = * [[Антрапалогія беларусаў|Антрапалогія]] * [[Беларусазнаўства]] * [[Беларусізацыя]] * [[Беларусцы]] * [[Бульбаш]] * [[Вайсрутэнізацыя]] * [[Гісторыя Беларусі|Гісторыя]] * [[Гуды]] * [[Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына»]] * [[Спіс кіраўнікоў Беларусі|Кіраўнікі]] * {{Гэта выдатны артыкул}} [[Краязнаўства Беларусі|Краязнаўства]] * [[Ліцвіны]] * [[Беларускі менталітэт|Менталітэт]] * [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне|Нацыянальнае адраджэнне]] * [[Беларускі нацыяналізм|Нацыяналізм]] * [[Нацыянальны характар#Нацыянальны характар беларускага народа|Нацыянальны характар]] * [[Этнагенез беларусаў|Этнагенез]] * [[Беларуская этнаграфія|Этнаграфія]] * [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|Этнічная тэрыторыя]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Плямёны і народы]] </noinclude> b7mo3pspovs57zbzv07215tbk7mo1mt 5202566 5202488 2026-09-20T07:49:51Z JerzyKundrat 174 5202566 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Беларусы |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |клас_спісаў = hlist |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Беларусы]] |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |загаловак1 = [[Культура Беларусі]] |спіс1= * [[Абрады і звычаі беларусаў|Абрады і звычаі]] * [[архітэктура Беларусі|Архітэктура]] * [[Беларуская вёска|Вёска]] * [[Гаспадарчыя заняткі беларусаў|Гаспадарчыя заняткі]] * [[Беларуская народная дэманалогія|Дэманалогія]] * [[Беларускія імёны|Імёны]] * [[Байнэт|Інтэрнэт]] * {{гэта выдатны артыкул}} [[Беларускі нацыянальны касцюм|Касцюм]] * [[Кінематограф Беларусі|Кінематограф]] * [[Беларуская кухня|Кухня]] * [[Беларуская літаратура|Літаратура]] * [[Выяўленчае мастацтва Беларусі|Мастацтва]] * [[Народнае дойлідства Беларусі|Народнае дойлідства]] * [[Беларуская міфалогія|Міфалогія]] * [[музыка Беларусі|Музыка]] * [[Прамысловыя заняткі беларусаў|Прамысловыя заняткі]] * [[Беларускія прозвішчы|Прозвішчы]] * [[Рэлігія ў Беларусі|Рэлігія]] * {{гэта добры артыкул}} [[Беларускія народныя танцы|Танец]] * [[Тэатр Беларусі|Тэатр]] * [[Тэлебачанне ў Беларусі|Тэлебачанне]] * [[Беларускі фальклор|Фальклор]] |загаловак2 = Беларусы паводле краін |спіс2 = * [[Беларусы Азербайджана|Азербайджан]] * [[Беларусы ў Аргенціне|Аргенціна]] * [[Беларусы Арменіі|Арменія]] * [[Беларусы Аўстраліі|Аўстралія]] ** [[Беларусы ў Адэлаідзе|Адэлаіда]] ** [[Беларусы ў Брысбене|Брысбен]] ** [[Беларусы ў Мельбурне|Мельбурн]] ** [[Беларусы ў Перце|Перт]] ** [[Беларусы ў Сіднеі|Сідней]] * [[Беларусы ў Аўстрыі|Аўстрыя]] * [[Беларусы|Беларусь]] * [[Беларусы Бельгіі|Бельгія]] * [[Беларусы Бразіліі|Бразілія]] * [[Беларусы Венесуэлы|Венесуэла]] * [[Беларусы ў Вялікабрытаніі|Вялікабрытанія]] * [[Беларусы Германіі|Германія]] * [[Беларусы Грузіі|Грузія]] * [[Беларусы Грэцыі|Грэцыя]] * [[Беларусы Даніі|Данія]] * [[Беларусы ЗША|ЗША]] * [[Беларусы Іспаніі|Іспанія]] * [[Беларусы Італіі|Італія]] * [[Беларусы Казахстана|Казахстан]] * [[Беларусы Канады|Канада]] * [[Беларусы Кіпра|Кіпр]] * [[Беларусы Кітая|Кітай]] * [[Беларусы Кыргызстана|Кыргызстан]] * [[Беларусы Латвіі|Латвія]] * [[Беларусы Літвы|Літва]] ** [[Беларусы Віленшчыны|Віленшчына]] ** [[Беларусы ў Вільні|Вільня]] * [[Беларусы Мексікі|Мексіка]] * [[Беларусы Малдовы|Малдова]] * [[Беларусы Новай Зеландыі|Новая Зеландыя]] * [[Беларусы Нарвегіі|Нарвегія]] * [[Беларусы Нідэрландаў|Нідэрланды]] * [[Беларусы Парагвая|Парагвай]] * [[Беларусы ў Польшчы|Польшча]] ** [[Беларусы Беластока|Беласток]] ** [[Усходняя Беласточчына|Беласточчына]] ** [[Беларусы Варшавы|Варшава]] ** [[Беларусы Кракава|Кракаў]] * [[Беларусы Расіі|Расія]] ** [[Беларусы ў Астрахані|Астрахань]] ** [[Будакі]] ** [[Беларусы Масквы|Масква]] ** [[Беларусы ў Пскоўскай вобласці|Пскоўская вобласць]] ** [[Беларусы ў Санкт-Пецярбургу|Санкт-Пецярбург]] ** [[Беларусы Сібіры|Сібір]] ** [[Беларусы на Смаленшчыне|Смаленшчына]] ** [[Тудаўляне]] ** [[Ліцвіны Севершчыны]] * [[Беларусы Сербіі|Сербія]] * [[Беларусы Славакіі|Славакія]] * [[Беларусы Таджыкістана|Таджыкістан]] * [[Беларусы Туркменістана|Туркменістан]] * [[Беларусы Турцыі|Турцыя]] * [[Беларусы Узбекістана|Узбекістан]] * [[Беларусы Украіны|Украіна]] ** [[Беларусы ў Кіеве|Кіеў]] ** [[Беларусы ў Львове|Львоў]] * [[Беларусы Уругвая|Уругвай]] * [[Беларусы Фінляндыі|Фінляндыя]] * [[Беларусы Францыі|Францыя]] * [[Беларусы Чэхіі|Чэхія]] * [[Беларусы Чылі|Чылі]] * [[Беларусы Швецыі|Швецыя]] * [[Беларусы Эстоніі|Эстонія]] |загаловак4 = [[Беларуская мова]] |спіс4 = * [[Беларуская мова ў Беларусі|Беларусь]] * [[Беларуская мова ў Латвіі|Латвія]] * [[Беларуская мова ў Літве|Літва]] * [[Беларуская мова ў Польшчы|Польшча]] * [[Беларуская мова ў Расіі|Расія]] * [[Беларуская мова ва Украіне|Украіна]] * [[Беларуская мова ў Эстоніі|Эстонія]] |загаловак5 = [[Канцэпцыі паходжання беларусаў|Канцэпцыі паходжання]] |спіс5 = * [[Польская канцэпцыя паходжання беларусаў|Польская]] * [[Вялікаруская канцэпцыя паходжання беларусаў|Вялікаруская]] * [[Крывіцкая канцэпцыя|Крывіцкая]] * [[Крывіцка-дрыгавіцка-радзіміцкая канцэпцыя|Крывіцка-дрыгавіцка-радзіміцкая]] * [[Фінская канцэпцыя паходжання беларусаў|Фінская]] * [[Балцкая канцэпцыя|Балцкая]] * [[Старажытнаруская канцэпцыя|Старажытнаруская]] * [[Славяна-балцкая канцэпцыя паходжання беларусаў|Славяна-балцкая]] * [[Сучасная канцэпцыя паходжання беларусаў|Сучасная]] |загаловак6 = Рознае |спіс6 = * [[Антрапалогія беларусаў|Антрапалогія]] * [[Беларусазнаўства]] * [[Беларусізацыя]] * [[Беларусцы]] * [[Бульбаш]] * [[Вайсрутэнізацыя]] * [[Гісторыя Беларусі|Гісторыя]] * [[Гуды]] * [[Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына»]] * [[Спіс кіраўнікоў Беларусі|Кіраўнікі]] * {{Гэта выдатны артыкул}} [[Краязнаўства Беларусі|Краязнаўства]] * [[Ліцвіны]] * [[Беларускі менталітэт|Менталітэт]] * [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне|Нацыянальнае адраджэнне]] * [[Беларускі нацыяналізм|Нацыяналізм]] * [[Нацыянальны характар#Нацыянальны характар беларускага народа|Нацыянальны характар]] * [[Этнагенез беларусаў|Этнагенез]] * [[Беларуская этнаграфія|Этнаграфія]] * [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|Этнічная тэрыторыя]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Плямёны і народы]] </noinclude> oyvq9xn9ez14tzb8opsiehgbflhs1me 5202597 5202566 2026-09-20T10:34:57Z JerzyKundrat 174 5202597 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Беларусы |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |клас_спісаў = hlist |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Беларусы]] |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |загаловак1 = Культура |спіс1= * [[Абрады і звычаі беларусаў|Абрады і звычаі]] * [[Беларуская вёска|Вёска]] * [[Гаспадарчыя заняткі беларусаў|Гаспадарчыя заняткі]] * [[Беларуская народная дэманалогія|Дэманалогія]] * [[Беларускія імёны|Імёны]] * {{гэта выдатны артыкул}} [[Беларускі нацыянальны касцюм|Касцюм]] * [[Беларуская кухня|Кухня]] * [[Беларуская літаратура|Літаратура]] * [[Беларуская міфалогія|Міфалогія]] * [[Беларуская мова|Мова]] * [[Прамысловыя заняткі беларусаў|Прамысловыя заняткі]] * [[Беларускія прозвішчы|Прозвішчы]] * [[Рэлігія ў Беларусі|Рэлігія]] * {{гэта добры артыкул}} [[Беларускія народныя танцы|Танец]] * [[Беларускі фальклор|Фальклор]] * [[Беларуская этнаграфія|Этнаграфія]] |загаловак2 = Краіна і дыяспара |спіс2 = * [[Беларусь]] * [[Беларуская дыяспара]] * [[Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына»]] * [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|Этнічная тэрыторыя]] |загаловак5 = Этнічная гісторыя |спіс5 = * [[Антрапалогія беларусаў|Антрапалогія]] * [[Канцэпцыі паходжання беларусаў|Канцэпцыі паходжання]] ** [[Польская канцэпцыя паходжання беларусаў|Польская]] ** [[Вялікаруская канцэпцыя паходжання беларусаў|Вялікаруская]] ** [[Крывіцкая канцэпцыя|Крывіцкая]] ** [[Крывіцка-дрыгавіцка-радзіміцкая канцэпцыя|Крывіцка-дрыгавіцка-радзіміцкая]] ** [[Фінская канцэпцыя паходжання беларусаў|Фінская]] ** [[Балцкая канцэпцыя|Балцкая]] ** [[Старажытнаруская канцэпцыя|Старажытнаруская]] ** [[Славяна-балцкая канцэпцыя паходжання беларусаў|Славяна-балцкая]] ** [[Сучасная канцэпцыя паходжання беларусаў|Сучасная]] * [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне|Нацыянальнае адраджэнне]] * [[Беларускі нацыяналізм|Нацыяналізм]] * [[Этнагенез беларусаў|Этнагенез]] |загаловак6 = Рознае |спіс6 = * [[Беларусазнаўства]] * [[Беларускі менталітэт|Менталітэт]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Плямёны і народы]] </noinclude> keknmuzger8ench9gz4uy53tdp7r7mp 0 128909 5202595 4903413 2026-09-20T10:30:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202595 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Дрозд}} {{ДД | імя = Наталля Дрозд | жанчына = так | тытул = Надзвычайны і Паўнамоцны Пасол Рэспублікі Беларусь у Італьянскай Рэспубліцы | перыядпачатак = [[4 лютага]] [[1998]] | перыядканец = [[21 жніўня]] [[2002]] | прэзідэнт = [[Аляксандр Лукашэнка]] | прэм'ер = [[Сяргей Лінг]], [[Уладзімір Ярмошын]], [[Генадзь Навіцкі]] | пераемнік = [[Аляксей Скрыпка]] | тытул_2 = Надзвычайны і Паўнамоцны Пасол Рэспублікі Беларусь у Рэспубліцы Мальта | перыядпачатак_2 = [[17 верасня]] [[1999]] | перыядканец_2 = [[21 жніўня]] [[2002]] | пераемнік_2 = [[Яўгеній Шастакоў]] | прэзідэнт_2 = [[Аляксандр Лукашэнка]] }} '''Наталля Іванаўна Дрозд''' — беларускі палітык і дыпламат. [[13 ліпеня]] [[1994]] года была членам Калегіума Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь<ref>[http://old.bankzakonov.com/d2008/time81/lav81482.htm Постановление Совета Министров Республики Беларусь от 13 июля 1994 г. №525 "Об освобождении В.А.Лабунова и В.Н.Фисенко от обязанностей членов коллегии Министерства иностранных дел Республики Беларусь и назначении членами коллегии Министерства иностранных дел Республики Беларусь В.М.Гейсика, В.Н.Герасимовича, Н.И.Дрозд и М.М.Хвостова"] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120607062523/http://old.bankzakonov.com/d2008/time81/lav81482.htm |date=7 чэрвеня 2012 }} {{ref-ru}}</ref>. [[4 лютага]] [[1998]] года прызначана была Надзвычайным і Паўнамоцным Паслом Рэспублікі Беларусь у [[Італія|Італьянскай Рэспубліцы]]<ref>[http://old.bankzakonov.com/d2008/time68/lav68485.htm Указ Президента Республики Беларусь от 4 февраля 1998 г. №59 "О назначении Н.И.Дрозд Чрезвычайным и Полномочным Послом Республики Беларусь в Итальянской Республике и присвоении ей дипломатического ранга Чрезвычайного и Полномочного Посла"]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. [[17 верасня]] [[1999]] года стала таксама паслом у [[Мальта|Рэспубліцы Мальта]] па сумяшчальніцтве<ref>[http://old.bankzakonov.com/d2008/time59/lav59538.htm Указ Президента Республики Беларусь от 17 сентября 1999 г. №543 "О назначении Н.И.Дрозд Чрезвычайным и Полномочным Послом Республики Беларусь в Республике Мальта"]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. 2 верасня 2002 года ў [[Беневента]] адбылася штогадовая цырымонія ўручэння прэмій за заслугі ў культурнай, палітычнай і грамадскай дзейнасці. Наталля Дрозд была ўдастоена прэміі ў намінацыі за развіццё двухбаковых адносін з Італіяй<ref name=":0">{{артыкул|аўтар= Дрозд, Н. И.|загаловак= Опыт развития дипломатических отношений между Республикой Беларусь и Итальянской Республикой (1998—2002 гг.)|спасылка= https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/115524/1/drozd_BelDiplomat_2015.pdf|мова= |аўтар выдання= |выданне= Дипломатия Беларуси: прошлое и настоящее: Сборник материалов научного семинара, Минск, 6 марта 2015 г. / Беорусский государственный университет, Факультет международных отношений, Кафедра дипломатической и консульской службы, ОО «Центр изучения внешней политики и безопасности»; [под редакцией А. В. Русаковича]|тып= |месца= Минск|выдавецтва= БГУ|год= 2015|том= |старонкі= 52|isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |archive-date= 4 студзеня 2025|archive-url= https://web.archive.org/web/20250104013158/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/115524/1/drozd_BelDiplomat_2015.pdf}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар= Мишуровская, О.|загаловак= Белорусско-итальянские отношения в 1990-х гг.|спасылка= https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/29221/1/2002_4_JILIR_mishurovskaya_r.pdf|мова= |выданне= Белорусский журнал международного права и международных отношений|тып= |год= 2002|том= |нумар= 4|старонкі= 60—65|doi= |issn= |archive-date= 29 ліпеня 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200729041352/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/29221/1/2002_4_JILIR_mishurovskaya_r.pdf}}</ref>. Адстаўлена з абодвух гэтых пасад была [[21 жніўня]] [[2002]] года<ref>[http://old.bankzakonov.com/d2008/time43/lav43320.htm Указ Президента Республики Беларусь от 21 августа 2002 г. №458 "Об освобождении Н.И.Дрозд от должности Чрезвычайного и Полномочного Посла Республики Беларусь в Итальянской Республике и в Республике Мальта по совместительству"]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. {{зноскі}} {{Паслы Беларусі ў Італіі}} {{Паслы Беларусі ў Мальце}} {{DEFAULTSORT:Дрозд, Наталля}} [[Катэгорыя:Паслы Беларусі ў Італіі]] [[Катэгорыя:Паслы Беларусі ў Мальце]] p6kv4i3cp2lpfcsw23lrdb7de8lt5jo 0 131935 5202381 5136882 2026-09-19T16:50:17Z Siliyiw 169172 5202381 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |беларуская назва = Неглюбка |статус = Аграгарадок |вобласць = Гомельская |раён = Веткаўскі |сельсавет = Неглюбскі |першае згадванне = XVI стагоддзе }} '''Не́глюбка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Niehliubka}}, {{lang-ru|Неглюбка}}) — [[аграгарадок]] у [[Неглюбскі сельсавет|Неглюбскім сельсавеце]] [[Веткаўскі раён|Веткаўскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. == Геаграфія == За 38 км на паўночны ўсход ад [[Ветка|Веткі]], за 60 км ад [[Гомель|Гомеля]], за 48 км ад чыгуначнай станцыі [[Добруш (станцыя)|Добруш]] (на лініі [[Гомель (станцыя)|Гомель]] — Вышкаў). Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым аўтамабільнай дарозе [[Стаўбун]] — [[Гомель]]. Планаванне складаецца з трох прамавугольных, амаль паралельных паміж сабой вуліц, арыентаваных з паўднёвага ўсходу на паўночны захад. На поўдні — невялікі адасоблены ўчастак забудовы. Збудаванні пераважна драўлянага сядзібнага тыпу. == Гісторыя == Па пісьмовых крыніцах вядомая з XVI стагоддзя як паселішча ў Суражскім павеце Чарнігаўскай губерні. У 1765 годзе пабудаваная Свята-Мікалаеўская царква. З сярэдзіны XIX стагоддзя вядомая як цэнтр мастацкага ручнога ткацтва. Асаблівую вядомасць набылі тканыя ручнікі з старажытнымі геаметрычнымі і геаметрычна-расліннымі [[арнамент]]амі. Ад Неглюбкі праз вёскі Свяцілавічы, Покаць, Мяркулавічы, Гадзілавічы праходзіла паштовая дарога ў [[Рагачоў]]. Падчас акупацыі нямецкімі войскамі ў 1918 годзе ў ваколіцах вёскі дзейнічаў партызанскі атрад. У 1926 годзе працавалі хата-чытальня, паштовы пункт, пачатковая школа. З 8 снежня 1926 года цэнтр Неглюбскага сельсавета Свяцілавіцкага, з 4 жніўня 1927 года Веткаўскага, з 12 лютага 1935 года Свяцілавіцкага, з 17 снежня 1956 года Веткаўскага, з 25 снежня 1962 года Гомельскага, з 6 студзеня 1965 года Веткаўскага раёнаў [[Гомельская акруга|Гомельскай]] (да 26 ліпеня 1930 года) акругі, з 20 лютага 1938 года [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. У 1929 годзе арганізаваныя саўгас «Неглюбка» і калгас «Хваля», працавалі 2 кузні, 3 ветраныя млыны (з 1926 па 1932 гады), дрэваапрацоўчая майстэрня, ваўначоска. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] акупанты ў верасні [[1943]] гады спалілі 50 двароў. Вызваленая [[28 верасня]] [[1943]] года. У баях за вёску загінулі 5 савецкіх салдатаў 287-й стралковай дывізіі (пахаваныя ў брацкай магіле ў цэнтры вёскі). 463 жыхары загінулі на франтах. У 1963 годзе ў памяць загінулых жыхароў Неглюбскага сельсавета ўсталяваны абеліск. У 1959 годзе цэнтр саўгаса «Дружба». Дзейнічаюць камбінат бытавога абслугоўвання, лесапілка, сярэдняя школа. Дом культуры, дзіцячы сад, бібліятэка, амбулаторыя, аптэка, аддзяленне сувязі, сталовая, 3 крамы. У 1977 годзе Гомельская фабрыка мастацкіх вырабаў адкрыла ткацкі цэх. [[Неглюбскія ручнікі]] экспанаваліся на выстаўках дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва ў многіх краінах (Японія, Бельгія, Францыя, Канада, ЗША). У 2016 г. [[Неглюбская народная тэкстыльная традыцыя]] рашэннем Беларускай рэспубліканскай навукова-метадычнай рада пры [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрстве культуры Рэспублікі Беларусь]] атрымала статус нематэрыяльнай гісторыка-культурнай каштоўнасцю і ўключана ў [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштооўнасцей Рэспублікі Беларусь]] (шыфр —33АК000089). У 2022 годзе намінавана ў Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны, якой патрабуецца тэрміновая ахова (ЮНЕСКА) для разгляду ў 2024 годзе. У 2025 годзе «Неглюбская тэкстыльная традыцыя Веткаўскага раёна Гомельскай вобласці» ўключана ў Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны [[ЮНЕСКА]]<ref>{{Cite news|title=В Список ЮНЕСКО включен белорусский элемент нематериального культурного наследия «Неглюбская текстильная традиция»|first=|last=|url=https://eccis.org/news/31314/v_spisok_junesko_vkljuchen_belorusskij_element_nematerialnogo_kulturnogo_nasledija_«negljubskaja_tekstilnaja_tradicija|website=Исполнительный комитет СНГ|id=|date=2025-12-09|access-date=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://belta.by/culture/view/negljubskaja-tekstilnaja-traditsija-vetkovskogo-rajona-vnesena-v-spisok-nematerialnogo-kulturnogo-753231-2025/|title=Неглюбская текстильная традиция Ветковского района внесена в Список нематериального культурного наследия ЮНЕСКО|website=[[БелТА]]}}</ref>. <center><gallery mode=packed heights=190> Выява:2026.02.14 Belarusian Traditional Weaving of Niehliubka Rushniks 26.jpg Выява:2026.02.14 Belarusian Traditional Weaving of Niehliubka Rushniks 12.jpg Выява:2026.02.14 Belarusian Traditional Weaving of Niehliubka Rushniks 11.jpg Выява:2026.02.14 Belarusian Traditional Weaving of Niehliubka Rushniks 19.jpg Выява:2026.02.14 Belarusian Traditional Weaving of Niehliubka Rushniks 32 Tatiana Suglob.jpg Выява:2026.02.14 Belarusian Traditional Weaving of Niehliubka Rushniks 28.jpg </gallery></center> == Насельніцтва == * 1885 год — 2144 жыхары. * 1897 год — 3500 гаспадарак (паводле перапісу). * 1926 год — 750 двароў 3987 жыхароў. * 1959 год — 1675 жыхароў (паводле перапісу). * 2000 год — 912 жыхароў, 367 двароў<ref name="БЭ11">{{Крыніцы/БелЭн|11}} — С. 265.</ref>. * 2004 год — 358 гаспадарак, 828 жыхароў. == Славутасці == * [[Неглюбская народная тэкстыльная традыцыя]] — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|33АК000089}}. * [[Ваджэнне і пахаванне стралы|Абрад «Ваджэнне і пахаванне стралы»]] — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|33АК000003}}. === Памятныя мясціны === * Брацкая магіла (1943) — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|313Д000159}}. == Вядомыя асобы == * [[Таццяна Фёдараўна Дзеранок]] (1920—1996) — беларускі майстар народнага мастацкага ткацтва. * [[Яфім Дзмітрыевіч Дзіранок]] (1913—1981) — беларускі гісторык. Доктар гістарычных навук (1966), прафесар (1967). * [[Сямён Якаўлевіч Лебедзеў|Сямён Лебедзеў]] (нар. 1905) — беларускі партыйны і дзяржаўны дзеяч, педагог. * [[Ігар Петрышэнка]] (нар. 1965) — беларускі дыпламат і дзяржаўны дзеяч. * Таццяна Суглоб — беларускі майстар народнага мастацкага ткацтва<ref>[https://people.onliner.by/2024/08/29/neglyubka-i-novogrudok Затерянная деревня, «кукурузник», кофейня-вытинанка и аутентичные рушники]</ref>. == Зноскі == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|1-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://belta.by/culture/view/negljubskaja-tekstilnaja-traditsija-vetkovskogo-rajona-vnesena-v-spisok-nematerialnogo-kulturnogo-753231-2025/ Неглюбская текстильная традиция Ветковского района внесена в Список нематериального культурного наследия ЮНЕСКО]. [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]]. {{Неглюбскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Неглюбскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Веткаўскага раёна]] ixsffjp2kzg1bd0ed3ppw0jvhqgzvpl 0 134859 5202535 5163164 2026-09-20T01:38:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202535 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Сеўрук}} {{Мастак | імя = Міхась Сеўрук | партрэт = Міхаіл Сеўрук.jpg | шырыня = | загаловак = <small>Міхась Сеўрук. «Аутапартрэт». 1938</small> | імя пры нараджэнні = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | нацыянальнасць = | грамадзянства = | заняткі = | вучоба = | плынь = | працы = | вікісховішча = }} '''Міха́сь Се́ўрук''', поўнае імя '''Міхаі́л Канстанці́навіч Се́ўрук'''{{sfn|Беларусь|1995}} ({{lang-be-latin|Michaś Sieŭruk|1}}<ref>{{артыкул|аўтар=[[Язэп Малецкі|Dr. J. Malecki]]|загаловак=Vystaŭka abrazoŭ Piotry Sierhijeviča|арыгінал=|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab_nlb_Vilnia/Slach_moladzi.pdf.zip/1936-001.nlb.pdf|аўтар выдання=|выданне=[[Шлях моладзі|Шлях Моладзі. Šlach Moładzi]]|тып=часапіс|месца=[[Вільня|Vilnia]]|выдавецтва=|год=1936|выпуск=|том=|нумар=1|старонкі=12—13|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|мова=|ref=|archive-url=|archive-date=}}</ref>; {{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[мастак]]-[[Жывапіс|жывапісец]] і [[графіка (мастацтва)|графік]]. == Біяграфія == [[Выява:2005. Stamp of Belarus 0619.jpg|thumb|270px|Марка з працай «Жніво» (1937), выдадзеная ў 2005 годзе|злева]] [[Выява:Envelope with original stamp «Painting. M. K. Sevruk» of Belarusian post 2020.jpg|thumb|270px|справа|Маркіраваны канверт (2020) з карцінай «На сенажаці» (1953)]] Нарадзіўся ў [[Варшава|Варшаве]], дзе на той момант рэвізорам-эканамістам Надвісленскай чыгункі працаваў яго бацька, У 1909 годзе сям’я пераехала ў [[Брэст]], дзе Міхась Сеўрук пайшоў у першы клас гімназіі. З пачаткам [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] сям’я эвакуіравалася ў [[Масква|Маскву]], дзе на фармаванне зацікаўленасці жывапісам вялікае ўражанне зрабіла наведванне [[Дзяржаўная Траццякоўская галерэя|Траццякоўскай галерэі]]. У 1919 годзе сям’я вярнулася ў мястэчка [[Сноў]], дзе праваслаўным святаром служыў дзед па маці Стэфан. У выніку [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] гэтыя землі канчаткова адышлі да [[Польшча|Польшчы]] ([[Заходняя Беларусь]]). У 1926 годзе скончыў [[Нясвіжская гімназія|Нясвіжскую гімназію]]. У 1927 годзе пасля звальнення з тэрміновай службы ў польскай арміі з’ехаў у [[Вільня|Вільню]], дзе 18 верасня напісаў прашэнне аб залічэнні на мастацкі факультэт [[Вільнюскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта Стэфана Баторыя]], дзе, сярод іншых, быў вучнем [[Фердынанд Рушчыц|Фердынанда Рушчыца]]<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://czasopis.pl/mihas-se-ruk-mastak-jaki-pragina-sja-pad-sistjemu/|title=Міхась Сеўрук: мастак, які прагінаўся пад сістэму - Czasopis|website=czasopis.pl|date=2025-11-30|access-date=2026-03-31}}</ref>. Першыя два гады навучання аддаваў перавагу скульптуры ў майстэрні [[Баляслаў Балзукевіч|Баляслава Балзукевіча]]. З трэцяга курса перайшоў у майстэрню да [[Людамір Вікенцевіч Сляндзінскі|Людаміра Сляндзінскага]]. Сярод яго любімых настаўнікаў быў таксама [[Аляксандр Штурман]], які вёў майстэрню пейзажу. Скончыўшы мастацкі факультэт у 1932 годзе, жыў і працаваў у Вільні. У выставах пачаў удзельнічаць з 1937 года. Разам з [[Язэп Драздовіч|Язэпам Драздовічам]], [[Пётра Сергіевіч|Пётрам Сергіевічам]], [[Язэп Міхайлавіч Горыд|Язэпам Горыдам]] быў адным з арганізатараў [[Віленскае таварыства мастакоў|Віленскага таварыства мастакоў]]. Сябраваў з [[Пётра Сергіевіч|Пётрам Сергіевічам]]<ref name="Он рисовал людей труда">[http://nesvizh1223.ucoz.ru/news/on_risoval_ljudej_truda/2010-03-02-522 Он рисовал людей труда] // Таямніцы Нясвіжа</ref>. Па [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|паходзе Чырвонай арміі ў Заходнюю Беларусь]] і [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэнні гэтых земляў да БССР]], з 1939 года жыў у [[Нясвіж]]ы. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] выкладаў маляванне і чарчэнне ў агульнаадукацыйнай школе, кіраваў мастацкай студыяй пры Доме культуры. Член Саюза мастакоў БССР з 1946 года. У сярэдзіне 1950-х гадоў адна з карцін Міхася Сеўрука была раскрытыкавана савецкімі мовазнаўцамі за «безсюжэтнасць», пасля чаго мастак амаль не выстаўляў свае працы. Першая персанальная выстаўка Сеўрука адбылася ў Мінску праз год пасля яго смерці<ref name=":0" />. Памёр у Нясвіжы. Пахаваны на мясцовых могілках. == Творчасць == Аўтар прац у [[Станковае мастацтва|станковым]] жывапісе і графіцы. Як пісаў [[Віктар Фёдаравіч Шматаў|Віктар Шматаў]], «у асобных малюнках Сяўрука адчуваецца пэўны ўплыў Сляндзінскага з яго імкненнем да манументалізацыі і абагульнення формы, яе скульптурнасці»<ref>''Шматаў В. Ф.'' Міхась Канстанцінавіч Сеўрук. — Мінск, 1980. — С. 14.</ref>. Пачатковым працам характэрны рысы [[рамантызм]]у. Больш познія работы вызначаюцца народнасцю вобразаў. Сярод мастацкіх прац: тэматычныя жывапісныя кампазіцыі «На ўборцы буракоў» (1936), «Жніво» (1937), «Новы дом» (1968), графічныя творы «Віленская Alma mater» (1937) і інш. Аўтар вокладак часопіса «Калоссе», зборнікаў вершаў [[Максім Танк|Максіма Танка]] «На этапах» (1936) і песень [[Рыгор Раманавіч Шырма|Рыгора Шырмы]] «Наша песня» (1938). У пасляваенныя гады па-ранейшаму шмат маляваў, пераважна партрэты, выкананыя алоўкам, [[сангіна]]й, вуглём. Большасць карцін 1960—1970-х гадоў прысвечана людзям калгаснай вёскі. Таксама займаўся [[Дрэварыт|дрэварытам]], [[Афорт|афортам]], [[Медзярыт|медзярытам]], [[Кніжная графіка|кніжнай графікай]]. Працы Сеўрука захоўваюцца ў [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным мастацкім музеі]], музеях Вільні, квартэры-музеі, а таксама ў фондах [[Нясвіжскі гісторыка-краязнаўчы музей|Нясвіжскага раённага гісторыка-краязнаўчага музея]] (1114 работ)<ref name="Он рисовал людей труда"/>. У 2024 годзе вярнуліся з-за мяжы 15 твораў жывапісу і графікі Міхася Сеўрука, якія перададзены ў склад нясвіжскіх музейных фондаў<ref>{{cite web |author = |authorlink = |date = |url =https://viartanne.by/cultural-value/?arrFilter_NAME=&arrFilter_AUTHOR=%D1%81%D0%B5%D1%9E%D1%80%D1%83%D0%BA&arrFilter_LOCATION=&arrFilter_1523_MIN=&arrFilter_1524_MAX=&arrFilter_1543_MIN=&arrFilter_1543_MAX=&set_filter=%D0%92%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%86%D1%8C |title =База даных вернутых, перамешчаных і страчаных культурных каштоўнасцей беларускага паходжання/ Сеўрук |publisher = |access-date = |language = |url-status =dead }}</ref>. == Памяць == * У 1980 годзе ў [[Палац мастацтва (Мінск)|Палацы Мастацтваў]] упершыню адбыўся шырокі паказ творчасці Міхася Сеўрука. * Мемарыяльная дошка ў [[Нясвіж]]ы (1989, скульптар [[Уладзімір Пятровіч Слінчанка|У. Слінчанка]])<ref name="БЭ15">{{Крыніцы/БелЭн|15|Слінчанка Уладзімір Пятровіч|Петэрсон Э. А.|9}}</ref>. * 9 ліпеня 1996 года ў [[Нясвіж|Нясвіжы]] адкрыта [[Кватэра-музей Міхаіла Канстанцінавіча Сеўрука|кватэра-музей Міхася Сеўрука]], у 2013 годзе экспазіцыя была пашыраная і абноўленая. * У 2005 годзе (да 100-годдзя мастака) прайшла юбілейная выстава ў [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным мастацкім музеі Беларусі]]. * 27 лютага 2025 года ў Палацавым будынку Нясвіжа адчынілася выстаўка «Міхаіл Сеўрук. Дакрануцца да невядомага», прымеркаваная да 120–годдзя з дня нараджэння мастака<ref>{{cite web|author = |authorlink = |date = |url =https://web.facebook.com/Niasvizh/posts/pfbid02R4giLYdjL7tGz51MJgxz8Ya45s63Coek9ANzrK2ioQyP6KHHsYQhpzHgsWXaB1A4l |title =Паведамленне Нацыянальнага гісторыка-культурнага музея-запаведніка «Нясвіж»|publisher = |access-date = |language = ru }}</ref>. Выдадзены ілюстраваны каталог выстаўкі<ref>{{кніга|аўтар = .|частка = |загаловак =Міхаіл Сеўрук. Дакрануцца да невядомага : каталог часовай экспазіцыі, прысвечанай 120–годдзю з дня нарадження мастака |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне =[[Нацыянальны гісторыка-культурны музей-запаведнік «Нясвіж»]] |месца =Мінск. |выдавецтва=Колорград |год =2025|том = |старонкі = |старонак =59|серыя = |isbn =978-985-896-964-6|тыраж =300}}</ref>. * 17 кастрычніка 2025 — 14 студзеня 2026 года ў Нацыянальным мастацкім музеі Рэспублікі Беларусь працавала рэтраспектыўная выстаўка «Міхась Сеўрук. Ідылія» да 120–годдзя з дня нараджэння мастака. У экспазіцыі было прадстаўлена больш за 120 твораў жывапісу і графікі з калекцый музеяў Беларусі і прыватных збораў, рэдкія архіўныя фотаздымкі<ref>{{cite web |author = |authorlink = |date =19 лiстапада 2025 |url =https://kultura-info.by/view/3059/U_formulah_klas%D1%96chnaga_mastactva |title =У формулах класічнага мастацтва |publisher = |access-date = |language = |archive-date =21 лістапада 2025 |archive-url =https://web.archive.org/web/20251121143843/https://kultura-info.by/view/3059/U_formulah_klas%D1%96chnaga_mastactva |url-status =dead }}</ref>. {{external media | topic = <small>Работы Міхася Сеўрука</small> | align = | width = 28% | image1 = [http://www.kimpress.by/i/content/pi/cult/227/3043/7-3.jpg «Жняя»] | image2 = [http://www.sb.by/upload/medialibrary/430/430fe05386a18c40b69ba167898aa273.jpg «Старыя хаты над Віленкай»] | image3 = [http://www.artmuseum.by/assets/images/Gallery/VirtualVystavki/Sevruk/Zatva.jpg «Жніво»] | image4 = [http://www.artmuseum.by/assets/images/Gallery/VirtualVystavki/Sevruk/Devushki_2.jpg «Дзяўчаты»] | image5 = [http://www.artmuseum.by/assets/images/News/2015_August/Reka-vremeni/02217.jpg «На сенажаці»] | image6 = [https://www.artmuseum.by/by/assets/images/Gallery/VirtualVystavki/Family_day/kp-17605.jpg «Групавы партрэт дзяцей»] | image7 = [https://istoknemana.ucoz.org/nesvij_vyst/avtoportret.jpg «Аўтапартрэт»] | image8 = [https://gdb.rferl.org/A7F6E42F-1994-4BD2-B6CF-7AE5FD747FEF_cx0_cy19_cw0_w1023_r1_s.jpg «Зіма ў вёсцы»] }} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Сеўрук Міхаіл Канстанцінавіч|Салодкіна Л. У, [[Мікола Купава|Купава М. М.]]|356—357}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Се́ўрук Міхаіл Канстанцінавіч|659}} * {{кніга|аўтар =|частка = |загаловак =Міхаіл Сеўрук. Жывапіс. Графіка. Альбом|арыгінал = |спасылка = |адказны = складальнік і кіраўнік праекта М. Н. Канавалаў |выданне = |месца =Мн .|выдавецтва=Паліграфкамбінат|год =2012|том = |старонкі = |старонак =102|серыя = |isbn =978-985-6791-69-0|тыраж =1025}} * {{кніга|аўтар =[[Сяргей Міхайлавіч Гваздзёў|Гваздзёў С.]]|частка = |загаловак =Міхаіл Сеўрук: Мастак з Божай міласці|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Мн .|выдавецтва =Харвест|год =2015|том = |старонкі = |старонак =64|серыя =100 выдатных дзеячоў беларускай культуры|isbn =978-985-18-3705-8|тыраж =1000}} == Спасылкі == * {{cite web|author = |authorlink = |date = |url =https://web.facebook.com/Niasvizh/posts/pfbid02QMWoKr1zrZSz1ERpr3Laauf7xNvL1cz4yxMMu2BQW7PqcnroQEaPTrAsduPQbZN7l|title =Біяграфія М. Сеўрука на старонцы Нацыянальнага гісторыка-культурнага музея-запаведніка «Нясвіж» Ч.1|publisher = |access-date = |language =}} * {{cite web|author = |authorlink = |date = |url =https://web.facebook.com/Niasvizh/posts/pfbid0XmoXcLw6DrDVtTQWTZjHSXHRyHFiidZ2ka4c2gnmQDPpMyPaA1d1C7sov7MufDN4l |title =Біяграфія М. Сеўрука на старонцы Нацыянальнага гісторыка-культурнага музея-запаведніка «Нясвіж» Ч.2|publisher = |access-date = |language =}} * [https://www.svaboda.org/a/30456634.html 10 фактаў пра класіка беларускага мастацтва Міхася Сеўрука] {{ref-be-x-old}} // Сайт «Радыё Свабода» 27 лютага 2020 * [https://www.svaboda.org/a/28180218.html Выстава мастакоў віленскай школы адкрылася ў Менску] // Сайт «Радыё Свабода» 16 снежня 2016 * [https://www.sb.by/articles/uezdnyy-master.html ''Наталья Писарева'' Уездный мастер] // Партал «Беларусь Сегодня» 19.10.2007 * [http://local.museum.by/node/35100 Міхаіл Сеўрук. Знаёмства з Майстрам (2014)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190509084710/http://local.museum.by/node/35100 |date=9 мая 2019 }} * [http://www.nesvizh-news.by/2013/03/tvorchasc-mixasya-seuruka/ Творчасць Міхася Сеўрука // Нясвіжскія навіны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304202659/http://www.nesvizh-news.by/2013/03/tvorchasc-mixasya-seuruka/ |date=4 сакавіка 2016 }} * [http://local.nesvizh.museum.by/be/node/36839 Вечарына памяці «Святло таленту», прысвечаная 110-годдзю з дня нараджэння мастака М. К. Сеўрука // Дзяржаўная ўстанова «Нясвіжскі гісторыка-краязнаўчы музей»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304102333/http://local.nesvizh.museum.by/be/node/36839 |date=4 сакавіка 2016 }} * {{bis.nlb.by|129119|Сеўрук Міхась (Міхаіл Канстанцінавіч)}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сеўрук Міхаіл Канстанцінавіч}} [[Катэгорыя:Графікі СССР]] [[Катэгорыя:Графікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Графікі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Саюза мастакоў БССР]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта]] 6g0alss0drpaf07lo30xaasto6dahlh 0 135983 5202578 5197490 2026-09-20T08:41:09Z BasiliusNorr 164739 /* Роды і асобы, што карысталіся гербам */ + Жывіцы ў спіс родаў герба «Ястрабец» 5202578 wikitext text/x-wiki {{Картка герба |назва = Ястрабец |выява = Jastrzębiec herb.svg |памер выявы = 200px |носьбіт = шляхта Вялікага Княства Літоўскага і Кароны Польскай |першае згадванне = 1319 (пячатка), 1335 (пісьмовая згадка) |нашлемнік = ястраб, які ўзлятае, з падковай у правай лапе |карона = шляхецкая |іншыя элементы = лабры чырвоныя, падбітыя срэбрам |выкарыстанне = каля 1740 родаў }} '''Ястрабе́ц''' ({{lang-pl|Jastrzębiec}}), таксама '''Балешчы́ц''', '''Лаза́нка''', '''Камёна''', '''Лу́бжа''', '''Наго́ры''', '''Зара́зы''', {{lang-la|Accipiter}} — [[Шляхта|шляхецкі]] [[герб]], якім карысталіся роды [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Кароны Польскай]]. Адзін з найбольш пашыраных гербаў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]: гербоўнік Тадэвуша Гайля налічвае 1738 прозвішчаў, якія мелі права на яго ўжыванне<ref name="Gajl" />. Найранейшая вядомая выява герба — [[пячатка]] Адама з Каменя 1319 года, найранейшая пісьмовая згадка датуецца 1335 годам<ref name="Szymanski" />. Спачатку герб быў пашыраны ў [[Малая Польшча|Малой Польшчы]] і [[Мазовія|Мазовіі]]. На шляхту ВКЛ ён быў перанесены актам [[Гарадзельская унія|Гарадзельскай уніі]] 1413 года, калі полацкі намеснік [[Ян Няміра]] з Усялюба быў прыняты ў род Ястрабцоў кракаўскім біскупам {{нп3|Войцех Ястрабец|Войцехам Ястрабцом|pl|Wojciech Jastrzębiec}}<ref name="Semkowicz" /><ref name="Jaszczolt" />. Ад Нямірычаў пайшлі [[Шчыты-Неміровічы|Неміровічы і Шчыты-Неміровічы]] — адзін з найбольш уплывовых родаў [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводства]]. Сярод вядомых носьбітаў герба — [[Барталамей Папроцкі]], {{нп3|Анджэй Фрыч Маджэўскі||pl|Andrzej Frycz Modrzewski}}, [[Ян Крашэўскі]], [[Тамаш Зан (паэт)|Тамаш Зан]], [[Міхал Ігнатавіч Балінскі|Міхал Балінскі]], [[Данііл Восіпавіч Спасовіч|Данііл Спасовіч]], [[Канстанцін Эдуардавіч Цыялкоўскі|Канстанцін Цыялкоўскі]], [[Язэп Драздовіч]]. == Назва == Назва ''Ястрабец'' (у старапольскіх крыніцах ''Yastrzambko'', ''Gestrzabecz'', ''Jastrzęby'', ''Jastrząb'', ''Jastrząbek'') — імянная, гэта значыць паходзіць ад асабовага імя ці мянушкі. Такое меркаванне {{нп3|Юзаф Шыманскі|Юзафа Шыманскага|pl|Józef Szymański (historyk)}} супадае з высновамі [[Аляксандр Брукнер|Аляксандра Брукнера]]. Лацінская форма ''Accipiter'' — проста пераклад назвы<ref name="Szymanski" />. Іншыя назвы герба паводле Шыманскага: * '''Лазанка''' (''Łazęka'', ''Laząky'') — ад старапольскага ''łazęka'' «выведнік, шпег»; * '''Балешчыц''' (''Boleścic'', ''Bolesta'') — таксама імянная назва, хоць не выключаецца і тапаграфічнае паходжанне; * '''Камёна''' (''Camyona'') — паводле {{нп3|Францішак Пекасінскі|Францішка Пекасінскага|pl|Franciszek Piekosiński}}, тапаграфічная назва ад Каменя, гнязда найранейшага вядомага Ястрабца — Адама з Каменя; * '''Нагоры''' і '''Нагоды''' — ад баявых клічаў; * '''Заразы''' — няпэўнага паходжання, магчыма ад ''зараза'' (''раз'' — удар) або ''заразіць'' — перамагчы, знішчыць<ref name="Szymanski" />. [[Ян Длугаш]] звязваў назву ''Балешчыц'' з забойствам {{нп3|Станіслаў са Шчапанава|біскупа Станіслава|pl|Stanisław ze Szczepanowa}}: нібыта рыцары гэтага дому, якія ўцяклі пасля забойства ў Мазовію, пачалі звацца Балешчыцамі, «як бы рыцары караля [[Баляслаў II Смелы|Баляслава]]». Шыманскі лічыць гэтае тлумачэнне легендарным<ref name="Dlugosz" /><ref name="Szymanski" />. == Апісанне == === Гістарычныя апісанні === [[Выява:Insignia Dolanga Olywa.jpg|thumb|Старонка рукапісу «Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae» Яна Длугаша]] Найстарэйшае апісанне змяшчаецца ў гербоўніку «[[Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae]]», складзеным [[Ян Длугаш|Янам Длугашам]] у 1464—1480 гадах: {{Цытата|Yastrzambi, que babatum intus cruce, ornatum in campo celestino, et in galea accipitrem defert. Ex Polonica gente ortum ducens, que in plures familias germinans, nonnulli se Yastrzabczones, alii Camyona appellant…|аўтар=Ян Длугаш. «Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae»<ref name="Dlugosz" />}} У перакладзе: ''«Ястрабец. Які пасярод падковы крыж, у блакітным полі, а на шаломе ястраба носіць. Паходзіць з польскага народу, разросся ў шматлікія сем’і; адны завуць сябе Ястрабцамі, іншыя — Камёнамі… І хоць падковы ў іх могуць быць рознымі, паходзяць яны з аднаго дому»''<ref name="Dlugosz" />. Значна больш падрабязнае апісанне даў [[Каспар Нясецкі|Каспар Нясецкі]] (1738): {{Цытата|На тарчы ў блакітным полі падкова залатая, канцамі проста ўгору павернутая, пасярод яе крыж. На шаломе над каронай ястраб з крыламі, трохі ўзнятымі да лёту, цалкам павернуты ў правы бок тарчы, з бразготкамі і путамі, у правай лапе трымае такую ж падкову з крыжом, як і на тарчы.|аўтар=Каспар Нясецкі. «Herbarz polski»<ref name="Niesiecki" />}} Блізкае апісанне змяшчае і «Wiadomość o kleynocie szlacheckim» {{нп3|Эварыст Анджэй Курапатніцкі|Эварыста Анджэя Курапатніцкага|pl|Ewaryst Andrzej Kuropatnicki}} (1789), дзе дадаткова адзначана, што крыж быццам бы дадаў да герба [[Баляслаў I Храбры]]<ref name="Kuropatnicki" />. === Сучаснае апісанне === Складзенае паводле сучасных правілаў геральдыкі апісанне гучыць так<ref name="Gajl" /><ref name="Znamierowski" />: У блакітным полі перакуленая (канцамі ўгору) залатая [[падкова]], пасярод яе такі ж кавалерскі крыж. [[Клейнод|Кляйнот]] — ястраб натуральнага колеру, які ўзлятае, з сакалінымі бразготкамі, трымае ў правай лапе гадло (падкову з крыжом). Лабры чырвоныя, падбітыя срэбрам. == Гісторыя == === Найранейшыя згадкі === [[Выява:POL COA Jastrzębiec Adam z Kamienia.JPG|thumb|left|180px|Пячатка Адама з Каменя, 1319 г. — найстарэйшая вядомая выява герба]] Найранейшая выява герба — пячатка Адама з Каменя 1319 года. Да іншых ранніх пячатак належаць пячаткі Якуша з Лукавіцы (1378), Пятра з Янавіц (1408), Войцеха Ястрабца (1436), Сцібара з Вішні (1445), Мікалая і Пятра Мышкоўскіх (1449), Дэрслава з Рытвян (1466)<ref name="Szymanski" />. Найранейшая пісьмовая згадка паходзіць з 1335 года. {{нп3|Альфрэд Знамяроўскі|А. Знамяроўскі|pl|Alfred Znamierowski}} падаваў 1339 год, а Ф. Пекасінскі найстарэйшыя судовыя запісы датаваў 1386 і 1389 гадамі (''Zarasy''). Наступныя запісы паходзяць з 1401, 1412, 1416 (''Łazęka''), 1419 (''Nagórą''), 1433 (''Lubrza''), 1434 і 1436 (''Bolesty, Boleścice'') гадоў<ref name="Szymanski" /><ref name="Piekosinski" />. Харугва біскупа Войцеха Ястрабца была адной з прыватных харугваў, што ўдзельнічалі ў [[Грунвальдская бітва|Грунвальдскай бітве]] 1410 года<ref name="Szymanski" />. === Герб у Вялікім Княстве Літоўскім === [[Выява:POL COA Jastrzębiec Wojciech.JPG|thumb|180px|Пячатка Войцеха Ястрабца, 1436 г. — найстарэйшая выява з кляйнотам]] Актам [[Гарадзельская унія|Гарадзельскай уніі]] 1413 года герб быў перанесены ў Вялікае Княства Літоўскае. Род Ястрабцоў прадстаўляў кракаўскі біскуп Войцех Ястрабец, а прыняты быў полацкі намеснік [[Ян Няміра]] з Усялюба. Апрача біскупа Войцеха, род Ястрабцоў прадстаўляў таксама Марцін з Любеніцы, які выступаў у ролі сведкі<ref name="Semkowicz" /><ref name="Horodlo" />. Найранейшай вядомай вялікалітоўскай пячаткай з Ястрабцом з’яўляецца пячатка Яна Няміры пры дакуменце {{нп3|Мельненскі мір|Мельненскага міру|pl|Pokój mełneński}} 1422 года, якая захавалася да нашага часу. Пячаткі яго сына [[Андрэй Неміровіч|Андрушкі Неміровіча]] вядомыя з 1431 года (парука за палонных, вызваленых [[Ягайла]]м; не захавалася) і з 1434 года (акт уніі [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонта Кейстутавіча]] з Ягайлам; захавалася)<ref name="Jaszczolt" />. Падчас Гарадзельскай уніі ў невядомы ў Польшчы род Быхаваў быў прыняты нехта Манстольд. Якім быў гэты герб, невядома, бо пячатка пры акце страчана. Паводле {{нп3|Уладзіслаў Семковіч|У. Семковіча|pl|Władysław Semkowicz}}, калі кліч роду звязаны з назвай люблінскай Быхавы, варта ўлічваць, што ў XV стагоддзі ў Быхаве сядзелі Ястрабцы-Лазанкі<ref name="Semkowicz" />. [[Выява:Herb Jastrzębiec Krzysztofa Niemirowicza Szczyta z Paradoxa Philosophica z 1693 r.jpg|thumb|left|180px|Ястрабец Крыштафа Неміровіча-Шчыта ў «Paradoxa Philosophica», 1693 г.]] Паводле «Herbów rycerstwa polskiego» [[Барталамей Папроцкі|Барталамея Папроцкага]], [[Максіміліян I Габсбург|імператар Максіміліян I]] дакументам ад 25 лютага 1518 года надаў главам родаў з Ястрабцовага гнязда — Бялаўскім, Дзержкоўскім, Мышкоўскім, Мендзылеўскім, а таксама [[Шчыты-Неміровічы|Неміровічам і Шчытам]] — тытул спадчыннага палатына ({{lang-la|comes palatinus}}) з правам надання шляхецтва ў рандзе кавалера залатой шпоры. У лацінскім тэксце прывілею герб названы ''Jastrzebiecz'', ''Bolescziczi'' і ''Accipitranae''. Гэта, відаць, адзіны ў гісторыі польска-літоўскай геральдыкі выпадак, калі шляхціч атрымаў права набілітацыі; вядомых выпадкаў выкарыстання гэтага прывілею няма<ref name="Paprocki-Herby" /><ref name="Uruski" />. У XIX стагоддзі, падчас легітымацыі шляхты ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], герб Ястрабец быў зацверджаны за шэрагам родаў беларускіх губерняў, у тым ліку [[Віцебская губерня|Віцебскай]], Віленскай, Менскай і Магілёўскай; матэрыялы выводавых спраў земскіх судоў сталі падставай для сучасных беларускіх гербоўнікаў<ref name="Lyczkowski" /><ref name="HBS" />. === Эвалюцыя выявы === [[Выява:POL COA Jastrzebiec Stemmata.JPG|thumb|180px|Ястрабец у «Stemmata Polonica», 1540 г.]] Нягледзячы на асобныя адступленні, поле герба на працягу ўсяго яго існавання заставалася блакітным. Найстарэйшы гербоўнік, {{нп3|Гербоўнік Гельрэ|«Armorial Gelre»|en|Gelre Armorial}} (1370—1395), падаў поле срэбным, аднак блакіт зафіксавала большасць сярэднявечных крыніц — «Codex Bergshammar» (XV ст.), «Klejnoty» Длугаша (пасля 1462), хроніка [[Канстанцкі сабор|Канстанцкага сабору]] (1483) і «Stemmata Polonica» (1540)<ref name="Szymanski" />. Сярэднявечныя крыніцы разыходзіліся ў колерах гадла. Падкова была срэбнай у «Bergshammar» і «Stemmata», залатой — у «Gelre», хроніцы сабору і ў гнезненскім імшале; крыжык бываў як срэбным, так і залатым, прычым часам падкова і крыж мелі розныя колеры адначасова. Большасць крыніц змяшчае падкову канцамі ўгору, аднак у кёрніцкім рукапісе «Klejnotów», на пячатках Якуша з Лукавіцы і Пятра з Янкавіц, а таксама на хрысцільніцах у Апочне і Жмігрудзе падкова паказана ў натуральным становішчы<ref name="Szymanski" />. Захавалася толькі адна сярэднявечная каляровая выява кляйнота — у «Stemmata Polonica»: срэбны ястраб на фоне крыла, без бразготак і гадла ў лапе. Крыло прысутнічае і на пячатцы Войцеха Ястрабца 1436 года. Устойлівы выгляд кляйнота — ястраб з бразготкамі, што трымае падкову з крыжом, — замацаваўся толькі ў XVII стагоддзі, у «Kleynotach» {{нп3|Ян Аляксандр Горчын|Яна Аляксандра Горчына|pl|Jan Aleksander Gorczyn}} (1630)<ref name="Szymanski" />. {{нп3|Вайцех Вяюк Каяловіч|В. Вяюк Каяловіч|pl|Wojciech Wijuk Kojałowicz}} у «Nomenclatorze» (1658) змясціў герб без колераў і ў дзвюх версіях — правільнай і люстраной. У XIX стагоддзі выяву без змен паўтарылі гербоўнік Мікалая Паўлішчава (1853) і «Руская геральдыка» [[Аляксандр Лакіер|Аляксандра Лакіера]] (1855)<ref name="Pawliszczew" /><ref name="Lakier" />. {{нп3|Юліуш Кароль Астроўскі|Ю. К. Астроўскі|pl|Juliusz Karol Ostrowski}} у «Księdze herbowej rodów polskich» (1897—1906) за асноўную версію прыняў герб без крыжа і з адным ястрабам у кляйноце, а версію з крыжом назваў '''Ястрабцом II'''. Сучасныя апрацоўкі (Т. Гайль, А. Знамяроўскі) сыходзяцца ў форме герба, але разыходзяцца ў колеры ястраба: Гайль падае яго натуральным, Знамяроўскі — залатым<ref name="Ostrowski" /><ref name="Gajl" /><ref name="Znamierowski" />. == Легенды пра паходжанне == [[Выява:POL COA Jastrzebiec gniazdo.JPG|thumb|180px|Ястрабец у «Gnieździe cnoty» Б. Папроцкага, 1578 г.]] Герб абавязаны назваю рыцару Ястрэбчыку. Вершаваную легенду падаў [[Барталамей Папроцкі]]<ref name="Paprocki-Gniazdo" />. У адным з набегаў паганцаў (каля 999 года) была захоплена Лысая гара, названая пазней гарой Святога Крыжа. Гара ператварылася ў добра ўмацаваную крэпасць, бо яе крутыя ледзяныя схілы былі неадольнымі для конніцы. Паганцы, ведаючы сваю непаражальнасць, пагардліва насміхаліся з ляшскіх ваяроў, запрашаючы любога з іх на паядынак за Хрыста. Выклік прыняў рыцар Ястрэбчык, «натхнёны верай і славай Божай». Ён, як сцвярджае аўтар, прыдумаў падковы на конскія капыты, падкаваў свайго баявога каня і дзякуючы гэтаму вынаходству пераадолеў непрыступныя схілы гары, сышоўся ў паядынку з пагардлівым асілкам-паганцам і ўзяў яго ў палон, а пасля даставіў няўдачлівага супраціўніка каралю [[Баляслаў I Храбры|Баляславу Харобраму]]. Тым самым рыцар падаў прыклад іншым ваярам польскай конніцы, якія, падкаваўшы коней, імкліва адолелі слізкую гару і выбілі ворага. У якасці ўзнагароды за свой учынак рыцар атрымаў ад караля змену ў гербе: на яго шчыт дадалі падкову з крыжом, а на шалом быў змешчаны ястраб. [[Каспар Нясецкі]] злёгку відазмяніў гэтую легенду: паводле яго, ястраб быў старым гербам рыцара, які перанеслі на шалом, а на тарчу дадалі падкову ў прызнанне вынаходства<ref name="Niesiecki" />. Разам з тым Нясецкі не згаджаецца з тым, што падкова і мастацтва каваць коней былі вынайдзены ў Польшчы толькі ў 999 годзе, і прыводзіць іншыя неадпаведнасці, падкрэсліваючы пры гэтым, што ўсе гісторыкі згодныя: род гэты старажытны і квітнеў у Польшчы яшчэ ў часы язычніцтва<ref name="Niesiecki" />. Паводле легенды, апісанай {{нп3|Станіслаў Юзаф Дуньчэўскі|Станіславам Дуньчэўскім|pl|Stanisław Józef Duńczewski}}, паляўнічыя бразготкі з путамі і дадатковая падкова ў лапе ястраба былі нададзены як адменнік герба {{нп3|Вавжынец Мендзылескі|Вавжынцу Мендзылескаму|pl|Wawrzyniec Międzyleski}}, пісару Вялікага Княства Літоўскага, імператарам Максіміліянам за заслугі ў абароне хрысціянскай веры<ref name="Znamierowski" />. == Сувязі з іншымі гербамі == Ястрабец, як герб адносна стары і шырока ўжываны, неаднаразова і рознымі спосабамі звязваўся з іншымі рыцарскімі і шляхецкімі гербамі. Частка гэтых сувязяў мае крыніцаю легенды, але некаторыя прымаюцца сучаснымі геральдыстамі<ref name="Szymanski" />. * '''{{нп3|Тупая Падкова (герб)|Тупая Падкова|pl|Tępa Podkowa}}'''. А. Знамяроўскі лічыў Тупую Падкову верагодным правобразам Ястрабца. Ю. Шыманскі з гэтым не згаджаецца: асобнае трактаванне абодвух гербаў не пацвярджаецца крыніцамі прынамсі да канца XVI стагоддзя, таму хутчэй Тупая Падкова вылучылася з Ястрабца<ref name="Znamierowski" /><ref name="Szymanski" />. Нясецкі падае легенду, быццам Тупая Падкова — гэта Ястрабец, зменшаны ў пакаранне тым Ястрабцам, якія бралі ўдзел у забойстве св. Станіслава<ref name="Niesiecki" />. * '''{{нп3|Заглоба (герб)|Заглоба|pl|Zagłoba (herb szlachecki)}}''' і '''{{нп3|Пабог (герб)|Пабог|pl|Pobóg (herb szlachecki)}}'''. Паводле легенды, якую падаюць Длугаш, Папроцкі і Акольскі, за часамі [[Казімір I Аднавіцель|Казіміра Аднавіцеля]] двое братоў герба Ястрабец вялі доўгую спрэчку, што скончылася забойствам старэйшага малодшым. Каб памяць пра злачынства засталася навекі, забойцу і яго нашчадкам далі ў герб меч, забраўшы крыж, а герб назвалі Заглобай («за галаву брата»). Адзін з Заглобаў нібыта змыў ганьбу — так паўстаў герб Пабог. Марцін Бельскі і Нясецкі з такой версіяй не згаджаліся, лічачы, што Заглоба паходзіць ад Пабога<ref name="Niesiecki" />. * '''{{нп3|Беліна (герб)|Беліна|pl|Belina (herb szlachecki)}}'''. Паводле Папроцкага, першы носьбіт герба Беліна меў трох сыноў: найстарэйшы атрымаў герб з трыма падковамі (Беліна), малодшы — з дзвюма (Чэвоя), а наймалодшы — з адною (Ястрабец). Існуе і адваротная легенда, паводле якой Беліна паходзіць ад Ястрабца<ref name="Paprocki-Gniazdo" />. * '''{{нп3|Ляда (герб)|Ляда|pl|Łada (herb szlachecki)}}'''. Паводле вершаванай легенды Папроцкага, герб Ляда атрымаў Ястрабец, які ўбачыў [[яцвягі|яцвягаў]], што нападалі, перастраляў з лука многіх з іх і сустрэў мазавецкага князя са стрэламі, вынятымі з целаў ворагаў, у адной руцэ і віламі ў другой<ref name="Paprocki-Gniazdo" />. * '''Лубжа'''. [[Станіслаў Дзядулевіч|С. Дзядулевіч]] лічыў Лубжу (Лубчу) асобным гербам, тоесным Тупой Падкове, які зліўся з Ястрабцом толькі на мяжы XV—XVI стагоддзяў. Шыманскі часткова падзяляе гэтае меркаванне, падаючы Лубжу асобна, але рэканструюе яе інакш: у полі перакуленая падкова з кавалерскім крыжом, зменшаным справа<ref name="Szymanski" />. == Адменнікі == [[Выява:POL COA Połubiński.svg|thumb|180px|Герб Палубінскі — Ястрабец на грудзях арла]] З прычыны ўжывання герба вялікай колькасцю родаў Ястрабец даў мноства адменнікаў, што паўставалі ў выніку скажэнняў, адопцый або злучэння гадлаў<ref name="Gajl" />. Княжацкаму роду {{нп3|Палубінскія||pl|Połubińscy herbu własnego}} належаў уласны герб '''Палубінскі''', у якім тарча з Ястрабцом змешчана на грудзях арла. Роду {{нп3|Мышкоўскія герба «Ястрабец»|Мышкоўскіх|pl|Myszkowscy herbu Jastrzębiec}} пасля адопцыі Жыгімонта Мышкоўскага Вінцэнтам Ганзагам у 1597 годзе належаў уласны герб '''Мышкоўскі''' — герб Ганзагаў з Ястрабцом у сэрцавай тарчы<ref name="Gajl" /><ref name="Ostrowski" />. Пераважна ад дзяржаў-падзельніц Ястрабцы атрымалі шэраг графскіх і баронскіх тытулаў, што дало ўдастоеныя гербы: ''Баброўскі Граф'', ''Гжэмбскі'', ''Карсніцкі'', ''Казебродзкі'', ''Кучкоўскі'', ''Пінінскі'', ''Тачаноўскі'', ''Збароўскі'', ''Бароўскі Барон'', ''Нямыскі Барон''<ref name="Gajl" /><ref name="Ostrowski" />. Т. Гайль пералічвае каля сарака «звычайных» адменнікаў герба, сярод іх ''Абрагамовіч'', ''Бжазоўскі'', ''Хілінскі'', ''Чарнышэў'', ''Глішчынскі'', ''Ясінскі'', ''Керсноўскі II'', ''Казлоўскі IV'', ''Лукомскі'', ''Нямыскі'', ''Сікорскі'', ''Шашэвіч'', ''Турлай'', ''Велінавіч''<ref name="Gajl" />. У «Гербоўніку родаў шляхецкіх Царства Польскага» (1853) пералічана адзінаццаць адменнікаў, пазначаных нумарамі I—XI; нумарацыя Астроўскага і Гайля з ёю не супадае<ref name="Pawliszczew" /><ref name="Ostrowski" />. == Роды і асобы, што карысталіся гербам == Поўны спіс носьбітаў герба сёння аднавіць немагчыма. Варта ўлічваць распаўсюджаную з’яву прыпісвання родам няўласцівых гербаў, асабліва падчас легітымацыі шляхты перад расійскай герольдыяй. Аднолькавасць прозвішча не азначае прыналежнасці да аднаго гербавага роду — гэта могуць пацвердзіць толькі генеалагічныя даследаванні<ref name="Gajl" /><ref name="Lyczkowski" />. Сярод родаў Вялікага Княства Літоўскага, якія карысталіся гербам Ястрабец<ref name="Lyczkowski" />: {{Калонкі|2}} * [[Абрамовічы герба «Ястрабец»|Абрамовічы]] * Балінскія * Барэйкі * Бароўскія * Будныя * Бышэўскія * Валодкі * Глінскія * Дамейкі * [[Драздовічы герба «Ястрабец»|Драздовічы]] * Жукоўскія * [[Жывіцы герба «Ястрабец»|Жывіцы]]<ref>{{Cite book |last=Глінскі |first=Я. С. |chapter=88. Жывіцы (Żywica) герба «Ястрабец» |title=Гербоўнік беларускай шляхты |volume=6: Е, Ё, Ж |editor-last=Рахуба |editor-first=А. |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2020 |pages=347—359 |isbn=978-985-01-1345-0}}</ref> * Заны * Збароўскія * Казлоўскія * Канапніцкія * Красоўскія * Крашэўскія * Малеўскія * Мацкевічы * [[Міткевічы-Жоўткі герба «Ястрабец»|Міткевічы-Жоўткі]] * Мышкоўскія * Мяйштовічы * Няміры (Неміровічы, Нямірычы) * Нямыскія * Папроцкія * Пінінскія * [[Пратасовічы]] * Сіпайлы * Спасовічы * Свянціцкія * Турлаі * Цялкоўскія * [[Шчыты-Неміровічы|Шчыты]] * Яжэўскія * Янкоўскія {{Калонкі/канец}} Гербам Ястрабец карысталіся, сярод іншых, ваявода смаленскі [[Мікалай Абрамовіч]], ваявода кіеўскі [[Андрэй Неміровіч]], філамат [[Тамаш Зан (паэт)|Тамаш Зан]], гісторык [[Міхал Ігнатавіч Балінскі|Міхал Балінскі]], правазнаўца [[Данііл Восіпавіч Спасовіч|Данііл Спасовіч]], пісьменнік [[Ян Крашэўскі]], мастак [[Язэп Драздовіч]], вучоны [[Канстанцін Эдуардавіч Цыялкоўскі|Канстанцін Цыялкоўскі]]<ref name="Lyczkowski" />. Расійскі геральдыст {{нп3|Аляксандр Лакіер||ru|Лакиер, Александр Борисович}} у «Рускай геральдыцы» (1855) пералічыў расійскія роды, што карысталіся Ястрабцом: Базілеўскія, Герасімавы, Гаражанскія, Жалтухіны, Жукавы, Змеевы, Лачынавы, Лукомскія, Раславлевы, Самарыны, Квашніны-Самарыны, Ульянавы, Шпакоўскія і іншыя. Аўтар не тлумачыць, якім чынам адбывалася такое пераняцце<ref name="Lakier" />. У мастацкай літаратуры герб Ястрабец належыць Зыху са Згажэліц і яго дзецям у рамане «[[Крыжакі (раман)|Крыжакі]]» [[Генрык Сянкевіч|Генрыка Сянкевіча]], а таксама Яну Скшэтускаму з «Трылогіі» таго ж аўтара<ref name="Trylogia" />. == Ужыванне ў тэрытарыяльнай геральдыцы == [[Выява:POL Bychawa COA.svg|thumb|140px|Герб Быхавы]] Нягледзячы на шырокую разгалінаванасць роду, толькі нямногія Ястрабцы дасягнулі высокага маёмаснага статусу. Аднак некалькі гарадоў і гмін на землях былых [[Сандамірскае ваяводства|Сандамірскага]] і [[Сярадзкае ваяводства|Сярадзкага]] ваяводстваў, Мазовіі і Падкарпацця ўвекавечылі сувязь з родам у сваіх гербах. Тарчу Ястрабца без змен прыняла {{нп3|Быхава (Польшча)|Быхава|pl|Bychawa}}, другімі ўладальнікамі якой былі Мышкоўскія; амаль нязменны Ястрабец мае ў гербе {{нп3|Сендзішаў|Сендзішаў|pl|Sędziszów}}. Гміна [[Рытвяны (гміна)|Рытвяны]] карыстаецца гербам з Ястрабцом разам з кляйнотам — гэтым гербам карыстаўся Войцех Ястрабец, будаўнік замка ў Рытвянах<ref name="Znamierowski" />. == Галерэя == <gallery mode="packed" heights="170px"> Выява:POL COA Jastrzebiec Herby rycerstwa.JPG|Ястрабец у «Herbach rycerstwa polskiego» Б. Папроцкага, 1584 Выява:POL COA Jastrzebiec Gorczyn.JPG|Ястрабец у «Kleynotach» Я. А. Горчына, 1630 Выява:POL COA Jastrzebiec Nomenclator.JPG|Ястрабец у «Nomenclatorze» В. Вяюка Каяловіча, 1658 Выява:POL COA Jastrzebiec Niesiecki.JPG|Ястрабец у гербоўніку К. Нясецкага Выява:POL COA Jastrzebiec Łakier.JPG|Ястрабец у «Рускай геральдыцы» А. Лакіера, 1855 Выява:POL COA Jastrzebiec Ostrowski.JPG|Дзве версіі герба ў Ю. К. Астроўскага (Ястрабец I і II) </gallery> == Гл. таксама == * [[Гарадзельская унія]] * [[Геральдыка]] * [[Гербоўнік]] == Зноскі == {{reflist|2|refs= <ref name="Gajl">[http://gajl.wielcy.pl/herby_nazwiska.php?lang=pl&herb=jastrzebiec Gajl T. Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku]. — Gdańsk: L&L, 2007. — S. 406—539. — {{ISBN|978-83-60597-10-1}}. {{ref-pl}}</ref> <ref name="Szymanski">Szymański J. Herbarz średniowiecznego rycerstwa polskiego. — Warszawa: PWN, 1993. — S. 138—141. — {{ISBN|83-01-09797-3}}. {{ref-pl}}</ref> <ref name="Dlugosz">[https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/811/edition/1147/content Długosz J. Insignia seu Clenodia Regis et Regni Poloniae] / wyd. Z. Celichowski. — Poznań: Biblioteka Kórnicka, 1885. — S. 23. {{ref-pl}}</ref> <ref name="Niesiecki">[https://bcpw.bg.pw.edu.pl/dlibra/publication/963 Niesiecki K. Herbarz polski]. — Lipsk, 1839. — T. 4. — S. 462—464. {{ref-pl}}</ref> <ref name="Kuropatnicki">Kuropatnicki E. A. Wiadomość o kleynocie szlacheckim oraz herbach domów szlacheckich w Koronie Polskiey i Wielkim Xięstwie Litewskim. — Warszawa, 1789. {{ref-pl}}</ref> <ref name="Piekosinski">[http://www.wbc.poznan.pl/dlibra/doccontent?id=1355&dirids=1 Piekosiński F. Heraldyka polska wieków średnich]. — Kraków: Akademia Umiejętności, 1899. — S. 63—66. {{ref-pl}}</ref> <ref name="Znamierowski">Znamierowski A. Herbarz rodowy. — Warszawa: Świat Książki, 2004. — {{ISBN|83-7391-166-9}}. {{ref-pl}}</ref> <ref name="Ostrowski">[http://ebuw.uw.edu.pl/dlibra/doccontent?id=232&dirids=1 Ostrowski J. K. Księga herbowa rodów polskich]. — Warszawa, 1897—1906. — T. 2. — S. 120—121. {{ref-pl}}</ref> <ref name="Pawliszczew">Herbarz rodzin szlacheckich Królestwa Polskiego najwyżej zatwierdzony. — Warszawa, 1853. — Cz. 2. — S. 187—196. {{ref-pl}}</ref> <ref name="Paprocki-Gniazdo">Paprocki B. Gniazdo cnoty, zkąd herby rycerstwa sławnego Krolestwa Polskiego, Wielkiego Księstwa Litewskiego… początek swoy maią. — Kraków, 1578. — S. 36. {{ref-pl}}</ref> <ref name="Paprocki-Herby">[https://books.google.com/books?id=fF5mAAAAMAAJ Paprocki B. Herby rycerstwa polskiego]. — Kraków: K. J. Turowski, 1858 (1-е выд. 1584). — S. 167—169. {{ref-pl}}</ref> <ref name="Uruski">[http://www.wbc.poznan.pl/dlibra/doccontent?id=82168&dirids=1 Uruski S. Rodzina. Herbarz szlachty polskiej]. — Warszawa, 1913. — T. 1. — S. 175. {{ref-pl}}</ref> <ref name="Semkowicz">{{артыкул |аўтар= Władysław Semkowicz |загаловак= O litewskich rodach bojarskich zbratanych ze szlachtą polską w Horodle r. 1413 |выданне= Miesięcznik Heraldyczny. Organ Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie |месца= Lwów |том= 7 |нумар= 5—6 |старонкі= 96—97}} {{ref-pl}}</ref> <ref name="Jaszczolt">Jaszczołt T. Ród Niemiry z Wsielubia — Niemirowiczowie i Szczytowie herbu Jastrzębiec do połowy XVI wieku // Unia w Horodle na tle stosunków polsko-litewskich / red. S. Górzyński. — Warszawa: DiG, 2015. — S. 192. {{ref-pl}}</ref> <ref name="Horodlo">[http://www.herbarz.net/Forumnobilium/Horodlo.htm D. Zincavage. Union of Horodle Roll] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090622090046/http://herbarz.net/Forumnobilium/Horodlo.htm |date=22 чэрвеня 2009}} {{ref-en}}</ref> <ref name="Lakier">Лакиер А. Б. Русская геральдика. — СПб., 1855. — Кн. 2, гл. 22. {{ref-ru}}</ref> <ref name="Lyczkowski">{{Спасылка |url= https://lyczkowski.net/be/hierby-slachty-vkl/litary-e-ja |загаловак= Гербоўнік шляхты ВКЛ. Літары «Э», «Ю», «Я» |аўтар= Лычкоўскі Ю. |выдавец= lyczkowski.net |дата доступу= 11 верасня 2026 |мова= be}}</ref> <ref name="HBS">Гербоўнік беларускай шляхты. Т. 1—8. — Мінск, 2002—2024.</ref> <ref name="Trylogia">Sienkiewicz H. Krzyżacy; Ogniem i mieczem. {{ref-pl}}</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|18-1к|Ястрабец|старонкі=312}} * Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 2 т. — Мн.: БелЭн, 2005—2006. * Szymański J. Herbarz średniowiecznego rycerstwa polskiego. — Warszawa: PWN, 1993. {{ref-pl}} * Szymański J. Herbarz rycerstwa polskiego z XVI wieku. — Warszawa: DiG, 2001. {{ref-pl}} * Gajl T. Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku. — Gdańsk: L&L, 2007. {{ref-pl}} * Znamierowski A. Herbarz rodowy. — Warszawa: Świat Książki, 2004. {{ref-pl}} * Niesiecki K. Herbarz polski. — Lipsk, 1839. — T. 4. — S. 462—464. {{ref-pl}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Jastrzębiec coat of arms}} * [https://lyczkowski.net/be/hierby-slachty-vkl/litary-e-ja Гербоўнік шляхты ВКЛ: Ястрабец] {{ref-be}} * [https://lyczkowski.net/be/hierbounik/bielaruskaj-slachty/pradmova Гербоўнік беларускай шляхты] {{ref-be}} * [http://gajl.wielcy.pl/herby_nazwiska.php?lang=pl&herb=jastrzebiec Спіс прозвішчаў герба Ястрабец паводле Т. Гайля] {{ref-pl}} * [http://gajl.wielcy.pl/ Выявы гербоў] {{ref-pl}} {{Гербы Гарадзельскай уніі}} [[Катэгорыя:Прыватнаўласніцкія гербы|Ястрабец]] [[Катэгорыя:Гербы Гарадзельскай уніі|Ястрабец]] 7ka2emzheggesnfqu1p19t5x9ehfoud 0 137873 5202647 5063833 2026-09-20T11:47:52Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5202647 wikitext text/x-wiki [[File:Population share of Belarusians in regions of Russia, 2010 census.png|250px|thumb|Удзельная вага беларусаў у рэгіёнах Расіі, перапіс 2010]] [[File:Елизавета-Меркурьевна-Бём-(Эндаурова)--Народы-России.-Белоруссы.jpg|250px|thumb|{{нп3|Елізавета Мяркур’еўна Бём|Елізавета Бём|ru|Бём, Елизавета Меркурьевна}}. «Народы Расіі. Беларусы»]] '''[[Беларусы]] Расіі''' — буйная этнічная група ў [[Расія|Расійскай Федэрацыі]]. Паводле перапісу насельніцтва [[2010]] года ў Расіі 521 тысяча беларусаў<ref name="perepisrussia2010">{{cite web|author=|datepublished=|url=http://www.gks.ru\free_doc\new_site\population\demo\per-itog\tab5.xls|title=Нацыянальны склад насельніцтва Расійскай Федэрацыі|work=Усерасійскі перапіс насельніцтва 2010 года|lang=ru|publisher=|accessdate=2011-12-16}}{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>http://www.perepis2002.ru/ct/html/TOM_04_01.htm {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120220192938/http://www.perepis2002.ru/ct/html/TOM_04_01.htm |date=20 лютага 2012 }}</ref>. Асноўная частка беларусаў Расіі — мігранты і нашчадкі мігрантаў з Беларусі. Найбольшыя беларускія групы пражываюць у [[Масква|Маскве]] і [[Маскоўская вобласць|Маскоўскай вобласці]], [[Санкт-Пецярбург]]у і вобласці, [[Калінінградская вобласць|Калінінградскай вобласці]], [[Карэлія|Карэліі]]. Буйныя беларускія паселішчы існуюць у [[Сібір]]ы. Таксама ў складзе Расіі ёсць рэгіёны, гістарычна заселеныя беларусамі, самы значны з якіх — [[Смаленшчына]]. Сярод беларусаў Расіі пераважаюць гарадскія жыхары. == Гісторыя рассялення == === Этнічныя беларускія тэрыторыі ў складзе Расіі === {{Гл. таксама|Беларусы ў Смаленскай вобласці}} Малая частка беларусаў Расіі — аўтахтонныя жыхары, насельніцтва памежных з Беларуссю [[Смаленшчына|Смаленшчыны]], [[Бранская вобласць|Браншчыны]], [[Пскоўская вобласць|Пскоўшчыны]]. Азначаныя тэрыторыі былі заселены племем [[крывічы|крывічоў]], частка аддаленых нашчадкаў якіх сталі адным з кампанентаў будучага беларускага этнасу. Доўгі час яны ўваходзілі ў склад [[Полацкае княства|Полацкага княства]], потым [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Паводле дэмаграфічных звестак, у пачатку 20 стагоддзя зусім нязначныя тэрыторыі сённяшніх [[Смаленская вобласць|Смаленскай]], [[Бранская вобласць|Бранскай]], [[Пскоўская вобласць|Пскоўскай абласцей]] былі заселены беларусамі. У [[1918]] годзе гэтыя тэрыторыі былі абвешчаны часткай [[БНР|Беларускай народнай рэспублікі]]. У [[1919]] годзе ў [[Смаленск]]у была абвешчана [[БССР|Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусь]] у межах, што прыкладна адпавядалі межам БНР. Рэальна гэтыя тэрыторыі так і не сталі часткай ССРБ-БССР, хоць аб гэтым ішла размова. У другой палове 1920-х гадоў беларусы на тэрыторыі РСФСР атрымалі магчымасць для развіцця ўласнай культуры і мовы. У беларускіх этнічных рэгіёнах пачала пашырацца сетка беларускіх школаў. Працэсы нацыянальнага адраджэння былі гвалтоўна прыпыненыя [[сталін]]скімі рэпрэсіямі 1930-х гадоў. Ад таго часу беларускія рэгіёны ў складзе Расіі пачалі інтэнсіўна [[русіфікацыя|русіфікавацца]], у выніку чаго беларуская самасвядомасць жыхароў да сённяшняга дня амаль не захавалася. === [[Масква]] === {{Асноўны артыкул|Беларусы ў Маскве}} Пераважна перасяленне ліцвінаў у Масковію пачалося ў [[16 стагоддзе|16]]—[[17 стагоддзе|17 стагоддзях]]. У дакументах яны таксама пазначаліся як «ліцьвіны-беларусцы», а пасля [[Люблінская унія|уніі 1569 года]] як «палякі», «польскія людзі». Перасяленне часцей адбывалася гвалтоўным чынам, у выніку палону. У 2-й пал. 17 ст. дзесяткі майстроў-рамеснікаў з [[Полацк]]а, [[Віцебск]]а, Оршы, Шклова, Магілёва і іншых гарадоў працавалі ў [[Аружэйная палата|Аружэйнай палаце]], аздаблялі церамы Крамля, Каломенскі палац, Новадзявочы, Данскі і Нова-Іерусалімскі (на Істры) манастыры. Яны прынеслі ў Рускую дзяржаву новыя рамёствы, свой адметны стыль, матывы і тэхніку скульптурнай разьбы па дрэве («беларуская рэзь»), вырабу шматколернай кафлі. Калектыў першага рускага (прыдворнага) тэатра, які існаваў у 1672—76, амаль цалкам складаўся з беларусаў. Адным з кампактных паселішчаў беларусаў на тэрыторыі Масквы была [[Мяшчанская слабада]], што была заснавана з вывезеных у час вайны Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—67) і падпарадкоўвалася Пасольскаму прыказу. Сама назва гэта пайшла ад старабеларускага «места» — горад. Жыхары Мяшчанскай слабады часта служылі пры дыпламатычных прадстаўніцтвах, займаліся фінансавымі аперацыямі, у прыватнасці закупкай у Еўропе талераў для маскоўскай казны. Таксама многія беларусы Масквы займаліся гандлем, рамёствамі. Сярод іх былі ўрачы, мастакі, мехаўшчыкі, якія займаліся гандлем сабалінымі мяхамі з Рэччу Паспалітай. Мяшчанская слабада была самакіраванай адзінкай, мела ўласную школу і царкву. Падчас Расійскай імперыі і [[СССР]] Масква як эканамічны, навуковы цэнтр краіны натуральным чынам прыцягвала кадры ў тым ліку і з Беларусі, якая была далучана да Расіі, а потым СССР. Так, міністрам замежных спраў СССР у найбольш жорсткі час [[халодная вайна|халоднай вайны]] быў беларус [[Андрэй Грамыка]]. Сёння Масква найбольш актыўна сярод гарадоў замежжа прыцягвае кадры з Беларусі на пастаянную ці часовую працу. Штогод на навучанне ў маскоўскія ўніверсітэты паступаюць сотні студэнтаў з Беларусі. === [[Санкт-Пецярбург]] === {{Асноўны артыкул|Беларусы ў Санкт-Пецярбургу}} [[File:Pamiatnaja doška J. Kupalu, Sankt-Pieciarburh.jpg|thumb|Памятная дошка [[Янка Купала|Янке Купалы]] на доме ў Санкт-Пецярбургу]] Пасля далучэння Беларусі да Расійскай імперыі пачалася міграцыя беларусаў у Расію і ў тым ліку ў тагачасную сталіцу імперыі — Санкт-Пецярбург. У Пецярбург на заробкі ехала вялікая колькасць сялян з паўночных і ўсходніх рэгіёнаў Беларусі. Паводле статыстыкі, за перыяд з [[1869]] па [[1910]] год колькасць беларусаў у Санкт-Пецярбургу вырасла ў 23 разы да 70 тыс. чалавек. Да канца азначанага перыяду беларусы сталі другой па колькасці этнічнай групай у горадзе, пасля рускіх{{крыніца?}}. У другой палове 19 стагоддзя ў Санкт-Пецярбургу з’явіліся некалькі беларускіх аб’яднанняў інтэлігенцыі, студэнцтва. У [[1868]] годзе з’явілася асветніцкая арганізацыя «[[Крывіцкі вазок]]». У [[1880-я]] гады з’явілася першая палітычная арганізацыя беларускай народніцкай інтэлігенцыі «Гоман». У [[1906]]—[[1912]] гадах у Пецярбургу існавала беларускае выдавецтва. Пецярбургскімі вучонымі-беларусамі былі праведзены многія важныя этнаграфічныя даследванні. У [[1907]] годзе з’явіўся гурток па вывучэнні [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]], які яднаў беларускае студэнцтва [[СПбДУ|Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта]]. У [[1912]] годзе быў створаны Беларускі навукова-літаратурны студэнцкі гурток. Дзейнасць аб’яднанняў беларускай дыяспары ў Ленінградзе працягвалася і пасля рэвалюцыі, да рэпрэсій 1930-х гадоў. Падчас «Перабудовы» беларускае грамадскае жыццё ў Ленінградзе зноў актывізавалася, з’явіліся некалькі новых беларускіх арганізацый. Сёння Санкт-Пецярбург, хаця і ў меншай ступені, чым Масква, таксама прыцягвае шмат беларускіх студэнтаў і рабочых. === [[Сібір]] === {{Асноўны артыкул|Беларусы Сібіры}} Сібір была месцам масавай міграцыі беларусаў у 19 стагоддзі. Спачатку расійскімі ўладамі былі прымусова сасланыя ўдзельнікі [[Паўстанне Касцюшкі|паўстанняў 1830—1831 гадоў]] і [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|1863—1864]] гадоў. У [[1885]]—[[1914]] гадах у Сібір перасяліліся 550 тыс. беларусаў. Існавалі цэлыя беларускія паселішчы. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] паток перасяленцаў з Беларусі ў Сібір працягваўся. Савецкая ўлада спрабавала надаць перасяленню беларусаў арганізаваны характар і спрыяла даследванням гісторыі, побыту беларусаў Сібіру. У [[1929]] годзе [[Акадэмія навук Беларусі]] арганізавала экспедыцыю ў Сібір. Паводле перапісу [[1926]] года 371 840 жыхароў Сібіры пазначылі сваё беларускае паходжанне. У другой палове 1920-х гадоў беларусы на тэрыторыі РСФСР атрымалі магчымасць для развіцця сваёй культуры і мовы. У Сібіры пачалі стварацца беларускія школы. У 1930-я гады, у пачатку 1940-х у Сібір былі дэпартаваны многія раскулачаныя беларускія сяляне і іншыя рэпрэсаваныя. У канцы 1980-х гадоў нацыянальнае абуджэнне закранула і беларускую Сібір. У Іркуцку было ўтворана [[Іркуцкае таварыства беларускай культуры|Таварыства беларускай культуры імя Яна Чэрскага]] — на сённяшні дзень самая буйная і актыўная арганізацыя беларускай дыяспары ў Расіі. У Томску жыве выканаўца на традыцыйных беларускіх інструментах, паэт, пісьменнік [[Зміцер Крэчат]]. === Іншыя рэгіёны === [[File:Фасад музея Максима Богдановича (Ярославль).jpg|thumb|[[Дом-музей Максіма Багдановіча (Яраслаўль)]]]] У 18 стагоддзі беларусы стала жылі ў некаторых губернях еўрапейскай часткі Расіі. Беларускія паселішчы існавалі ў [[Курск]]ай і [[Пенза|Пензенскай губерні]], на [[Урал]]е. Пасля скасавання прыгоннага права, у другой палове 19 стагоддзя міграцыі з Беларусі набылі масавы характар. Асноўнымі кірункамі былі [[Паволжжа]], [[Каўказ]], [[Цэнтральная Азія]] і [[Сібір]]. З другой паловы 1940-х да пачатку 1960-х гадоў многія беларусы перасяляліся ў Карэлію, Архангельскую вобласць, [[Комі]], [[Калінінград]] і іншыя рэгіёны ў парадку арганізацыйнага набору. == Змяненне колькасці == Колькасць беларусаў у Расіі {| ! style="background:#efefef;" | Год ! style="background:#efefef;" | Колькасць |- | 1959 || align="right" | 844 000 |- | 1970 || align="right" | 964 700 |- | 1989 || align="right" | 1 206 000 |- | 2002 || align="right" | 807 970 |- | 2010 || align="right" | 521 443 |- | 2021 || align="right" | 208 046 |} == Беларускія тэрытарыяльныя адзінкі ў складзе Расіі == Беларусы Расіі — другая па колькасці этнічная група (пасля [[украінцы|ўкраінцаў]]), якая не мае тэрытарыяльнай нацыянальнай аўтаноміі ў складзе Расійскай Федэрацыі. Нацыянальна-культурнае развіццё беларусаў Расіі ішло паралельна з стварэннем на тэрыторыі РСФСР беларускіх аўтаномій на ўзроўні сельскіх саветаў. У [[1924]]—[[1926]] гадах у Сібіры быў утвораны 71 беларускі сельсавет. У [[1926]] годзе ў Далёкаўсходнім краі існавала 26 беларускіх сельсаветаў. На Урале на 1 кастрычніка [[1928]] года іх было 11. Разам з гэтым рабіліся спробы арганізацыі беларускіх нацыянальных раёнаў. У першай палове 1930-х гадоў у складзе тагачаснай Уральскай вобласці існаваў [[Таборынскі нацыянальны беларускі раён]]. Разглядалася пытанне аб стварэнні беларускага раёна на тэрыторыі Омскай вобласці. У сярэдзіне 1930-х гадоў праектам стварэння беларускіх аўтаномій быў пакладзены канец. == Сучаснасць == [[Файл:Belarusians by federal subject 2010.svg|thumb|400пкс|Беларусы ў Расіі]] З-за культурнай блізкасці да рускіх і слаба выражанай нацыянальнай самасвядомасці беларусы ў большай ступені, чым іншыя нацыянальныя меншасці ў Расіі, падвержаны [[асіміляцыя|асіміляцыі]]. Нягледзячы на сталы прыток мігрантаў з Беларусі цягам апошніх стагоддзяў, у асноўным людзі ў другім-трэцім пакаленні часцей за ўсё губляюць сваю беларускую ідэнтычнасць. У апошні час працягваецца працэс стварэння беларускіх арганізацый у розных рэгіёнах Расіі. У 2003 годзе была заснавана рэгіянальнае нацыянальна-культурная аўтаномія «Беларусы Югры» ў [[Сургут|Сургуце]]. Найбольш шматлікая і актыўная арганізацыя беларускай дыяспары ў Расіі — [[Таварыства беларускай культуры імя Яна Чэрскага]] ў [[Іркуцк]]у. Арганізацыя яднае нашчадкаў беларускіх перасяленцаў у Сібір у 19 стагоддзі, мае некалькі аддзяленняў па Іркуцкай вобласці, выдае газету «Маланка». У Маскве дзейнічае [[Таварыства беларускай культуры імя Францыска Скарыны]], існуе нефармальны беларускі моладзевы асяродак. У [[Башкартастан]]е дзейнічае рэспубліканскі беларускі нацыянальна-культурны цэнтр «Сябры», заснаваны ў 1996 годзе. У [[Калінінград]]зе існуе беларускае культурнае таварыства «Каралявец». У апошняе дзесяцігоддзе вызначыўся пэўны падзел арганізацый беларускай дыяспары ў іх стаўленні да рэжыму [[Аляксандр Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]]. Больш старыя арганізацыі, што стаяць на нацыянальна-адраджэнскіх пазіцыях, падтрымліваюць беларускую апазіцыю. Іншыя, больш новыя арганізацыі, напрыклад [[Федэральная нацыянальна-культурная аўтаномія беларусаў Расіі|Федэральная нацыянальна-культурная аўтаномія «Беларусы Расіі»]], падтрымліваюць кантакты з беларускім пасольствам і ўладамі Беларусі. Акрамя рускіх беларускага паходжання, сёння на тэрыторыі РФ працуюць 400 тысяч грамадзян Беларусі (супраць 100 тысяч рускіх, што працуюць у Беларусі)<ref>http://finance.rol.ru/news/article02D6C/default.asp {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070929102837/http://finance.rol.ru/news/article02D6C/default.asp |date=29 верасня 2007 }}</ref>. == Вядомыя асобы == * [[Сімяон Полацкі]] — праваслаўны дзеяч, духоўны пісьменнік. * [[Ян Чэрскі]] — географ і падарожнік. * [[Дзмітрый Шастаковіч]] — кампазітар, праўнук удзельніка [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-1831 гадоў]] * [[Іван Ігнацьевіч Якубоўскі|Іван Якубоўскі]] — военачальнік. * [[Андрэй Андрэевіч Грамыка|Андрэй Грамыка]] — дзяржаўны дзеяч і дыпламат. * [[Пётр Клімук]] — касманаўт. * [[Анжаліка Анатольеўна Агурбаш|Анжэліка Агурбаш]] — спявачка. * [[Алег Віктаравіч Навіцкі|Алег Навіцкі]] — касманаўт. == Гл. таксама == * [[Беларусізацыя ў Смаленскай губерні]] {{зноскі}} == Літаратура == * ''Григорьева Р. А.'' Белорусы / Р. А. Григорьева // Народы России: энциклопедия / Гл. ред. В. А. Тишков ; Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 1994. — С. 110—113. == Спасылкі == {{Commons|Category:Belarusian minority in Russia}} * [http://by.ethnology.ru/ Расія і Беларусь: этнакультурны дыялог] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070228180630/http://by.ethnology.ru/ |date=28 лютага 2007 }} * [http://www.maskva.net Maskva.net] — інтэрнэт-партал беларусаў [[Масква|Масквы]] * [http://www.narodru.ru/peoples1192.html Народы Расіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080524214027/http://www.narodru.ru/peoples1192.html |date=24 мая 2008 }}: Беларусы * [http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=3842 Сто беларускіх вёсак] * [http://www.hramada.ru Таварыства беларускай культуры імя Францыска Скарыны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160313045234/http://hramada.ru/ |date=13 сакавіка 2016 }}, Масква * [http://www.belros.ru ФНК «Беларусы Расіі»] * [[Наша ніва (1991)|Наша Ніва]], [http://www.nn.by/index.pl?theme=nn/2003/19&article=02 Мы Маскве прыслалі падкрапленне] * [[Алег Трусаў]], [http://forum.probelarus.ru/viewtopic.php?f=47&t=26 Што рабілі ліцьвіны-беларусы ў Маскве ў 16 сталецці?]{{Недаступная спасылка}} {{Беларусы Расіі}} {{Беларуская дыяспара}} [[Катэгорыя:Народы Расіі]] [[Катэгорыя:Нацыянальныя меншасці]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Расіі| ]] r10bxuitkobgum74a4yu7qu5jiuv26m 10 141280 5202331 5174584 2026-09-19T12:39:00Z Ciepiersia 162280 дапаўненне 5202331 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Беларускае народнае мастацтва |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |стыль = |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = Беларускае народнае мастацтва |выява = [[Выява:1993. Stamp of Belarus 0030.jpg|100px|Выраб з саломкі. Беларуска]] |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_спісаў = hlist |загаловак1 = Гліна |спіс1 = * [[Беларускае ганчарства|Ганчарства]] ** [[Беларускія свістулькі|Свістулькі]] * [[Беларуская кераміка|Кераміка]] ** [[Беларуская кафля|Кафля]] |загаловак2 = Дрэва |спіс2 = * [[Беларускія куфры|Куфры]] * [[Разьба па дрэве ў Беларусі|Разьба]] |загаловак3 = Камень |спіс3 = * [[Каменныя абразкі|Абразкі каменныя]] * [[Беларускія народныя крыжы]] |загаловак4 = Касцюм |спіс4 = * {{гэта ВА}} [[Беларускі нацыянальны касцюм]] ** [[Строй|Строі]] |загаловак5 = Метал |спіс5 = * [[Беларускае кавальства|Кавальства]] ** [[Беларуская каваная дзвярная фурнітура]] ** [[Беларускія каваныя крыжы]] |загаловак6 = Салома і лаза |спіс6 = * [[Аплікацыя саломкай]] * [[Рухаўскія дываны]] * [[Лазапляценне]] * Саломапляценне ** [[Саламяныя павукі]] ** [[Саламяны капялюш]] |загаловак7 = Тэкстыль |спіс7 = * [[Беларуская вышыўка|Вышыўка]] * [[Беларускае народнае ткацтва|Ткацтва]] * [[Беларускія карункі|Карункі]] ** [[Вузялкова-плеценыя карункі|Вузялкова-плеценыя]] ** [[Вязаныя кручком карункі|Вязаныя кручком]] ** [[Любоніцкія карункі|Любоніцкія]] ** [[Пляценне на клёцках|На клёцках]] ** [[Палескія карункавыя чапцы|Чапцы]] * [[Набіванка]] |загаловак8 = Размалёўка |спіс8 = * [[Агоўская размалёўка]] * [[Маляваныя дываны]] ** [[Нарачанска-дзісенскія дываны]] * [[Пісанка]] * [[Беларускі народны роспіс на шкле|Роспіс на шкле]] * [[Цікетка]] |загаловак9 = [[Народнае дойлідства Беларусі|Дойлідства]] |спіс9 = * [[Драўлянае дойлідства Беларусі|Драўлянае]] |загаловак10 = Музыка і тэатр |спіс10 = * [[Абрады і звычаі беларусаў|Абрады]] * [[Батлейка]] * [[Беларуская народная песня|Спевы]] * [[Беларускія народныя танцы|Танцы]] |загаловак11 = Рознае |спіс11 = * [[Выцінанка]] * [[Беларуская народная цацка]] * [[Беларускі арнамент]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Беларусь]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Культура Беларусі]] </noinclude> qk16sm0kcnccly9oatem47j7k8qaw64 5202333 5202331 2026-09-19T13:50:43Z Ciepiersia 162280 афармленне 5202333 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Беларускае народнае мастацтва |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |стыль = |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = Беларускае народнае мастацтва |выява = [[Выява:1993. Stamp of Belarus 0030.jpg|100px|Выраб з саломкі. Беларуска]] |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_спісаў = hlist |загаловак1 = Гліна |спіс1 = * [[Беларускае ганчарства|Ганчарства]] ** [[Беларускія свістулькі|Свістулькі]] * [[Беларуская кераміка|Кераміка]] ** [[Беларуская кафля|Кафля]] |загаловак2 = Дрэва |спіс2 = * [[Беларускія куфры|Куфры]] * [[Разьба па дрэве ў Беларусі|Разьба]] |загаловак3 = Камень |спіс3 = * [[Каменныя абразкі|Абразкі каменныя]] * [[Беларускія народныя крыжы]] |загаловак4 = Касцюм |спіс4 = * {{гэта ВА}} [[Беларускі нацыянальны касцюм]] ** [[Строй|Строі]] |загаловак5 = Метал |спіс5 = * [[Беларускае кавальства|Кавальства]] ** [[Беларуская каваная дзвярная фурнітура|Дзвярная фурнітура]] ** [[Беларускія каваныя крыжы|Крыжы]] |загаловак6 = Салома і лаза |спіс6 = * [[Аплікацыя саломкай]] * [[Рухаўскія дываны]] * [[Лазапляценне]] * Саломапляценне ** [[Саламяныя павукі]] ** [[Саламяны капялюш]] |загаловак7 = Тэкстыль |спіс7 = * [[Беларуская вышыўка|Вышыўка]] * [[Беларускае народнае ткацтва|Ткацтва]] * [[Беларускія карункі|Карункі]] ** [[Вузялкова-плеценыя карункі|Вузялкова-плеценыя]] ** [[Вязаныя кручком карункі|Вязаныя кручком]] ** [[Любоніцкія карункі|Любоніцкія]] ** [[Пляценне на клёцках|На клёцках]] ** [[Палескія карункавыя чапцы|Чапцы]] * [[Набіванка]] |загаловак8 = Размалёўка |спіс8 = * [[Агоўская размалёўка]] * [[Маляваныя дываны]] ** [[Нарачанска-дзісенскія дываны]] * [[Пісанка]] * [[Беларускі народны роспіс на шкле|Роспіс на шкле]] * [[Цікетка]] |загаловак9 = [[Народнае дойлідства Беларусі|Дойлідства]] |спіс9 = * [[Драўлянае дойлідства Беларусі|Драўлянае]] |загаловак10 = Музыка і тэатр |спіс10 = * [[Абрады і звычаі беларусаў|Абрады]] * [[Батлейка]] * [[Беларуская народная песня|Спевы]] * [[Беларускія народныя танцы|Танцы]] |загаловак11 = Рознае |спіс11 = * [[Выцінанка]] * [[Беларуская народная цацка]] * [[Беларускі арнамент]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Беларусь]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Культура Беларусі]] </noinclude> 0b01weno4c9ofhkknjgccsmt2k55zic 0 141303 5202376 5129452 2026-09-19T16:05:09Z Ciepiersia 162280 /* Матэрыяльная культура, выяўлення падчас даследаванняў */ арфаграфія 5202376 wikitext text/x-wiki '''Археалагічныя даследаванні Старога замка ў Гродне''' праводзіліся ў XX стагоддзі ў [[Гродна|Гродне]] на тэрыторыі [[Стары замак (Гродна)|Старога замка]], падчас якіх быў ўдакладнены сярэдневяковы перыяд гісторыі Гродна. == Перадумовы == {{Цытата |аўтар=Мікалай Варонін, расійскі савецкі археолаг|"''Пісьмовыя крыніцы летапісаў пра пачатковы перыяд жыцця гэтага горада... настолькі сціплыя і малазразумелыя, што здаўна ў літаратуры, якая абапіралася толькі на гэтыя дадзеныя, не было яснага ўяўлення нават аб месцазнаходжанні самога горада, дзе ўладарылі «гродзенскія» князі...''"}} Доўгі час нараджэнне Гродна лічылася самай сапраўднай таямніцай і доўгі час выклікала спрэчкі археолагаў і гісторыкаў, паколькі не захавалася падрабязных летапісных звестак, легенд ці паданняў пра ўзнікненне Гродна. Летапісна гарадзенскія князі згадваюцца ў [[1116]]: «''Том жа лёце Володимер (Манамах) отда дщерь сваю Огафью за Всеволодка''». [[Усевалад Гарадзенскі|Усеваладка]], а таксама Агаф’я, былі нашчадкамі [[Яраслаў Уладзіміравіч|Яраслава Мудрага]]. У той час [[Гарадзенскае княства]] знаходзілася ў арбіце палітыкі [[Вялікія князі кіеўскія|кіеўскіх князёў]]. У знакамітым паходзе на [[Полацк]], арганізаваным кіеўскім князем [[Мсціславаў Уладзіміравіч|Мсціславам Уладзіміравічам]] у [[1127]], калі ўдар на Полацкую зямлю планавалася зрабіць адначасова з чатырох бакоў («четырьми шляхі»), згадваецца і «Всеволодко из Городна»; а самі гарадзенскія сілы названы пры гэтым на трэцім месцы пасля [[Уладзімір-Валынскі|Уладзіміра-Валынскага]] і [[Тураў|Турава]]. Такім чынам у вучоных не было сумневу, што Гародня ўжо існавала, і Гарадзенскае княства ўяўляла значную ваенна-феадальную адзінку. Але паколькі звесткі летапісаў былі ўрыўкавыя і няпоўныя і не давалі поўнага ўяўлення аб месцазнаходжанні горада, то доўгі час працягвалася дыскусія паміж гісторыкамі ў XIX — пачатку XX ст. наконт таго, калі і дзе ўзнікла летапісная Гародня. Большасць даследчыкаў сцвярджала, што горад, аб якім паведамляюць летапісы,— гэта Гродна над Нёманам. Такой думкі прытрымліваліся даследчыкі: В. Антаневіч, П. Сямёнаў, П. Баброўскі, З. Глогер. Падзяляў яе і [[Яўстафій Філарэтавіч Арлоўскі|Я. Арлоўскі]], які на IX археалагічным з’ездзе ў [[Вільня|Вільні]] прысвяціў гэтай тэме свой даклад. Але існавала і другая група вучоных — [[Мікалай Міхайлавіч Карамзін|М. Карамзін]], С. Салаўёў, Н. Барсаў, якія лічылі, што вялікая аддаленасць нёманскай Гародні ад найважнейшых старажытнарускіх палітычных цэнтраў не дазваляе злучаць з ёй паведамленні летапісаў, а таму атаясамлівалі летапіснае Гродна з мястэчкам Гарадно, што знаходзіцца ў цяперашнім [[Столінскі раён|Столінскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] — славутым цэнтры народнага ганчарства. Пазней да такога пункту гледжання далучыліся польскія даследчыкі [[Юзаф Ядкоўскі|Ю. Ядкоўскі]] і [[Генрык Лаўмянскі|Г. Лаўмянскі]]. Некаторыя гісторыкі ([[Мікола Іванавіч Ермаловіч|Н. І. Ермаловіч]] і інш.) летапісныя дадзеныя XII ст. адносілі да пінскай Гародні, а звесткі XIII ст. злучалі з Гародняй нёманскай. Па пытанне пра месцазнаходжанне горада пасля XIII ст. сярод даследчыкаў рознагалоссяў не было. Аднак ні адзін з бакоў не змог прывесці пераканаўчых аргументаў у карысць сваёй пазіцыі з-за абмежаванасці пісьмовых крыніц. Відавочна, што гэтае пытанне магло быць канчаткова вырашана толькі пры дапамозе археалагічных даследаванняў абодвух геаграфічных пунктаў. Умоўна першым археолагам Гродна можна назваць Ігната Кульчынскага (1707—1747?), гродзенскага [[архімандрыт]]а, настаяцеля [[Гродзенская Раства-Багародзіцкая царква і манастыр|базыльянскага манастыра]], які хоць і не праводзіў археалагічныя раскопкі, але ў сваіх даследаваннях карыстаўся археалагічнымі метадамі. І. Кульчынскі першы датаваў [[Барысаглебская царква (Гродна)|Барысаглебскую царкву]] 12 стагоддзем, параўнаўшы цэглу-плінфу, з якой зроблена царква, з аналагічным матэрыялам полацкага [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскага сабора]] == Даследаванні Ю. Ядкоўскага == У пачатку 1930-х гадоў гродзенскія ўлады змагаліся з пастаянным падмываннем берага Нёманам пад час паводак. Для гэтага бераг Замкавай гары аблямавалі каменем, а схілы было вырашана падсыпаць зямлёй, узятай зверху з пляцоўкі гары, дзе тады ўжо быў двор музея. Працы ўзначаліў стваральнік музея і яго першы дырэктар, археолаг-энтузіяст [[Юзаф Ядкоўскі|Ю. Ядкоўскі]]. Самі працы праводзіліся на працягу 4 год: [[1932]]—[[1936]]. З пачаткам земляных прац выявіліся магутныя [[готыка|гатычныя]] муры ўмацаванняў, зробленых з радоў буйных камянёў уперамешку з радамі цэглы. Таксама была знойдзена ніжняя частка маленькай [[апсіда|аднаапсіднай]] царквы, рэшткі якой удалося расчысціць усярэдзіне замка. Цэгла з усіх гэтых збудаванняў належала да канца XIV — пачатку XV ст. да тых часоў, калі гродзенскім князем быў [[Вітаўт Кейстутавіч|Вітаўт]] ([[1350]]—[[1430]]). Раскопкі Ю. Ядкоўскага аказаліся сапраўднай сенсацыяй, а знаходкі настолькі шматлікімі, што фінансаванне гродзенскіх даследаванняў працягвалася да канца 1930-х гадоў да самага пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Аднак далейшыя адкрыцці былі яшчэ больш ашаламляльнымі. Ніжэй слаёў эпохі Вітаўта выявіліся унікальныя збудаванні часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]]. Аказалася, што ў часы Усеваладкі і яго сыноў частка ўмацаванняў замка была выканана не з дрэва, а з вузкай і доўгай цэглы-[[плінфа|плінфы]], змацаванай характэрнай для XII ст. ружовай «цэмянкай» (вапна, змешаная з тоўчанай цэглай). Усярэдзіне замка былі раскрытыя рэшткі княжацкага цаглянага «церама» і унікальнага помніка — трохапсіднай трохнефавай царквы — усе збудаваныя ў адной тэхніцы. Аб унікальных адкрыццях Ю. Ядкоўскага пачалі пісаць многія [[Еўропа|еўрапейскія]] газеты. Аднак у 1936 выбухнуў навуковы скандал. [[Вільня|Віленскі]] прафесар Яманоўскі, наведаўшы раскопкі, высветліў, што метады даследавання Ю. Ядкоўскага далёкія ад сучаснай навукі. Старажытныя напластаванні не фіксаваліся, знойдзеныя рэчы з імі не звязваліся, зменшаліся паміж сабой і заставаліся бяспашпартнымі і для навукі бескарыснымі. Горш за ўсё было тое, што аўтар раскопак абкапаў знойдзеныя пабудовы метровымі траншэямі, адрэзаўшы іх ад слаёў, у якіх яны былі збудаваныя, што значна ўскладніла вызначэнне даты пабудоваў. У выніку дэбатаў археалагічнай камісіі Ядкоўскі быў адхілены ад раскопак. Тым не менш, Ядкоўскі паспеў апублікаваць грунтоўны артыкул «''Сярэдневяковае Гродна ў святле археалагічных раскопак у Старым каралеўскім замку ў Гродне ў 1932—1933 гг.''» (Варшава, 1934), а асноўныя яго меркаванні аб мураваных пабудовах XII ст. лічацца слушнымі і зараз. == Даследаванні З. Дурчэўскага і Я. Вайцяхоўскага == [[Выява:Археалагічныя даследванні Старога замка.JPG|thumb|справа|450px|Раскопкі Ніжняй царквы. Канец 1930-ых гг.]] Ядкоўскага замяніў малады [[Варшава|варшаўскі]] археолаг [[Здзіслаў Дурчэўскі]], а пасля і [[Яраслаў Вайцяхоўскі]], якія працягвалі працы ўжо на сучасным узроўні. Іх вынікі таксама пераўзышлі ўсе спадзяванні: аказалася, што пад замкам Баторыя ([[XVI ст.]]) цалкам захаваліся ніжняя часткі палаца Вітаўта ([[XIV ст.]]), а некаторыя яго часткі ўвайшлі ў муры пабудовы часоў Баторыя. Дурчэўскі ў [[1937]]—[[1939]] правёў даследаванні на захад ад [[Ніжняя царква (Гродна)|Ніжняй царквы]]. Рэшткі [[Верхняя царква (Гродна)|Верхняга храма]] пры ім былі закансерваваны. Потым іх знялі з падмуркаў Ніжняй царквы і перанеслі ў спецыяльны збудаваны каля будынка каралеўскага палаца будан, дзе яны знаходзяцца і зараз. Агульная плошча раскапак З. Дурчэўскага склала каля 300 кв. м. Раскопкі пачаліся з глыбіні 3,4 м ад узроўню тагачаснай дзённай паверхні, таму што больш познія наслаенні былі знятыя пад кіраўніцтвам Ю. Ядкоўскага пры ўмацаванні схілаў Замкавай гары. За дзённую паверхню сваіх раскопак З. Дурчэўскі прыняў брук замкавага двара часоў Вітаўта. На працягу аднаго палявога сезона 1937 даследчык распрацаваў культурны пласт на глыбіню 2,2 м і дасягнуў глыбіні 5,6 м. Уся плошча, якая раскопвалася, была падзелена на квадраты плошчай 4 кв. м. Кожны з квадратаў меў свой нумар. Пільную ўвагу археолаг надаваў апісанню стратыграфіі культурнага пласта. На працягу трох гадоў З. Дурчэўскі вывучыў культурныя наслаенні таўшчынёй каля 4,5 м. Даследаванні ён давёў да мацерыка, які залягаў на глыбіні ад 8 да 8,15 м. Усяго зафіксавана 14 розначасовых слаёў і праслоек. Пры раскопках ім былі выяўлены рэшткі 23 драўляных пабудоў. У развіцці Гродна Дурчэўскі вылучыў два перыяды: рускі горад канца XII — 1-й паловы XIII ст. і час панавання [[Вялікія князі літоўскія|літоўскіх князёў]], так званы літоўскі перыяд, які абмяжоўваўся даследчыкам XIII—XIV стст. Даследаванні З. Дурчэўскага канчаткова вырашылі на карысць сучаснага Гродна навуковую дыскусію адносна месцазнаходжання летапіснага горада. Я. Вайцэхоўскі апублікаваў свае найцікавейшыя даследаванні ў [[1938]], а працам З. Дурчэўскага лёс не спрыяў: у [[1939]] пачалася другая сусветная вайна, а ў [[1944]] даследчык загінуў падчас [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскага паўстання]]. Падчас вайны калекцыя старажытных рэчаў, сабраная пры раскопках, была часткова разрабавана і дэпартавана. Большая частка археалагічных матэрыялаў была звалена ў адну кучу, многія рэчы дэпашпартызаваныя. == Даследаванні ў 1940-1950-ыя гады == [[Выява:Стары замак-раскоп.jpg|thumb|справа|350px|Рэшткі дамоў, знойдзеныя падчас раскопак]] Пасля заканчэння вайны, у лістападзе [[1945]], у Гродна прыехалі вядомыя польскія археолагі [[Уладзімір Галубовіч|У. Галубовіч]] і [[Хэлена Цэгак-Галубовіч|Х. Цегак-Галубовіч]]. Яны ў тым ліку ўдзельнічалі ў археалагічных раскопках старажытнага [[Мінск|Менска]]. Вучоныя стварылі пад сваім кіраўніцтвам рабочую групу ў складзе чатырох чалавек і на працягу пяці месяцаў, па сакавік [[1946]], правялі вялізную працу па выратаванні музейных калекцый Старога замка, у тым ліку і археалагічных. Намаганнямі даследчыкаў удалося аднавіць пашпарты амаль на 70 % знаходак з раскопак 1932—1939 гг. Засноўваючыся на звестках аб земляных работах у [[Стары горад (Гродна)|гістарычнай зоне горада]], даследчыкі выказалі меркаванне, што тэрыторыя [[Новы замак (Гродна)|Новага замка]] і участкі на ўсход ад дзядзінца былі заселены ўжо ў старажытнасці. Па выніках сваіх прац даследчыкі напісалі кнігу «''Новыя матэрыялы па гісторыі Гродна ў раннефеадальную гісторыю''», якая аднак не была апублікавана. Новыя буйныя раскопкі на Старым замку правяла экспедыцыя пад кіраўніцтвам вядомага расійскага даследчыка [[Мікалай Мікалаевіч Варонін|М. М. Вароніна]] ў жніўні—кастрычніку [[1949]]. У склад экспедыцыі ўваходзілі вядомыя археолагі В. Янін, В. Сядоў, А. Нікіцін, Л. Аляксееў, палеазаолаг В. Цалкін, палеабатанік А. Кір’янаў і археолаг Ф. Гурэвіч. Актыўна працавалі на раскопках і супрацоўнікі [[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|Гродзенскага дзяржаўнага гісторыка-археалагічнага музея]]. Асноўнымі задачамі раскопак было ўдакладненне стратыграфіі помніка і поўнае раскрыццё Ніжняй царквы. Вынікам гэтага даследавання стала грунтоўная манаграфія М. М. Вароніна «''Древнее Гродно''», у якой дэталёва разгледжана пачатковая гісторыя горада на фоне гісторыі ўсяго рэгіёна, матэрыяльная культура старажытных гарадзенцаў. Асобны раздзел прысвечаны помнікам мураванага дойлідства XII ст. Варонін удакладніў стратыграфію культурнага пласта Старога замка, паказаў развіццё матэрыяльнай культуры горада XI—XIV ст., дэталёва апісаў драўляныя пабудовы XI—XIV ст., мураваныя пабудовы XII ст. Характарыстыцы матэрыяльнай культуры прысвечаны цэлы раздзел кнігі. Услед за Галубовічамі аўтар падрабязна апісвае знаходкі і прыводзіць іх аналогіі з іншых помнікаў. Шматлікі рэчавы матэрыял дае магчымасць археолагу шырока і падрабязна ахарактарызаваць рамесную вытворчасць, заняткі насельніцтва, гандлёвыя сувязі старажытнага Гродна. М. Варонін, апісваючы планіроўку і драўляную забудову, адзначаў наяўнасць вуліц на тэрыторыі крэпасці ў XII—XIII стст і падкрэсліваў, што з цягам часу забудова паступова рабілася больш сціслай. Параўноўваючы будаўнічыя прыёмы і забудову старажытнага Гродна з [[Давыд-Гарадок|Давыд-Гарадком]], адзначае іх падабенства. Значнае месца ў працы займае даследаванне помнікаў архітэктуры XIII ст. Сярод іх аўтар аналізуе асаблівасці [[Барысаглебская царква (Гродна)|царквы Барыса і Глеба]], што знаходзілася за межамі замка, ва ўрочышчы Каложа. На думку даследчыка, яна была пабудавана пазней за помнікі, выяўленыя на тэрыторыі замка. Вялікая ўвага ў працы надаецца вынікам даследавання Ніжняй царквы ў цэнтры гарадзенскага дзядзінца. М. Варонін адзначыў, што Ніжняя царква, як і Барысаглебская царква была змуравана з цэглы некалькіх відаў, для яе вонкавага аздаблення выкарыстоўваліся шліфаваныя камяні. У падлозе царквы месцамі захавалася маёлікавая плітка жоўтага, зялёнага і карычневага колераў рознай формы. У інтэр’еры храма шырока ўжываліся галаснікі, а дах царквы быў накрыты свінцом. Даследчык слушна заўважыў, што муроўка царквы бессістэмная, таму перавязка швоў часам парушаецца. Варонін адзначыў, што сцены царквы былі даволі тонкія (да 1,05 м) і наяўнасць у іх галаснікоў і валуноў рабіла іх яшчэ менш трывалымі. Да таго ж у выніку даследаванняў археолаг высветліў, што падмурак храма быў выкладзены з дробных камянёў без ужывання рошчыны на глыбіню ўсяго 0,45—0,5 м. Гэтыя канструкцыйныя памылкі, на думку даследчыка, і садзейнічалі даволі хуткаму разбурэнню помніка, пачаткам якога вучоны лічыў пажар падчас навальніцы ў [[1183]]. Адносна пабудовы, якую адкрыў у 1932 г. Ю. Ядкоўскі ў паўднёвай частцы дзядзінца і назваў яе княскім церамам, М. Варонін выказаў іншую думку. Будынак, які Ю.Ядкоўскі назваў «[[Княжацкі церам (Гродна)|церамам]]», Варонін лічыў рэшткамі абарончай вежы. Аднак пасля раскопак 1981 спецыяліст па архітэктуры эпохі Кіеўскай Русі [[Павел Аляксандравіч Рапапорт|П. А. Рапапорт]] прыйшоў да высновы, што рацыю меў Ядкоўскі, а рэшткі збудаванняў на мысе Замкавай гары, якія спачатку лічыліся вежай, былі прызнаныя за [[Мураваныя сцены XII стагоддзя Старога замка (Гродна)|абарончую сцяну]]. На падставе археалагічных даследаванняў М. У. Малеўскай удалося рэканструяваць ізшаданы паліхромны малюнак падлогі [[Ніжняя царква (Гродна)|Ніжняй царквы]], выкладзенай з маёлікавых плітак жоўтага, карычневага і зялёнага колераў. Нягледзячы на вялікую цікавасць да археалогіі Гродна, выкліканую адкрыццямі 1930-х гадоў, даследаванні горада пасля экспедыцыі Вароніна прыпыніліся. == Даследаванні ў 1970-1980-ыя гады == Даследаванні Старога замка працягнуліся праз 22 гады ў [[1971]] г. У [[1971]] г. і ў [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|М. А. Ткачоў]] (Гродна) праводзіў шурфоўку на Старым замку, у [[1977]] г. А. А. Трусаў ([[Мінск]]) праводзіў шурфоўку на Старым замку; у 1981 г. А. А. Трусаў (Мінск) і П. А. Рапапорт ([[Ленінград]]) праводзілі шурфоўку на Старым замку, у [[1985]]—[[1986]] гг. А. А. Трусаў (Мінск) і М. А. Ткачоў (Гродна) праводзілі раскопкі на Старым замку; у [[1987]]—[[1988]] гг. А. А. Трусаў працягваў даследаванні на Старым замку. Усяго з 1971 да канца 1988 года раскапана на Старым замку каля 1040 м². У 1971 на Старым замку пад падмуркам мураванай сцяны XIV—XVI ст. выяўлены рэшткі самых старажытных драўляных умацаванняў XII—XIII ст. М. А. Ткачоў прыйшоў да высновы, што згарэлыя драўляныя канструкцыі былі перакрыты пластом пяску з гравіем і на іх месцы ў канцы XIV ст. узведзены каменныя умацаванні на падмурку каля 1 метра глыбінёй і да 2,5 м таўшчынёй. Шурфоўка ў 1981 канчаткова пацвердзілі, што адкрыты Ю. Ядкоўскім «церам» 12 з’яўляецца [[Княжацкі церам (Гродна)|княжацкім палацам]]. Гэты будынак прымыкаў да абарончай сцяны над берагам Нёмана і складаўся з двух памяшканняў і меў некалькі паверхаў. Яго даўжыня 9,72 м, шырыню вызначыць не ўдалося з-за разбурэнняў. Гродзенскі княжацкі палац быў большы па памерах, чым аналагічныя збудаванні ў [[Полацк]]у, [[Смаленск]]у, [[Чарнігаў|Чарнігаве]], і намнога багацей упрыгожаны. Адначасова вывучалася сцяна XII ст. на мысе дзядзіца. Яна ацалела на даўжыню каля 12 м, яе шырыня каля 1,4 м, а першапачатковая даўжыня складала не менш як 20 м, а вышыня — не менш як 5 м. Даследчыкі прапанавалі даволі арыгінальную версію аб яе прызначэнні. Яны адзначылі, што паколькі, з іх пункту гледжання, цагляныя абарончыя збудаванні не мелі перавагі перад драўлянымі, то і знойдзеная сцяна не мела істотнага значэння ў сістэме ўмацаванняў. Сцяна на іх думку ўключалася ў драўляныя абарончыя збудаванні і выкарыстоўвалася як прагулачная галерэя. Актывізацыя даследаванняў на Старым замку была выклікана пачаткам распрацоўкі праекта рэстаўрацыі архітэктурнага комплексу. Вынікі прац былі абагульнены ў манаграфіі «''Стары замак у Гродне XI—XIII стст.''». Каля паўночнай сцяны замка былі расчышчаны рэшткі вялікіх мураваных пабудоў XIV ст., ад якіх захаваліся сцены даўжынёй ад 5,5 да 10 м. Папярочная сцяна гэтых будынкаў (верагодна, склады рыштунку і зброі) маюць скразныя аркі, складзеныя з жоўтай і чырвонай цэглы-пальчаткі XVI ст. Пад час раскопак культурнага пласта знойдзена 20 каменных ядраў, дэталь арбалета, нервюрная гатычная цэгла, кельма XV—XVI ст., нажы, кафля, вялікая колькасць керамічнага посуду. Яшчэ адно адкрыццё чакала даследчыкаў каля ўсходняга крыла палаца. Тут была выяўлена сцяна, складзеная з плінфы XII ст. і шліфаваных камянёў. Акрамя таго, плінфай была абкладзена падэшва вала з боку [[Гараднічанка|ракі Гараднічанкі]]. Наяўнасць сярод гэтых муроў XII ст. фігурнай плінфы і шліфаваных камянёў навяло даследчыкаў на думкі, што пасля пабудовы царквы засталася лішняя плінфа і каменне, якія былі выкарыстаны ва ўмацаваннях. Вывучэнне помнікаў мураванай архітэктуры, адкрытых на Старым замку, прывяло даследчыкаў да высновы аб існаванні [[Гродзенская школа дойлідства|асобнай гродзенскай архітэктурнай школы 12 ст]]. Усе даследчыкі сыходзяцца на тым, што яна вылучаецца сярод іншых сваёй самабытнасцю і арыгінальнасцю. == Матэрыяльная культура, выяўлення падчас даследаванняў == [[Выява:Стары замак раскоп.jpg|thumb|справа|350px|Рэчы, знойдзеныя пры даследаванні старога замка ў Гродна. 1930-ыя гг.]] Культурны пласт старажытнага горада ў цэнтры Замкавай гары дасягае магутнасці 8—10 м і падзяляецца на 4 стратыграфічныя гарызонты. У ходзе раскопак выяўлены драўляныя жылыя і гаспадарчыя збудаванні, а таксама прылады працы, прадметаў побыту, узбраення, керамікі X—XVII ст. Культурны пласт мае нязначнае агульнае паніжэнне да цэнтра замкавага двара. Вылучаецца магутны слой XII ст. (таўшчынёю больш за 3 м), насычаны адходамі інтэнсіўнага мураванага будаўніцтва (бітая і цэлая плінфа з клеймамі, шліфаваныя валуны, керамічныя, паліваныя пліткі падлогі і [[фасад]]а, [[вапна]], [[пясок]] і інш.). Іх аналіз і стратыграфічныя назіранні паказалі, што на дзядзінцы з сярэдзіны XII ст. пастаянна вялося будаўніцтва мураваных аб’ектаў: храма XII ст. (так званая Ніжняя царква), княжацкага палаца, каменна-плінфавых абарончых сцен. Найбольш масавымі знаходкамі былі абломкі керамічных вырабаў (больш за 3 тыс. фрагментаў). Самыя раннія абломкі гліняных гаршкоў культуры штрыхаванай керамікі датуюцца рубяжом нашай эры. Сустракаюцца нешматлікія абломкі грубаляпной, падпраўленай на крузе ганчарнай керамікі X ст. агульнаславянскага тыпу, характэрнага для вялізных тэрыторый як [[Усходнія славяне|усходніх]], так і заходніх славян. Сярод керамічнага матэрыялу старажытнай Гародні канца X&nbsp;— XI ст. не заўважана керамікі [[крывічы|крывічоў]], [[жмудзь|жмудзі]] і [[яцвягі|яцвягаў]], хаця іх прысутнасць на Гарадзеншчыне тых часоў прасочваецца па іншых археалагічных помніках. Колькасць керамікі значна павялічылася ў XI—XII ст., калі на гэты час прыйшліся каланізацыйныя патокі з паўднёвай Русі і асабліва з паўднёвага захаду [[Валынь|Валыні]] спалучаліся з каланізацыяй, якая ішла з захаду, з [[Падляшша]]. Сярод знаходак XI—XII ст.: посуд з вострым рабром ці накладным дэкарыруючым валікам у аснове горла і па тулаве (валік упрыгожаны штампаванымі ўзорамі ці касымі насечкамі ў выглядзе ёлачак); гаршкі з высокім горлам, на якім глыбокія і шырокія канелюры-глалоткі; бочкападобны посуд. На донцах посуду XI—XIII ст. прысутнічаюць ганчарныя клеймы. Сярод талерак XVII—XVIII ст. ёсць глянцаваныя і чорнаглянцаваныя, з палівай зялёнага і салатнага колеру; некаторыя мелі падглазурную размалёўку і раслінны ўзор. Міскі пакрыты палівай і ўпрыгожаны па борціку падглазурнай размалёўкай. Знойдзены таксама абломкі прычарнаморскіх [[амфара|амфар]], тыглі XII ст. трохвугольнай і гаршкападобнай формаў са слядамі палівы. Сярод археалагічных знаходак вылучаецца вялікая калекцыя (з больш як 2 тыс. фрагментаў) кафлі рознага часу, разнастайных памераў, тыпаў і формаў. Тут ёсць [[гаршковая кафля]] XV—XVI ст. з круглым і квадратным вусцем: каробкавая канца XVI — першай паловы XVII ст. (зялёныя паліваныя, паліхромныя і размаваныя экзэмпляры, упрыгожаныя арнаментам; «галандская» другой паловы XVIII ст. з гладкай паверхняй. У ходзе раскопак знойдзена значная калекцыя будаўнічых матэрыялаў, у тым ліку прамавугольная плінфа, на тарцах якой выяўлены разнастайныя літары і 36 знакі. Знойдзены таксама амфары-галасткі XII ст., якія манціраваліся ў тоўшчу сцен у якасці рэзанатараў, а таксама каля 90 фрагментаў архітэктурна-дэкаратыўнай керамікі — плітак падлогі XII ст. Знойдзена ў ходзе даследаванняў некалькі тысяч фрагментаў дахоўкі, якія сведчаць, што ўсе будынкі сярэдневяковага гарадзенскага замка былі накрыты гэтым эстэтычна прыгожым, трывалым і пажарабяспечным матэрыялам. Сярод знаходак самая ранняя дахоўка «бабровы хвост» (XV ст.), плоская так званая «дашчаная» з круглявай пяткай (канец 16 — 1-я палова XVII ст.), хвалістая або «галандская» XVIII ст. Сярод вырабаў з гліны і каменю адзначаюць шыферныя праселкі, гліняныя грузілы ад рыбацкіх сетак, пясчанікавыя тачыльныя брускі, каменныя дыскападобныя жорны. Значная калекцыя касцяных і рагавых вырабаў. Як і ў кожным старажытным горадзе, знойдзена нямала разнастайных шкляных вырабаў. Для XII—XIII ст. гэта галоўным чынам бранзалеты розных тыпаў і колераў (гладкія, вітыя, кручаныя з зялёнага, аквамарынавага, карычневага і чорнага шкла, фрагменты імпартнага танкасценнага шклянога посуду са слядамі пазалоты (магчыма, [[Візантыя|візантыйскага]] ці [[арабы|арабскага]] паходжання); аконнае шкло XVI—XVII ст., фрагменты бутэлек, штофаў, аптэчны посуд. Сярод прадметаў мастацтва і дробнай пластыкі унікальная [[шахматы|шахматная]] фігура-ладдзя з светлага каменю з 4 воінамі на ёй, якія трымаюць у руках шчыты, а таксама бронзавы вадаліў у выглядзе рыцара на кані, — прадмет яўна заходнееўрапейскага, хутчэй германскага паходжання. Да твораў мастацтва мясцовых ювеліраў трэба адносяць плоскія медныя пласціны, якія з’яўляюцца рэшткамі некалі раскошнага ўбору алтарнай агароджы Ніжняй царквы. Пад час раскопак на Замкавай гары знойдзены прадметы культу XII—XIII ст., у тым ліку 4 крыжыкі. Тры з іх — гэта крыжы-складні або энкалпіёны-рэлікварыі для святых мошчаў. Ёсць сярод знаходак эпохі [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] і многія прадметы, якія сведчаць аб пісьменнасці гараджан: сярод іх свінцовая пячатка, на адным баку якой выява [[Ян Хрысціцель|Яна Хрысціцеля]], а на другім — надпіс «''ДЬНЕСЛОВО''». На адным з шыферных праселкаў захаваўся надпіс: «''ГИ ПОМОЗИ РАБЕ СВОЕЙ И НЕДАИ…''». Фрагмент адлітага надпісу першай паловы XII ст. маецца на кавалку звона. Добрыя анаэробныя якасці культурнага слоя старажытнай Гародні, яго насычанасць грунтавымі водамі закансервавалі ўсе прадметы арганічнага і неарганічнага паходжання. Асабліва добра захаваліся скураныя вырабы, якія складаюць калекцыю больш за 2700 адзінак. Цэлыя экзэмпляры і дэталі абутку дазволілі аднавіць і рэканструяваць 4 віды старажытнага абутку XI—XVI ст. Сярод іх поршні XI—XIII ст., башмакі, чаравікі і боты. Падэшвы рознага крою і формы: тупаносыя і вастраносыя гатычныя XV—XVI ст.; паводле памераў — дзіцячыя (15,5—17,5 см даўжыні), жаночыя (17—21,5 см) і мужчынскія (23—30,5 см). Есць вялікая колькасць перадкоў, заднікаў, бакавыя дэталі-берцы, халявы, башмакі з цэльнакроеным верхам без абцасаў. Сярод скураных вырабаў — кашалёк-каліта, фрагмент скураной кайстры, похвы ад нажа, пляцёная плётка-бізун з сырамятных раменьчыкаў. Раскопкамі выяўлена шмат прылад працы: падоўжная піла, сякеры, скоблі, долата, свярдзёлкі, кельма XV—XVI ст., сашнік, скобель, сярпы руска-літоўскага тыпу, абломкі кос, некалькі дзясяткаў тронкавых нажоў, спружынныя і шарнірныя нажніцы, іголкі, шылы. Дзякуючы кансервавальным якасцям культурных напластаванняў дзядзінца ў іх збераглося шмат драўляных прадметаў: шматлікія бандарныя вырабы і дэталі ад іх, вырабы з бяросты, у тым ліку берасцянка са знакам Рурыкавічаў на днішчы, паплаўкі ад рыбалоўных сетак. Знойдзены кавалкі тканіны з воўны і пянькі, льняныя ніткі. Раскопкамі вывучаны 22 будаўнічыя ярусы, якія ўключаюць жылыя і гаспадарчыя пабудовы, абнесеныя частакольнай агароджай, 2 вулічныя маставыя. Жылыя будынкі (памеры ад 3,4 х 3,5 м да 5,9 х 5,4 м) мелі глінабітныя з уключэннем камянёў печы на драўляных платформах, у іх канструкцыях ў XII — першай палове XIII ст. выкарыстоўвалі цэглу-плінфу, а пазней буйнапамерную цэглу. Зрубы рубіліся ў абло, ставіліся на розныя фундаментныя канструкцыі, мелі падлогі з тоўстых дошак на лагах, якія шматразова перасцілаліся. Гаспадарчыя пабудовы (хлявы, свірны, куратнікі, клеці) мелі розныя памеры і былі ўзведзены ў тэхніцы «ў чашку», «у храпку», «у шула», «у замёт» і «абло». Выкарыстоўваліся рамкава-стоечныя канструкцыі, брусяныя пабудовы рабіліся з XII ст. Дах рабіўся дашчаны па кроквах, знойдзены т.зв. какошыны — «курыцы». Унутраныя дворыкі абгароджваліся частаколам, масціліся плахамі і тоўстымі дошкамі, магчыма, прыкрываліся навесамі на слупах. Адкрыты вулічныя маставыя двух вуліц, якія ішлі паміж будынкаў да цэнтральнай плошчы, яны насцілаліся з плах і дошак на 2—3 лагах. Шырыня вуліц была 1,8 — 2,05 м. Аналіз забудовы і вулічных насцілаў сведчыць, што забудова і планіроўка старажытнага дзядзінца сярэдневяковага замка была стабільная і не мянялася на працягу XI—XVII ст. Інфармацыя, сабраная ў ходзе раскопак, дала багаты матэрыял аб развіцці ворыўнага земляробства ў XI—XIII ст. Тагачасныя насельнікі вырошчвалі [[жыта]], [[авёс]], [[проса]], [[каноплі]], [[грэчка|грэчку]], [[пшаніца|пшаніцу]], [[гарох]], [[ячмень]], [[конскі боб]]. Знойдзены шалупінне лясных арэхаў, костачкі [[сліва|слівы]]. Сабрана выключна багатая калекцыя касцей дзікай і свойскай жывёлы. Характэрнай асаблівасцю культурнага слоя старажытнай Гародні з’яўляецца працэнтная перавага касцей дзікіх жывёл над касцямі свойскай жывёлы, што сярод старажытных гарадоў эпохі Кіеўскай Русі з’ява даволі рэдкая. Гэта тлумачыцца тым, што глухія пушчы, якія абкружалі Гародню з усіх бакоў, былі выключна багатыя лясным зверам і птушкай. Аналіз касцей дзікай і свойскай жывёлы, птушак, рыб паказвае, што з моманту першага пасялення гарадзенцы трымалі буйную і дробную рагатую жывёлу ([[карова|кароў]], [[Авечка свойская|авечак]]), [[Свінні|свіней]], [[Конь свойскі|коней]], [[сабака|сабак]], палявалі на [[Алень высакародны|аленя]], [[Зубр еўрапейскі|зубра]], [[дзік]]а, [[куніца|куніцу]], [[лісы|ліса]], гадавалі [[Гусі|гусей]], [[Курыца|курэй]], здабывалі розных птушак — [[Глушэц|глушца]], [[цецярук|цецерука]], [[Лебедзі|лебедзя]], лавілі самую разнастайную рачную рыбу, у тым ліку [[асетр балтыйскі|балтыйскага асятра]]. == Літаратура == * А. А. Трусаў, В. Е. Собаль, Н. I. Здановіч. Стары замак у Гродне XI—XVIII стст.: Гіст.-археал. нарыс, Мінск: Навука і тэхніка, 1993, 152 с., ISBN 5-343-01429-1 * Археалогія Беларусі: энцыклапедыя, Рэдкал.: Т. У. Бялова (гал. рэд.) і інш. У 2 т., Мінск: Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2009, Т. 1. А-К, 496 с., ISBN 978-985-11-0354-2 * Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік, Рэдкал.: А. А, Воінаў і інш. Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 1993, 620 с., ISBN 5-85700-078-5 * Біяграфія гарадзенскіх вуліц. Ад Фартоў да Каложы. Калектыў аўтараў: А. Вашкевіч, А. Госцеў, В. Саяпін і інш., Гродна-Вроцлаў: Вроцлаўская навуковая друкарня, 2012, 370 с., ISBN 978-93-61617-77-8 * Гродназнаўства. Гісторыя еўрапейскага горада, Калектыў аўтараў: Карнялюк В., Швед В. і інш., Гродна-Вроцлаў: Вроцлаўская навуковая друкарня, 2012,(Гарадзенская бібліятэка). ISBN 978-83-61617-85-3 * В. В. Швед, А. П. Госцеў, А. А. Дабрыян. Горадзен. Аповяды з гісторыі горада (10 ст. — сярэдзіна 16 ст.), Гродна, 1996, 60 с. [[Катэгорыя:Стары замак (Гродна)]] [[Катэгорыя:Археалогія ў Беларусі|Стары замак (Гродна)]] hhiyn5x7i3et8ky4tcti9u085l4576l 0 142737 5202608 5148458 2026-09-20T10:53:05Z JerzyKundrat 174 /* Літаратура */ 5202608 wikitext text/x-wiki '''Беларусы Чэхіі''' — дыяспара [[беларусы|беларусаў]] [[Чэхія|Чэшскай Рэспублікі]]. Паводле ацэнак МУС, у краіне знаходзіцца крыху больш за 4 тысяч беларускіх грамадзян. == Гісторыя == === Сярэднявечча і Рэнесанс === Беларуская прысутнасць у Чэхіі вядома з часоў сярэдневякоўя. Галоўным асяродкам беларусаў здаўна з’яўляецца яе сталіца [[Прага]]. У 1397 польская каралева [[Ядвіга Анжуйская|Ядвіга]] выдала ўказ аб стварэнні ў Празе літоўскай калегіі для молалзі з [[ВКЛ]]. У [[Пражскі ўніверсітэт|Пражскім (Карлавым) універсітэце]] вучыліся 12 студэнтаў з ВКЛ. У 1-й пал. XVI ст. ў Празе жыў і працаваў беларускі і ўсходнеславянскі першадрукар і асветнік [[Францыск Скарына]]. === Міжваенны перыяд і росквіт дыяспары === 3 пачатку ХХ ст. [[Прага]] стала цэнтрам [[Беларуская эміграцыя|беларускага эмігранцкага руху]]. Першы беларускі студэнцкі гурток «Табар» узнік у 1908 па ініцыятыве Я. Крагельскага і аб’яднаў беларусаў-навучэнцаў Пражскага Карлава ўніверсітэта. [[Файл:Vincent Dunin-Marcinkievič, Bieł-čyrvona-bieły ściah. Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч, Бел-чырвона-белы сьцяг (30.12.1924).jpg|250px|thumb|Прадстаўнікі [[Беларуская грамада ў Празе|беларускай дыяспары ў Празе]] ў час юбілейнай вечарыны, прысвечанай 40-м угодкам з дня смерці [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|В. Дуніна-Марцінкевіча]]. 30.12.1924]] Палітычная эміграцыя з Беларусі групавалася вакол консульства [[БНР]], створанага яшчэ ў лістападзе 1918. У 1918-25 консулам БНР быў [[Мікалай Вяршынін (консул БНР)|М. Вяршынін]]. У ліпені 1919 была створана [[Беларуская грамада ў Празе]] на чале з консулам Вяршыніным, які адначасова выконваў абавязкі ўпаўнаважанага па справах ваеннапалонных беларусаў у Чэхаславакіі. У верасні 1921 ў Празе адбылася [[Першая Усебеларуская канферэнцыя]] — сход прадстаўнікоў беларускіх арганізацый і партый Заходняй Беларусі, Германіі, Латвіі, Літвы, Польшчы і Чэхаславакіі. [[1 лістапада]] [[1923]] г. у Прагу пераехалі ўрад і прэзідыум [[Рада БНР|Рады БНР]] (У тым ліку [[Пётр Антонавіч Крачэўскі|П. Крачэўскі]] і [[Васіль Іванавіч Захарка|В. Захарка]]), якія дзейнічалі да сакавіка 1943 года (як эмігранцкі ўрад да 1925 года). У 1920-я гады чэшская сталіца ператварылася ў сапраўдны цэнтр беларускага адраджэння. Гэтаму спрыяла дзяржаўная праграма чэхаславацкага ўрада [[Томаш Гарыг Масарык|Томаша Масарыка]] «Руская акцыя дапамогі», у рамках якой эмігранты з былой [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] атрымлівалі стыпендыі на навучанне<ref name="bucha">{{артыкул|аўтар=Буча А. І.|загаловак=Беларуская дыяспара ў службовых справаздачах чэхаславацкіх наглядных органаў (1920—1930-я гг.)|год=2012|месца=Мінск|выданне=Российские и славянские исследования : науч. сб.|выдавецтва=БДУ|выпуск=7|старонкі=297—310}}</ref>. Пры Міністэрстве замежных спраў ЧСР нават існаваў спецыяльны аддзел на чале з В.&nbsp;Гірсам, які займаўся фінансаваннем эмігранцкіх арганізацый і вызначэннем іх прававога статусу<ref name="bucha" />. Да 1929 года каля 40 маладых людзей толькі з адной Навагрудчыны змаглі атрымаць вышэйшую адукацыю ў Чэхаславакіі. Многія студэнты з Заходняй Беларусі дабіраліся да Прагі нелегальна, пераходзячы мяжу з дапамогай віленскіх дзеячаў [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]] і [[Язэп Драздовіч|Язэпа Драздовіча]]<ref name="koshur">{{артыкул|аўтар=Кошур С. А.|загаловак=Памятны фотаздымак з Янкам Купалам беларускіх студэнтаў у Празе|год=2023|месца=Гродна|выданне=Рэспубліканскія Купалаўскія чытанні : зб. навук. прац|выдавецтва=ГрДУ|старонкі=38—43}}</ref>. У Чэхаславакію накіроўвалася і частка маладых латвійскіх беларусаў. У 1922 годзе ў чэхаславацкіх ВНУ навучаліся 24 беларускія студэнты, сярод якіх пяцёра паходзілі з Латвіі. [[Беларускі аддзел пры Міністэрстве асветы Латвіі]] (кіраўнік [[Кастусь Езавітаў|К.&nbsp;Езавітаў]]) і кіраўніцтва [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскай беларускай гімназіі]] рабілі намаганні па адпраўцы сваіх выпускнікоў у Прагу. Вядома, што ў 1923—1924 гадах на розных факультэтах [[Карлаў універсітэт|Карлавага ўніверсітэта]] навучаліся латвійскія беларусы Ян Карнавухаў, Аляксандр Паўлаў, Міхал Луцкі, Людміла Краскоўская, Эмілія Рэгут і Сымон Дарафееў{{sfn|Грыбоўскі|2023|с=131—134}}. Аднак матэрыяльнае становішча большасці з іх заставалася вельмі складаным, і яны цалкам залежалі ад чэхаславацкіх стыпендый{{sfn|Грыбоўскі|2023|с=134—135}}. Сярод вядомых беларускіх студэнтаў у [[Прага|Празе]], [[Подзебрады|Подзебрадах]] і [[Брно]] ў гэты перыяд былі таксама [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч|В.&nbsp;Жук-Грышкевіч]], [[Уладзімір Жылка|У.&nbsp;Жылка]], [[Тамаш Грыб|Т.&nbsp;Грыб]], [[Янка Геніюш]], [[Людміла Іванаўна Краскоўская|Л.&nbsp;Краскоўская]], [[Алесь Карповіч|А.&nbsp;Карповіч]], [[Юрка Муха|Ю.&nbsp;Муха]], [[Лявон Рыдлеўскі|Л.&nbsp;Рыдлеўскі]] і многія іншыя<ref name="koshur" />. Некаторыя студэнты ўдзельнічалі ў працы «Аб'яднання беларускіх студэнцкіх арганізацый» (АБСА), іншыя — далучыліся да прасавецкай суполкі ці марксісцкага гуртка, які з 1923 года каардынаваў Пётр Цвяткоў{{sfn|Грыбоўскі|2023|с=137}}. У гэты перыяд у Чэхаславакіі актыўна дзейнічалі разнастайныя беларускія ўстановы і суполкі, якія знаходзіліся пад наглядам Пражскага паліцэйскага ўпраўлення: * [[Беларуская рада ў Празе]] (1923—1939). Створана замест распушчанай Беларускай грамады. Яе ўзначальвалі [[Л. Заяц|Л.&nbsp;Заяц]], [[В. Захарка|В.&nbsp;Захарка]], [[М. Вяршынін|М.&nbsp;Вяршынін]]. Арганізацыя ставіла асветніцкія мэты, дапамагала студэнтам і нават спрабавала стварыць беларускую кафедру пры Украінскім вышэйшым педагагічным інстытуце<ref name="bucha2">{{артыкул|аўтар=Буча А. І.|загаловак=Беларуская дыяспара ў службовых справаздачах чэхаславацкіх наглядных органаў (1920—1930-я гг.)|год=2012|месца=Мінск|выданне=Российские и славянские исследования : науч. сб.|выдавецтва=БДУ|выпуск=7|старонкі=297—310}}</ref>. У 1925 годзе рада перажыла ўнутраны раскол пасля [[Другая Усебеларуская канферэнцыя|Другой Усебеларускай канферэнцыі]] ў Берліне: частка кіраўніцтва (Л.&nbsp;Заяц, [[Уладзімір Міхайлавіч Пракулевіч|У.&nbsp;Пракулевіч]]) прызнала Мінск адзіным цэнтрам нацыянальнага адраджэння, за што была выключана з арганізацыі прыхільнікамі БНР<ref name="bucha2" />. * [[Аб’яднанне беларускіх студэнцкіх арганізацый]] (АБСА). Выконвала ролю цэнтральнага органа кіравання студэнцкім рухам Заходняй Беларусі і эміграцыі ў Еўропе. У 1930 годзе частка аддзелаў АБСА (спартыўны, прэсавы і эканамічны) была перанесена ў Вільню<ref name="bucha2" />. * [[Саюз студэнтаў — грамадзян БССР]] (з 1925 года). Аб'ядноўваў па-прасавецку настроеную моладзь, якая рыхтавалася да пераезду ў Савецкую Беларусь. Арганізацыя, у якую ўваходзілі [[Георгій Маркавіч Муха-Мухноўскі|Ю.&nbsp;Муха]], [[Алесь Карповіч|А.&nbsp;Карповіч]], [[Міхась Рагуля|М.&nbsp;Рагуля]] і інш., фінансавалася савецкім прадстаўніцтвам і актыўна супрацоўнічала з чэшскай камуністычнай газетай «[[Rudé právo]]»<ref name="bucha2" /><ref name="koshur2">{{артыкул|аўтар=Кошур С. А.|загаловак=Памятны фотаздымак з Янкам Купалам беларускіх студэнтаў у Празе|год=2023|месца=Гродна|выданне=Рэспубліканскія Купалаўскія чытанні : зб. навук. прац|выдавецтва=ГрДУ|старонкі=38—43}}</ref>. * Таварыства студэнтаў маларосаў і беларусаў «[[Адзінства рускай культуры]]». Аб'ядноўвала студэнтаў з заходнерускімі поглядамі, падтрымлівалася расійскай эміграцыяй<ref name="bucha2" />. Беларускае культурнае жыццё ў Празе віравала: праводзіліся вечарыны мастацкай самадзейнасці, чыталіся лекцыі. У 1925 годзе беларускія студэнты ўрачыста адзначылі 400-годдзе беларускага друку Ф.&nbsp;Скарыны<ref name="koshur3">{{артыкул|аўтар=Кошур С. А.|загаловак=Памятны фотаздымак з Янкам Купалам беларускіх студэнтаў у Празе|год=2023|месца=Гродна|выданне=Рэспубліканскія Купалаўскія чытанні : зб. навук. прац|выдавецтва=ГрДУ|старонкі=38—43}}</ref>. У 1927 годзе адбылася гістарычная сустрэча беларускіх студэнтаў з літаратарамі з БССР — [[Міхась Чарот|Міхасём Чаротам]], [[Цішка Гартны|Цішкам Гартным]], [[Янка Купала|Янкам Купалам]] і [[Міхась Зарэцкі|Міхасём Зарэцкім]]<ref name="koshur3" />. У 1929 годзе ў [[Славянская бібліятэка (Прага)|Славянскай бібліятэцы]] Прагі быў афіцыйна створаны беларускі аддзел, куды паступалі кнігі з БССР і Заходняй Беларусі<ref name="koshur3" />. Таксама існавалі [[Беларускае (Крывіцкае) культурнае таварыства імя Ф. Скарыны]], [[Беларускі навуковы кабінет]] і [[Беларускі загранічны архіў]] (з 1928 года). Рэгулярна святкаваліся ўгодкі [[Абвяшчэнне БНР|абвяшчэння БНР]]<ref name="bucha3">{{артыкул|аўтар=Буча А. І.|загаловак=Беларуская дыяспара ў службовых справаздачах чэхаславацкіх наглядных органаў (1920—1930-я гг.)|год=2012|месца=Мінск|выданне=Российские и славянские исследования : науч. сб.|выдавецтва=БДУ|выпуск=7|старонкі=297—310}}</ref>. === Пасля Другой сусветнай вайны === Пасля Другой Сусветнай вайны ў Празе жылі 300 беларускіх сем’яў. Тут жылі і працавалі [[Ларыса Геніюш]], [[Міхаіл Забэйда-Суміцкі]]. [[Файл:SkarynavjeleniuliciPRAHA.jpg|thumb|Помнік [[Францыск Скарына|Ф. Скарыну]] у Празе]] == Сучаснасць == === Канец XX — пачатак XXI стагоддзя === Беларускае жыццё актывізавалася ў [[1990-я]] гады. Гэтаму спрыяла культурная праграма «Беларусы ў Празе», у часы якой працавалі аднайменная выстава, Скарынаўскі семінар, заснавана [[Згуртаванне беларусаў Чэхіі імя Ф. Скарыны]]. 31.10.1996 у Пражскім Градзе адкрыты [[Помнік Францыску Скарыну (Прага)|помнік Ф. Скарыну]]. У сакавіку [[1998]] года адбылася сустрэча беларусаў з [[Беларусы Францыі|Францыі]], [[Беларусы Аўстрыі|Аўстрыі]], [[Беларусы Польшчы|Польшчы]], [[Беларусы Германіі|Германіі]], [[Беларусы Бельгіі|Бельгіі]], прысвечаная 80-годдзю абвяшчэння БНР. [[25 сакавіка]] [[1998]] г. пры чэшскай арганізацыі «Чалавек у бядзе» адкрыты Беларускі цэнтр (каардынатар [[У. Яндзюк]]), а ў сакавіку 1999 г. — інфармацыйнае прадстаўніцтва грамадзянскай ініцыятывы «[[Хартыя'97|Хартыя-97]]». З 2 па [[6 чэрвеня]] [[1998]] г. у Празе адбыўся 7 Усеславянскі з’езд, у якім удзельнічала прадстаўнічая дэлегацыя Рэспублікі Беларусь з 10 чалавек на чале з дэлегатам [[Нацыянальны сход Беларусі|Нацыянальнага сходу]] [[Сяргей Іванавіч Касцян|С. І. Касцянам]]. У [[1999]] г. зарэгістравана беларуская галерэя «Саламея», створаная мастачкай Н. Валавай. У адпаведнасці з рашэннем [[Міністэрства адукацыі Чэхіі]] ў Пражскіх ВНУ у 2000 годзе працягвалі навучанне 12 студэнтаў з Беларусі<ref name="be12">{{Крыніцы/БелЭн|12|||530, 531}}</ref>. === Пасля 2020 года === == Адукацыя і беларусістыка == Станам на 2021 год беларускай мовы як спецыяльнасці ў чэшскіх універсітэтах няма. У часы Чэхаславацкай рэспублікі беларусістаў навучалі ў Карлавым універсітэце пад кіраўніцтвам прафесара [[Вацлаў Жыдліцкі|Вацлава Жыдліцкага]] (1935—2002), вядомага літаратуразнаўца і перакладчыка [[беларуская літаратура|беларускай літаратуры]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Кнырэвіч С. Магілы беларусаў у Чэхіі і Славакіі — Прага: 2020. — 270 с. ISBN 978-80-908078-0-8. * Беларускія студэнцкія арганізацыі ў Чэхіі // {{Крыніцы/ЭГБ|6-2|Беларускія студэнцкія арганізацыі ў Чэхіі|Ляхоўскі У.}} * Kolenovská, D., Plavec, M. Běloruská emigrace v meziválečném Československu : studie a dokumenty : sociopolitický aspekt.— Praha: Univerzita Karlova, Nakladatelství Karolinum, 2017. — 287 s. * {{артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/112683665/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%B9_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D1%83%D1%85_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96|ref=Грыбоўскі|аўтар=[[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]]|загаловак=Беларускі моладзевы й студэнцкі рух у міжваеннай Латвіі|год=2023|выданне=[[Запісы БІНіМ]]|тып=зборнік|нумар=43|старонкі=116—145}} {{Беларуская дыяспара}} [[Катэгорыя:Народы Чэхіі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Чэхіі| ]] le3c13cgfnmqd0zmortj80ktkluspjg 0 143909 5202502 4784290 2026-09-19T21:31:03Z АлесьНавіцкі90 162483 вікіфікацыя 5202502 wikitext text/x-wiki {{навуковец | Фота = Валянціна_Пашкевіч.jpg | Муж = Міхась Пашкевіч }} {{цёзкі2|Пашкевіч}} {{цёзкі2|Жукоўская}} '''Валянціна Мікалаеўна Пашкевіч''', у дзявоцтве '''Жукоўская''' ({{ДН|5|2|1916}}, [[Казельск]], [[Калужская губерня]] — {{ДС|25|03|2004}}) — беларускі [[педагог]], [[лексікограф]], грамадска-культурны дзеяч [[Беларусы ў Канадзе|беларускай дыяспары ў Канадзе]]. == Біяграфія == [[Файл:Урад і рэвізійная камісія Беларускага студэнцкага саюза ў Вільні.png|міні|злева|Урад і рэвізійная камісія Беларускага студэнцкага саюза ў Вільні. Валянціна Жукоўская сядзіць другая злева.]] Нарадзілася ў беларускай сям’і з [[Пружаны|Пружанаў]], якая ў час [[1СВ|Першай сусветнай вайны]] апынулася ў [[Бежанства|бежанстве]] ў Расіі. У 1919 г. вярнулася з бацькамі на радзіму. У Пружанах на выдатна скончыла польскую сямігодку, а затым [[Пружанская гімназія імя Адама Міцкевіча|гімназію гуманістычнага тыпу імя Адама Міцкевіча]]. У 1935 г. паступіла на класічны факультэт [[Універсітэт Стэфана Баторыя|Універсітэта Стэфана Баторыя]] ў Вільні, стала сяброўкай [[Беларускі студэнцкі саюз|Беларускага студэнцкага саюза]], дзе выконвала абавязкі скарбніка. Пасля двух гадоў вучобы перавялася на фізіка-матэматычны факультэт. У 1939 г. пры садзейнічанні вядомай асветніцы [[Кацярына Стаўбунік|Кацярыны Стаўбуннік]] пачала выкладаць беларускую мову ў былой польскай гімназіі і на курсах для настаўнікаў. У [[1944]] г. вымушана выехаць у Германію, працавала ў перакладчыцкім бюро «[[Вінета (арганізацыя)|Вінета]]». Пасля вайны аказалася ў лагеры для перамешчаных асоб у [[Ватэнштэт (Зальцгітэр)|Ватэнштэце]]. Выкладала ў [[Беларуская гімназія імя М. Багдановіча|беларускай гімназіі імя М. Багдановіча]] фізіку, з’яўлялася сцяжной [[Беларускі скаўтынг|беларускага жаночага скаўтынгу]]. З ліпеня 1949 г. — у [[Таронта]] (Канада). У 1950 г. на другім з’ездзе [[Згуртаванне беларусаў Канады|Згуртавання беларусаў Канады]] выконвала абавязкі сакратара. Выйшла замуж за Міхася Пашкевіча. Пазней — разам з мужам — у [[Беларускае нацыянальнае аб'яднанне|Беларускім нацыянальным аб’яднанні]]. У 1950—1960 гг. — арганізатар і кіраўнік беларускага танцавальнага ансамбля. Пасля арганізуе і 15 год кіруе беларускай суботняй школай пры [[Царква Святой Ефрасінні Полацкай (Таронта)|царкве Св. Ефрасінні Полацкай]] у [[Таронта]]. Склала «Першую чытанку пасьля лемантара для беларускіх дапаўняльных школаў» (Кліўленд, 1968). Яна аўтар англамоўнага падручніка «Беларуская мова = Fundamental Byelorussian». Таронта, 1974. Т. 1; 1978. Т. 2) — адзінага сістэматычнага і найбольш поўнага курса беларускай мовы за межамі Беларусі. Падручнік абапіраецца на правапіс [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Б. Тарашкевіча]] з пазнейшымі ўдакладненнямі, прынятымі на эміграцыі пад уплывам [[Ян Станкевіч|Я. Станкевіча]] і [[Антон Яўстаф’евіч Адамовіч|А. Адамовіча]]. Падрыхтавала вялікі (каля 50 тыс. слоў) «[[Англійска-беларускі слоўнік (2006)|Ангельска-беларускі слоўнік]]». Апублікавала артыкул «Навучаньне беларускае мовы ў англямоўным асяродзьдзі» (1983). Памерла [[25 сакавіка]] [[2004]] года ў [[Таронта]]. Пахавана на Trafalgar Lawn Cemetery (Оквіл, Антарыа).<ref>https://www.findagrave.com/memorial/218561480/valentyna-pashkievich</ref> {{зноскі}} == Літаратура == * Беларуская мова: Энцыклапедыя / Беларус. Энцыкл.; пад. рэд. А. Я. Міхневіча; рэдкал Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 1994. — 654 с. ISBN 5-85700-126-9. * {{Крыніцы/БелЭн|том=12}} {{Беларусазнаўства}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пашкевіч Валянціна Мікалаеўна}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Згуртавання беларусаў Канады]] 1k6ye7x6shx7ouwctmcada95i5cdfj9 0 146750 5202600 5202165 2026-09-20T10:39:26Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5202600 wikitext text/x-wiki [[Файл:Colectividad Bielorrusa de Argentina.jpg|thumb|Беларусы ў Аргенціне, Буэнас-Айрэс, 2010]] '''Беларусы ў Аргенціне''' — частка [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]], якая пачала складвацца ў канцы XIX стагоддзя і найбольш істотна папоўнілася ў першай палове XX стагоддзя. Звычайна вылучаюць тры асноўныя хвалі перасялення: з [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] да [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], з [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] ў міжваенны перыяд і пасляваенную палітычную эміграцыю. У пазнейшых даследаваннях колькасць перасяленцаў першай хвалі ацэньваецца да 3 тыс. чалавек, міжваеннай — каля 20 тыс., пасляваеннай — да 1 тыс.; у сярэдзіне XX стагоддзя агульная колькасць беларусаў у краіне ацэньвалася не больш як прыблізна ў 30 тыс. чалавек.<ref name="Шабельцаў2017">Шабельцев С. В. Религия в жизни эмигрантов-белорусов в Аргентине (ХХ в. — начало ХХІ в.) // ''Orientalia Christiana Cracoviensia''. — 2017. — Т. 9. — С. 103—123. — DOI: 10.15633/ochc.2513.</ref> Найбуйнейшыя арганізаваныя асяродкі беларусаў узніклі ў [[Буэнас-Айрэс]]е і ў [[Буэнас-Айрэс (правінцыя)|правінцыі Буэнас-Айрэс]]. Перасяленцы жылі таксама ў паўночных правінцыях [[Місьёнес]] і Чака, на поўдні краіны, у тым ліку ў {{нп3|Камадора-Рывадавія|Камадора-Рывадавіі|es|Comodoro Rivadavia}}, і ў іншых рэгіёнах.<ref name="Шабельцаў2008">Шабельцев С. В. Адаптация белорусских иммигрантов в Аргентине в 1900—1950-х гг. // ''Веснік БДУ. Серыя 3''. — 2008. — № 3. — С. 15—19.</ref> == Іміграцыя да Першай сусветнай вайны == Іміграцыйны ўлік у Аргенціне з сярэдзіны XIX стагоддзя вёўся паводле краіны паходжання, а не паводле этнічнай прыналежнасці, таму дакладна вызначыць колькасць ранніх беларускіх перасяленцаў немагчыма. Ад 1857 да 1915 года ў Аргенціну прыбылі 161 422 выхадцы з Расійскай імперыі, сярод якіх значную частку складалі яўрэі, а таксама немцы, палякі і выхадцы з балтыйскіх губерняў.<ref>Шейнбаум Л. С. ''Аргентинский этнос. Этапы формирования и развития''. — М.: Наука, 1984. — С. 107.</ref><ref name="Шабельцаў2008" /> З канца XIX стагоддзя сярод зарэгістраваных як «рускія» ({{lang-es|rusos}}) сустракаліся і ўраджэнцы беларускіх губерняў. У 1888—1889 гадах гродзенскі губернатар адзначаў значнае ўзмацненне перасялення сялян у Амерыку, у тым ліку ў Аргенціну, а каля 1905 года эміграцыйны рух ахапіў як заходнія, так і ўсходнія беларускія землі.<ref name="Шабельцаў2008" /> На пачатку XX стагоддзя частка перасяленцаў ехала ў Аргенціну на сезонныя сельскагаспадарчыя і будаўнічыя работы з намерам вярнуцца, але праз цяжкасці з вяртаннем многія заставаліся ў краіне.<ref name="Шабельцаў2008" /> Ацэнкі колькасці беларусаў гэтай хвалі адрозніваюцца. У працы 2008 года Сяргей Шабельцаў, экстрапалюючы звесткі пра праваслаўных выхадцаў з Расійскай імперыі і іх паходжанне, ацэньваў агульную колькасць беларускіх перасяленцаў да Першай сусветнай вайны прыкладна ў 5 тыс. чалавек; у пазнейшай працы 2017 года ён называў лічбу да 3 тыс.<ref name="Шабельцаў2008" /><ref name="Шабельцаў2017" /> Паводле звестак, апублікаваных у 1911 годзе, за два дзесяцігоддзі да 1910 года ў Аргенціне засталося каля 85 тыс. выхадцаў з Расійскай імперыі, аднак гэтая статыстыка таксама не дазваляе вылучыць беларусаў.<ref>Крюков Н. ''Аргентина. Сельское хозяйство в Аргентине в связи с общим развитием страны''. — СПб., 1911. — С. 442.</ref> Беларускіх нацыянальных арганізацый перасяленцы першай хвалі не стварылі. Яны ўваходзілі ў шырэйшыя асяродкі выхадцаў з Расійскай імперыі, карысталіся рускамоўным друкам і кантактавалі з іншымі групамі мігрантаў.<ref name="Шабельцаў2008" /> == Міжваенны перыяд == [[Файл:Conjunto musical de obreros bielorrusos en Comodoro Rivadavia ca.1930.jpg|thumb|Музычны ансамбль рабочых-беларусаў у Аргенціне, 1930-я гады]] Пасля 1921 года пачалася другая і найбольшая хваля беларускай іміграцыі. Яе складалі пераважна ўраджэнцы [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якая ўваходзіла ў склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. У 1921—1939 гадах у Аргенціну з Польшчы прыбыло каля 20 тыс. беларусаў; некаторыя траплялі туды праз [[Парагвай]].<ref name="Шабельцаў2008" /><ref name="Шабельцаў2017" /> Перасяленцы працавалі ў сельскай гаспадарцы ў правінцыях Чака і Місьёнес, на нафтаздабычы ў Камадора-Рывадавіі, на будаўніцтве чыгунак, металургічных і тэкстыльных прадпрыемствах, а таксама сяліліся ў Буэнас-Айрэсе і іншых гарадах.<ref name="Шабельцаў2008" /> У аргентынскім асяроддзі выхадцаў з міжваеннай Польшчы нярэдка называлі {{lang-es|polacos}}, тады як ранейшых перасяленцаў з Расійскай імперыі — {{lang-es|rusos}}; такое знешняе вызначэнне не заўсёды адпавядала іх этнічнай самаідэнтыфікацыі.<ref name="Шабельцаў2008" /> У ранейшай літаратуры сустракаліся значна больш высокія ацэнкі. У артыкуле 2003 года Шабельцаў, спасылаючыся на даследаванне А. Рудэнкі, прыводзіў каля 50 тыс. перасяленцаў у 1925—1939 гадах.<ref name="Шабельцаў2003">Шабельцаў С. Палітыка савецкай амбасады ў Буэнас-Айрэсе ў дачыненьні да беларускіх эмігрантаў (1940—1950 гг.) // ''Запісы''. — 2003. — № 26. — С. 98—109.</ref> У выдадзенай у Буэнас-Айрэсе ў 1953 годзе кнізе ''Bielorrusia y los bielorrusos en la República Argentina'' агульная колькасць беларусаў была ацэнена нават у 100 тыс. чалавек. У пазнейшым даследаванні Шабельцаў адзначыў, што гэтая ацэнка не грунтавалася на перапісе або навуковым даследаванні, і ацаніў колькасць беларусаў у сярэдзіне XX стагоддзя не больш як прыкладна ў 30 тыс. чалавек.<ref name="Шабельцаў2017" /> === Грамадскія арганізацыі === Частка міжваенных перасяленцаў удзельнічала ў рабочым і камуністычным руху. У 1929 годзе ўкраінскія імігранты камуністычнай арыентацыі стварылі Саюз украінскіх працоўных арганізацый; у пачатку 1930-х гадоў пры ўдзеле выхадцаў з Заходняй Беларусі ён быў перайменаваны ў Саюз украінскіх і беларускіх працоўных арганізацый (СУБПА). У 1934 годзе СУБПА меў 52 аддзелы і каля 3 тыс. членаў — украінцаў і беларусаў; яго ўдзельнікі бралі ўдзел у забастоўках і распаўсюджвалі выданні Камуністычнай партыі Аргенціны. У 1935 годзе рэпрэсіўныя захады аргентынскіх улад супраць палітычнай дзейнасці імігрантаў прывялі да спынення працы СУБПА.<ref name="Дарашчонак2018">Дарашчонак П. Перыядычныя выданні беларускай дыяспары ў Паўднёвай Амерыцы і Аўстраліі // ''Международная журналистика-2018: глобальные вызовы, региональное партнерство и медиа: материалы VII Международной научно-практической конференции, Минск, 15 февраля 2018 г.'' — Мінск: Выдавецкі цэнтр БДУ, 2018. — С. 75—79. — ISBN 978-985-553-502-8.</ref> У снежні 1934 года ў Буэнас-Айрэсе ўзнікла Беларускае культурна-асветнае таварыства «Грамада», якое ўзначаліў член Камуністычнай партыі Аргенціны У. Качарга. У канцы снежня 1935 года было створана таварыства «Культура», у студзені 1937 года — Таварыства бібліятэкі імя [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Івана Луцкевіча]], у кастрычніку 1938 года — таварыства «[[Белавежа (культурнае таварыства)|Белавежа]]». 21 мая 1939 года беларускія суполкі аб’ядналіся ў Федэрацыю беларускіх таварыстваў і арганізацый у Аргенціне, якую ўзначалілі У. Гайлевіч, М. Мярэчка і Я. Пятрушак.<ref name="Дарашчонак2018" /> Пры падтрымцы Федэрацыі ў 1939 годзе ўзнікла беларускае таварыства ў {{нп3|Док-Суд|Док-Судзе|es|Dock Sud}}, а ў 1941 годзе — у {{нп3|Берыса|Берыса|es|Berisso}}. Унутры беларускіх арганізацый сустракаліся таксама ўкраінцы, яўрэі, літоўцы і рускія.<ref name="Шабельцаў2008" /><ref name="Дарашчонак2018" /> === Культурнае жыццё і друк === Беларускія таварыствы ладзілі сустрэчы, канцэрты, танцы, тэатральныя пастаноўкі і курсы іспанскай мовы. 25 чэрвеня 1938 года таварыства «Культура» правяло публічнае мерапрыемства з беларускай мовай, у праграме якога была пастаноўка «Мікітаў лапаць» і беларускія дэкламацыі.<ref name="Шабельцаў2008" /> У 1938—1943 гадах выходзіў «Голас Беларуса». У 1941—1942 гадах таварыства «Белавежа» выпускала насценную газету «Зара», а актывісты бібліятэкі імя Івана Луцкевіча — «Кузьню». Федэрацыя ў 1942—1943 гадах выдавала штотыднёвую газету «Эхо», дзе частка матэрыялаў друкавалася па-беларуску; выходзіла таксама рускамоўная «Новая газета».<ref name="Дарашчонак2018" /> Значным перыядычным выданнем быў рускамоўны ''Белорусский иллюстрированный календарь'': выйшлі выпускі на 1941, 1942, 1943, 1944 і 1947 гады. У 1945—1949 гадах выходзіў штотыднёвік «Наш Голос», які пазіцыянаваўся як орган руска-беларускай грамадскасці і часам друкаваў матэрыялы на беларускай мове.<ref name="Дарашчонак2018" /> Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] прасавецка арыентаваныя беларускія таварыствы разам з іншымі арганізацыямі збіралі грошы, адзенне і лекі ў дапамогу СССР.<ref name="Шабельцаў2003" /><ref name="Шабельцаў2008" /> == Пасля Другой сусветнай вайны == [[Файл:Kal arg bel.JPG|thumb|Каляндар беларускіх арганізацый у Аргенціне, 1947]] У 1946 годзе — першай палове 1950-х гадоў у Аргенціну прыбыла трэцяя хваля беларускіх перасяленцаў, якую Шабельцаў ацэньваў да 1 тыс. чалавек. У адрозненне ад значнай часткі міжваенных эканамічных мігрантаў, сярод гэтых перасяленцаў было шмат уцекачоў і палітычных эмігрантаў з антысавецкімі поглядамі.<ref name="Шабельцаў2017" /><ref name="Шабельцаў2003" /> У 1946 годзе ў Буэнас-Айрэсе пачало дзейнічаць пасольства СССР. Былыя грамадзяне Расійскай імперыі і міжваеннай Польшчы атрымалі магчымасць прымаць савецкае грамадзянства; ім скарысталіся тысячы імігрантаў розных нацыянальнасцей, у тым ліку ўкраінцы і беларусы.<ref name="Шабельцаў2008" /> Савецкія дыпламаты падтрымлівалі цесныя кантакты з прасавецкімі беларускімі арганізацыямі: прысутнічалі на іх кангрэсах, ладзілі прыёмы для кіраўнікоў таварыстваў, перадавалі друкаваныя матэрыялы і садзейнічалі распаўсюджанню савецкай перыёдыкі.<ref name="Шабельцаў2003" /> Пасля вайны ў кіраўніцтве прасавецкіх арганізацый узмацнілася роля члена Камуністычнай партыі Аргенціны Трафіма Ляшука. Некаторыя таварыствы былі перайменаваны: арганізацыя ў Берыса атрымала імя [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]], «Белавежа» — імя [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], а новыя клубы называліся ў гонар [[Аляксей Мікалаевіч Талстой|Аляксея Талстога]] і [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|Аляксандра Пушкіна]].<ref name="Шабельцаў2003" /> У верасні 1946 года на кангрэсе беларускіх арганізацый быў створаны Саюз беларускіх культурных арганізацый, які ўзначаліў Трафім Ляшук; з 18 членаў яго кіраўніцтва больш за палову былі членамі Камуністычнай партыі Аргенціны. Арганізатары называлі гэты форум «Першым кангрэсам», хоць беларускія кангрэсы ўжо адбываліся 26 мая 1940 года і ў 1942 годзе. У 1948 годзе Таварыства бібліятэкі імя Івана Луцкевіча, якое не пагадзілася з такой нумарацыяй кангрэсаў, было выключана з аб’яднання, а пазней самараспусцілася.<ref name="Шабельцаў2003" /> Беларускія прасавецкія арганізацыі ўдзельнічалі таксама ў дзейнасці Славянскага саюза Аргенціны. Беларусы былі сярод дэлегатаў першага лацінаамерыканскага Славянскага кангрэса ў [[Мантэвідэа]] ў 1943 годзе, а ў лістападзе 1946 года ўдзельнічалі ў другім Славянскім з’ездзе ў Буэнас-Айрэсе; Трафім Ляшук быў абраны ў цэнтральнае кіраўніцтва Саюза.<ref name="Шабельцаў2003" /> У 1949 годзе ўлады прэзідэнта [[Хуан Дамінга Перон|Хуана Перона]] забаранілі Славянскі саюз і звязаныя з ім арганізацыі, у выніку чаго амаль усе беларускія прасавецкія таварыствы былі закрыты.<ref name="Шабельцаў2008" /><ref name="Шабельцаў2003" /> На пачатку 1950-х гадоў замест часткі нацыянальных арганізацый узніклі інтэрнацыянальныя клубы савецкіх грамадзян, якія часта насілі імёны рускіх пісьменнікаў — [[Максім Горкі|Максіма Горкага]], [[Мікалай Аляксеевіч Астроўскі|Мікалая Астроўскага]], [[Уладзімір Уладзіміравіч Маякоўскі|Уладзіміра Маякоўскага]], Аляксандра Пушкіна і іншых. У іх уваходзілі беларусы, украінцы, яўрэі, рускія, літоўцы і прадстаўнікі іншых груп. Клубы атрымлівалі з СССР кнігі, перыядычныя выданні, грампласцінкі і фільмы, а ў частцы з іх дзейнічалі курсы рускай мовы.<ref name="Шабельцаў2003" /> Існавала таксама таварыства ўзаемадапамогі «Белорусский очаг», якое налічвала больш за тысячу членаў розных нацыянальнасцей — савецкіх грамадзян. Яно мела дом, пабудаваны на складкі членаў, і дапамагала забяспечваць музычнымі інструментамі і сцэнічнымі строямі культурныя калектывы.<ref name="Шабельцаў2003" /> === Згуртаванне беларусаў у Аргенціне === У снежні 1947 года ў Аргенціну прыбыў [[Кастусь Мерляк]]. У 1948 годзе ён стаў адным з арганізатараў і старшынёй [[Згуртаванне беларусаў у Аргенціне|Згуртавання беларусаў у Аргенціне]] (ЗБА), якое аб’ядноўвала пераважна пасляваенных эмігрантаў на незалежніцкай і антысавецкай аснове. З 1948 года Мерляк узначальваў таксама прадстаўніцтва [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады БНР]] у Аргенціне.<ref name="Шабельцаў2017" /><ref>Беларусы на службе ЦРУ: Кастусь Мерляк, першы агент у шэрагах беларускай эміграцыі ў ЗША // ''Наша Ніва''. — 26 чэрвеня 2017.</ref> ЗБА выдавала беларускія інфармацыйныя матэрыялы лацінкай: вядомы № 1 ''Infarmacyjny Biuleten Zhurtavannia Bielarusau u Arhentine'' ад 10 снежня 1949 года, а ў 1952—1953 гадах выйшлі два нумары ''Kamunikat. Zhurtavannie Bielarusau u Arhentine'', якія рэдагаваў Валянцін Альшына.<ref name="Дарашчонак2018" /> У пачатку 1950-х гадоў існавала таксама Згуртаванне беларускіх камбатантаў у Аргенціне. У 1951 годзе яго старшынёй быў [[Уладзімір Другавец]].<ref>Грыбоўскі Ю. Беларускі камбатанцкі рух на Захадзе пасля Другой сусветнай вайны // ''Запісы''. — 2009. — № 32.</ref> У другой палове 1950-х гадоў значная частка пасляваенных беларускіх палітычных эмігрантаў выехала з Аргенціны, пераважна ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. На фоне гэтага актыўнасць ЗБА паступова зніжалася.<ref name="Шабельцаў2003" /> == Рээміграцыя ў СССР == Адным з кірункаў працы савецкага пасольства ў пасляваеннае дзесяцігоддзе была агітацыя на карысць пераезду савецкіх грамадзян і прасавецка настроеных эмігрантаў у СССР. Сярод іншага, распаўсюджвалася газета ''За возвращение на Родину''. Найбольшага размаху рээміграцыя набыла ў 1956 годзе, калі савецкія ўлады фрахтавалі для перасяленцаў некалькі караблёў.<ref name="Шабельцаў2003" /> Дакладная колькасць беларускіх рээмігрантаў не вызначана. Лічбу 10—15 тыс. чалавек, якая сустракалася ў ранейшай даведачнай літаратуры, Шабельцаў лічыў завышанай. На падставе супастаўлення архіўных звестак ён ацэньваў колькасць беларусаў, якія пераехалі з Аргенціны ў СССР да сярэдзіны 1960-х гадоў, не больш як прыкладна ў 2 тыс. чалавек; такая ж прыблізная ацэнка была паўторана ім у працы 2008 года.<ref name="Шабельцаў2003" /><ref name="Шабельцаў2008" /> Да канца 1956 года ў БССР з-за мяжы на сталае жыхарства прыбылі 1128 савецкіх грамадзян, пераважную большасць якіх, паводле даследавання Шабельцава, складалі рээмігранты з Аргенціны; для параўнання, ва Украінскую ССР у гэты час з Аргенціны пераехалі 3343 чалавекі. Пераезды працягваліся і пазней: у 1960 годзе праз станцыю [[Чоп]] у Беларусь былі накіраваны 26 чалавек з Аргенціны.<ref name="Шабельцаў2003" /> Частка рээмігрантаў пасля жыцця ў СССР спрабавала вярнуцца ў Аргенціну. Паводле падлікаў Шабельцава на падставе архіва Міністэрства ўнутраных спраў Беларусі, у 1963—1971 гадах з БССР у Аргенціну выехалі 214 чалавек.<ref name="Шабельцаў2003" /> == Рэлігійнае жыццё == Дакладныя суадносіны канфесій сярод беларускіх імігрантаў невядомыя. Большасць складалі праваслаўныя, але асобнай беларускай нацыянальнай праваслаўнай парафіі перасяленцы з Расійскай імперыі і міжваеннай Польшчы не стварылі. Беларусы ўваходзілі ў парафіі розных праваслаўных юрысдыкцый; беларусы-католікі, асабліва выхадцы з міжваеннай Польшчы, часта далучаліся да польскіх каталіцкіх супольнасцей.<ref name="Шабельцаў2017" /> Пасля Другой сусветнай вайны частка палітычнай эміграцыі спрабавала арганізаваць парафію [[Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква|Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы]], аднак гэтыя захады не прывялі да стварэння сталага прыходу. З беларусаў, якія служылі ў праваслаўных структурах Паўднёвай Амерыкі, даследчыкі вылучаюць Афанасія Мартаса і Валянціна Івашэвіча.<ref name="Шабельцаў2017" /> == Канец XX — пачатак XXI стагоддзя == [[Файл:Colectividad bielorrusa, rusa y ucraniana - Dia del Inmigrante en el Planetario Galileo Galilei.jpg|thumb|Беларусы ў Аргенціне, 2014]] У другой палове XX стагоддзя ў выніку рээміграцыі, выезду часткі палітычных эмігрантаў і асіміляцыі маладзейшых пакаленняў колькасць актыўных удзельнікаў беларускіх арганізацый скарачалася. У апублікаваных пазней даведачных звестках колькасць беларусаў у Аргенціне ацэньвалася ў 10 тыс. чалавек на 1974 год і каля 5 тыс. на 1985 год, аднак гэтыя лічбы не былі вынікам асобнага этнічнага перапісу.<ref name="Дарашчонак2018" /> Беларусы і іх нашчадкі працягвалі ўдзельнічаць у культурна-спартыўных клубах, многія з якіх аб’ядноўвалі выхадцаў з розных рэгіёнаў былой Расійскай імперыі і СССР: клубах імя [[Вісарыён Рыгоравіч Бялінскі|Вісарыёна Бялінскага]], Максіма Горкага, Уладзіміра Маякоўскага, «Дніпро» ў правінцыі Буэнас-Айрэс, «Аўрора» ў [[Мар-дэль-Плата]] і іншых.<ref>''Энцыклапедыя гісторыі Беларусі''. — Мінск, 1996. — Т. 3. — С. 334.</ref> Пры гэтым асобныя арганізацыі захоўвалі выразныя беларускія элементы культуры.<ref name="Шабельцаў2021">Шабельцаў С. Беларуская культура як элемент беларускай ідэнтыфікацыі імігрантаў у Аргенціне // ''Tożsamość białoruska: doświadczenia przeszłości i wyzwania teraźniejszości. W 30. rocznicę uzyskania przez Białoruś niepodległości'' / red. J. Getka, J. Grzybowski. — Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2021. — С. 138—156.</ref> Найбольш паслядоўна беларускую культурную традыцыю падтрымліваў клуб «Усход» ({{lang-es|Vostok}}) у Берыса. Яго танцавальны ансамбль «Чайка» ў 1958 годзе атрымаў першую ўзнагароду на фестывалі фальклору, дзе ўдзельнічала каля 60 калектываў з усёй Аргенціны. З 1970-х гадоў клуб прадстаўляў беларускую супольнасць на фестывалях імігрантаў у Берыса.<ref name="Шабельцаў2021" /> Клуб працягвае дзейнічаць як ''Club Social, Cultural y Deportivo Vostok Colectividad Bielorrusa'' і ўваходзіць у пералік нацыянальных супольнасцей муніцыпалітэта Берыса.<ref>Municipalidad de Berisso. ''Colectividades Extranjeras'': Club Vostok. Праверана 17 верасня 2026.</ref> 22 ліпеня 2007 года ў клубе імя Максіма Горкага была адкрыта бібліятэка імя [[Янка Купала|Янкі Купалы]], а 4 кастрычніка 2009 года яго імем назвалі залу ў клубе імя Вісарыёна Бялінскага. 24 сакавіка 2010 года пры клубе «Дніпро» ў {{нп3|Лаваёль|Лаваёлі|es|Llavallol}} быў створаны Беларускі культурны цэнтр імя [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]], задачай якога стала вывучэнне беларускай мовы, гісторыі і культуры; пры цэнтры дзейнічаў беларускі фальклорны ансамбль «Белавеж».<ref name="Шабельцаў2021" /> У цэнтры праводзіліся заняткі па беларускай мове, музыцы і народных спевах, вышыўцы, жывапісе і іншых відах традыцыйнай культуры.<ref>Першы Цэнтр беларускай культуры імя Кастуся Каліноўскага адкрыўся ў Лацінскай Амерыцы // ''Літаратура і мастацтва''. — 2010. — 2 красавіка. — № 13. — С. 3.</ref> У верасні 2012 года пры клубе «Дніпро» і цэнтры імя Каліноўскага адбылося мерапрыемства, прысвечанае юбілейным датам Янкі Купалы, [[Якуб Колас|Якуба Коласа]] і [[Максім Танк|Максіма Танка]].<ref>''Сотрудничество с белорусской диаспорой'' // Посольство Республики Беларусь в Аргентинской Республике. Архіўная версія ад 13 снежня 2014.</ref> Беларуская культурная прысутнасць захоўваецца і ў правінцыі Місьёнес. У {{нп3|Обэра|Обэры|es|Oberá}} ў Парку нацыянальнасцей дзейнічае дом-музей мясцовай руска-беларускай супольнасці, дзе прадстаўлены беларускія ручнікі, вышыўка, сувеніры і бюст Янкі Купалы. Беларускія культурныя калектывы з Берыса і іншых гарадоў удзельнічаюць у фестывалях імігрантаў; у 2016 годзе прадстаўнікі клуба «Усход» і клуба імя Вісарыёна Бялінскага прадстаўлялі беларускую культуру ў праграме аргентынскага тэлебачання.<ref name="Шабельцаў2021" /> == Літаратура == * [[Сяргей Васілевіч Шабельцаў|Шабельцаў С.]] Палітыка савецкай амбасады ў Буэнас-Айрэсе ў дачыненьні да беларускіх эмігрантаў (1940—1950 гг.) // ''Запісы''. — 2003. — № 26. — С. 98—109. * [[Сяргей Васілевіч Шабельцаў|Шабельцев С. В.]] Адаптация белорусских иммигрантов в Аргентине в 1900—1950-х гг. // ''Веснік БДУ. Серыя 3''. — 2008. — № 3. — С. 15—19. * [[Сяргей Васілевіч Шабельцаў|Шабельцаў С. В.]] Беларусы ў Аргенціне: грамадская дзейнасць і рээміграцыя ў СССР (1930—1960-я гг.): зборнік дакументаў і ўспамінаў. — Мінск, 2009. — 368 с. — ISBN 978-985-6887-50-8. * [[Сяргей Васілевіч Шабельцаў|Шабельцев С. В.]] Белорусы в Аргентине. Беларусы ў Аргенціне // ''Белорусское зарубежье. Беларускае замежжа''. — Мінск, 2010. — С. 359—371. * [[Сяргей Васілевіч Шабельцаў|Шабельцев С. В.]] Идентичность белорусских иммигрантов межвоенного периода в Аргентине // ''Новае слова ў беларусістыцы. Гісторыя і культуралогія: матэрыялы V Міжнароднага кангрэса беларусістаў (Мінск, 20—21 мая 2010 г.)''. — Мінск, 2012. — С. 198—205. * [[Сяргей Васілевіч Шабельцаў|Шабельцев С. В.]] Религия в жизни эмигрантов-белорусов в Аргентине (ХХ в. — начало ХХІ в.) // ''Orientalia Christiana Cracoviensia''. — 2017. — Т. 9. — С. 103—123. — DOI: 10.15633/ochc.2513. * Дарашчонак П. Перыядычныя выданні беларускай дыяспары ў Паўднёвай Амерыцы і Аўстраліі // ''Международная журналистика-2018: глобальные вызовы, региональное партнерство и медиа''. — Мінск: Выдавецкі цэнтр БДУ, 2018. — С. 75—79. * [[Сяргей Васілевіч Шабельцаў|Шабельцаў С.]] Беларуская культура як элемент беларускай ідэнтыфікацыі імігрантаў у Аргенціне // ''Tożsamość białoruska: doświadczenia przeszłości i wyzwania teraźniejszości. W 30. rocznicę uzyskania przez Białoruś niepodległości''. — Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2021. — С. 138—156. * [[Сяргей Васілевіч Шабельцаў|Шабельцев С. В.]] ''Белорусы в Аргентине''. — Вільнюс: Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт, 2022. — 708 с. — ISBN 978-609-492-006-6. * Цяўлоўскі Э. Беларусы ў Аргентыне // ''Запісы''. — 2009. — № 32. — С. 75—85. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Гл. таксама == * [[Беларуская дыяспара]] * [[Беларуская эміграцыя]] * [[Згуртаванне беларусаў у Аргенціне]] == Спасылкі == {{Commonscat|Belarusian diaspora in Argentina|Беларусы ў Аргенціне}} {{Беларуская дыяспара}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларусы ў Аргенціне| ]] [[Катэгорыя:Народы Аргенціны]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара|Аргенціна]] jaifv4oya966ixlyfbvuq0vqfmr8aba 0 149848 5202397 4637546 2026-09-19T17:50:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202397 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} {{цёзкі2|Зацэпін}} '''Мікалай Мікалаевіч Зацэ́пін'''{{sfn|БелЭн|1998}} ({{lang-ru|Николай Николаевич Зацепин}}; {{ДН|16|2|1917}}; с. Сцежкі, Дзягцянскі раён, [[Тамбоўская вобласць]], [[Расія]] — {{ДС|6|5|2015}}<ref name="sci">[https://nasb.gov.by/rus/members/pamyati-uchenogo/bckp/zatsepin.php Памяти учёного]{{ref-ru}}</ref>) — савецкі і беларускі [[вучоны]] ў галіне [[электрамагнетызм]]у і фізікі неразбуральнага кантролю. Член-карэспандэнт [[НАН РБ|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1972), [[доктар тэхнічных навук]] (1967), [[прафесар]] (1971). Удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. == Біяграфія == Скончыў [[Маскоўскі педагагічны інстытут імя К. Лібкнехта]] (1940). У 1943—1949 гг. працаваў начальнікам цэха, галоўным энергетыкам, галоўным інжынерам на прадпрыемствах трэста «[[Каркінвугаль]]» у Чалябінскай вобласці. У 1952—1954 гг. вучоны сакратар, у 1954—1970 гг. загадчык групай, загадчык лабараторыі [[Інстытут фізікі металаў АН СССР|Інстытута фізікі металаў АН СССР]]. З 1971 г. загадчык Аддзелам фізікі неразбуральнага кантролю [[АН БССР]] і загадчык лабараторыі электрамагнетызму гэтага аддзела. У 1980—1987 гг. дырэктар [[Інстытут прыкладной фізікі НАНБ|Інстытута прыкладной фізікі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]], з 1987 г. галоўны навуковы супрацоўнік інстытута. == Навуковая дзейнасць == Стварыў новыя навуковыя напрамкі і атрымаў фундаментальныя вынікі па нелінейнай тэорыі метаду вышэйшых гармонік, нелінейнай магнітадынамікі і магнітастатыкі, тэорыі шматпараметравых метадаў неразбуральнага кантролю, стварэнню метадаў і сродкаў кантролю і якасці механічных уласцівасцяў і ўмацаваных слаёў вырабаў. Распрацаваў навуковыя асновы магнітнай і віхратокавай дэфектаскапіі. Аўтар больш за 370 навуковых прац, у тым ліку 6 [[Манаграфія|манаграфій]], больш за 120 вынаходніцтваў. == Узнагароды == * Дзяржаўная прэмія БССР 1976 за даследаванне, распрацоўку і ўкараненне электрамагнітных метадаў і сродкаў неразбуральнага кантролю механічных уласцівасцяў ферамагнітных матэрыялаў і вырабаў. * [[ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга]] (1979), * [[ордэн Чырвонай Зоркі]] (1968), * [[ордэн Айчыннай вайны]] II ступені (1985). == Асноўныя працы == * Метод высших гармоник. — Мн., 1980. * Магнитная дефектоскопия. — Мн., 1981 (совм. с Л. В. Кортавой). * Феррозондовые преобразователи с поперечным возбуждением. — Мн., 1988 (совм. с В. Г. Горбашем). * Гармонические составляющие динамической и магнитной проницаемости. Векторные диаграммы второй и четвертой гармоник // Техническая электродинамика. 2000. № 1. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7|Зацэ́пін Мікалай Мікалаевіч||26}} == Спасылкі == * [https://nasb.gov.by/rus/members/pamyati-uchenogo/bckp/zatsepin.php Памяти учёного]{{ref-ru}} // Сайт НАН Беларусі * [http://nasb.gov.by/rus/members/correspondents/zatsepin.php Член-корреспондент ЗАЦЕПИН Николай Николаевич]{{ref-ru}} // НАН Беларусі * [https://csl.bas-net.by/personalii/61308/zacepin-nikolay-nikolaevich/ Мікалай Мікалаевіч Зацэпін] у базе даных «История белорусской науки в лицах» [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]]{{ref-ru}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero93651652/ Зацепин Николай Николаевич]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}} // Праект «Память народа» {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Зацэпін Мікалай Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Фізікі СССР]] [[Катэгорыя:Фізікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Артылерысты Вялікай Айчыннай вайны]] eny1w1fepl7mrkq0xfgqhmxylkd9bz9 14 156846 5202394 1576103 2026-09-19T17:31:47Z Ciepiersia 162280 дададзена [[Катэгорыя:Фаўна Беларусі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5202394 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Сельская гаспадарка Беларусі]] [[Катэгорыя:Жывёлагадоўля]] [[Катэгорыя:Фаўна Беларусі]] anwo7zazdjtsr4stgvxjyork1vdojk7 0 161488 5202599 5175606 2026-09-20T10:39:02Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5202599 wikitext text/x-wiki '''Беларусы Швецыі''' — [[беларусы|беларуская]] дыяспара ў [[Швецыя|Швецыі]]. На 2013 год інтарэсы дыяспары прадстаўляе арганізацыя «Згуртаванне беларусаў у Швецыі» ({{lang-sv|Sveriges Belarusier}}). Устаноўчы сход беларусаў Швецыі адбыўся [[24 кастрычніка]] [[2009]] года ў [[Стакгольм]]е, гэты дзень лічыцца афіцыйным Днём стварэння Згуртавання. Сход абмеркаваў і прыняў Статут, сімволіку, а таксама абраў Раду Згуртавання. [[23 лістапада]] 2009 года «Згуртаванне беларусаў Швецыі» было афіцыйна зарэгістравана ў падаткавай інспекцыі Швецыі. == Гісторыя == У жніўні 1948 года ў Стакгольме на з'ездзе мясцовых беларусаў заснавана першая арганізацыя «Беларуская Грамада» ({{lang-sv|Vitryssland societet}}). Ініцыятары стварэння — [[Васіль Лукашык]] (1911-1975<ref>http://grav.genealogi.se/Gravsokview.php?g_id=214655{{Недаступная спасылка}}</ref>) і [[Язэп Федарчук]]. Суполка атрымала юрыдычную рэгістрацыю, выдала статут па-беларуску і па-шведску, публікавала свае адозвы ў СМІ. У 1949 годзе «Беларуская Грамада» дапамагла зладзіць у [[Мальмё]] выставу [[Алексантэры Ахола-Вало]]. Праца суполкі ішла цяжка. Моцная польская суполка перацягвала ўсіх беластоцкіх беларусаў да сябе, на падставе іх былога польскага грамадзянства. Руская суполка цягнула да сябе, выкарыстоўваючы тое, што беларусы былі парафіянамі Рускай праваслаўнай царквы ў Стакгольме. Але нягледзячы на цяжкасці, арганізатары захавалі арганізацыйную структуру. Сябры суполкі ладзілі рэгулярныя сустрэчы, штогадовыя вечары, прысвечаны Дню Волі. Грамада падтрымлівала сувязі з дыяспарамі ЗША і Аўстраліі. Лукашык асабіста супрацоўнічаў з газетай «Беларус» ([[Нью-Ёрк]]) і яе галоўным рэдактарам [[Станіслаў Іосіфавіч Станкевіч|Станіславам Станкевічам]]. У 1975 годзе суполка спыніла сваё існаванне з-за смерці яе заснавальніка<ref>''Котлярчук А.'' Швэды ў гісторыі й культуры беларусаў. — Мн.: «Энцыклапедыкс», 2002. — С. 222—223.</ref>. У 1995 годзе была заснавана суполка «Беларусь» ({{lang-sv|Vitryssland}})<ref>Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. — Т. 17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2003. — Т. 17. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8 (т. 17)</ref>. З 1997 года ў Швецыі жыве беларускі пісьменнік і перакладчык [[Дзмітрый Плакс]]. == Вядомыя беларусы Швецыі== * [[Андрэй Катлярчук]] — гісторык, журналіст * [[Дзмітрый Плакс]] — перакладчык, паэт, празаік і журналіст * [[Васіль Лукашык]] — палітычны і культурны дзеяч, выдавец * [[Язэп Федарчук]] == Гл. таксама == * [[Беларуска-шведскія адносіны]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://sverigesbelarusier.se/about/statut?langswitch_lang=by Сайт «Згуртавання беларусаў Швецыі»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131104135635/http://sverigesbelarusier.se/about/statut?langswitch_lang=by |date=4 лістапада 2013 }} {{Беларуская дыяспара}} [[Катэгорыя:Народы Швецыі]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара|Швецыя]] 62a7do1qgcb7llouj4he6w300j9dnxp 10 168213 5202617 5147257 2026-09-20T10:59:22Z StarDeg 16311 5202617 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Кабінет Гары Трумэна | загаловак = Кабінет [[Гары Трумэн]]а | navbar = | state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> | стыль_асноўнага_загалоўка = | выява = [[Выява:Harry S. Truman.jpg|100px]] | стыль_цела = | стыль_загалоўкаў = | стыль_спісаў = | клас_спісаў = hlist | стыль_уверсе = | уверсе = |загаловак1 = [[Віцэ-прэзідэнт ЗША|Віцэ-прэзідэнт]] |спіс1= * адсутнічаў&nbsp;(1945—1949) * [[Олбен Уільям Барклі|Олбен Барклі]]&nbsp;(1949—1953) |загаловак2= [[Дзяржаўны сакратар ЗША|Дзяржаўны сакратар]] |спіс2= * [[Эдвард Стэцініус]]&nbsp;(1945) * [[Джэймс Фрэнсіс Бірнс|Джэймс Бірнс]]&nbsp;(1945—1947) * [[Джордж Маршал]]&nbsp;(1947—1949) * [[Дзін Ачэсан]]&nbsp;(1949—1953) |загаловак3= [[Міністр фінансаў ЗША|Міністр фінансаў]] |спіс3= * [[Генры Маргентау (малодшы)|Генры Маргентау]]&nbsp;(1945) * [[Фрэдэрык Мур Вінсан|Фрэдэрык Вінсан]]&nbsp;(1945—1946) * [[Джон Уэслі Снайдэр|Джон Снайдэр]]&nbsp;(1946—1953) |загаловак4= [[Ваенны міністр ЗША|Ваенны міністр]] |спіс4= * [[Генры Льюіс Стымсан|Генры Стымсан]]&nbsp;(1945) * [[Роберт Портэр Патэрсан|Роберт Патэрсан]]&nbsp;(1945—1947) * [[Кенет Роял]]&nbsp;(1947) |загаловак5= [[Міністр абароны ЗША|Міністр абароны]] |спіс5= * [[Джэймс Форэстал]]&nbsp;(1947—1949) * [[Луіс Артур Джонсан|Луіс Джонсан]]&nbsp;(1949—1950) * [[Джордж Маршал]]&nbsp;(1950—1951) * [[Роберт Ловет]]&nbsp;(1951—1953) |загаловак6= [[Генеральны пракурор ЗША|Генеральны пракурор]] |спіс6= * [[Фрэнсіс Бідл]]&nbsp;(1945) * [[Том Кларк]]&nbsp;(1945—1949) * [[Говард Мак-Грэт]]&nbsp;(1949—1952) * [[Джэймс Мак-Грэнеры]]&nbsp;(1952—1953) |загаловак7= [[Генеральны паштмайстар ЗША|Генеральны паштмайстар]] |спіс7= * [[Фрэнк Уолкер]]&nbsp;(1945) * [[Роберт Ханеган]]&nbsp;(1945—1947) * [[Джэсі Дональдсан]]&nbsp;(1947—1953) |загаловак8= [[Міністр ваенна-марскіх сіл ЗША|Міністр ваенна-марскіх сіл]] |спіс8= * [[Джэймс Форэстал]]&nbsp;(1945—1947) |загаловак9= [[Міністр унутраных спраў ЗША|Міністр унутраных спраў]] |спіс9= * [[Гаральд Ікес]]&nbsp;(1945—1946) * [[Джуліус Круг]]&nbsp;(1946—1949) * [[Оскар Чапман]]&nbsp;(1949—1953) |загаловак10= [[Міністр сельскай гаспадаркі ЗША|Міністр сельскай гаспадаркі]] |спіс10= * [[Клод Уікерд]]&nbsp;(1945) * [[Клінтан Андэрсан]]&nbsp;(1945—1948) * [[Чарлз Брэнен]]&nbsp;(1948—1953) |загаловак11= [[Міністр гандлю ЗША|Міністр гандлю]] |спіс11= * [[Генры Эгард Уолес|Генры Уолес]]&nbsp;(1945—1946) * [[Уільям Аверэл Гарыман|Аверэл Гарыман]]&nbsp;(1946—1948) * [[Чарлз Соер]]&nbsp;(1948—1953) |загаловак12= [[Міністр працы ЗША|Міністр працы]] |спіс12= * [[Фрэнсіс Перкінс]]&nbsp;(1945) * [[Льюіс Швеленбах]]&nbsp;(1945—1948) * [[Моўрыс Тобін]]&nbsp;(1948—1953) }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Палітыка ЗША]] </noinclude> 270mote6a61u0neafgvmv5p3jkmua6u 10 184025 5202536 2661812 2026-09-20T01:38:43Z Minorax 86995 vva 5202536 wikitext text/x-wiki <includeonly><imagemap>Image:EGY Order of the Nile - Grand Cordon BAR.svg|60px|Ордэн «Каралі Ніла» default [[Ордэн Ніла|Ордэн «Каралі Ніла»]] desc none</imagemap>{{Катэгорыя толькі ў артыкулах|Кавалеры ордэна «Каралі Ніла»|{{PAGENAME}}}}</includeonly><noinclude>{{Дакументацыя ўзнагароды}}[[Катэгорыя:Шаблоны:Узнагароды:Егіпет|Ніл1]]</noinclude> asjudbmh823co8cs0cp5biw7ioyvilv 0 184561 5202454 4485814 2026-09-19T19:59:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202454 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Мікалай Уладзіміравіч Вінаградаў |Арыгінал імя = |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Грамадзянства = |Навуковая сфера = [[псіхіятрыя]] |Месца працы = |Навуковая ступень = {{Навуковая ступень|доктар|медыцынскіх навук}} |Навуковае званне = {{Навуковае званне||0}} |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Узнагароды і прэміі = |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = |Вікікрыніцы = }} {{Цёзкі2|Вінаградаў}} '''Мікалай Уладзіміравіч Вінаградаў''' ({{ДН|19|12|1897}}, г. [[Луга (Расія)|Луга]] — {{ДС|5|5|1972}}) — беларускі псіхіятр. [[Доктар навук|Доктар]] медыцынскіх навук, [[прафесар]] (1943). Заслужаны дзеяч навукі БССР (1966)<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Виноградов Николай Владимирович |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 114 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. == Біяграфія == Скончыў [[Ленінградскі медыцынскі інстытут]] ў 1925 годзе. Удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. У 1948—1972 гг. загадчык кафедры псіхіятрыі [[Віцебскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт|Віцебскага медыцынскага інстытута]]. == Навуковая дзейнасць == Працы па фізіялогіі {{нп3|вышэйшая нервовая дзейнасць|вышэйшай нервовай дзейнасці|ru|Высшая нервная деятельность}}, укараненню ў псіхіятрыю фізіялагічнага напрамку і {{нп3|Тармажэнне, фізіялогія|ахавальнага тармажэння|ru|Торможение (физиология)}}. {{зноскі}} == Літаратура == * Республика Беларусь: энциклопедия. [В 7 т.]. Т. 2. — Минск, 2006. * {{Крыніцы/БелЭн|4|||}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|135539|Вінаградаў Мікалай Уладзіміравіч}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer5633453/ Виноградов Николай Влвдимирович // Портал «Память народа»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211206022448/https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_uchet_officer5633453/ |date=6 снежня 2021 }} {{ref-ru}} * [https://1418museum.ru/heroes/25328332/ Музейный комплекс «Дорога памяти»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211206022450/https://1418museum.ru/heroes/25328332/ |date=6 снежня 2021 }} {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Вінаградаў Мікалай Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Медыкі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ленінградскай вобласці]] [[Катэгорыя:Псіхіятры Беларусі]] [[Катэгорыя:Псіхіятры СССР]] [[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы навукі Беларускай ССР]] mz6l98igp5w99j817j6i0z9e5ktbzuf 0 188458 5202598 4557579 2026-09-20T10:38:06Z JerzyKundrat 174 5202598 wikitext text/x-wiki '''Беларусы Фінляндыі''' — [[беларусы|беларуская]] дыяспара ў [[Фінляндыя|Фінляндыі]]. Беларуская прысутнасць у Фінляндыі вядома з часоў [[Вялікае Княства Фінляндскае|знаходжання]] яе ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Выхадцы з Беларусі працавалі на адыходніцтве, служылі ў раскватараваных там гарнізонах царскай арміі, на караблях і базах [[Балтыйскі флот ВМФ Расіі|Балтыйскага флоту]], удзельнічалі ў [[Свеаборгскае паўстанне|Свеаборгскім паўстанні]]. У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] гарнізон [[Свеаборгская крэпасць|Свеаборгскай крэпасці]] ўзначальваў з 1915 года беларус генерал-маёр [[Канстанцін Аляксееўскі]]. Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] ў Хельсінкі і іншых мястэчках ствараліся беларускія нацыянальныя арганізацыі. У склад абласнога камітэта арміі, флоту і рабочых (існаваў да 1918 года) уваходзіў матрос В.Муха, які ў чэрвені 1917 года заснаваў арганізацыю «Маракоў-беларусаў Балтыйскага флоту» (больш за 800 матросаў беларускага паходжання). На 3-м З'ездзе Беларускай сацыялістычнай грамады (Мінск) яе гельсінгфорскую арганізацыю (200 чалавек) прадстаўляў Муха. Прадстаўнікі Гельсінгфорскага флоцкага гарнізона прысутнічалі на 2-й сесіі Цэнтральнай рады беларускіх арганізацый у Мінску ў кастрычніку 1917 года. У [[XXI стагоддзе|XXI стагоддзі]] беларускі асяродак ў Фінляндыі прадстаўляе [[Якуб Лапатка]]. {{Няма крыніц}} == Гл. таксама == * [[Беларуска-фінляндскія адносіны]] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Беларуская дыяспара}} [[Катэгорыя:Народы Фінляндыі]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара|Фінляндыя]] 08wrf2d9qh9ydqf3dmw6v3qwcafw5zz 0 189050 5202514 4441560 2026-09-19T21:53:24Z Bk1949 50943 5202514 wikitext text/x-wiki '''Несцерка''' — беларускі фальклорны герой. * [[Несцерка (аперэта)|Несцерка]], аперэта [[Рыгор Фёдаравіч Сурус|Р. Суруса]] * [[Несцерка, мультфільм]] * [[Несцерка (персанаж казак і легенд)| Несцерка, персанаж беларускіх казак і легенд]]. * [[Несцерка (п’еса)|Несцерка, п'еса]] * [[Несцерка (фільм)|Несцерка, фільм]] * [[Прыгоды Несцеркі]], мультфільм {{неадназначнасць}} 68jgi4w720f81dgx6ker1jtdzi03bk7 5202515 5202514 2026-09-19T21:56:21Z Bk1949 50943 5202515 wikitext text/x-wiki '''Несцерка''' — беларускі фальклорны герой. * [[Несцерка (аперэта)|Несцерка]], аперэта [[Рыгор Фёдаравіч Сурус|Р. Суруса]] * [[Несцерка, мультфільм]] * [[Несцерка (персанаж казак і легенд)| Несцерка, персанаж беларускіх казак і легенд]] * [[Несцерка (п’еса)|Несцерка, п'еса]] * [[Несцерка (фільм)|Несцерка, фільм]] * [[Прыгоды Несцеркі]], мультфільм {{неадназначнасць}} 2zmcdepo8yc8elf7fo67tkq22tnv4b7 0 190033 5202607 4823219 2026-09-20T10:52:29Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5202607 wikitext text/x-wiki [[Файл:Memorial plaque to the Office of the Military-Diplomatic Mission of the Belarusian People's Republic in Tallinn, Estonia.jpg|thumb|Мемарыяльная дошка офісу [[Вайскова-дыпламатычная місія БНР у Латвіі і Эстоніі|вайскова-дыпламатычнай місіі Беларускай Народнай Рэспублікі]] ў Таліне]] '''Беларусы Эстоніі''' — [[беларусы|беларуская]] дыяспара [[Эстонія|Эстоніі]]. На 2014 год сваю дзейнасць ажыццяўлялі наступныя беларускія арганізацыі: * Беларускае таварыства культуры «Лёс» (у [[Талін]]е), пры якім працуе фальклорны ансамбль; * Беларускае культурнае таварыства «Ялінка» ў [[Маарду]], пры якім існуе вакальная група; * Беларускае культурнае таварыства «Сябры» (створаны ансамбль беларускай песні) — у [[Нарва|Нарве]]; * Беларуска-эстонскае культурна-асветніцкае таварыства «Спадчына» — у [[Нарва|Нарве]]; * Беларускае культурнае таварыства «Лад» у [[Пярну]] (існуе газета «Панарама», а таксама яе блог у інтэрнэце, дзе публікуюцца тэксты); * аб’яднанне беларусаў «Крыніца» у [[Сілламяэ]], дзе працуе фальклорны ансамбль. У горадзе [[Йыхві]] працягвае існаваць [[Беларуска-эстонскае згуртаванне|БЭЗ]]. 6 студзеня 2014 г. у Інстытуце культуры Беларусі адбылася сустрэча з намеснікам старшыні аб’яднання беларусаў «Сябры» (горад [[Нарва]]). У Эстоніі жыве беларускі пісьменнік Уладзімір Дзехцярук, аўтар кнігі вершаў і апавяданняў «Сярод белых эстонскіх начэй». У Таліне працуе Нядзельная школа імя У.Караткевіча. На Радыё-4 нерэгулярна выходзіць радыёперадача ([[падкастынг|падкаст]]) на беларускай мове «Бацькаўшчына». Першы выпуск быў у 2011 годзе, апошнія вясной 2024 года, вядучая Яраслава Рахманава<ref>[https://r4.err.ee/1609305467]</ref>. У 2020 годзе новая хваля беларусаў у Эстоніі заснавала арганізацыю «Беларускі Дом» (з цэнтрам у Таліне і філіялам у Тарту), дзейнасць якой накіравана на дапамогу пацярпелым ад рэпрэсій з боку ўладаў Рэспублікі Беларусь, садзейнічанне ў працаўладкаванні і атрыманні адукацыі ў Эстоніі, інфармаванне эстонскага грамадства аб актуальных падзеях палітычнага, эканамічнага і сацыяльнага становішча Беларусі, прасоўванне беларускай культуры і мовы. == Гісторыя == У 1898—1899 гадах у [[Тартускі ўніверсітэт|Тартускім універсітэце]] вучыўся дзеяч рэвалюцыйнага руху [[Пётр Карповіч]], адзін з кіраўнікоў баявой арганізацыі эсэраў, а ў 1911-м установу закончыў гісторык і грамадскі дзеяч [[Усевалад Ігнатоўскі]]. У Эстоніі жыў нашанівец [[Аляхновіч-Чэркас]]. У 1917 годзе ў Таліне ў сям’і беларусаў нарадзіўся паэт [[Пімен Панчанка]]. А ў другой палове 1940-х гадоў на эстонскім сланцахімічным камбінаце працаваў пісьменнік [[Ян Скрыган]] (вызвалены пасля першага зняволення, ён не мог жыць у Беларусі). У 1998-м у горадзе Ківіылі яму ўсталяваны помнік. Паводле дадзеных перапісу 1989 года, колькасць нашых суайчыннікаў у рэспубліцы дасягала 28 тысяч. У тым жа годзе ў горадзе Йыхві пачало дзейнічаць «[[Беларуска-эстонскае згуртаванне]]», якое імкнулася кансалідаваць беларусаў. Пачатак 1990-х гадоў становіцца пікам актыўнасці дыяспары. У 1993-м пачаў выдавацца беларускі гістарычны часопіс «Грунвальд». У 1994-м у Таліне заснаваны Беларускі культурны цэнтр «Бацькаўшчына». Падобныя суполкі ўзніклі і ў іншых гарадах Эстоніі. == Літаратура == * Eesti Rahvastiku Lillepärjas == Спасылкі == * [https://valgevenemaja.ee/by/ Сайт «Беларускага Дому» ў Эстоніі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210724142800/https://valgevenemaja.ee/by/ |date=24 ліпеня 2021 }} * [http://martsinovich.of.by/archives/665 БЕЛАРУСКАЯ ЭСТОНІЯ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230512221459/http://martsinovich.of.by/archives/665 |date=12 мая 2023 }} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Беларуская дыяспара}} [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара|Эстонія]] [[Катэгорыя:Народы Эстоніі]] 2d4v4h9bmi1rff6bs4zoophzy97j6xu 0 192048 5202560 5069635 2026-09-20T06:33:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202560 wikitext text/x-wiki {{Газета |назва = Навіны грозные а жалостлівые... |арыгінальная назва = |выява = |подпіс = |тып = |фармат = |заснаванне = 1563 |спыненне публікацый = 1563 |цана = |уладальнікі = |выдавец = [[Нясвіжская друкарня (XVI стагоддзе)|Нясвіжская друкарня]] |рэдактар = |галоўны рэдактар = |штат = |палітычна = |мова = [[Старабеларуская мова|старабеларуская]] |перыядычнасць = |аб'ём = |тыраж = невядомы |галоўны офіс = |ISSN = |вэб-сайт = }} '''«Навіны грозные а жалостлівые о нападе княжаті Московского Івана на землю русску, которі то князь паленьнем, тыранством, мордованьнем мест, замков добываньнем веліку і знаменіту шкоду вчыняет. 3 доданьнем релацый Его Мілості Гетмана ВКЛ княжаті Радзівілла о поражцы места Полоцкого, 1562»''' ― першая беларуская [[газета]], першая газета [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]; прысвечана трагедыйным падзеям у [[Полацк]]у ў [[1563]] годзе. == Перадгісторыя выдання == [[File:Polock 1563.jpg|thumb|Аблога Полацка ў 1563 годзе, гравюра з [[Горад Аўгсбург|Аўгсбургскага]] «лятучага лістка».]] У ходзе [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] маскоўскія войскі [[Іван IV Грозны|Івана IV]] 15 лютага 1563 пасля [[Аблога Полацка (1563)|аблогі]] захапілі горад Вялікага Княства Літоўскага Полацк. Купецкія дамы былі разрабаваны; як паведамляюць [[Пскоўскі летапіс]] і польскі гісторык [[Мацей Стрыйкоўскі]], полацкім [[Яўрэі|юдэям]] пад страхам смерці было загадана [[Хрышчэнне|хрысціцца]], хто працівіўся ― тапілі ў [[Заходняя Дзвіна|Заходняй Дзвіне]]<ref name="«ПЛ-567»">Пскоўскі летапісны звод 1567/ПЛ, вып. 2, С. 243—244.</ref>. Некаторыя крыніцы кажуць аб забойстве татарамі з маскоўскага войска полацкіх каталіцкіх манахаў<ref>{{кніга|загаловак=Klasztory bernardyńskie w Polsce w jej granicach historycznych|адказны=pr. zb. pod red. H. Wyczawskiego|выдавецтва=Kalwaria Zebrzydowska|год=1985|старонкі=619-631}}</ref>. Частку каталікоў прадалі ў рабства мусульманам<ref>Ліцкевіч А. У. Літвін Хаджы Хасроў з Полацка ― персідскі дыпламат XVI стагоддзя / / Спадчына, 2006, № 2. С. 68-80.</ref><ref>Генрых Штаден. Запіскі аб Масковіі: У 2-х тт. ― М.:Старажытнасховішча, 2008. Т. 1 Публікацыя; ― М.: Старажытнасховішча, 2009. Т. 2: Артыкулы і каментары.</ref>. Некаторыя гістарычныя крыніцы, зрэшты, гэтыя звесткі лічаць несапраўднымі. Нямецкіх наймітаў рускія не кранулі, некаторыя з іх нават уступілі ў рускае войска<ref>{{кніга|аўтар=Starchevki AV|загаловак=Historiae Ruthenicae Scriptores exteri XVI saeculi|выдавецтва=Berolini : Formis F. Reichardtianis|год=1841|том=I|старонкі=16, 116}}</ref>. Весткі аб падзеях у Полацку прыйшлі ў [[Нясвіж]], дзе ў 1562 годзе пад заступніцтвам [[Мікалай Радзівіл Чорны|Мікалая Радзівіла Чорнага]] ўжо дзейнічалі кіраваныя [[Мацей Кавячынскі|Мацеем Кавячынскім]] і [[Лаўрэнцій Крышкоўскі|Лаўрынціем Крышкоўскім]] друкарня і паперня, якія выпусцілі за 1562—1571 гады шэраг выдатных кніг: «Нясвіжскі песеннік» з 40 псальмамі і 110 песнямі, «Катэхізіс» і «Пра апраўданне грэшнага чалавека перад Богам» на [[Старабеларуская мова|старабеларускай мове]], тут [[Астафій Багданавіч Валовіч|Астафей Валовіч]] выдаў на старабеларускай мове частку [[Евангелле|Евангелля]], [[Сымон Будны]] ― для кальвінісцкіх абшчын [[Біблія|Біблію]] і [[Новы Запавет]] з рэлігійна-філасофскімі каментарамі<ref>{{cite web|url=http://www.istmira.com/desyat-vekov-belorusskoj-istorii/703-symon-budnyj-nachinaet-knigoizdatelskuyu.html|title=Книгоиздательская деятельность Сымона Будного|publisher=Публичная историческая библиотека|accessdate=2013-05-11|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Ge1YpDHx?url=http://www.istmira.com/desyat-vekov-belorusskoj-istorii/703-symon-budnyj-nachinaet-knigoizdatelskuyu.html|archivedate=15 мая 2013|url-status=live}}</ref>. У нясвіжскай друкарні пачаў выдавецкую працу [[Васіль Цяпінскі]], ён пераклаў Евангелле на старабеларускую мову<ref>{{артыкул|аўтар=Лабынцев Ю. А.|загаловак=Апісанне выданняў нясвіжскай друкарні і друкарні Васіля Цяпінскага|спасылка=http://knigi.tr200.net/v.php?id=1740975|выданне=Описание старопечатных изданий кирилловского шрифта|месца=М.|выдавецтва=Дзяржаўная бібліятэка СССР ім. У. І. Леніна|год=1985|выпуск=15}}</ref><ref>{{cite web|url=http://edu.gov.by/main.aspx?guid=29055|title=Становление книгоиздания на территории Беларуси|publisher=Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь|accessdate=2013-05-10|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Ge1WBRCH?url=http://edu.gov.by/main.aspx?guid=29055|archivedate=15 мая 2013|url-status=live}}</ref>. Невядома, у каго ў Нясвіжы ўзнікла ідэя аб выпуску навін з Полацка. Магчыма, гэта быў сам Мікалай Радзівіл Чорны, ― ва ўсякім выпадку, без яго згоды гэта наўрад ці б адбылося. == Першая газета Вялікага Княства Літоўскага == У энцыклапедыях першай беларускай газетай звычайна называецца «[[Gazeta Grodzieńska (1776)]]» («Гродзенская газета», 1776—1783), але гэта няправільна<ref>{{артыкул|загаловак=Gazeta Grodzieńska|выданне=Белорусская СССР. Краткая энциклопедия.|месца=Мн.|выдавецтва=БСЭ|год=1980|том=3|старонкі=152}}</ref><ref>Jerzy Łojek. «Gazeta Grodzieńska» 1776—1783. W., Zakład Narodowy im. Ossolińskich. 1966</ref>. Нават калі вызначаць газету як першае перыядычнае беларускае выданне, то ім з’яўляецца «Нясвіжская газета» (1707), другой жа перыядычнай газетай была «Gazeta literacka Wileńska» ― з 1760<ref>{{артыкул|аўтар=Дарашчонак П. Л.|загаловак=Ля вытокаў беларускай журналістыкі|спасылка=http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/49536/1/%D0%93%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F%20%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%202013.pdf|выданне=Гісторыя журналістыкі: урокі мінулага і сучасныя СМІ: Матэрыялы міжнароднай навукова-практычнай канф., 19-20|месца=Мн.|выдавецтва=выд. цэнтар БДУ|год=2013|archive-date=2 мая 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180502200913/http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/49536/1/%d0%93%d1%96%d1%81%d1%82%d0%be%d1%80%d1%8b%d1%8f%20%d0%b6%d1%83%d1%80%d0%bd%202013.pdf}}</ref>. У Вялікім Княстве Літоўскім часам пачынаюць выходзіць газеты-аднадзёнкі, прысвечаныя якім-небудзь значным грамадскім падзеям: «Новіна іста а правдіва…» (1571), «Эдыкт з замку Полацкага» (1597), «Новіны аб узятыі Смаленска …» (1610), «Новіны аб шчаслівом поступаньні на царства Маскоўскае Найясьнейшаго Владыслава, Караля Польскага, 1617»<ref>{{кніга|аўтар=Говін С. В.|загаловак=Гісторыя беларускай журналістыкі (1563-1917 гг.). Вучэбна-метадычны комплекс|спасылка=http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/18225/1/%D0%93%D0%9E%D0%92%D0%98%D0%9D%20%D0%92%D0%9C%D0%9A.pdf|месца=Мн.|выдавецтва=БДУ|год=2003|старонак=99|isbn=985-445-930-6|archive-date=22 снежня 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181222121655/http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/18225/1/%D0%93%D0%9E%D0%92%D0%98%D0%9D%20%D0%92%D0%9C%D0%9A.pdf}}</ref>. Першай аднаразовай газетай стала нясвіжская ― «Навіны грозные а жалостлівые о нападе княжаті Московского Івана на землю русску, которі то князь паленьнем, тыранством, мордованьнем мест, замков добываньнем веліку і знаменіту шкоду вчыняет. 3 доданьнем релацый Его Мілості Гетмана ВКЛ княжаті Радзівілла о поражцы места Полоцкого, 1562». Газета знойдзена ў архівах [[Оксфардскі ўніверсітэт|Оксфардскага ўніверсітэта]]. Згадваючы пра яе ў гісторыі беларускай журналістыкі, гісторыкі спасылаюцца ў асноўным на публікацыю Рыгора Максімовіча ([[Вітаўт Тумаш|Вітаўта Тумаша]]) у [[Мюнхен]]у ([[1966]]), якую пазней перадрукавалі ў [[Мінск]]у ([[1994]])<ref>{{артыкул|аўтар=Рыгор Максімовіч.|загаловак=Навіны Грозныя ў 1563|выданне= Запісы Беларускага інстытуту навукі і мастацтва|месца=Мюнхен|год=1966|нумар=4(10)|старонкі=247-250}}</ref><ref>Р. Максімовіч. «Навіны грозныя …». Ды гісторыі зачаткаў беларускіх газетных выданняў // Спадчына. — Мн., 1994, № 3. С. 74 </ref>. Іншыя беларускія даследчыкі гэтай газеты не бачылі. Газета распавядае пра ''«поражцы месцы Полацка»'', памылкова называючы дату ― 1562. Захоп Полацка рускімі войскамі быў 13 лютага 1563 года. Верагодна, гэта памылка друку ― або ў газеце ці ў Р. Максімовіча. Выдадзена на старабеларускай мове, уяўляе сабой старонку памерам у разварот сучаснага школьнага сшытка. Наклад невядомы<ref>{{cite web|url=http://elib.bsu.by/handle/123456789/49098|title=«Навіны ...» ад Ф. Скарыны (сацыяльна-палітычныя умовы стварэння першай беларускай газеты)|author=Алег Слука.|publisher=Электронная бібліятэка Беларускага дзяржаўнага універсітэта|accessdate=2014/01/06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140106154645/http://elib.bsu.by/handle/123456789/49098|archivedate=6 студзеня 2014|url-status=dead}}</ref>. == Зноскі == {{reflist|2}} == Літаратура == * ''Филюшкин А. И.'' Причины «Полоцкого взятия» 1563 г. Глазами современников и потомков // Вестник Санкт-Петербургского университета. Серия 2: История. 2005. Вып. 3. С. 20-31. * ''[[Алег Слука|Слука А. Г]].'' Беларуская журналістыка. — Мн.: БДУ, 2011. * ''R. Maksimowich.'' Biełaruskija drukarni XVI st. // Litva, № 3. ― Čykaha, studzień-lipień 1969, s. 266. * ''Ryszard Mienicki.'' Egzulanci Poloccy (1563—1580 г.). // Ateneum Wileńskie, Rocznik IX. ― Wilno, 1934. [[Катэгорыя:Газеты Беларусі]] [[Катэгорыя:Культура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Старабеларуская мова]] [[Катэгорыя:Нясвіж]] [[Катэгорыя:Гісторыя Полацка]] [[Катэгорыя:1563 год у Еўропе]] [[Катэгорыя:XVI стагоддзе ў Беларусі]] haxkq5f0qiouxrqbubrfq8vvh1j2rsh 100 193297 5202372 5202101 2026-09-19T15:51:16Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5202372 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Leopardus tilcayo|2026-09-18T23:48:18Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Адалескарый|2026-09-18T08:06:57Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Сяргей Іванавіч Агнёў|2026-09-18T06:57:17Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Агароднінныя культуры|2026-09-18T05:42:58Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Арахнаідыт|2026-09-17T08:22:57Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Апафіты|2026-09-16T10:18:56Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Падкоўванне|2026-09-16T08:36:33Z|Ciepiersia}} {{Новы артыкул|Абрастанні|2026-09-14T08:17:12Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Абіятычныя фактары|2026-09-14T05:43:03Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Арэхатворка дубовая звычайная|2026-09-13T11:52:26Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Гісторыя алфавіта|2026-09-11T19:34:07Z|АлесьНавіцкі90}} {{Новы артыкул|Альхаміяда|2026-09-11T11:38:18Z|АлесьНавіцкі90}} {{Новы артыкул|Фуро|2026-09-10T16:02:00Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Гарбата кітайская|2026-09-10T12:50:59Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Томас Алан|2026-09-09T11:33:43Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Амафіла пясчаная|2026-09-09T10:36:10Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Рыючыя восы|2026-09-09T10:04:05Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Артрыт|2026-09-09T07:57:04Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Пралін|2026-09-09T07:25:15Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Арніцін|2026-09-09T07:17:59Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> iacioztkt5qh2bjuojkvk3y19e9k0b5 100 193441 5202370 5202098 2026-09-19T15:50:35Z NirvanaBot 40832 +3 новых 5202370 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Беларуская каваная дзвярная фурнітура|2026-09-19T12:30:37Z|Ciepiersia}} {{Новы артыкул|Царква Святой Ефрасінні Полацкай (Таронта)|2026-09-19T11:44:52Z|Rommmmmka}} {{Новы артыкул|Касцёл Святога Яна Хрысціцеля (Свіслач, Асіповіцкі раён)|2026-09-18T08:32:50Z|BasiliusNorr}} {{Новы артыкул|Роберт Адам|2026-09-18T08:27:55Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Магнус Інфлянцкі|2026-09-18T07:48:22Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Засаўка|2026-09-17T17:23:04Z|Ciepiersia}} {{Новы артыкул|Завеса|2026-09-17T15:28:37Z|Ciepiersia}} {{Новы артыкул|Эркі Хутунен|2026-09-17T13:04:24Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Міжнародны аэрапорт імя Джэксана|2026-09-17T12:23:54Z|Maksonkaa}} {{Новы артыкул|Авеню|2026-09-17T10:51:36Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Жаночы грэка-каталіцкі манастыр (Мінск)|2026-09-15T14:42:27Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Свята-Увядзенскі манастыр (Полацк)|2026-09-15T14:26:18Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Барысаглебскі манастыр (Полацк, БГКЦ)|2026-09-15T14:16:35Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Павел Васілевіч Абросімаў|2026-09-15T05:46:36Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Інжынерны завулак (Мінск)|2026-09-14T16:57:29Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Іахім III Фрыдрых|2026-09-14T14:21:30Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Рыгор Агабабян|2026-09-14T10:27:51Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Харэн Абрамян|2026-09-14T08:07:56Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Прамысловы завулак (Мінск)|2026-09-13T14:56:22Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Прамысловая вуліца (Мінск)|2026-09-13T10:45:58Z|Андрэй 2403 Б}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 55855gakhqfmp1y50qzw7fbbci4a77q 0 196236 5202529 4556032 2026-09-19T22:48:10Z АлесьНавіцкі90 162483 Істотна пашыраю, абнаўляю артыкул. 5202529 wikitext text/x-wiki [[Файл:Russian Australian immigrants.jpg|thumb|Сем'і Байц і Грасоўскіх, якія пераехалі ў [[Мельбурн]] з [[Мінск]]а ў 1915 годзе. У тагачасных дакументах выхадцаў з беларускіх зямель часта рэгістравалі паводле грамадзянства Расійскай імперыі.]] '''Беларусы Аўстраліі''' — супольнасць [[беларусы|беларусаў]] у [[Аўстралія|Аўстраліі]], якая ўключае як мігрантаў з беларускіх зямель і Рэспублікі Беларусь, так і грамадзян Аўстраліі беларускага паходжання. Арганізаванае беларускае жыццё ў краіне сфарміравалася пераважна пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], калі ў Аўстралію ў межах праграм перасялення [[Перамешчаная асоба|перамешчаных асоб]] прыбылі беларусы з лагераў у Германіі, Аўстрыі і іншых краінах Еўропы. Асноўныя беларускія асяродкі ўзніклі ў [[Сідней|Сіднеі]], [[Мельбурн]]е, [[Адэлаіда|Адэлаідзе]] і [[Перт (Аўстралія)|Перце]].<ref name="SAHistory">{{cite web |url=https://sahistoryhub.history.sa.gov.au/subjects/belarusians-in-south-australia/ |title=Belarusians in South Australia |publisher=History Trust of South Australia |website=SA History Hub |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> У другой палове XX стагоддзя ў Аўстраліі дзейнічалі беларускія грамадскія, царкоўныя, ветэранскія, жаночыя, моладзевыя і культурныя арганізацыі, выдаваліся беларускія газеты і часопісы, працавалі школы, хоры і радыёперадачы. У 1977 годзе была створана [[Федэральная рада беларускіх арганізацый у Аўстраліі]], якая каардынавала дзейнасць розных беларускіх асяродкаў краіны.<ref name="KavaleuskiOrgs">{{cite web |url=https://www.geocities.ws/viktor_au/bel/orgs_eng.html |title=Belarusian organisations in Australia |author=Viktor Kovalevski |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> == Гісторыя == === Раннія перасяленцы === Асобныя выхадцы з беларускіх зямель з'яўляліся ў Аўстраліі яшчэ ў XIX — пачатку XX стагоддзя, аднак да ўзнікнення беларускай нацыянальнай дзяржаўнасці яны ў афіцыйных крыніцах звычайна не фіксаваліся як беларусы. Праваслаўных выхадцаў з беларускіх губерняў Расійскай імперыі маглі запісваць як рускіх, каталікоў — як палякаў, а яўрэяў — паводле веравызнання або краіны грамадзянства. Адным з дакументальна засведчаных прыкладаў з'яўляецца пераезд у Мельбурн у студзені 1915 года сем'яў Байц і Грасоўскіх з Мінска. Яны прыбылі ў Аўстралію праз Афрыку і ў тым жа годзе заснавалі сумеснае прадпрыемства па вытворчасці скураных вырабаў; пазней з яго развілася абутковая кампанія ''Grosby''.<ref name="MuseumsVictoria">{{cite web |url=https://collections.museumsvictoria.com.au/items/1689355 |title=Baitz & Grosovsky Families Having a Picnic in the Park, 1915–1916 |publisher=Museums Victoria |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> Да Аўстраліі да Першай сусветнай вайны траплялі таксама выхадцы з Мінскай, Віленскай, Гродзенскай і іншых губерняў, аднак вызначыць іх этнічную самаідэнтыфікацыю па іміграцыйных дакументах часта немагчыма. === Міжваенная міграцыя === У 1920—1930-я гады ў Аўстралію прыязджалі асобныя выхадцы з [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якая ў той час уваходзіла ў склад Польшчы, а таксама з БССР. Частка з іх рэгістравалася як грамадзяне Польшчы або СССР, таму колькасць беларусаў у гэтай хвалі дакладна невядомая. Асобную групу складалі яўрэйскія выхадцы з беларускіх гарадоў і мястэчак, якія эмігравалі ў Аўстралію з тэрыторый Расійскай імперыі і пазней Польшчы. == Пасляваенная хваля == === Перамешчаныя асобы === {{Асноўны артыкул|Перамешчаная асоба}} {{Гл. таксама|Беларускія лагеры для перамешчаных асоб}} [[Файл:Australia – Land of Tomorrow poster.jpg|thumb|Аўстралійскі дзяржаўны плакат 1949—1951 гадоў, прызначаны для мігрантаў і перамешчаных асоб у еўрапейскіх лагерах і аўстралійскіх прыёмных цэнтрах]] Найбольш значная хваля беларускай іміграцыі пачалася пасля Другой сусветнай вайны. Беларусы прыбывалі ў Аўстралію пераважна з лагераў [[Міжнародная арганізацыя па справах бежанцаў|Міжнароднай арганізацыі па справах бежанцаў]] у заходніх акупацыйных зонах Германіі і Аўстрыі. Сярод іх былі былыя прымусовыя рабочыя, ваеннапалонныя, бежанцы, людзі, якія пакінулі Беларусь у 1943—1944 гадах, і іншыя перамешчаныя асобы.<ref name="SAHistory"/> У гістарычнай літаратуры і публікацыях беларускай дыяспары колькасць беларусаў, якія перасяліліся ў Аўстралію ў канцы 1940-х — пачатку 1950-х гадоў, ацэньваецца прыкладна ў 3000 чалавек. Дакладны падлік ускладняецца тым, што частка беларусаў у лагерах і іміграцыйных дакументах рэгістравалася як палякі, рускія, савецкія грамадзяне або прадстаўнікі іншых нацыянальнасцей.<ref>{{cite book |last=Кавалеўскі |first=Віктар |title=Беларусы Аўстраліі: А хто там ідзе? |year=2008 |language=be }}</ref><ref name="SAHistory"/> У цэлым Аўстралія была адной з галоўных краін перасялення пасляваенных DP: у 1947—1951 гадах [[Міжнародная арганізацыя па справах бежанцаў]] перасяліла сюды 182 159 бежанцаў і перамешчаных асоб.<ref>{{cite web |url=https://www.unhcr.org/sites/default/files/legacy-pdf/4e1ee76e0.pdf |title=Yearbook of the United Nations, 1952 |publisher=United Nations |year=1953 |page=492 |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> [[Файл:Soccer-match-Bonegilla-Migrant-Reception-Centre.jpg|thumb|Мігранты ў [[Банегіла|прыёмным цэнтры Банегіла]], 1952 год. Праз Банегілу праходзілі і беларусы, якія прыбывалі ў Аўстралію як перамешчаныя асобы]] Першых мігрантаў размяшчалі ў дзяржаўных прыёмных цэнтрах. Беларусы праходзілі, у прыватнасці, праз [[Банегіла|Міграцыйны прыёмны і навучальны цэнтр Банегіла]] ў штаце [[Вікторыя (штат)|Вікторыя]], Батэрст у [[Новы Паўднёвы Уэльс|Новым Паўднёвым Уэльсе]], Вудсайд у Паўднёвай Аўстраліі і лагер Грэта каля Мэйтленда.<ref name="SAHistory"/> У 1947—1948 гадах Аўстралія першапачаткова прымала пераважна адзінокіх працаздольных мігрантаў, а з 1949 года — таксама сем'і. У абмен на аплату пераезду DP абавязваліся адпрацаваць два гады на працах, вызначаных урадам. Мужчыны працавалі ў прамысловасці, на чыгунках, у сельскай і лясной гаспадарцы, жанчыны — у шпіталях і хатняй службе.<ref name="SAHistory"/> У Паўднёвай Аўстраліі беларусы працавалі, сярод іншага, на перабудове чыгуначных шляхоў каля Тайлем-Бенда, у кампаніі [[BHP]], у рэгіёне Рыверленд, а таксама на заводах ''Chrysler'' і ''General Motors Holden'' у Адэлаідзе. Частка мігрантаў з вышэйшай адукацыяй была вымушана паўторна вучыцца ў Аўстраліі, паколькі іх еўрапейскія дыпломы не прызнаваліся.<ref name="SAHistory"/> === Алесь Салавей === Адным з прадстаўнікоў пасляваеннай беларускай хвалі быў паэт [[Алесь Салавей]]. У 1949 годзе ён разам з сям'ёй пераехаў у Аўстралію з лагера перамешчаных асоб у Зальцбургу. Спачатку жыў у Адэлаідзе і ўдзельнічаў у арганізацыйным сходзе мясцовых беларусаў у лютым 1950 года, пазней пераехаў у Мельбурн.<ref name="Salavej">{{cite web |url=https://pismienstva.viedy.be/%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%8C_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%B9 |title=Алесь Салавей |website=Беларускае пісьменства |language=be |access-date=2026-09-20 }}</ref> У Мельбурне Салавей быў сябрам Згуртавання беларусаў у Вікторыі, займаўся культурнай дзейнасцю і ў 1976—1977 гадах супрацоўнічаў з беларускай секцыяй радыё 3ZZ. У Аўстраліі ён працягваў літаратурную працу; пасмяротны збор твораў ''Нятускная краса'' быў выдадзены ў 1982 годзе ў Нью-Ёрку і Мельбурне.<ref name="Salavej"/> == Асноўныя асяродкі == === Сідней і Новы Паўднёвы Уэльс === Адным з першых цэнтраў арганізаванага беларускага жыцця стаў [[Сідней]]. Каля 1950 года тут было створана Беларускае аб'яднанне ў Аўстраліі. Унутраныя рознагалоссі прывялі да ўзнікнення ў пачатку 1950-х гадоў асобнага Беларускага аб'яднання ў Новым Паўднёвым Уэльсе, якое дзейнічала да канца 1960-х гадоў.<ref name="KavaleuskiOrgs"/> У 1955 годзе ў Сіднеі было створана Беларускае незалежнае аб'яднанне ў Новым Паўднёвым Уэльсе. Яно займалася грамадскай і культурнай дзейнасцю і падтрымала стварэнне беларускай радыёперадачы ў Сіднеі.<ref name="KavaleuskiOrgs"/> У горадзе дзейнічалі таксама жаночыя і царкоўныя ініцыятывы, ладзіліся нацыянальныя святкаванні, канцэрты і сустрэчы беларусаў. === Мельбурн і Вікторыя === У [[Мельбурн]]е ў 1950-я гады сфарміравалася адна з найбольш актыўных беларускіх супольнасцей. Тут дзейнічалі Згуртаванне беларусаў у Вікторыі, беларускія скаўцкія групы, жаночы камітэт, школа і культурныя ініцыятывы.<ref name="KavaleuskiProjects">{{cite web |url=https://www.geocities.ws/viktor_au/bel/work_eng.html |title=Belarusian organisations and projects in Australia |author=Viktor Kovalevski |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> У 1953 годзе ў Мельбурне была арганізавана беларуская скаўцкая група «Усяслаў Чарадзей». Беларуская школа працавала з сярэдзіны 1950-х гадоў. У 1972 годзе супольнасць набыла Беларускі дом, які выкарыстоўваўся як грамадскі і культурны цэнтр да яго продажу ў 1997 годзе.<ref name="KavaleuskiProjects"/> Мельбурн быў таксама адным з цэнтраў беларускага друку. У 1950-я гады тут выдаваліся часопіс ''Лучнік'', газета ''На варце'', сатырычнае выданне ''Ёрш'' і іншыя матэрыялы.<ref name="KavaleuskiPrint">{{cite web |url=https://www.geocities.ws/viktor_au/bel/publ_eng.html |title=Belarusian publications in Australia |author=Viktor Kovalevski |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> === Адэлаіда і Паўднёвая Аўстралія === У Паўднёвай Аўстраліі пасля вайны пасялілася каля 100 беларускіх сем'яў. Першыя арганізаваныя сустрэчы адбываліся яшчэ ў канцы 1940-х гадоў у міграцыйным цэнтры Вудсайд.<ref name="SAHistory"/> Беларускі праваслаўны святар Міхал Шчурко праводзіў там набажэнствы для перамешчаных асоб. У студзені 1950 года ён разам з іншымі беларусамі пачаў арганізоўваць беларускі праваслаўны прыход у Адэлаідзе. Да канца таго ж года дзейнічаў прыход Святых Пятра і Паўла.<ref name="SAHistory"/> 25 сакавіка 1951 года ў Адэлаідзе ўпершыню адзначылі гадавіну абвяшчэння [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У 1952 годзе прыход налічваў каля 50 чалавек, а ў 1953 годзе пры ім была створана нядзельная школа, дзе дзяцей вучылі беларускай мове, гісторыі, геаграфіі, культуры і праваслаўнай рэлігіі.<ref name="SAHistory"/> У 1958 годзе беларусы набылі зямлю для ўласнай царквы. [[Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква|Беларуская аўтакефальная праваслаўная]] царква Святых Пятра і Паўла была асвечана 29 снежня 1963 года. У 1999 годзе прыход пераехаў у новы комплекс на Торэнс-роўд у Кілкені.<ref name="SAHistory"/> У 1976 годзе побач з царквой быў пабудаваны беларускі грамадскі дом. У 1977 годзе [[Янка Ролсан]] заснаваў Беларускае аб'яднанне ў Паўднёвай Аўстраліі і стаў яго першым старшынёй. У 1981 годзе арганізацыя была афіцыйна зарэгістравана.<ref name="SAHistory"/> Беларуская царкоўная арганізацыя ў Паўднёвай Аўстраліі працягвала дзейнічаць і ў XXI стагоддзі. У 2023—2024 гадах урад штата Паўднёвая Аўстралія выдзеліў ''Belarusian Autocephalic Orthodox Church (South Australia) Incorporated'' грант на добраўпарадкаванне беларускага грамадскага дома.<ref>{{cite web |url=https://dpc.sa.gov.au/responsibilities/multicultural-affairs/grants/grant-recipients/recipients-expand-together-2023-24 |title=Recipients Expand Together 2023–24 |publisher=Government of South Australia |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> === Перт і Заходняя Аўстралія === У [[Перт (Аўстралія)|Перце]] ў 1951 годзе ўзнікла Беларускае аб'яднанне ветэранаў, якое дзейнічала да 1958 года. На яго аснове ў 1958 годзе было створана Беларускае аб'яднанне ў Заходняй Аўстраліі. Яго першым кіраўніком быў Міхал Мароз, пазней — Міхал Раецкі.<ref name="KavaleuskiOrgs"/> Пасляваенная беларуская супольнасць Заходняй Аўстраліі была меншая за мельбурнскую, сіднейскую і адэлаідскую, але ўдзельнічала ў агульнааўстралійскіх сустрэчах і дзейнасці Федэральнай рады. == Федэральная рада і сустрэчы беларусаў == {{Асноўны артыкул|Федэральная рада беларускіх арганізацый у Аўстраліі}} У сярэдзіне 1970-х гадоў беларускія арганізацыі розных штатаў пачалі рэгулярныя агульнааўстралійскія сустрэчы. Першая вядомая Сустрэча беларусаў Аўстраліі адбылася ў Мельбурне ў 1975 годзе; адным з гасцей быў літаратуразнавец [[Антон Адамовіч]].<ref name="KavaleuskiProjects"/> Другая Сустрэча адбылася 29 снежня 1977 — 2 студзеня 1978 года ў Сіднеі. У яе праграму ўваходзілі ўрачыстае адкрыццё і канцэрт, супольны адпачынак, нарада беларускіх арганізацый, навагодні баль, набажэнства і развітальны канцэрт. На гэтай сустрэчы была створана [[Федэральная рада беларускіх арганізацый у Аўстраліі]].<ref name="KavaleuskiProjects"/> Трэцюю Сустрэчу прымала Адэлаіда 5—9 студзеня 1979 года. Праграма ўключала навуковыя і арганізацыйныя нарады, калядную куццю, канцэрты спеўных і танцавальных груп. З ЗША ўдзельнічалі Ванда Махнач і Раіса Станкевіч; упершыню быў прадстаўлены дэлегат ад Заходняй Аўстраліі Аляксандр Мароз-старэйшы. На сустрэчы быў зацверджаны статут Федэральнай рады.<ref name="KavaleuskiProjects"/> Пятая сустрэча адбылася ў Сіднеі ў 1982 годзе і сабрала прадстаўнікоў 13 арганізацый. Шостая Сустрэча прайшла ў Адэлаідзе 5—9 студзеня 1985 года пад тэмай «Беларуская гістарычная спадчына». Старшынёй выканаўчага камітэта Федэральнай рады быў абраны [[Аўген Груша]].<ref name="KavaleuskiProjects"/> Наступныя сустрэчы адбываліся ў Мельбурне, Сіднеі і Адэлаідзе. Дзявятая прайшла ў Адэлаідзе ў 1991 годзе, дванаццатая — там жа ў 1997 годзе, трынаццатая — у Мельбурне ў 2001 годзе.<ref name="KavaleuskiProjects"/> Федэральная рада каардынавала кантакты паміж беларускімі арганізацыямі розных штатаў, арганізоўвала сустрэчы і агульнааўстралійскія культурныя праекты. Пасля [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы]] яна ўдзельнічала ў стварэнні Беларускага чарнобыльскага фонду ў Аўстраліі.<ref name="KavaleuskiOrgs"/> Арганізацыя актыўна дзейнічала прынамсі да канца 2000-х гадоў. У 2004 годзе яна працягвала выступаць ад імя беларускіх арганізацый Аўстраліі ў міжнароднай перапісцы.<ref>{{cite journal |title=Фэдэральная рада беларускіх арганізацый у Аўстраліі |journal=Ніва |issue=44 |year=2004 |url=https://niva.bialystok.pl/issue/2004/44/44_2004.pdf |language=be }}</ref> == Рэлігійнае жыццё == Найбольш арганізаванай канфесійнай структурай пасляваеннай беларускай дыяспары стала [[Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква]]. Беларускія прыходы і царкоўныя структуры дзейнічалі ў розных штатах, найбольш працягла — у Паўднёвай Аўстраліі. Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква ў Аўстраліі і замежжы была прызнана аўстралійскім заканадаўствам як рэлігійная дэнамінацыя, святары якой маглі афіцыйна рэгістраваць шлюбы.<ref>{{cite web |url=https://www.legislation.gov.au/F2007L03887/2018-05-31/2018-05-31/text/original/pdf |title=Marriage (Recognised Denominations) Proclamation 2007 |publisher=Australian Government |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> Акрамя праваслаўных, сярод беларускіх імігрантаў былі каталікі, пратэстанты і юдэі. Канфесійная структура пазнейшай міграцыі значна адрознівалася ад пасляваеннай. == Беларуская адукацыя і культура == У беларускіх асяродках Мельбурна, Сіднея і Адэлаіды дзейнічалі нядзельныя і грамадскія школы, дзе выкладаліся беларуская мова, гісторыя, геаграфія і культура. У Паўднёвай Аўстраліі нядзельная школа пры праваслаўным прыходзе была заснавана ў 1953 годзе.<ref name="SAHistory"/> У Мельбурне беларуская школа працавала з сярэдзіны 1950-х гадоў.<ref name="KavaleuskiProjects"/> Культурнае жыццё ўключала хоры, танцавальныя і тэатральныя групы, літаратурныя вечары, святкаванне [[Дзень Волі|25 сакавіка]], угодкаў [[Слуцкі збройны чын|Слуцкага збройнага чыну]], Купалля, Калядаў і іншых нацыянальных і рэлігійных дат. У Адэлаідзе з 1950-х гадоў дзейнічаў беларускі хор пры царкве Святых Пятра і Паўла. Беларуская супольнасць удзельнічала таксама ў міжнацыянальных выставах і культурных фестывалях Паўднёвай Аўстраліі.<ref name="SAHistory"/> == Друк і радыё == Беларусы Аўстраліі стварылі шэраг перыядычных і неперыядычных выданняў. Сярод іх: * ''Лучнік'' — выданне Беларускага аб'яднання ветэранаў у Аўстраліі, якое ў 1952—1958 гадах рэдагаваў Данат Яцкевіч; * ''На варце'' — выданне Беларускага вызвольнага фронту ў Мельбурне, 1955—1956; * ''Ёрш'' — сатырычнае выданне, частка выпускаў якога выходзіла дадаткам да ''На варце''; * ''Беларускі каляндар'' — выдаваўся ў Мельбурне; * бюлетэні Федэральнай рады беларускіх арганізацый у Аўстраліі ў 1980-я гады; * бюлетэнь Беларускага аб'яднання ў Паўднёвай Аўстраліі, які выходзіў з 1999 года; * ''Новае жыццё'' — зборнік матэрыялаў Беларускага гістарычнага таварыства ў Аўстраліі, выпускі якога выходзілі ў Адэлаідзе ў 2000-я гады.<ref name="KavaleuskiPrint"/> Беларускія радыёперадачы існавалі ў Сіднеі, Мельбурне і Адэлаідзе. У 1976—1977 гадах Алесь Салавей удзельнічаў у беларускай секцыі мельбурнскага радыё 3ZZ.<ref name="Salavej"/> == Літаратура і гістарыяграфія == У Аўстраліі былі выдадзены або падрыхтаваны шэраг беларускіх літаратурных і гістарычных прац. Сярод іх — кнігі і рукапісы Янкі Ролсана, Алеся Салаўя, Даната Яцкевіча, Алеся Алечніка і іншых. [[Янка Ролсан]] (сапр. Гадзіцкі; 1912—1994) быў адным з арганізатараў беларускай супольнасці Адэлаіды і першым старшынёй Беларускага аб'яднання ў Паўднёвай Аўстраліі. У 2001 годзе яго ўспаміны і вершы былі выдадзены Віктарам Кавалеўскім пад назвай ''З глыбіняў мінулага''.<ref>{{cite web |url=https://slounik.org/120420.html |title=Ролсан Янка |website=Slounik.org |language=be |access-date=2026-09-20 }}</ref> Віктар Кавалеўскі даследаваў гісторыю беларускай эміграцыі ў Аўстраліі і збіраў архіўныя матэрыялы. Сярод яго прац — ''Беларусы ў Адэлаідзе'', ''Янка Ролсан і яго творы'', ''Беларуская іміграцыя ў Паўднёвай Аўстраліі'' (разам з Міхалам Бурносам) і ''Беларусы Аўстраліі: А хто там ідзе?''.<ref name="KavaleuskiPrint"/> == Познія хвалі міграцыі == У 1980-я гады і асабліва пасля распаду СССР у 1991 годзе ў Аўстралію пачалі прыязджаць новыя мігранты з Беларусі. У адрозненне ад пасляваенных DP, яны перасяляліся пераважна паводле сямейных, прафесійных і эканамічных іміграцыйных праграм. Новая хваля была менш звязаная са старымі эміграцыйнымі арганізацыямі, а беларуская мова ўжо не абавязкова была асноўнай мовай штодзённага ўжытку. У 2020 годзе беларусы ў Сіднеі, Мельбурне, Перце і іншых гарадах праводзілі грамадскія сустрэчы ў сувязі з падзеямі ў Беларусі. SBS паведамляла, што рэгулярныя сходы беларускай супольнасці адбываліся, у прыватнасці, у Перце і іншых аўстралійскіх гарадах.<ref>{{cite web |url=https://www.sbs.com.au/news/article/how-belarusians-in-australia-are-hoping-to-inspire-protesters-fighting-europes-last-dictator/f2dqq7j57 |title=How Belarusians in Australia are hoping to inspire protesters fighting 'Europe's last dictator' |publisher=SBS News |date=2020 |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> == Дэмаграфія == Вызначэнне колькасці беларусаў Аўстраліі ўскладняецца адрозненнем паміж краінай нараджэння, грамадзянствам і этнічным паходжаннем. Аўстралійскі перапіс дазваляе назваць да двух варыянтаў паходжання, таму паказчык ''Belarusian ancestry'' не супадае з колькасцю людзей, народжаных у Беларусі.<ref>{{cite web |url=https://www.abs.gov.au/ausstats/abs%40.nsf/Lookup/2901.0Chapter602016 |title=Ancestry |publisher=Australian Bureau of Statistics |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> Паводле перапісу 2011 года, '''1664 жыхары Аўстраліі''' назвалі беларускую этнічную прыналежнасць або паходжанне.<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20140714131850/https://www.immi.gov.au/media/publications/statistics/immigration-update/people-australia-2013-statistics.pdf |title=The People of Australia: Statistics from the 2011 Census |publisher=Australian Government |year=2014 |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> Даныя асобных штатаў паказваюць, што колькасць народжаных у Беларусі і колькасць людзей беларускага паходжання істотна адрозніваюцца. === Вікторыя === Паводле перапісу 2016 года, у Вікторыі жылі '''846 чалавек, народжаных у Беларусі'''. Беларускую этнічную прыналежнасць назвалі 1003 чалавекі, прычым 381 з іх нарадзіўся ўжо ў Аўстраліі.<ref name="Victoria2016">{{cite web |url=https://www.vic.gov.au/sites/default/files/2019-08/2016-Fact-Sheet-Belarus.pdf |title=Belarus: 2016 Census |publisher=Victorian Government |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> Сярод народжаных у Беларусі жыхароў Вікторыі ў 2016 годзе 80,7 % карысталіся дома рускай мовай, 3,1 % — беларускай; 11,8 % паведамілі, што карыстаюцца толькі англійскай. Аўстралійскае грамадзянства мелі 83,3 % гэтай групы.<ref name="Victoria2016"/> Паводле рэлігійнай прыналежнасці, 33,0 % народжаных у Беларусі жыхароў Вікторыі назвалі юдаізм, 18,1 % — праваслаўе, 5,3 % — каталіцтва, 28,8 % не пазначылі рэлігійнай прыналежнасці.<ref name="Victoria2016"/> === Паўднёвая Аўстралія === Дынаміка колькасці беларусаў у Паўднёвай Аўстраліі паводле матэрыялаў Migration Museum выглядае наступным чынам:<ref name="SAHistory"/> {| class="wikitable sortable" ! Год перапісу ! Народжаныя ў Беларусі ! Беларускае паходжанне |- | 1986 | 210 | — |- | 1991 | 45 | — |- | 2001 | 84 | 165 |- | 2006 | 86 | 185 |- | 2011 | 92 | 174 |- | 2016 | 83 | 242 |} Рэзкае змяншэнне паміж асобнымі перапісамі часткова звязана са зменамі ў спосабах кадавання месца нараджэння і нацыянальнага паходжання, а таксама са старэннем пасляваеннай хвалі. У 1996 годзе беларуская краіна нараджэння асобна ў гэтым наборы даных не вылучалася.<ref name="SAHistory"/> == Асіміляцыя і захаванне ідэнтычнасці == Адлегласць паміж галоўнымі беларускімі асяродкамі — Сіднеем, Мельбурнам, Адэлаідай і Пертам — істотна ўскладняла падтрымку адзінага арганізацыйнага жыцця. У пасляваенным пакаленні захаванню нацыянальнай ідэнтычнасці спрыялі беларускія школы, царква, друк, скаўцкі рух, хоры, тэатральныя і танцавальныя групы, нацыянальныя святкаванні і агульнааўстралійскія Сустрэчы беларусаў. Адначасова ўжо ў другім і трэцім пакаленнях адбывалася моўная асіміляцыя. Статыстыка Вікторыі паказвае, што нават сярод людзей, народжаных у Беларусі, у 2016 годзе беларуская мова значна саступала рускай як хатняя мова.<ref name="Victoria2016"/> Пасляваенныя арганізацыі паступова скарацілі дзейнасць з-за старэння іх сяброў і пераходу наступных пакаленняў на англійскую мову. Пры гэтым асобныя структуры, перадусім беларуская праваслаўная супольнасць у Паўднёвай Аўстраліі, працягваюць існаваць у XXI стагоддзі.<ref name="SAHistory"/> == Вядомыя прадстаўнікі == * [[Алесь Салавей]] — паэт, грамадскі дзеяч, жыў у Адэлаідзе і Мельбурне ў 1949—1978 гадах; * [[Янка Ролсан]] — грамадска-культурны дзеяч, адзін з арганізатараў беларускага жыцця ў Адэлаідзе; * [[Аўген Груша]] — грамадскі дзеяч, старшыня Федэральнай рады беларускіх арганізацый у Аўстраліі; * Міхал Шчурко — праваслаўны святар, арганізатар беларускага царкоўнага жыцця ў Паўднёвай Аўстраліі; * Віктар Кавалеўскі — даследчык гісторыі беларускай эміграцыі ў Аўстраліі, дзеяч Беларускага гістарычнага таварыства. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Кавалеўскі В. ''Беларусы Аўстраліі: А хто там ідзе?'' — 2008. * Burnos M., Kovalevski V. ''Belarusian Immigration in South Australia''. — Adelaide, 2003. — 107 p. * Кавалеўскі В. ''Беларусы ў Адэлаідзе''. — Адэлаіда, 2000. — 198 с. * Кавалеўскі В. ''Янка Ролсан і яго творы''. — Адэлаіда, 2002. * Jupp J. (ed.). ''The Australian People: An Encyclopedia of the Nation, Its People and Their Origins''. — Cambridge University Press, 2001. * ''The People of Australia: Statistics from the 2011 Census''. — Australian Government, 2014. == Гл. таксама == * [[Беларускія лагеры для перамешчаных асоб]] * [[Перамешчаная асоба]] * [[Федэральная рада беларускіх арганізацый у Аўстраліі]] * [[Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква]] * [[Беларусы ў Аўстрыі]] * [[Беларусы Германіі]] * [[Беларусы Канады]] * [[Беларусы ЗША]] * [[Беларуска-аўстралійскія адносіны]] == Спасылкі == * [https://sahistoryhub.history.sa.gov.au/subjects/belarusians-in-south-australia/ Belarusians in South Australia] — History Trust of South Australia. * [https://www.geocities.ws/viktor_au/bel/orgs_eng.html Беларускія арганізацыі ў Аўстраліі] — архіў Віктара Кавалеўскага. * [https://www.geocities.ws/viktor_au/bel/publ_eng.html Беларускія выданні ў Аўстраліі]. * [https://www.vic.gov.au/sites/default/files/2019-08/2016-Fact-Sheet-Belarus.pdf Belarus: 2016 Census] — урад штата Вікторыя. {{Беларусы}} {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} [[Катэгорыя:Беларусы ў Аўстраліі| ]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара|Аўстралія]] [[Катэгорыя:Народы Аўстраліі]] llka0uecf13z8vkzjnmdjc84ht9mp60 5202530 5202529 2026-09-19T22:50:50Z АлесьНавіцкі90 162483 5202530 wikitext text/x-wiki [[Файл:Russian Australian immigrants.jpg|thumb|Сем'і Байц і Грасоўскіх, якія пераехалі ў [[Мельбурн]] з [[Мінск]]а ў 1915 годзе. У тагачасных дакументах выхадцаў з беларускіх зямель часта рэгістравалі паводле грамадзянства Расійскай імперыі.]] '''Беларусы Аўстраліі''' — супольнасць [[беларусы|беларусаў]] у [[Аўстралія|Аўстраліі]], якая ўключае як мігрантаў з беларускіх зямель і Рэспублікі Беларусь, так і грамадзян Аўстраліі беларускага паходжання. Арганізаванае беларускае жыццё ў краіне сфарміравалася пераважна пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], калі ў Аўстралію ў межах праграм перасялення [[Перамешчаная асоба|перамешчаных асоб]] прыбылі беларусы з лагераў у Германіі, Аўстрыі і іншых краінах Еўропы. Асноўныя беларускія асяродкі ўзніклі ў [[Сідней|Сіднеі]], [[Мельбурн]]е, [[Адэлаіда|Адэлаідзе]] і [[Перт (Аўстралія)|Перце]].<ref name="SAHistory">{{cite web |url=https://sahistoryhub.history.sa.gov.au/subjects/belarusians-in-south-australia/ |title=Belarusians in South Australia |publisher=History Trust of South Australia |website=SA History Hub |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> У другой палове XX стагоддзя ў Аўстраліі дзейнічалі беларускія грамадскія, царкоўныя, ветэранскія, жаночыя, моладзевыя і культурныя арганізацыі, выдаваліся беларускія газеты і часопісы, працавалі школы, хоры і радыёперадачы. У 1977 годзе была створана [[Федэральная рада беларускіх арганізацый у Аўстраліі]], якая каардынавала дзейнасць розных беларускіх асяродкаў краіны.<ref name="KavaleuskiOrgs">{{cite web |url=https://www.geocities.ws/viktor_au/bel/orgs_eng.html |title=Belarusian organisations in Australia |author=Viktor Kovalevski |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> == Гісторыя == === Раннія перасяленцы === Асобныя выхадцы з беларускіх зямель з'яўляліся ў Аўстраліі яшчэ ў XIX — пачатку XX стагоддзя, аднак да ўзнікнення беларускай нацыянальнай дзяржаўнасці яны ў афіцыйных крыніцах звычайна не фіксаваліся як беларусы. Праваслаўных выхадцаў з беларускіх губерняў Расійскай імперыі маглі запісваць як рускіх, каталікоў — як палякаў, а яўрэяў — паводле веравызнання або краіны грамадзянства. Адным з дакументальна засведчаных прыкладаў з'яўляецца пераезд у Мельбурн у студзені 1915 года сем'яў Байц і Грасоўскіх з Мінска. Яны прыбылі ў Аўстралію праз Афрыку і ў тым жа годзе заснавалі сумеснае прадпрыемства па вытворчасці скураных вырабаў; пазней з яго развілася абутковая кампанія ''Grosby''.<ref name="MuseumsVictoria">{{cite web |url=https://collections.museumsvictoria.com.au/items/1689355 |title=Baitz & Grosovsky Families Having a Picnic in the Park, 1915–1916 |publisher=Museums Victoria |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> Да Аўстраліі да Першай сусветнай вайны траплялі таксама выхадцы з Мінскай, Віленскай, Гродзенскай і іншых губерняў, аднак вызначыць іх этнічную самаідэнтыфікацыю па іміграцыйных дакументах часта немагчыма. === Міжваенная міграцыя === У 1920—1930-я гады ў Аўстралію прыязджалі асобныя выхадцы з [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якая ў той час уваходзіла ў склад Польшчы, а таксама з БССР. Частка з іх рэгістравалася як грамадзяне Польшчы або СССР, таму колькасць беларусаў у гэтай хвалі дакладна невядомая. Асобную групу складалі яўрэйскія выхадцы з беларускіх гарадоў і мястэчак, якія эмігравалі ў Аўстралію з тэрыторый Расійскай імперыі і пазней Польшчы. == Пасляваенная хваля == === Перамешчаныя асобы === {{Асноўны артыкул|Перамешчаная асоба}} {{Гл. таксама|Беларускія лагеры для перамешчаных асоб}} [[Файл:Australia – Land of Tomorrow poster.jpg|thumb|Аўстралійскі дзяржаўны плакат 1949—1951 гадоў, прызначаны для мігрантаў і перамешчаных асоб у еўрапейскіх лагерах і аўстралійскіх прыёмных цэнтрах]] Найбольш значная хваля беларускай іміграцыі пачалася пасля Другой сусветнай вайны. Беларусы прыбывалі ў Аўстралію пераважна з лагераў [[Міжнародная арганізацыя па справах бежанцаў|Міжнароднай арганізацыі па справах бежанцаў]] у заходніх акупацыйных зонах Германіі і Аўстрыі. Сярод іх былі былыя прымусовыя рабочыя, ваеннапалонныя, бежанцы, людзі, якія пакінулі Беларусь у 1943—1944 гадах, і іншыя перамешчаныя асобы.<ref name="SAHistory"/> У гістарычнай літаратуры і публікацыях беларускай дыяспары колькасць беларусаў, якія перасяліліся ў Аўстралію ў канцы 1940-х — пачатку 1950-х гадоў, ацэньваецца прыкладна ў 3000 чалавек. Дакладны падлік ускладняецца тым, што частка беларусаў у лагерах і іміграцыйных дакументах рэгістравалася як палякі, рускія, савецкія грамадзяне або прадстаўнікі іншых нацыянальнасцей.<ref>{{cite book |last=Кавалеўскі |first=Віктар |title=Беларусы Аўстраліі: А хто там ідзе? |year=2008 |language=be }}</ref><ref name="SAHistory"/> У цэлым Аўстралія была адной з галоўных краін перасялення пасляваенных DP: у 1947—1951 гадах [[Міжнародная арганізацыя па справах бежанцаў]] перасяліла сюды 182 159 бежанцаў і перамешчаных асоб.<ref>{{cite web |url=https://www.unhcr.org/sites/default/files/legacy-pdf/4e1ee76e0.pdf |title=Yearbook of the United Nations, 1952 |publisher=United Nations |year=1953 |page=492 |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> [[Файл:Soccer-match-Bonegilla-Migrant-Reception-Centre.jpg|thumb|Мігранты ў [[Банегіла|прыёмным цэнтры Банегіла]], 1952 год. Праз Банегілу праходзілі і беларусы, якія прыбывалі ў Аўстралію як перамешчаныя асобы]] Першых мігрантаў размяшчалі ў дзяржаўных прыёмных цэнтрах. Беларусы праходзілі, у прыватнасці, праз [[Банегіла|Міграцыйны прыёмны і навучальны цэнтр Банегіла]] ў штаце [[Вікторыя (штат)|Вікторыя]], Батэрст у [[Новы Паўднёвы Уэльс|Новым Паўднёвым Уэльсе]], Вудсайд у Паўднёвай Аўстраліі і лагер Грэта каля Мэйтленда.<ref name="SAHistory"/> У 1947—1948 гадах Аўстралія першапачаткова прымала пераважна адзінокіх працаздольных мігрантаў, а з 1949 года — таксама сем'і. У абмен на аплату пераезду DP абавязваліся адпрацаваць два гады на працах, вызначаных урадам. Мужчыны працавалі ў прамысловасці, на чыгунках, у сельскай і лясной гаспадарцы, жанчыны — у шпіталях і хатняй службе.<ref name="SAHistory"/> У Паўднёвай Аўстраліі беларусы працавалі, сярод іншага, на перабудове чыгуначных шляхоў каля Тайлем-Бенда, у кампаніі [[BHP]], у рэгіёне Рыверленд, а таксама на заводах ''Chrysler'' і ''General Motors Holden'' у Адэлаідзе. Частка мігрантаў з вышэйшай адукацыяй была вымушана паўторна вучыцца ў Аўстраліі, паколькі іх еўрапейскія дыпломы не прызнаваліся.<ref name="SAHistory"/> === Алесь Салавей === Адным з прадстаўнікоў пасляваеннай беларускай хвалі быў паэт [[Алесь Салавей]]. У 1949 годзе ён разам з сям'ёй пераехаў у Аўстралію з лагера перамешчаных асоб у Зальцбургу. Спачатку жыў у Адэлаідзе і ўдзельнічаў у арганізацыйным сходзе мясцовых беларусаў у лютым 1950 года, пазней пераехаў у Мельбурн.<ref name="Salavej">{{cite web |url=https://pismienstva.viedy.be/%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%8C_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%B9 |title=Алесь Салавей |website=Беларускае пісьменства |language=be |access-date=2026-09-20 }}</ref> У Мельбурне Салавей быў сябрам Згуртавання беларусаў у Вікторыі, займаўся культурнай дзейнасцю і ў 1976—1977 гадах супрацоўнічаў з беларускай секцыяй радыё 3ZZ. У Аўстраліі ён працягваў літаратурную працу; пасмяротны збор твораў ''Нятускная краса'' быў выдадзены ў 1982 годзе ў Нью-Ёрку і Мельбурне.<ref name="Salavej"/> == Асноўныя асяродкі == === Сідней і Новы Паўднёвы Уэльс === {{Асноўны артыкул|Беларусы ў Сіднеі}} Адным з першых цэнтраў арганізаванага беларускага жыцця стаў [[Сідней]]. Каля 1950 года тут было створана Беларускае аб'яднанне ў Аўстраліі. Унутраныя рознагалоссі прывялі да ўзнікнення ў пачатку 1950-х гадоў асобнага Беларускага аб'яднання ў Новым Паўднёвым Уэльсе, якое дзейнічала да канца 1960-х гадоў.<ref name="KavaleuskiOrgs"/> У 1955 годзе ў Сіднеі было створана Беларускае незалежнае аб'яднанне ў Новым Паўднёвым Уэльсе. Яно займалася грамадскай і культурнай дзейнасцю і падтрымала стварэнне беларускай радыёперадачы ў Сіднеі.<ref name="KavaleuskiOrgs"/> У горадзе дзейнічалі таксама жаночыя і царкоўныя ініцыятывы, ладзіліся нацыянальныя святкаванні, канцэрты і сустрэчы беларусаў. === Мельбурн і Вікторыя === {{Асноўны артыкул|Беларусы ў Мельбурне}} У [[Мельбурн]]е ў 1950-я гады сфарміравалася адна з найбольш актыўных беларускіх супольнасцей. Тут дзейнічалі Згуртаванне беларусаў у Вікторыі, беларускія скаўцкія групы, жаночы камітэт, школа і культурныя ініцыятывы.<ref name="KavaleuskiProjects">{{cite web |url=https://www.geocities.ws/viktor_au/bel/work_eng.html |title=Belarusian organisations and projects in Australia |author=Viktor Kovalevski |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> У 1953 годзе ў Мельбурне была арганізавана беларуская скаўцкая група «Усяслаў Чарадзей». Беларуская школа працавала з сярэдзіны 1950-х гадоў. У 1972 годзе супольнасць набыла Беларускі дом, які выкарыстоўваўся як грамадскі і культурны цэнтр да яго продажу ў 1997 годзе.<ref name="KavaleuskiProjects"/> Мельбурн быў таксама адным з цэнтраў беларускага друку. У 1950-я гады тут выдаваліся часопіс ''Лучнік'', газета ''На варце'', сатырычнае выданне ''Ёрш'' і іншыя матэрыялы.<ref name="KavaleuskiPrint">{{cite web |url=https://www.geocities.ws/viktor_au/bel/publ_eng.html |title=Belarusian publications in Australia |author=Viktor Kovalevski |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> === Адэлаіда і Паўднёвая Аўстралія === {{Асноўны артыкул|Беларусы ў Адэлаідзе}} У Паўднёвай Аўстраліі пасля вайны пасялілася каля 100 беларускіх сем'яў. Першыя арганізаваныя сустрэчы адбываліся яшчэ ў канцы 1940-х гадоў у міграцыйным цэнтры Вудсайд.<ref name="SAHistory"/> Беларускі праваслаўны святар Міхал Шчурко праводзіў там набажэнствы для перамешчаных асоб. У студзені 1950 года ён разам з іншымі беларусамі пачаў арганізоўваць беларускі праваслаўны прыход у Адэлаідзе. Да канца таго ж года дзейнічаў прыход Святых Пятра і Паўла.<ref name="SAHistory"/> 25 сакавіка 1951 года ў Адэлаідзе ўпершыню адзначылі гадавіну абвяшчэння [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У 1952 годзе прыход налічваў каля 50 чалавек, а ў 1953 годзе пры ім была створана нядзельная школа, дзе дзяцей вучылі беларускай мове, гісторыі, геаграфіі, культуры і праваслаўнай рэлігіі.<ref name="SAHistory"/> У 1958 годзе беларусы набылі зямлю для ўласнай царквы. [[Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква|Беларуская аўтакефальная праваслаўная]] царква Святых Пятра і Паўла была асвечана 29 снежня 1963 года. У 1999 годзе прыход пераехаў у новы комплекс на Торэнс-роўд у Кілкені.<ref name="SAHistory"/> У 1976 годзе побач з царквой быў пабудаваны беларускі грамадскі дом. У 1977 годзе [[Янка Ролсан]] заснаваў Беларускае аб'яднанне ў Паўднёвай Аўстраліі і стаў яго першым старшынёй. У 1981 годзе арганізацыя была афіцыйна зарэгістравана.<ref name="SAHistory"/> Беларуская царкоўная арганізацыя ў Паўднёвай Аўстраліі працягвала дзейнічаць і ў XXI стагоддзі. У 2023—2024 гадах урад штата Паўднёвая Аўстралія выдзеліў ''Belarusian Autocephalic Orthodox Church (South Australia) Incorporated'' грант на добраўпарадкаванне беларускага грамадскага дома.<ref>{{cite web |url=https://dpc.sa.gov.au/responsibilities/multicultural-affairs/grants/grant-recipients/recipients-expand-together-2023-24 |title=Recipients Expand Together 2023–24 |publisher=Government of South Australia |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> === Перт і Заходняя Аўстралія === {{Асноўны артыкул|Беларусы ў Перце}} У [[Перт (Аўстралія)|Перце]] ў 1951 годзе ўзнікла Беларускае аб'яднанне ветэранаў, якое дзейнічала да 1958 года. На яго аснове ў 1958 годзе было створана Беларускае аб'яднанне ў Заходняй Аўстраліі. Яго першым кіраўніком быў Міхал Мароз, пазней — Міхал Раецкі.<ref name="KavaleuskiOrgs"/> Пасляваенная беларуская супольнасць Заходняй Аўстраліі была меншая за мельбурнскую, сіднейскую і адэлаідскую, але ўдзельнічала ў агульнааўстралійскіх сустрэчах і дзейнасці Федэральнай рады. === Брысбен і Квінсленд === {{Асноўны артыкул|Беларусы ў Брысбене}} У [[Брысбен]]е і іншых мясцовасцях [[Квінсленд]]а таксама жылі беларусы розных хваляў міграцыі. Тут не сфарміравалася такое буйное і працяглае арганізацыйнае асяроддзе, як у Сіднеі, Мельбурне або Адэлаідзе, аднак мясцовыя беларусы падтрымлівалі сувязі з агульнааўстралійскімі беларускімі арганізацыямі і ўдзельнічалі ў грамадскім і культурным жыцці дыяспары. == Федэральная рада і сустрэчы беларусаў == {{Асноўны артыкул|Федэральная рада беларускіх арганізацый у Аўстраліі}} У сярэдзіне 1970-х гадоў беларускія арганізацыі розных штатаў пачалі рэгулярныя агульнааўстралійскія сустрэчы. Першая вядомая Сустрэча беларусаў Аўстраліі адбылася ў Мельбурне ў 1975 годзе; адным з гасцей быў літаратуразнавец [[Антон Адамовіч]].<ref name="KavaleuskiProjects"/> Другая Сустрэча адбылася 29 снежня 1977 — 2 студзеня 1978 года ў Сіднеі. У яе праграму ўваходзілі ўрачыстае адкрыццё і канцэрт, супольны адпачынак, нарада беларускіх арганізацый, навагодні баль, набажэнства і развітальны канцэрт. На гэтай сустрэчы была створана [[Федэральная рада беларускіх арганізацый у Аўстраліі]].<ref name="KavaleuskiProjects"/> Трэцюю Сустрэчу прымала Адэлаіда 5—9 студзеня 1979 года. Праграма ўключала навуковыя і арганізацыйныя нарады, калядную куццю, канцэрты спеўных і танцавальных груп. З ЗША ўдзельнічалі Ванда Махнач і Раіса Станкевіч; упершыню быў прадстаўлены дэлегат ад Заходняй Аўстраліі Аляксандр Мароз-старэйшы. На сустрэчы быў зацверджаны статут Федэральнай рады.<ref name="KavaleuskiProjects"/> Пятая сустрэча адбылася ў Сіднеі ў 1982 годзе і сабрала прадстаўнікоў 13 арганізацый. Шостая Сустрэча прайшла ў Адэлаідзе 5—9 студзеня 1985 года пад тэмай «Беларуская гістарычная спадчына». Старшынёй выканаўчага камітэта Федэральнай рады быў абраны [[Аўген Груша]].<ref name="KavaleuskiProjects"/> Наступныя сустрэчы адбываліся ў Мельбурне, Сіднеі і Адэлаідзе. Дзявятая прайшла ў Адэлаідзе ў 1991 годзе, дванаццатая — там жа ў 1997 годзе, трынаццатая — у Мельбурне ў 2001 годзе.<ref name="KavaleuskiProjects"/> Федэральная рада каардынавала кантакты паміж беларускімі арганізацыямі розных штатаў, арганізоўвала сустрэчы і агульнааўстралійскія культурныя праекты. Пасля [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы]] яна ўдзельнічала ў стварэнні Беларускага чарнобыльскага фонду ў Аўстраліі.<ref name="KavaleuskiOrgs"/> Арганізацыя актыўна дзейнічала прынамсі да канца 2000-х гадоў. У 2004 годзе яна працягвала выступаць ад імя беларускіх арганізацый Аўстраліі ў міжнароднай перапісцы.<ref>{{cite journal |title=Фэдэральная рада беларускіх арганізацый у Аўстраліі |journal=Ніва |issue=44 |year=2004 |url=https://niva.bialystok.pl/issue/2004/44/44_2004.pdf |language=be }}</ref> == Рэлігійнае жыццё == Найбольш арганізаванай канфесійнай структурай пасляваеннай беларускай дыяспары стала [[Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква]]. Беларускія прыходы і царкоўныя структуры дзейнічалі ў розных штатах, найбольш працягла — у Паўднёвай Аўстраліі. Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква ў Аўстраліі і замежжы была прызнана аўстралійскім заканадаўствам як рэлігійная дэнамінацыя, святары якой маглі афіцыйна рэгістраваць шлюбы.<ref>{{cite web |url=https://www.legislation.gov.au/F2007L03887/2018-05-31/2018-05-31/text/original/pdf |title=Marriage (Recognised Denominations) Proclamation 2007 |publisher=Australian Government |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> Акрамя праваслаўных, сярод беларускіх імігрантаў былі каталікі, пратэстанты і юдэі. Канфесійная структура пазнейшай міграцыі значна адрознівалася ад пасляваеннай. == Беларуская адукацыя і культура == У беларускіх асяродках Мельбурна, Сіднея і Адэлаіды дзейнічалі нядзельныя і грамадскія школы, дзе выкладаліся беларуская мова, гісторыя, геаграфія і культура. У Паўднёвай Аўстраліі нядзельная школа пры праваслаўным прыходзе была заснавана ў 1953 годзе.<ref name="SAHistory"/> У Мельбурне беларуская школа працавала з сярэдзіны 1950-х гадоў.<ref name="KavaleuskiProjects"/> Культурнае жыццё ўключала хоры, танцавальныя і тэатральныя групы, літаратурныя вечары, святкаванне [[Дзень Волі|25 сакавіка]], угодкаў [[Слуцкі збройны чын|Слуцкага збройнага чыну]], Купалля, Калядаў і іншых нацыянальных і рэлігійных дат. У Адэлаідзе з 1950-х гадоў дзейнічаў беларускі хор пры царкве Святых Пятра і Паўла. Беларуская супольнасць удзельнічала таксама ў міжнацыянальных выставах і культурных фестывалях Паўднёвай Аўстраліі.<ref name="SAHistory"/> == Друк і радыё == Беларусы Аўстраліі стварылі шэраг перыядычных і неперыядычных выданняў. Сярод іх: * ''Лучнік'' — выданне Беларускага аб'яднання ветэранаў у Аўстраліі, якое ў 1952—1958 гадах рэдагаваў Данат Яцкевіч; * ''На варце'' — выданне Беларускага вызвольнага фронту ў Мельбурне, 1955—1956; * ''Ёрш'' — сатырычнае выданне, частка выпускаў якога выходзіла дадаткам да ''На варце''; * ''Беларускі каляндар'' — выдаваўся ў Мельбурне; * бюлетэні Федэральнай рады беларускіх арганізацый у Аўстраліі ў 1980-я гады; * бюлетэнь Беларускага аб'яднання ў Паўднёвай Аўстраліі, які выходзіў з 1999 года; * ''Новае жыццё'' — зборнік матэрыялаў Беларускага гістарычнага таварыства ў Аўстраліі, выпускі якога выходзілі ў Адэлаідзе ў 2000-я гады.<ref name="KavaleuskiPrint"/> Беларускія радыёперадачы існавалі ў Сіднеі, Мельбурне і Адэлаідзе. У 1976—1977 гадах Алесь Салавей удзельнічаў у беларускай секцыі мельбурнскага радыё 3ZZ.<ref name="Salavej"/> == Літаратура і гістарыяграфія == У Аўстраліі былі выдадзены або падрыхтаваны шэраг беларускіх літаратурных і гістарычных прац. Сярод іх — кнігі і рукапісы Янкі Ролсана, Алеся Салаўя, Даната Яцкевіча, Алеся Алечніка і іншых. [[Янка Ролсан]] (сапр. Гадзіцкі; 1912—1994) быў адным з арганізатараў беларускай супольнасці Адэлаіды і першым старшынёй Беларускага аб'яднання ў Паўднёвай Аўстраліі. У 2001 годзе яго ўспаміны і вершы былі выдадзены Віктарам Кавалеўскім пад назвай ''З глыбіняў мінулага''.<ref>{{cite web |url=https://slounik.org/120420.html |title=Ролсан Янка |website=Slounik.org |language=be |access-date=2026-09-20 }}</ref> Віктар Кавалеўскі даследаваў гісторыю беларускай эміграцыі ў Аўстраліі і збіраў архіўныя матэрыялы. Сярод яго прац — ''Беларусы ў Адэлаідзе'', ''Янка Ролсан і яго творы'', ''Беларуская іміграцыя ў Паўднёвай Аўстраліі'' (разам з Міхалам Бурносам) і ''Беларусы Аўстраліі: А хто там ідзе?''.<ref name="KavaleuskiPrint"/> == Познія хвалі міграцыі == У 1980-я гады і асабліва пасля распаду СССР у 1991 годзе ў Аўстралію пачалі прыязджаць новыя мігранты з Беларусі. У адрозненне ад пасляваенных DP, яны перасяляліся пераважна паводле сямейных, прафесійных і эканамічных іміграцыйных праграм. Новая хваля была менш звязаная са старымі эміграцыйнымі арганізацыямі, а беларуская мова ўжо не абавязкова была асноўнай мовай штодзённага ўжытку. У 2020 годзе беларусы ў Сіднеі, Мельбурне, Перце і іншых гарадах праводзілі грамадскія сустрэчы ў сувязі з падзеямі ў Беларусі. SBS паведамляла, што рэгулярныя сходы беларускай супольнасці адбываліся, у прыватнасці, у Перце і іншых аўстралійскіх гарадах.<ref>{{cite web |url=https://www.sbs.com.au/news/article/how-belarusians-in-australia-are-hoping-to-inspire-protesters-fighting-europes-last-dictator/f2dqq7j57 |title=How Belarusians in Australia are hoping to inspire protesters fighting 'Europe's last dictator' |publisher=SBS News |date=2020 |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> == Дэмаграфія == Вызначэнне колькасці беларусаў Аўстраліі ўскладняецца адрозненнем паміж краінай нараджэння, грамадзянствам і этнічным паходжаннем. Аўстралійскі перапіс дазваляе назваць да двух варыянтаў паходжання, таму паказчык ''Belarusian ancestry'' не супадае з колькасцю людзей, народжаных у Беларусі.<ref>{{cite web |url=https://www.abs.gov.au/ausstats/abs%40.nsf/Lookup/2901.0Chapter602016 |title=Ancestry |publisher=Australian Bureau of Statistics |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> Паводле перапісу 2011 года, '''1664 жыхары Аўстраліі''' назвалі беларускую этнічную прыналежнасць або паходжанне.<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20140714131850/https://www.immi.gov.au/media/publications/statistics/immigration-update/people-australia-2013-statistics.pdf |title=The People of Australia: Statistics from the 2011 Census |publisher=Australian Government |year=2014 |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> Даныя асобных штатаў паказваюць, што колькасць народжаных у Беларусі і колькасць людзей беларускага паходжання істотна адрозніваюцца. === Вікторыя === Паводле перапісу 2016 года, у Вікторыі жылі '''846 чалавек, народжаных у Беларусі'''. Беларускую этнічную прыналежнасць назвалі 1003 чалавекі, прычым 381 з іх нарадзіўся ўжо ў Аўстраліі.<ref name="Victoria2016">{{cite web |url=https://www.vic.gov.au/sites/default/files/2019-08/2016-Fact-Sheet-Belarus.pdf |title=Belarus: 2016 Census |publisher=Victorian Government |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> Сярод народжаных у Беларусі жыхароў Вікторыі ў 2016 годзе 80,7 % карысталіся дома рускай мовай, 3,1 % — беларускай; 11,8 % паведамілі, што карыстаюцца толькі англійскай. Аўстралійскае грамадзянства мелі 83,3 % гэтай групы.<ref name="Victoria2016"/> Паводле рэлігійнай прыналежнасці, 33,0 % народжаных у Беларусі жыхароў Вікторыі назвалі юдаізм, 18,1 % — праваслаўе, 5,3 % — каталіцтва, 28,8 % не пазначылі рэлігійнай прыналежнасці.<ref name="Victoria2016"/> === Паўднёвая Аўстралія === Дынаміка колькасці беларусаў у Паўднёвай Аўстраліі паводле матэрыялаў Migration Museum выглядае наступным чынам:<ref name="SAHistory"/> {| class="wikitable sortable" ! Год перапісу ! Народжаныя ў Беларусі ! Беларускае паходжанне |- | 1986 | 210 | — |- | 1991 | 45 | — |- | 2001 | 84 | 165 |- | 2006 | 86 | 185 |- | 2011 | 92 | 174 |- | 2016 | 83 | 242 |} Рэзкае змяншэнне паміж асобнымі перапісамі часткова звязана са зменамі ў спосабах кадавання месца нараджэння і нацыянальнага паходжання, а таксама са старэннем пасляваеннай хвалі. У 1996 годзе беларуская краіна нараджэння асобна ў гэтым наборы даных не вылучалася.<ref name="SAHistory"/> == Асіміляцыя і захаванне ідэнтычнасці == Адлегласць паміж галоўнымі беларускімі асяродкамі — Сіднеем, Мельбурнам, Адэлаідай і Пертам — істотна ўскладняла падтрымку адзінага арганізацыйнага жыцця. У пасляваенным пакаленні захаванню нацыянальнай ідэнтычнасці спрыялі беларускія школы, царква, друк, скаўцкі рух, хоры, тэатральныя і танцавальныя групы, нацыянальныя святкаванні і агульнааўстралійскія Сустрэчы беларусаў. Адначасова ўжо ў другім і трэцім пакаленнях адбывалася моўная асіміляцыя. Статыстыка Вікторыі паказвае, што нават сярод людзей, народжаных у Беларусі, у 2016 годзе беларуская мова значна саступала рускай як хатняя мова.<ref name="Victoria2016"/> Пасляваенныя арганізацыі паступова скарацілі дзейнасць з-за старэння іх сяброў і пераходу наступных пакаленняў на англійскую мову. Пры гэтым асобныя структуры, перадусім беларуская праваслаўная супольнасць у Паўднёвай Аўстраліі, працягваюць існаваць у XXI стагоддзі.<ref name="SAHistory"/> == Вядомыя прадстаўнікі == * [[Алесь Салавей]] — паэт, грамадскі дзеяч, жыў у Адэлаідзе і Мельбурне ў 1949—1978 гадах; * [[Янка Ролсан]] — грамадска-культурны дзеяч, адзін з арганізатараў беларускага жыцця ў Адэлаідзе; * [[Аўген Груша]] — грамадскі дзеяч, старшыня Федэральнай рады беларускіх арганізацый у Аўстраліі; * Міхал Шчурко — праваслаўны святар, арганізатар беларускага царкоўнага жыцця ў Паўднёвай Аўстраліі; * Віктар Кавалеўскі — даследчык гісторыі беларускай эміграцыі ў Аўстраліі, дзеяч Беларускага гістарычнага таварыства. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Кавалеўскі В. ''Беларусы Аўстраліі: А хто там ідзе?'' — 2008. * Burnos M., Kovalevski V. ''Belarusian Immigration in South Australia''. — Adelaide, 2003. — 107 p. * Кавалеўскі В. ''Беларусы ў Адэлаідзе''. — Адэлаіда, 2000. — 198 с. * Кавалеўскі В. ''Янка Ролсан і яго творы''. — Адэлаіда, 2002. * Jupp J. (ed.). ''The Australian People: An Encyclopedia of the Nation, Its People and Their Origins''. — Cambridge University Press, 2001. * ''The People of Australia: Statistics from the 2011 Census''. — Australian Government, 2014. == Гл. таксама == * [[Беларусы ў Адэлаідзе]] * [[Беларусы ў Брысбене]] * [[Беларусы ў Мельбурне]] * [[Беларусы ў Перце]] * [[Беларусы ў Сіднеі]] * [[Беларускія лагеры для перамешчаных асоб]] * [[Перамешчаная асоба]] * [[Федэральная рада беларускіх арганізацый у Аўстраліі]] * [[Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква]] * [[Беларусы ў Аўстрыі]] * [[Беларусы Германіі]] * [[Беларусы Канады]] * [[Беларусы ЗША]] * [[Беларуска-аўстралійскія адносіны]] == Спасылкі == * [https://sahistoryhub.history.sa.gov.au/subjects/belarusians-in-south-australia/ Belarusians in South Australia] — History Trust of South Australia. * [https://www.geocities.ws/viktor_au/bel/orgs_eng.html Беларускія арганізацыі ў Аўстраліі] — архіў Віктара Кавалеўскага. * [https://www.geocities.ws/viktor_au/bel/publ_eng.html Беларускія выданні ў Аўстраліі]. * [https://www.vic.gov.au/sites/default/files/2019-08/2016-Fact-Sheet-Belarus.pdf Belarus: 2016 Census] — урад штата Вікторыя. {{Беларусы}} {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} [[Катэгорыя:Беларусы ў Аўстраліі| ]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара|Аўстралія]] [[Катэгорыя:Народы Аўстраліі]] si7y14uxus8g72y7sqj1c1o0lgb0spx 5202565 5202530 2026-09-20T07:44:29Z JerzyKundrat 174 5202565 wikitext text/x-wiki [[Файл:Russian Australian immigrants.jpg|thumb|Сем’і Байц і Грасоўскіх, якія пераехалі ў [[Мельбурн]] з [[Мінск]]а ў 1915 годзе. У тагачасных дакументах выхадцаў з беларускіх зямель часта рэгістравалі паводле грамадзянства Расійскай імперыі.]] '''Беларусы Аўстраліі''' — супольнасць [[беларусы|беларусаў]] у [[Аўстралія|Аўстраліі]], якая ўключае як мігрантаў з беларускіх зямель і Рэспублікі Беларусь, так і грамадзян Аўстраліі беларускага паходжання. Арганізаванае беларускае жыццё ў краіне сфарміравалася пераважна пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], калі ў Аўстралію ў межах праграм перасялення [[Перамешчаная асоба|перамешчаных асоб]] прыбылі беларусы з лагераў у Германіі, Аўстрыі і іншых краінах Еўропы. Асноўныя беларускія асяродкі ўзніклі ў [[Сідней|Сіднеі]], [[Мельбурн]]е, [[Адэлаіда|Адэлаідзе]] і [[Перт (Аўстралія)|Перце]].<ref name="SAHistory">{{cite web |url=https://sahistoryhub.history.sa.gov.au/subjects/belarusians-in-south-australia/ |title=Belarusians in South Australia |publisher=History Trust of South Australia |website=SA History Hub |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> У другой палове XX стагоддзя ў Аўстраліі дзейнічалі беларускія грамадскія, царкоўныя, ветэранскія, жаночыя, моладзевыя і культурныя арганізацыі, выдаваліся беларускія газеты і часопісы, працавалі школы, хоры і радыёперадачы. У 1977 годзе была створана [[Федэральная рада беларускіх арганізацый у Аўстраліі]], якая каардынавала дзейнасць розных беларускіх асяродкаў краіны.<ref name="KavaleuskiOrgs">{{cite web |url=https://www.geocities.ws/viktor_au/bel/orgs_eng.html |title=Belarusian organisations in Australia |author=Viktor Kovalevski |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> == Гісторыя == === Раннія перасяленцы === Асобныя выхадцы з беларускіх зямель з’яўляліся ў Аўстраліі яшчэ ў XIX — пачатку XX стагоддзя, аднак да ўзнікнення беларускай нацыянальнай дзяржаўнасці яны ў афіцыйных крыніцах звычайна не фіксаваліся як беларусы. Праваслаўных выхадцаў з беларускіх губерняў Расійскай імперыі маглі запісваць як рускіх, каталікоў — як палякаў, а яўрэяў — паводле веравызнання або краіны грамадзянства. Адным з дакументальна засведчаных прыкладаў з’яўляецца пераезд у Мельбурн у студзені 1915 года сем’яў Байц і Грасоўскіх з Мінска. Яны прыбылі ў Аўстралію праз Афрыку і ў тым жа годзе заснавалі сумеснае прадпрыемства па вытворчасці скураных вырабаў; пазней з яго развілася абутковая кампанія ''Grosby''.<ref name="MuseumsVictoria">{{cite web |url=https://collections.museumsvictoria.com.au/items/1689355 |title=Baitz & Grosovsky Families Having a Picnic in the Park, 1915–1916 |publisher=Museums Victoria |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> Да Аўстраліі да Першай сусветнай вайны траплялі таксама выхадцы з Мінскай, Віленскай, Гродзенскай і іншых губерняў, аднак вызначыць іх этнічную самаідэнтыфікацыю па іміграцыйных дакументах часта немагчыма. === Міжваенная міграцыя === У 1920—1930-я гады ў Аўстралію прыязджалі асобныя выхадцы з [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якая ў той час уваходзіла ў склад Польшчы, а таксама з БССР. Частка з іх рэгістравалася як грамадзяне Польшчы або СССР, таму колькасць беларусаў у гэтай хвалі дакладна невядомая. Асобную групу складалі яўрэйскія выхадцы з беларускіх гарадоў і мястэчак, якія эмігравалі ў Аўстралію з тэрыторый Расійскай імперыі і пазней Польшчы. == Пасляваенная хваля == === Перамешчаныя асобы === {{Асноўны артыкул|Перамешчаная асоба}} {{Гл. таксама|Беларускія лагеры для перамешчаных асоб}} [[Файл:Australia – Land of Tomorrow poster.jpg|thumb|Аўстралійскі дзяржаўны плакат 1949—1951 гадоў, прызначаны для мігрантаў і перамешчаных асоб у еўрапейскіх лагерах і аўстралійскіх прыёмных цэнтрах]] Найбольш значная хваля беларускай іміграцыі пачалася пасля Другой сусветнай вайны. Беларусы прыбывалі ў Аўстралію пераважна з лагераў [[Міжнародная арганізацыя па справах бежанцаў|Міжнароднай арганізацыі па справах бежанцаў]] у заходніх акупацыйных зонах Германіі і Аўстрыі. Сярод іх былі былыя прымусовыя рабочыя, ваеннапалонныя, бежанцы, людзі, якія пакінулі Беларусь у 1943—1944 гадах, і іншыя перамешчаныя асобы.<ref name="SAHistory"/> У гістарычнай літаратуры і публікацыях беларускай дыяспары колькасць беларусаў, якія перасяліліся ў Аўстралію ў канцы 1940-х — пачатку 1950-х гадоў, ацэньваецца прыкладна ў 3000 чалавек. Дакладны падлік ускладняецца тым, што частка беларусаў у лагерах і іміграцыйных дакументах рэгістравалася як палякі, рускія, савецкія грамадзяне або прадстаўнікі іншых нацыянальнасцей.<ref>{{cite book |last=Кавалеўскі |first=Віктар |title=Беларусы Аўстраліі: А хто там ідзе? |year=2008 |language=be }}</ref><ref name="SAHistory"/> У цэлым Аўстралія была адной з галоўных краін перасялення пасляваенных DP: у 1947—1951 гадах [[Міжнародная арганізацыя па справах бежанцаў]] перасяліла сюды 182 159 бежанцаў і перамешчаных асоб.<ref>{{cite web |url=https://www.unhcr.org/sites/default/files/legacy-pdf/4e1ee76e0.pdf |title=Yearbook of the United Nations, 1952 |publisher=United Nations |year=1953 |page=492 |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> [[Файл:Soccer-match-Bonegilla-Migrant-Reception-Centre.jpg|thumb|Мігранты ў [[Банегіла|прыёмным цэнтры Банегіла]], 1952 год. Праз Банегілу праходзілі і беларусы, якія прыбывалі ў Аўстралію як перамешчаныя асобы]] Першых мігрантаў размяшчалі ў дзяржаўных прыёмных цэнтрах. Беларусы праходзілі, у прыватнасці, праз [[Банегіла|Міграцыйны прыёмны і навучальны цэнтр Банегіла]] ў штаце [[Вікторыя (штат)|Вікторыя]], Батэрст у [[Новы Паўднёвы Уэльс|Новым Паўднёвым Уэльсе]], Вудсайд у Паўднёвай Аўстраліі і лагер Грэта каля Мэйтленда.<ref name="SAHistory"/> У 1947—1948 гадах Аўстралія першапачаткова прымала пераважна адзінокіх працаздольных мігрантаў, а з 1949 года — таксама сем’і. У абмен на аплату пераезду DP абавязваліся адпрацаваць два гады на працах, вызначаных урадам. Мужчыны працавалі ў прамысловасці, на чыгунках, у сельскай і лясной гаспадарцы, жанчыны — у шпіталях і хатняй службе.<ref name="SAHistory"/> У Паўднёвай Аўстраліі беларусы працавалі, сярод іншага, на перабудове чыгуначных шляхоў каля Тайлем-Бенда, у кампаніі [[BHP]], у рэгіёне Рыверленд, а таксама на заводах ''Chrysler'' і ''General Motors Holden'' у Адэлаідзе. Частка мігрантаў з вышэйшай адукацыяй была вымушана паўторна вучыцца ў Аўстраліі, паколькі іх еўрапейскія дыпломы не прызнаваліся.<ref name="SAHistory"/> === Алесь Салавей === Адным з прадстаўнікоў пасляваеннай беларускай хвалі быў паэт [[Алесь Салавей]]. У 1949 годзе ён разам з сям’ёй пераехаў у Аўстралію з лагера перамешчаных асоб у Зальцбургу. Спачатку жыў у Адэлаідзе і ўдзельнічаў у арганізацыйным сходзе мясцовых беларусаў у лютым 1950 года, пазней пераехаў у Мельбурн.<ref name="Salavej">{{cite web |url=https://pismienstva.viedy.be/%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%8C_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%B9 |title=Алесь Салавей |website=Беларускае пісьменства |language=be |access-date=2026-09-20 }}</ref> У Мельбурне Салавей быў сябрам Згуртавання беларусаў у Вікторыі, займаўся культурнай дзейнасцю і ў 1976—1977 гадах супрацоўнічаў з беларускай секцыяй радыё 3ZZ. У Аўстраліі ён працягваў літаратурную працу; пасмяротны збор твораў ''Нятускная краса'' быў выдадзены ў 1982 годзе ў Нью-Ёрку і Мельбурне.<ref name="Salavej"/> == Асноўныя асяродкі == === Сідней і Новы Паўднёвы Уэльс === {{Асноўны артыкул|Беларусы ў Сіднеі}} Адным з першых цэнтраў арганізаванага беларускага жыцця стаў [[Сідней]]. Каля 1950 года тут было створана Беларускае аб’яднанне ў Аўстраліі. Унутраныя рознагалоссі прывялі да ўзнікнення ў пачатку 1950-х гадоў асобнага Беларускага аб’яднання ў Новым Паўднёвым Уэльсе, якое дзейнічала да канца 1960-х гадоў.<ref name="KavaleuskiOrgs"/> У 1955 годзе ў Сіднеі было створана Беларускае незалежнае аб’яднанне ў Новым Паўднёвым Уэльсе. Яно займалася грамадскай і культурнай дзейнасцю і падтрымала стварэнне беларускай радыёперадачы ў Сіднеі.<ref name="KavaleuskiOrgs"/> У горадзе дзейнічалі таксама жаночыя і царкоўныя ініцыятывы, ладзіліся нацыянальныя святкаванні, канцэрты і сустрэчы беларусаў. === Мельбурн і Вікторыя === {{Асноўны артыкул|Беларусы ў Мельбурне}} У [[Мельбурн]]е ў 1950-я гады сфарміравалася адна з найбольш актыўных беларускіх супольнасцей. Тут дзейнічалі Згуртаванне беларусаў у Вікторыі, беларускія скаўцкія групы, жаночы камітэт, школа і культурныя ініцыятывы.<ref name="KavaleuskiProjects">{{cite web |url=https://www.geocities.ws/viktor_au/bel/work_eng.html |title=Belarusian organisations and projects in Australia |author=Viktor Kovalevski |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> У 1953 годзе ў Мельбурне была арганізавана беларуская скаўцкая група «Усяслаў Чарадзей». Беларуская школа працавала з сярэдзіны 1950-х гадоў. У 1972 годзе супольнасць набыла Беларускі дом, які выкарыстоўваўся як грамадскі і культурны цэнтр да яго продажу ў 1997 годзе.<ref name="KavaleuskiProjects"/> Мельбурн быў таксама адным з цэнтраў беларускага друку. У 1950-я гады тут выдаваліся часопіс ''Лучнік'', газета ''На варце'', сатырычнае выданне ''Ёрш'' і іншыя матэрыялы.<ref name="KavaleuskiPrint">{{cite web |url=https://www.geocities.ws/viktor_au/bel/publ_eng.html |title=Belarusian publications in Australia |author=Viktor Kovalevski |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> === Адэлаіда і Паўднёвая Аўстралія === {{Асноўны артыкул|Беларусы ў Адэлаідзе}} У Паўднёвай Аўстраліі пасля вайны пасялілася каля 100 беларускіх сем’яў. Першыя арганізаваныя сустрэчы адбываліся яшчэ ў канцы 1940-х гадоў у міграцыйным цэнтры Вудсайд.<ref name="SAHistory"/> Беларускі праваслаўны святар Міхал Шчурко праводзіў там набажэнствы для перамешчаных асоб. У студзені 1950 года ён разам з іншымі беларусамі пачаў арганізоўваць беларускі праваслаўны прыход у Адэлаідзе. Да канца таго ж года дзейнічаў прыход Святых Пятра і Паўла.<ref name="SAHistory"/> 25 сакавіка 1951 года ў Адэлаідзе ўпершыню адзначылі гадавіну абвяшчэння [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У 1952 годзе прыход налічваў каля 50 чалавек, а ў 1953 годзе пры ім была створана нядзельная школа, дзе дзяцей вучылі беларускай мове, гісторыі, геаграфіі, культуры і праваслаўнай рэлігіі.<ref name="SAHistory"/> У 1958 годзе беларусы набылі зямлю для ўласнай царквы. [[Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква]] Святых Пятра і Паўла была асвечана 29 снежня 1963 года. У 1999 годзе прыход пераехаў у новы комплекс на Торэнс-роўд у Кілкені.<ref name="SAHistory"/> У 1976 годзе побач з царквой быў пабудаваны беларускі грамадскі дом. У 1977 годзе [[Янка Ролсан]] заснаваў Беларускае аб’яднанне ў Паўднёвай Аўстраліі і стаў яго першым старшынёй. У 1981 годзе арганізацыя была афіцыйна зарэгістравана.<ref name="SAHistory"/> Беларуская царкоўная арганізацыя ў Паўднёвай Аўстраліі працягвала дзейнічаць і ў XXI стагоддзі. У 2023—2024 гадах урад штата Паўднёвая Аўстралія выдзеліў ''Belarusian Autocephalic Orthodox Church (South Australia) Incorporated'' грант на добраўпарадкаванне беларускага грамадскага дома.<ref>{{cite web |url=https://dpc.sa.gov.au/responsibilities/multicultural-affairs/grants/grant-recipients/recipients-expand-together-2023-24 |title=Recipients Expand Together 2023–24 |publisher=Government of South Australia |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> === Перт і Заходняя Аўстралія === {{Асноўны артыкул|Беларусы ў Перце}} У [[Перт (Аўстралія)|Перце]] ў 1951 годзе ўзнікла Беларускае аб’яднанне ветэранаў, якое дзейнічала да 1958 года. На яго аснове ў 1958 годзе было створана Беларускае аб’яднанне ў Заходняй Аўстраліі. Яго першым кіраўніком быў Міхал Мароз, пазней — Міхал Раецкі.<ref name="KavaleuskiOrgs"/> Пасляваенная беларуская супольнасць Заходняй Аўстраліі была меншая за мельбурнскую, сіднейскую і адэлаідскую, але ўдзельнічала ў агульнааўстралійскіх сустрэчах і дзейнасці Федэральнай рады. === Брысбен і Квінсленд === {{Асноўны артыкул|Беларусы ў Брысбене}} У [[Брысбен]]е і іншых мясцовасцях [[Квінсленд]]а таксама жылі беларусы розных хваляў міграцыі. Тут не сфарміравалася такое буйное і працяглае арганізацыйнае асяроддзе, як у Сіднеі, Мельбурне або Адэлаідзе, аднак мясцовыя беларусы падтрымлівалі сувязі з агульнааўстралійскімі беларускімі арганізацыямі і ўдзельнічалі ў грамадскім і культурным жыцці дыяспары. == Федэральная рада і сустрэчы беларусаў == {{Асноўны артыкул|Федэральная рада беларускіх арганізацый у Аўстраліі}} У сярэдзіне 1970-х гадоў беларускія арганізацыі розных штатаў пачалі рэгулярныя агульнааўстралійскія сустрэчы. Першая вядомая Сустрэча беларусаў Аўстраліі адбылася ў Мельбурне ў 1975 годзе; адным з гасцей быў літаратуразнавец [[Антон Адамовіч]].<ref name="KavaleuskiProjects"/> Другая Сустрэча адбылася 29 снежня 1977 — 2 студзеня 1978 года ў Сіднеі. У яе праграму ўваходзілі ўрачыстае адкрыццё і канцэрт, супольны адпачынак, нарада беларускіх арганізацый, навагодні баль, набажэнства і развітальны канцэрт. На гэтай сустрэчы была створана [[Федэральная рада беларускіх арганізацый у Аўстраліі]].<ref name="KavaleuskiProjects"/> Трэцюю Сустрэчу прымала Адэлаіда 5—9 студзеня 1979 года. Праграма ўключала навуковыя і арганізацыйныя нарады, калядную куццю, канцэрты спеўных і танцавальных груп. З ЗША ўдзельнічалі Ванда Махнач і Раіса Станкевіч; упершыню быў прадстаўлены дэлегат ад Заходняй Аўстраліі Аляксандр Мароз-старэйшы. На сустрэчы быў зацверджаны статут Федэральнай рады.<ref name="KavaleuskiProjects"/> Пятая сустрэча адбылася ў Сіднеі ў 1982 годзе і сабрала прадстаўнікоў 13 арганізацый. Шостая Сустрэча прайшла ў Адэлаідзе 5—9 студзеня 1985 года пад тэмай «Беларуская гістарычная спадчына». Старшынёй выканаўчага камітэта Федэральнай рады быў абраны [[Аўген Груша]].<ref name="KavaleuskiProjects"/> Наступныя сустрэчы адбываліся ў Мельбурне, Сіднеі і Адэлаідзе. Дзявятая прайшла ў Адэлаідзе ў 1991 годзе, дванаццатая — там жа ў 1997 годзе, трынаццатая — у Мельбурне ў 2001 годзе.<ref name="KavaleuskiProjects"/> Федэральная рада каардынавала кантакты паміж беларускімі арганізацыямі розных штатаў, арганізоўвала сустрэчы і агульнааўстралійскія культурныя праекты. Пасля [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы]] яна ўдзельнічала ў стварэнні Беларускага чарнобыльскага фонду ў Аўстраліі.<ref name="KavaleuskiOrgs"/> Арганізацыя актыўна дзейнічала прынамсі да канца 2000-х гадоў. У 2004 годзе яна працягвала выступаць ад імя беларускіх арганізацый Аўстраліі ў міжнароднай перапісцы.<ref>{{cite journal |title=Фэдэральная рада беларускіх арганізацый у Аўстраліі |journal=Ніва |issue=44 |year=2004 |url=https://niva.bialystok.pl/issue/2004/44/44_2004.pdf |language=be }}</ref> == Рэлігійнае жыццё == Найбольш арганізаванай канфесійнай структурай пасляваеннай беларускай дыяспары стала [[Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква]]. Беларускія прыходы і царкоўныя структуры дзейнічалі ў розных штатах, найбольш працягла — у Паўднёвай Аўстраліі. Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква ў Аўстраліі і замежжы была прызнана аўстралійскім заканадаўствам як рэлігійная дэнамінацыя, святары якой маглі афіцыйна рэгістраваць шлюбы.<ref>{{cite web |url=https://www.legislation.gov.au/F2007L03887/2018-05-31/2018-05-31/text/original/pdf |title=Marriage (Recognised Denominations) Proclamation 2007 |publisher=Australian Government |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> Акрамя праваслаўных, сярод беларускіх імігрантаў былі каталікі, пратэстанты і юдэі. Канфесійная структура пазнейшай міграцыі значна адрознівалася ад пасляваеннай. == Беларуская адукацыя і культура == У беларускіх асяродках Мельбурна, Сіднея і Адэлаіды дзейнічалі нядзельныя і грамадскія школы, дзе выкладаліся беларуская мова, гісторыя, геаграфія і культура. У Паўднёвай Аўстраліі нядзельная школа пры праваслаўным прыходзе была заснавана ў 1953 годзе.<ref name="SAHistory"/> У Мельбурне беларуская школа працавала з сярэдзіны 1950-х гадоў.<ref name="KavaleuskiProjects"/> Культурнае жыццё ўключала хоры, танцавальныя і тэатральныя групы, літаратурныя вечары, святкаванне [[Дзень Волі|25 сакавіка]], угодкаў [[Слуцкі збройны чын|Слуцкага збройнага чыну]], Купалля, Калядаў і іншых нацыянальных і рэлігійных дат. У Адэлаідзе з 1950-х гадоў дзейнічаў беларускі хор пры царкве Святых Пятра і Паўла. Беларуская супольнасць удзельнічала таксама ў міжнацыянальных выставах і культурных фестывалях Паўднёвай Аўстраліі.<ref name="SAHistory"/> == Друк і радыё == Беларусы Аўстраліі стварылі шэраг перыядычных і неперыядычных выданняў. Сярод іх: * ''Лучнік'' — выданне Беларускага аб’яднання ветэранаў у Аўстраліі, якое ў 1952—1958 гадах рэдагаваў Данат Яцкевіч; * ''На варце'' — выданне Беларускага вызвольнага фронту ў Мельбурне, 1955—1956; * ''Ёрш'' — сатырычнае выданне, частка выпускаў якога выходзіла дадаткам да ''На варце''; * ''Беларускі каляндар'' — выдаваўся ў Мельбурне; * бюлетэні Федэральнай рады беларускіх арганізацый у Аўстраліі ў 1980-я гады; * бюлетэнь Беларускага аб’яднання ў Паўднёвай Аўстраліі, які выходзіў з 1999 года; * ''Новае жыццё'' — зборнік матэрыялаў Беларускага гістарычнага таварыства ў Аўстраліі, выпускі якога выходзілі ў Адэлаідзе ў 2000-я гады.<ref name="KavaleuskiPrint"/> Беларускія радыёперадачы існавалі ў Сіднеі, Мельбурне і Адэлаідзе. У 1976—1977 гадах Алесь Салавей удзельнічаў у беларускай секцыі мельбурнскага радыё 3ZZ.<ref name="Salavej"/> == Літаратура і гістарыяграфія == У Аўстраліі былі выдадзены або падрыхтаваны шэраг беларускіх літаратурных і гістарычных прац. Сярод іх — кнігі і рукапісы Янкі Ролсана, Алеся Салаўя, Даната Яцкевіча, Алеся Алечніка і іншых. [[Янка Ролсан]] (сапр. Гадзіцкі; 1912—1994) быў адным з арганізатараў беларускай супольнасці Адэлаіды і першым старшынёй Беларускага аб’яднання ў Паўднёвай Аўстраліі. У 2001 годзе яго ўспаміны і вершы былі выдадзены Віктарам Кавалеўскім пад назвай ''З глыбіняў мінулага''.<ref>{{cite web |url=https://slounik.org/120420.html |title=Ролсан Янка |website=Slounik.org |language=be |access-date=2026-09-20 }}</ref> Віктар Кавалеўскі даследаваў гісторыю беларускай эміграцыі ў Аўстраліі і збіраў архіўныя матэрыялы. Сярод яго прац — ''Беларусы ў Адэлаідзе'', ''Янка Ролсан і яго творы'', ''Беларуская іміграцыя ў Паўднёвай Аўстраліі'' (разам з Міхалам Бурносам) і ''Беларусы Аўстраліі: А хто там ідзе?''.<ref name="KavaleuskiPrint"/> == Познія хвалі міграцыі == У 1980-я гады і асабліва пасля распаду СССР у 1991 годзе ў Аўстралію пачалі прыязджаць новыя мігранты з Беларусі. У адрозненне ад пасляваенных DP, яны перасяляліся пераважна паводле сямейных, прафесійных і эканамічных іміграцыйных праграм. Новая хваля была менш звязаная са старымі эміграцыйнымі арганізацыямі, а беларуская мова ўжо не абавязкова была асноўнай мовай штодзённага ўжытку. У 2020 годзе беларусы ў Сіднеі, Мельбурне, Перце і іншых гарадах праводзілі грамадскія сустрэчы ў сувязі з падзеямі ў Беларусі. SBS паведамляла, што рэгулярныя сходы беларускай супольнасці адбываліся, у прыватнасці, у Перце і іншых аўстралійскіх гарадах.<ref>{{cite web |url=https://www.sbs.com.au/news/article/how-belarusians-in-australia-are-hoping-to-inspire-protesters-fighting-europes-last-dictator/f2dqq7j57 |title=How Belarusians in Australia are hoping to inspire protesters fighting 'Europe's last dictator' |publisher=SBS News |date=2020 |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> == Дэмаграфія == Вызначэнне колькасці беларусаў Аўстраліі ўскладняецца адрозненнем паміж краінай нараджэння, грамадзянствам і этнічным паходжаннем. Аўстралійскі перапіс дазваляе назваць да двух варыянтаў паходжання, таму паказчык ''Belarusian ancestry'' не супадае з колькасцю людзей, народжаных у Беларусі.<ref>{{cite web |url=https://www.abs.gov.au/ausstats/abs%40.nsf/Lookup/2901.0Chapter602016 |title=Ancestry |publisher=Australian Bureau of Statistics |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> Паводле перапісу 2011 года, '''1664 жыхары Аўстраліі''' назвалі беларускую этнічную прыналежнасць або паходжанне.<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20140714131850/https://www.immi.gov.au/media/publications/statistics/immigration-update/people-australia-2013-statistics.pdf |title=The People of Australia: Statistics from the 2011 Census |publisher=Australian Government |year=2014 |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> Даныя асобных штатаў паказваюць, што колькасць народжаных у Беларусі і колькасць людзей беларускага паходжання істотна адрозніваюцца. === Вікторыя === Паводле перапісу 2016 года, у Вікторыі жылі '''846 чалавек, народжаных у Беларусі'''. Беларускую этнічную прыналежнасць назвалі 1003 чалавекі, прычым 381 з іх нарадзіўся ўжо ў Аўстраліі.<ref name="Victoria2016">{{cite web |url=https://www.vic.gov.au/sites/default/files/2019-08/2016-Fact-Sheet-Belarus.pdf |title=Belarus: 2016 Census |publisher=Victorian Government |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> Сярод народжаных у Беларусі жыхароў Вікторыі ў 2016 годзе 80,7 % карысталіся дома рускай мовай, 3,1 % — беларускай; 11,8 % паведамілі, што карыстаюцца толькі англійскай. Аўстралійскае грамадзянства мелі 83,3 % гэтай групы.<ref name="Victoria2016"/> Паводле рэлігійнай прыналежнасці, 33,0 % народжаных у Беларусі жыхароў Вікторыі назвалі юдаізм, 18,1 % — праваслаўе, 5,3 % — каталіцтва, 28,8 % не пазначылі рэлігійнай прыналежнасці.<ref name="Victoria2016"/> === Паўднёвая Аўстралія === Дынаміка колькасці беларусаў у Паўднёвай Аўстраліі паводле матэрыялаў Migration Museum выглядае наступным чынам:<ref name="SAHistory"/> {| class="wikitable sortable" ! Год перапісу ! Народжаныя ў Беларусі ! Беларускае паходжанне |- | 1986 | 210 | — |- | 1991 | 45 | — |- | 2001 | 84 | 165 |- | 2006 | 86 | 185 |- | 2011 | 92 | 174 |- | 2016 | 83 | 242 |} Рэзкае змяншэнне паміж асобнымі перапісамі часткова звязана са зменамі ў спосабах кадавання месца нараджэння і нацыянальнага паходжання, а таксама са старэннем пасляваеннай хвалі. У 1996 годзе беларуская краіна нараджэння асобна ў гэтым наборы даных не вылучалася.<ref name="SAHistory"/> == Асіміляцыя і захаванне ідэнтычнасці == Адлегласць паміж галоўнымі беларускімі асяродкамі — Сіднеем, Мельбурнам, Адэлаідай і Пертам — істотна ўскладняла падтрымку адзінага арганізацыйнага жыцця. У пасляваенным пакаленні захаванню нацыянальнай ідэнтычнасці спрыялі беларускія школы, царква, друк, скаўцкі рух, хоры, тэатральныя і танцавальныя групы, нацыянальныя святкаванні і агульнааўстралійскія Сустрэчы беларусаў. Адначасова ўжо ў другім і трэцім пакаленнях адбывалася моўная асіміляцыя. Статыстыка Вікторыі паказвае, што нават сярод людзей, народжаных у Беларусі, у 2016 годзе беларуская мова значна саступала рускай як хатняя мова.<ref name="Victoria2016"/> Пасляваенныя арганізацыі паступова скарацілі дзейнасць з-за старэння іх сяброў і пераходу наступных пакаленняў на англійскую мову. Пры гэтым асобныя структуры, перадусім беларуская праваслаўная супольнасць у Паўднёвай Аўстраліі, працягваюць існаваць у XXI стагоддзі.<ref name="SAHistory"/> == Вядомыя асобы == * [[Алесь Салавей]] — паэт, грамадскі дзеяч, жыў у Адэлаідзе і Мельбурне ў 1949—1978 гадах; * [[Янка Ролсан]] — грамадска-культурны дзеяч, адзін з арганізатараў беларускага жыцця ў Адэлаідзе; * [[Аўген Груша]] — грамадскі дзеяч, старшыня Федэральнай рады беларускіх арганізацый у Аўстраліі; * Міхал Шчурко — праваслаўны святар, арганізатар беларускага царкоўнага жыцця ў Паўднёвай Аўстраліі; * Віктар Кавалеўскі — даследчык гісторыі беларускай эміграцыі ў Аўстраліі, дзеяч Беларускага гістарычнага таварыства. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Кавалеўскі В. ''Беларусы Аўстраліі: А хто там ідзе?'' — 2008. * Burnos M., Kovalevski V. ''Belarusian Immigration in South Australia''. — Adelaide, 2003. — 107 p. * Кавалеўскі В. ''Беларусы ў Адэлаідзе''. — Адэлаіда, 2000. — 198 с. * Кавалеўскі В. ''Янка Ролсан і яго творы''. — Адэлаіда, 2002. * Jupp J. (ed.). ''The Australian People: An Encyclopedia of the Nation, Its People and Their Origins''. — Cambridge University Press, 2001. * ''The People of Australia: Statistics from the 2011 Census''. — Australian Government, 2014. == Спасылкі == * [https://sahistoryhub.history.sa.gov.au/subjects/belarusians-in-south-australia/ Belarusians in South Australia] — History Trust of South Australia. * [https://www.geocities.ws/viktor_au/bel/orgs_eng.html Беларускія арганізацыі ў Аўстраліі] — архіў Віктара Кавалеўскага. * [https://www.geocities.ws/viktor_au/bel/publ_eng.html Беларускія выданні ў Аўстраліі]. * [https://www.vic.gov.au/sites/default/files/2019-08/2016-Fact-Sheet-Belarus.pdf Belarus: 2016 Census] — урад штата Вікторыя. {{Беларусы}} {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} [[Катэгорыя:Беларусы ў Аўстраліі| ]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара|Аўстралія]] [[Катэгорыя:Народы Аўстраліі]] lijb4fc7fim8w6z1qp9fg9ilkwt6mew 5202630 5202565 2026-09-20T11:09:35Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5202630 wikitext text/x-wiki [[Файл:Russian Australian immigrants.jpg|thumb|Сем’і Байц і Грасоўскіх, якія пераехалі ў [[Мельбурн]] з [[Мінск]]а ў 1915 годзе. У тагачасных дакументах выхадцаў з беларускіх зямель часта рэгістравалі паводле грамадзянства Расійскай імперыі.]] '''Беларусы Аўстраліі''' — супольнасць [[беларусы|беларусаў]] у [[Аўстралія|Аўстраліі]], якая ўключае як мігрантаў з беларускіх зямель і Рэспублікі Беларусь, так і грамадзян Аўстраліі беларускага паходжання. Арганізаванае беларускае жыццё ў краіне сфарміравалася пераважна пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], калі ў Аўстралію ў межах праграм перасялення [[Перамешчаная асоба|перамешчаных асоб]] прыбылі беларусы з лагераў у Германіі, Аўстрыі і іншых краінах Еўропы. Асноўныя беларускія асяродкі ўзніклі ў [[Сідней|Сіднеі]], [[Мельбурн]]е, [[Адэлаіда|Адэлаідзе]] і [[Перт (Аўстралія)|Перце]].<ref name="SAHistory">{{cite web |url=https://sahistoryhub.history.sa.gov.au/subjects/belarusians-in-south-australia/ |title=Belarusians in South Australia |publisher=History Trust of South Australia |website=SA History Hub |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> У другой палове XX стагоддзя ў Аўстраліі дзейнічалі беларускія грамадскія, царкоўныя, ветэранскія, жаночыя, моладзевыя і культурныя арганізацыі, выдаваліся беларускія газеты і часопісы, працавалі школы, хоры і радыёперадачы. У 1977 годзе была створана [[Федэральная рада беларускіх арганізацый у Аўстраліі]], якая каардынавала дзейнасць розных беларускіх асяродкаў краіны.<ref name="KavaleuskiOrgs">{{cite web |url=https://www.geocities.ws/viktor_au/bel/orgs_eng.html |title=Belarusian organisations in Australia |author=Viktor Kovalevski |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> == Гісторыя == === Раннія перасяленцы === Асобныя выхадцы з беларускіх зямель з’яўляліся ў Аўстраліі яшчэ ў XIX — пачатку XX стагоддзя, аднак да ўзнікнення беларускай нацыянальнай дзяржаўнасці яны ў афіцыйных крыніцах звычайна не фіксаваліся як беларусы. Праваслаўных выхадцаў з беларускіх губерняў Расійскай імперыі маглі запісваць як рускіх, каталікоў — як палякаў, а яўрэяў — паводле веравызнання або краіны грамадзянства. Адным з дакументальна засведчаных прыкладаў з’яўляецца пераезд у Мельбурн у студзені 1915 года сем’яў Байц і Грасоўскіх з Мінска. Яны прыбылі ў Аўстралію праз Афрыку і ў тым жа годзе заснавалі сумеснае прадпрыемства па вытворчасці скураных вырабаў; пазней з яго развілася абутковая кампанія ''Grosby''.<ref name="MuseumsVictoria">{{cite web |url=https://collections.museumsvictoria.com.au/items/1689355 |title=Baitz & Grosovsky Families Having a Picnic in the Park, 1915–1916 |publisher=Museums Victoria |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> Да Аўстраліі да Першай сусветнай вайны траплялі таксама выхадцы з Мінскай, Віленскай, Гродзенскай і іншых губерняў, аднак вызначыць іх этнічную самаідэнтыфікацыю па іміграцыйных дакументах часта немагчыма. === Міжваенная міграцыя === У 1920—1930-я гады ў Аўстралію прыязджалі асобныя выхадцы з [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якая ў той час уваходзіла ў склад Польшчы, а таксама з БССР. Частка з іх рэгістравалася як грамадзяне Польшчы або СССР, таму колькасць беларусаў у гэтай хвалі дакладна невядомая. Асобную групу складалі яўрэйскія выхадцы з беларускіх гарадоў і мястэчак, якія эмігравалі ў Аўстралію з тэрыторый Расійскай імперыі і пазней Польшчы. == Пасляваенная хваля == === Перамешчаныя асобы === {{Асноўны артыкул|Перамешчаная асоба}} {{Гл. таксама|Беларускія лагеры для перамешчаных асоб}} [[Файл:Australia – Land of Tomorrow poster.jpg|thumb|Аўстралійскі дзяржаўны плакат 1949—1951 гадоў, прызначаны для мігрантаў і перамешчаных асоб у еўрапейскіх лагерах і аўстралійскіх прыёмных цэнтрах]] Найбольш значная хваля беларускай іміграцыі пачалася пасля Другой сусветнай вайны. Беларусы прыбывалі ў Аўстралію пераважна з лагераў [[Міжнародная арганізацыя па справах бежанцаў|Міжнароднай арганізацыі па справах бежанцаў]] у заходніх акупацыйных зонах Германіі і Аўстрыі. Сярод іх былі былыя прымусовыя рабочыя, ваеннапалонныя, бежанцы, людзі, якія пакінулі Беларусь у 1943—1944 гадах, і іншыя перамешчаныя асобы.<ref name="SAHistory"/> У гістарычнай літаратуры і публікацыях беларускай дыяспары колькасць беларусаў, якія перасяліліся ў Аўстралію ў канцы 1940-х — пачатку 1950-х гадоў, ацэньваецца прыкладна ў 3000 чалавек. Дакладны падлік ускладняецца тым, што частка беларусаў у лагерах і іміграцыйных дакументах рэгістравалася як палякі, рускія, савецкія грамадзяне або прадстаўнікі іншых нацыянальнасцей.<ref>{{cite book |last=Кавалеўскі |first=Віктар |title=Беларусы Аўстраліі: А хто там ідзе? |year=2008 |language=be }}</ref><ref name="SAHistory"/> У цэлым Аўстралія была адной з галоўных краін перасялення пасляваенных DP: у 1947—1951 гадах [[Міжнародная арганізацыя па справах бежанцаў]] перасяліла сюды 182 159 бежанцаў і перамешчаных асоб.<ref>{{cite web |url=https://www.unhcr.org/sites/default/files/legacy-pdf/4e1ee76e0.pdf |title=Yearbook of the United Nations, 1952 |publisher=United Nations |year=1953 |page=492 |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> [[Файл:Soccer-match-Bonegilla-Migrant-Reception-Centre.jpg|thumb|Мігранты ў [[Банегіла|прыёмным цэнтры Банегіла]], 1952 год. Праз Банегілу праходзілі і беларусы, якія прыбывалі ў Аўстралію як перамешчаныя асобы]] Першых мігрантаў размяшчалі ў дзяржаўных прыёмных цэнтрах. Беларусы праходзілі, у прыватнасці, праз [[Банегіла|Міграцыйны прыёмны і навучальны цэнтр Банегіла]] ў штаце [[Вікторыя (штат)|Вікторыя]], Батэрст у [[Новы Паўднёвы Уэльс|Новым Паўднёвым Уэльсе]], Вудсайд у Паўднёвай Аўстраліі і лагер Грэта каля Мэйтленда.<ref name="SAHistory"/> У 1947—1948 гадах Аўстралія першапачаткова прымала пераважна адзінокіх працаздольных мігрантаў, а з 1949 года — таксама сем’і. У абмен на аплату пераезду DP абавязваліся адпрацаваць два гады на працах, вызначаных урадам. Мужчыны працавалі ў прамысловасці, на чыгунках, у сельскай і лясной гаспадарцы, жанчыны — у шпіталях і хатняй службе.<ref name="SAHistory"/> У Паўднёвай Аўстраліі беларусы працавалі, сярод іншага, на перабудове чыгуначных шляхоў каля Тайлем-Бенда, у кампаніі [[BHP]], у рэгіёне Рыверленд, а таксама на заводах ''Chrysler'' і ''General Motors Holden'' у Адэлаідзе. Частка мігрантаў з вышэйшай адукацыяй была вымушана паўторна вучыцца ў Аўстраліі, паколькі іх еўрапейскія дыпломы не прызнаваліся.<ref name="SAHistory"/> === Алесь Салавей === Адным з прадстаўнікоў пасляваеннай беларускай хвалі быў паэт [[Алесь Салавей]]. У 1949 годзе ён разам з сям’ёй пераехаў у Аўстралію з лагера перамешчаных асоб у Зальцбургу. Спачатку жыў у Адэлаідзе і ўдзельнічаў у арганізацыйным сходзе мясцовых беларусаў у лютым 1950 года, пазней пераехаў у Мельбурн.<ref name="Salavej">{{cite web |url=https://pismienstva.viedy.be/%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%8C_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%B9 |title=Алесь Салавей |website=Беларускае пісьменства |language=be |access-date=2026-09-20 }}</ref> У Мельбурне Салавей быў сябрам Згуртавання беларусаў у Вікторыі, займаўся культурнай дзейнасцю і ў 1976—1977 гадах супрацоўнічаў з беларускай секцыяй радыё 3ZZ. У Аўстраліі ён працягваў літаратурную працу; пасмяротны збор твораў ''Нятускная краса'' быў выдадзены ў 1982 годзе ў Нью-Ёрку і Мельбурне.<ref name="Salavej"/> == Асноўныя асяродкі == === Сідней і Новы Паўднёвы Уэльс === {{Асноўны артыкул|Беларусы ў Сіднеі}} Адным з першых цэнтраў арганізаванага беларускага жыцця стаў [[Сідней]]. Каля 1950 года тут было створана Беларускае аб’яднанне ў Аўстраліі. Унутраныя рознагалоссі прывялі да ўзнікнення ў пачатку 1950-х гадоў асобнага Беларускага аб’яднання ў Новым Паўднёвым Уэльсе, якое дзейнічала да канца 1960-х гадоў.<ref name="KavaleuskiOrgs"/> У 1955 годзе ў Сіднеі было створана Беларускае незалежнае аб’яднанне ў Новым Паўднёвым Уэльсе. Яно займалася грамадскай і культурнай дзейнасцю і падтрымала стварэнне беларускай радыёперадачы ў Сіднеі.<ref name="KavaleuskiOrgs"/> У горадзе дзейнічалі таксама жаночыя і царкоўныя ініцыятывы, ладзіліся нацыянальныя святкаванні, канцэрты і сустрэчы беларусаў. === Мельбурн і Вікторыя === {{Асноўны артыкул|Беларусы ў Мельбурне}} У [[Мельбурн]]е ў 1950-я гады сфарміравалася адна з найбольш актыўных беларускіх супольнасцей. Тут дзейнічалі Згуртаванне беларусаў у Вікторыі, беларускія скаўцкія групы, жаночы камітэт, школа і культурныя ініцыятывы.<ref name="KavaleuskiProjects">{{cite web |url=https://www.geocities.ws/viktor_au/bel/work_eng.html |title=Belarusian organisations and projects in Australia |author=Viktor Kovalevski |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> У 1953 годзе ў Мельбурне была арганізавана беларуская скаўцкая група «Усяслаў Чарадзей». Беларуская школа працавала з сярэдзіны 1950-х гадоў. У 1972 годзе супольнасць набыла Беларускі дом, які выкарыстоўваўся як грамадскі і культурны цэнтр да яго продажу ў 1997 годзе.<ref name="KavaleuskiProjects"/> Мельбурн быў таксама адным з цэнтраў беларускага друку. У 1950-я гады тут выдаваліся часопіс ''Лучнік'', газета ''На варце'', сатырычнае выданне ''Ёрш'' і іншыя матэрыялы.<ref name="KavaleuskiPrint">{{cite web |url=https://www.geocities.ws/viktor_au/bel/publ_eng.html |title=Belarusian publications in Australia |author=Viktor Kovalevski |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> === Адэлаіда і Паўднёвая Аўстралія === {{Асноўны артыкул|Беларусы ў Адэлаідзе}} У Паўднёвай Аўстраліі пасля вайны пасялілася каля 100 беларускіх сем’яў. Першыя арганізаваныя сустрэчы адбываліся яшчэ ў канцы 1940-х гадоў у міграцыйным цэнтры Вудсайд.<ref name="SAHistory"/> Беларускі праваслаўны святар Міхал Шчурко праводзіў там набажэнствы для перамешчаных асоб. У студзені 1950 года ён разам з іншымі беларусамі пачаў арганізоўваць беларускі праваслаўны прыход у Адэлаідзе. Да канца таго ж года дзейнічаў прыход Святых Пятра і Паўла.<ref name="SAHistory"/> 25 сакавіка 1951 года ў Адэлаідзе ўпершыню адзначылі гадавіну абвяшчэння [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У 1952 годзе прыход налічваў каля 50 чалавек, а ў 1953 годзе пры ім была створана нядзельная школа, дзе дзяцей вучылі беларускай мове, гісторыі, геаграфіі, культуры і праваслаўнай рэлігіі.<ref name="SAHistory"/> У 1958 годзе беларусы набылі зямлю для ўласнай царквы. [[Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква]] Святых Пятра і Паўла была асвечана 29 снежня 1963 года. У 1999 годзе прыход пераехаў у новы комплекс на Торэнс-роўд у Кілкені.<ref name="SAHistory"/> У 1976 годзе побач з царквой быў пабудаваны беларускі грамадскі дом. У 1977 годзе [[Янка Ролсан]] заснаваў Беларускае аб’яднанне ў Паўднёвай Аўстраліі і стаў яго першым старшынёй. У 1981 годзе арганізацыя была афіцыйна зарэгістравана.<ref name="SAHistory"/> Беларуская царкоўная арганізацыя ў Паўднёвай Аўстраліі працягвала дзейнічаць і ў XXI стагоддзі. У 2023—2024 гадах урад штата Паўднёвая Аўстралія выдзеліў ''Belarusian Autocephalic Orthodox Church (South Australia) Incorporated'' грант на добраўпарадкаванне беларускага грамадскага дома.<ref>{{cite web |url=https://dpc.sa.gov.au/responsibilities/multicultural-affairs/grants/grant-recipients/recipients-expand-together-2023-24 |title=Recipients Expand Together 2023–24 |publisher=Government of South Australia |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> === Перт і Заходняя Аўстралія === {{Асноўны артыкул|Беларусы ў Перце}} У [[Перт (Аўстралія)|Перце]] ў 1951 годзе ўзнікла Беларускае аб’яднанне ветэранаў, якое дзейнічала да 1958 года. На яго аснове ў 1958 годзе было створана Беларускае аб’яднанне ў Заходняй Аўстраліі. Яго першым кіраўніком быў Міхал Мароз, пазней — Міхал Раецкі.<ref name="KavaleuskiOrgs"/> Пасляваенная беларуская супольнасць Заходняй Аўстраліі была меншая за мельбурнскую, сіднейскую і адэлаідскую, але ўдзельнічала ў агульнааўстралійскіх сустрэчах і дзейнасці Федэральнай рады. === Брысбен і Квінсленд === {{Асноўны артыкул|Беларусы ў Брысбене}} У [[Брысбен]]е і іншых мясцовасцях [[Квінсленд]]а таксама жылі беларусы розных хваляў міграцыі. Тут не сфарміравалася такое буйное і працяглае арганізацыйнае асяроддзе, як у Сіднеі, Мельбурне або Адэлаідзе, аднак мясцовыя беларусы падтрымлівалі сувязі з агульнааўстралійскімі беларускімі арганізацыямі і ўдзельнічалі ў грамадскім і культурным жыцці дыяспары. == Федэральная рада і сустрэчы беларусаў == {{Асноўны артыкул|Федэральная рада беларускіх арганізацый у Аўстраліі}} У сярэдзіне 1970-х гадоў беларускія арганізацыі розных штатаў пачалі рэгулярныя агульнааўстралійскія сустрэчы. Першая вядомая Сустрэча беларусаў Аўстраліі адбылася ў Мельбурне ў 1975 годзе; адным з гасцей быў літаратуразнавец [[Антон Адамовіч]].<ref name="KavaleuskiProjects"/> Другая Сустрэча адбылася 29 снежня 1977 — 2 студзеня 1978 года ў Сіднеі. У яе праграму ўваходзілі ўрачыстае адкрыццё і канцэрт, супольны адпачынак, нарада беларускіх арганізацый, навагодні баль, набажэнства і развітальны канцэрт. На гэтай сустрэчы была створана [[Федэральная рада беларускіх арганізацый у Аўстраліі]].<ref name="KavaleuskiProjects"/> Трэцюю Сустрэчу прымала Адэлаіда 5—9 студзеня 1979 года. Праграма ўключала навуковыя і арганізацыйныя нарады, калядную куццю, канцэрты спеўных і танцавальных груп. З ЗША ўдзельнічалі Ванда Махнач і Раіса Станкевіч; упершыню быў прадстаўлены дэлегат ад Заходняй Аўстраліі Аляксандр Мароз-старэйшы. На сустрэчы быў зацверджаны статут Федэральнай рады.<ref name="KavaleuskiProjects"/> Пятая сустрэча адбылася ў Сіднеі ў 1982 годзе і сабрала прадстаўнікоў 13 арганізацый. Шостая Сустрэча прайшла ў Адэлаідзе 5—9 студзеня 1985 года пад тэмай «Беларуская гістарычная спадчына». Старшынёй выканаўчага камітэта Федэральнай рады быў абраны [[Аўген Груша]].<ref name="KavaleuskiProjects"/> Наступныя сустрэчы адбываліся ў Мельбурне, Сіднеі і Адэлаідзе. Дзявятая прайшла ў Адэлаідзе ў 1991 годзе, дванаццатая — там жа ў 1997 годзе, трынаццатая — у Мельбурне ў 2001 годзе.<ref name="KavaleuskiProjects"/> Федэральная рада каардынавала кантакты паміж беларускімі арганізацыямі розных штатаў, арганізоўвала сустрэчы і агульнааўстралійскія культурныя праекты. Пасля [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы]] яна ўдзельнічала ў стварэнні Беларускага чарнобыльскага фонду ў Аўстраліі.<ref name="KavaleuskiOrgs"/> Арганізацыя актыўна дзейнічала прынамсі да канца 2000-х гадоў. У 2004 годзе яна працягвала выступаць ад імя беларускіх арганізацый Аўстраліі ў міжнароднай перапісцы.<ref>{{cite journal |title=Фэдэральная рада беларускіх арганізацый у Аўстраліі |journal=Ніва |issue=44 |year=2004 |url=https://niva.bialystok.pl/issue/2004/44/44_2004.pdf |language=be }}</ref> == Рэлігійнае жыццё == Найбольш арганізаванай канфесійнай структурай пасляваеннай беларускай дыяспары стала [[Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква]]. Беларускія прыходы і царкоўныя структуры дзейнічалі ў розных штатах, найбольш працягла — у Паўднёвай Аўстраліі. Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква ў Аўстраліі і замежжы была прызнана аўстралійскім заканадаўствам як рэлігійная дэнамінацыя, святары якой маглі афіцыйна рэгістраваць шлюбы.<ref>{{cite web |url=https://www.legislation.gov.au/F2007L03887/2018-05-31/2018-05-31/text/original/pdf |title=Marriage (Recognised Denominations) Proclamation 2007 |publisher=Australian Government |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> Акрамя праваслаўных, сярод беларускіх імігрантаў былі каталікі, пратэстанты і юдэі. Канфесійная структура пазнейшай міграцыі значна адрознівалася ад пасляваеннай. == Беларуская адукацыя і культура == У беларускіх асяродках Мельбурна, Сіднея і Адэлаіды дзейнічалі нядзельныя і грамадскія школы, дзе выкладаліся беларуская мова, гісторыя, геаграфія і культура. У Паўднёвай Аўстраліі нядзельная школа пры праваслаўным прыходзе была заснавана ў 1953 годзе.<ref name="SAHistory"/> У Мельбурне беларуская школа працавала з сярэдзіны 1950-х гадоў.<ref name="KavaleuskiProjects"/> Культурнае жыццё ўключала хоры, танцавальныя і тэатральныя групы, літаратурныя вечары, святкаванне [[Дзень Волі|25 сакавіка]], угодкаў [[Слуцкі збройны чын|Слуцкага збройнага чыну]], Купалля, Калядаў і іншых нацыянальных і рэлігійных дат. У Адэлаідзе з 1950-х гадоў дзейнічаў беларускі хор пры царкве Святых Пятра і Паўла. Беларуская супольнасць удзельнічала таксама ў міжнацыянальных выставах і культурных фестывалях Паўднёвай Аўстраліі.<ref name="SAHistory"/> == Друк і радыё == Беларусы Аўстраліі стварылі шэраг перыядычных і неперыядычных выданняў. Сярод іх: * ''Лучнік'' — выданне Беларускага аб’яднання ветэранаў у Аўстраліі, якое ў 1952—1958 гадах рэдагаваў Данат Яцкевіч; * ''На варце'' — выданне Беларускага вызвольнага фронту ў Мельбурне, 1955—1956; * ''Ёрш'' — сатырычнае выданне, частка выпускаў якога выходзіла дадаткам да ''На варце''; * ''Беларускі каляндар'' — выдаваўся ў Мельбурне; * бюлетэні Федэральнай рады беларускіх арганізацый у Аўстраліі ў 1980-я гады; * бюлетэнь Беларускага аб’яднання ў Паўднёвай Аўстраліі, які выходзіў з 1999 года; * ''Новае жыццё'' — зборнік матэрыялаў Беларускага гістарычнага таварыства ў Аўстраліі, выпускі якога выходзілі ў Адэлаідзе ў 2000-я гады.<ref name="KavaleuskiPrint"/> Беларускія радыёперадачы існавалі ў Сіднеі, Мельбурне і Адэлаідзе. У 1976—1977 гадах Алесь Салавей удзельнічаў у беларускай секцыі мельбурнскага радыё 3ZZ.<ref name="Salavej"/> == Літаратура і гістарыяграфія == У Аўстраліі былі выдадзены або падрыхтаваны шэраг беларускіх літаратурных і гістарычных прац. Сярод іх — кнігі і рукапісы Янкі Ролсана, Алеся Салаўя, Даната Яцкевіча, Алеся Алечніка і іншых. [[Янка Ролсан]] (сапр. Гадзіцкі; 1912—1994) быў адным з арганізатараў беларускай супольнасці Адэлаіды і першым старшынёй Беларускага аб’яднання ў Паўднёвай Аўстраліі. У 2001 годзе яго ўспаміны і вершы былі выдадзены Віктарам Кавалеўскім пад назвай ''З глыбіняў мінулага''.<ref>{{cite web |url=https://slounik.org/120420.html |title=Ролсан Янка |website=Slounik.org |language=be |access-date=2026-09-20 }}</ref> Віктар Кавалеўскі даследаваў гісторыю беларускай эміграцыі ў Аўстраліі і збіраў архіўныя матэрыялы. Сярод яго прац — ''Беларусы ў Адэлаідзе'', ''Янка Ролсан і яго творы'', ''Беларуская іміграцыя ў Паўднёвай Аўстраліі'' (разам з Міхалам Бурносам) і ''Беларусы Аўстраліі: А хто там ідзе?''.<ref name="KavaleuskiPrint"/> == Познія хвалі міграцыі == У 1980-я гады і асабліва пасля распаду СССР у 1991 годзе ў Аўстралію пачалі прыязджаць новыя мігранты з Беларусі. У адрозненне ад пасляваенных DP, яны перасяляліся пераважна паводле сямейных, прафесійных і эканамічных іміграцыйных праграм. Новая хваля была менш звязаная са старымі эміграцыйнымі арганізацыямі, а беларуская мова ўжо не абавязкова была асноўнай мовай штодзённага ўжытку. У 2020 годзе беларусы ў Сіднеі, Мельбурне, Перце і іншых гарадах праводзілі грамадскія сустрэчы ў сувязі з падзеямі ў Беларусі. SBS паведамляла, што рэгулярныя сходы беларускай супольнасці адбываліся, у прыватнасці, у Перце і іншых аўстралійскіх гарадах.<ref>{{cite web |url=https://www.sbs.com.au/news/article/how-belarusians-in-australia-are-hoping-to-inspire-protesters-fighting-europes-last-dictator/f2dqq7j57 |title=How Belarusians in Australia are hoping to inspire protesters fighting 'Europe's last dictator' |publisher=SBS News |date=2020 |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> == Дэмаграфія == Вызначэнне колькасці беларусаў Аўстраліі ўскладняецца адрозненнем паміж краінай нараджэння, грамадзянствам і этнічным паходжаннем. Аўстралійскі перапіс дазваляе назваць да двух варыянтаў паходжання, таму паказчык ''Belarusian ancestry'' не супадае з колькасцю людзей, народжаных у Беларусі.<ref>{{cite web |url=https://www.abs.gov.au/ausstats/abs%40.nsf/Lookup/2901.0Chapter602016 |title=Ancestry |publisher=Australian Bureau of Statistics |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> Паводле перапісу 2011 года, '''1664 жыхары Аўстраліі''' назвалі беларускую этнічную прыналежнасць або паходжанне.<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20140714131850/https://www.immi.gov.au/media/publications/statistics/immigration-update/people-australia-2013-statistics.pdf |title=The People of Australia: Statistics from the 2011 Census |publisher=Australian Government |year=2014 |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> Даныя асобных штатаў паказваюць, што колькасць народжаных у Беларусі і колькасць людзей беларускага паходжання істотна адрозніваюцца. === Вікторыя === Паводле перапісу 2016 года, у Вікторыі жылі '''846 чалавек, народжаных у Беларусі'''. Беларускую этнічную прыналежнасць назвалі 1003 чалавекі, прычым 381 з іх нарадзіўся ўжо ў Аўстраліі.<ref name="Victoria2016">{{cite web |url=https://www.vic.gov.au/sites/default/files/2019-08/2016-Fact-Sheet-Belarus.pdf |title=Belarus: 2016 Census |publisher=Victorian Government |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> Сярод народжаных у Беларусі жыхароў Вікторыі ў 2016 годзе 80,7 % карысталіся дома рускай мовай, 3,1 % — беларускай; 11,8 % паведамілі, што карыстаюцца толькі англійскай. Аўстралійскае грамадзянства мелі 83,3 % гэтай групы.<ref name="Victoria2016"/> Паводле рэлігійнай прыналежнасці, 33,0 % народжаных у Беларусі жыхароў Вікторыі назвалі юдаізм, 18,1 % — праваслаўе, 5,3 % — каталіцтва, 28,8 % не пазначылі рэлігійнай прыналежнасці.<ref name="Victoria2016"/> === Паўднёвая Аўстралія === Дынаміка колькасці беларусаў у Паўднёвай Аўстраліі паводле матэрыялаў Migration Museum выглядае наступным чынам:<ref name="SAHistory"/> {| class="wikitable sortable" ! Год перапісу ! Народжаныя ў Беларусі ! Беларускае паходжанне |- | 1986 | 210 | — |- | 1991 | 45 | — |- | 2001 | 84 | 165 |- | 2006 | 86 | 185 |- | 2011 | 92 | 174 |- | 2016 | 83 | 242 |} Рэзкае змяншэнне паміж асобнымі перапісамі часткова звязана са зменамі ў спосабах кадавання месца нараджэння і нацыянальнага паходжання, а таксама са старэннем пасляваеннай хвалі. У 1996 годзе беларуская краіна нараджэння асобна ў гэтым наборы даных не вылучалася.<ref name="SAHistory"/> == Асіміляцыя і захаванне ідэнтычнасці == Адлегласць паміж галоўнымі беларускімі асяродкамі — Сіднеем, Мельбурнам, Адэлаідай і Пертам — істотна ўскладняла падтрымку адзінага арганізацыйнага жыцця. У пасляваенным пакаленні захаванню нацыянальнай ідэнтычнасці спрыялі беларускія школы, царква, друк, скаўцкі рух, хоры, тэатральныя і танцавальныя групы, нацыянальныя святкаванні і агульнааўстралійскія Сустрэчы беларусаў. Адначасова ўжо ў другім і трэцім пакаленнях адбывалася моўная асіміляцыя. Статыстыка Вікторыі паказвае, што нават сярод людзей, народжаных у Беларусі, у 2016 годзе беларуская мова значна саступала рускай як хатняя мова.<ref name="Victoria2016"/> Пасляваенныя арганізацыі паступова скарацілі дзейнасць з-за старэння іх сяброў і пераходу наступных пакаленняў на англійскую мову. Пры гэтым асобныя структуры, перадусім беларуская праваслаўная супольнасць у Паўднёвай Аўстраліі, працягваюць існаваць у XXI стагоддзі.<ref name="SAHistory"/> == Вядомыя асобы == * [[Алесь Салавей]] — паэт, грамадскі дзеяч, жыў у Адэлаідзе і Мельбурне ў 1949—1978 гадах; * [[Янка Ролсан]] — грамадска-культурны дзеяч, адзін з арганізатараў беларускага жыцця ў Адэлаідзе; * [[Аўген Груша]] — грамадскі дзеяч, старшыня Федэральнай рады беларускіх арганізацый у Аўстраліі; * Міхал Шчурко — праваслаўны святар, арганізатар беларускага царкоўнага жыцця ў Паўднёвай Аўстраліі; * Віктар Кавалеўскі — даследчык гісторыі беларускай эміграцыі ў Аўстраліі, дзеяч Беларускага гістарычнага таварыства. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Кавалеўскі В. ''Беларусы Аўстраліі: А хто там ідзе?'' — 2008. * Burnos M., Kovalevski V. ''Belarusian Immigration in South Australia''. — Adelaide, 2003. — 107 p. * Кавалеўскі В. ''Беларусы ў Адэлаідзе''. — Адэлаіда, 2000. — 198 с. * Кавалеўскі В. ''Янка Ролсан і яго творы''. — Адэлаіда, 2002. * Jupp J. (ed.). ''The Australian People: An Encyclopedia of the Nation, Its People and Their Origins''. — Cambridge University Press, 2001. * ''The People of Australia: Statistics from the 2011 Census''. — Australian Government, 2014. == Спасылкі == * [https://sahistoryhub.history.sa.gov.au/subjects/belarusians-in-south-australia/ Belarusians in South Australia] — History Trust of South Australia. * [https://www.geocities.ws/viktor_au/bel/orgs_eng.html Беларускія арганізацыі ў Аўстраліі] — архіў Віктара Кавалеўскага. * [https://www.geocities.ws/viktor_au/bel/publ_eng.html Беларускія выданні ў Аўстраліі]. * [https://www.vic.gov.au/sites/default/files/2019-08/2016-Fact-Sheet-Belarus.pdf Belarus: 2016 Census] — урад штата Вікторыя. {{Беларуская дыяспара}} [[Катэгорыя:Беларусы ў Аўстраліі| ]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара|Аўстралія]] [[Катэгорыя:Народы Аўстраліі]] qutgr98wtkw164nsdpui23xttif06lv 0 197505 5202491 5036461 2026-09-19T21:11:21Z АлесьНавіцкі90 162483 вікіфікацыя 5202491 wikitext text/x-wiki '''[[Стараверства|Стараверы]] ў Беларусі''' — этнаканфесійная група [[Рускія ў Беларусі|у Беларусі]]. Калі ідзе гаворка аб рускай меншасці на Беларусі, то неабходна памятаць пра тое, што не заўсёды можна ўспрымаць рускае насельніцтва як адну супольнасць. Навукова карэктным выглядае вылучэнне стараабраднікаў у асобную меншасць, як групу з уласным гістарычным лёсам, культурным комплексам і асобнай самасвядомасцю, сфармаванай пад уплывам спецыфічнай рэлігійнай традыцыі. Не зважаючы на жыццё ў іншаэтнічным і іншакультурным асяроддзі, стараабраднікі захавалі свае культурныя асаблівасці, якія вылучалі гэтую меншасць сярод мясцовага насельніцтва. == Гісторыя == === [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] === Першай сталай групай рускіх на Беларусі з’явіліся [[стараверства|стараверы]] (''стараабрадцы''), якія ў сярэдзіне [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] рассяліліся на беларускіх землях. У [[Вялікае княства Маскоўскае|Маскоўскай дзяржаве]] ў першай палове [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] адбылася [[Рэформа патрыярха Нікана|рэформа]] [[РПЦ|Рускай праваслаўнай царквы]]. Яна раскалола грамадства на тых, хто падтрымаў змены, і на тых, хто адмовіўся. Апошніх пачалі называць стараверамі. Супраць іх улада праводзіла палітыку рэпрэсій, якая вымушала да эміграцыі. Значная частка тых, хто не прыняў царкоўную рэформу, адразу ж накіравалася ў [[РП|Рэч Паспалітую]]. Стараверы (сучасная навуковая традыцыя выкарыстоўвае менавіта гэты тэрмін як больш карэктны, чым «старавер») заснавалі на беларускіх землях два буйныя цэнтры — вакол [[браслаў|Браслава]] і [[відзы|Відзаў]] ([[Паазер’е (этнаграфічны рэгіён Беларусі)|Падзвінне]]) і вакол [[ветка|Веткі]] ([[Палессе]]). Рассяленне па гэтых регіёнах знаходзілася ў цеснай сувязі з існаваннем сярод старавераў дзвюх плыняў — папоўства і беспапоўства. Папоўцы мелі сваіх святароў і ўвесь духоўны лад, прызнавалі таінствы пасвячэння і памазання. У папоўства вылучылася найбольш заможная частка стараабраднікаў, якая з прычыны свайго эканамічнага становішча прыязна ставілася да дзяржавы. Менавіта папоўцы стварылі Веткаўскі цэнтр стараабрадніцтва, які з цягам часу стаў найбуйнейшым і сфарміраваў асобную плынь папоўства — Веткаўскі саглас (саглас, ці «сагласіе» — аб’яднанне старавераў, носьбітаў асобнай сістэмы рэлігійных уяўленняў). Веткаўскія папоўцы ў абрадавай практыцы адрозніваліся ад іншых папоўскіх сагласаў — дыяканаўскага і епіфанеўскага. У Падзвінні рассяляліся пераважна беспапоўцы. Яны адмаўляліся ад інстытута святарства і таінстваў, дзе былі патрэбныя святары, — [[еўхарыстыя|еўхарыстыі]] і [[шлюб]]у. Гэтая плынь стараабрадніцтва характарызавалася стыхійнасцю пратэсту супраць сацыяльнага зла, пошукам праўды як нябеснай, так і зямной. Беспапоўства падзялялася на вялікую колькасць кірункаў (сагласаў), самымі буйнымі сярод якіх былі паморскі, федасееўскі, філіпаўскі (спальшчыкі), нетаўскі і пастуховы. Сацыяльнай базай радыкальных сагласаў з’яўляліся сяляне, якія згубілі сувязь са сваёй абшчынай. Органы кіраваня дзяржавай успрымаліся беспапоўцамі як антыхрыставы служкі, менавіта таму да дзяржаўнасці былі негатыўныя адносіны. Кіраўніцтва Рэчы Паспалітай па-рознаму ставілася да плыняў стараабрадніцтва. Радыкальныя абшчыны Падзвіння неаднаразова падвяргаліся нападам войскаў Рэчы Паспалітай, а веткаўскія папоўцы, наадварот, мелі вельмі добрыя адносіны з уладамі. Спецыяльная камісія на чале з [[Казімір Аляксандр Пацей|А. Пацеем]] была накіравана ў [[1690]] г. у Ветку для азнаямлення з папоўскімі слабодамі. Даследаванне праводзілася па чатырох напрамках: «о родопроисхождении; о вере; о жизни; о количестве». Камісія, праца якой была ініцыявана каталіцкай царквой, прыйшла да высновы, што веткаўскія папоўцы не ствараюць пагрозы для дзяржавы. Каталіцкая царква разглядала стараабраднікаў, як групу адыходзячых ад праваслаўя. Таму кароль Рэчы Паспалітай [[Ян III Сабескі]] ў [[1691]] г. дазволіў супраціўнікам рэлігійнай рэформы праваслаўнай царквы свабодна жыць у дзяржаве. === [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] === Міграцыя старавераў на тэрыторыю сучаснай Беларусі негатыўна ўспрымалася ўладамі Маскоўскай дзяржавы. Гэта справакавала карную экспедыцыю палкоўніка Сыціна ў [[1735]] г., падчас якой былі спустошаны веткаўскія слабоды. Большасць насельніцтва (паводле некаторых звестак, каля 14 тыс. старавераў) была выселена ў Расійскую імперыю. Трагічныя падзеі паўтарыліся ў 1764 г. Частка старавераў, якой пашанцавала выратавацца ад дэпартацыі, рассялілася па ўсім Мінскім ваяводстве. Захопленых рускімі войскамі старавераў высылалі ў Сібір і на Алтай. Абшчыны тых, хто не прызнаў царкоўную рэформу, занялі ў Беларусі пустуючыя сацыяльна-эканамічныя нішы. Яны імкнуліся жыць ізалявана ад навакольнага насельніцтва. Мясцовае беларускае жыхарства не ўспрымала мігрантаў як канкурэнтаў, таму канфліктаў паміж імі не адбывалася. Стараверы лічыліся добрымі і працавітымі гаспадарамі. Землеўладальнікі імкнуліся рассяліць іх менавіта на сваёй зямлі, прапаноўвалі льготныя ўмовы арэнды. === [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] === Пасля падзелаў Рэчы Паспалітай міграцыйныя хвалі на тэрыторыю Беларусі працягваліся і ў асноўным былі звязаны са стараверамі. === [[XX стагоддзе|XX ст.]] === Колькасць старавераў да [[1914]] года дасягнула 100 тыс. чалавек. У 1993 годзе дзейнічала 26 абшчын{{sfn|Беларусь|1995}}. == Культура == === Дэкаратыўнае мастацтва === У межах асобнай рэлігійнай традыцыі старавераў вылучалася веткаўская школа кніжнай графікі і арнамента. Для яе былі характэрны спалучэнне «старадрукаванага» стылю са стылем «маскоўскага барока», шырокае выкарыстанне расліннага арнамента. У застаўках і буквіцах выкарыстоўваліся выявы жывёл, птушак і насякомых. Кнігі мелі багатую каляровую гаму. Набыла вядомасць веткаўская школа іканапісу, для якой было характэрна спалучэнне старажытных традыцый з новымі элементамі ў тэхніцы. Спалучэнне канонаў візантыйскай і рускай праваслаўных цэркваў з тэхнікай маскоўскіх, наўгародскіх, украінскіх і беларускіх майстроў тлумачыцца тым, што Ветка мела статус рэлігійнага цэнтра старабрадніцтва, да якога імкнуліся ўсе выдатныя майстры. === Гаспадарка === Асноўнымі заняткамі стараабраднікаў былі земляробства і жывёлагадоўля. Яны дапаўняліся рамесніцтвам і адыходнымі промысламі. З [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] сярод стараабраднікаў пашыраюцца заняткі гандлем. Стараабраднікі Беларусі мелі шчыльныя сувязі з усімі страабрадніцкімі абшчынамі, што вельмі спрыяла развіццю гандлю. Галоўную ролю адыгрывалі веткаўскія купцы, якія былі пасрэднікамі ў гандлі з Расіяй. Гандлявалі збожжам, соллю, жывёлай, лесам, футрам. === Паселішчы === Планіроўка паселішчаў залежала ад умоў бяспекі, ландшафту і геаграфіі рэгіёна, а таксама ад структуры землекарыстання. Тып пасялення ў папоўцаў і беспапоўцаў адрозніваўся. Так, на Падзвінні, дзе былі раскіданы маладворныя паселішчы беспапоўцаў, назіралася бессістэмная планіроўка гнездавога ці кучавога тыпу. Папоўскія слабоды на Ветцы былі даволі вялікімі і мелі першапачаткова грабеньчаты тып забудовы, а з сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] — ужо вулічны. Сама Ветка даволі хутка ператварылася ў паселішча гарадскога тыпу. Гістарычна на тэрыторыі Беларусі сярод старавераў быў распаўсюджаны замкнёны тып двара. Паступова з’явіліся двары крытага тыпу, калі хата і хлеў мелі агульную страху. Да хаты далучаліся клеці, вазоўня і інш. Практыкавалася існаванне патаемнага ходу са двара. Двор абавязкова меў лазню. Хата аздаблялася разьбой па дрэве. Існаваў нават тэрмін «[[веткаўская разьба]]», што сведчыла пра яе адметнасць, выразную мастацкасць. Патрэбна адзначыць, што стараверская абшчына Беларусі мела пэўную сацыяльную стратыфікацыю, у адпаведнасці з якой існавалі досыць розныя культурныя комплексы: сялян і мяшчан, заможных і збяднелых, земляробаў і гандляроў і г. д. Напрыклад, стараверы-мяшчане мелі даволі вялікія шматпакаёвыя дамы з арыгінальным інтэр’ерам. === Адзенне === Адзенне старавераў таксама адрознівалася ад строю мясцовага насельніцтва. У аснове жаночага комплексу адзення былі сарафан і кашуля. Кашулю шылі з палатна ці каленкору, наверх надзявалі стракаты сарафан або спадніцу. На спадніцу абавязкова надзявалі яркі фартух. Сукенкі шылі з паркалю, шоўку ці шэрсці. Галаўныя ўборы дзяўчат адрозніваліся ад жаночых. Дзяўчаты запляталі валасы ў адну касу. Для жанчын абавязковым быў галаўны ўбор. Узімку насілі футравыя шапкі ці павязкі з шэрсці. Тканіны, з якой было пашыта адзенне мяшчанак, былі даражэйшымі, чым у жанчын сялянак. Мужчынскае адзенне сялян таксама адрознівалася ад мяшчанскага ці купецкага. Сяляне насілі кашулі навыпуск з палатна ці паркалю з касым каўняром. Пад пахамі рабілі трохвугольныя ўстаўкі з другой тканіны. Шырокія шаравары з палатна падчас працы ўбіраліся ў боты ці лапці. На кашулю абавязкова надзявалі безрукаўку-паддзёўку з сукна. На галаве насілі каўпак ці картуз. Узімку апраналі футра з аўчыны. Купцы і мяшчане насілі кашулі, шаравары, даўгаполы кафтан і боты (жоўтыя або чырвоныя). Кашуля падпярэзвалася паяском. Асобным відам адзення была камізэлька. Зімой насілі доўгае футра, якое сведчыла аб заможнасці. Ежа старавераў захавала традыцыі рускай кухні. === Кухня === Асноўнымі былі стравы з капусты, розныя кашы, квас. Забараняўся тытунь і алкаголь. Чай і кава лічыліся «нячыстымі» і «антыхрыставымі». Цікавым быў вясельны абрад старавераў. Ён адрозніваўся ад праваслаўных традыцый. Благаслаўленне святара замяніла бацькоўскае. Шлюб, з аднаго боку, прызнаваўся свяшчэнным, а з другога — лічыўся грахоўным. На вяселлі ў большасці абшчын было забаронена прысутнічаць непашлюбаванай моладзі. Абавязковымі на вяселлі лічыліся гарэлка, мядовыя пернікі і стравы з грыбамі. == Галерэя == <center><gallery caption="" widths="150" heights="150"> Свір. Свята-Успенская царква.jpg|Свята-Успенская царква, [[Свір (гарадскі пасёлак)|Свір]] Apidomy 1.jpg|Царква ў гонар Успення Прасвятой Багародзіцы, [[Апідамы]] Мінкавічы. Стараверская Свята-Пакроўская царква (01).jpg|[[Мінкавічы (Браслаўскі раён)|Мінкавічы]]. Стараверская Свята-Пакроўская царква Гомель. Комиссарова 44. Ильинская старообрядческая церковь 14.jpg|Ільінская царква, [[Гомель]] </gallery></center> {{зноскі}} == Літаратура == * ''[[Тадэвуш Антонавіч Навагродскі|Т. А. Навагродскі]]'' [і інш.] Этналогія Беларусі: традыцыйная культура насельніцтва ў гістарычнай перспектыве. Вучэб.-метад. дапам. — Мінск, БДУ, 2009. — 335 с. іл. — ISBN 978-985-518-121-8 * ''[[Андрэй Аляксандравіч Гарбацкі|Гарбацкі, А. А.]]'' Стараабрадніцтва на Беларусі ў канцы ХVII — пачатку XX ст. / А. А. Гарбацкі. — Брэст, 1999. * ''Короткая, Т. Н.'' Старообрядчество в Белоруссии / Т. Н. Короткая, Е. С. Прокошина, А. А. Чудникова. — Минск, 1992. * ''Никольский, Н. М.'' История русской церкви / Н. М. Никольский. — М., 1985. * ''[[Уладзіслаў Гарбацкі|Іваноў, У.]]'' Стараверы і злябы // Наша гісторыя, № 1, 2018. — С. 64—67. — ISBN 2617—2305 * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Стараве́ры, раскольнікі|684}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Насельніцтва Беларусі}} {{Беларусы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Насельніцтва Беларусі]] [[Катэгорыя:Стараверства ў Беларусі]] jjru038l74a1d2vqp4m064cd5l19j4y 0 208616 5202521 4439167 2026-09-19T22:05:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202521 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = |Беларуская назва = Мінская брама |Арыгінальная назва = |Выява =Babrujsk, Mienskaja brama. Бабруйск, Менская брама (1914).jpg |Подпіс выявы =Брама з боку горада |Шырыня выявы = |Статус = |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = Бабруйская крэпасць |lat_dir = |lat_deg = 53.140824|lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 29.242067|lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = брама |Архітэктурны стыль = класіцызм |Аўтар праекта = Аляксандр Ягоравіч Штаўберт |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = захавалася часткова |Сайт = |Commons = }} '''Мінскія брама''' — колішняя галоўная [[брама]] [[Бабруйская крэпасць|Бабруйскай крэпасці]], спраектаваная [[пецярбург]]скім архітэктарам [[Аляксандр Ягоравіч Штаўберт|А. Я. Штаўбертам]] (1780—1843 гг.). Праект брамы «найвышэйша ўхвалены» ў пачатку [[1824]] г. Брама злучала крэпасць з дарогай на [[Мінск]] і адкрывалі галоўную вуліцу ў крэпасці, у кірунку да [[Рагачоўская брама, Бабруйская крэпасць|Рагачоўскай брамы]]. == Архітэктура == [[Файл:Babrujskaja fartecyja, Mienskaja brama. Бабруйская фартэцыя, Менская брама (1901-17).jpg|злева|thumb|Брама з унутранага боку]] З унутранага боку мела тры роўнапралётныя [[арка|аркі]], заключаныя паміж [[лесвіца]]мі, якія вялі на верх крапасных [[Вал (фартыфікацыя)|валаў]]. Аркі, апраўленыя клінчатымі [[архівольт]]амі, абапіраюцца на невысокія [[руст]]аваныя апоры. Сярэдняя арка служыла для праезду, у крайніх меліся дзверы да [[кардэгардыя|кардэгардый]]; аб'ядноўваў аркі просты [[карніз]]. [[Атык]] упрыгожваў амаль двухмятровы [[чыгун]]ны [[двухгаловы арол]], які трымаў у лапах [[лаўровы вянок]] і паходню, падпаленую з двух бакоў. У цэлым брама была імпазантным, масіўным збудаваннем, параднасць якому надаваў звычайны для [[класіцызм]]у набор дэталяў. == Спасылкі == * [http://harodnia.com/be/uczora/rasijskaja-impieryja/540-elena-kvitnitskaya-bramy-belorussii-chast-2 Елена Квитницкая. Брамы Белоруссии. Часть 2] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304192053/http://harodnia.com/be/uczora/rasijskaja-impieryja/540-elena-kvitnitskaya-bramy-belorussii-chast-2 |date=4 сакавіка 2016 }} * [http://www.irina-alex.net/oskolok-imperii/ Осколок империи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200923055306/https://www.irina-alex.net/oskolok-imperii/ |date=23 верасня 2020 }} [[Катэгорыя:Брамы Бабруйскай крэпасці]] [[Катэгорыя:Знішчаныя збудаванні Бабруйска]] mxg5ube5iwvr8q8p4ngzocqjefl05ya 0 211946 5202587 4681958 2026-09-20T09:47:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202587 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Герман}} {{Асоба}} '''Настасся Рудольфаўна Герман''' ({{ДН|15|2|1920}}, в. [[Новыя Юрковічы]]<ref name="БС">{{кніга |частка = Герман Анастасия Рудольфовна |загаловак = Биографический справочник |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 145 |старонак = 737 |тыраж = }}</ref>, [[Любанскі раён]] — {{ДС|||1995}}<ref>[http://lyban2009.narod.ru/U_nezale_kraine/U_nezale_kraine_22.htm Ф. И. О. русское Герман Анастасия Рудольфовна] {{ref-ru}}</ref>) — [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1971)<ref name="БС"/>. З 1937 года жывёлавод, у 1973—1975 гадах улікоўшчыца жывёлагадоўчай фермы калгаса імя [[Яўстрат Дзянісавіч Гарбачоў|Я. Д. Гарбачова]] Любанскага раёна<ref name="БС"/>. Званне Героя прысвоена за атрыманне высокіх прывесаў буйной рагатай жывёлы<ref name="БС"/>. {{зноскі}} == Літаратура == * Памяць: Любан. р-н : Гіст.-дакум. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / [Рэдкал.: В. А. Сойка і інш. ; Рэд.-уклад. В. Р. Феранц. — Мн. : Ураджай, 1996. — С. 375. == Спасылкі == * [http://ljuban.by/index.php?option=com_content&view=article&id=288:2010-04-07-20-31-28&catid=10:2010-03-19-11-01-31&Itemid=13 Герман Настасся Рудольфаўна]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Герман Настасся Рудольфаўна}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Любанскім раёне]] 50lj1p9u91s3oh8l6i90ybgagccra2o 0 218368 5202453 5091735 2026-09-19T19:58:35Z Siliyiw 169172 5202453 wikitext text/x-wiki Назву '''Гу́тка''' маюць: == Беларусь == * [[Гутка (Івацэвіцкі раён)|Гутка]] — вёска ў [[Івацэвіцкі раён|Івацэвіцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] * [[Гутка (Веткаўскі раён)|Гутка]] — былая вёска ў [[Веткаўскі раён|Веткаўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] * [[Гутка (Слонімскі раён)|Гутка]] — былы хутар у [[Слонімскі раён|Слонімскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. == Славакія == * Гутка — сяло і аднайменная абшчына ў акрузе Бардзеяў [[Прэшаўскі край|Прэшаўскага краю]]. == Гл. таксама == * [[Стара Гутка]] — вёска ў [[Сэмэніўскі раён (Чарнігаўская вобласць)|Сэмэніўскім раёне]] [[Чарнігаўская вобласць|Чарнігаўскай вобласці]]. {{Неадназначнасць}} 5e5mywlhqtw23y3kfhsn6qecv778bfu 0 229857 5202574 5179234 2026-09-20T08:33:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202574 wikitext text/x-wiki {{Падарожжа |назва = Першае плаванне «[[Фрам]]а» |выява = Fram Bergen 1893.jpg |шырыня = 400 |подпіс = Адплыццё «Фрама» з [[Берген]]а 2 ліпеня 1893 года |краіна = [[Файл:Norge-Unionsflagg-1844.svg|border|25px]] [[Шведска-нарвежская унія]] |дата пачатку = [[24 чэрвеня]] [[1893]] года |дата заканчэння = [[9 верасня]] [[1896]] года |кіраўнік = [[Фрыцьёф Нансен]] |склад = Усяго 13 членаў экспедыцыі, уключаючы * Камандзір «Фрама» — [[Ота Свердруп]] * Старэйшы памочнік камандзіра — [[Сігурд Скот-Хансен]] * Каюр, спадарожнік Нансена па паходу на Паўночны полюс — [[Ялмар Ёхансен]] |карта маршруту = Nansen Fram Map rus.png |шырыня карты = 400 |маршрут = {{legend|red|Свабоднае плаванне «Фрама», ліпень — верасень 1893}}{{legend|blue|Дрэйф «Фрама», верасень 1893 — жнівень 1896}}{{legend|green|Санны паход Нансена і Ёхансена, сакавік 1895 — чэрвень 1896}}{{legend|purple|Вяртанне Нансена і Ёхансена, жнівень 1896}}{{legend|yellow|Плаванне «Фрама» ў Тромсё, жнівень 1896}} |дасягненні = * Упершыню ў гісторыі палярных падарожжаў здзейснены запланаваны дрэйф у [[пакавы лёд|пакавых ільдах]] праз Цэнтральную Арктыку * Нансенам і Ёхансенам зроблена спроба дасягнення Паўночнага полюса на сабачых запрэжках, [[6 красавіка]] [[1895]] года яны дабраліся да {{nobr|86° 13' 06" пн. ш.}}, што было на той момант абсалютным сусветным рэкордам |адкрыцці = * Адкрыты глыбакаводны палярны басейн, які з'яўляецца паўночным працягам [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]] * Канчаткова аспрэчана здагадка аб існаванні паўночнага палярнага [[кантынент]]а ці буйнога [[архіпелаг]]а. * Праведзены комплексныя [[кліматалогія|кліматычныя]], [[гляцыялогія|гляцыялагічныя]] і іншыя вымярэнні на працягу трох гадоў запар. * Удакладнены паўночныя межы архіпелага [[Зямля Франца-Іосіфа]], пасля апрацоўкі навуковых дадзеных узнікла новая навуковая дысцыпліна — [[акіяналогія|фізічная акіянаграфія]]. |страты = Першая палярная экспедыцыя [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]], падчас якой не было страчана ні аднаго чалавека. |заўвагі = }} '''Нарве́жская паля́рная экспеды́цыя 1893—1896 гадоў''' на караблі «[[Фрам]]» пераследвала мэты даследавання высокіх шырот Арктыкі і дасягненні геаграфічнага Паўночнага полюса. Кіраўнік і начальнік экспедыцыі — [[Фрыцьёф Нансен]]. Экспедыцыя стала істотным прарывам у метадах палярных даследаванняў: упершыню ў сусветнай практыцы невялікая каманда свядома ўмарозіла спецыяльна пабудаванае экспедыцыйнае судна ў пакавыя льды з мэтай сістэматычных комплексных даследаванняў басейна [[Паўночны Ледавіты акіян|Паўночнага Ледавітага акіяна]]. Нансенам і Ялмарам Ёхансенам была зроблена спроба дасягнення Паўночнага полюса на сабачых запрэжках, у выніку 6 красавіка 1895 года яны дабраліся да {{nobr|86° 13' 06" пн. ш.}}, што было на той момант абсалютным сусветным рэкордам. Першая палярная экспедыцыя XIX стагоддзя, у ходзе якой не было страчана ні аднаго чалавека. == Мэты і вынікі == Нансен першапачаткова лічыў, што буйных масіваў сушы ў ваколіцах Паўночнага полюса няма<ref name="Нансен2">{{кніга|аўтар=Нансен Ф.|загаловак=«Фрам» в Полярном море|адказны=Пер. З. Лопухиной|месца=М.|выдавецтва=Географгиз|год=1956|том=2}}</ref>{{rp|305}}. Галоўная мэта экспедыцыі фармулявалася ім так: {| | {{пачатак цытаты}} Я думаю, аднак, што дасягненне самага полюса мае мала значэння: ''мы адпраўляемся не для таго, каб адшукаць матэматычны пункт, паўночны канец зямной восі; дасягненне гэтага пункту само па сабе малакаштоўнае, але каб зрабіць назіранні ў шырокай недаследаванай частцы зямнога шара навакол полюса''. Навуковая цікавасць гэтых назіранняў не паменшыцца ад таго, ці пройдзе наш шлях праз самы полюс ці ж на некаторай адлегласці ад яго<ref name="Нансен1">{{кніга|аўтар=Нансен Ф.|загаловак=«Фрам» в Полярном море|адказны=Пер. З. Лопухиной|месца=М.|выдавецтва=Географгиз|год=1956|том=1}}</ref>{{rp|59}}. {{канец цытаты}} |} Экспедыцыя мела і палітычныя мэты: яна фінансавалася ўрадам [[Нарвегія|Нарвегіі]], якая [[Шведска-нарвежская унія|была ў 1814—1905 гадах ва ўніі]] са [[Швецыя]]й, і паводле ўмоў [[стортынг]]а павінна была мець чыста нарвежскі нацыянальны склад. Меркаваныя землі ў раёне Паўночнага полюса павінны былі стаць ўладаннямі Нарвегіі. Поспех экспедыцыі выклікаў моцны ўздым нацыянальнай самасвядомасці<ref name="Саннес">{{кніга|аўтар=Саннес Т. Б.|загаловак=««Фрам»: приключения полярных экспедиций|адказны=Пер. с нем. А. Л. Маковкина|месца=Л.|выдавецтва=Судостроение|год=1991|isbn=5-7355-0120-8}}</ref>{{rp|135—136}}. У навуковым дачыненні дасягненнямі экспедыцыі з’явіліся адкрыццё глыбакаводнага палярнага басейна, які з’яўляецца паўночным працягам [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]], і канчатковае абвяржэнне магчымасці існавання паўночнага палярнага кантынента або буйнага архіпелага. Былі праведзены комплексныя [[Кліматалогія|кліматычныя]], [[Гляцыялогія|гляцыялагічныя]] і іншыя вымярэнні на працягу трох гадоў запар. У ходзе санкавага паходу Нансена і Ёхансана былі ўдакладнены паўночныя межы архіпелага [[Зямля Франца-Іосіфа]], пасля апрацоўкі навуковых дадзеных узнікла новая навуковая дысцыпліна — [[Акіяналогія|фізічная акіянаграфія]]. Нансен пісаў у папярэдняй справаздачы аб экспедыцыі: {| | {{пачатак цытаты}} Калі выконваць парады, якія падаюцца [[Эскімосы|эскімосамі]], і прабірацца з дапамогай [[каяк]]оў, [[Нарты|санак]] і [[ездавы сабака|сабак]], то можна прайсці значныя адлегласці па такіх абласцях, якія да гэтага часу лічыліся вельмі цяжкадаступнымі. Такім чынам можна падарожнічаць па плывучым лёдзе нават у вялікай адлегласці ад зямлі, нават калі лёд знаходзіцца ў руху, і я думаю, што менавіта гэтым спосабам трэба паспрабаваць пракрасціся ў вялікую недаследаваную вобласць, якая ляжыць паміж Паўночна-Амерыканскім арктычным архіпелагам і полюсам<ref name="Нансен2" />{{rp|333}}. {{канец цытаты}} |} Метады, апрабаваныя Нансенам, выкарыстоўваліся ўсімі наступнымі палярнымі экспедыцыямі на працягу трох дзесяцігоддзяў<ref name="Саннес" />{{rp|140—141}}. Спартыўны рэкорд Нансена і Ёхансена пратрымаўся пяць гадоў: [[25 красавіка]] 1900 года капітан {{нп3|Умберта Каньі|Умберта Каньі|en|Umberto Cagni}} з экспедыцыі герцага Абруцкага, базуючыся на [[Зямля Франца-Іосіфа|Зямлі Франца-Іосіфа]], дасягнуў {{nobr|86° 34' пн. ш.}}, перавысіўшы паказчыкі Нансена прыблізна на 21' (гэта значыць каля 22 марскіх міль). Гэта было дасягнута коштам вельмі вялікіх ахвяр — трое ўдзельнікаў паходу загінулі<ref name="Нобиле">{{кніга|аўтар=Нобиле У.|загаловак=Крылья над полюсом|адказны=Пер. А.&nbsp;А.&nbsp;Чернова, Э.&nbsp;А.&nbsp;Черновой|месца=М.|выдавецтва=Мысль|год=1984}}</ref>{{rp|49}}. [[Паўночны полюс]] быў пакораны (паводле іх уласных заяў): [[21 красавіка]] [[1908]] года [[Фрэдэрык Кук|Фрэдэрыкам Кукам]], або [[6 красавіка]] [[1909]] года [[Роберт Піры|Робертам Піры]] з боку [[Канадскі Арктычны архіпелаг|Канадскага Арктычнага архіпелага]]<ref>[http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Полюсы%20географические/ Полюсы географические] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120330024953/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%81%D1%8B%20%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5 |date=30 сакавіка 2012 }} — 3-е издание [[Большая советская энциклопедия|БСЭ]].</ref>. == Перадгісторыя == {{main|Грэнландская экспедыцыя Нансена}} [[Файл:USS Jeannette;h52199.jpg|thumb|300px|left|«Жанэта»]] У [[1883]]—[[1884]] гадах на ўсходнім узбярэжжы [[Грэнландыя|Грэнландыі]] былі знойдзеныя рэшткі прадметаў няўдалай экспедыцыі на караблі «Жанэта» ({{lang-en|«''[[:en:USS Jeannette (1878)|USS Jeannette]]''»}}) пад камандаваннем лейтэнанта амерыканскага флоту {{нп3|Джордж Дэ Лонг|Джорджа Дэ Лонга|en|George W. DeLong}}. Гэтая экспедыцыя пацярпела крушэнне ў [[1881]] годзе на паўночны ўсход ад [[Новасібірскія астравы|Новасібірскіх астравоў]]. Нарвежская метэаролаг прафесар {{нп3|Хенрык Мон|Х. Мон|en|Henrik Mohn}} у 1884 годзе апублікаваў артыкул, у якім прааналізаваў гэтыя знаходкі, пацвердзіў дапушчэнні Нансена пра існаванне транспалярнай плыні; артыкул Мона стаў абгрунтаваннем ідэі экспедыцыі да полюса<ref name="Нансен1" />{{rp|46}}. 23-гадовы Нансен у той перыяд працаваў прэпаратарам аддзела заалогіі Бергенскага музея, рыхтуючыся да абароны {{нп3|Доктар дысертацыі|доктарскай дысертацыі|en|Doctor of Philosophy}}<ref name="Нансен1" />{{rp|10}}. Ён ужо меў досвед палярных даследаванняў: у 1882 годзе здзейсніў плаванне на судне цюленепрамысловай кампаніі «''Вікінг''» сярод ільдоў (у якасці біялагічнай практыкі). У ходзе плавання адбыўся незапланаваны 24-дзённы дрэйф ля ўзбярэжжа Грэнландыі. Менавіта гэтае падарожжа і мела вырашальнае значэнне для накіравання ўсёй яго наступнай дзейнасці<ref name="Нансен1" />{{rp|10}}. Біёграф [[Руаль Амундсен|Амундсена]] — Тур Буман-Ларсен, параўноўваючы асобы двух выдатных нарвежскіх палярнікаў, адзначаў, што «''Слава айчыны — краевугольны камень нансенаўскага сусвету, мэта, якой закліканы служыць і зямляпраходныя, і навуковыя дасягненні''»<ref name="Буманн-Ларсен">{{кніга |аўтар = Буманн-Ларсен, Тур. |загаловак = Амундсен |адказны = Пер. Т. В. Доброницкой, Н. Н. Фёдоровой |месца = М. |выдавецтва = Молодая гвардия |год = 2005 |серыя = Жизнь замечательных людей |isbn = 5-235-02860-0 }}</ref>{{rp|210}}. У той жа час яму не быў чужы і асабліва спартыўны азарт: Нансен неаднаразова публічна сцвярджаў, што «''адзінай яго любоўю быў Паўночны полюс''»<ref name="Саннес" />{{rp|44}}. Нансен разумеў, што ідэя свядома ўмарозіць судна ў лёд можа зыходзіць толькі ад аўтарытэтнага палярнага даследчыка, і паставіў перад сабой у вышэйшай ступені буйную і цяжкую задачу — пераход праз усё {{нп3|Грэнландскі ледзяны шчыт|ледзяное плато Грэнландыі|ru|Гренландский ледяной щит}}, ад усходняга берага вострава да заходняга. Гэта выклікала бурную палеміку ў прэсе: усе папярэднія экспедыцыі пачыналіся з абжытага заходняга берага. Акрамя таго, Нансен пазбаўляў сябе шляхоў да адступлення<ref name="Huntford">{{кніга|аўтар=Roland Huntford.|загаловак=Nansen|спасылка=http://books.google.com/books?id=Lvo-PgAACAAJ&|месца=London|выдавецтва=Abacus|год=2001|старонак=750|isbn=0-349-11492-7}}</ref>{{rp|21—27}}. Усяго праз чатыры дні пасля абароны доктарскай дысертацыі (прысвечанай будынку клеткавага апарата нервовай тканіны) Нансен з пяццю спадарожнікамі адправіўся ў Грэнландыю. У іх ліку быў [[Ота Свердруп]]. З [[17 ліпеня]] па [[3 кастрычніка]] [[1888]] года члены экспедыцыі, цягнучы ўвесь рыштунак на санках (іншы цяглавай сілы не было), пераадолелі ледзяны шчыт Грэнландыі, прайшоўшы каля {{nobr|500 км}}. Падчас падарожжа Нансен і яго спадарожнікі вялі метэаралагічныя назіранні і збіралі навуковыя матэрыялы. Экспедыцыянераў пасля вяртання дадому ў [[1889]] годзе ўшаноўвала ўся нацыя: цяпер Нансен быў гатовы абвясціць план новай палярнай экспедыцыі<ref name="Нансен1" />{{rp|16, 20}}. == Падрыхтоўка экспедыцыі == Экспедыцыя планавалася вельмі старанна. Нансен казаў: {{пачатак цытаты}} Так як яна павінна была працягвацца тры гады, то і падрыхтоўка да яе заняла не менш часу, тады як самы план быў гатовы тройчы трыма гадамі раней<ref name="Нансен1" />{{rp|71—72}}. {{канец цытаты}} === План === [[Файл:Nansen's Planned Drift map.svg|thumb|300px|Меркаваны дрэйф па плане Нансена на сучаснай карце Арктыкі.]] 18 лютага 1890 года Нансен выступіў на пасяджэнні Геаграфічнага таварыства Нарвегіі (даклад быў апублікаваны ў сакавіцкай кніжцы часопіса «''Naturen''» за 1891 года). У дакладзе ён падрабязна аналізаваў прычыны няўдач папярэдніх арктычных экспедыцый і паведамляў: {{пачатак цытаты}} Бескарысна ісці, як гэта рабілі ранейшыя экспедыцыі, супраць плыні, мы павінны пашукаць, ці не знойдзецца плыні спадарожнай. Экспедыцыя «Жанэты», паводле майго глыбокага пераканання, адзіная з усіх была на дакладным шляху, хоць здарылася гэта не па яе волі і жаданні<ref name="Нансен1" />{{rp|48}}. {{канец цытаты}} Нансен заявіў, што прадугледжвае існаванне марской транспалярнай плыні, якая праходзіць ад раёна [[Берынгаў праліў|Берынгава праліва]] праз каляполюсную прастору ў Грэнландыю. Згодна з яго разлікамі, лядовыя масы перамяшчаюцца ад [[Новасібірскія астравы|Новасібірскіх астравоў]] да [[Грэнландыя|Грэнландыі]] за 700 сутак<ref name="Саннес" />{{rp|44}}. Гэта азначала, што магчыма практычнае выкарыстанне плыні. План Нансена быў такі: пабудаваць судна магчыма меншых памераў і магчыма больш трывалае. Умяшчальнасць яго павінна прадугледжваць запасы правіянту і [[Вугаль|вугалю]] для 12 чалавек на 5 гадоў наперад. Для гэтага, паводле першапачатковых разлікаў, дастаткова судна умяшчальнасцю 170 брута-тон з паравой машынай і хуткасцю 6 [[Вузел (адзінка вымярэння)|вузлоў]] на адкрытай вадзе з поўным ветразным узбраеннем. Самае важнае ў судне — яго здольнасць вытрымліваць ціск лёду. Для гэтага спатрэбіцца стварыць адмысловае судна з бартамі круглявай формы, каб ціск ільдоў выціскаў яго на паверхню<ref name="Нансен1" />{{rp|54}}. Першапачаткова Нансен меркаваў ісці праз [[Берынгаў праліў]], каб хутчэй дасягнуць [[Новасібірскія астравы|Новасібірскіх астравоў]]. Па прыбыцці на месца меркавалася прайсці як мага паўночней па адкрытай вадзе, пасля чаго прышвартавацца да крыгі і даць ільдам зрабіць усё астатняе<ref name="Нансен1" />{{rp|55—56}}. На выпадак, калі здарыцца няшчасце, і прыйдзецца эвакуявацца, ці, наадварот, экспедыцыя будзе вынесена да берагоў невядомай сушы, Нансен меў намер выкарыстоўваць {{нп3|ездавы сабака|ездавых сабак|de|Schlittenhund}}<ref name="Саннес" />{{rp|85}}. У Нарвегіі планы Нансена былі безумоўна падтрыманы інтэлектуаламі і ўрадам. Новы даклад у Геаграфічным таварыстве быў прачытаны ім [[28 верасня]] [[1892]] года. На дакладзе былі прадстаўлены новыя доказы пераносу ў ільдах сібірскага лесу і рачнога глею да ўзбярэжжа Грэнландыі. Надзейна ідэнтыфікаваліся і аднаклетачнае [[багавінне]] — [[Дыятомавыя водарасці|дыятамеі]]<ref name="Нансен1" />{{rp|59—60}}. Да таго часу змяніліся планы: Нансен збіраўся ісці [[Паўночны марскі шлях|Паўночна-ўсходнім марскім шляхам]], паколькі ў адваротным выпадку давялося б перасякаць [[Міжземнае мора]], [[Суэцкі канал]], [[Індыйскі акіян|Індыйскі]] і [[Ціхі акіян]]ы, кіруючы да Берынгавага праліву<ref name="Саннес" />{{rp|48}}. Умяшчальнасць «Фрама», пасля ўдакладнення неабходнай колькасці запасаў, фактычна склала {{нп3|Рэгістравая тона|400 рэг. т.|en|Gross register tonnage}}<ref name="Нансен1" />{{rp|72}}. ==== Стаўленне ў ЗША і Вялікабрытаніі ==== Зусім іншае стаўленне чакала Нансена за мяжой, асабліва пасля дакладу [[14 лістапада]] 1892 года ў [[Каралеўскае геаграфічнае таварыства|Каралеўскім геаграфічным таварыстве]] Вялікабрытаніі. Пасля дакладу адбыліся спрэчкі (матэрыялы былі апублікаваныя ў «''The Geographical Journal 1893''», Т. 1, С. 1-32), якія паказалі, што Нансен апынуўся ў поўнай адзіноце<ref name="Нансен1" />{{rp|21}}. Яшчэ ў 1891 годзе на план Нансена звярнуў увагу вядучы амерыканскі палярнік таго часу [[Адольф Грылі]]. Ён даказваў безумоўную памылковасць пастулатаў Нансена, мяркуючы, што рэчы, знойдзеныя ў 1884 годзе ў Грэнландыі, не належалі Дэ Лонгу. На думку Грылі, Паўночны полюс недасяжны, так як заняты вялікім масівам сушы пад ледавіком, які і служыць крыніцай утварэнне пакавых ільдоў (у тэрміналогіі таго часу ''палеакрыстычнага лёду'')<ref name="Нансен1" />{{rp|66—67}}. Роўным чынам ён скептычна паставіўся да праекту ідэальнага лядовага судна, назваўшы намеры Нансена «''бессэнсоўным праектам самагубства''»<ref name="Нансен1" />{{rp|68}}. Характэрна, што амерыканцы думалі пра Нансена прама процілеглым чынам, і рэпарцёры «''[[Нью-Ёрк Таймс]]''» не хавалі захапленняў<ref>{{cite news|title= Has Nature Supplied a Route Around the North Pole?|work= New York Times|date= 13 November 1892|url= http://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9900E6DE1638E233A25750C1A9679D94639ED7CF| access-date= 27 September 2009|format=PDF}}</ref>. Дыскусія ў Лондане была нашмат больш напружана. Супраць Нансена выступілі ўсе аўтарытэтныя брытанскія палярнікі, а адмірал сэр {{нп3|Фрэнсіс Леапольд Мак-Клінтак|Леапольд Мак-Клінтак|en|Francis Leopold McClintock}} заявіў, што «''гэта самы адважны план, які калі-небудзь быў даложаны Каралеўскаму геаграфічнаму таварыству''»<ref name="Нансен1" />{{rp|61}}. Большасць крытыкаў не ставілі пад сумненні тэарэтычныя аргументы Нансена, але заяўлялі, што практычна рэалізацыя плана немагчымая. Знаходцы рэчаў з «Жанэты» ніхто з дыспутантаў не надаў вялікага значэння<ref name="Нансен1" />{{rp|64}}. ==== Стаўленне ў Расіі ==== [[Файл:RR5216-0013R Ф.Нансен.gif|thumb|228пкс|слева|Манета Банка Расіі — «Геаграфічная серыя». 1995 год.]] У [[Расійская імперыя|Расіі]] план Нансена адразу ж сустрэў самае добразычлівае стаўленне. Па просьбе ўрада Нарвегіі Міністэрства замежных спраў Расійскай імперыі забяспечыла Нансена «''рэкамендацыйным лістом''» накшталт таго, які быў выдадзены Нордэншэльду пры плаванні ўздоўж паўночных расійскіх берагоў, а расійскае Міністэрства ўнутраных спраў абвясціла прыбярэжныя ўлады [[Архангельская губерня|Архангельскай]] і ўсіх сібірскіх губерняў аб гэтай экспедыцыі і распарадзілася аказваць ёй разнастайную дапамогу. Па просьбе [[Рускае геаграфічнае таварыства|Геаграфічнага таварыства]] Галоўнае гідраграфічнае кіраванне даслала Нансену копіі ўсіх наяўных у Расіі карт палярных мораў. Сакратар Геаграфічнага таварыства А. В. Грыгор’еў накіраваў яму спецыяльную запіску-даведнік, якая змяшчала звесткі аб усіх населеных пунктах на паўночным узбярэжжы [[Сібір]]ы. Адмірал [[Сцяпан Восіпавіч Макараў|С. В. Макараў]] паведаміў Нансену звесткі аб тэмпературным рэжыме Берынгава праліва і прымыкаючых частак [[Чукоцкае мора|Чукоцкага мора]]<ref>Звесткі [[Уладзімір Юльевіч Візэ|У. Ю. Візэ]]. Гл. Нансен, Т. 1, С. 352.</ref>. Э. В. Толь асабіста ў 1892 годзе здзейсніў цяжкую паездку на Новасібірскія астравы, дзе заклаў для Нансена тры эвакуацыйныя базы. Першая з іх была ў стойбішчы Дурнава ў лагуне Дурной на захадзе вострава [[Востраў Кацельны|Кацельны]] {{nobr|(75° 37' пн. ш.)}}, там быў пакінуты правіянт на 8 дзён для 12 чалавек. Гэтага было дастаткова, каб пераадолець {{nobr|100 км}} да базы ва Урасалаху, дзе была хата, пабудаваная Толем яшчэ ў 1886 годзе. Там былі пакінутыя запасы на месяц. Трэцяя база была абсталявана на {{нп3|Востраў Малы Ляхоўскі|Малым Ляхоўскім востраве|ru|Малый Ляховский}}: запасы на 4 месяцы павінны былі дазволіць без напружання дасягнуць мацерыка<ref name="Нансен1" />{{rp|83}}. Толь жа закупіў для Нансена 40 асцяцкіх і 26 якуцкіх сабак, якіх павінны былі даставіць да ўзбярэжжа [[Югорскі Шар|Югорскага Шара]] і вусця [[Алянёк (рака)|ракі Алянёк]]<ref name="Саннес" />{{rp|85}}. === Экспедыцыйнае судна === {{асноўны артыкул|Фрам}} [[Файл:Fram Drawings.jpg|thumb|350px|Схема «Фрама».]] Нансен з самага пачатку меркаваў звярнуцца да {{нп3|Колін Арчэр|Коліна Арчэра|en|Colin Archer}} — вядучага суднабудаўніка Нарвегіі. Першы (вельмі асцярожны) ліст Нансен адправіў [[6 сакавіка]] [[1890]] года. Арчэр доўга вагаўся, кантракт быў падпісаны [[9 чэрвеня]] [[1891]] года<ref name="Huntford" />{{rp|183—184}}. Моцна паўплывала на тэмп работ прапанова каралеўскай верфі ў {{нп3|Хортэн|Хортэне|en|Horten}} пра пастаўку італьянскага дуба, які вылежаў пад дахам каля 30 гадоў. Было прапанавана тры праекты: Нансенам, Свердрупам і самім Арчэрам, якія ўзгадняліся даволі доўга. Закладка судна адбылася на верфі Арчэра ў {{нп3|Ларвік (горад)|Ларвіку|en|Larvik (town)}} [[11 верасня]] [[1891]] года<ref name="Саннес" />{{rp|61}}. Частка матэрыялаў прыйшлося заказваць у Германіі, аднак паравую машыну зрабілі ў Нарвегіі ў фірме ''Akers Mekaniske Wærksted''<ref name="Саннес" />{{rp|77}}. Спуск на ваду прайшоў [[26 кастрычніка]] [[1892]] года. Кіравала цырымоніяй Ева Нансен, яна ж ахрысціла судна «''Фрам''» («''Наперад!''»)<ref name="Саннес" />{{rp|72}}. Дабудова працягвалася да лета 1893 года<ref name="Саннес" />{{rp|84—85}}. «''Фрам''» меў характэрную афарбоўку: корпус ад рэлінгаў да лядовага пояса ашалёўкі быў белым, ніжэй [[Ватэрлінія|ватэрлініі]] — чорным. Размешчаная на палубе штурманская кабіна была афарбаваная ў ярка-чырвоны колер. Назіральная бочка (на грот-мачце на вышыні 32 м ад ватэрлініі) была белай, мачты вянчалі пазалочаныя медныя шары<ref name="Саннес" />{{rp|77}}. На «''Фраме''» было восем шлюпак, у тым ліку два баркасы даўжынёй у 8,8 м, якія мелі палубы і абсталяваныя ветразным узбраеннем. Яны прызначаліся для працягу дрэйфу ў выпадку гібелі судна, паколькі маглі змясціць увесь экіпаж і вялікія запасы правіянту і паліва. Меліся чатыры кітабойныяй [[вельбот]]ы даўжынёй 6,3 м, два з [[Дуб звычайны|дубовай]] драўніны, два — з [[вяз]]аў, а таксама прам і маторны катэр<ref name="Нансен1" />{{rp|79-80}}. Апошні прынёс шмат клопатаў і з часам быў разабраны, а яго дошкі пайшлі на выраб лыж і нарт. Баркасы размяшчаліся на галоўным трюмным люку, вельботы віселі на шлюпбалках, маторны катэр і прам былі замацаваны на палубе<ref name="Саннес" />{{rp|76-77}}. Эксплуатацыю судна юрыдычна ажыццяўляла суднаходная кампанія «''Фрама''», заснаваная Нансенам, у савет дырэктараў уваходзілі {{нп3|Аксель Хейберг|Аксель Хейберг|no|Axel Heiberg}}, прадпрымальнік Томас Нікалай Фірнлі і ўладальнік піваварнай кампаніі Элеф Рынгнес [3]: 50. === Фінансаванне === Першапачаткова Нансен заклаў каштарыс у 300 тыс. [[Нарвежская крона|нарвежскіх крон]] (16875 англійскіх фунтаў, 168750 расійскіх рублёў{{efn|1=Пералік у фунты зроблены англійскімі перакладчыкамі кнігі Нансена. Па курсу канца XIX ст. 1 англійскі фунт = 10 руб.}}), уключаючы сюды кошт судна, рыштунку, жалаванне камандзе і ўтрыманне сем’яў членаў экспедыцыі. Пастановай [[стортынг]]а ад [[30 чэрвеня]] [[1890]] года Нансену было асігнавана 200 тыс. крон з умовай, што экспедыцыя будзе мець чыста нарвежскі нацыянальны склад{{sfn|Нансен1|1956|с=70}}. На пасяджэнні стортынга былі ажыўленыя спрэчкі па пытанні экспедыцыі Нансена, прычым бюджэтная камісія выказалася супраць дзяржаўнага фінансавання. У выніку субсідыя была вынесена на галасаванне: 73 дэпутата выказаліся «''за''» і 39 «''супраць''»{{sfn|Саннес|1991|с=49}}. Для пакрыцця астатніх выдаткаў у студзені 1891 года была адкрыта нацыянальная падпіска, якую пачаў ахвяраваннем у 20 тыс. крон кароль Швецыі і Нарвегіі [[Оскар II]]. Нансен па магчымасці пазбягаў замежнай фінансавай падтрымкі, баючыся грамадскай думкі, аднак шведскі камерсант {{нп3|Оскар Дыксан|Оскар Дыксан|sv|Oscar Dickson}} паставіў электраабсталяванне для «''Фрама''», а барон [[Эдуард фон Толь]] у Расіі абавязаўся паставіць Нансену ездавых сабак і абсталяваць эвакуацыйныя базы на Новасібірскіх астравах. Каралеўскае геаграфічнае таварыства Брытаніі даслала 300 фунтаў стэрлінгаў. У сувязі з перавыдаткам сродкаў пры будаўніцтве судна (усяго 117 тыс. крон) 9 чэрвеня 1893 (за два тыдні да адплыцця) стортынг асігнаваў дадаткова 80 тыс. крон для пакрыцця недастач. Іншыя выдаткі пакрылі з уласных сродкаў Нансен, Аксель Хейберг і брытанскі прадпрымальнік Чарлз Дзік. Усе выдаткі склалі 445 тыс. крон (25 тыс. фунтаў стэрлінгаў<ref name="Нансен1" />{{rp|70—71}}), пры гэтым кошт «''Фрама''» склаў 61 %, рыштунку і навуковых прыбораў — 16 %<ref name="kipis">{{артыкул|аўтар=Брянский Л. Н.|загаловак=Метрология и экспедиция Ф. Нансена|спасылка=http://www.kipis.ru/archive/articles/index.php?ELEMENT_ID=7742|выданне=КИПиС|год=2007|выпуск=1|archive-date=1 сакавіка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210301134900/http://www.kipis.ru/archive/articles/index.php?ELEMENT_ID=7742}}</ref>. === Каманда === <center><gallery> Файл:Otto Sverdrup 1895.jpg|Ота Свердруп — камандзір «Фрама» Файл:Theodor Jacobson.jpg|Тэадор Якабсен — штурман Файл:Sigurd Scott-Hansen.jpg|Сігурд Скот-Хансен — памочнік камандзіра Файл:Henrik Blessing.jpg|Хенрык Блесінг — урач Файл:HjalmarJohansen.JPG|Ялмар Ёхансен — качагар і метэаролаг Файл:Adolph Juell.jpg|Адольф Юэл — кок Файл:Ivar Mogstad.jpg|Івар Мугста — матрос Файл:Anton Amundsen.jpg|Антон Амундсен — першы машыніст Файл:Lars Pettersen.jpg|Ларс Петэрсен — другі машыніст Файл:Peter Henriksen.jpg|Педэр Хендрыксен — матрос і гарпуншчык Файл:Bernhard Nordahl.jpg|Бернард Нурдал — электрык і матрос Файл:Bernt Bentzen.jpg|Бернт Бентсен — матрос </gallery></center> Яшчэ ў Грэнландыі Нансен пераканаўся ў перавазе маленькай каманды з прафесіяналаў, у якой кожны нясе роўную долю працы<ref name="Fleming">{{кніга|аўтар=Fleming, Fergus.|загаловак=Ninety Degrees North|спасылка=http://books.google.com/books?id=qIikAUYyRcUC|месца=London|выдавецтва=Granta Publications|год=2002|isbn=1-86207-535-2}}</ref>{{rp|237—238}}. Агульная колькасць заявак на ўдзел у экспедыцыі перавысіла 600, Нансен адабраў з іх толькі 12 чалавек (у тым ліку сябе), але ў {{нп3|Горад Вардзё|Вардзё|ru|Вардё}} за паўтары гадзіны да адплыцця быў прыняты 13-ы член каманды — матрос Бернт Бентсен, які збіраўся ісці толькі да [[Югорскі Шар|Югорскага Шара]], аднак застаўся да канца экспедыцыі. Адным з суіскальнікаў быў вядомы англійскі палярны даследчык {{нп3|Фрэдэрык Джордж Джэксан|Фрэдэрык Джэксан|en|Frederick George Jackson}}, які падаў заяўку яшчэ ў 1890 годзе, але яму было адмоўлена з-за паходжання, паколькі экспедыцыя меркавалася нацыянальнай — нарвежскай{{sfn|Fleming|2002|p=241}}. Усе адабраныя прайшлі дбайнае медыцынскае абследаванне, у выніку за ўсе тры гады экспедыцыі ні адзін член каманды не пакутваў ад сур’ёзных захворванняў (не лічачы рэўматызму Нансена, [[гастрыт]]у ў Свердрупа і т. п.). У экспедыцыі ўдзельнічалі: # ''[[Фрыцьёф Нансен]]'' ({{lang-no|Fridtjof Nansen}}), доктар заалогіі — начальнік экспедыцыі, заолаг, гідролаг і акіянолаг. # ''[[Ота Свердруп]]'' ({{lang-no|Otto Neumann Sverdrup}}) — камандзір «Фрама», выконваючы абавязкі начальніка экспедыцыі з 14 сакавіка 1895 года. # ''[[Сігурд Скот-Хансен]]'' ({{lang-no|Sigurd Scott Hansen}}) — памочнік камандзіра, малодшы лейтэнант {{нп3|Ваенна-марскія сілы Нарвегіі|ВМС Нарвегіі|ru|Военно-морские силы Норвегии}}. У экспедыцыі быў галоўным метэаролагам, астраномам і спецыялістам па магнітным і гравітацыйным даследаванням. Заяўку на ўдзел падаў у трэці дзень Раства 1890 года і быў неадкладна залічаны ў склад экспедыцыі. # ''Хенрык Грэве Блесінг'' ({{lang-no|Henrik Greve Blessing}}), кандыдат медыцыны — лекар, ветэрынар і батанік экспедыцыі. Скончыў універсітэт Крысціяніі за некалькі тыдняў да адплыцця «''Фрама''» ў 1893 годзе. # ''Тэадор Клаўдыус Якабсен'' ({{lang-no|Theodor Claudius Jacobsen}}) — штурман «Фрама». Штурман нарвежскага і новазеландскага флатоў. # ''Антон Амундсен'' ({{lang-no|Anton Amundsen}}) — старшы машыніст «Фрама». Машыніст ВМФ Нарвегіі, дзе праслужыў 25 гадоў. Найстарэйшы ўдзельнік экспедыцыі (нарадзіўся ў [[1853]] годзе), у сваёй заяўцы на ўдзел 1890 года ён паменшыў сабе ўзрост, каб павялічыць шанцы на ўдзел. У 1893 годзе ВМФ даў яму чатырохгадовы адпачынак з захаваннем жалавання, каб ён змог прыняць удзел у экспедыцыі<ref name="Саннес" />{{rp|81}}. # ''Адольф Юэл'' ({{lang-no|Adolf Juell}}) — правіантмайстар і кок экспедыцыі. З 1879 года служыў штурманам нарвежскага флоту. # ''Ларс Петэрсен'' ({{lang-no|Lars Pettersen}}) — другі машыніст і каваль экспедыцыі. Служыў у нарвежскім флоце. З 1895 года выконваў таксама абавязкі кока і метэаролага. Ужо на борце высветлілася, што ён швед па нацыянальнасці (сапраўдная прозвішча — ''Петэрсан''), які выдаваў сябе за нарвежца, каб прыняць удзел у экспедыцыі. У кнізе Нансена паказана, што яго бацькі — нарвежцы, якія жывуць у Швецыі, хоць яны былі шведамі<ref name="Саннес" />{{rp|81}}. # ''[[Ялмар Ёхансен|Фрэдэрык Ялмар Ёхансен]]'' ({{lang-no|Fredrik Hjalmar Johansen}}) — качагар і метэаролаг. Лейтэнант запасу нарвежскай арміі. Пагадзіўся ісці качагарам за адсутнасцю іншай вакансіі. # ''Педэр Леанар Хендрыксен'' ({{lang-no|Peder Hendriksen}}) — матрос і гарпуншчык. Шкіпер нарвежскага флоту, пазней прыняў удзел [[Нарвежская арктычная экспедыцыя (1898—1902)|у арктычнай экспедыцыі Свердрупа]]. # ''Бернар Нурдал'' ({{lang-no|Bernhard Nordahl}}) — качагар, электрык і матрос. Выконваў таксама абавязкі метэаролага. Унтэр-афіцэр нарвежскага ВМФ. # ''Івар Ота Іргенс Мугста'' ({{lang-no|Ivar Otto Irgens Mogstad}}) — матрос, каюр і гадзіншчык. Да экспедыцыі змяніў мноства прафесій, уключаючы лесніка і наглядчыка псіхіятрычнай лячэбніцы. # ''Бернт Бентсен'' ({{lang-no|Bernt Bentzen}}) — матрос. З 1890 служыў штурманам арктычнага прамысловага флота Нарвегіі. Увайшоў у склад экспедыцыі за паўтары гадзіны да адплыцця з Тромсё як часовы член каманды, мяркуючы ісці толькі да Югорскага Шара, але застаўся да канца<ref name="Нансен1" />{{rp|84—85}}. Да Югорскага Шара экспедыцыю суправаджаў асабісты сакратар Нансена Оле Крыстоферсен<ref name="Нансен1" />{{rp|114}}. Большасць членаў каманды былі прафесійнымі маракамі і ваеннымі з вялікім досведам работы ў камандным складзе. Таму на «''Фраме''» не было выразнай мяжы паміж афіцэрскім і радавым складам, усе харчаваліся за агульным сталом і жылі ў адным памяшканні. Кожны член каманды заключыў з Нансенам індывідуальны кантракт, у які, апроч службовых і фінансавых пунктаў, была ўключана дэкларацыя лаяльнасці: {{пачатак цытаты}} Я ўрачыста клянуся годнасцю сваім і гонарам на працягу ўсяго маючага адбыцца рэйса беспярэчна ва ўсім слухацца начальніка экспедыцыі і астатніх начальнікаў і пунктуальна выконваць усе дадзеныя мне загады, роўна як нястомным сваім стараннем і упартай працай усяляк садзейнічаць дасягненню поспеху<ref name="Саннес" />{{rp|82}}. {{канец цытаты}} ==== Умовы пражывання каманды ==== [[Файл:No-nb bldsa f3c025.jpg|thumb|Абед у кают-кампаніі. На сценах развешаная зброя, пад столлю — лыжы. Гравюра па фатаграфіі, не пазней лютага 1895 года.]] Усе члены каманды на борце «''Фрама''» жылі ў аднолькавых умовах. Цэнтрам жыцця была кают-кампанія трапецападобнай формы, плошчай каля {{nobr|20 м²}}. Вакол салона размяшчаліся каюты экіпажа — 4 індывідуальныя каюты каманднага складу (Нансена, Сведрупа, Скот-Хансена, Блесінга) і 2 чатырохмясцовыя каюты радавога складу<ref name="Саннес" />{{rp|82—83}}. Каюты каманднага складу па плошчы не перавышалі {{nobr|4 м²}} (як купэ ў сучасным вагоне). Чатырохмясцовыя каюты матросаў мелі плошчу па {{nobr|8—9 м²}}, койкі размяшчаліся ў два яруса. Каюты з мэтай захавання цяпла нават не мелі ілюмінатараў<ref name="kipis" />. Паколькі членаў каманды ў выніку было не 12, а 13 чалавек, для аднаго з іх не было пастаяннага спальнага месца (у пачатку плавання Юэл нават выкарыстоўваў як спальню адну з суднавых шлюпак<ref name="Нансен1" />{{rp|88}}). Убранне памяшканняў было выканана ў нарвежскіх нацыянальных колерах — белых, чырвоных і сініх. Кают-кампанія і каюты былі ўпрыгожаны творамі нарвежскіх жывапісцаў — падарункамі членам экспедыцыі. Зброя таксама захоўвалася ў кают-кампаніі<ref name="Саннес" />{{rp|83—84}}. Адзіным сродкам ацяплення была печ у кают-кампаніі, каюты абаграваліся газавымі лямпамі, а таксама з салона праз вентыляцыйныя аддухі. Салон і каюты мелі таксама электрычнае асвятленне — {{нп3|дугавая лямпа|дугавыя лямпы|en|Arc lamp}}<ref name="Саннес" />{{rp|76, 83—84}}. Паводле Нансена, зімой 1894 года ва ўнутраных памяшканнях падтрымлівалася тэмпература {{nobr|22 °C}}<ref name="Нансен1" />{{rp|230}}. === Рыштунак === Нансен у сваім праекце 1890 года пісаў, што поспех экспедыцыі такога роду залежыць толькі ад двух фактараў: «''цёплай вопраткі і добрага харчавання''»<ref name="Нансен1" />{{rp|57}}. Кансультантам па падборы правіянту быў спецыяліст па фізіялогіі — прафесар Софус Торуп. «''Фрам''» быў загружаны запасамі [[Кансервы|кансерваў]] на 5 гадоў шляху. Традыцыйныя метады нарыхтоўкі правіянту: засол, вэнджаніну і інш. адкідвалі, наўзамен былі ўзятыя стэрылізаваныя і спакаваныя ў шкляныя і бляшаныя банкі прадукты 52 найменняў. Узялі мноства відаў сублімаваных прадуктаў і паўфабрыкатаў (у тым ліку фірмы «''{{нп3|Knorr|Кнор|ru|Knorr}}''»), вялікую колькасць ласункаў і далікатэсаў. Нансен вельмі варожа ставіўся да спіртнога, але на борце было некалькі тысяч бутэлек піва і [[солад]]авага [[экстракт]]а — падарунак спонсара экспедыцыі піваварнай фірмы Элефа Рынгнеса. Гэтага запасу аказалася недастаткова: піва скончылася ў лютым 1894 года<ref name="Нансен1" />{{rp|230}}. Аднак куродымны і жавальны [[Тытунь (сыравіна)|тытунь]] меліся ў вялікай колькасці<ref name="Нансен1" />{{rp|81}}. Асаблівая ўвага была ўдзелена прафілактыцы [[Цынга|цынгі]], хоць Нансен прытрымліваўся памылковых поглядаў на прычыны яе ўзнікнення: ён лічыў, што яе прычынай з’яўляецца атручэнне прадуктамі павольнага раскладання дрэнна закансерваваных харчоў<ref name="Нансен2" />{{rp|332}}. Відаць, падбор правіянту быў праведзены правільна, а ўзятыя варэнні і фруктова-агароднінныя кансервы ўтрымлівалі дастатковую колькасць вітамінаў. Ва ўсякім выпадку, Нарвежская палярная экспедыцыя была адзінай у XIX стагоддзі, у якой не было ніводнага выпадку цынгі<ref name="Нансен2" />{{rp|332}}. Запамогай да суднавага рацыёну была [[паляванне]] на [[Паўночны алень|паўночных аленяў]], [[Морж|маржоў]], [[Цюленевыя|цюленяў]] і [[Белы мядзведзь|белых мядзведзяў]], хоць свежае мяса прызначалася ў першую чаргу для сабак<ref name="Нансен1" />{{rp|272}}. Для патрэб каманды было ўсё неабходнае, уключаючы бібліятэку еўрапейскай класікі (падарунак спонсараў), а таксама механічны [[арган]] (на ім можна было гуляць на клавішах, а можна было ўставіць цынкавыя ноты і круціць інструмент ручкай)<ref name="Нансен1" />{{rp|158}}. Экспедыцыя мела 32 [[Вінтоўка|вінтоўкі]] і 24 [[рэвальвер]]ы, дзве сігнальныя гарматы і адпаведную колькасць боепрыпасаў<ref name="Саннес" />{{rp|84, 88}}. ==== Навуковае абсталяванне ==== Навуковыя прыборы ўключалі разнастайнае метэаралагічнае абсталяванне (у тым ліку [[барограф]]ы і {{нп3|тэрмограф|тэрмографы|ru|Термограф}}). Метэаралагічныя дадзеныя збіралі кожныя чатыры гадзіны, а калі надвор’е дазваляла — то і часцей. Для патрэб геаграфічных даследаванняў меўся вялікі ўніверсальны [[тэадаліт]] і два малыя тэадаліты, некалькі секстантаў. Былі чатыры суднавыя [[хранометр]]ы і некалькі кішэнных, поўны набор абсталявання для магнітных даследаванняў, [[стэрэаскоп]] для назіранняў [[Палярнае ззянне|палярных ззянняў]], электраскоп для даследаванняў атмасфернай электрычнасці, 14 фотаапаратаў (з іх 7 ручныя). Быў і маятнікавы прыбор для гравіметрычных даследаванняў, але ім давялося карыстацца ў пакавых льдах, што было зроблена ўпершыню ў свеце. Для гідралагічных даследаванняў меркаваўся электрычны галінограф для вымярэння салёнасці марской вады праз яе [[электраправоднасць]] — змена {{нп3|салёнасць|салёнасці|en|Salinity}} вызначалася [[электрод]]амі, падлучанымі да мембраны тэлефона. Нансен пісаў, што да жаху ўсіх на борце, карыстанне прыборам патрабавала абсалютнай цішыні: сігнал у тэлефоннай трубцы быў вельмі слабым<ref name="Нансен1" />{{rp|184}}. Акрамя таго, былі ўзятыя [[арэометр]], набор глыбакаводных [[тэрмометр]]аў, {{нп3|драга|драг|en|Dredging}}, {{нп3|Лот, прылада|лоты|ru|Лот (прибор)}} і інш.<ref name="Нансен1" />{{rp|80—82}}. == Ход экспедыцыі == === Свабоднае плаванне === «''Фрам''» адплыў [[24 чэрвеня]] 1893 года з заліва Піпервік ад вілы Нансена «''Готхаб''» у Люсакеры. Да 15 ліпеня судна ішло ўздоўж берагоў Нарвегіі, загружаючы харчы, а Нансен даў серыю публічных выступленняў з мэтай пакрыцця фінансавых недастач экспедыцыі<ref name="Нансен1" />{{rp|86—94}}. Судна было моцна перагружаным: нагрузка перавысіла канструкцыйную на 100 тон, надводны борт меў вышыню 18 цаляў (каля 45 см)<ref name="Саннес" />{{rp|85}}. Пакінуўшы Вардзё, «''Фрам''» пусціўся па [[Баранцава мора|Баранцаваму моры]] ў суцэльным [[туман]]е, які вісеў чацвёра сутак. 29 ліпеня «''Фрам''» увайшоў у [[Югорскі Шар]], у Ненецкім стойбішчы Хабарава, куды пасланец Э. В. Толя — паўрускі-паўнарвежац, [[табольск]]і мешчанін Аляксандр Іванавіч Трантхейм даставіў 34 асцяцкія лайкі. Для Нансена непрыемным сюрпрызам апынулася тое, што гэта былі спакладаныя сабакі (акрамя чатырох), для разводу сабак засталася асабістая сука Нансена — Квік, помесь [[Ньюфаўндленд (парода сабак)|ньюфаўндленда]] з грэнладскай лайкай<ref name="Нансен1" />{{rp|105}}. «''Фрам''» наведалі мясцовыя рускія купцы і ненецкія старэйшыны, пасля чаго Нансен назаўжды страціў аўтарытэт у вачах мясцовага насельніцтва: у момант візіту начальнік экспедыцыі прыводзіў у парадак маторны катэр: {{пачатак цытаты}} …Я працаваў, закасаўшы рукавы, без пінжака і камізэлькі, мурзаты ад сажы і машыннага алею. Потым, прыйшоўшы да Трантхейма, яны казалі: «Які ж гэта вялікі начальнік? Працуе як просты матрос, а з выгляду горш валацугі». Трантхейм нічога не мог прывесці ў маё апраўданне: супраць фактаў не паспрачаешся<ref name="Нансен1" />{{rp|104}}. {{канец цытаты}} Пры даследаванні фарватэру Югорскага Шара ноччу [[4 жніўня]] Нансен ледзь не загінуў падчас выбуху газаліна на маторным катэры. [[Карскае мора]] перасеклі шчасна, апынуўшыся на траверзе [[Енісей|Енісея]] [[18 жніўня]]. Тут у суцэльным тумане былі заўважаныя групы дробных астравоў, [[Востраў Свердруп|адзін з якіх]] быў названы ў гонар Свердрупа<ref name="Нансен1" />{{rp|119}}. Да [[7 верасня]] экспедыцыя была ля [[паўвостраў Таймыр|паўвострава Таймыр]], адкрыўшы перад тым некалькі груп дробных астравоў, якія былі названыя ў гонар памочніка камандзіра ({{нп3|астравы Скот-Хансена|астравамі Скот-Хансена|en|Scott Hansen Islands}}) і ў гонар спонсараў экспедыцыі ([[астравы Фірнлі]] і [[астравы Гейберга]]). [[Архіпелаг Нордэншэльда|Астравы]], упершыню заўважаныя яшчэ [[Адольф Нордэншэльд|Нордэншэльдам]], Нансен назваў у яго гонар<ref>[http://reg-ural.ru/fritof-nansen-otkrytiya-v-centralnoj-arktike.htm Открытия Нансена в Центральной Арктике]{{Недаступная спасылка}}</ref>. [[Мыс Чалюскін]] пераадолелі [[9 верасня]] ў моцную снежную буру, якая пагражала вымушанай зімоўкай<ref name="Нансен1" />{{rp|146}}. Нансен прыняў рашэнне не ісці да вусця ракі Алянёк, дзе Толь нарыхтаваў вугальны склад і партыю ездавых лаек. Замест гэтага «''Фрам''» пайшоў на поўнач па адкрытых разводдзях, агінаючы [[востраў Кацельны]]. Нансен разлічваў дабрацца да шыраты 80°, але суцэльныя лядовыя палі спынілі «''Фрам''» [[20 верасня]] на {{nobr|78° пн. ш.}} [[28 верасня]] сабакі былі спушчаны з борта на лёд, а [[5 кастрычніка]] было афіцыйна абвешчана аб пачатку дрэйфу. У той дзень на борце ішла вялікая вайна з блашчыцамі і [[Тараканавыя|тараканамі]]. Самым эфектыўным метадам было прызнана вымарожванне, таму першыя месяцы зімоўкі жылыя памяшканні не абаграваліся<ref name="Нансен1" />{{rp|166}}. === Дрэйф кастрычніка 1893 — сакавіка 1895 гадоў === [[Файл:Fram March 1894.jpg|thumb|upright|«Фрам» у сакавіку 1894 года. Добра бачны вятрак электрагенератара.]] [[9 кастрычніка]] 1893 года на практыцы была праверана канструкцыя «''Фрама''»: адбыўся першы лядовы сціск. Судна ўвесь гэты час бязладна дрэйфавала на мелкаводдзі (130—150 м). Да [[19 лістапада]] «''Фрам''» знаходзіўся на поўдзень ад месца, з якога пачаўся дрэйф. Нансен пагрузіўся ў [[Дэпрэсія|дэпрэсію]]<ref name="Нансен1" />{{rp|183}}. [[Палярная ноч]] пачалася [[25 кастрычніка]], да гэтага часу на борце быў змантаваны ветрагенератар. У цэлым галоўным ворагам каманды «''Фрама''» стала нуда, якая прыводзіла да канфліктаў людзей, сціснутыя ў цесных жылых памяшканнях (у дадатак у аднаго чалавека не было ўласнага спальнага месца), а таксама пастаянная дэпрэсія Нансена — ён вельмі цяжка пераносіў расстанне з жонкай. Спробай змагацца стала выданне рукапіснай газеты «''Framsija''», але яна хутка заглухла. Каманда загразла ў азартных гульнях (гулялі на свежы хлеб, і некаторыя прайгравалі свае порцыі на месяцы наперад)<ref name="Нансен1" />{{rp|216}}. У студзені 1894 года Нансен упершыню стаў задумвацца пра спробу на санках дасягнуць Паўночнага полюса<ref name="Нансен1" />{{rp|220}}. Паводле слоў біёграфа Нансена — Хантфарда, гэта была рэвалюцыя ў спосабе перамяшчэння па Арктыцы — сабакі павінны былі цягнуць груз на нартах, людзі ісці ўлегцы на лыжах, эканомячы сілы. Дадзены метад упершыню павінен быў прымяняцца для дасягнення Паўночнага полюса<ref name="Huntford" />{{rp|262}}. [[6 красавіка]] 1894 года на борце «''Фрама''» назіралася [[сонечнае зацьменне]]. На [[тэлескоп]]е працаваў Скот-Хансен, з [[тэадаліт]]ам — Нансен і Ёхансен. Назіранні былі цалкам неабходныя для зверкі суднавых хранометраў, паколькі даведацца дакладны час пасля адпраўлення экспедыцыі было немагчыма. Зацьменне пачалося на 7½ секунд пазней, чым выходзіла з вылічэнняў Нансена і Скот-Хансена<ref name="Нансен1" />{{rp|250}}. Метад праверкі суднавых хранометраў па часе наступу сонечнага зацьмення быў ужыты ўпершыню ў сусветнай практыцы<ref name="Нансен1" />{{rp|364—365}}. Толькі [[19 мая]] 1894 года «''Фрам''» перасёк {{nobr|81° пн. ш.}}, рухаючыся ў сярэднім з хуткасцю 1,6 мілі ў суткі. (Нансен баяўся, што калі хуткасць дрэйфу будзе пастаяннай, на перасячэнне палярнага басейна спатрэбіцца не менш за 5—6 гадоў). У гэты перыяд было зроблена выдатнае адкрыццё: на месцы мелкага Палярнага басейна выявіўся акіян глыбінёй да 3850 м<ref name="Нансен1" />{{rp|256}}. Акіянаграфічныя і гляцыялагічныя даследаванні былі самымі працаёмкімі, патрабуючы ўдзелу ўсяго экіпажа. Бурэнне лёду выраблялася праз 10 дзён (звычайна 1-га, 10-га і 20-га чысла кожнага месяца), а прамеры марскіх глыбінь — кожныя 60 марскіх міль<ref name="Нансен2" />{{rp|246}}. Для дасягнення глыбіні {{nobr|3800 м}} лотам патрабавалася не менш 2½ гадзін<ref name="Нансен2" />{{rp|269}}. Варта таксама адзначыць, што Нансен не меркаваў наяўнасці такіх глыбінь, у выніку чаго на «''Фраме''» не аказалася лот-ліня падыходнай даўжыні, і яго давялося зрабіць на борце з запасных такелажных снасцей: сталёвы трос быў разматаны на драты, з якіх быў сплеценых лот-лінь даўжынёй {{nobr|5000 м}}. Усе работы вяліся на лёдзе пры тэмпературы {{nobr|-40 °C}}<ref name="Нансен1" />{{rp|263}}. [[Файл:Johansen1893.jpg|thumb|left|Ялмар Ёхансен у вопратцы з воўчага футра.]] Да канца лета 1894 года Нансен пераканаўся, што судна не дасягне полюса, і цвёрда вырашыў у 1895 годзе адправіцца ў санкавы паход. [[16 лістапада]] 1894 года Нансен абвясціў камандзе, што пакідае судна ў будучым годзе<ref name="Нансен1" />{{rp|307}}. «''Фрам''» да таго часу знаходзіўся ў 750 км ад [[Мыс Флігелі|мыса Флігелі]] і на адлегласці прыкладна 780 км ад Паўночнага полюса<ref name="Нансен1" />{{rp|307—308}}. Нансен разлічваў, што ў паход пойдуць два чалавекі, 28 сабак з грузам {{nobr|1050 кг}} (па {{nobr|37,5 кг}} на сабаку). Пасля дасягнення полюса (на гэта адводзілася 50 сутак) можна будзе пайсці альбо на [[Шпіцберген]], альбо на [[Зямля Франца-Іосіфа|Зямлю Франца-Іосіфа]]. У спадарожнікі Нансен азначыў Ялмара Ёхансена — самага дасведчанага лыжніка і каюра ў экспедыцыі. Прапанова яму была зроблена 19 лістапада, і ён адразу ж пагадзіўся<ref name="Нансен1" />{{rp|315}}. Наступныя месяцы былі прысвечаны ліхаманкавым зборам. Трэба было пабудаваць індывідуальныя нарты і каяк па эскімоскім узоры. З 3 па 5 студзеня 1895 года «''Фрам''» выпрабаваў наймацнейшыя за ўсю экспедыцыю лядовыя сціскі, так што каманда гатовая была эвакуявацца на лёд. Галоўнай небяспекай былі [[таросы]], якія маглі ўсёй масай абрынуцца на палубу, і з дадатковым грузам у сотні тон «''Фрам''» не змог бы падняцца з лядовага ложа (лёд вакол судна меў таўшчыню 9 м)<ref name="Нансен1" />{{rp|341}}. Да канца студзеня экспедыцыю вынесла плынямі на шырату {{nobr|83° 34' пн. ш.}} Тым самым быў пабіты рэкорд Грылі 1882 года — {{nobr|83° 24' пн. ш.}}<ref name="Нансен1" />{{rp|346}}. === Санкавы паход Нансена і Ёхансена 1895—1896 гадоў === ==== Няўдалы паход да полюса ==== [[Файл:Nansen Johansen depart 14 March 1895.jpg|thumb|250px|left|Трэці і канчатковы старт 14 сакавіка 1895 года. Нансен — другі злева, Ёхансен — другі справа.]] Санную экспедыцыю рыхтавалі ў абмежаваныя тэрміны (каля двух месяцаў), выкарыстоўваючы толькі матэрыялы, якія былі на борце экспедыцыйнага судна. Першапачаткова меркавалася выступіць на чатырох нартах, але няўдалы старт 26 лютага 1895 года паказаў, што абраная канструкцыя нарт была ненадзейнай. Спроба старту 28 лютага на шасці нартах таксама правалілася з-за аварыі папярочак нарт. Акрамя таго, малы лік сабак (28) фактычна прымушаў праходзіць адну і тую ж дыстанцыю шэсць разоў. З-за гэтага былі істотна скарочаныя запасы правіянту (850 кг: на 120 сутак для людзей і ўсяго на 30 — для сабак). Высветлілася, што палярныя касцюмы з воўчага футра былі няўдала пашытыя, і Нансен з Ёхансенам моцна пацелі. Нансен адважыўся вярнуцца да шарсцяных вязаных касцюмаў, якія зарэкамендавалі сябе з нялепшага боку ў [[Грэнландская экспедыцыя Нансена|Грэнландскай экспедыцыі]]<ref name="Нансен2" />{{rp|3—8}}. Канчаткова выступілі 14 сакавіка 1895 года на трох нартах. Паход на поўнач апынуўся надзвычай цяжкім: пастаянна дзьмулі сустрэчныя вятры, памяншаючы за кошт дрэйфу лёду пройдзеную адлегласць, слабелі і не маглі спаць сабакі, ваўняныя касцюмы нагадвалі ледзяныя даспехі<ref name="Нансен2" />{{rp|26}}. Нансен і Ёхансен неаднаразова правальваліся скрозь малады лёд, абмарожвалі пальцы на руках. Тэмпература пастаянна трымалася паміж {{nobr|-40 °C}} і {{nobr|-30 °C}}. Нарэшце, 8 красавіка Нансен прыняў рашэнне спыніць барацьбу за полюс: дасягнуўшы {{nobr|86° 13' 36'' пн. ш.}}, экспедыцыянеры павярнулі да [[Мыс Флігелі|мыса Флігелі]]. Да Паўночнага полюса заставалася каля {{nobr|400 км}}. [[Файл:NansenFarthestNorth.jpg|thumb|250px|Лагер на 86° 13’ 36’’ пн. ш. 7 красавіка 1895 года. Гравюра па рысунку Нансена.]] [[13 красавіка]] 1895 года палярнікі ляглі спаць, не завядучы хранометра, і ён спыніўся<ref name="Нансен2" />{{rp|40}}. Табліцы, неабходныя для разліку часу метадам месяцавых адлегласцей, былі забытыя на «''Фраме''», заставалася вызначыць адлегласць ад месца апошняй абсервацыі. На [[Вялікдзень]] [[14 красавіка]] Нансен вызначаў шырату, даўгату і [[магнітнае схіленне]]: {| | {{пачатак цытаты}} …Ляжаць у абледзянелым спальным мяшку, адаграваючы цяплом уласнага цела абледзянелую вопратку і абутак і адначасова рабіць вылічэнні, перагортваючы адзеравянелымі пальцамі [[Лагарыфм|табліцы лагарыфмаў]], хай нават мароз быў не вышэйшы за −30&nbsp;°C, — занятак не асабліва прыемны<ref name="Нансен2" />{{rp|41}}. {{канец цытаты}} |} Пры вылічэнні [[Сярэдні час па Грынвічы|Грынвіцкага часу]] Нансен памыліўся: ужо ў 1896 годзе высветлілася, што яго хранометр спяшаўся на 26 хвілін. Пры вызначэнні геаграфічных каардынат гэта давала хібнасць у 6,5° даўгаты<ref name="Нансен2" />{{rp|218}}. У красавіку кірунак дрэйфу лёду змяніўся на паўночны, што моцна стрымлівала палярнікаў. Корму для сабак да 19 красавіка засталося на тры дні, і палярнікі пачалі забіваць самых слабых жывёл, скормліваючы іх пакінутым. 21 красавіка Нансен і Ёхансен выявілі ўмёрзлае ў лёд лістоўнічнае бервяно, што пацвярджала тэорыю Нансена аб дрэйфе пакавых ільдоў ад сібірскага ўзбярэжжа да Грэнландыі. Толькі такім чынам [[абарыгены]] Грэнландыі маглі атрымліваць неабходную для гаспадарчых мэтаў драўніну<ref name="Нансен2" />{{rp|45}}. Да таго часу сталі заканчвацца харчовыя запасы: з 2 чэрвеня Нансен і Ёхансен перайшлі на жорсткае рацыянаванне — 50 г сметанковага масла і 200 г хлеба. Нават пры такім спажыванні алею павінна было хапіць толькі на 23 дні, а хлеба — на 35 дзён<ref name="Нансен2" />{{rp|78—80}}. Заканчваўся і газа, аднак 22 чэрвеня Нансен забіў адзінага за ўсю экспедыцыю цюленя-[[лахтак]]а, так што можна было не эканоміць запасаў і рыхтаваць на тлушчавай лямпе<ref name="Нансен2" />{{rp|97}}. Да пачатку чэрвеня — часу раставання льдоў — у экспедыцыянераў засталося 7 сабак. З 22 чэрвеня па 23 ліпеня 1895 года Нансен і Ёхансен апынуліся блакаваныя суцэльнымі палямі таросаў, назваўшы сваю стаянку «''лагерам знямогі''». Тэмпература часам перавышала нулявую, спаць прыходзілася ў мокрых спальных мяшках, падклаўшы пад сябе лыжы. Прыйшлося кінуць вялікую частку рыштунку і абсекчы трохметровыя нарты, зрабіўшы іх прыдатнымі для валачэння адным чалавекам<ref name="Нансен2" />{{rp|111}}. ==== На Зямлі Франца-Іосіфа. Зімоўка ==== 24 ліпеня экспедыцыянеры дасягнулі маленькага вострава, якому далі імя Хоўэн — аднаго з фундатараў экспедыцыі. Самым сур’ёзным момантам экспедыцыі было 5 жніўня 1895 г., калі мядзведзіха накінулася на Ёхансена са спіны. Ён сказаў Нансену спакойным голасам: «''Вы павінны паспяшацца, калі не хочаце спазніцца''». Мядзведзіца збіралася адкусіць Ёхансену галаву, але яму ўдалося выкруціцца і схапіць яе за горла, пасля чаго звер быў застрэлены Нансенам. Ёхансен адкараскаўся драпінай на твары і несур’ёзным раненнем рукі. Паляўнічыя ў той дзень елі парнае мяса сырым<ref name="Нансен2" />{{rp|119}}. 7 жніўня Нансен і Ёхансен з-за недахопу месца на каяках і бяскорміцы прыкончылі сваіх апошніх сабак: Кайфаса і Сугена. {| | {{пачатак цытаты}} Расстацца з сабакамі нам абодвум было вельмі цяжка — мы моцна прывязаліся да гэтых апошніх пакінутых у нас жывёл. Бедны Суген быў так кранальна паслухмяны, а Кайфас — з якой ганарлівай веліччу ішоў ён да апошняга кроку. <…> Закалоць іх, як іншых, мы былі не ў сілах, і ахвяравалі на кожнага па патрону. Ёхансен, зайшоўшы за таросы, застрэліў майго, а я сабаку Ёхансена. Гэта было нялёгка для нас абодвух<ref name="Нансен2" />{{rp|122}}. {{канец цытаты}} |} 10 жніўня Нансен і Ёхансен дабраліся да архіпелага, якому Нансен даў імя Белая Зямля ({{lang-no|Hvidtenland}}) — гэта былі самыя паўночныя адгор’і Зямлі Франца-Іосіфа. Суседні востраў, пакрыты ледавіком, Нансен прыняў за два астравы, даўшы ім імя жонкі і дачкі: Ева і Ліў. [[Файл:Nansen Franz Josef Land voyage map.svg|thumb|left|Шлях Нансена і Ёхансена ў жніўні 1895 — чэрвені 1896 гадоў.]] Недакладныя карты таго часу нічым не маглі ім дапамагчы, заставалася прайсці як мага далей да наступу зімы. Нарэшце, 28 жніўня 1895 года Нансен прыняў рашэнне застацца на зімоўку ў невядомай краіне. Зімоўка праходзіла з 28 жніўня 1895 па 19 мая 1896 года на мысе Нарвегія ({{coord|81.12|N|55.37|E}}) у заходняй частцы вострава Джэксана. Нансен і Ёхансен пабудавалі з маржовых шкур і камянёў зямлянку. Камяні выломліваліся з марэн, рычагом служыў абрэзак палазоў нарт, жвір друзлілі лыжнай палкай, рыдлёўку зрабілі з лапаткі маржа, прывязаўшы яе да перакладзіны нарт, а кіркай служыў нямыты ікол. Будаўніцтва вялося з 7 верасня, наваселле адсвяткавалі 28 верасня. [[Файл:WinterHutFJL.jpg|thumb|Зімовая «бярлога» Нансена і Ёхансена.]] Тэмпература ў зямлянцы падтрымлівалася на ўзроўні замярзання вады, адзіным сродкам асвятлення і прыгатавання ежы была тлушчавая лямпа, зробленая з акоўкі палазоў нарт (з нейзільбера). Палярнікі сілкаваліся выключна мядзведжым і маржовым мясам і салам, пакінуўшы ўзятыя з «''Фрама''» харчы для шляху на наступны год. Няўдалым было і абранае месца для зімоўкі, з частымі штармавымі вятрамі (аднойчы ветрам зламала лыжы Ёхансена і панесла і моцна памяла яго каяк) і вялікімі зграямі пясца, якія раскрадалі бедную маёмасць зімоўшчыкаў (напрыклад, лінь або [[тэрмометр]]). З сакавіка прыйшлося перайсці на галодны паёк: канчаліся запасы, а рэшткі харчоў з «''Фрама''» не перанеслі волкасці і пакрыліся грыбком. Толькі 10 сакавіка ўдалося застрэліць мядзведзя, мясам якога зімоўшчыкі харчаваліся 6 тыдняў<ref name="Нансен2" />{{rp|183}}. Гэтая зімоўка Нансена і Ёхансена з’яўляецца яркім прыкладам таго, як мужнасць і ўменне прыстасоўвацца да суровых умоў Арктыкі дазваляюць чалавеку выйсці пераможцам нават у выключна цяжкіх абставінах. ==== Паход 1896 года ==== [[21 мая]] [[1896]] года зімоўшчыкі выступілі ў далейшы шлях, разлічваючы дабрацца да архіпелага Шпіцберген. Паколькі ўсе сабакі былі з’едзены яшчэ ў 1895 годзе, перасоўвацца даводзілася пешшу, разводдзі пераадольваліся на каяках. Калі дазваляў вецер, на нарты ставіліся імправізаваныя ветразі з коўдраў (так было пры перасячэнні {{нп3|востраў Мак-Клінтак|вострава Мак-Клінтак|ru|Остров Мак-Клинтока}}). [[12 чэрвеня]] ледзь не адбылася катастрофа: палярнікі размясціліся на беразе для палявання, калі моцным ветрам звязаныя каякі былі вынесеныя ў мора. Нансен, рызыкуючы жыццём, даплыў да каякоў і вярнуў маёмасць, складзеную на іх борце<ref name="Нансен2" />{{rp|204—206}}. Здароўе яго пры гэтым не пацярпела. 15 чэрвеня Нансен ледзь не патануў, калі морж распароў парусінавы борт каяка на шчасце, не зрабіўшы яму цялесных пашкоджанняў<ref name="Нансен2" />{{rp|208—209}}. [[17 чэрвеня]] 1896 года Нансен падчас падрыхтоўкі ежы пачуў сабачы брэх. Не паверыўшы сваім вушам, ён вырашыў схадзіць на разведку і выпадкова натыкнуўся на Фрэдэрыка Джэксана, які {{нп3|Экспедыцыя Джэксана — Хармсварта|са сваёй экспедыцыяй|ru|Экспедиция Джексона — Хармсворта}} з 1894 года знаходзіўся на мысе Флора. [[Файл:CapeFloraMeeting.jpg|thumb|left|250px|Сустрэча Нансена і Джэксана. Пастановачная фатаграфія, зробленая праз некалькі гадзін пасля іх сапраўднай сустрэчы.]] Нансен апісваў гэта так: {| |{{пачатак цытаты}} З аднаго боку стаяў еўрапеец у клятчастым англійскім касцюме і высокіх ботах, цывілізаваны чалавек, гладка паголены і падстрыжаны, пахучы духмяным мылам…; з другога — апрануты ў брудныя лахманы, перамазаны сажай і ворванню дзікун, з доўгімі ўскудлачанымі валасамі і шчаціністай барадой, з тварам настолькі пачарнелым, што натуральны светлы колер яго нідзе не праступаў…{{sfn|Нансен2|1956|с=213}} {{канец цытаты}} |} [[Файл:NansenJohansen.jpg|thumb|right|Нансен (злева) і Ёхансен (справа) 17 чэрвеня 1896 года на мысе Флора ля базы Джэксана.]] Джэксан пры першай сустрэчы быў упэўнены, што «''Фрам''» загінуў, а Нансен і Ёхансен — адзіныя, хто выжылі{{sfn|Нансен2|1956|с=215}}. Неўзабаве ён пераканаўся ў сваёй памылцы, як са слоў і дзённікаў Нансена, так і з вынікаў медычнага агляду. На базе Джэксана ўзважванне паказала, што пасля цяжкай зімоўкі і пераходу Нансен дадаў у вазе 10 кг, а Ёхансен — 6 кг<ref name="Нансен2" />{{rp|216}}. Палярнікі больш за месяц правялі на мысе Флора, абвыкаючы да цывілізаванага жыцця і займаючыся геалагічнымі даследаваннямі. Супастаўленне карт Нансена і Джэксана дазволіла ўдакладніць памеры архіпелага. Акрамя таго, аказалася, што ў сакавіку Джэксан не дайшоў да зімоўя Нансена і Ёхансена усяго 35 міль, так як у яго не было сродкаў для пераадолення разводдзяў. [[26 ліпеня]] 1896 года на мыс Флора прыбыла яхта ''Windward'', на якой Нансен і Ёхансен вярнуліся ў [[Нарвегія|Нарвегію]], ступіўшы на зямлю Вардзё [[13 жніўня]]. Нансен неадкладна адправіў тэлеграму прэм’ер-міністру Ф. Хагерупу, якая завяршалася словамі: «''Вяртання „Фрама“ чакаю ў гэтым годзе''»<ref name="Нансен2" />{{rp|234}}. === Дрэйф «Фрама» сакавіка 1895 — жніўня 1896 гадоў === ==== Сакавік — снежань 1895 года ==== [[Файл:Nansen.jpg|thumb|right|Нансен піша інструкцыю перад адпраўленнем 14 сакавіка 1895 года. На заднім плане бачны партрэт Евы Нансен і нованароджанай Ліў, зроблены Ф. Верэншэльдам.]] 4 сакавіка 1895 года, перад адпраўленнем, Нансен пакінуў Свердрупу ліст-інструкцыю, якая перадае ўсю паўнату ўлады ў экспедыцыі камандзіру «''Фрама''». Праводзіць Нансена і Ёхансена адправіліся Скот-Хансен, Хенрыкс і Петэрсен, прабыўшы ў адсутнасці каля сутак. Для іх вяртання Свердруп распарадзіўся паліць вакол судна вогнішчы і павесіць на грот-мачту дугавы электрычны ліхтар<ref name="Свердруп">{{кніга|аўтар=Свердруп О.|частка=Отчёт капитана Отто Свердрупа|загаловак=«Фрам» в Полярном море|адказны=Пер. З. Лопухиной|месца=М.|выдавецтва=Географгиз|год=1956|том=2}}</ref>{{rp|247}}. Да моманту сыходу саннай экспедыцыі «''Фрам''» знаходзіўся на {{nobr|84° 04' пн. ш.}} і {{nobr|102° у. д.}}. Нос яго быў звернуты на паўднёвы ўсход. Судна ўмёрзла ў лёд сяміметровай таўшчыні і мела нахіл на левы борт. Выціснуты лёд даходзіў у шканцах да рэлінгаў<ref name="Свердруп" />{{rp|248}}. Адразу пасля сыходу санкавага атрада Свердруп прымусіў каманду ачысціць «''Фрам''» ад таросаў, адначасова ў Вялікім бугры, які ўтварыўся 27 студзеня, была абсталявана кузня і эвакуацыйны склад. Свердруп пастаянна клапаціўся аб занятасці каманды, з 1 мая 1895 года былі ўведзеныя абавязковыя лыжныя трэніроўкі для ўсіх з 11:00 да 13:00<ref name="Свердруп" />{{rp|250}}. На борце стала прасторней: Свердруп пераехаў у каюту Нансена, а штурман Якабсен, які да таго жыў у чатырохмясцовай каюце, пераехаў у былое камандзірскае жыллё. Пастаянны ложак атрымаў і Бентсен<ref name="Свердруп" />{{rp|249}}. З-за зносу ветрака прыйшлося дэмантаваць электрычнае асвятленне і перайсці на газавыя лямпы ўжо ў першы тыдзень чэрвеня. У адсутнасць Нансена стала больш праблем з п’янствам на борце (большасць членаў каманды ўзялі з сабой запасы спіртнога)<ref name="Huntford" />{{rp|423—428}}. Любімым напоем на борце было «''Шато ля Фрам''» — вынаходства Свердрупа: сок [[брусніцы]] і [[чарніцы]], змешаны са спіртам<ref name="Свердруп" />{{rp|287}}. Людзі прыкметна дадавалі ў вазе і прыдумлялі ўсякія забавы: напрыклад, нейкі жартаўнік замяніў Петэрсену дроб у патронах соллю, так што каваль і метэаролаг палічыў сябе нікуды не вартым стралком… Петэрсен навучыўся страляць толькі на борце «''Фрама''», але ўжо да лета 1895 года збіваў птушак у палёце<ref name="Свердруп" />{{rp|261}}. Свердруп скардзіўся, што адзін час на «''Фраме''» стала модна галіць голавы…<ref name="Свердруп" />{{rp|257}}. Дрэйф працягваўся паспяхова: [[15 лістапада]] [[1895]] года «''Фрам''» дасягнуў {{nobr|85° 55' пн. ш.}}, толькі {{nobr|35 км}} на поўдзень ад крайняга пункту, дасягнутаму Нансенам у красавіку таго ж года, а [[28 лістапада]] судна дасягнула {{nobr|60° у. д.}} — на гэтым мерыдыяне знаходзілася Новая Зямля<ref name="Свердруп" />{{rp|278}}. Галоўным навуковым адкрыццём гэтага перыяду стала выяўленне тонкіх пластоў глыбіннага лёду, які ўтвараецца на мяжы гарызонтаў астуджанай салёнай вады і гарызонту апрэсненай вады пры ціхім надвор’і, калі не адбываецца іх мяшанне<ref name="Свердруп" />{{rp|345}}. Нансен і Ёхансен пакінулі на борце 7 сабак, але ўжо ў красавіку 1895 года іх стала 19 і сабачае пагалоўе стала прыбываць<ref name="Свердруп" />{{rp|271}}. З-за цёплага лета з частымі дажджамі і нулявымі тэмпературамі для сабак прыйшлося будаваць спецыяльныя будкі з брызентавым верхам і дашчанай падлогай. У верасні 1895 года Скот-Хансен пабудаваў для магнітных назіранняў спецыяльны павільён з ледзяных груд на ўзор эскімоскіх [[іглу]]<ref name="Свердруп" />{{rp|276}}. 8 кастрычніка Скот-Хансен і Мугста вырашылі зымітаваць эвакуацыю і працягнулі нарты з грузам {{nobr|115 кг}} з 09:30 да 17:00, прайшоўшы за гэты час каля {{nobr|12 км}} ад судна і назад. Больш эксперыментаў такога роду не праводзілі<ref name="Свердруп" />{{rp|178}}. З 20 лістапада былі зноў уведзены абавязковыя прагулкі на свежым паветры. ==== Студзень — жнівень 1896 года ==== [[Файл:FramcrewOslo1896.jpg|thumb|250px|Каманда «Фрама» у поўным складзе: уверсе злева направа: Блесінг, Нурдал, Мугста, Хенрыкс, Петэрсен, Ёхансен. Сядзяць: Бентсен, Скот-Хансен, Свердруп, А. Амундсен (з сабакам), Якабсен, Нансен, Юэл.]] Пачатак 1896 года адзначылася марозам {{nobr|-43 °C}}, моцныя лядовыя сціскі на гэты раз пачаліся ў лютым<ref name="Свердруп" />{{rp|278—279}}. Самым халодным днём было 15 студзеня, калі тэмпература апусцілася да {{nobr|-52 °C}}<ref name="Свердруп" />{{rp|280—281}}. [[22 лютага]] адбыўся моцны шторм, сіла ветру даходзіла да {{nobr|17 м/сек}}, пры гэтым да канца тыдня немагчыма было тапіць печку — цяга зусім адсутнічала. [[28 лютага]] ўпершыню з’явіліся мядзведзі: ужо 14 месяцаў каманда «''Фрама''» не бачыла свежага мяса<ref name="Свердруп" />{{rp|284}}. Сонца ў 1896 годзе ўзышло [[3 сакавіка]]. [[13 красавіка]] рабіліся параўнальныя назірання каардынатаў з дапамогай тэадаліта і секстанта — на тэадаліте працавалі Свердруп і Скот-Хансен, з секстантам — Нурдал. Свердруп прыйшоў да высновы, што хібнасць пры гэтым не перавышае 2', але калі надвор’е не ідэальнае або назіраюцца [[міраж]]ы, можна карыстацца толькі тэадалітам<ref name="Свердруп" />{{rp|285}}. У красавіку пачалося раставанне лёду, таму змесціва ўсіх складоў было змешчана ў трумы «''Фрама''». Нарэшце ў маі 1896 года з’явіліся прыкметы таго, што «''Фрам''» можа вызваліцца ў тым жа годзе: чарговы сціск 13 мая адкрыў шырокую палонку-канал. Паводле паведамленняў Свердрупа, цягнулася яна да гарызонту<ref name="Свердруп" />{{rp|280}}. 19 мая ўпершыню з 1893 года развялі пары. Усё лета праводзіліся бурыльныя і выбуховыя работы на лёдзе. Толькі ў 03:15 13 жніўня, прайшоўшы 180 марскіх міль у лядовых палях за 28 хадавых дзён, «''Фрам''» скончыў 1041-дзённы дрэйф<ref name="Свердруп" />{{rp|299}}. Ён знаходзіўся на поўнач ад Шпіцбергена. 14 жніўня 1896 года «''Фрам''» прыбыў на востраў Данскёйя, дзе каманда наведала інжынера [[Саламон Аўгуст Андрэ|Саламона Андрэ]], які меўся скарыць Паўночны полюс на паветраным шары. Аб Нансене не было вестак, таму Свердруп вырашыў ісці на радзіму, і калі Нансен усё яшчэ не вярнуўся, назапасіцца палівам і ісці на пошукі (на борце заставалася правіянту мінімум на два гады)<ref name="Свердруп" />{{rp|300}}. Пераход у Нарвегію ажыццяўляўся пры спадарожным ветры, хуткасць судна часам дасягала {{nobr|9 вузлоў}}. Уначы 20 жніўня «''Фрам''» кінуў якар у Ск’ёрвё (цяпер {{нп3|Шорвёй|Шорвёй|en|Skjervøy}}), дзе Свердруп даведаўся аб вяртанні Нансена тыдзень таму. У поўным складзе экспедыцыя ўз’ядналася ў Тромсё ў 16:00 23 жніўня 1896 года пасля 17 месяцаў расстання<ref name="Свердруп" />{{rp|302}}. == Пасля экспедыцыі == === Чуткі === Значная частка сродкаў масавай інфармацыі была настроена да планаў Нансена вельмі адмоўна. У лонданскіх ілюстраваных і сатырычных выданнях друкаваліся адкрыта абразлівыя матэрыялы. Нарвежскі журналіст Рольфсен і прафесар Брогер апублікавалі біяграфію пад красамоўнай назвай: «Ф. Нансен. 1861—1893»<ref>Русский перевод: Броггер, В. Г., Рольфсен Н. Фритьофъ Нансенъ. Пер. с дат. СПб: Изд. Девриена, 1896. 365 с.</ref>. Тым не менш, ужо з 1894 года адной з галоўных тэм для газетных «''{{нп3|Газетная качка|качак|ru|Газетная утка}}''» стаў факт заваявання ім Паўночнага полюса. Адна з першых сенсацый такога роду была разадзьмутая газетай «''Le Figaro''» ў красавіку 1894 года<ref name="Huntford" />{{rp|393}}. Ева Нансен у 1895 годзе атрымала ліст ад нейкага празорцы, які, нібыта, быў пасланы з Паўночнага полюса<ref name="Huntford" />{{rp|393}}. «''[[Нью-Ёрк таймс]]''» у 1895 годзе апублікавала серыю рэпартажаў нібыта з [[Іркуцк]]а ад «''агента Нансена''», якія сталі прычынай ажыятажу нават у [[Нацыянальнае геаграфічнае таварыства|Нацыянальным геаграфічным таварыстве]]<ref>{{cite news|title= Nansen's North Pole Search|work= The New York Times|date= 3 March 1895|url= http://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9B0DE6DF123EE333A25757C1A9649C94679ED7CF| access-date= 30 September 2009|format=PDF}}</ref>. Сур’ёзныя даследчыкі не звярталі ўвагі на чуткі. Першым на радзіме Нансена сустрэў ініцыятар яго тэорыі — праф. Мон, які знаходзіўся ў горадзе [[Тромсё]]. === Трыумф === [[Файл:Oslo. Folkefest for polarfarerne F.Nansen og mannskap - NB MS G4 0442.jpg|thumb|Урачыстае ўшанаванне ўдзельнікаў экспедыцыі ў Крысціяніі. 9 верасня 1896 года.]] Вяртанне «''Фрама''» ператварылася ў нацыянальнае свята. Увесь шлях ад Тромсё да Крысціяніі (20 жніўня — 9 верасня 1896) суправаджаўся ўшаноўваннем у кожным порце. Судна ішло на буксіры, і была найманая часовая каманда. У яе ліку быў Адольф Хенрык Ліндстром. Па шляху ў Берген на «''Фрам''» сеў барон {{нп3|Эдуард Васілевіч Толь|Э. В. Толь|ru|Толль, Эдуард Васильевич}}, які неўзабаве сам стаў кіраўніком Рускай палярнай экспедыцыі. Ад імя Расіі ён віншаваў Нансена на каралеўскім банкеце<ref>{{артыкул|загаловак=Хроника|выданне=Естествознание и география|год=1896|выпуск=№ 8|том=II|старонкі=882—886}}</ref>. У Крысціяні «''Фрам''» сустракаў ваенна-марскі флот у поўным складзе, а на шляху на каралеўскую аўдыенцыю каманда Нансена прайшла праз трыумфальную арку, утвораную целамі 200 гімнастаў<ref name="Fleming" />{{rp|264-65}}. Студэнты ўніверсітэта ўвянчалі каманду лаўровымі вянкамі<ref name="Саннес" />{{rp|140}}. Нансен быў узнагароджаны Вялікім крыжам {{нп3|ордэн святога Олафа|ордэна св. Олафа|ru|Орден Святого Олафа}}; Свердруп і К. Арчэр атрымалі Камандорскія крыжы першага класа; Блесінг, Скот-Хансен і Ёхансен сталі рыцарамі св. Олафа. Усе пералічаныя былі ўзнагароджаны памятным медалём «''Фрама''», астатнія 7 членаў каманды не атрымалі ніякіх узнагарод на той падставе, што ў іх «''не было вышэйшай адукацыі''»<ref name="Саннес" />{{rp|140}}. У 1897 годзе расійскі ўрад па хадайніцтве [[Рускае геаграфічнае таварыства|Рускага геаграфічнага таварыства]] ўзнагародзіў Ф. Нансена {{нп3|Ордэн Святога Станіслава, Расійская імперыя|ордэнам св. Станіслава|ru|Орден Святого Станислава (Российская империя)}} 1-й ступені, а савет Таварыства зацвердзіў прысуджэнне яму [[Канстанцінаўскі медаль|Канстанцінаўскага залатога медаля]], вышэйшай узнагароды «''за дасканалы бяспрыкладны подзвіг, які складае эпоху ў даследаванні Паўночнага Ледавітага акіяна…''». Уручэнне адбылося ў час візіту навукоўца ў Расію 28 красавіка 1898 года ў зале Пецярбургскага дваранскага сходу. Яшчэ 18 красавіка 1898 года Пецярбургская акадэмія навук абрала Ф. Нансена сваім ганаровым членам. === Кнігі === Нансен вельмі хутка падрыхтаваў папулярнае апісанне экспедыцыі ў двух тамах ''Fram over Polhavet. Den norske polarfærd 1893—1896'' (1897). Гэтая кніга неадкладна была перакладзеная на нямецкую, англійскую і рускую мовы, але выходзіла пад рознымі назвамі: ''In Nacht und Eis: Die norwegische Polarexpedition 1893-96'' («''У ночы і лёдзе: нарвежская палярная экспедыцыя 1893—1896 гг.''»); ''Farthest North'' («''Далей на поўнач''»). Рускія дарэвалюцыйныя пераклады звычайна называліся «''У краіне лёду і ночы''» (1898, 1902) і рабіліся як з нарвежскага арыгінала, так і з шведскага перакладу. Пераклады савецкага часу называліся «''„Фрам“ у Палярным моры''» (1940, 1956, перавыд. 2007, 2009). Ганарары ад гэтага выдання зрабілі Нансена заможным чалавекам. Папулярныя нарысы пра свой удзел у экспедыцыі напісалі Ялмар Ёхансен («''Selv-anden på 86° 14'''», Aschehoug, Kristiania, 1898), а таксама электрык Б. Нурдал («''Фрамаўцы''») і камандзір карабля Ота Свердруп («''Справаздача аб плаванні „Фрама“ з 14 сакавіка 1895 года па 20 жніўня 1896 года''», якая друкавалася ў выглядзе прыкладання да кнігі Нансена). Навуковыя вынікі экспедыцыі апрацоўваліся вялікім калектывам навукоўцаў на працягу 10 гадоў. Былі выдадзены ў Нарвегіі на англійскай мове ў шасці тамах пад назвай ''The Norwegian North Polar Expedition 1893—1896'' з 1900 па 1906. Том трэці — ''Oceanography of the North Polar Basin'' быў напісаны ў 1902 годзе аднаасобна Нансенам. === Ацэнкі і спадчына === Хоць Нансену не ўдалося дасягнуць Паўночнага полюса, паводле выразу сэра Клемента Маркхэма (старшыні Каралеўскага геаграфічнага таварыства): «''нарвежская экспедыцыя вырашыла ўсе геаграфічныя праблемы Арктыкі''»<ref name="Jones">{{cite book|last= Jones|first= Max|title= The Last Great Quest|url= https://archive.org/details/lastgreatquestca0000jone|publisher= Oxford University Press|location= Oxford|year= 2003|isbn=0-19-280483-9}}</ref>{{rp|63}}. Экспедыцыя даказала, што ў раёне Паўночнага полюса адсутнічае суша, наўзамен адкрыўшы існаванне акіянскага басейна. Нансен адкрыў, што ў дрэйфе пакавых ільдоў велізарную ролю гуляе сіла Карыёліса ад кручэння Зямлі. На падставе аналізу вынікаў экспедыцыі, у 1902 годзе<ref>{{cite book|last= Nansen|first= F.|title= The oceanography of the north polar basin. The Norwegian North Polar Expedition, 1893-1896, Scientific Results|publisher=Longmans, Green and Co.|volume=3|year= 1902|page=427}}</ref> Нансен вывеў два простыя правілы, якія апісваюць хуткасць і кірунак дрэйфу лёду, вядомыя як «''правілы Нансена''», якія атрымалі шырокае практычнае прымяненне ў палярных экспедыцыях XX стагоддзя<ref>{{cite journal|last= Grumbine|first= Robert W.|title= Virtual Floe Ice Drift Forecast Model Intercomparison|journal=Weather and Forecasting|volume=13|issue=3|year= 1998|issn=0882-8156|pages=886-990|url=http://journals.ametsoc.org/doi/full/10.1175/1520-0434%281998%29013%3C0886%3AVFIDFM%3E2.0.CO%3B2}}</ref>. Нансен таксама ўпершыню падрабязна апісаў працэс росту і раставання пакавых льдоў, а таксама апісаў феномен «''мёртвай вады''». Для палярнікаў-даследчыкаў і спартсменаў велізарную ролю гуляюць тэхналагічныя адкрыцці Нансена. Ён упершыню ў шырокім маштабе выкарыстаў досвед выжывання эскімосаў, а шэраг яго вынаходак — лёгкія бамбукавыя нарты з металічнымі палазамі і апарат для варэння ежы і адначасовай распалкі пітнога лёду з [[Каэфіцыент карыснага дзеяння|ККД]] = 90 % выкарыстоўваюцца да гэтага часу<ref name="Нансен2" />{{rp|13—14}}. Мноства палярных даследчыкаў сусветнага класа ([[Руаль Амундсен|Амундсен]], [[Роберт Фалкан Скот|Скот]], [[Эрнэст Генры Шэклтан|Шэклтан]]) карысталася досведам Нансена і звярталіся да яго па кансультацыі. Для вялікіх палярных экспедыцый наступнага перыяду рэвалюцыйнай апынулася тактыка санных экспедыцый, апрабаваная Нансенам — сабакі выкарыстоўваюцца як цяглавая сіла, а па меры знясілення скормліваюцца сваім субратам і людзям — чальцам экспедыцыі, эканомячы ў вазе правіянту. Толькі дзякуючы гэтаму жорсткаму метаду апынулася магчымым дасягнуць і Паўночнага полюса (у 1908 ці 1909) і Паўднёвага полюса (у 1911) і шчасна вярнуцца. Сучаснікі вельмі высока ацэньвалі подзвіг Нансена, з даследчыкаў-палярнікаў выключэнне склалі два амерыканцы: [[Роберт Піры]] — будучы заваёўнік Паўночнага полюса — выказаў здзіўленне, чаму Нансен і Ёхансен не маглі вярнуцца на «''Фрам''» пасля свайго трохтыднёвага рыўка да полюса{{sfn|Herbert|1989|p=13}}. Адольф Грылі, які катэгарычна адхіляў усе аргументы Нансена, ужо ў 1896 годзе не прамінуў папракнуць даследчыка за тое, што той «''кінуў сваіх людзей у сотнях міль ад населенай зямлі''» і тым самым «''грэбаваў свяшчэнным абавязкам начальніка экспедыцыі''»{{sfn|Нансен1|1956|с=68}}. Нансен прывёў яго меркаванні ў прадмове да апісання свайго падарожжа без якіх-небудзь тлумачэнняў. Каментатар падарожжа Нансена М. Б. Чарненка пісаў з гэтай нагоды: {| |{{пачатак цытаты}}Нансен прыводзіць зласлівыя меркаванні Грылі ў свой адрас без якіх-небудзь каментарыяў. Між тым меркаванні гэтыя не толькі не аб’ектыўныя, але і элементарна нядобрасумленныя. Грылі выдатна ведаў, што Нансен сышоў у свой пешы паход у той час, калі становішча «''Фрама''» цалкам вызначылася і экіпаж судна пад кіраўніцтвам свайго капітана Ота Свердрупа назапасіў дастатковы досвед, які забяспечваў бяспечнае вяртанне на радзіму. Сам па сабе пешы паход Нансена і Ёхансена з’явіўся выдатным подзвігам, які амаль не мае роўных у гісторыі палярных даследаванняў{{sfn|Нансен1|1956|с=358}}.{{канец цытаты}} |} == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Нансен Ф.|загаловак=«Фрам» в Полярном море|адказны=Пер. З. Лопухиной|месца=М.|выдавецтва=Географгиз|год=1956|том=1|старонак=368|ref=Нансен1}} * {{кніга|аўтар=Нансен Ф.|загаловак=«Фрам» в Полярном море|адказны=Пер. З. Лопухиной|месца=М.|выдавецтва=Географгиз|год=1956|том=2|старонак=352|ref=Нансен2}} * {{кніга |аўтар = Саннес Т. Б. |загаловак = ««Фрам»: приключения полярных экспедиций |адказны = Пер. с нем. А. Л. Маковкина |месца = Л. |выдавецтва = Судостроение |год = 1991 |isbn = 5-7355-0120-8 |ref = Саннес }} * {{кніга |аўтар = Fleming, Fergus. |загаловак = Ninety Degrees North |спасылка = http://books.google.com/books?id=qIikAUYyRcUC |месца = London |выдавецтва = Granta Publications |год = 2002 |isbn = 1-86207-535-2 |ref = Fleming }} * {{кніга |аўтар = Huntford, Roland. |загаловак = Nansen |месца = London |выдавецтва = Abacus |год = 2001 |isbn = 0-349-11492-7 }} * {{кніга|аўтар=Анненская А. Н.|спасылка=http://www.emaproject.com/lib_view.html?id=pb00002072#p1|загаловак=Фритиоф Нансен и его путешествия в Гренландию и к северному полюсу|выдавецтва=Новая Москва|год=1922|ref=Анненская}} === Дадатковая літаратура === * {{cite web|last=Aber|first=James A.|title=History of Geology: Fridtjof Nansen 1861-1930|url=http://academic.emporia.edu/aberjame/histgeol/nansen/nansen.htm|publisher=Emporia State University|year=2006|access-date=1 October 2009|archive-url=https://www.webcitation.org/615E5JpgR?url=http://academic.emporia.edu/aberjame/histgeol/nansen/nansen.htm|archive-date=20 жніўня 2011|url-status=live}} * {{cite book|last= Berton|first= Pierre|title= The Arctic Grail|url= https://archive.org/details/arcticgrailquest0000bert_g9o9|publisher= Viking Penguin|location= New York|year= 1988|isbn= 0-670-82491-7}} * {{cite book|last= Fairley|first= T.C.|title= Sverdrup's Arctic Adventures|publisher= Longmans, Green|location= London|year= 1959}} * {{cite web|title=Fridtjof Nansen: The Nobel Peace Prize 1922|publisher=Nobelprize.com|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1922/nansen-bio.html|access-date=19 September 2009|archive-url=https://www.webcitation.org/615E5nEzE?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1922/nansen-bio.html|archive-date=20 жніўня 2011|url-status=live}} * {{cite news|title= Has Nature Supplied a Route Around the North Pole?|work= New York Times|date= 13 November 1892|url= http://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9900E6DE1638E233A25750C1A9679D94639ED7CF| access-date= 27 September 2009|format=PDF}} * {{cite book|editor-last= Haberman|editor-first= Frederick W.|url= http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1922/nansen-bio.html|title= Fridtjof Nansen: The Nobel Peace Prize 1922 (from Nobel Lectures: Vol. I Peace 1901-25|publisher= Elsevier Publishing Co|year= 1972|location= Amsterdam|isbn= 0-444-40853-3|access-date= 1 October 2009}} * {{cite book|last= Herbert|first= Wally|title= The Noose of Laurels|url= https://archive.org/details/nooseoflaurelsdi0000herb|publisher= Hodder & Stoughton|location= London|year= 1989|isbn= 0-340-41276-3}} * {{cite book|editor-last= Holland|editor-first= Clive|title= Farthest North|url= https://archive.org/details/farthestnorthque0000holl|publisher= Robinson Publishing|location= London|year= 1994|isbn= 1-84119-099-3}} * {{cite book|last= Huntford|first= Roland|title= Nansen|publisher= Abacus|location= London|year= 2001|isbn= 0-349-11492-7}} * {{cite book|last= Jackson|first= Frederick|title= The Lure of Unknown Lands|publisher= G. Bell and Sons|location= London|year= 1935}} * {{cite book|last= Jones|first= Max|title= The Last Great Quest|url= https://archive.org/details/lastgreatquestca0000jone|publisher= Oxford University Press|location= Oxford|year= 2003|isbn=0-19-280483-9}} * {{cite web|last=Krishfield|first=Rick|title=Nansen and the Drift of the Fram (1893-1896)|url=http://www.whoi.edu/beaufortgyre/history/history_fram.html|publisher=Woods Hole Oceanographic Institution work=Beaufort Gyre Exploration Project|access-date=1 October 2009|archive-url=https://www.webcitation.org/615E6lLtr?url=http://www.whoi.edu/beaufortgyre/history/history_fram.html|archive-date=20 жніўня 2011|url-status=live}} * {{cite book|last= Nansen|first= Fridtjof|title= Farthest North, Volumes I and II|publisher= Archibald Constable & Co.|location= London|year= 1897}} * {{cite news|title= Nansen's North Pole Search|work= New York Times|date= 3 March 1895|url= http://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9B0DE6DF123EE333A25757C1A9649C94679ED7CF| access-date= 30 September 2009|format=PDF}} * {{cite book|last= Preston|first= Diana|title= A First Rate Tragedy|url= https://archive.org/details/firstratetragedy0000pres|publisher= Constable & Co.|location= London|year= 1997|isbn= 0-09-476380-1}} * {{cite web|title=Purchasing Power of British Pounds from 1264 to Present|url=http://www.measuringworth.com/ppoweruk/|publisher=Measuringworth.com|access-date=20 September 2009|archive-url=https://www.webcitation.org/615E7H7ZM?url=http://www.measuringworth.com/ppoweruk/|archive-date=20 жніўня 2011|url-status=live}} * {{cite book|last= Riffenburgh|first= Beau|title= Nimrod|publisher= Bloomsbury Publications|location= London|year= 2005|isbn= 0-7475-7253-4}} * {{cite book|last= Savours|first= Ann|title= The Voyages of the Discovery|url= https://archive.org/details/voyagesofdiscove0000savo|publisher= Chatham Publishing|location= London|year= 2001|isbn= 1-86176-149-X}} * {{cite web|title=Vagn Walfrid Ekman 1874-1954|publisher=Université catholique de Louvain|url=http://www.cism.ucl.ac.be/Equipements/Machines/vwekman.html|access-date=1 October 2009|url-status=dead}}{{Недаступная спасылка}} * {{cite news|title= Will Nansen Come Back?|work= New York Times|date= 3 March 1895|url= http://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9B0CE3D61139E033A25750C0A9659C94649ED7CF| access-date= 27 September 2009|format=PDF}} * [http://www.archive.org/details/withnanseninnort00joha ''Hjalmar Johansen'': With Nansen in the north; a record of the Fram expedition in 1893-96, London 1899.] {{ref-en}} * [http://www.archive.org/details/cu31924012205765 Навуковыя вынікі экспедыцыі на «Фраме» Т. 1]{{ref-en}} * [http://www.archive.org/details/norwegiannorthpo02framrich Навуковыя вынікі экспедыцыі на «Фраме» Т. 2]{{ref-en}} * [http://www.archive.org/details/norwegiannorthpo05nans Навуковыя вынікі экспедыцыі на «Фраме» Т. 5] {{ref-en}} * [http://www.archive.org/details/norwegiannorthpo06framrich Навуковыя вынікі экспедыцыі на «Фраме» Т. 6]{{ref-en}} {{Плаванні «Фрама»}} [[Катэгорыя:Палярныя экспедыцыі]] [[Катэгорыя:Фрыцьёф Нансен]] b3tya0l028orc0sbz9pi7a8jjm56kc1 0 230415 5202629 5198264 2026-09-20T11:08:54Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5202629 wikitext text/x-wiki '''Віленскі край''' або '''Віленшчына''', ({{lang-lt|Vilniaus kraštas}}, {{lang-pl|Wileńszczyzna}}) — усходняя і паўднёва-ўсходняя частка сучаснай [[Літва|Літвы]] з [[Вільнюс|Вільняй]], а таксама прылеглыя да яе раёны [[Беларусь|Беларусі]], якія ў 1920-1939 гадах належалі [[Польшча|Польшчы]], і вылучаліся асаблівасцямі нацыянальнага складу насельніцтва, культуры, палітычнай арыентацыі. Тэрыторыя Віленскага краю дэ-юрэ належала [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспубліцы]], планавалася ўключэнне ў склад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] (верасень-кастрычнік 1939 года). == Гісторыя == {{Гл. таксама|Віленскае пытанне}} [[Файл:Russia ethnic.JPG|thumb|250px|Этнічная карта Еўрапейскай Расіі ў 1898 г.]] Да 1917 года Віленскі край у складзе [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] Расійскай імперыі як [[Свянцянскі павет (Расійская імперыя)|Свянцянскі]], [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскі]] і [[Троцкі павет (Расійская імперыя)|Троцкі]] паветы. Палову насельніцтва складалі беларусы, за імі — літоўцы, асаблівае месца займала [[Вільня]]. Згодна з Усерасійскім перапісам насельніцтва 1897 года нацыянальны (моўны) склад губерні быў наступны<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=87 Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей]</ref>: {| class="wikitable sortable" |- ! Павет ! [[беларусы]] ! [[літоўцы]] ! [[яўрэі]] ! [[палякі]] ! [[рускія|вялікаросы]] |- | Губерня цалкам | 59,1 % | 17,6 % | 12,7 % | 8,2 % | 4,9 % |- | [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскі]] | 86,9 % | … | 9,5 % | 2,5 % | … |- | [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскі]] | 59,8 % | 17,9 % | 12,3 % | 10,1 % | 10,4 % |- | [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісненскі]] | 81,1 % | … | 10,1 % | 2,4 % | 5,9 % |- | [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскі]] | 73,2 % | 8,7 % | 12,0 % | 4,7 % | 1,2 % |- | [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскі]] | 80,0 % | 3,7 % | 12,1 % | 1,7 % | 2,3 % |- | [[Свянцянскі павет (Расійская імперыя)|Свянцянскі]] | 49,5 % | 20,8 % | 17,1 % | 6,0 % | 5,4 % |- | [[Троцкі павет (Расійская імперыя)|Троцкі]] | 17,7 % | 49,1 % | 9,5 % | 11,3 % | 4,6 % |} {{-}} <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150" caption="Перапіс 1897 года"> Файл:Віленская губерня. Першая па колькасці нацыянальнасць. 1897.svg|Першая па колькасці нацыянальнасць. Зялёным — беларусы, жоўтым — літоўцы Файл:Віленская губерня. Доля беларусаў. 1897.svg|Доля беларусаў Файл:Віленская губерня. Доля літоўцаў. 1897.svg|Доля літоўцаў Файл:Віленская губерня. Доля яўрэяў. 1897.svg|Доля яўрэяў Файл:Віленская губерня. Доля палякаў. 1897.svg|Доля палякаў Файл:Віленская губерня. Доля вялікарускаў (рускіх). 1897.svg|Доля вялікарусаў (рускіх) </gallery> === Першая сусветная вайна і Обер-Ост === У верасні 1915 года падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] Віленскі край быў акупаваны войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]] і ўвайшоў у склад ваенна-адміністрацыйнай адзінкі [[Обер-Ост]]. Паводле даследаванняў, праведзеных нямецкай ваеннай адміністрацыяй 10-й арміі ў гэты перыяд (апублікаваных у выданні «Das Litauen-Buch», 1918), агульная колькасць насельніцтва былой Віленскай губерні ацэньвалася ў 1 861 200 чалавек. Немцы пацвярджалі абсалютную перавагу на гэтай тэрыторыі беларусаў (891 771 чалавек, або 56,1 %). У самой Вільні ў той час налічвалася каля 200 тысяч чалавек, з якіх найбуйнейшымі групамі былі яўрэі (47 %) і каталікі (34 %). Нямецкія даследчыкі звярталі ўвагу на тое, што ў краі гістарычна дамінаваў і яскрава вылучаўся «польска-літоўска-беларускі элемент», у той час як расійскі (велікарускі) успрымаўся як вынік штучнай русіфікацыі і складаў усяго каля 4,9 % насельніцтва<ref name="Litauen-Buch">{{cite web|url=https://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/litauen_buch/0014/image,info|title=Zur Landeskunde des ethnographischen Litauens. Von Dr. W. Gaigalat // Das Litauen-Buch: eine Auslese aus der Zeitung der 10. Armee|publisher=Wilna: Druck und Verlag: Zeitung der 10. Armee|date=1918|lang=de|accessdate=15 студзеня 2025}} — S. 8.</ref>. У перыяд нямецкай акупацыі Віленшчына стала арэнай змагання розных нацыянальных рухаў. Нямецкая ваенная ўлада, імкнучыся аслабіць як расійскі, так і моцны польскі ўплыў, дазволіла пэўную нацыянальна-культурную дзейнасць карэннага насельніцтва. У краі ўпершыню былі адкрыты легальныя беларускія і літоўскія школы (хаця вывучэнне нямецкай мовы было абавязковым), пачалося выданне нацыянальнай прэсы (напрыклад, у Вільні выходзіла беларуская газета «[[Гоман (1916)|Гоман]]»)<ref>{{артыкул |аўтар=Hermann Bieder |загаловак=Weißrussland unter deutscher Militärverwaltung im Ersten Weltkrieg (Sprach- und Kulturpolitik im Gebiet „Ober Ost” in den Jahren 1915–1918) |выданне=Studia Białorutenistyczne |тып=часопіс |год=2015 |том=9 |нумар= |старонкі=217-235 |спасылка=https://pbc.biaman.pl/Content/49550/PDF/tom7.pdf}}</ref>. Менавіта ў канцы 1918 года, пасля ліквідацыі Обер-Оста, гэты нацыянальны ўздым прывёў да адкрытага сутыкнення інтарэсаў вакол лёсу Віленскага краю. Пад канец снежня 1918 года немцы пакінулі Вільню і яе ваколіцы. === Міжваенны перыяд === У пачатку студзеня 1919 года Віленскі край (Вільню 5 студзеня) заняла [[Чырвоная Армія]], супраціўленне якой мясцовыя польскія ўзброеныя фарміраванні аказаць не здолелі. Падчас [[Польска-савецкая вайна|савецка-польскай вайны]] польская армія заняла Вільню [[19 красавіка|19]]—[[21 красавіка]] [[1919]] года. Падчас наступлення Чырвонай Арміі ў ліпені 1920 года палякі адступілі ад Вільні. [[Файл:Моўная сітуацыя на Віленшчыне ў пачатку XX стагоддзя.svg|400px|міні|злева|Моўная сітуацыя на Віленшчыне ў пачатку XX стагоддзя паводле літоўскага мовазнаўца Алойзаса Відугірыса. Ружовым — беларускамоўныя зоны, зялёным — літоўскамоўныя, жоўтым — польскамоўныя.]] Падчас савецка-літоўскіх перамоў у маі 1920 года асноўным пытаннем, якое вызначала межы Літвы, было ваеннае супрацоўніцтва супраць Польшчы, потым, пры пагаршэнні ваеннай сітуацыі, — нейтралітэт Літвы. [[12 ліпеня]] [[1920]] года ў [[Масква|Маскве]] быў падпісаны дагавор паміж [[РСФСР]] і [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літвой]], які прызнаваў незалежнасць Літвы ў межах былой [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]], часткі [[Віленская губерня|Віленскай]], [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]], [[Сувалкаўская губерня|Сувалкаўскай]] губерняў, уключаючы [[Відзы]], [[Вільня|Вільню]], [[Ашмяны]], [[Ліда|Ліду]], [[Шчучын]], [[Гродна]]. Дагавор набываў юрыдычную моц [[14 кастрычніка]]. [[26 жніўня]] [[1920]] года Вільню перадалі пад кантроль Літвы. Іншыя тэрыторыі, якія адыходзілі згодна з савецка-літоўскім дагаворам Літве, таксама перадаваліся пад кіраўніцтва літоўскай адміністрацыі падчас польскага наступу пасля «[[Цуд на Вісле|Цуду на Вісле]]». З уварваннем у жніўні 1920 года польскіх войскаў на тэрыторыі, на якія прэтэндавала Літва, яны сутыкнуліся з літоўскім супрацівам. Савет [[Ліга Нацый|Лігі Нацый]] [[20 верасня]] прыняў рэкамендацыю, якая пацвярджае ў якасці ўсходняй мяжы Польшчы «[[Лінія Керзана|лінію Керзана]]», на захад ад якой ляжалі землі з «перавагай польскага насельніцтва» (на самай справе этнічна польскімі былі толькі заходнія воласці [[Беластоцкі павет (Расійская імперыя)|Беластоцкага]] і [[Бельскі павет (Гродзенская губерня)|Бельскага]] паветаў), на ўсход — тэрыторыі з перавагай беларускага, украінскага, літоўскага насельніцтва, і прапанаваў Польшчы лічыцца з нейтралітэтам Літвы з усходняга боку лініі. Літва і Польшча афіцыйна прынялі гэтую рэкамендацыю. Пад ціскам [[Ліга Нацый|Лігі Нацый]] пад канец верасня 1920 года ў [[Сувалкі|Сувалках]] пачаліся польска-літоўскія перамовы. [[7 кастрычніка]] быў падпісаны дагавор, які размяжоўваў польскую і літоўскую зоны ([[План Гіманса]]). У адпаведнасці з дамовай [[Вільня]] і прылеглыя тэрыторыі адыходзілі да Літвы. Дагавор павінен быў уступіць у дзеянне [[10 кастрычніка]] 1920 года. [[Файл:Rzeczpospolita Lithuania claims.png|thumb|250px|[[Сярэдняя Літва]] і тэрыторыі, на якія прэтэндавала Літва]] За два дні да ўступлення Сувалкаўскага дагавора ў сілу па сакрэтным распараджэнні [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]] часткі польскай арміі ([[1-я Літоўска-Беларуская дывізія]]) пад камандаваннем генерала [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]], імітуючы непадпарадкаванне вярхоўнаму камандаванню, пачалі наступ і занялі [[Вільня|Вільню]] ([[9 кастрычніка]]) і Віленскі край. Занятыя тэрыторыі былі абвешчаны дзяржавай [[Сярэдняя Літва]], пад часовым кіраваннем Вярхоўнага галоўнакамандуючага і Часовай кіруючай камісіі. Выбары, праведзеныя [[8 студзеня]] [[1922]] года, сфарміравалі прадстаўнічы орган насельніцтва Сярэдняй Літвы — [[Віленскі сойм]]. Сойм [[20 лютага]] [[1922]] года большасцю галасоў прыняў рэзалюцыю аб уключэнні Віленскага краю ў склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. [[22 сакавіка]] [[1922]] года Устаноўчы сойм у [[Варшава|Варшаве]] прыняў Акт уз'яднання Віленскага краю з Польскай Рэспублікай. У красавіку 1922 года Віленскі край увайшоў у склад Польшчы. У 1926 годзе на тэрыторыі краю было сфарміравана [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскае ваяводства]]. Аднак Літва не адмаўлялася ад правоў на Віленскі край і вяла за яго актыўную прапагандысцкую і дыпламатычную барацьбу. Толькі ў 1938 годзе, калі пасля ўзброеных інцыдэнтаў на мяжы і ўльтыматуму Польшчы, Літва была вымушана пагадзіцца з аднаўленнем дыпламатычных адносін, былі адкрыты межы. Падчас [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|уварвання ў верасні 1939 года савецкіх войск на тэрыторыю Польшчы]] Віленскі край перайшоў пад кантроль [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкага Саюза]]. Згодна з «[[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|Дамовай аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільня і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой]]» ад [[10 кастрычніка]] [[1939]] года частка Віленскага краю перададзена Літве. Гэтая частка складала тэрыторыю ў 6909 км² з 490 тыс. чалавек. Пасля акупацыі краін [[Прыбалтыка|Прыбалтыкі]] СССР і з'яўлення [[Літоўская ССР|Літоўскай ССР]] да новастворанай савецкай рэспублікі ў кастрычніку 1940 года дадаткова адышла тэрыторыя Беларусі плошчай 2637 км². Ідэя праекта рэспублікі, якая магла быць утворана на тэрыторыі Віленскага краю і [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] з’явілася ў пачатку 1990-х гадоў сярод актывістаў польскага руху ў [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]. Ідэю падтрымала польская партыя правоў чалавека са старшынёй [[Ян Цехановіч|Янам Цехановічам]]. == Гл. таксама == * [[Сярэдняя Літва]] * [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскае ваяводства, 1926—1939]] {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.youtube.com/watch?v=jJP30rCDgCE Савецкая армія перадае Віленскі край Літве] * {{Cite web|lang=pl|url=http://www.mowiawieki.pl/index.php?page=artykul&id=516|title=„Okupacja Wilna” — rzecz o historii drugiego stopnia|author=Дангирас Мачюлис, Римас Микнис, Альвидас Никжентайтис|website=Mówią Wieki - Czasopismo Historyczne|date=2012|publisher=|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-07-25|quote=}} * {{Cite web|lang=pl|url=https://kresy24.pl/wielu-chce-polskiej-autonomii-na-wilenszczyznie-wielu-czyli-kto-polacy-z-litwy-tez/|title=„Wielu chce polskiej autonomii na Wileńszczyźnie”. Wielu, czyli kto? Polacy z Litwy też?|website=Kresy24.pl – Wschodnia Gazeta Codzienna|date=2015-09-11|publisher=|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-07-25|quote=}} * {{Cite web|lang=pl|url=https://wpolityce.pl/polityka/234678-wschodniopolska-republika-ludowa-na-litwie-i-bialorusi-tej-prowokacji-wojennej-juz-probowano-a-polska-sie-uodpornila|title=Wschodniopolska Republika Ludowa na Litwie i Białorusi? Tej prowokacji wojennej już próbowano, a Polska się uodporniła|author=Grzegorz Kostrzewa-Zorbas|website=wPolityce.pl – wiadomości z Polski i ze świata|date=2015-02-21|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20220101203519/https://wpolityce.pl/polityka/234678-wschodniopolska-republika-ludowa-na-litwie-i-bialorusi-tej-prowokacji-wojennej-juz-probowano-a-polska-sie-uodpornila|archive-date=1 студзеня 2022|access-date=2020-07-25|quote=|url-status=dead}} {{Беларуская дыяспара}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Віленшчына| ]] [[Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Беларусі]] [[Катэгорыя:Гістарычная геаграфія Літвы]] [[Катэгорыя:Польска-літоўскія адносіны]] 3wamahtooharctbqskudxj6jf1rv3ed 0 238441 5202495 4897857 2026-09-19T21:19:30Z ~2026-50550-61 174307 5202495 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Дворышча}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Дворышча |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Расонскі |сельсавет = Альбрэхтаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = }} '''Дво́рышча'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Dvoryšča}}, {{lang-ru|Дворище}}) — [[аграгарадок]] у [[Расонскі раён|Расонскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Альбрэхтаўскі сельсавет|Альбрэхтаўскага сельсавета]]. Да [[2004]] года з’яўляўся цэнтрам [[Дварышчанскі сельсавет (Расонскі раён)|Дварышчанскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021 }}</ref>. У [[2004]] — [[2005]] гадах у складзе [[Краснапольскі сельсавет (Расонскі раён)|Краснапольскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2005-117/2005-117(003-085).pdf&oldDocPage=76 Решение Витебского областного Совета депутатов от 23 июня 2005 г. № 132 Об изменении границ сельсоветов Россонского и Ушачского районов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210810030316/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2005-117%2F2005-117%28003-085%29.pdf&oldDocPage=76 |date=10 жніўня 2021 }}</ref>. == Геаграфія == Аграгарадок знаходзіцца за 24 км у напрамку на паўднёвы ўсход ад гарадскога пасёлка [[Расоны]], за 170 км ад [[Віцебск]]а, за 26 км ад чыгуначнай станцыі [[Дрэтунь (станцыя)|Дрэтунь]]{{sfn|БелЭн|1998}}. На поўдзень ад вёскі знаходзіцца возера [[Паланец (возера)|Паланец]], прыкладна за 0,7 км на захад — возера [[Заслісцінак]]. == Гісторыя == Паводле агульнадзяржаўнай рэвізіі 1738 г. Дворышча ўяўляла сабой сукупнасць дзяржаўных вёсак, аб'яднаных у дзяржаву "Дворышча, Ясеновічы, Млынок". Трымальнікам староства на той час з'яўляўся Ян Заламаеўскі. Згодна з апісаннем да староства ў гэты год адносіліся вёскі Булаўкі (Булаўка), Дамашкова, Дворная, [[Межна (вёска)|Межна]], Мілёнкі, Навіны, Пакаена, Пушча, Рудраўцава, [[Рум (Расонскі раён)|Рум]], Ясеновічы. У маёнтку было 10,5 службаў, сяляне якіх плацілі чынш у памеры 24 злотых, з адной службы адбывалі 8 дзён паншчыны ў тыдзень, давалі адзін лубок мёду і чатыры курыцы, нарыхтоўвалі 5 вазоў сена на панскіх сенажацях, мелі права "лавіць рыбу на сваю патрэбу" ў пяці азёрах уладання. У дзяржаве Дворышча мелася карчма з рудняй, якія прыносілі даход у 300 злотых. У фальварках дзяржавы высяваліся жыта, ячмень, авёс, пшаніца, грэчка, гарох. <ref>Доўнар А. Дзяржаўныя ўладанні Полацкага ваяводства па рэвізіі 1738 г. (на тэрыторыі сучаснага Расонскага раёна). Расонскі край : гісторыя, культура, людзі : зб. навук. арт. / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут гісторыі; уклад. М. В. Клімаў; рэдкал. : В. Л. Лакіза (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Беларуская навука, 2026. — С.71-82</ref>. == Насельніцтва == * [[1997]] год — 268 жыхароў, 113 двароў{{sfn|БелЭн|1998}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|6|Дво́рышча||30}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Витебская область: Общегеографический атлас|адказны=Ред. И. Н. Шлык|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2008|старонкі=9|старонак=36|isbn=978-985-508-049-8|тыраж=5000|мова=ru}} * Ліст карты N-35-11. Выданне 1987 года. Стан мясцовасці на 1986 год.{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Альбрэхтаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Альбрэхтаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Расонскага раёна]] forh5oikm7c0dlh666dgxssvpz0kxi7 5202500 5202495 2026-09-19T21:25:22Z ~2026-50550-61 174307 /* Гісторыя */ 5202500 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Дворышча}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Дворышча |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Расонскі |сельсавет = Альбрэхтаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = }} '''Дво́рышча'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Dvoryšča}}, {{lang-ru|Дворище}}) — [[аграгарадок]] у [[Расонскі раён|Расонскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Альбрэхтаўскі сельсавет|Альбрэхтаўскага сельсавета]]. Да [[2004]] года з’яўляўся цэнтрам [[Дварышчанскі сельсавет (Расонскі раён)|Дварышчанскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021 }}</ref>. У [[2004]] — [[2005]] гадах у складзе [[Краснапольскі сельсавет (Расонскі раён)|Краснапольскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2005-117/2005-117(003-085).pdf&oldDocPage=76 Решение Витебского областного Совета депутатов от 23 июня 2005 г. № 132 Об изменении границ сельсоветов Россонского и Ушачского районов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210810030316/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2005-117%2F2005-117%28003-085%29.pdf&oldDocPage=76 |date=10 жніўня 2021 }}</ref>. == Геаграфія == Аграгарадок знаходзіцца за 24 км у напрамку на паўднёвы ўсход ад гарадскога пасёлка [[Расоны]], за 170 км ад [[Віцебск]]а, за 26 км ад чыгуначнай станцыі [[Дрэтунь (станцыя)|Дрэтунь]]{{sfn|БелЭн|1998}}. На поўдзень ад вёскі знаходзіцца возера [[Паланец (возера)|Паланец]], прыкладна за 0,7 км на захад — возера [[Заслісцінак]]. == Гісторыя == Паводле агульнадзяржаўнай рэвізіі 1738 г. Дворышча ўяўляла сабой сукупнасць дзяржаўных вёсак, аб'яднаных у дзяржаву "Дворышча, Ясеновічы, Млынок". Трымальнікам дзяржавы на той час з'яўляўся Ян Заламаеўскі. Згодна з апісаннем да староства ў гэты год адносіліся вёскі Булаўкі (Булаўка), Дамашкова, Дворная, [[Межна (вёска)|Межна]], Мілёнкі, Навіны, Пакаена, Пушча, Рудраўцава, [[Рум (Расонскі раён)|Рум]], Ясеновічы. У маёнтку было 10,5 службаў, сяляне якіх плацілі чынш у памеры 24 злотых, з адной службы адбывалі 8 дзён паншчыны ў тыдзень, давалі адзін лубок мёду і чатыры курыцы, нарыхтоўвалі 5 вазоў сена на панскіх сенажацях, мелі права "лавіць рыбу на сваю патрэбу" ў пяці азёрах уладання. У дзяржаве Дворышча мелася карчма з рудняй, якія прыносілі даход у 300 злотых. У фальварках дзяржавы высяваліся жыта, ячмень, авёс, пшаніца, грэчка, гарох. <ref>Доўнар А. Дзяржаўныя ўладанні Полацкага ваяводства па рэвізіі 1738 г. (на тэрыторыі сучаснага Расонскага раёна). Расонскі край : гісторыя, культура, людзі : зб. навук. арт. / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут гісторыі; уклад. М. В. Клімаў; рэдкал. : В. Л. Лакіза (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Беларуская навука, 2026. — С.71-82</ref>. == Насельніцтва == * [[1997]] год — 268 жыхароў, 113 двароў{{sfn|БелЭн|1998}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|6|Дво́рышча||30}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Витебская область: Общегеографический атлас|адказны=Ред. И. Н. Шлык|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2008|старонкі=9|старонак=36|isbn=978-985-508-049-8|тыраж=5000|мова=ru}} * Ліст карты N-35-11. Выданне 1987 года. Стан мясцовасці на 1986 год.{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Альбрэхтаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Альбрэхтаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Расонскага раёна]] hocb0mgel2a98jrhswu3f3qd0zir3hg 0 238478 5202472 4897896 2026-09-19T20:47:50Z ~2026-50550-61 174307 5202472 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Шнітаўка |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 52|lat_sec = 46 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 11|lon_sec = 30 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Расонскі |сельсавет = Гарбачэўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243026725 }} '''Шні́таўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Šnitaŭka}}, {{lang-ru|Шнитовка}}) — [[вёска]] ў [[Расонскі раён|Расонскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Гарбачэўскі сельсавет|Гарбачэўскага сельсавета]]. == Гісторыя == Паводле агульнадзяржаўнай рэвізіі 1738 г. назву Шнітаўка меў дзяржаўны маёнтак, у склад якога ўваходзіў шэраг вёсак: [[Галубава]], [[Горы|Горава]], [[Дудчына]], Крыжы, Кукшына, [[Латышы]], Пляханы, Стайкі, [[Старына]], Табунава, Шнітаўка, Юдзіна. Трымальнікам маёнтка на той час з'яўляўся Францішак [[Зяновічы|Дэспат-Зяновіч]], падкаморыц [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводства]]. Адміністратарам служыў Юзаф Івіцкі. Згадана 45 гаспадарак маёнтка, з іх дзевяць размяшчалася ў вёсцы Шнітаўка. Сяляне вёскі выконвалі грашовую павінасць у памеры 3 [[талер|талераў]], 3 злотых, 5 грошай у год. Сувязь з панскай адміністрацыяй ажыццяўляў у маёнтку [[войт]] Сімка Дарчынскі з вёскі Стайкі <ref>Доўнар А. Дзяржаўныя ўладанні Полацкага ваяводства па рэвізіі 1738 г. (на тэрыторыі сучаснага Расонскага раёна). Расонскі край : гісторыя, культура, людзі : зб. навук. арт. / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут гісторыі; уклад. М. В. Клімаў; рэдкал. : В. Л. Лакіза (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Беларуская навука, 2026. — С.71-82</ref>. У 1924—1954 гадах цэнтр [[Шнітаўскі сельсавет|Шнітаўскага сельсавета]]. У 1954—1964 гадах вёска ўваходзіла ў склад [[Дудчынскі сельсавет|Дудчынскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 17 ліпеня 1964 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1964, № 31 (1071).</ref>, у 1964—2004 гадах — у склад [[Заборскі сельсавет (Расонскі раён)|Заборскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021 }}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Гарбачэўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Гарбачэўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Расонскага раёна]] 04ggkj4hso8227vwuj5i7ch2y67mq1l 5202475 5202472 2026-09-19T20:54:40Z ~2026-50550-61 174307 /* Гісторыя */ 5202475 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Шнітаўка |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 52|lat_sec = 46 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 11|lon_sec = 30 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Расонскі |сельсавет = Гарбачэўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243026725 }} '''Шні́таўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Šnitaŭka}}, {{lang-ru|Шнитовка}}) — [[вёска]] ў [[Расонскі раён|Расонскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Гарбачэўскі сельсавет|Гарбачэўскага сельсавета]]. == Гісторыя == Паводле агульнадзяржаўнай рэвізіі 1738 г. назву Шнітаўка меў дзяржаўны маёнтак, у склад якога ўваходзіў шэраг вёсак: [[Галубова (Расонскі раён)|Галубава]], [[Горы (Расонскі раён)|Горава]], [[Дудчына (Расонскі раён)|Дудчына]], Крыжы, Кукшына, [[Латышы (Расонскі раён)|Латышы]], Пляханы, Стайкі, [[Старына (Расонскі раён)|Старына]], Табунава, Шнітаўка, Юдзіна. Трымальнікам маёнтка на той час з'яўляўся Францішак [[Зяновічы|Дэспат-Зяновіч]], падкаморыц [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводства]]. Адміністратарам служыў Юзаф Івіцкі. Згадана 45 гаспадарак маёнтка, з іх дзевяць размяшчалася ў вёсцы Шнітаўка. Сяляне вёскі выконвалі грашовую павінасць у памеры 3 [[талер|талераў]], 3 злотых, 5 грошай у год. Сувязь з панскай адміністрацыяй ажыццяўляў у маёнтку [[войт]] Сімка Дарчынскі з вёскі Стайкі <ref>Доўнар А. Дзяржаўныя ўладанні Полацкага ваяводства па рэвізіі 1738 г. (на тэрыторыі сучаснага Расонскага раёна). Расонскі край : гісторыя, культура, людзі : зб. навук. арт. / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут гісторыі; уклад. М. В. Клімаў; рэдкал. : В. Л. Лакіза (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Беларуская навука, 2026. — С.71-82</ref>. У 1924—1954 гадах цэнтр [[Шнітаўскі сельсавет|Шнітаўскага сельсавета]]. У 1954—1964 гадах вёска ўваходзіла ў склад [[Дудчынскі сельсавет|Дудчынскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 17 ліпеня 1964 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1964, № 31 (1071).</ref>, у 1964—2004 гадах — у склад [[Заборскі сельсавет (Расонскі раён)|Заборскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021 }}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Гарбачэўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Гарбачэўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Расонскага раёна]] 0fyan78dtv9u3d8ahshjn3opoosh553 5202484 5202475 2026-09-19T21:00:57Z ~2026-50550-61 174307 /* Гісторыя */ 5202484 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Шнітаўка |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 52|lat_sec = 46 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 11|lon_sec = 30 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Расонскі |сельсавет = Гарбачэўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243026725 }} '''Шні́таўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Šnitaŭka}}, {{lang-ru|Шнитовка}}) — [[вёска]] ў [[Расонскі раён|Расонскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Гарбачэўскі сельсавет|Гарбачэўскага сельсавета]]. == Гісторыя == Паводле агульнадзяржаўнай рэвізіі 1738 г. назву Шнітаўка меў дзяржаўны маёнтак, у склад якога ўваходзіў шэраг вёсак: [[Галубова (Расонскі раён)|Галубова]], [[Горы (Расонскі раён)|Горава]], [[Дудчына (Расонскі раён)|Дудчына]], Крыжы, Кукшына, [[Латышы (Расонскі раён)|Латышы]], Пляханы, Стайкі, [[Старына (Расонскі раён)|Старына]], Табунава, Шнітаўка, Юдзіна. Трымальнікам маёнтка на той час з'яўляўся Францішак [[Зяновічы|Дэспат-Зяновіч]], падкаморыц [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводства]]. Адміністратарам служыў Юзаф Івіцкі. Згадана 45 гаспадарак маёнтка, з іх дзевяць размяшчалася ў вёсцы Шнітаўка. Сяляне вёскі выконвалі грашовую павінасць у памеры 3 [[талер|талераў]], 3 злотых, 5 грошай у год. Сувязь з панскай адміністрацыяй ажыццяўляў у маёнтку [[войт]] Сімка Дарчынскі з вёскі Стайкі <ref>Доўнар А. Дзяржаўныя ўладанні Полацкага ваяводства па рэвізіі 1738 г. (на тэрыторыі сучаснага Расонскага раёна). Расонскі край : гісторыя, культура, людзі : зб. навук. арт. / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут гісторыі; уклад. М. В. Клімаў; рэдкал. : В. Л. Лакіза (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Беларуская навука, 2026. — С.71-82</ref>. У 1924—1954 гадах цэнтр [[Шнітаўскі сельсавет|Шнітаўскага сельсавета]]. У 1954—1964 гадах вёска ўваходзіла ў склад [[Дудчынскі сельсавет|Дудчынскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 17 ліпеня 1964 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1964, № 31 (1071).</ref>, у 1964—2004 гадах — у склад [[Заборскі сельсавет (Расонскі раён)|Заборскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021 }}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Гарбачэўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Гарбачэўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Расонскага раёна]] r9jvjs1erzkcd0stu3uzks0e5k8093m 0 238507 5202473 5202043 2026-09-19T20:50:33Z ~2026-50550-61 174307 /* Гісторыя */ 5202473 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Забор'е}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Забор'е |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 55|lat_sec = 10.00 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 19|lon_sec = 00.00 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Расонскі |сельсавет2 = Краснапольскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 74 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 365 |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Забо́р'е'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Zaborje}}, {{lang-ru|Заборье}}) — [[вёска]] ў [[Расонскі раён|Расонскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Краснапольскі сельсавет (Расонскі раён)|Краснапольскага сельсавета]]. Да [[2004]] года з’яўлялася цэнтрам [[Заборскі сельсавет (Расонскі раён)|Заборскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021 }}</ref>. == Геаграфія == === Размяшчэнне === За 31,5 км на ўсход ад [[Расоны|Расон]]. === Гідраграфія === Вёска займае увесь заходні бераг воз. [[Опціна]], і паўночна-заходні бераг воз. [[Валоба]]. == Гісторыя == Паводле агульнадзяржаўнай рэвізіі 1738 г. Забор'е ўяўляла сабой сукупнасць дзяржаўных вёсак, аб'яднаных у "Заборскае [[староства]]" або "Заборскую дзяржаву". Трымальнікам староства на той час з'яўляўся Юзэф з Небуда Стрэнкоўскі, скарбнік [[Дарагічынскі павет|Дарагічынскага павета]]. Згодна з апісаннем да староства ў гэты год адносіліся вёскі Аўсіннікава (пазней Аўсюкова), Загрэбля (або Кіселева), Замоссе, [[Лакці]], Ложмава, Ложні, Лужкі, Папоў Луг (пазней Папова Лука), Рамоле, Старына, [[Шарстова]]. Згаданы 51 селянін-гаспадар, у трыманні сялян знаходзіліся 12,5 валокі зямлі з сенажацямі і борам. Сяляне выконвалі адзін дзень паншчыны ў тыдзень з хаты. У фальварках дзяржавы высяваліся жыта, ячмень, авёс, пшаніца, грэчка, гарох. Сувязь з панскай адміністрацыяй ажыццяўляў [[войт]] Барыс з вёскі Загрэбля <ref>Доўнар А. Дзяржаўныя ўладанні Полацкага ваяводства па рэвізіі 1738 г. (на тэрыторыі сучаснага Расонскага раёна). Расонскі край : гісторыя, культура, людзі : зб. навук. арт. / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут гісторыі; уклад. М. В. Клімаў; рэдкал. : В. Л. Лакіза (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Беларуская навука, 2026. — С.71-82</ref>. Гістарычна вёска рамяшчалась на паўночна-заходнім беразе воз. [[Опціна]]. Сучасная паўночная частка паселішча — былая вёска Аўсюкова; паўднёвая частка, на беразе воз. [[Валоба]] — былая вёска Попава-Лука (пазней перайменована ў Азёрная). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Краснапольскі сельсавет (Расонскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Краснапольскі сельсавет (Расонскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Расонскага раёна]] t1l5daaie6wlwue3hl7qzd3oek31vht 0 238551 5202507 4897974 2026-09-19T21:36:49Z ~2026-50550-61 174307 /* Гісторыя */ 5202507 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Прыхабы}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Прыхабы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = The foot-bridge over the Drysa river near Prychaby - panoramio.jpg |подпіс = Масток цераз Дрысу каля вёскі Прыхабы |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 46|lat_sec = 59 |lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 52|lon_sec = 19 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Расонскі |сельсавет = Янкавіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243024249 }} '''Прыха́бы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Prychaby}}, {{lang-ru|Прихабы}}) — [[вёска]] ў [[Расонскі раён|Расонскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Янкавіцкі сельсавет|Янкавіцкага сельсавета]]. == Гісторыя == Паводле агульнадзяржаўнай рэвізіі 1738 г. існавала сукупнасць дзяржаўных вёсак, аб'яднаных у "[[староства]] Прыхабы і Чамёса". Трымальнікам староства на той час з'яўляўся Вінцэнт Рыпінскі, [[суддзя]] [[гродскі суд|гродскага суда]] [[Старадубскі павет (Вялікае Княства Літоўскае) |Старадубскага павета]]. Згодна з апісаннем да староства ў гэты год адносіліся вёскі Азярцы, [[Балбечына (Расонскі раён)|Балбечына]], Вялікая Чамёса, Дубровы, Злыдні, Крупавічызна, Малая Чамёса, Прыхабы. У фальварках дзяржавы высяваліся жыта, ячмень, авёс, пшаніца, грэчка, гарох <ref>Доўнар А. Дзяржаўныя ўладанні Полацкага ваяводства па рэвізіі 1738 г. (на тэрыторыі сучаснага Расонскага раёна). Расонскі край : гісторыя, культура, людзі : зб. навук. арт. / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут гісторыі; уклад. М. В. Клімаў; рэдкал. : В. Л. Лакіза (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Беларуская навука, 2026. — С.71-82</ref>. У [[1866]] годзе працаваў вінакурны завод<ref>Маніс, М. А., Чарняўская, С. С. Полаччына ў другой палове XIX—XX ст. / М. А. Маніс, С. С. Чарняўская // Памяць: Полацкі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / [укладальнік С. С. Чарняўская; рэдкалегія: І. Б. Каросцік і інш.]. — Мінск: Вышэйшая школа, 1999. — 699, [1] с. — С. 60. — ISBN 985-06-0447-6.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Янкавіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Янкавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Расонскага раёна]] dgeyb52lt64606fknyi7shpnas8w3hf 0 245381 5202479 5037963 2026-09-19T20:58:24Z Siliyiw 169172 5202479 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Несцераўка}} {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = пасёлак |беларуская назва = Несцераўка |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 44|lat_sec = 36 |lon_dir = |lon_deg = 31|lon_min = 12|lon_sec = 56 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Веткаўскі |сельсавет = Свяцілавіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243044941 }} '''Не́сцераўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Niescieraŭka}}, {{lang-ru|Нестеровка}}) — былы [[пасёлак]] у [[Веткаўскі раён|Веткаўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіў у склад [[Свяцілавіцкі сельсавет|Свяцілавіцкага сельсавета]]. У 1926—1927 гадах цэнтр [[Малкаванесцераўскі сельсавет|Малкаванесцераўскага сельсавета]]. Ліквідаваны ў 2011 годзе<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2012-14/2012_14_9_47257.pdf Решение Ветковского районного Совета депутатов от 27 декабря 2011 г. № 74 Об упразднении сельских населенных пунктов на территории Ветковского района]</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Заліўка НП-Беларусь}} m3fgjyzwaqy0fsf1fy658elxsqiail4 0 246883 5202562 4901277 2026-09-20T06:54:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202562 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Кучар}} {{Музыкант}} '''Надзея Анатолеўна Кучар''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларуская оперная спявачка ([[сапрана]]), салістка Муніцыпальнага тэатру Санцьяга, [[Вялікі тэатр Жэневы|Вялікага Тэатру Жэневы]] і пермскага тэатру оперы і балету, запрошаная артыстка [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Вялікага тэатра Беларусі]]. == Біяграфія == Нарадзілася ў [[Мінск]]у. Маці — Зоя Якаўлеўна (філолаг). Старэйшая сястра — Юлія (загадчыца касай у аддзяленні банка), сярэдняя сястра — Кацярына (рэжысёр масавых мерапрыемстваў). Муж — Дзмітрый (сімфанічны дырыжор)<ref>[http://www.sb.by/zn/obshchestvo-5/article/pevitsa-mira-nadezhda-kucher-v-detstve-ya-byla-patsankoy-i-chut-ne-stala-konditerom.html/ «Певица мира» Надежда Кучер: в детстве я была пацанкой и чуть не стала кондитером]</ref>. У 1990 годзе Надзеі паставілі «сардэчны» дыягназ, была патрэбная аперацыя, якую рабілі толькі ў адной клініцы ў [[СССР]] — у Каўнасе ў прафесара [[Брэдзікіс, Юргіс Юозавіч|Юргіса Брэдзікіса]]. У бацькоў грошай на аперацыю не было і яны звярнуліся ў Беларускі дзіцячы фонд, які ўзяў выдаткі на сябе<ref>[https://www.nv-online.info/2017/11/21/salut-nadezhda.html/ Salut, Надежда!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210120070303/https://www.nv-online.info/2017/11/21/salut-nadezhda.html |date=20 студзеня 2021 }}</ref>. З 10 гадоў спявала ў дзіцячым хоры, саліравала да 17 гадоў. Першая песня, спетая сольна ў хоры, — «[[Радзіма мая дарагая]]» на музыку [[Уладзімір Уладзіміравіч Алоўнікаў|Уладзіміра Алоўнікава]]<ref name=":0">[http://www.belta.by/interview/view/nadezhda-kucher-moe-pervoe-solo-radzima-maja-daragaja-4294/ Мое первое соло — «Радзіма мая дарагая»]</ref>. У 2003 годзе з адзнакай скончыла [[Мінскі дзяржаўны музычны каледж імя М. І. Глінкі]] па спецыяльнасці «Музыказнаўства» і тры сезоны адпрацавала ў хоры ў [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Нацыянальным акадэмічным Вялікім тэатры оперы і балету]]<ref name=":0"/>. У 2007 годдзе адбыўся першы оперны дэбют у театры оперы і балету Санкт-Пецербургскай кансерваторыі — партыя Марфы ў оперы Рымскага-Корсакава «Царская нявеста». У 2009 годзе дебютавала ў партыі Віалеты ў оперы Верддзі «[[Травіята]]» у Міхайлаўскім тэатры. У гэтым жа тэатры яна выканала іншыя вядучыя партыі для лірыка-каларатурнага сапрана (Прынцеса Еўдасія ў оперы Галеві «Жыдоўка», Оскар у оперы Вердзі «Бал-Маскарад»). Падчас вучобы ў кансерваторыі вяла актыўную канцэртную дзейнасць: пад кіраўніцтвам Сяргея Стадлера прымала ўдзел у шматлікіх праектах, выканала партыю Лючыі («Лючыя дзі Ламмермур» [[Гаэтана Даніцэці]]), Марыі («Іван IV» [[Жорж Бізэ|Жоржа Бізэ]]), Серафіма («Хрыстос на Маслічнай гары» [[Людвіг ван Бетховен|Людвіга ван Бетховена]]), сапрана ў Рэквіюме [[Вольфганг Амадэй Моцарт|Моцарта]]. У кастрычніку 2010 года ў Пекіне адбыўся першы сольны канцэрт на сцэне пекінскай канцэртнай залы. Партыю фартэпіяна выканаў нязменны канцэртмайстар, лаурэат міжнародных конкурсаў Дзмітрый Паўлій. У 2011 годзе скончыла [[Санкт-Пецярбургская дзяржаўная кансерваторыя імя М. А. Рымскага-Корсакава|Санкт-Пецярбургскую дзяржаўную кансерваторыю імя М. А. Рымскага-Корсакава]] па спецыяльнасці «Сольныя спевы» (клас прафесара Тамары Навічэнка; камерны клас — Кіра Ізотава). 21 мая 2012 года выканала галоўную ролю ў прэм’ернай расійскай пастаноўцы оперы Паскаля Дюсапена ''Меддзеятэрыял'' у рамках 6-га [[Сяргей Паўлавіч Дзягілеў|Дзягілеўскага]] фестивалю ў [[Перм]]і<ref>[http://os.colta.ru/music_classic/events/details/37387/ Дягилевский фестиваль имени Курентзиса (обзор) — Академическая музыка — OpenSpace.ru]</ref><ref>[http://www.kommersant.ru/doc-y/1941238 Ъ-Газета — Одинокий голос женщины]</ref>, дырыжор — Тэадор Курэнтзіс. За гэтую ролю атрымала Залатую Маску<ref>{{Cite web |url=http://www.goldenmask.ru/pers.php?id=974 |title=ЗОЛОТАЯ МАСКА / Надежда Кучер |access-date=11 ліпеня 2015 |archive-date=24 верасня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200924080859/https://www.goldenmask.ru/pers.php?id=974 |url-status=dead }}</ref>. У чэрвені 2012 года сумесна з дырыжорам Тэадорам Курэнтзісам і аркестрам [[MusicAeterna]] запісала праграму твораў французскага кампазітара часоў барока [[Жан-Філіп Рамо|Жана-Філіпа Рамо]] для гуказапісваючай кампаніі «Sony Classical»<ref>[http://glinka-edu.by/2015/05/15/kontsert-vstrecha-s-n-kucher/ Минский государственный музыкальный колледж имени М. И. — Концерт-встреча с Надеждой Кучер] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150713110340/http://glinka-edu.by/2015/05/15/kontsert-vstrecha-s-n-kucher/ |date=13 ліпеня 2015 }}</ref>, якая 20 кастрычніка 2014 года выпусціла дыск «Рамо — Гук святла» <ref>[http://www.prestoclassical.co.uk/r/Sony/88875014502] диск «Sound of Light»</ref>. У чэрвені 2014 года дэбютавала ў ролі Эльвіры ў оперы В. [[Вінчэнца Беліні|Беліні]] «Пурытане» у Муніцыпальным тэатры [[Сант’яга|Санцьяга]] ([[Чылі]]). У верасні 2015 года дэбютавала ў Вялікім тэатры Жэневы ў ролі Мальды ў оперы [[Джаакіна Расіні]] «Вільгельм Тэльм»<ref>[http://www.http://nn.by/?c=ar&i=156764/ Беларуская оперная спявачка Надзея Кучар трыумфальна дэбютавала ў Вялікім Тэатры Жэневы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180912072355/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/8490524.stm |date=12 верасня 2018 }}</ref>. З 2018 года — запрошаная артыстка Вялікага тэатра Беларусі<ref>[http://blr.belta.by/culture/view/spjavachka-susvetu-nadzeja-kuchar-stala-zaproshanaj-artystkaj-vjalikaga-teatra-belarusi-65278-2018/ «Спявачка сусвету» Надзея Кучар стала запрошанай артысткай Вялікага тэатра Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180114185531/http://blr.belta.by/culture/view/spjavachka-susvetu-nadzeja-kuchar-stala-zaproshanaj-artystkaj-vjalikaga-teatra-belarusi-65278-2018/ |date=14 студзеня 2018 }}</ref>. == Рэпертуар == * Н. А. Рымскі-Корсакаў, «Царская нявеста» (Марфа) * М. І. Глінка, «Жыццё за цара» (Антаніда) * Н. А. Мартынаў, «Вішнёвы сад» (Ранеўская) * В. Беліні, «Пурытане» (Эльвіра) * Дж. Вердзі, «Травіата» (Віалета) * Дж. Вердзі, «Бал-Маскарад» (Оскар) * В. А. Моцарт, «Чароўная флейта» (Царыца ночы) * В. А. Моцарт, «Вяселле Фігаро» (Графіня) * Г. Даніцэцці, «Лючыя ды Ламмермур» (Лючыя) * Ж. Бізэ, «Іван Грозны» (Марыя) * Ж. Ф. Галеві, «Жыдоўка» (Прынцэса Еўдоксія) * П. Дзюсапен, «Medeamaterial» (Медэя) * Ж. Масне, «Папялушка» (Фея) * Дж. Пучыні, «Багема» (Мюзетта) * Ж. Офенбах, «Казкі Гофмана» (Алімпія) * Г. Пёрсел, «Каралева індзейцаў» (Донья Ісабель) * І. С. Бах, Магніфікат (сапрана) * Л. В. Бетховен, «Хрыстос на Маслічнай гары» (Серафім) * В. А. Моцарт, Рэквіем (сапрана) * И. Стравінскі, «Свадебка» (сапрана) * Дж. Вердзі, Рэквіем (сапрано) * І. Брамс, Нямецкі реквіем (сапрана) * Г. Ф. Гендэль, Dixit Dominus (сапрана) * К. Орф, Карміна Бурана (сапрана) == Прызнанне == Першыя прэміі на конкурсе вакалістаў у рамках Міжнароднага фестывалю духоўнай музыкі «[[Магутны Божа (фестываль)|Магутны Божа]]» ([[Магілёў]], 2005{{удакладніць}}), на Міжнародным конкурсе вакалістаў Бібігуль Тулегенавай ([[Алматы]], Казахстан, 2007), Міжнародным конкурсе оперных спевакоў «Санкт-Петербург» (2007), II Міжнародным конкурсе маладых оперных спевакоў памяці М. Д. Міхайлава ў [[Чэбаксары|Чэбаксарах]] (2011), Міжнародным конкурсе вакалістаў у Галандыі, Міжнародным конкурсе оперных спевакоў «Кардыфскія галасы» (BBC Cardiff Singer of the World) (2015)<ref>[http://www.tvr.by/bel/news/kultura/beloruska_nadezhda_kucher_pobedila_na_konkurse_pevets_mira_v_velikobritanii/ Беларуска Надзея Кучар перамагла на конкурсе «Спявак свету» ў Вялікабрытаніі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200919095812/https://www.tvr.by/bel/news/kultura/beloruska_nadezhda_kucher_pobedila_na_konkurse_pevets_mira_v_velikobritanii/ |date=19 верасня 2020 }}</ref>. Гран-Пры, прыз глядацкіх сімпатый і прыз за найлепшае выкананне абавязковага твора Еппе Муляйна "Et fit lux" на Міжнародным конкурсе вакалістаў (2012) у Галандыі<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=05XwgFoCqzw Nadine Koutcher- «Et fit lux» — International Vocalists Competition Holland (IVC) — September 2012 — YouTube]</ref>. Лаўрэатка прэміі «Залатая маска» ў намінацыі «Опера — Жаночая роля» (2015)<ref>[http://www.goldenmask.ru/fest.php?year=21&area=155 Лауреаты премии «Золотая маска» 2015 ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160709115240/http://www.goldenmask.ru/fest.php?year=21&area=155 |date=9 ліпеня 2016 }}</ref> за выкананне партыі Доньі Ісабель, (Персел «Каралева індэйцаў», Тэатр оперы и балету, [[Перм]]). Паўфіналістка Міжнароднага конкурсу «Опералія» [[Пласіда Дамінга]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.youtube.com/watch?v=i34LoLY3wm4 Радзіма, мая дарагая! Салістка Надзея Кучар. Мінск, хор «Кантылена»] * [https://www.youtube.com/watch?v=69E9vKVTNf8 Салістка Надзея Кучар. Мінск, хор «Кантылена»] * [https://www.youtube.com/watch?v=u-sDdF7dzFc Штраус. Вясенні вальс. Салісткі Наддзея Кучар і Вольга Кірыкава. Запіс 2000 г.] * [https://www.youtube.com/watch?v=93v0wzfAzds Вердзі. Арыя Джыльды, Рахманінаў. Арыя Франчэскі. Выконвае Надзея Кучар. 2011 г.] * [https://www.youtube.com/watch?v=UUDkz-GUF3E Tchaikovsky Competition] * [http://www.youtube.com/watch?v=UUvMcCXlLuw Георгі Свірыдаў. ][http://www.youtube.com/watch?v=UUvMcCXlLuw Любовь святая. Выконвае Наддзея Кучар. 20.11.2011] * [http://www.youtube.com/watch?v=FuPf4N9oF8M|Выступление на конкурсе ў Галандыі. 2012] * [http://www.openspace.ru/photogallery/37387/353009/?attempt=1 Надежда Кучер в опере Medeameterial]{{Недаступная спасылка}} * http://m.biobiochile.cl/notas/2014/06/02/solida-produccion-para-una-joya-del-belcanto-italiano.shtml{{Недаступная спасылка}} * http://www.lun.com/Pages/NewsDetail.aspx?dt=2014-06-03&PaginaId=35&bodyid=0 {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кучар Надзея Анатольеўна}} [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты Беларусі]] [[Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты Расіі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залатая маска»]] [[Катэгорыя:Оперныя спевакі і спявачкі Расіі]] [[Катэгорыя:Сапрана]] tp08krkonis6pu1w7gsa61u18qm0d3j 0 304191 5202462 4833938 2026-09-19T20:23:51Z Siliyiw 169172 5202462 wikitext text/x-wiki Назву '''Падго́р’е''' маюць: == Населеныя пункты == === [[Беларусь]] === * [[Гомельская вобласць]]: ** [[Падгор'е (Веткаўскі раён)|Падгор'е]] — былы пасёлак у [[Веткаўскі раён|Веткаўскім раёне]] ** [[Падгор’е (Добрушскі раён)|Падгор’е]] — былы пасёлак у [[Добрушскі раён|Добрушскім раёне]] * [[Магілёўская вобласць]]: ** [[Падгор’е (Быхаўскі раён)|Падгор’е]] — вёска ў [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]] ** [[Падгор’е (Клічаўскі раён)|Падгор’е]] — вёска ў [[Клічаўскі раён|Клічаўскім раёне]] ** [[Падгор’е (Магілёўскі раён)|Падгор’е]] — вёска ў [[Магілёўскі раён|Магілёўскім раёне]] * [[Мінская вобласць]]: ** [[Падгор’е (Мінскі раён)|Падгор’е]] — вёска ў [[Мінскі раён|Мінскім раёне]] ** [[Падгор’е (Чэрвеньскі раён)|Падгор’е]] — вёска ў [[Чэрвеньскі раён|Чэрвеньскім раёне]] {{Неадназначнасць}} m4yowy2rdod2fhsjzfigv4utrxjp7f5 0 305880 5202643 5071379 2026-09-20T11:41:40Z Siliyiw 169172 5202643 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Леніна}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Леніна |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 11|lat_sec = 07 |lon_dir = |lon_deg = 31|lon_min = 40|lon_sec = 44 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Добрушскі |сельсавет2 = Ленінскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = '''Папоўка''' |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Lienina, Dobruš District |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243045316 }} '''Ле́ніна'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Lienina}}, {{lang-ru|Ленино}}; да 25 кастрычніка 1922 — ''Папо́ўка'' ({{Lang-ru|Поповка}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d909g0028158&q_id=4833554|title=Решение Добрушского районного Совета депутатов от 30 сентября 2009 года № 160 "О преобразовании сельского населенного пункта в агрогородок"|access-date=9 чэрвеня 2025|archive-date=9 красавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220409221037/https://etalonline.by/document/?regnum=d909g0028158&q_id=4833554|url-status=dead}}</ref> у [[Добрушскі раён|Добрушскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Цэнтр [[Ленінскі сельсавет (Добрушскі раён)|Ленінскага сельсавета]]. == Транспартная сетка == Праз вёску праходзіць аўтамабільная дарога '''{{таблічка-by|Р|124}}'''. У 1 км на поўдзень ад аграгарадка знаходзіцца чыгуначная станцыя [[Кругавец (станцыя)|Кругавец]]. == Славутасці == * [[Свята-Мікалаеўская царква (Леніна)|Свята-Мікалаеўская царква]] (1800 г., мураваная) — {{ГККРБ 4|313Г000264}}. * [[Леніна (археалагічны помнік, Добрушскі раён)|Гарадзішча перыяду ранняга жалезнага веку]] (1-е тысячагоддзе да н.э. — 1-е тысячагоддзе н.э.), 4 км на паўднёвы ўсход ад вёскі, на левым беразе р.[[Харашанка]], урочышча Гарадок — {{ГККРБ 4|313В000265}} * Брацкая магіла (1943) — {{ГККРБ 4|313Д000266}} == Вядомыя асобы == * [[Аляксандр Мікалаевіч Макарэвіч]] (нар. 1963) — беларускі літаратуразнавец, педагог. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Lienina, Dobruš District}} * {{ГБ|http://globustut.by/lenino_dob/index.htm}} {{Ленінскі сельсавет (Добрушскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Леніна (Добрушскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Ленінскі сельсавет (Добрушскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Добрушскага раёна]] [[Катэгорыя:Перайменаваныя населеныя пункты Беларусі]] nrssl9d50ykwtzmzgo35v3yd8a7i2bs 5202644 5202643 2026-09-20T11:42:39Z Siliyiw 169172 5202644 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Леніна}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Леніна |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 11|lat_sec = 07 |lon_dir = |lon_deg = 31|lon_min = 40|lon_sec = 44 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Добрушскі |сельсавет2 = Ленінскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = '''Папоўка''' |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Lienina, Dobruš District |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243045316 }} '''Ле́ніна'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Lienina}}, {{lang-ru|Ленино}}; да 25 кастрычніка 1922 — ''Папо́ўка'' ({{Lang-ru|Поповка}})<ref>[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref> — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d909g0028158&q_id=4833554|title=Решение Добрушского районного Совета депутатов от 30 сентября 2009 года № 160 "О преобразовании сельского населенного пункта в агрогородок"|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=}}</ref> у [[Добрушскі раён|Добрушскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Цэнтр [[Ленінскі сельсавет (Добрушскі раён)|Ленінскага сельсавета]]. == Транспартная сетка == Праз вёску праходзіць аўтамабільная дарога '''{{таблічка-by|Р|124}}'''. У 1 км на поўдзень ад аграгарадка знаходзіцца чыгуначная станцыя [[Кругавец (станцыя)|Кругавец]]. == Славутасці == * [[Свята-Мікалаеўская царква (Леніна)|Свята-Мікалаеўская царква]] (1800 г., мураваная) — {{ГККРБ 4|313Г000264}}. * [[Леніна (археалагічны помнік, Добрушскі раён)|Гарадзішча перыяду ранняга жалезнага веку]] (1-е тысячагоддзе да н.э. — 1-е тысячагоддзе н.э.), 4 км на паўднёвы ўсход ад вёскі, на левым беразе р.[[Харашанка]], урочышча Гарадок — {{ГККРБ 4|313В000265}} * Брацкая магіла (1943) — {{ГККРБ 4|313Д000266}} == Вядомыя асобы == * [[Аляксандр Мікалаевіч Макарэвіч]] (нар. 1963) — беларускі літаратуразнавец, педагог. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Lienina, Dobruš District}} * {{ГБ|http://globustut.by/lenino_dob/index.htm}} {{Ленінскі сельсавет (Добрушскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Леніна (Добрушскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Ленінскі сельсавет (Добрушскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Добрушскага раёна]] [[Катэгорыя:Перайменаваныя населеныя пункты Беларусі]] mlkyi9fzrdep39j5cwhfqg7h0ohx48v 5202645 5202644 2026-09-20T11:44:15Z Siliyiw 169172 5202645 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Леніна}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Леніна |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 11|lat_sec = 07 |lon_dir = |lon_deg = 31|lon_min = 40|lon_sec = 44 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Добрушскі |сельсавет2 = Ленінскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = '''Папоўка''' |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Lienina, Dobruš District |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243045316 }} '''Ле́ніна'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Lienina}}, {{lang-ru|Ленино}}; да 25 кастрычніка 1922 — ''Папо́ўка'' ({{Lang-ru|Поповка}})<ref>[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref> — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d909g0028158&q_id=4833554|title=Решение Добрушского районного Совета депутатов от 30 сентября 2009 года № 160 "О преобразовании сельского населенного пункта в агрогородок"|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=}}</ref> у [[Добрушскі раён|Добрушскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Цэнтр [[Ленінскі сельсавет (Добрушскі раён)|Ленінскага сельсавета]]. == Транспартная сетка == Праз вёску праходзіць аўтамабільная дарога '''{{таблічка-by|Р|124}}'''. У 1 км на поўдзень ад аграгарадка знаходзіцца чыгуначная станцыя [[Кругавец (станцыя)|Кругавец]]. == Славутасці == * [[Свята-Мікалаеўская царква (Леніна)|Свята-Мікалаеўская царква]] (1800 г., мураваная) — {{ГККРБ 4|313Г000264}}. * [[Леніна (археалагічны помнік, Добрушскі раён)|Гарадзішча перыяду ранняга жалезнага веку]] (1-е тысячагоддзе да н.э. — 1-е тысячагоддзе н.э.), 4 км на паўднёвы ўсход ад вёскі, на левым беразе р.[[Харашанка]], урочышча Гарадок — {{ГККРБ 4|313В000265}} * Брацкая магіла (1943) — {{ГККРБ 4|313Д000266}} == Вядомыя асобы == * [[Аляксандр Мікалаевіч Макарэвіч]] (нар. 1963) — беларускі літаратуразнавец, педагог. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Lienina, Dobruš District}} * {{ГБ|http://globustut.by/lenino_dob/index.htm}} {{Ленінскі сельсавет (Добрушскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Леніна (Добрушскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Ленінскі сельсавет (Добрушскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Добрушскага раёна]] [[Катэгорыя:Перайменаваныя населеныя пункты Беларусі]] [[Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Уладзіміра Леніна]] dercd0kltlsgv68c7lmpt70c2r8k0wr 5202653 5202645 2026-09-20T11:51:38Z Siliyiw 169172 5202653 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Леніна}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Леніна |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 11|lat_sec = 07 |lon_dir = |lon_deg = 31|lon_min = 40|lon_sec = 44 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Добрушскі |сельсавет2 = Ленінскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = '''Папоўка''' |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Lienina, Dobruš District |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243045316 }} '''Ле́ніна'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Lienina}}, {{lang-ru|Ленино}}; да 25 кастрычніка 1922 — ''Папо́ўка'' ({{Lang-ru|Поповка}})<ref name=":1">[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref> — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d909g0028158&q_id=4833554|title=Решение Добрушского районного Совета депутатов от 30 сентября 2009 года № 160 "О преобразовании сельского населенного пункта в агрогородок"|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=}}</ref> у [[Добрушскі раён|Добрушскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Цэнтр [[Ленінскі сельсавет (Добрушскі раён)|Ленінскага сельсавета]]. == Транспартная сетка == Праз вёску праходзіць аўтамабільная дарога '''{{таблічка-by|Р|124}}'''. У 1 км на поўдзень ад аграгарадка знаходзіцца чыгуначная станцыя [[Кругавец (станцыя)|Кругавец]]. == Гісторыя == У 1959 г. цэнтр каўгаса імя У. І. Леніна<ref name=":1" />. == Славутасці == * [[Свята-Мікалаеўская царква (Леніна)|Свята-Мікалаеўская царква]] (1800 г., мураваная) — {{ГККРБ 4|313Г000264}}. * [[Леніна (археалагічны помнік, Добрушскі раён)|Гарадзішча перыяду ранняга жалезнага веку]] (1-е тысячагоддзе да н.э. — 1-е тысячагоддзе н.э.), 4 км на паўднёвы ўсход ад вёскі, на левым беразе р.[[Харашанка]], урочышча Гарадок — {{ГККРБ 4|313В000265}} * Брацкая магіла (1943) — {{ГККРБ 4|313Д000266}} == Вядомыя асобы == * [[Аляксандр Мікалаевіч Макарэвіч]] (нар. 1963) — беларускі літаратуразнавец, педагог. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Lienina, Dobruš District}} * {{ГБ|http://globustut.by/lenino_dob/index.htm}} {{Ленінскі сельсавет (Добрушскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Леніна (Добрушскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Ленінскі сельсавет (Добрушскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Добрушскага раёна]] [[Катэгорыя:Перайменаваныя населеныя пункты Беларусі]] [[Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Уладзіміра Леніна]] 6bcetlt1bhh84oxk437roxa9m470arr 10 333836 5202558 5183837 2026-09-20T05:42:12Z StarDeg 16311 5202558 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Ваенныя міністры ЗША |navbar = |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Ваенны міністр ЗША|Ваенныя міністры ЗША]] {{ЗША}} |выява = [[Выява:WarOfficeSeal1.gif|100px]] |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |спіс1 = * [[Бенджамін Лінкальн]] * [[Генры Нокс]] * [[Тымаці Пікерынг]] * [[Джэймс Мак-Генры]] * [[Сэмюэль Дэкстэр]] * [[Генры Дыбарн]] * [[Уільям Юстэс]] * [[Джон Армстронг (палітык)|Джон Армстронг]] * [[Джэймс Манро]] * [[Уільям Харыс Кроўфард|Уільям Кроўфард]] * [[Джон Колдвел Кэлхун|Джон Кэлхун]] * [[Джэймс Барбур]] * [[Пітэр Б’юэл Портэр|Пітэр Портэр]] * [[Джон Ітан]] * [[Льюіс Кас]] * [[Джоэл Робертс Пойнсет|Джоэл Пойнсет]] * [[Джон Бел, палітык|Джон Бел]] * [[Джон Кэнфілд Спенсер|Джон Спенсер]] * [[Джэймс Мэдысан Портэр|Джэймс Портэр]] * [[Уільям Уілкінс (палітык)|Уільям Уілкінс]] * [[Уільям Лернд Марсі|Уільям Марсі]] * [[Джордж Уокер Кроўфард|Джордж Кроўфард]] * [[Чарльз Мэджыл Конрад|Чарльз Конрад]] * [[Джэферсан Дэвіс]] * [[Джон Флойд]] * [[Джозэф Холт]] * [[Сайман Кэмеран]] * [[Эдвін Стэнтан]] * [[Джон Мак-Алістэр Скофілд|Джон Скофілд]] * [[Джон Аарон Роўлінс]] * [[Уільям Уорт Белкнап]] * [[Альфонса Тафт]] * [[Джэймс Доналд Кэмеран|Джэймс Кэмеран]] * [[Джордж Вашынгтон Мак-Крэры|Джордж Мак-Крэры]] * [[Аляксандр Рамсі]] * [[Роберт Тод Лінкальн|Роберт Лінкальн]] * [[Уільям Краўніншылд Эндыкат|Уільям Эндыкат]] * [[Рэдфілд Проктар]] * [[Стывен Бентан Элкінс|Стывен Элкінс]] * [[Дэніэл Скот Ламант|Дэніэл Ламант]] * [[Расел Александэр Элджэр|Расел Элджэр]] * [[Эліу Рут]] * [[Уільям Тафт]] * [[Люк Эдвард Райт|Люк Райт]] * [[Джэйкаб Мак-Гэвак Дзікінсан|Джэйкаб Дзікінсан]] * [[Генры Льюіс Стымсан|Генры Стымсан]] * [[Ліндлі Мілер Гарысан|Ліндлі Гарысан]] * [[Ньютан Дыл Бейкер|Ньютан Бейкер]] * [[Джон Уікс]] * [[Дуайт Філі Дэвіс|Дуайт Дэвіс]] * [[Джэймс Уільям Гуд|Джэймс Гуд]] * [[Патрык Хёрлі]] * [[Джордж Дэрн]] * [[Гары Хайнс Вудрынг|Гары Вудрынг]] * [[Генры Льюіс Стымсан|Генры Стымсан]] * [[Роберт Портэр Патэрсан|Роберт Патэрсан]] * [[Кенет Клайбарн Роял|Кенет Роял]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Міністры ЗША]] </noinclude> 320089p45l5m6qhko8zkgxz3icv4yke 0 334749 5202494 4616134 2026-09-19T21:17:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202494 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Шкода}} {{Футбаліст |імя = Мілан Шкода |выява = |апісанне выявы = |месца нараджэння = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Чэхія}} |рост = |вага = |пазіцыя = [[нападнік (футбол)|нападнік]] |цяперашні клуб = {{Сцяг|Чэхія}} [[ФК Славія B Прага|Славія B]] |нумар = |моладзевыя клубы = {{футбольная кар’ера |1992—2000|{{Сцяг|Чэхія||20px}} ЧАФЦ| |2000|{{Сцяг|Чэхія||20px}} Прагіс| |2001—2004|{{Сцяг|Чэхія||20px}} [[ФК Багеміянс 1905|Багеміянс 1905]]| }} |клубы = {{футбольная кар’ера |2004—2012|{{Сцяг|Чэхія||20px}} [[ФК Багеміянс 1905|Багеміянс 1905]]|114 (25) |2005|{{Арэнда}} {{Сцяг|Чэхія||20px}} [[ФК Млада-Болеслаў|Млада-Болеслаў]]| |2006|{{Арэнда}} {{Сцяг|Чэхія||20px}} Сокал Манетын| |2012|{{Арэнда}} {{Сцяг|Чэхія||20px}} [[ФК Славія Прага|Славія (Прага)]]|9 (2) |2012—2020|{{Сцяг|Чэхія||20px}} [[ФК Славія Прага|Славія (Прага)]]|204 (76) |2020—2021|{{Сцяг|Турцыя||20px}} [[ФК Рызеспор|Рызеспор]]|46 (19) |2021—2023|{{Сцяг|Чэхія||20px}} [[ФК Млада-Болеслаў|Млада-Болеслаў]]|42 (10) |2023—|{{Сцяг|Чэхія||20px}} [[ФК Славія B Прага|Славія B (Прага)]]| }} |нацыянальная зборная = {{футбольная кар’ера |2015—2019|{{Сцяг|Чэхія||20px}} [[Зборная Чэхіі па футболе|Чэхія]]|19 (4) }} |абнаўленне даных пра клуб = 3 верасня 2023 |абнаўленне даных пра зборную = 9 чэрвеня 2022 }} '''Мілан Шко́да''' ({{lang-cs|Milan Škoda}}; нар. {{ДН|16|1|1986}}, [[Прага]], [[Чэхаславакія]]) — [[Чэхія|чэшскі]] [[футбаліст]], [[нападнік (футбол)|нападнік]] клуба [[ФК Славія B Прага|«Славія B»]] з [[Прага|Прагі]] і былы ігрок [[Зборная Чэхіі па футболе|зборнай Чэхіі]]. Гуляў таксама на пазіцыі цэнтральнага абаронцы<ref>{{cite web|title=Slavia byla chvíli poslední. Já tabulku nesleduju, tvrdí trenér Koubek|url=http://fotbal.idnes.cz/rozhovor-miroslav-koubek-trener-slavie-f0u-/fotbal.aspx?c=A131020_025249_fotbal_vl|language=cs}}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://www.slavia.cz/hrac.asp?id=Milan-SKODA-1360&sezona=2016&kategorie=MUZ Профіль на афіцыйным сайце «Славіі»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160411142853/http://www.slavia.cz/hrac.asp?id=Milan-SKODA-1360&sezona=2016&kategorie=MUZ |date=11 красавіка 2016 }} {{ref-cs}} * [https://repre.fotbal.cz/hrac/hraci/4657#statistiky Профіль на афіцыйным сайце Футбольнай асацыяцыі Чэхіі] {{ref-cs}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад зборнай Чэхіі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2016}} {{DEFAULTSORT:Шкода Мілан}} [[Катэгорыя:Футбалісты Чэхіі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Чэхіі па футболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Багеміянс 1905]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Млада-Болеслаў]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Славія Прага]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Рызеспор]] he2azyybsjp1fbrs0b60ljtrcuf0ywm 0 337097 5202347 5189535 2026-09-19T14:12:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202347 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Купон}} {{значэнні|МАК}} [[Файл:IRC from Belarus, 2016 (2).jpg|thumb|{{small|Адваротны бок купона з Беларусі.}}]] '''Міжнаро́дны купо́н на адка́з''', скарочана '''МКА''' ({{lang-fr|coupon-réponse international, CRI}}; {{lang-en|international reply coupon, IRC}}), або '''міжнародны паштовы купон''', '''міжнародная паштовая валюта''', таксама сустракаецца '''міжнародны адказны купон''' ('''МКА''') — [[купон (філатэлія)|купон]], створаны [[Сусветны паштовы саюз|Сусветным паштовым саюзам]] (СПС) для абмену на [[знак паштовай аплаты|знакі паштовай аплаты]] ў дзяржавах-членах СПС. Купон абменьваецца на [[Пошта|пошце]] адпраўшчыкам ліста за мяжу на адну або болей [[Паштовая марка|паштовых марак]] для аплаты мінімальнага [[Паштовы збор|паштовага збору]]<ref>З разліковага кошту простага прыярытэтнага адпраўлення або звычайнага авіяліста вагой да 20 г.</ref>. == Прызначэнне і выкарыстанне == Міжнародныя купоны на адказ распаўсюджваюцца пад эгідай СПС. З прычыны, што на сённяшні дзень СПС аб’ядноўвае 190 краін-членаў, а купоны на адказ прымаюць усе ўдзельнікі Саюза, механізм МКА фактычна ахоплівае ўвесь свет. Прызначэнне міжнароднага купона на адказ — наданне магчымасці асобе, якая набыла яго, даслаць [[адрасат]]у, які знаходзіцца ў іншай краіне, [[Пісьмо (паведамленне)|ліст]] разам з аплатай кошту перасылкі ліста ў адказ. Калі адрасат знаходзіцца ў той жа самай краіне, то неабходнасці ў такіх купонах няма, бо магчыма выслаць [[аплачаны канверт з адваротным адрасам]]. Але калі адрасат жыве ў іншай краіне, то выкарыстанне міжнароднага купона на адказ здымае з яго неабходнасць набыцця [[Знак паштовай аплаты|знакаў паштовай аплаты]] або высылкі яму для гэтай пакупкі адпаведнай [[Валюта|валюты]]. Атрымальнік ідзе з лістом у адказ на пошту, абменьвае там ужо прысланы яму ў канверце купон на адпаведную колькасць марак, налеплівае гэтыя маркі на канверт і адсылае яго. Такім чынам, паштовыя выдаткі нясе ініцыятар ліставання. Паштовыя службы дзяржаў-удзельніц СПС абавязаныя абменьваць такія купоны на [[Знак паштовай аплаты|знакі паштовай аплаты]], але не абавязаныя прадаваць іх. Усе надпісы на вонкавым боку купона зробленыя на [[Французская мова|французскай мове]] (як афіцыйнай мове СПС), незалежна ад краіны яго выпуску. На адваротным баку купона знаходзіцца кароткі тлумачальны тэкст на шасці мовах (зверху ўніз) — [[Нямецкая мова|нямецкай]], [[Англійская мова|англійскай]], [[Арабская мова|арабскай]], [[Кітайская мова|кітайскай]], [[Іспанская мова|іспанскай]] і [[Руская мова|рускай]]: {{quote|Гэты купон абменьваецца ва ўсіх краінах Сусветнага паштовага саюза на паштовыя маркі мінімальнага кошту аплаты простага прыярытэтнага адпраўлення або простага авіяліста, які адпраўляецца за мяжу.}} Міжнародныя купоны на адказ ахвотна выкарыстоўваюць [[калекцыянер]]ы [[Подпіс|аўтографаў]] і [[Этыкетка|этыкетак]], [[філатэліст]]ы, [[Радыёаматарства|радыёаматары]] (пры адпраўцы адно аднаму [[QSL-картка|QSL-картак]]<ref>[http://www.n6hb.org/s-a/irc.htm Інфармацыя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080509073122/http://www.n6hb.org/s-a/irc.htm |date=9 мая 2008 }} на сайце аматарскай радыёстанцыі [http://www.n6hb.org/ ''N6HB''] (ЗША).{{ref-en}}</ref>), нават [[паэт]]ы<ref>[http://www.ozpoeticsociety.com/tips.htm Аўстралійская паэтычная супольнасць.]{{ref-en}}</ref> — г. зн. катэгорыі асоб, якія маюць шырокае кола міжнародных знаёмстваў або пачынаюць шырокую міжнародную перапіску. Традыцыйна прынята лічыць [[Этыкет|добрым тонам]] пры пісьмовым звароце да калегі па родзе дзейнасці або [[хобі]] ўкласці такі купон і чакаць адказу поштай. Купоны можна выкарыстоўваць пры перапісцы з замежнымі [[Адукацыя|навучальнымі]] або [[Навука|навуковымі]] ўстановамі, [[Камерцыйная арганізацыя|камерцыйнымі кампаніямі]], [[Міжнародная арганізацыя|міжнароднымі арганізацыямі]], калі адпраўшчык разлічвае на лісты ў адказ, і г. д. Нават калі паштовыя выдаткі не ўяўляюць для адрасата вялікай праблемы або яму па шэрагу прычын нязручна выкарыстоўваць купон, адпраўка яму МАК — знак таго, што адпраўшчык дбаў пра камфорт атрымальніка. == Гісторыя == [[Файл:IRC1870Heligoland.jpg|thumb|{{small|[[Паштовая картка]] з перадаплачаным адказам — папярэдніца міжнароднага адказнага купона: вонкавы і адваротны бакі ([[Гельгаланд]], [[1870]] г.)}}.]] Прамблема папярэдняй аплаты паштовай карэспандэнцыі на нацыянальным узроўні вырашалася [[Паштовая адміністрацыя|паштовымі адміністрацыямі]] рознымі спосабамі<ref>''[[Папярэдняе гашэнне]]''.</ref>. Аднак пытанне ўніфікаванай папярэдняй аплаты ліста ў адказ пры перасячэнні дзяржаўных меж заставалася адкрытым. Ідэальным варыянтам, вядома, было бы ўвядзенне ўніверсальнай агульнаміравой паштовай маркі. Гэта ідэя ўпершыню была высунута перад Сусветным паштовым саюзам [[Артур Моры|Артурам Моры]] ў [[1897]] г., але яе адхілілі<ref>Тым не менш праз стагоддзе на пекінскім Сусветным паштовым кангрэсе 2001 г. краіны-члены СПС вярнуліся да гэтага пытання. У рэзалюцыі кангрэса СПС [http://www.couponreponse.fr/engene.htm ''C67/1999''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080519190334/http://www.couponreponse.fr/engene.htm |date=19 мая 2008 }} гаворыцца: «Кангрэс (…) просіць Савет паштовых адміністрацый вывучыць у каардынацыі з міжнародным бюро Сусветнай асацыяцыі развіцця філатэліі магчымасць выпуску ўніверсальнай маркі пры як мага больш актыўным удзеле краін-членаў Саюза…»</ref>. На [[парыж]]скім кангрэсе СПС [[1878]] г. было заключана пагадненне паміж 13 паштовымі адміністрацыямі, у тым ліку [[Аргенціна|Аргенціны]], [[Бельгія|Бельгіі]], [[Германія|Германіі]], [[Іспанія|Іспаніі]], [[Італія|Італіі]], [[Люксембург]]а, [[Нарвегія|Нарвегіі]], [[Нідэрланды|Нідэрландаў]], [[Партугалія|Партугаліі]], [[Румынія|Румыніі]], [[Туніс]]а, [[Францыя|Францыі]] і [[Швейцарыя|Швейцарыі]], пра выкарыстанне [[Міжнародная паштовая картка з аплачаным адказам|паштовых картак з аплачаным адказам]]<ref>Гэта сістэма з некаторымі зменамі праіснавала з [[1 ліпеня]] [[1897]] г. да [[1 ліпеня]] [[1971]] г. і была ліквідавана рашэннямі [[Токіа|такійскага]] кангрэса СПС у [[1969]] г.</ref>. Аднак няўзгодненая (бо, з прычыны розніцы [[суверэнітэт]]аў, яна і не магла быць узгодненай прынцыпова) фінансавая палітыка дзяржаў, некантраляванае змяненне [[Абменны курс|абменных валютных курсаў]] і [[Спекуляцыя|спекуляцыйная]] рызыка, якая магла стаць вынікам усяго гэтага, падаваліся перашкодамі, якія немагчыма пераадолець. Выхад быў знойдзены ва ўсталяванні сістэмы міжнародных купонаў на адказ. Ідэя іх ужывання была прапанаваная дэлегацыяй [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], разгледжаная поруч з канкурэнтнымі праектамі іншых краін і прынятая ў 1906 года на кангрэсе СПС у [[Рым]]е. Увядзенне купонаў у зварот адбылося [[1 кастрычніка]] [[1907]] года. У той час міжнародны купон на адказ абменьваўся на простую [[Паштовая марка|паштовую марку]] звычайнага [[тарыф]]у, якой аплачвалася наземная перасылка карэспандэнцыі ў іншую дзяржаву, паколькі гэта было яшчэ да з’яўлення [[Авіяпошта|авіяпошты]]. Зараз ён абменьваецца ў любой дзяржаве-члене СПС на [[знак паштовай аплаты]] мінімальнага паштовага збору за перасылку прыярытэтнага або простага авіяліста за мяжу. === Змена дызайну === Міжнародныя купоны на адказ друкуюцца ў [[Фармат|фармаце]], які дазваляе без цяжкасцей змяшчаць іх у [[Канверт|паштовы канверт]], на паперы з [[Вадзяны знак|вадзянымі знакамі]] і іншымі сродкамі абароны і змяшчаюць [[Сімвал|сімволіку]] СПС. Знешне больш за сто гадоў свайго існавання яны змянілі пяць асноўных тыпаў [[дызайн]]у. Калекцыянеры купонаў падзяляюць іх па гарадах правядзення кангрэсаў СПС, на якіх кожны з тыпаў уводзіўся ў міжнародны зварот. У межах кожнага з гэтых тыпаў існуюць [[Разнавіднасць (філатэлія)|разнавіднасці]] ў залежнасці ад краіны выпуску, змяненняў паштовых тарыфаў і іншых асаблівасцей і новаўвядзенняў<ref>[http://www.couponreponse.fr/encri.htm#Formules «Postal Reply Coupons».] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080607030411/http://www.couponreponse.fr/encri.htm#Formules |date=7 чэрвеня 2008 }}{{ref-en}}{{ref-fr}}</ref>: * [[Рым]]скі — з [[1 кастрычніка]] [[1907]] г. (разнавіднасці ''Ro1-Ro8'');. * [[Лондан]]скі — з [[1 ліпеня]] [[1930]] г. (разнавіднасці ''Lo9-Lo17A''); * [[Вена|Венскі]] — з [[1 снежня]] [[1965]] г. (разнавіднасці ''Vi18-Vi21''); * [[Лазана|Лазанскі]] — з [[1 студзеня]] [[1975]] г. (разнавіднасці ''La22-La30''); * [[Пекін]]скі (разнавіднасці ''Pe31-Pe33''): ** узор № 1 — з [[1 студзеня]] [[2002]] г.; ** узор № 2 — з [[1 ліпеня]] [[2006]] г.; ** узор № 2 (юбілейны выпуск) — з [[1 лютага]] [[2007]] г. * [[Найробі|Найробскі]] — з 2009 г.; * [[Доха|Дохскі]] — з 2013 г. Разнавіднасці, у сваю чаргу, падзяляюцца на заводы або «''выпускі''» — першы, другі і г. д. Гэтакіх знаходзіцца 4—7 у межах кожнай. ==== Храналагічная табліца ==== {|border="2" cellspacing="0" cellpadding="4" rules="all" style="margin:1em 1em 1em 0; border:solid 1px #AAAAAA; border-collapse:collapse; background-color:#F9F9F9; font-size:100%; empty-cells:show;" |- align=center | style="background:#E0CECE" |'''Выява''' | style="background:#E0CECE" |'''Горад, у гонар якога названы''' | style="background:#E0CECE" |'''Кангрэс [[Сусветны паштовы саюз|СПС]]''' | style="background:#E0CECE" |'''Пачатак ужытку''' | style="background:#E0CECE" |'''Канец ужытку''' | style="background:#E0CECE" |'''Асаблівасці''' | style="background:#E0CECE" |'''Нумарацыя''' |- align=center | [[Файл:IRC1907-1930Belgium.jpg|200px]] | [[Рым]] | 1906 года | 1 кастрычніка 1907 года | 1926 год | | IAS 1 |- align=center | | [[Стакгольм]] | 1924 года | 1925 год | 1930 год | | IAS 2 |- align=center | | [[Лондан]] | 1929 года | 1 ліпеня 1930 года | 1966 год | У некаторых краінах пачаў ужывацца ўжо ў маі 1930 года | IAS 3 |- align=center | [[Файл:IRC1930-1965Brazil.jpg|200px]] | [[Лондан]] | 1929 года | 1 ліпеня 1930 года | 1966 год | Тэкст быў зменены на Кангрэсе СПС 1952 года ў [[Брусель|Бруселі]] | IAS 3a |- align=center | | [[Вена]] | 1964 года | 1 студзеня 1966 года | 1978 год | | IAS 4 |- align=center | | [[Лазана]] | 1974 года | 1 студзеня 1976 года | 31 жніўня 2007 года | | IAS 5 |- align=center | | [[Пекін]] | 1999 года | 2002 год | 31 снежня 2006 года | | IAS ? |- align=center | | [[Найробі]] | 2008 года | 2009 год | 31 снежня 2013 года | | IAS ? |- align=center | | [[Доха]] | 2012 года | 2013 год | 31 снежня 2017 года | | IAS ? |} === Фінансавая піраміда Понці === Ідэя, што, іграючы на розніцы паштовых тарыфаў у розных краінах пры закупцы танных міжнародных купонаў на адказ у адной краіне для наступнага абмену іх на паштовыя маркі на большую суму ў іншай ([[Арбітраж, эканоміка|арбітраж]]), можна атрымаць [[прыбытак]], пакладзена ў аснову [[Фінансавая піраміда|фінансавай піраміды]], арганізаванай у 1920-х гадах [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканцам]] [[Італьянцы|італьянскага паходжання]] [[Чарлз Понці|Чарлзам Понці]] (''Charles Ponzi;'' [[1882]]—[[1949]] гг.), — па так званай «''[[Схема Понці|схеме Понці]]''». У жніўні 1919 годзе адзін з [[Іспанія|іспанскіх]] [[бізнесмен]]аў у лісце Чарлзу з запытам на прасоўванне [[Рэклама|рэкламнай]] публікацыі прыклаў міжнародны купон на адказ. Убачыўшы купон і высветліўшы падрабязнасці яго звароту, Понці заўважыў, што суадносіны [[Першая сусветная вайна|пасляваенных]] [[Абменны курс|абменных курсаў]] валют дазваляюць перапрадаваць купоны, набытыя ў краінах большай часткі [[Еўропа|Еўропы]], у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаных Штатах]]. Прадпрымальны дзялок заснаваў кампанію «''Securities and Exchange Company''» і схіліў некалькіх інвестараў да фінансавання прапанаванай ім [[Афера|аферы]] ў абмен на просты [[вэксаль]], абяцаючы ім 50 % прыбытку ад [[Атлантычны акіян|трансатлантычнага]] гандлю ўжо праз 45 дзён. [[Файл:Charles Ponzi.jpg|left|thumb|{{small|[[Чарлз Понці]] (каля 1920.)}}.]] Насамрэч гэта была падвойная афера: Понці і не збіраўся ўкладаць інвестарскія грошы ў скупку еўрапейскіх купонаў. Ён прыхаваў ад іх невялікую дэталь: па ўмовах СПС тых часоў міжнародны купон на адказ мог быць абменяны толькі на маркі, але не на [[наяўныя грошы]], таму як інструмент [[Спекуляцыя|спекуляцыі]] купоны не падыходзілі. Гэтыя звесткі не былі сакрэтнымі — пры невялікім жаданні гэта змог бы высветліць для сябе кожны з укладчыкаў арганізаванай Чарлзам фінансавай піраміды. Тым не менш, да ліпеня 1920 года Понці атрымоўваў ад іх па 250 000 [[Долар ЗША|$]] штодзень. Ажыятаж падаграваўся, у тым ліку, і [[Сродкі масавай інфармацыі|прэсай]] (у прыватнасці, «''[[The Boston Post]]''»), якая публікавала аплачаныя заахвочваючыя матэрыялы. Піраміды абрынулася толькі пасля публікацыі ў [[часопіс]]е «''[[Post Magazine]]''», які падлічыў, што для пакрыцця [[Інвестыцыя|інвестыцый]], зробленых у кампанію Понці, у звароце павінны былі знаходзіцца 160 млн купонаў — а ў тыя гады па ўсім свеце на руках іх было каля 27 000 асобнікаў. [[10 жніўня]] [[1920]] г. пры закрыцці кампаніі Понці [[Федэральнае бюро расследаванняў|федэральныя агенты]] заўважылі, што ён сапраўды не меў ніякага інвестыцыйнага запасу купонаў. Понці быў арыштаваны, асуджаны за [[махлярства]] ў дачыненні [[Паштовая служба ЗША|федэральнай паштовай службы ЗША]] і ўзяты ў турму. Агулам яму ўдалося ашукаць больш за 17 000 укладчыкаў. У [[1924]] г. рэшткі багацця Чарлза Понці былі прадметам цяжбы з боку некаторых ашуканых ім інвестараў у [[Вярхоўны суд ЗША|Вярхоўным судзе краіны]]. Падчас даследавання справы старшыня суда Тафт, у прыватнасці, абнародаваў інфармацыю, што Понці пачынаў сваё «''купоннае''» прадпрыемства, маючы толькі 150 [[Долар ЗША|$]] у кішэні. З тых часоў прадажная цана купонаў і абменны кошт марак былі скарэкціраваныя такім чынам, каб не пакідаць магчымасці для атрымання прыбытку. === Альтэрнатыўныя міжнародныя праекты === [[Файл:Colonialreplycoupons1930s-1950s.jpg|thumb|{{small|Купоны на адказ каланіяльнага тыпу — [[Канада|Канады]], [[Алжыр]]а, [[Маньчжоу-го]] і [[Сірыя|Сірыі]] ([[1930-я]] — [[1950-я]] гг.).}}]] Ідэя міжнароднага купона на адказ аказалася плённай: многія [[Каланіялізм|каланіяльныя]] дзяржавы перанялі паспяховы досвед СПС і, не маючы магчымасці па розных прычынах (пераважна праз розніцу валют [[Метраполія|метраполіі]] і розных яе [[Калонія|калоній]]) увесці ў межы сваіх каланіяльных [[Імперыя|імперый]] універсальную паштовую маркі ці прынамсі ўніфікаваць паштовыя [[тарыф]]ы і набор паслуг пошты, увялі альтэрнатыўныя купоны на адказ. Аналагічныя праекты ажыццяўляліся і краінамі-членамі некаторых рэгіянальных паштовых саюзаў. Зрэшты, не ўсе такія праекты аказаліся ў выніку паспяховымі<ref>[http://www.couponreponse.fr/enregi.htm «Postal Reply Coupons».] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120111055704/http://www.couponreponse.fr/enregi.htm |date=11 студзеня 2012 }}{{ref-en}}{{ref-fr}}</ref>. * {{Сцяг Францыі}} '''[[Францыя]]''' [[1 лютага]] [[1927]] г. увяла [[Калоніі Францыі|франка-каліняльны]] купон на адказ (''coupon-réponse franco-colonial''), спачатку проста [[Наддрукоўка (філатэлія)|наддрукоўваючы]] новую назву на звычайных купонах СПС. У далейшым французскі купон не раз перайменоўваўся. З 1951 года гэта быў купон на адказ [[Французскі саюз|Французскага саюза]] (''coupon-réponse de l’Union française''), з [[1959]] г. — купон на адказ [[Заморскія ўладанні Францыі|Французскай супольнасці]] (''coupon-réponse de la Communauté française''), а з [[1963]] г. і дагэтуль — купон на адказ (Е) (''coupon-réponse (E))''. * {{Сцяг Вялікабрытаніі}} '''[[Вялікабрытанія]]''' з красавіка [[1927]] г. распаўсюдзіла ў [[Калоніі і залежныя тэрыторыі Вялікабрытаніі|сваіх залежных тэрыторыях]] [[Брытанская імперыя|імперскі]] купон на адказ (''Imperial reply coupon''), які з мая [[1953]] г. стаў купонам на адказ [[Садружнасць нацый|Садружнасці]] (''Commonwealth reply coupon''), а [[31 кастрычніка]] [[1975]] г. спыніў сваё існаванне. * {{Сцяг Іспаніі}} '''[[Іспанія]]''' [[1 чэрвеня]] [[1933]] г. запусціла ў [[Іспанская імперыя|сваёй імперыі]] праект каланіяльнага купона на адказ (''Vale de respuesta hispano colonial)'', які пазней трансфармаваўся ў (''Vale de respuesta colonias españolas'') і паралельна створаны купон на адказ для [[Іспанскае Марока|іспанскіх тэрыторый у Марока]] (''Vale de respuesta zona de protectorado español en Marruecos''). З падзеннем каланіяльнай імперыі Іспаніі патрэба ў адпаведных купонах знікла, таму праекты згарнулі [[15 красавіка]] [[1973]] г. Іспанія жа ў межах [[Іспана-амерыканскі паштовы саюз|Іспана-амерыканскага паштовага саюза]] (''UPAE'') [[1 кастрычніка]] [[1937]] г. увяла ў зварот ''Cupón-respuesta americoespañol''. Гэты купон на адказ распаўсюдзіўся ў [[Бразілія|Бразіліі]], [[Калумбія|Калумбіі]], [[Коста-Рыка|Коста-Рыцы]], на [[Куба|Кубе]], [[Гаіці]], у [[Эквадор]]ы, [[Гватэмала|Гватэмале]], [[Гандурас]]е, [[Мексіка|Мексіцы]], [[Панама|Панаме]], [[Парагвай|Парагваі]], [[Сальвадор]]ы, [[Венесуэла|Венесуэле]], іспанскіх паштовых аддзяленнях у [[Андора|Андоры]] і [[Танжэр]]ы і, вядома, у самой Іспаніі. [[29 лютага]] [[1956]] г. праект быў згорнуты. * {{Сцяг Японіі}} '''[[Японія]]''' прадпрымала аналагічныя праекты двойчы. [[26 студзеня]] [[1936]] г. з [[Маньчжоу-го]] (спынены [[8 жніўня]] [[1945]] г. у сувязі з заняццем [[Маньчжурыя|Маньчжурыі]] [[Савецкая армія|савецкай арміяй]]) і [[1 ліпеня]] [[1956]] г. з [[Астравы Рукю|астравамі Рукю]], якія знаходзіліся пад [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскай]] [[акупацыя]]й. Гэты купон быў выведзены са звароту [[15 мая]] [[1972]] г., бо астравы былі вернутыя Японіі і стала магчымым увесці ў зварот звычайныя паштовыя маркі гэтай краіны. * [[Файл:Islam symbol green gradation2.svg|25px]] Падобныя пачынанні, але без асаблівага поспеху, ажыццяўляліся і ў межах рэгіянальных міжнародных паштовых арганізацый — [[Арабскі паштовы саюз|Арабскага паштовага саюза]] (''APU'') у [[1956]]—[[1992]] гг. і [[Заходнеафрыканская канферэнцыя поштаў і тэлекамунікацый|Заходнеафрыканскай канферэнцыі поштаў і тэлекамунікацый]] (''CAPTEAO'') у [[1978]]—[[2000]] гг. == Сучаснасць == Міжнародныя купоны на адказ заказваюцца [[Паштовае ведамства|паштовымі ведамствамі]] ў штаб-кватэры СПС у [[Берн]]е ([[Швейцарыя]]), большая іх частка друкуецца ў [[Францыя|Францыі]] і рассылаецца ў адпаведнасці з заяўкамі краін па ўсім свеце. Іх магчыма набыць на [[паштамт]]ах больш чым 70 дзяржаў<ref>[http://www.upu.int/irc/fr/irc_countries_list_fr.pdf Афіцыйны спіс паштовых адміністрацый краін свету, якія прадаюць міжнародныя купоны на адказ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090711004530/http://www.upu.int/irc/fr/irc_countries_list_fr.pdf|date=11 ліпеня 2009}}, які абнаўляецца на [http://www.upu.int/ сайце СПС.]{{ref-fr}}</ref>. У [[Развітыя краіны|развітых краінах]] кожнае паштовае аддзяленне, дзе ёсць дастатковы [[Закон попыту і прапановы|попыт]] на такія купоны, заказвае іх і пазней прадае поруч са звычайнымі паштовымі маркамі. У краінах «''[[Трэці свет|трэцяга свету]]''» распаўсюджванне МАК звычайна абмяжоўваецца галоўпаштамтамі гарадоў. Штогод праз паштовыя аддзяленні краін-членаў СПС рэалізуюцца некалькі мільёнаў купонаў. Цэны на іх адрозніваюцца ў залежнасці ад краіны. Міжнародныя купоны на адказ сапраўдныя толькі абмежаваны тэрмін, які з [[2002]] г. пазначаецца на іх яўна. Тэрмін дзеяння міжнароднага купона на адказ пекінскага ўзору № 2 скончыўся [[31 снежня]] [[2009]] г. Такое абмежаванне было ўведзена нядаўна: яшчэ ў [[2001]] г. быў абавязковы прыём купонаў, выпушчаных кожнай краінай-членам СПС з [[1975]] г. Аднак у [[2002]] г. палажэнне змянілася і тэрмін зменшыўся. Напрыклад, [[пошта ЗША]] абвясціла<ref>[http://www.usps.com/cpim/ftp/bulletin/2007/pb22215.pdf ''US Postal Bulletin 22215''] (сс. 28 і 57).{{ref-en}}</ref>, што выпушчаныя да [[2002]] г. купоны павінны былі рэалізавацца да [[10 кастрычніка]] [[2007]] г., а выпушчаныя да [[31 снежня]] [[2006]] г. — да [[1 верасня]] [[2008]] г., у абодвух выпадках з [[дысконт]]ам у 1 [[Цэнт (манета)|цэнт]] ад пазначанай на іх цаны. Усе купоны, выпушчаныя ў іншых краінах да пачатку [[2007]] г., зараз не прымаюцца ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. == Парадак выкарыстання купона == На міжнародным купоне на адказ [[пекін]]скага ўзору № 2 (юбілейны выпуск) былі прадугледжаны два акенцы — месцы для [[Паштовы штэмпель|штэмпеляў]], злева і справа. У левым акенцы ставіўся [[каляндарны штэмпель]] падчас продажу купона ў паштовым аддзяленні краіны-[[эмітэнт]]а або проста пазначаецца назва гэтай краіны. Купон, які прадаваўся ўвогуле без такога штэмпеля, тым не менш, захоўваў сваю сілу. У правым акенцы ставіўся штэмпель краіны, якая абменьвала купон на паштовыя маркі ў адпаведнасці з умовамі, выкладзенымі на купоне. Такім чынам купон [[Гашэнне (пошта)|пагашаўся]] і станавіўся нядзейнічаючым. На купоне мог быць адзначаны і яго кошт падчас продажу (раней, у часы хаджэння лазанскага тыпу дызайну, гэта рабілася ў трэцім, цэнтральным, акенцы, але цяпер спецыяльнага месца для прастаўлення [[намінал]]у не прадугледжана). Звычайна прадажная цана купонаў у 2—3 разы перавышае кошт адпраўкі лістоў за мяжу з той жа краіны. У той жа час, напрыклад, у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] пры звароце купона, набытага раней на амерыканскай жа пошце, у абмен выдаюцца паштовыя маркі, як раней адзначалася, на суму ўсяго на 1 цэнт меншую за суму, за якую ён быў набыты. У [[Японія|Японіі]] аналагічны дысконт складае 20 [[Іена|іен]]<ref>[http://www.post.japanpost.jp/int/service/int_coupon_en.html Пошта Японіі.]{{ref-en}}</ref>. Пры павышэнні цэн на купоны ў некаторых краінах часам на іх могуць налепліваць дадатковыя паштовыя маркі і нярэдка адразу жа гасіць іх штэмпелем. Гэта не ўплывае на статус купона і служыць выключна для забеспячэння належнага ўліку на пошце. Асобы, якія часта карыстаюцца купонамі, адзначаюць<ref>[http://www.dx.ardi.lv/IRC.html Інфармацыя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160630132753/http://www.dx.ardi.lv/IRC.html |date=30 чэрвеня 2016 }} на сайце радыёаматара [http://dx.ardi.lv/ Юрыя Балціна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160702080016/http://www.dx.ardi.lv/ |date=2 ліпеня 2016 }} ([[Латвія]]).</ref>, што з прычыны адноснай рэдкасці паслугі па продажы або прыёме купонаў паштовыя служачыя далёка не заўжды праяўляюць кампетэнтнасць. Адна з найбольш непрыемных памылак — прастаўленне штэмпеля не ў левым, а ў правым акенцы купона ўжо падчас яго продажу, што анулюе яго вартасць. Часам яны неабгрунтавана адмаўляюцца прымаць годныя купоны, часам прымаюць да абмену і нягодныя. Бывае, што купоны ўвогуле адсутнічаюць у продажы. У гэтым выпадку пакупніку варта звярнуць увагу персаналу паштовага аддзялення на адпаведныя інструкцыі. Зрэшты, часам бываюць выпадкі, калі тая ці іншая паштовая адміністрацыя выдае цыркуляры і распараджэнні, якія не адпавядаюць міжнародным пагадненням і пагаршаюць умовы, прадугледжаныя дакументамі СПС. === Міжнародны купон на адказ у краінах РСС === Паштовыя адміністрацыі [[Арменія|Арменіі]], [[Беларусь|Беларусі]], [[Літва|Літвы]], [[Казахстан]]а, [[Славенія|Славеніі]], [[Украіна|Украіны]] і некаторых іншых краін [[Рэгіянальная садружнасць у галіне сувязі|РСС]] заказваюць і прадаюць міжнародныя купоны на адказ. Вельмі моцна ў стаўленні да міжнародных купонаў на адказ вылучаецца сярод членаў РСС [[Расія]]. [[Расія|Расійская]] паштовая адміністрацыя ў асобе [[Унітарнае прадпрыемства|ФДУП]] «''[[Пошта Расіі]]''» продажам міжнародным купонаў на адказ не займаецца, што абгрунтоўваецца палажэннем артыкула 142 «''Рэгламенту пісьмовай карэспандэнцыі''» СПС, у адпаведнасці з якім замежныя паштовыя адміністрацыі маюць права на продаж міжнародных купонаў або абмяжоўваць іх продаж па сваёй волі. == Філатэлістычныя аспекты == Міжнародныя купоны на адказ — прывабныя аб’екты [[Філатэлія|філатэлістычнага калекцыяніравання]]. На [[Філатэлістычная выстава|філатэлістычных выставах]] яны звычайна экспаніруюцца сярод [[Віды філатэлістычных калекцый|спецыялізаваных калекцый]]. Умоўна купоны на адказ часам адносяць да [[Цэлая рэч|цэлых рэчаў]], бо на іх раней або быў надрукаваны намінал, або прадугледжвалася месца для яго запісу. Аднак зараз гэтага ўжо няма, таму філатэлістычная класіфікацыя МКА можа з’яўляцца прадметам дыскусій. == Гл. таксама == * [[Сусветны паштовы саюз]] * [[Маркі збору з філатэлістычных пасылак]] * [[Міжнароднае паштовае адпраўленне]] * [[Папярэдняе гашэнне]] {{зноскі}} == Літаратура == * Большой филателистический словарь / Под общ. ред. Н. И. Владинца и В. А. Якобса. — {{М.}}: Радио и связь, 1988. — 320 с. — ISBN 5-256-00175-2. [См. [http://www.philately.h14.ru/BS/K.html ''Купон ответный Британского Содружества'', ''Купон ответный Французского Союза''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090529071321/http://www.philately.h14.ru/BS/K.html |date=29 мая 2009 }}, [http://www.philately.h14.ru/BS/M.html ''Международный знак почтовой оплаты'' и ''Международный ответный купон''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090803115604/http://www.philately.h14.ru/BS/M.html |date=3 жніўня 2009 }}.] * ''Дойчманн Ж.'' [http://www.upu.int/union_postale/2006/union_postale_2006-2_ru.pdf Новый дизайн накануне столетия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070611035109/http://www.upu.int/union_postale/2006/union_postale_2006-2_ru.pdf |date=11 чэрвеня 2007 }} // Почтовый союз. — 2006. — Т. 131. — № 2. — С. 28—29.{{v|7|4|2009}} * ''Якобе В. А.'' [http://www.philately.h14.ru/celnie.html Цельные вещи в филателии.] — {{М.}}: Связь, 1980. — 80 с. — (Б-ка юного филатели­ста; Вып. 7). * ''Hurtré A.'' [http://academiedephilatelie.org/ouvrages.html#bibliotheque Cent ans de coupons-réponse en France (1907—2007) — Histoire, réglementation et catalogue] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080623011409/http://www.academiedephilatelie.org/ouvrages.html#bibliotheque |date=23 чэрвеня 2008 }}. — Paris, 2007. — 266 p.{{ref-fr}} == Спасылкі == {{Commons|Category:International reply coupons|выгляд=міні}} {{Добры артыкул|Філатэлія}} {{Філатэлія}} {{Пошта}} [[Катэгорыя:Пошта]] [[Катэгорыя:Філатэлістычныя тэрміны]] [[Катэгорыя:Арганізацыя Аб’яднаных Нацый]] [[Катэгорыя:Міжнародны гандаль]] [[Катэгорыя:Сусветны паштовы саюз]] av0iiakh0c3ld6crb25uohr374pc4dz 0 340059 5202334 5202311 2026-09-19T13:58:35Z Ciepiersia 162280 выдалена [[Катэгорыя:Дзверы]]; дададзена [[Катэгорыя:Дзвярная фурнітура]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5202334 wikitext text/x-wiki [[Файл:Haslach - Marktplatz 37e.jpg|thumb|Антаба ў выглядзе галавы льва]] '''Анта́ба''' (ад {{lang-de|Handhabe}} — ручка, рукаятка) — кольца, часта зробленае з [[Металы|металу]], як ручка для зручнасці адчыняння прымацаванае да [[вароты|варот]], [[Дзверы|дзвярэй]], дзверцаў [[шафа|шаф]], [[Века|век]] [[куфар|куфраў]] і іншага. Некаторыя мастацкі аздобленыя антабы з металу, [[Драўніна|дрэва]], [[Прыродны камень|каменю]] і [[тынк]]у зроблены ў выглядзе галавы [[леў|льва]] з кальцом у [[Рот|пашчы]]. == Гісторыя == [[Файл:Нясвіж. Гістарычная забудова (87).jpg|250px|міні|Ручка-антаба на варотах [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскага замка]]]] Паводле даследаванняў, самыя раннія дзвярныя запаўненні на тэрыторыі Беларусі, знойдзеныя пры раскопках у Бярэсце і Віцебску, мелі жалезныя ручкі-антабы<ref name=":1">Шэстак Ю. Т. [https://rep.bstu.by/xmlui/bitstream/handle/data/27124/140-146.pdf?sequence=1&isAllowed=y#4#2 ДОЙЛІДСТВА МІНУЛЫХ СТАГОДДЗЯЎ: МАТЭРЫЯЛЫ ДЛЯ ВЫРАБУ ДЗВЯРЭЙ]</ref>. Гэта прамое ўказанне на выкарыстанне антаб ужо ў XII—XIII стагоддзях<ref name=":1" />. У інвентарным апісанні брамы равеліна [[Слуцкія замкі|Слуцкай цытадэлі]] згадваецца «антабка жалезная для замыкання» (antabka zelazna do zamykania). Гэта дакументальнае сведчанне таго, што антабы выкарыстоўваліся не толькі як стукалкі, але і як элементы замыкальнага механізму на варотах крэпасці<ref>Inwentarz fortec i zamków w Słucku, 1687. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3834/2. Надрукаваны ў: Mikulski W., Zawadzki J. Opisy zamków białoruskich. Warszawa, 1999; Rewizja miasta Słuck, 1765. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3839/a. Інвентар 1765 г. слова ў слова паўтарае: Inwentarz miasta Słuck, 1767. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3841/1.</ref><ref>Волкаў М. [https://www.belhistory.eu/wp-content/themes/ah/library/BHR19.pdf#118#15 Слуцкая цытадэль XVII—XVIII ст.]</ref>. Шырока бытавалі на [[Беларусь|Беларусі]] ў XVI—XVIII стагоддзях. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|1|Антаба}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дызайн]] [[Катэгорыя:Дзвярная фурнітура]] axbbmd5706s00cosbw6ft6ovzt1etqk 5202335 5202334 2026-09-19T13:58:39Z Ciepiersia 162280 выдалена [[Катэгорыя:Дызайн]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5202335 wikitext text/x-wiki [[Файл:Haslach - Marktplatz 37e.jpg|thumb|Антаба ў выглядзе галавы льва]] '''Анта́ба''' (ад {{lang-de|Handhabe}} — ручка, рукаятка) — кольца, часта зробленае з [[Металы|металу]], як ручка для зручнасці адчыняння прымацаванае да [[вароты|варот]], [[Дзверы|дзвярэй]], дзверцаў [[шафа|шаф]], [[Века|век]] [[куфар|куфраў]] і іншага. Некаторыя мастацкі аздобленыя антабы з металу, [[Драўніна|дрэва]], [[Прыродны камень|каменю]] і [[тынк]]у зроблены ў выглядзе галавы [[леў|льва]] з кальцом у [[Рот|пашчы]]. == Гісторыя == [[Файл:Нясвіж. Гістарычная забудова (87).jpg|250px|міні|Ручка-антаба на варотах [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскага замка]]]] Паводле даследаванняў, самыя раннія дзвярныя запаўненні на тэрыторыі Беларусі, знойдзеныя пры раскопках у Бярэсце і Віцебску, мелі жалезныя ручкі-антабы<ref name=":1">Шэстак Ю. Т. [https://rep.bstu.by/xmlui/bitstream/handle/data/27124/140-146.pdf?sequence=1&isAllowed=y#4#2 ДОЙЛІДСТВА МІНУЛЫХ СТАГОДДЗЯЎ: МАТЭРЫЯЛЫ ДЛЯ ВЫРАБУ ДЗВЯРЭЙ]</ref>. Гэта прамое ўказанне на выкарыстанне антаб ужо ў XII—XIII стагоддзях<ref name=":1" />. У інвентарным апісанні брамы равеліна [[Слуцкія замкі|Слуцкай цытадэлі]] згадваецца «антабка жалезная для замыкання» (antabka zelazna do zamykania). Гэта дакументальнае сведчанне таго, што антабы выкарыстоўваліся не толькі як стукалкі, але і як элементы замыкальнага механізму на варотах крэпасці<ref>Inwentarz fortec i zamków w Słucku, 1687. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3834/2. Надрукаваны ў: Mikulski W., Zawadzki J. Opisy zamków białoruskich. Warszawa, 1999; Rewizja miasta Słuck, 1765. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3839/a. Інвентар 1765 г. слова ў слова паўтарае: Inwentarz miasta Słuck, 1767. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3841/1.</ref><ref>Волкаў М. [https://www.belhistory.eu/wp-content/themes/ah/library/BHR19.pdf#118#15 Слуцкая цытадэль XVII—XVIII ст.]</ref>. Шырока бытавалі на [[Беларусь|Беларусі]] ў XVI—XVIII стагоддзях. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|1|Антаба}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дзвярная фурнітура]] l0dykswmk1c5cv2bcjfhv7ko3be425e 0 344356 5202555 5182410 2026-09-20T05:38:59Z StarDeg 16311 5202555 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пікерынг}} {{Дзяржаўны дзеяч|маці=Мэры Уінгейт Пікерынг|бацька=Тымаці Пікерынг|жонка=Рэбэка Уайт Пікерынг|дзеці=Джон Пікерынг, Мэры Пікерынг, Генры Пікерынг, Элізабэт Пікерынг Дорсі, Актавій Пікерынг і Тымаці Пікерынг}} '''Тымаці Пі́керынг''' ({{lang-en|Timothy Pickering}}; [[17 ліпеня]] [[1745]] — [[29 студзеня]] [[1829]]) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] палітык, 3-і [[дзяржаўны сакратар ЗША]] ў 1795—1800 гадах. == Біяграфія == === Раннія гады === Пікерынг нарадзіўся ў [[Сейлем (Масачусетс)|Сейлеме]], штат [[Масачусетс]], у сям’і дыякана Тымаці Пікерынга і Мэры Уінгейт Пікерынг. Ён быў адным з дзевяці дзяцей. Яго малодшы брат [[Джон Пікерынг]] пазней стаў спікерам Палаты прадстаўнікоў Масачусетса. Тымаці вучыўся ў гімназіі Сейлема, а ў 1763 годзе скончыў [[Гарвардскі ўніверсітэт]]. Сейлемскі ўнітарыянскі святар [[Уільям Бэнтлі]] пісаў пра Пікерынга, што той «з юнацтва быў прамым, уважлівым і ўпартым». Пасля заканчэння Гарвардскага ўніверсітэта Пікерынг вярнуўся ў Сейлем, дзе працаваў гарадскім пісарам. У [[1768]] годзе яго прынялі ў калегію адвакатаў Масачусетса, а ў [[1774]] годзе прызначылі суддзёй. 8 красавіка [[1776]] года Тымаці Пікерынг ажаніўся з Рэбэкай Уайт. У студзені 1766 года Пікерынг стаў лейтэнантам корпуса апалчэння акругі Эсэкс у Масачусетсе. Праз тры гады ён атрымаў званне капітана. У 1769 годзе Пікерынг апублікаваў свае прапановы ў газеце ''Essex Gazette''. === Вайна за незалежнасць === У снежні 1776 года Пікерынг узначальваў корпус апалчэння Эсэкса, калі [[генерал]] [[Джордж Вашынгтан]] прапанаваў яму пасаду генерал-ад’ютанта ў Кантынентальнай арміі. На гэтай пасадзе ён курыраваў устаноўку «Вялікага ланцуга», выкаванага на Стырлінгскім металургічным заводзе. У жніўні 1780 года Кантынентальны кангрэс абраў Пікерынга [[генерал-кватэрмайстр]]ам. === Пасля вайны === Пасля заканчэння вайны Пікерынг заснаваў некалькі прадпрыемстваў, якія не мелі поспеху. У 1783 годзе разам з Сэмюэлем Ходжданам ён стварыў камерцыйнае таварыства, якое праз два гады спыніла дзейнасць. У 1786 годзе Пікерынг пераехаў у Ваёмінгскую даліну ў [[Пенсільванія|Пенсільваніі]], дзе займаў шэраг пасад у акрузе Лузерн. Калі ён паспрабаваў выселіць пасяленцаў з [[Канектыкут]]а, яго ўзялі ў закладнікі і ўтрымлівалі дзевятнаццаць дзён. У 1787 годзе Пікерынг удзельнічаў у Пенсільванскім канвенце па пытанні ратыфікацыі [[Канстытуцыя ЗША|Канстытуцыі ЗША]]. У 1794 годзе ён удзельнічаў у падпісанні Канандэйгуанскага дагавора. === Член кабінета === У 1791 годзе Вашынгтон прызначыў Тымаці Пікерынга генеральным паштмайстрам ЗША. На гэтай пасадзе ён заставаўся да 1795 года. У 1795—1800 гадах Пікерынг займаў пасаду дзяржаўнага сакратара ЗША. У 1799 годзе ён наняў асабістага сакратара Джозефа Дэні. Пасля канфлікту з прэзідэнтам [[Джон Адамс|Джонам Адамсам]] праз план мірнага ўрэгулявання адносін з [[Францыя]]й Пікерынг быў адхілены ад пасады. У 1803 годзе яго прызначылі сенатарам ЗША ад штата Масачусетс; ён прадстаўляў Федэралісцкую партыю. У 1812 годзе Пікерынга абралі ў Палату прадстаўнікоў ЗША, дзе ён працаваў да 1817 года.{{зноскі}} {{Дзяржаўныя сакратары ЗША}} {{Ваенныя міністры ЗША}} {{Кабінет Джорджа Вашынгтона}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пікерынг Тымаці}} [[Катэгорыя:Дзяржаўныя сакратары ЗША]] [[Катэгорыя:Ваенныя міністры ЗША]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Гарварда]] 9sypzlfkgd3lou3aph2fuo0wup7j4ms 0 356281 5202489 5197079 2026-09-19T21:10:01Z АлесьНавіцкі90 162483 вікіфікацыя 5202489 wikitext text/x-wiki '''[[Атэізм]] у [[Беларусь|Беларусі]]''' — сукупнасць грамадзян і нефармальных аб’яднанняў, якія ўсведамляюць сябе нерэлігійнымі. Паводле Канстытуцыяй, Беларусь — свецкая дзяржава, дзе рэлігія аддзелена ад дзяржавы.<ref>[http://www.pravo.by/main.aspx?guid=14551 Канстытуцыя РБ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161118232954/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=14551 |date=18 лістапада 2016 }}. Раздзел 1, артыкулы 4, 12, 16. Раздзел 2, артыкул 31.</ref> == Гісторыя == Першым беларускім атэістам лічаць [[Казімір Лышчынскі|Казіміра Лышчынскага]], аўтара трактату «[[Аб неіснаванні Бога|Аб неіснаванні бога]]».<ref>Из истории философской и общественно-политической мысли Белоруссии: Избранные произведения XVI — нач. XIX в. Мн., 1962. С. 285—286. Пер. з латыні на рускую мову.</ref> Асаблівую папулярнасць атэізм у Беларусі набыў у часы [[БССР]], пасля «{{нп5|Дэкрэт аб аддзяленні царквы ад дзяржавы і школы ад царквы|Дэкрэта аб аддзяленні царквы ад дзяржавы і школы ад царквы|ru|Декрет об отделении церкви от государства и школы от церкви}}», які падпісаў [[Уладзімір Ленін]] для ўсяго [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. Дэкрэт страціў сілу ў 1990 годзе. Кіраўнік Беларусі [[Аляксандр Лукашэнка]], паводле ўласных слоў, — «атэіст праваслаўнага кірунку», нягледзячы на гэта, ён хацеў арганізаваць сустрэчу [[Папа Рымскі|Папы Рымскага]] і [[Патрыярх Маскоўскі і ўсяе Русі|Патрыярха Маскоўскага і ўсяе Русі]] на тэрыторыі Беларусі ў 2017 годзе. Патрыярх Маскоўскі ад гэтага адмовіўся. Лукашэнка тлумачыў свой учынак тым, што хацеў зрабіць Беларусь «святой зямлёй». У 2013 годзе сацыялагіянае апытанне высветліла, што толькі 4 % беларусаў лічаць сябе атэістамі, 8 % не адносяць сябе ні да якога веравызнання, і 3 % не змаглі адказаць.<ref>[https://news.tut.by/society/349182.html Опрос: лишь 4 % белорусов считают себя атеистами] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200222070239/https://news.tut.by/society/349182.html |date=22 лютага 2020 }}</ref> У 2016 годзе каля 250 жыхароў [[Віцебск]]а супраціўляліся пабудове [[Царква (збудаванне)|праваслаўнай царквы]] ў парку, бо гэта магло сур’ёзна нашкодзіць парку і гістарычнай каштоўнасці месца.<ref>[https://news.tut.by/society/513639.html Около 250 витеблян подписали письмо к президенту с просьбой не строить собор в парке] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200222070235/https://news.tut.by/society/513639.html |date=22 лютага 2020 }}</ref> У 2016 годзе праведзена яшчэ адно сацыялагічнае апытанне дарослага насельніцтва краіны. З апытаных, 63,5 % адзначылі, што вераць у [[Бог]]а; яшчэ 5 % — у звышнатуральныя сілы; не здолелі адназначна вызначыць сваё стаўленне да веры — 22 %; а 8,5 % адказалі, што яны не вернікі.<ref>[http://www.belta.by/society/view/verjat-v-boga-635-zhitelej-belarusi-esche-5-v-sverhjestestvennye-sily-179084-2016/ Вераць у Бога 63,5 % жыхароў Беларусі, яшчэ 5 % — у звышнатуральныя сілы]</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.a-theism.com/ Атэістічны сайт Беларусі]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180428164130/http://www.a-theism.com/ |date=28 красавіка 2018 }} {{Атэізм}} {{Беларусы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Атэізм]] [[Катэгорыя:Рэлігія ў Беларусі]] scwwvigzcjjni7wcx95a24c64884o36 0 469280 5202446 4761516 2026-09-19T19:31:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202446 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Пінчук}} {{Ваенны дзеяч |імя = Мікалай Рыгоравіч Пінчук |дата нараджэння = 04.02.1921 |месца нараджэння = {{МН|Бабруйскі раён|у Бабруйскім раёне}}, [[Магілёўская вобласць]] |дата смерці = 12.01.1978 |месца смерці = {{МС|Мінск|ў Мінску}} |выява = |шырыня = |апісанне выявы = |мянушка = |прыналежнасць = {{Сцягафікацыя|СССР}} |гады службы = [[1940]]—[[1975]] |званне = {{ВПС СССР, Падпалкоўнік}} |род войскаў = [[Ваенна-паветраныя сілы]] |камандаваў = |часць = 18-ы гвардзейскі Віцебскі двойчы Чырванасцяжны ордэна Суворава II ступени знішчальны авіяцыйны полк |бітвы = [[Вялікая Айчынная вайна]] |узнагароды = {{{!}} {{!}} {{Медаль Залатая Зорка}} {{!}}} {{{!}} {{!}} {{Ордэн Леніна}}{{!!}}{{Ордэн Чырвонага Сцяга}}{{!!}}{{Ордэн Чырвонага Сцяга}}{{!!}}{{Ордэн Чырвонага Сцяга}} {{!}}- {{!}} {{Ордэн Чырвонага Сцяга}}{{!!}}{{Ордэн Айчыннай вайны 1 ступені}}{{!!}}{{Ордэн Чырвонай Зоркі}}{{!!}}{{Ордэн Чырвонай Зоркі}} {{!}}- {{!}} {{Ордэн За службу Радзіме ва Узброеных Сілах СССР 3 ступені}}{{!!}}{{Медаль У азнаменаванне 100-годдзя з дня нараджэння Уладзіміра Ільіча Леніна}}{{!!}}{{Медаль За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.}}{{!!}}{{Медаль Дваццаць гадоў перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.}} {{!}}- {{!}} {{Медаль Трыццаць гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.}}{{!!}}{{Медаль 30 гадоў Савецкай Арміі і Флоту}}{{!!}}{{Медаль 40 гадоў Узброеных Сіл СССР}}{{!!}}{{Медаль 50 гадоў Узброеных Сіл СССР}} {{!}}} {{{!}} {{!}} {{Заслужаны ваенны лётчык СССР}} {{!}}} |сувязі = |у адстаўцы = }} '''Мікалай Рыгоравіч Пінчу́к''' ([[4 лютага]] [[1921]] — [[12 студзеня]] [[1978]]) — камандзір 1-й эскадрыллі 18-га гвардзейскага знішчальнага авіяцыйнага палка, гвардыі капітан, Заслужаны ваенны лётчык-выпрабавальнік СССР<ref name="bel12">{{крыніцы/БЭ|12к}} — С. 376.</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся 4 лютага 1921 года ў вёсцы Будзёнаўка ([[Ізюмава]]<ref name="bel12" />, цяпер [[Бабруйскі раён|Бабруйскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]) ў сялянскай сям’і. Беларус. З 1938 года — у ВЛКСМ. У 1940 годзе скончыў 10 класаў школы і Бабруйскі аэраклуб. У тым жа годзе добраахвотнікам пайшоў служыць у [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвоную Армію]]. У 1940 годзе скончыў 8-ю Адэскую, у 1941 годзе — Канатопскую, у 1942 годзе — Армавірскую ваенныя авіяцыйныя школы пілотаў. На франтах [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] са жніўня 1942 года ў 32-м знішчальным авіяцыйным палку<ref>{{кніга|аўтар=М. Ю. Быков|загаловак=Все Асы Сталина 1936—1953 гг.|выданне=Научно-популярное издание|месца=М.|выдавецтва=ООО «Яуза-пресс»|год=2014|серыя=Элитная энциклопедия ВВС|старонкі=938|старонак=1392|isbn=978-5-9955-0712-3|тыраж=1500}}</ref>. У кастрычніку 1942 года прыбыў у 18-ы гвардзейскі знішчальны авіяцыйны полк. 30 жніўня 1943 года паблізу горада Ельні М. Р. Пінчук быў паранены пасля тарана варожага пікіроўшчыка Ju-87. Быў адпраўлены ў шпіталь на лячэнне. 2 верасня ўсіх параненых на аўтамашынах павезлі да чыгуначнай станцыі для эвакуацыі ў тыл. Па дарозе М. Р. Пінчук збег у свой полк і праз месяц быў ужо зноў у баявым страі. Увесну 1944 года быў прызначаны намеснікам камандзіра, а ў студзені 1945 года — камандзірам 1-й эскадрыллі. Указам Прэзідыума [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] ад 19 красавіка 1945 года за 226 баявых вылетаў, 46 паветраных баёў, 18 збітых самалётаў праціўніка і праяўленыя пры гэтым мужнасць і высокае лётнае майстэрства, гвардыі капітану Пінчуку Мікалаю Рыгоравічу прысвоена званне [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]] з уручэннем [[Ордэн Леніна|ордэна Леніна]] і медалі [[Медаль «Залатая Зорка» (СССР)|«Залатая Зорка»]].<ref>{{Cite web|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie46444535/|title=Память народа :: Документ о награде :: Пинчук Николай Григорьевич, Герой Советского Союза (Орден Ленина и медаль «Золотая звезда»)|publisher=pamyat-naroda.ru|access-date=2016-07-29|archive-date=16 жніўня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160816154823/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie46444535/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie150025821/|title=Память народа :: Документ о награде :: Пинчук Николай Григорьевич, Герой Советского Союза (Орден Ленина и медаль «Золотая звезда»)|publisher=pamyat-naroda.ru|access-date=2016-07-29|archive-date=16 жніўня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160816221230/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie150025821/|url-status=dead}}</ref> Член ВКП/КПСС з 1945 года. Усяго ў гады вайны ён здзейсніў 307 баявых вылетаў, удзельнічаў ў 68 паветраных баях, збіў 24 варожых самалёты — 22 асабіста і 2 у групе. Пасля вайны працягваў службу ў ВПС. У 1954 годзе з адзнакай скончыў [[Ваенна-паветраная акадэмія імя Ю. А. Гагарына|Ваенна-паветраную акадэмію]]. З 1975 года<ref>{{кніга|аўтар={{nobr|Коллектив авторов}}|загаловак=История командного факультета Военно-Воздушной академии имени Ю. А. Гагарина|адказны=В. Е. Зеньков|месца=Москва|выдавецтва=ЗАО СП «Контакт РЛ»|год=2007|старонкі=255, 338|старонак=368|isbn=5-902908-02-7}}</ref> палкоўнік Н. Г. Пінчук у запасе. Жыў у [[Мінск]]у. Памёр 12 студзеня 1978 года. Пахаваны ў Мінску на [[Усходнія могілкі|Усходніх могілках]]. == Узнагароды == Заслужаны ваенны лётчык СССР. Узнагароджаны ордэнам [[Ордэн Леніна|Леніна]], 4 ордэнамі [[Ордэн Чырвонага Сцяга|Чырвонага Сцяга]]<ref>{{Cite web|url=http://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16534067/|title=Память народа :: Документ о награде :: пинчук Николай Григорьевич, Орден Красного Знамени|publisher=pamyat-naroda.ru|access-date=4 чэрвеня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160817063454/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16534067/|archive-date=17 жніўня 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie22323858/|title=Память народа :: Документ о награде :: Пинчук Николай Григорьевич, Орден Красного Знамени|publisher=pamyat-naroda.ru|access-date=2016-07-29|archive-date=16 жніўня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160816175046/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie22323858/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovrk_nagrazhdenie29872890/|title=Память народа :: Документ о награде :: Пинчук николай Григорьевич, Орден Красного Знамени|publisher=podvig-naroda.ru|access-date=2016-07-29}}{{Недаступная спасылка}}</ref>, ордэн [[Ордэн Айчыннай вайны|Айчыннай вайны]] 1-й ступені<ref>{{Cite web|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16888733/|title=Память народа :: документ о награде :: Пинчук Николай Григорьевич, Орден Отечественной войны|publisher=pamyat-naroda.ru|access-date=2016-07-29|archive-date=16 жніўня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160816175104/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16888733/|url-status=dead}}</ref>, 2 ордэнамі [[Ордэн Чырвонай Зоркі|Чырвонай Зоркі]], ордэнам «За службу Радзіме ва Узброеных Сілах СССР» 3-й ступені, медалямі. {{зноскі}} == Мемуары == * ''Пінчук Н. Г.'' В воздухе — «які». — Мінск: «Беларусь», 1977. == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|12}} — С. 376. * ''Барсуков В. Н.'' Крылом к крылу. М.: ДОСААФ, 1981. * Бессмертные подвиги. М.: Воениздат, 1980. * ''Воробьёв В. П., Ефимов Н. В.'' Герои Советского Союза. Справочник СПб., 2010. * ''Гнездилов Ф. С.'' На высотах мужества. Минск: Беларусь, 1987. * ''Дриго С. В.'' За подвигом подвиг. Калининградское кн. изд., 1984. * ''Захаров Г. Н.'' Я истребитель. М.: воениздат, 1976. * ''Лукашин В. И.'' Против общего врага. М.: Воениздат, 1976. * На грани возможного. 2-е изд., испр. и доп. М.: Лимб, 1993. * ''Наливайко Б. М.'' Орлиная юность героев. Минск: Беларусь, 1985. * {{кніга|аўтар={{nobr|Коллектив авторов}}|загаловак=История командного факультета Военно-воздушной академии имени Ю. А. Гагарина|адказны=В. Е. Зенков|месца=Москва|выдавецтва=ЗАО СП «Контакт РЛ»|год=2007|старонкі=255, 338|старонак=368|isbn=5-902908-02-7}} * {{кніга|аўтар=М. Ю. Быков|загаловак=Все Асы Сталина 1936—1953 гг.|выданне=Научно-популярное издание|месца=М.|выдавецтва=ООО «Яуза-пресс»|год=2014|серыя=Элиттная энциклопедия ВВС|старонкі=702|старонак=1392|isbn==978-5-59955-0-712-3|тыраж=1500}} == Спасылкі == {{Warheroes|id=388|name=Николай Григорьевич Пинчук}} {{DEFAULTSORT:Пінчук Мікалай Рыгоравіч}} [[Катэгорыя:Лётчыкі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Усходніх могілках Мінска]] gl1lll3zahrmpjp2j0ymkw6ox3mg5rr 0 469404 5202356 4188365 2026-09-19T15:13:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202356 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Сталяроў}} {{Ваенны дзеяч |імя = Мікалай Іванавіч Сталяроў }} '''Мікалай Іванавіч Сталяро́ў'''{{sfn|БелЭн|2002}} ([[20 мая]] [[1919]], [[Крычаў]] — [[14 жніўня]] [[1985]], [[Троіцк (Чалябінская вобласць)|Троіцк]]) — удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], намеснік камандзіра эскадрыллі 629-га знішчальнага авіяцыйнага палка 102-й знішчальнай авіяцыйнай дывізіі войскаў СПА тэрыторыі краіны, [[лейтэнант]]. [[Герой Савецкага Саюза]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў мястэчку [[Крычаў]] [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]](цяпер горад [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]). Рускі. З дзяцінства жыў у [[Ленінград]]зе. Скончыў 7 класаў і школу ФЗВ. Працаваў судовым зборшчыкам. У [[РСЧА|Чырвонай Арміі]] з [[1938]] года. У [[1940]] скончыў Чугуеўскае ваеннае авіяцыйнае вучылішча. У дзеючай арміі ў перыяд Вялікай Айчыннай вайны — з пачатку баявых дзеянняў. У ходзе [[Сталінградская бітва|Сталінградскай бітвы]] здзейсніў 127 баявых вылетаў, правёў 38 паветраных баёў. Асабіста збіў 6 і ў групе — яшчэ 4 самалёты праціўніка. Эскадрылля лейтэнанта Сталярова прыняла ўдзел у 39 паветраных баях, не страціўшы ні аднаго самалёта. У [[1960]] годзе звольніўся ў запас у званні [[Палкоўнік|палкоўніка]]. Жыў у горадзе [[Троіцк (Чалябінская вобласць)|Троіцк]] [[Чалябінская вобласць|Чалябінскай вобласці]]. Памёр 14 жніўня 1985 года. Пахаваны ў горадзе Троіцк. == Узнагароды == * Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад [[8 лютага]] [[1943]] «за ўзорнае выкананне баявых заданняў камандавання на фронце барацьбы з нямецкімі захопнікамі і праяўленыя пры гэтым адвагу і геройства» было прысвоена званне Героя Савецкага Саюза; * [[ордэн Леніна]]; * [[Ордэн Айчыннай вайны|ордэн Айчыннай вайны 1-й ступені]]; * два [[Ордэн Чырвонай Зоркі|ордэны Чырвонай Зоркі]]; * [[медаль «За баявыя заслугі»]]; * [[медаль «За абарону Сталінграда»]]; * [[медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]]; * медалі. == Памяць == * У горадзе Троіцку на доме, у якім жыў Герой, устаноўлена мемарыяльная дошка. Таксама на Алеі Герояў яму ўстаноўлены бюст. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Сталяроў Мікалай Іванавіч||141}} == Спасылкі == * {{Warheroes|id=2696}} * [http://az-libr.ru/index.shtml?Persons&000/Src/0009/5e666064 Сталяроў Мікалай Іванавіч]. * [http://airaces.narod.ru/all11/stolyr_ni.htm Столяров Николай Иванович // Красные Соколы] {{ref-ru}} * {{bis.nlb.by|131416|Сталяро́ў Мікалай Іванавіч}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero105771857/ Столяров Николай Иванович]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}} // Праект «Память народа» {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Лётчыкі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Палкоўнікі СССР]] {{DEFAULTSORT:Сталяроў Мікалай Іванавіч}} ceovm6q33r3mjyzt3btn08bl03vw584 0 533495 5202561 5179111 2026-09-20T06:36:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202561 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група| group = Нагайбакі <br /> (''Нагайбәкләр'') | image = [[Выява:Нагайбаки.JPG|300px]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab"><small> | poptime = 8148 ([[2010]] г.) | popplace = {{Сцягафікацыя|Расія}}  | langs = [[татарская мова]] | rels = [[праваслаўе]] | related = [[татары]] }} '''Нагайбакі''' ({{lang-tt|Нагайбәкләр}}) — [[цюркі|цюркскі]] народ на поўдні [[Урал]]а. Часам разглядаюцца як [[рэлігія|рэлігійная]] або [[этнаграфія|этнаграфічная]] група [[татары|татар]]. Кампактна жывуць на поўдні [[Чалябінская вобласць|Чалябінскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Агульная колькасць (2010 г.) - 8 148 чал. == Гісторыя == Нагайбакі як самастойная група пачалі фарміравацца ў [[17 стагоддзе|XVII]] ст. у сувязі з пабудовай Закамскай абарончай лініі [[Расія|Расіі]] на мяжы з качавымі народамі, куды перасялялі хрышчоных [[татары|татар]]. Упершыню як "новахрышчоныя" ўзгадваюцца ў [[1726]] г. У першай чвэрці [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. налічвалася 25 населенымі імі [[вёска|вёсак]]. Некаторыя даследчыкі мяркуюць, што аснову нагайбакаў склалі [[нагайцы]]. Аналіз [[Тапаніміка|тапанімікі]] дазваляе меркаваць, што вызначальную ролю адыгралі казанскія татары. За вернасць царскай адміністрацыі пад час [[башкіры|башкірскіх]] і татарскіх паўстанняў [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. набывалі статус [[казакі|казакаў]]. Назва нагайбакаў паходзіць ад наймення крэпасці Нагайбак, што была заснавана ў [[1736]] г. на месцах качэўяў башкіра Нагайбака. Упершыню нагайбакі былі вылучаны як самастойная народнасць, адрозная ад татар і [[рускія|рускіх]] казакаў, падчас [[Перапіс насельніцтва|перапісаў]] [[1920]] г. і [[1926]] г. Аднак на афіцыйным узроўні атрымалі статус малога карэннага народа толькі ў [[2000]] г. == Культура == Асноўным заняткам нагайбакаў здаўна было [[земляробства]]. [[Стэп]]авыя надзелы інтэнсіўна апрацоўвалі пакуль не пачыналася падзенне ўраджайнасці і засмечванне пустазеллем, потым пакідалі і зноў апрацоўвалі пасля натуральнага аднаўлення ўрадлівасці глебы. Вырошчвалі галоўным чынам [[збожжавыя культуры]]. Некаторыя багатыя гаспадаркі развівалі [[жывёлагадоўля|жывёлагадоўлю]] як самастойную галіну. Для гэтага арганізоўваліся сезонныя перакачоўкі ''кезлэў'', або жывёла перадавалася на гадаванне [[казахі|казахам]]. Важнае месца ў гаспадарчым жыцці і ў ваеннай справе займаў [[конь свойскі|конь]]. Вёскі ''аул'' будавалі каля [[рака|рэк]]. Для іх характэрна квартальная планіроўка. Хаты будавалі з [[драўніна|дрэва]] [[зруб]]нага тыпу або [[каркас]]ныя з [[саман]]а. [[Сцяна|Сцены]] абмазваліся [[вапна]]й і [[гліна]]й. Знутры жытлы падобныя на [[рускія]]. Пасцельную бялізну выраблялі з [[Вярблюд двухгорбы|вярблюжай]] поўсці. Хату ўпрыгожвалі [[ручнік]]амі. Мужчынская [[вопратка]] мала адрознівалася ад вопраткі іншых [[казакі|казакаў]]. Жанчыны апраналі [[кашуля|кашулю]], [[нагавіцы]], [[фартух]], галаўны ўбор ''ак калфак''. Жаночая вопратка аздаблялася [[аплікацыя]]мі, вельмі папулярнымі былі нагруднікі з дробнымі [[луска]]вінамі і [[манета]]мі. Традыцыйныя [[свята|святы]] прымеркаваны да [[праваслаўе|праваслаўнага]] календара. Вусны [[фальклор]] блізкі да [[татары|татарскага]]. == Мова == Нагайбакі карыстаюцца сярэднім [[дыялект]]ам [[татарская мова|татарскай мовы]]. == Рэлігія == Большасць вернікаў — [[праваслаўе|праваслаўныя]]. == Спасылкі == * [http://nailtimler.com/tatars_in_russia/chelyabinsk_nagaybaki_young_people.html Нагайбаки — юный народ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210419195658/http://nailtimler.com/tatars_in_russia/chelyabinsk_nagaybaki_young_people.html |date=19 красавіка 2021 }} * [http://www.dslib.net/etnografia/jetnicheskaja-istorija-nagajbakov-v-xviii-nachale-xxi-vekov-stanovlenie-i.html Атнагулов И., Этническая история нагайбаков в XVIII — начале XXI веков: становление и трансформация идентичностей] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220129080411/http://www.dslib.net/etnografia/jetnicheskaja-istorija-nagajbakov-v-xviii-nachale-xxi-vekov-stanovlenie-i.html |date=29 студзеня 2022 }} * [http://legendymagnitki.ru/%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D1%82%D0%BE-%D0%BE%D0%BD%D0%B8/ Нагайбаки — кто они?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210419195658/http://legendymagnitki.ru/%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D1%82%D0%BE-%D0%BE%D0%BD%D0%B8/ |date=19 красавіка 2021 }} {{Цюркскія народы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Народы Расіі]] [[Катэгорыя:Народы Еўропы]] [[Катэгорыя:Цюркскія народы]] 6akhoyfaibgypc4lpq306duiiusa26i 0 568605 5202337 5201811 2026-09-19T14:05:28Z BasiliusNorr 164739 + раздзел пра адлюстраванне каталіцкай супольнасці дэканата ў прозе Ф. Чарнышэвіча (паводле Ю. Тамковіча, Studia Interkulturowe 17/2024) 5202337 wikitext text/x-wiki [[Файл:Babrujsk-Maryja catholic church-1.JPG|thumb|[[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Бабруйск)|Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў Бабруйску — гістарычны цэнтр дэканата.]] '''Бабруйскі дэканат''' ({{lang-la|Decanatus Bobrujscensis}}) — [[Дэканат (каталіцтва)|дэканат]] [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай]] [[архідыяцэзія|архідыяцэзіі]] [[Рымска-Каталіцкі Касцёл на Беларусі|Рымска-каталіцкага Касцёла на Беларусі]]. Ахоплівае паўднёва-заходнюю частку [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]], налічвае шэсць парафій і з’яўляецца адным з адзінаццаці дэканатаў архідыяцэзіі<ref name="catholicminsk">{{Cite web|url=https://catholicminsk.by/archidyjacezija/parafii/|title=Парафіі|website=catholicminsk.by|lang=be|access-date=2026-06-22}}</ref>. Дэканат з такой назвай існаваў і ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]: у XIX стагоддзі ён належаў да [[Мінская дыяцэзія|Мінскай дыяцэзіі]] ({{lang-la|Dioecesis Minscensis}}), пасля яе скасавання — да [[Магілёўская архідыяцэзія|Магілёўскай архідыяцэзіі]] ({{lang-la|Archidioecesis Mohiloviensis}}), а пасля аднаўлення дыяцэзіі вярнуўся ў яе склад<ref name="szady">{{Артыкул|аўтар=Szady B.|загаловак=Rozwój struktur parafialnych i dekanalnych metropolii mohylewskiej (1783–1918)|выданне=Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej|год=2019|том=54|нумар=2|старонкі=5—42|doi=10.12775/SDR.2019.2.01|мова=pl}}</ref>. Ад сярэдзіны XIX стагоддзя і да [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] яго склад не мяняўся: чатыры парафіі — Бабруйск, Глуск, Свіслач і Харомцы — з філіяльным касцёлам у Шацілках. У 1930-я гады структуры дэканата былі ліквідаваны, а дзейнасць ён аднавіў у 1991 годзе<ref name="catholicminsk" />. == Гісторыя == === Станаўленне === Каталіцкія парафіі Бабруйшчыны склаліся ў часы [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Парафіяльным касцёлам цэнтра быў [[Касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла (Бабруйск)|фарны касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла]], пабудаваны ў 1630-я гады пры [[Езуіты|езуітах]]. У [[Глуск]]у парафія дзейнічала з 1744 года пры [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар бернардзінцаў (Глуск)|кляштары бернардзінцаў]], уфундаваным у 1667 годзе ваўкавыскім маршалкам [[Аляксандр Гіляры Палубінскі|Аляксандрам Палубінскім]]; пасля скасавання кляштара ў 1832 годзе касцёл перайшоў да свецкага духавенства і стаў парафіяльным<ref name="nasze1914">Żyskar F. J. [https://polona.pl/item-view/8ad20a47-6801-4f12-9155-90153723f8a6?page=15 ''Nasze kościoły: opis ilustrowany wszystkich kościołów i parafji znajdujących się na obszarach dawnej Polski i ziemiach przyległych''. T. 2: ''Djecezja mińska''. Z. 15: ''Dekanat ihumeński, Dekanat bobrujski'']. — Warszawa — Petersburg, 1914.</ref><ref name="hlusk">{{Cite web |url=http://history-belarus.by/pages/arch_mohilew/mohilew_hlusk.php |title=Касьцёл бернардынскі |lang=be |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210721150745/http://history-belarus.by/pages/arch_mohilew/mohilew_hlusk.php |archivedate=21 ліпеня 2021 |url-status=dead}}</ref><ref name="nasze257">Żyskar F. J. ''Nasze kościoły…'' — T. 2, z. 15. — S. 257.</ref>. Пасля стварэння ў 1798 годзе Мінскай дыяцэзіі дэканат увайшоў у яе склад<ref name="szady" />. Найранейшы падрабязны зрэз дэканата дае ''Directorium Officii Divini pro Dioecesi Mincensi'' на 1843 год, які выдаваўся яшчэ асобна для адной Мінскай дыяцэзіі: дэканат пазначаны ў ім як ''Decanatus Bobruyscensis'' на чале з дэканам Янам Кланоўскім, адміністратарам глускім<ref name="dir1843">{{Cite web|url=https://petergen.com/bovkalo/sp/minsk1843.html|title=Список католического духовенства Минской епархии на 1843 г.|website=petergen.com|lang=ru|access-date=2026-06-23}}</ref>. === У складзе Магілёўскай архідыяцэзіі === У 1869 годзе Мінская дыяцэзія была скасавана расійскімі ўладамі, і яе парафіі, у тым ліку парафіі Бабруйскага дэканата, перайшлі пад кіраванне магілёўскіх арцыбіскупаў; штогадовыя лацінамоўныя даведнікі ''Directorium Divini Officii et Missarum pro Archidioecesi Mohiloviensi nec non pro Dioecesi Minscensi'' з таго часу выдаваліся супольна для абедзвюх адзінак, а метрычныя кнігі парафій зводзіліся ў Магілёўскую духоўную кансісторыю ў [[Санкт-Пецярбург]]у<ref name="szady" /><ref name="dir1901">{{Артыкул|спасылка=https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/8404/content|загаловак=Directorium Divini Officii et Missarum pro Archidioecesi Mohiloviensi nec non pro Dioecesi Minscensi in annum Domini 1901|год=1900|выдавецтва=Typis Joseph Zawadzki|мова=ru}}</ref>. На 1910 год архідыяцэзія падзялялася на 20 дэканатаў, сярод якіх быў і Бабруйскі<ref name="radzima">{{Cite web|url=https://www.radzima.net/pl/dekanat/bobrujsk.html|title=Bobrujsk — dekanat, archidiecezja mohylewska (1910)|website=radzima.net|lang=pl}}</ref>. Цэнтр дэканата за гэты час двойчы мяняў святыню. Бабруйская фара згарэла 15 снежня 1885 года; збудаваны замест яе драўляны касцёл быў асвячоны ў 1897 годзе і захаваў даўні тытул Святых Апосталаў Пятра і Паўла, а ў 1903—1906 гадах паўстаў [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Бабруйск)|мураваны касцёл Беззаганнага Зачацця]], кансэкраваны ў 1912 годзе, які і даў парафіі новы тытул<ref name="dir1901" /><ref name="dir1912">{{Артыкул|спасылка=https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/8405/content|загаловак=Directorium Divini Officii et Missarum pro Archidioecesi Mohiloviensi nec non pro Dioecesi Minscensi in annum Domini 1912|год=1911|выдавецтва=Typis Joseph Zawadzki|мова=la}}</ref><ref name="malinowski">Маліноўскі В. [https://media.catholic.by/nv/n61/art9.htm …Толькі касцёл] // ''Наша вера''. — 2012. — № 3 (61).</ref>. Забеспячэнне парафій святарамі было няроўным. [[Касцёл Святога Яна Хрысціцеля (Свіслач, Асіповіцкі раён)|Свіслацкая парафія]] пасля смерці пробашча Тамаша Багінскага ў 1879 годзе сямнаццаць гадоў не мела ўласнага душпастыра, хоць налічвала больш за дзве тысячы вернікаў<ref name="nasze254">Żyskar F. J. ''Nasze kościoły…'' — T. 2, z. 15. — S. 254.</ref>. Харомецкі касцёл, занядбаны пры пробашчах-рытуалістах, прастаяў зачыненым дваццаць гадоў (1880—1900), пасля чаго парафія ажыла пры новым пакаленні святароў<ref name="nasze258">Żyskar F. J. ''Nasze kościoły…'' — T. 2, z. 15. — S. 258.</ref>. Глуская парафія доўгі час заставалася без святара, а ў канцы 1900-х гадоў яе абслугоўваў стары ксёндз Уладзіслаў Ісаевіч<ref name="nasze257" /><ref name="dir1912" />. === Савецкі перыяд === Пасля аднаўлення Мінскай дыяцэзіі, якую з 1918 года ўзначальваў біскуп [[Зыгмунт Лазінскі]], Бабруйскі дэканат вярнуўся ў яе склад. ''Elenchus'' дыяцэзіі на 1922 год змяшчае яго ўжо ў раздзеле парафій той часткі дыяцэзіі, што «занята бальшавікамі (максімалістамі) з 1920 года» (''in parte dioecesis Minscensis occupatae a bolszevicis (maximalistis) a 1920''), а ў пераліку дзеючых дэканаў дыяцэзіі Бабруйскі дэканат адсутнічае<ref name="elenchus1922">{{Cite web|url=https://petergen.com/bovkalo/sp/minsk1922.html|title=Католическое духовенство Минской епархии на 1922 г.|website=petergen.com|lang=la}} Публікацыя тэксту: ''Elenchus ecclesiarum et cleri saecularis ac regularis dioecesis Minscensis pro anno Domini 1922'' // ''Ordo divini officii et missarum in dioecesi Minscensi pro anno Domini 1922''. — Vilnae, 1922. — P. 49—86.</ref>. З пяці яго адзінак — Бабруйск, капліца ў [[Асіповічы|Асіповічах]], Глуск, Свіслач і Харомцы — тры не мелі адміністратара, а ксёндз Тэадор Рылло абслугоўваў адначасова Бабруйск і Свіслач; філія ў Шацілках у спісе ўжо не значыцца<ref name="elenchus1922" />. У 1930-я гады структуры дэканата былі ліквідаваны. Бабруйскі касцёл адабралі ў вернікаў у 1934 годзе (паводле іншых звестак, службы забаранілі ў 1935-м), глускі — у 1935 годзе<ref name="malinowski" /><ref name="hlusk" />. Пробашч бабруйскай парафіі Францішак Выліжынскі, які апекаваўся ёю ў 1931—1944 гадах, напрыканцы 1934 года быў арыштаваны і асуджаны на пяць гадоў, якія адбываў у [[Карлаг]]у і Пячорлагу<ref name="malinowski" />. Падчас нямецкай акупацыі ў 1941 годзе бабруйскі касцёл на кароткі час адчынілі, але ў 1946 годзе ён быў зачынены афіцыйна; у 1960-я гады яго галоўны фасад і вежу часткова разбурылі і ўмуравалі ў адміністрацыйны будынак<ref name="malinowski" />. Аб становішчы каталіцкага душпастырства ў БССР гэтага часу гл. агляд Т. Палескага<ref name="poleski">Poleski T. Pastoral work by the Catholic Church in Belorussia (1917—1984) // ''Religion in Communist Lands''. — 1985.</ref>. === Адраджэнне === 13 красавіка 1991 года была ўтворана Мінска-Магілёўская архідыяцэзія, у складзе якой Бабруйскі дэканат аднавіў дзейнасць. Сучасны дэканат не супадае з гістарычным: з чатырох ранейшых парафій засталіся дзве — Бабруйск і Глуск, — а Свіслач і Харомцы парафіямі больш не з’яўляюцца; затое парафіяльны статус атрымалі Асіповічы і Казімірова, якія раней былі капліцамі дэканата, а таксама Ялізава і Клічаў. Змясціўся і цэнтр дэканата: калі ў Расійскай імперыі дэканам быў, як правіла, бабруйскі пробашч, то цяпер гэтую пасаду займае пробашч [[Асіповічы|асіповіцкай]] парафіі<ref name="catholicminsk" />. == Склад дэканата == <mapframe text="Парафіі Бабруйскага дэканата: сучасныя і паводле даведнікаў пачатку XX стагоддзя" align="right" width=360 height=430 zoom=8 latitude=53.07 longitude=29.18> [ { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [29.2333, 53.1500] }, "properties": { "title": "Бабруйск", "description": "Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі; гістарычны цэнтр дэканата", "marker-symbol": "religious-christian", "marker-color": "6f42c1", "marker-size": "large" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [28.6886, 52.8911] }, "properties": { "title": "Глуск", "description": "Св. Ганны", "marker-symbol": "religious-christian", "marker-color": "6f42c1", "marker-size": "medium" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [28.6333, 53.3000] }, "properties": { "title": "Асіповічы", "description": "Божай Міласэрнасці; сядзіба цяперашняга дэкана", "marker-symbol": "religious-christian", "marker-color": "1a7f37", "marker-size": "medium" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [29.0042, 53.3989] }, "properties": { "title": "Ялізава", "description": "Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі", "marker-symbol": "religious-christian", "marker-color": "1a7f37", "marker-size": "medium" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [28.7914, 53.5125] }, "properties": { "title": "Казімірова", "description": "Св. Юзафа", "marker-symbol": "religious-christian", "marker-color": "1a7f37", "marker-size": "medium" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [29.3333, 53.4833] }, "properties": { "title": "Клічаў", "description": "Найсвяцейшай Дзевы Марыі Фацімскай", "marker-symbol": "religious-christian", "marker-color": "1a7f37", "marker-size": "medium" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [28.6325, 52.6850] }, "properties": { "title": "Харомцы", "description": "Найсвяцейшай Дзевы Марыі і Св. Міхала Арханёла (пач. XX ст.)", "marker-symbol": "religious-christian", "marker-color": "a0522d", "marker-size": "medium" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [28.9706, 53.4372] }, "properties": { "title": "Свіслач", "description": "Св. Яна Хрысціцеля (пач. XX ст.)", "marker-symbol": "religious-christian", "marker-color": "a0522d", "marker-size": "medium" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [29.7333, 52.6333] }, "properties": { "title": "Шацілкі", "description": "Узвышэння Святога Крыжа, філія Бабруйска (пач. XX ст.); цяпер Светлагорск", "marker-symbol": "religious-christian", "marker-color": "888888", "marker-size": "small" } } ] </mapframe> {{Легенда|#6f42c1|Парафія існуе і цяпер, і на пачатак XX стагоддзя}} {{Легенда|#1a7f37|Толькі сучасная парафія}} {{Легенда|#a0522d|Толькі на пачатак XX стагоддзя}} {{Легенда|#888888|Філіяльны касцёл пачатку XX стагоддзя}} === Гістарычны склад (1843—1917) === Штогадовыя даведнікі дыяцэзіі і архідыяцэзіі даюць чатыры паслядоўныя зрэзы дэканата. У выданні на 1843 год ён значыцца пад нумарам 5 сярод дэканатаў Мінскай дыяцэзіі, у рускамоўным выданні на 1901 год — пад нумарам 23, у лацінскіх выданнях на 1912 і 1917 гады — зноў пад нумарам 5<ref name="dir1843" /><ref name="dir1901" /><ref name="dir1912" /><ref name="dir1917">{{Артыкул|спасылка=https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/8407/content|загаловак=Directorium Divini Officii et Missarum pro Archidioecesi Mohiloviensi nec non pro Dioecesi Minscensi in annum Domini 1917|год=1916|выдавецтва=Typis Joseph Zawadzki|мова=la}}</ref>. {| class="wikitable" |+ Парафіі і філія дэканата паводле штогадовых даведнікаў ! rowspan="2" | Касцёл !! rowspan="2" | Тытул !! rowspan="2" | Пабудова !! colspan="4" | Адміністратар (лік вернікаў) |- ! 1843 !! 1901 !! 1912 !! 1917 |- | Бабруйск || Святых Апосталаў Пятра і Паўла; з 1912 [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Бабруйск)|Беззаганнага Зачацця НДМ]] || драўляны, асвячоны ў 1897; мураваны, 1903, коштам парафіян || Барталамей Вішнёўскі, [[Дамініканцы|дамініканец]] || Аляксандр Плятнір (5642) || [[Ян Красоўскі]] (6000) || Вацлаў Пацэвіч (6080) |- | [[Касцёл Узвышэння Святога Крыжа (Светлагорск)|Шацілкі]], філія Бабруйска || Узвышэння Святога Крыжа || драўляны, 1818, коштам парафіян || Валянцін Манкевіч, [[Бернардзінцы|бернардзінец]] || colspan="2" style="text-align:center" | асобны адміністратар не пазначаны || Геранім Цэрпента |- | [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар бернардзінцаў (Глуск)|Глуск]] || Св. Ганны || мураваны, коштам Палубінскага, маршалка ВКЛ || Ян Кланоўскі || Аляксандр Плятнір (2610) || Уладзіслаў Ісаевіч (2649) || Ян Вольскі (2700) |- | [[Свіслач (Асіповіцкі раён)|Свіслач]] || [[Касцёл Святога Яна Хрысціцеля (Свіслач, Асіповіцкі раён)|Св. Яна Хрысціцеля]]|| драўляны, 1786, коштам Барбары Забелы || Андрэй Давейка, [[Дамініканцы|дамініканец]] || Казімір Кедржынскі (2893) || Казімір Кедржынскі (2583) || Ян Сянкевіч (2600) |- | [[Харомцы]] || НДМ з гары Кармель і Св. Міхала Арханёла || драўляны, 1845, коштам парафіян || Бенедыкт Кашарскі, [[Дамініканцы|дамініканец]] || style="text-align:center" | ? || Караль Бялініс (1389) || Караль Бялініс (1310) |} Апрача гэтых адзінак ''Directorium'' на 1843 год падае ў Глуску капліцу сясцёр-[[Марыявіткі|марыявітак]] (''Sacellum Sororum Mariae vitae''), пры якой спаведнікам быў той самы Ян Кланоўскі; гэта пацвярджае звесткі пра глускі кляштар марыявітак, заснаваны ў 1630 годзе і скасаваны ў 1850-м<ref name="dir1843" /><ref name="nasze257" />. Крыніцы разыходзяцца ў шэрагу дэталяў. Тытул глускага парафіяльнага касцёла ва ўсіх ''Directorium'' пададзены як Св. Ганны, а ў Ф. Жыскара і ў апісанні бернардзінскага комплексу — як Беззаганнага Зачацця, пры тым што фундатар усюды той самы, Палубінскі, а год заснавання вагаецца: 1662, 1667 ці 1677<ref name="dir1901" /><ref name="dir1912" /><ref name="dir1917" /><ref name="nasze257" />. Шацілкаўскі касцёл усе даведнікі датуюць 1818 годам, тады як Ф. Жыскар адносіць яго пабудову да 1812-га<ref name="nasze252">Żyskar F. J. ''Nasze kościoły…'' — T. 2, z. 15. — S. 252.</ref>. Лік вернікаў бабруйскай парафіі даведнікі падаюць у межах 5,6—6,1 тысячы, а Ф. Жыскар піша пра каля 10 тысяч католікаў<ref name="nasze250">Żyskar F. J. ''Nasze kościoły…'' — T. 2, z. 15. — S. 250.</ref>. <gallery mode="packed" heights="185px" caption="Касцёлы і капліцы дэканата на гістарычных выявах"> Файл:Babrujsk, Fara. Бабруйск, Фара (1823).jpg|Бабруйская фара Святых Апосталаў Пятра і Паўла, 1823 год — парафіяльны касцёл цэнтра дэканата да пажару 1885 года Файл:Hłusk, Bernardynski. Глуск, Бэрнардынскі (1833).jpg|Глускі касцёл былога кляштара бернардзінцаў, 1833 год; зруйнаваны ў 1944 годзе Файл:Babrujsk, Biezzahannaha Začaćcia. Бабруйск, Беззаганнага Зачацьця (12.05.1916).jpg|Мураваны касцёл Беззаганнага Зачацця ў Бабруйску, 1916 год Файл:Duryničy, Zabieła, Kaplica. Дурынічы, Забела, Капліца (1914).jpg|Капліца-пахавальня Забелаў у Дурынічах, 1914 год — адна з капліц бабруйскай парафіі </gallery> === Філіі і капліцы === Апрача парафіяльных касцёлаў дэканат ахопліваў шырокую сетку філій і капліц. Пры бабруйскай парафіі, самай разлеглай у дэканаце, у 1901 годзе значыліся капліцы на могілках і ў [[Малімоны|Малімонах]], Панюшкевічах, Вольчыне, Пятровічах, Гарбачэвічах і Кісялевічах, а да 1912 года да іх дадаліся [[Замен-Рыння]], [[Асіповічы]], Янін і Дурынічы<ref name="dir1901" /><ref name="dir1912" />. У Дурынічах (цяпер [[Ізюмава]]) капліцу над радавым склепам графаў Забелаў абсталявалі з 1905 года — цяпер гэта [[капліца-пахавальня Забелаў]]<ref name="nasze252" />. Філіяй свіслацкай парафіі быў Халуйск з касцёлам Укрыжаванага Пана нашага Езуса Хрыста, збудаваным у 1797 годзе коштам езуітаў, а капліцы стаялі ў [[Лочын]]е і [[Казімірова (Асіповіцкі раён)|Казіміраве]]<ref name="nasze254" /><ref name="dir1912" />. Глуская парафія мела капліцы ў Радутычах, [[Завалочыцы|Завалочыцах]], Дворцы, Барысаўшчыне, Устэрхах і на парафіяльных могілках<ref name="nasze257" />, харомецкая — у [[Рудабелка|Рудабельцы]], Альбрэхтове і Азёмлі<ref name="dir1912" />. Дзве з гэтых капліц — у Асіповічах і Казіміраве — сталі цэнтрамі самастойных парафій сучаснага дэканата<ref name="catholicminsk" />. === Сучасныя парафіі === {| class="wikitable" ! Месца !! Парафія !! Душпастырская апека |- | [[Асіповічы]] || [[Касцёл Божай Міласэрнасці (Асіповічы)|Божай Міласэрнасці]]<ref>{{Cite web|url=https://catholic.by/3/kasciol/parishes/19-mma/3229-asipovichy-parafiya-bozhaj-milasernastsi|title=Асіповічы. Парафія Божай Міласэрнасці|website=catholic.by|lang=be}}</ref> || пробашч а. маг. Натанаэль Войтала [[Францысканцы|OFM]], дэкан; вікарый а. маг. Рамуальд Касматовіч OFM |- | [[Бабруйск]] || [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Бабруйск)|Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Панны Марыі]] || пробашч кс. Андрэй Таўрук; вікарый кс. маг. Канстанцін Карака |- | [[Глуск]] || Св. Ганны || пробашч кс. маг. Канстанцін Карака |- | [[Ялізава]] || Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі || а. маг. Натанаэль Войтала OFM |- | [[Казімірова (Асіповіцкі раён)|Казімірова]] || [[Касцёл Святога Юзафа (Казімірова)|Св. Юзафа]] || а. маг. Натанаэль Войтала OFM |- | [[Клічаў]] || Найсвяцейшай Дзевы Марыі Фацімскай || кс. Андрэй Таўрук |} Стан на 2026 год<ref name="catholicminsk" />. Да бабруйскай парафіі адносіцца [[капліца-пахавальня Забелаў]] у вёсцы [[Ізюмава]]. <gallery mode="packed" heights="170px" caption="Парафіяльныя касцёлы, што паўсталі з былых капліц дэканата"> Файл:Asipovitšy church 3.jpg|Касцёл Божай Міласэрнасці ў Асіповічах — сядзіба цяперашняга дэкана Файл:Казімірова. Касцёл Святога Юзафа.jpg|Касцёл Святога Юзафа ў Казіміраве </gallery> == Дэканы == * 1843 — Ян Кланоўскі ({{lang-la|Joannes Klonowski}}), адміністратар глускі<ref name="dir1843" /> * 1860 — Казімір Станіслававіч Шышко<ref>Памятная книжка для Минской губернии на 1860 год. — Минск : тип. губ. правл. — [3], 155, 111, [1] с. https://nlr.ru/elibrarypro/memo/RA5946/content?id=1504</ref> * 1861 і 1864 — Сямён Ігнацьевіч Макарэвіч<ref>Памятная книжка Минской губернии. — Минск : тип. губ. правл., 1861. — [3], 229, 54, [2] с., [1] л. карты.</ref><ref>Памятная книжка Минской губернии на 1864 год / составлена, с разрешения начальства, Минским губернским статистическим комитетом. — Минск : губ. тип., 1864.</ref> * 1901 — вакансія; у тым жа годзе выконваючым абавязкі дэкана прызначаны ксёндз [[Ян Красоўскі]]<ref name="dir1901" /><ref name="malinowski" /> * 1902—1912 — ксёндз-канонік [[Ян Красоўскі]], дэкан і парафіяльны пробашч; памёр у 1912 годзе<ref name="malinowski" /><ref name="nasze251">Żyskar F. J. ''Nasze kościoły…'' — T. 2, z. 15. — S. 251.</ref> * 1912—1917 — Вацлаў Пацэвіч, прызначаны на месца Я. Красоўскага; згадваецца як дэкан і пробашч бабруйскі ў 1914 і 1917 гадах<ref name="nasze251" /><ref name="nasze1914" /><ref name="dir1917" /> * 2026 — а. маг. Натанаэль Войтала [[Францысканцы|OFM]]<ref name="catholicminsk" /> == Каталіцкая супольнасць дэканата ў літаратуры == Землі Бабруйскага і суседняга [[Ігуменскі павет|Ігуменскага]] паветаў, якія ахоплівалі парафіі дэканата, сталі месцам дзеяння аўтабіяграфічных раманаў польскамоўнага пісьменніка [[Фларыян Чарнышэвіч|Фларыяна Чарнышэвіча]] (1900—1964), ураджэнца гэтых мясцін і выхадца з небагатай каталіцкай шляхецкай сям’і, які з 1924 года жыў у Аргенціне. Паводле Ю. Тамковіча, становішча тутэйшай каталіцкай шляхты мела свае асаблівасці: нешматлікае каталіцкае дваранства было акружанае праваслаўным беларускім насельніцтвам і, пры меншым узроўні моўнай паланізацыі, чым на захадзе краіны, даволі выразна адмяжоўвала сябе ад праваслаўных сялян, адстойваючы польскасць і каталіцкую веру; ідэі «ліцвінства» закраналі гэты рэгіён слабей, і ў пэўнай ступені яго католікі былі фарпостам каталіцтва і польскасці на ўсходзе былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]<ref name="tamkovich">{{Артыкул|аўтар=Тамковіч Ю.|загаловак=Беларусь у творах Фларыяна Чарнышэвіча|выданне=Studia Interkulturowe Europy Środkowo-Wschodniej|год=2024|том=17|старонкі=141—151|doi=10.31338/2544-3143.si.2024-17.8|мова=be}}</ref><ref name="tam143">Тамковіч Ю. ''Беларусь у творах Фларыяна Чарнышэвіча''… — С. 143.</ref>. Найбольш вядомы раман Чарнышэвіча «Надбярэзінцы» ({{lang-pl|Nadberezyńcy}}, 1942) паказвае жыццё шляхты, якая жыла ўздоўж [[Бярэзіна|Бярэзіны]] прыкладна ад Бабруйска да [[Беразіно|Беразіна]]: барацьбу мясцовай шляхты за польскі касцёл і школу, падзеі [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], рэвалюцыі і [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]], адносіны паміж каталіцкай шляхтай і праваслаўнымі сялянамі, штодзённы побыт «надбярэзінцаў»; мова твора моцна насычана беларусізмамі, а асобныя дыялогі пададзены цалкам па-беларуску. У 2017 годзе раман выйшаў у беларускім перакладзе з прадмовай [[Алесь Пашкевіч|Алеся Пашкевіча]]<ref name="tam144">Тамковіч Ю. ''Беларусь у творах Фларыяна Чарнышэвіча''… — С. 144.</ref>. Працяг «Надбярэзінцаў» — раман «Віцік Жывіца» ({{lang-pl|Wicik Żywica}}, 1953); прозвішча галоўнага героя не выдумана: Жывіцы сапраўды жылі над Бярэзінай, у тым ліку на тэрыторыі цяперашняга [[Градзянскі сельсавет|Градзянскага сельсавета]] [[Асіповіцкі раён|Асіповіцкага раёна]], дзе да нашага часу ацалелі іх магілы<ref name="tam145">Тамковіч Ю. ''Беларусь у творах Фларыяна Чарнышэвіча''… — С. 145.</ref>. Творы Чарнышэвіча застаюцца мастацкай прозай, а не дакументальным сведчаннем. Даследчыкі адзначаюць, што «Надбярэзінцы» вытрыманы ў духу польскага патрыятызму, а праваслаўнае беларускае сялянства паказана ў іх як аморфная кансерватыўная маса, тады як у наступных кнігах аўтар пераходзіць да ідэі польска-беларускага паразумення і «краёвасці»<ref name="tam150">Тамковіч Ю. ''Беларусь у творах Фларыяна Чарнышэвіча''… — С. 150.</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Żyskar F. J. ''Nasze kościoły… T. 2: Djecezja mińska. Z. 15: Dekanat ihumeński, Dekanat bobrujski''. — Warszawa — Petersburg, 1914. * {{Артыкул|аўтар=Szady B.|загаловак=Rozwój struktur parafialnych i dekanalnych metropolii mohylewskiej (1783–1918)|выданне=Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej|год=2019|том=54|нумар=2|старонкі=5—42|doi=10.12775/SDR.2019.2.01|мова=pl}} * {{Артыкул|аўтар=Тамковіч Ю.|загаловак=Беларусь у творах Фларыяна Чарнышэвіча|выданне=Studia Interkulturowe Europy Środkowo-Wschodniej|год=2024|том=17|старонкі=141—151|doi=10.31338/2544-3143.si.2024-17.8|мова=be}} == Спасылкі == {{Commonscat|Roman Catholic churches in Mahilioŭ Region}} * [http://old.catholic.by/2/belarus/dioceses/minsk-mohilev.html Мінска-Магілёўская архідыяцэзія] на catholic.by * [https://www.radzima.net/pl/dekanat/bobrujsk.html Dekanat bobrujski (1910)] на radzima.net {{Дэканаты Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дэканаты Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]] [[Катэгорыя:Рэлігія ў Магілёўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Рэлігія ў Бабруйскім раёне]] rak7fwly17lv9uelfqgu94ng5iw03tg 0 580105 5202424 4844098 2026-09-19T18:38:35Z ~2026-50490-72 174298 5202424 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} '''«ГАЗель»''' — серыя расійскіх малатанажных аўтамабіляў, якія вырабляюцца на Горкаўскім аўтамабільным заводзе з 20 ліпеня 1994 года. Зборка аўтамабіляў сямейства «ГАЗель» з расійскіх машынакамплектаў («адвёрткавая зборка») выраблялася таксама на некалькіх прадпрыемствах краін [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]] і далёкага замежжа. У студзені [[2003|2003 года]] сямейства «ГАЗель» прайшло рэстайлінг і вонкава адрознівалася ад ранняй серыі новым апярэннем, кратамі радыятара (у 2000—2003 яна складалася з 12 пластыкавых квадратаў у агульнай храмаванай аправе, да 2000 года рашотка была цалкам пластмасавай), бамперам і святлатэхнікай (да рэстайлінгу фары былі прастакутнымі). У жніўні 2005 года была выраблена мільённая «ГАЗель». Аўтамабілі «ГАЗель» адносяцца да класа N1 (М2) з дазволенай максімальнай масай, якая не перавышае 3500 кг, што дазваляе кіраваць імі (акрамя мікрааўтобусаў) пры наяўнасці вадзіцельскіх правоў «легкавы» катэгорыі «B»; таксама на «ГАЗель» не распаўсюджваецца абмежаванне знака 3.4 «Рух грузавых аўтамабіляў забаронены» (пры ўмове, што на самым знаку маса не пазначана). Аднак у Маскве на «ГАЗель» распаўсюджваюцца патрабаванні на наяўнасць дазволаў і пропускаў для грузаперавозак у межах Трэцяга транспартнага кольца. Для кіравання пасажырскім мікрааўтобусам «ГАЗель» патрабуецца «аўтобусная» катэгорыя «D1». З лютага 2010 года пачалася вытворчасць якасна палепшанай версіі аўтамабіля "Газель-бізнэс "(другі рэстайлінг «Газель»); у афіцыйных дылераў продажы стартавалі [[25 лютага]]<ref>[http://www.gazgroup.ru/news/news/?id=3018 <span lang="mis">В дилерской сети ГАЗа стартуют продажи «Газели-Бизнес»</span>] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110323002417/http://www.gazgroup.ru/news/news/?id=3018 |date=23 сакавіка 2011 }}.&#x20; gazgroup.ru&#x20;(25.02.2010).&#x20;<small>Проверено 1 марта 2010.</small>&#x20;<small> 20&nbsp;февраля 2012&nbsp;года.</small></ref><ref>[http://www.gazgroup.ru <span lang="mis">Начало продаж «Газель-Бизнес»</span>] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110820211534/http://www.gazgroup.ru/ |date=20 жніўня 2011 }}.&#x20; gazgroup.ru&#x20;(4&nbsp;февраля 2010).&#x20;<small>Проверено 4 февраля 2010.</small>&#x20;<small> 20&nbsp;февраля 2012&nbsp;года.</small></ref>. Вясной 2013 года пачаўся выпуск машыны новага пакалення «Газель-Next». Аўтамабіль атрымаў у спадчыну ад «старой» «Газелі» толькі раму, каробку перадач і задні мост. Кабіна цалкам новая, некалькі больш буйная, чым у «Газеляў» папярэдніх пакаленняў<ref>[http://avto-mir.info/gazel-nekst Газель Некст] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130207154544/http://avto-mir.info/gazel-nekst |date=7 лютага 2013 }}</ref>. == Гісторыя == Серыйны выпуск першага пакалення мікрааўтобусаў маркі ГАЗ быў наладжаны ў сакавіку 1996 года. Яго адкрыў базавы 8-мясцовы мікрааўтобус ГАЗ-3221 «Газель» з колавай базай 2900 мм. У гэтую гаму ўвайшлі таксама больш камфортны варыянт ГАЗ-32212 з 8 шырокімі велюравымі пасажырскімі сядзеннямі (справа ад кіроўцы — 1-мясцовае сядзенне з падлакотнікам), службовы ГАЗ-32213 з 13 сядзеннямі з падгалоўнікамі (побач з кіроўцам — 2-мясцовае нерэгулюемае сядзенне, як на грузавых мадэлях) і маршрутнае таксі ГАЗ-322132 з іншай планіроўкай і аздабленнем салона, сядзеннямі з скуразамяняльніка без падгалоўнікаў і адмысловымі поручнямі для стаячых пасажыраў, якія выконваюць таксама функцыю узмацняльнікаў кузава. У лістападзе [[1998|1998 года]] завод асвоіў вытворчасць мікрааўтобусаў ГАЗ-2217 «Собаль». Базавымі лічацца 6-мясцовыя ГАЗ-22170 і 10-мясцовыя ГАЗ 22171 з дахам стандартнай вышыні, аналагічнай фургона ГАЗ-2752. Для службовых мэтаў і маршрутных таксі выкарыстоўваюцца больш простыя 11-мясцовыя варыянты ГАЗ-22173. Вясной 1999 года з’явіўся 8-мясцовы ГАЗ-2217 «Собаль Баргузін» з паніжанай вышынёй даху, пад’ёмнай задняй дзвярыма і больш камфортным салонам, які распрацоўшчыкі адносяць ужо да класа мінівэнаў. У [[1999|1999 годзе]] ў серыю былі запушчаныя паўнапрывадныя мадыфікацыі ГАЗ-3221, ГАЗ-32217, ГАЗ-322172 і ГАЗ-322173 на 8, 6 і 13 месцаў адпаведна, прызначаныя для сельскай мясцовасці. У пачатку 2000-х гадоў аналагічныя паўнапрывадныя мадыфікацыі былі створаны на базе серыі «Собаль» ГАЗ-22177 і ГАЗ 22171. Вонкава паўнапрывадныя аўтобусы ГАЗ можна адрозніць па наяўнасці картэра пярэдняга вядучага моста, колах павялічанага памеру з «усюдыходным» малюнкам пратэктара і даведзеным да 190 мм дарожным прасветам. Мікрааўтобусы «Газель» да 2005 года абсталёўваліся, у асноўным, — цыліндравымі маторамі Заволжскага маторнага завода рабочым аб’ёмам 2,3 і 2,45 л магутнасцю 90-110 л. с. Пасля ўсталёўваўся інжектарный рухавік ЗМЗ-405 аб’ёмам 2,5 л да таго моманту, пакуль «Група ГАЗ» не купіла Ульянаўскі маторны завод. Заволжскі маторны завод адышоў кампаніі «Солерс». Па надзейнасці і мотарэсурсу рухавік ЗМЗ-405 быў найбольш удалым для «Газелі». Па замове прапаноўваўся ліцэнзійны 95-моцны 2,1-літровы дызель ГАЗ-560 Steyr («Штайер») з турбанадувам. Яго прымяненне дазваляла знізіць эксплуатацыйны расход паліва ў сярэднім на 26%, аднак аўтамабілі з такім дарагім маторам (з невысокай ступенню лакалізацыі) апынуліся занадта дарагімі для расейскага рынку таго часу і паступалі пераважна на экспарт. На маршрутных таксі выкарыстоўваўся 98-моцны 2,89-літровы карбюратарны рухавік УМЗ-4215 Ульянаўскага маторнага завода, разлічаны на працу на нізкаактанавым бензіне АІ-80, які не забяспечвае досыць высокія дынамічныя характарыстыкі пры працы з поўнай загрузкай, але тым не менш дазваляў знізіць эксплуатацыйныя выдаткі. На базе мікрааўтобусаў быў наладжаны серыйны выпуск санітарных машын серыі ГАЗ-32214 са стандартнай вышынёй даху і ГАЗ-32216 з «высокім» пластыкавым дахам. 16 кастрычніка 2013 года на Міжнароднай выставе GasSUF «Група ГАЗ» прэзентавала новы аўтамабіль «ГАЗель-Бізнэс CNG» з біпаліўнымі рухавікамі УМЗ-421647, якія працуюць на сціснутым прыродным газе (метане) і бензіне. Горкаўскі аўтазавод у тым жа годзе пачаў серыйную вытворчасць дадзенай мадэлі<ref>[http://www.zr.ru/content/news/583934-gaz-zapustil-v-seriyu-proizvodstvo-gazel-biznes-cng-na-metane/ «ГАЗель-Бизнес CNG» на метане запустили в серию]</ref> . У канцы 2013 года агенцтва Interbrand, па дадзеных azgaz.ru, прызнала «Газель» самым моцным расійскім аўтамабільным брэндам, ацаніўшы яго ў 32,3 млрд рублёў. Вясной 2014 года пачалася вытворчасць малых аўтобусаў (A63R42/ A64R42) з кузавамі каркасна-панэльнага тыпу на базе ўзмоцненага шасі Газэль-Next. Восенню 2015 года на выставе «КомТранс-2015» было прадстаўлена сямейства суцэльнаметалічных фургонаў Газэль-Next (A31R32/ A323R32), якое ўключае таксама службовыя мікрааўтобусы і маршрутнае таксі на іх базе. == Асноўныя мадэлі сямейства == === ГАЗ-3302 === [[Файл:GAZ-elle_seen_on_Wilcza_Street_in_Warsaw,_Poland.jpg|міні|Бартавы ГАЗ-3302 «ГАЗель» у [[Польшча|Польшчы]]]] [[Файл:Interpolitex_2012_(481-35).jpg|справа|міні|Службовы аўтамабіль «Газель» ФСВП Расіі]] '''ГАЗ-3302 «Газель»''' — серыя бартавых аўтамабіляў і шасі з кабінай 1,5-тоннага класа грузападымальнасці (пасля-[[Sentinel Waggon Works|1926-1929 Sentinel Waggon DG4 Enclosed Cab Steam Lorry]], [[Sentinel Waggon Works|1930-1932 Sentinel Waggon DG4 Enclosed Cab Steam Lorry]], [[International C-series (1934)|International Harvester C-300 2-Door Standard Cab Chassis Truck]], [[International Harvester D-Series|International Harvester D-Series COE 2-Door Standard Cab Chassis Truck]], [[International Harvester K & KB series|International KS-5 COE 2-Door Standard Cab Chassis Truck]], [[Morris FV|Morris FV series I 2-door standard cab chassis lorry (1948-1954)]], [[Borgward B 611|1957-1961 Borgward B 622 2-door single cab chassis truck]], [[Citroën Belphégor|Citroën Belphégor N350 2-door single cab chassis truck]], і [[Dodge 50 series|Dodge 50 series 2-door single cab chassis truck]]). Серыйна вырабляецца з ліпеня 1994 года. Падвяргалася рэстайлінгу ў 2003-м і 2010 гадах. Пасля рэстайлінгу 2010 года называецца «Газель-Бізнэс». Акрамя таго, захоўваецца вытворчасць бюджэтнай версіі. Пагрузная вышыня бартавога грузавіка складае 1000 мм за кошт прымянення нізкапрофільных шын, што істотна палягчае працу па пагрузцы-разгрузцы кузава. Пярэднія тармазы дыскавыя з плывучым клямарам (ліцэнзія ангельскай фірмы Lucas). З чэрвеня 1995 года малой серыяй вырабляецца паўнапрывадная версія ГАЗ-33027 з пастаянным поўным прывадам і двухсхільнай ашыноўкай задняга моста, прызначаная для эксплуатацыі па дарогах усіх катэгорый, у тым ліку грунтавых. З 2002 года пачаўся масавы выпуск падоўжанай версіі шасі ГАЗ-330202, першапачаткова прызначанай выключна для абсталявання кузавамі-аўталаўкамі і платформамі-эвакуатарамі, але ў далейшым дададзенай вытворцам у лінейку асноўных мадыфікацый. Падсямейства падоўжаных «Газеляў», уключаючы бартавую версію, дазволіла ў нейкай ступені зачыніць рынкавую нішу паміж «Газелем» і «Валдаем». Аднак грузападымальнасць «Газеля» застаецца недастатковай, асабліва для даўгабазных і дызельных версій, таму на 2011 год анансаваны выпуск 2-тонай версіі (поўная маса 4,5 т) з узмоцненым заднім мостам. У 1994—2006 гадах выраблялася мадыфікацыя 33021 з карбюратарнымі рухавікамі сямейства ЗМЗ-402. Газабалонная мадыфікацыя ГАЗ-33025 (для СНД) была распрацавана ў 1995 годзе, але серыйна пачала вырабляцца толькі з мая 2010 года, ужо ў трэцяй рэстайлінгавай версіі. Раней, з-за складанасцяў з заводскай сертыфікацыяй газабаллоннай версіі, ўвесь дастаткова салідны парк газіфікаваных «Газеляў» абсталёўваўся газабаллонным абсталяваннем выключна за кошт намаганняў дробных спецыялізаваных фірмаў, якія працуюць па індывідуальных заказах уладальнікаў — адпаведна, з стратай завадской гарантыі. {| class="standard" !Індэкс мадыфікацыі* !Пасажырскія месцы (без вадзіцеля) !Рухавік !Канструктыўныя асаблівасці |- !3302-216 |2 |УМЗ-4216 |Тэнт |- !3302-404 |2 |ЗМЗ-40524 |Тэнт |- !3302-408 |2 |ЗМЗ-40524 |Гідраўзмацняльнік руля, тэнт |- !3302-531 |2 |ГАЗ-5602 |Дызель, тэнт |- !3302-748 |2 |Chrysler 2.4 L DOHC |Тэнт |- !330200-0404 |2 |ЗМЗ-40524 |Падоўжаная база і платформа, тэнт |- !330200-0748 |2 |Chrysler 2.4 L DOHC |Падоўжаная база і платформа, тэнт |- !330200-1404 |2 |ЗМЗ-40524 |Кабіна са спальнікам, падоўжаная база, платформа 3,7 м, тэнт |- !330200-1748 |2 |Chrysler 2.4 L DOHC |Кабіна са спальнікам, падоўжаная база, платформа 3,7 м, тэнт |- !330202-216 |2 |УМЗ-4216 |Падоўжаная база і платформа, тэнт |- !330202-404 |2 |ЗМЗ-40524 |Падоўжаная база і платформа, тэнт |- !330202-408 |2 |ЗМЗ-40524 |Падоўжаная база і платформа, гідраўзмацняльнік руля, тэнт |- !330202-531 |2 |ГАЗ-5602 |Падоўжаная база і платформа, дызель, гідраўзмацняльнік руля, тэнт |- !330202-748 |2 |Chrysler 2.4 L DOHC |Падоўжаная база і платформа, тэнт |- !33027-408 |2 |ЗМЗ-40524 |Поўны прывад, гідраўзмацняльнік руля, тэнт |- !33027-531 |2 |ГАЗ-5602 |Дызель, поўны прывад, гідраўзмацняльнік руля, тэнт |- !3302-210 «Газэль Эканом» |2 |УМЗ-4216<br /><br />{{comment|огран. 99 л.&nbsp;с.|программное ограничение до 99 л.&nbsp;с.}} |Без тэнта, спрошчаная камплектацыя<ref>[http://www.gazgroup.ru/buyers/lightcomm/Gazel/?p=2877 <span lang="mis">Газель Эконом</span>]&nbsp;<span class="ref-info">(недоступная ссылка&nbsp;— [//web.archive.org/web/*/http://www.gazgroup.ru/buyers/lightcomm/Gazel/?p=2877 ''история''])</span>.&#x20; gazgroup.ru&#x20;(2009).&#x20;<small>Проверено 2 февраля 2010.</small>&#x20;<small>[https://web.archive.org/web/20090810060438/http://www.gazgroup.ru/buyers/lightcomm/Gazel/?p=2877 Архивировано] 10&nbsp;августа 2009&nbsp;года.</small></ref><ref>[http://gazgroup.ru/data/Gazelle_econom.doc <span lang="mis">Полный перечень отличий комплектации Газель Эконом от базового автомобиля</span>] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140328125915/http://gazgroup.ru/data/Gazelle_econom.doc |date=28 сакавіка 2014 }}.&#x20; gazgroup.ru&#x20;(2009).&#x20;<small>Проверено 2 февраля 2010.</small>&#x20;<small> 20&nbsp;февраля 2012&nbsp;года.</small></ref>. |} *  — Мадыфікацыі і выканання па стане на канец 2008 года [[Файл:Gazel_3221.jpg|міні|Газель у гарах]] === ГАЗ-33023 «ГАЗель-фермер» === '''ГАЗ-33023 «ГАЗель-фермер»''' — грузапасажырскі аўтамабіль для перавозкі пяці пасажыраў і да 1000 кг грузу. Серыйна вытворчасць была наладжана ў жніўні 1995 года. Шырока выкарыстоўваецца як ва ўмовах горада, так і ў сельскай мясцовасці. Знайшоў шырокае прымяненне ў малым бізнэсе і ў якасці аўтамабіля для перавозкі рамонтных брыгад з абсталяваннем. Аб’ём кузава «фермера» 4,5 м³, пярэдняе аднамеснае пасажырскае сядзенне зрушваецца і забяспечвае доступ да задняга шэрагу сядзенняў. Існуе падоўжаны варыянт аўтамабіля «Газель-фермер» — ГАЗ-330232. Паўнапрывадная мадыфікацыя «Газель-фермер» ГАЗ-330273 разлічана на ўсесезонную эксплуатацыю па дарогах любых катэгорый, уключаючы грунтавыя. {| class="standard" style="margin-bottom: 10px;" !Індэкс мадыфікацыі !Пасажырскія месцы (без вадзіцеля) !Рухавік !Канструктыўныя асаблівасці |- !33023-216 |5 |УМЗ-4216 |Гідраўзмацняльнік руля, тэнт |- !33023-404 |5 |ЗМЗ-40524 |Тэнт |- !33023-408 |5 |ЗМЗ-40524 |Гідраўзмацняльнік руля, тэнт |- !33023-748 |5 |Chrysler 2.4 L-DOHC |Гідраўзмацняльнік руля, тэнт |- !33023-531 |5 |ГАЗ-5602 |Дызель, гідраўзмацняльнік руля, тэнт |- !330232-216 |5 |УМЗ-4216 |Падоўжаная база, гідраўзмацняльнік руля, тэнт |- !330232-404 |5 |ЗМЗ-40524 |Падоўжаная база, тэнт |- !330232-408 |5 |ЗМЗ-40524 |Падоўжаная база, гідраўзмацняльнік руля, тэнт |- !330232-748 |5 |Chrysler 2.4 L-DOHC |Падоўжаная база, гідраўзмацняльнік руля, тэнт |- !330232-531 |5 |ГАЗ-5602 |Падоўжаная база, дызель, гідраўзмацняльнік руля, тэнт |- !330273-408 |5 |ЗМЗ-40524 |Поўны прывад, гідраўзмацняльнік руля, тэнт |- !330273-531 |5 |ГАЗ-5602 |Поўны прывад, дызель, гідраўзмацняльнік руля, тэнт |} === ГАЗ-2705 === [[Файл:GAZelle-van.jpg|міні|220x220пкс|Фургон ГАЗ-2705 «ГАЗель»]] '''ГАЗ-2705''' — серыя грузавых і грузапасажырскіх аўтамабіляў-фургонаў з суцэльнаметалічным кузавам і рамным шасі. Серыйна вырабляецца з снежня [[1995|1995 года]]. Грузападымальнасць фургона ГАЗ-2705 да 1350 кг пры двух пасажырскіх месцах, комбі — 6 пасажырскіх месцаў і 1 т грузу. Максімальная хуткасць 115 км/ч. Час разгону з месца да 100 км/г каля 40 с. Даўжыня 5500 мм, Шырыня 1966 мм. Вышыня 2200 мм. Аўтамабіль абсталяваны двума грузавымі дзвярамі — бакавой ссоўнай і задняй двухстворкавай ворнай. Грузапасажырскі варыянт «Комбі» (па базавым галіновым індэксе не адрозніваецца ад фургона) абсталяваны дадатковым сядзеннем для чацвярых пасажыраў і суцэльнай перагародкай, якая адлучае кабіну ад грузавога адсека. З 1996 года малой серыяй вырабляецца фургон падвышанай праходнасці ГАЗ-27057. З 2002 года пад заказ вырабляюцца мадыфікацыі 2705-90 і 27057-90 з надстаўным пластыкавым дахам, які павялічвае ўнутраную вышыню грузавога адсека з 1515 да 1850 мм і карысны аб’ём з 9 м³ да 11 м³. На базе фургонаў 2705, 2705-90, 27057 і 27057-90 іншымі фірмамі выпускаецца шэраг спецыялізаваных і спецыяльных аўтамабіляў, напрыклад, карэты хуткай дапамогі, рэанімабілі, аўталабараторыі, інкасатарскія бронеаўтамабілі і г д. {| class="standard" !Індэкс мадыфікацыі !Пасажырскія месцы (без вадзіцеля) !Рухавік !Канструктыўныя асаблівасці |- !2705-216 |2 |УМЗ-4216 |Гідраўзмацняльнік руля |- !2705-404 |2 |ЗМЗ-40524 |- !2705-408 |2 |ЗМЗ-40524 |Гідраўзмацняльнік руля |- !2705-768 |2 |Chrysler 2.4 L DOHC |Гідраўзмацняльнік руля |- !2705-531 |2 |ГАЗ-5602 |Дызель, гідраўзмацняльнік руля |- !2705-406 |6 |ЗМЗ-40524 |Комбі |- !2705-410 |6 |ЗМЗ-40524 |Комбі, гідраўзмацняльнік руля |- !2705-748 |6 |Chrysler 2.4 L DOHC |Комбі, гідраўзмацняльнік руля |- !2705-541 |6 |ГАЗ-5602 |Комбі, дызель, гідраўзмацняльнік руля |- !27057-408 |2 |ЗМЗ-40524 |Поўны прывад, гідраўзмацняльнік руля |- !27057-531 |2 |ГАЗ-5602 |Поўны прывад, дызель, гідраўзмацняльнік руля |- !27057-410 |6 |ЗМЗ-40524 |Комбі, поўны прывад, комбі, гідраўзмацняльнік руля |- !27057-541 |6 |ГАЗ-5602 |Комбі, поўны прывад, дызель, гідраўзмацняльнік руля |} === ГАЗ-3221 === [[Файл:Полноприводная_Газель.JPG|міні|220x220пкс|Службовы паліцэйскі аўтамабіль МУС Расіі. Паўнапрывадны «ГАЗель»]] '''Мікрааўтобус ГАЗ-3221''' — серыя трынаццацімясцовых мікрааўтобусаў на базе фургона 2705. Серыйна вырабляецца з сакавіка [[1996|1996 года]]. З [[2003|2003 года]] абсталёўваецца мадэрнізаванай сістэмай вентыляцыі і мадэрнізаваным абагравальнікам салона, а з [[2005|2005 года]] — АБС. Па жаданні заказчыка, мікрааўтобус можа быць абсталяваны высокімі мяккімі сядзеннямі і высокім дахам (унутраная вышыня салона 185 см). З лета [[1996|1996 года]] выпускаецца паўнапрывадная мадыфікацыя ГАЗ-32217 з пастаянным поўным прывадам і двухсхільнай ашыноўкай задніх колаў, разлічаная на эксплуатацыю па дарогах усіх катэгорый уключаючы грунтавыя. У 2008 годзе была сертыфікавана [[Школьны аўтобус|школьная]] версія для перавозкі 11 дзяцей, абсталяваная ў адпаведнасці з ДАСТам дадатковым абсталяваннем: блакаванне пачатку руху пры адчыненых дзвярах, абмежавальнік хуткасці 60 км/ч, кнопкі сігналізацыі, гучнагаварыцелі, падножка, стэлажы для партфеляў і г д.). {| class="standard" !Індэкс мадыфікацыі !Пасажырскія месцы (без вадзіцеля) !Рухавік !Канструктыўныя асаблівасці |- !3221-404 |13 |ЗМЗ-40524 |Антыблакіровачнай сістэма |- !3221-408 |13 |ЗМЗ-40524 |ABS, гідраўзмацняльнік руля |- !3221-748 |13 |Chrysler 2.4 L DOHC |ABS, гідраўзмацняльнік руля |- !3221-531 |13 |ГАЗ-5602 |ABS, дызель, гідраўзмацняльнік руля |- !32217-408 |13 |ЗМЗ-40524 |ABS, поўны прывад, гідраўзмацняльнік руля |} === ГАЗ-32213 === [[Файл:ГАЗЕЛЬ-микроавтобус-3221_VIP.JPG|міні|220x220пкс|Мікрааўтобус ГАЗ-3221 «Газель» у цюнінгавым VIP-выкананні з уклеенымі вокнамі]] '''ГАЗ-32213''' — мікрааўтобус на 13 пасажырскіх месцаў. Серыйна вырабляецца з сакавіка 1996 года. Адрозніваецца ад базавай версіі 3221 планіроўкай салона з высокімі мяккімі сядзеннямі. З 2003 года абсталёўваецца мадэрнізаванай сістэмай вентыляцыі і мадэрнізаваным абагравальнікам салона, а з 2005 года — АБС. Па жаданні заказчыка, мікрааўтобус можа быць абсталяваны высокім дахам (унутраная вышыня салона 185 см). З лета 1996 года выпускаецца паўнапрывадная мадыфікацыя ГАЗ-322137 з пастаянным поўным прывадам і двухсхільнай ашыноўкай задніх колаў, разлічана на эксплуатацыю па дарогах усіх катэгорый уключаючы грунтавыя. === ГАЗ-322132 === [[Файл:Gaz-322132_TAXI.jpg|міні|220x220пкс|Маршрутнае таксі ГАЗ-322132 «Газель» з дызелем IVECO]] [[Файл:Gaz-Gazel-Taxi-322133-1.jpg|міні|Маршрутнае таксі з высокім дахам і ворнымі дзвярыма ГАЗ-322133 (вытворчасць SAHMS)]] '''ГАЗ-322132 «Газель»''' — гарадское маршрутнае таксі са ссоўваемымі дзвярыма на базе мікрааўтобуса ГАЗ-32213. Серыйна вырабляецца з жніўня 1996 года. Адрозніваецца ад базавай мадэлі планіроўкай салона, дадатковымі ўзмацняльнікамі ў салоне. З 2005 года ўсе завадскія «маршруткі» афарбоўваюцца ў спецыяльны колер («залаты апельсін») і абсталёўваюцца мадэрнізаваным абагравальнікам салона і АБС. Па жаданні заказчыка мікрааўтобус можа быць абсталяваны высокім дахам і ворнымі дзвярыма (версія 322133). У сувязі з прэтэнзіямі ўладаў і грамадскасці да ўзроўню пасіўнай бяспекі маршрутных таксі «ГАЗель» заводам-вытворцам распрацаваныя новыя мадыфікацыі: 12-мясцовая 32212 (для горада) і 10-мясцовая 32211 (для прыгарадных маршрутаў) з усімі месцамі, абсталяванымі інэрцыйнымі рамянямі бяспекі, і ссоўваемымі дзвярыма з электрапрывадам. У сувязі з частымі выпадкамі міжгародніх перавозак — была распрацавана 10 мясцовая 32211 (для міжгародніх перавозак). Такія мікрааўтобусы атрымалі распаўсюджванне ў цэнтральнай і паўднёвай частках Расіі. Так, напрыклад 10-мясцовая газэль 32211 часта выкарыстоўваецца для перавозкі пасажыраў па маршруце [[Урупінск]] — [[Валгаград]] (даўжыня маршруту 350 км). {| class="standard" !Індэкс мадыфікацыі !Пасажырскія месцы (без вадзіцеля) !Рухавік !Канструктыўныя асаблівасці |- !322132-404 |13 |ЗМЗ-40524 |АБС |- !322132-408 |13 |ЗМЗ-40524 |АБС, гідраўзмацняльнік руля |- !322133-748 |13 |Chrysler 2.4 L-DOHC |АБС, гідраўзмацняльнік руля, высокі дах, ворныя дзверы |- !322132-531 |13 |ГАЗ-5602 |АБС, дызель, гідраўзмацняльнік руля |- !322133-7408 |13 |ЗМЗ-40524 |АБС, гідраўзмацняльнік руля, высокі дах, ворныя дзверы |} === ГАЗ-32214 === [[Файл:Газель_МЧС.jpg|міні|220x220пкс|Аператыўны аўтамабіль МНС на базе ГАЗ-322174-408 «Газэль»]] '''ГАЗ-32214''' — аўтамабіль хуткай дапамогі на базе фургона ГАЗ-2705. Серыйна вырабляецца з ліпеня 1996 года. Даабсталяванне медыцынскіх версій «Газелі» вырабляе ніжагародская фірма «Саматлор-НН». {| class="standard" !Індэкс мадыфікацыі !Месца для медперсаналу/ хворых !Рухавік !Канструктыўныя асаблівасці |- !322140-408 |3/3 |ЗМЗ-40524 |ABS, гідраўзмацняльнік руля |- !322140-410 |3/3 |ЗМЗ-40524 |ABS, гідраўзмацняльнік руля, высокі дах |- !322174-408 |3/3 |ЗМЗ-40524 |ABS, гідраўзмацняльнік руля, поўны прывад, высокі дах, падножка |- !322174-410 |3/3 |ЗМЗ-40524 |ABS, гідраўзмацняльнік руля, поўны прывад, высокі дах, падножка |} == Аўтамабілі на базе «Газель» == === СемАР-3234 === [[Файл:Reanimobile_SEMAR-3234.JPG|міні|220x220пкс|Рэанімабіль на базе СемАР-3234]] [[Файл:Semar-3234_van.jpg|справа|міні|220x220пкс|Рэфрыжэратар на базе фургона СемАР-3234 з ворнымі бакавымі дзвярыма]] У 1995—2007 гадах Сямёнаўскім аўтарамонтным заводам (СемАР) на базе «Газелі» выраблялася сямейства развазных фургонаў і мікрааўтобусаў СемАР-3234. У сямейства таксама ўваходзілі школьны і сацыяльны аўтобусы (у тым ліку і ў версіі 4 × 4), катафалк і рэанімабіль (даабсталяваны фірмай «Саматлор-НН»). Менавіта сямейства СемАР-3234 было самым масавым сярод мадэляў на базе «Газелі», якія вырабляліся іншымі вытворцамі. Таксама расійскім ТАА «ТулаБус» ў Тульскай вобласці, на базе «Газелі» вырабляўся малы гарадскі аўтобус «ТУЛА 2221» (катэгорыі М 2). На заказ ажыццяўлялась пераабсталяванне мікрааўтобусаў ГАЗ-322132 «Газель» у вельмі блізкі аналаг аўтамабіля «ТУЛА 2221», якому прысвойваўся індэкс 2221-01. === Рута === Часавоярскім рамонтным заводам ([[Украіна]]), на аснове «Газель», наладжана вытворчасць розных версій гарадскіх аўтобусаў «Рута», закупленых многімі гарадамі Украіны. З [[2014|2014 года]] вырабляецца аўтобус на базе Газель NEXT<ref name="ruta-next">[https://www.autocentre.ua/kommercheskie/novinka-kommercheskie/na-otechestvennykh-dorogakh-poyavilis-avtobusy-ruta-25-nova-54710.html <span lang="ru">На отечественных дорогах появились автобусы «Рута 25 Нова»</span>]&nbsp;(рус.).&#x20; «Автоцентр»&#x20;(21 октября 2014).&#x20;<small>Проверено 11 сентября 2016.</small></ref>. Таксама на базе ГАЗ-3302 на Украіне збіраюцца БАЗ-2215 «Дэльфін» (Барыспальскі аўтазавод, пазней Чарнігаўскі аўтазавод) і ТУР-А049/Багдан-А049 («Багдан»). === Спецтэхніка === Розная спецтэхніка на базе «Газэлі» вырабляецца: Мыцішчынскім прыборабудоўчым заводам, ТАА ГД «Купава», ТАА «Тэхнаполіс» (бартавая платформа, прамтаварны фургон, фургон ізатэрмічны, бункеравоз, эвакуатар), заводам «Чайка-Сэрвіс» і інш. == Канкурэнцыя == Па стане на 2008 год, доля «газелі» на расійскім рынку пасажырскіх перавозак складала 50%. Пачынаючы з канца 2000-х гадоў "Газель" актыўна выцясняецца з рынку пасажырскіх перавозак больш сучаснымі мадэлямі замежных вытворцаў, у тым ліку якія збіраюцца на тэрыторыі Расіі (напрыклад, Ford Transit, [[Mercedes-Benz Sprinter]], Fiat Ducato, Peugeot Boxer, Renault Trafic, Iveco Daily). {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://azgaz.ru/ Камерцыйныя аўтамабілі газель] * [http://www.gazgroup.ru/buyers/lightcomm/gazel/ Апісанне на сайце вытворцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100522201543/http://gazgroup.ru/buyers/lightcomm/Gazel/ |date=22 мая 2010 }} * [http://trucks.autoreview.ru/new_site/trucks/archives/2003/n05/Gazel/1.htm Мадэрнізаваныя Газелі: Чароўныя вочкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100523233658/http://trucks.autoreview.ru/new_site/trucks/archives/2003/n05/Gazel/1.htm |date=23 мая 2010 }} * [http://www.rian.ru/spravka/20070503/64848414.html Буйныя аўтамабільныя аварыі з удзелам «Газелі»] * [https://web.archive.org/web/20090205113644/http://gazgroup.ru/news/news/?id=2677 У 2009 годзе «Група ГАЗ» пераходзіць на аснашчэнне лёгкіх камерцыйных аўтамабіляў рухавікамі ўласнай вытворчасці]{{Грузавыя і аўтобусы ГАЗ}} [[Катэгорыя:Аўтамабілі, прадстаўленыя ў 1994]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі 1990-х]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі 2000-х]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі 2010-х]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі ГАЗ]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Грузавыя аўтамабілі]] [[Катэгорыя:Фургоны]] h7dch33wra08wti8kwty28p2d6j56j3 5202425 5202424 2026-09-19T18:39:55Z ~2026-50490-72 174298 5202425 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} '''«ГАЗель»''' — серыя расійскіх малатанажных аўтамабіляў, якія вырабляюцца на Горкаўскім аўтамабільным заводзе з 20 ліпеня 1994 года. Зборка аўтамабіляў сямейства «ГАЗель» з расійскіх машынакамплектаў («адвёрткавая зборка») выраблялася таксама на некалькіх прадпрыемствах краін [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]] і далёкага замежжа. У студзені [[2003|2003 года]] сямейства «ГАЗель» прайшло рэстайлінг і вонкава адрознівалася ад ранняй серыі новым апярэннем, кратамі радыятара (у 2000—2003 яна складалася з 12 пластыкавых квадратаў у агульнай храмаванай аправе, да 2000 года рашотка была цалкам пластмасавай), бамперам і святлатэхнікай (да рэстайлінгу фары былі прастакутнымі). У жніўні 2005 года была выраблена мільённая «ГАЗель». Аўтамабілі «ГАЗель» адносяцца да класа N1 (М2) з дазволенай максімальнай масай, якая не перавышае 3500 кг, што дазваляе кіраваць імі (акрамя мікрааўтобусаў) пры наяўнасці вадзіцельскіх правоў «легкавы» катэгорыі «B»; таксама на «ГАЗель» не распаўсюджваецца абмежаванне знака 3.4 «Рух грузавых аўтамабіляў забаронены» (пры ўмове, што на самым знаку маса не пазначана). Аднак у Маскве на «ГАЗель» распаўсюджваюцца патрабаванні на наяўнасць дазволаў і пропускаў для грузаперавозак у межах Трэцяга транспартнага кольца. Для кіравання пасажырскім мікрааўтобусам «ГАЗель» патрабуецца «аўтобусная» катэгорыя «D1». З лютага 2010 года пачалася вытворчасць якасна палепшанай версіі аўтамабіля "Газель-бізнэс "(другі рэстайлінг «Газель»); у афіцыйных дылераў продажы стартавалі [[25 лютага]]<ref>[http://www.gazgroup.ru/news/news/?id=3018 <span lang="mis">В дилерской сети ГАЗа стартуют продажи «Газели-Бизнес»</span>] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110323002417/http://www.gazgroup.ru/news/news/?id=3018 |date=23 сакавіка 2011 }}.&#x20; gazgroup.ru&#x20;(25.02.2010).&#x20;<small>Проверено 1 марта 2010.</small>&#x20;<small> 20&nbsp;февраля 2012&nbsp;года.</small></ref><ref>[http://www.gazgroup.ru <span lang="mis">Начало продаж «Газель-Бизнес»</span>] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110820211534/http://www.gazgroup.ru/ |date=20 жніўня 2011 }}.&#x20; gazgroup.ru&#x20;(4&nbsp;февраля 2010).&#x20;<small>Проверено 4 февраля 2010.</small>&#x20;<small> 20&nbsp;февраля 2012&nbsp;года.</small></ref>. Вясной 2013 года пачаўся выпуск машыны новага пакалення «Газель-Next». Аўтамабіль атрымаў у спадчыну ад «старой» «Газелі» толькі раму, каробку перадач і задні мост. Кабіна цалкам новая, некалькі больш буйная, чым у «Газеляў» папярэдніх пакаленняў<ref>[http://avto-mir.info/gazel-nekst Газель Некст] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130207154544/http://avto-mir.info/gazel-nekst |date=7 лютага 2013 }}</ref>. == Гісторыя == Серыйны выпуск першага пакалення мікрааўтобусаў маркі ГАЗ быў наладжаны ў сакавіку 1996 года. Яго адкрыў базавы 8-мясцовы мікрааўтобус ГАЗ-3221 «Газель» з колавай базай 2900 мм. У гэтую гаму ўвайшлі таксама больш камфортны варыянт ГАЗ-32212 з 8 шырокімі велюравымі пасажырскімі сядзеннямі (справа ад кіроўцы — 1-мясцовае сядзенне з падлакотнікам), службовы ГАЗ-32213 з 13 сядзеннямі з падгалоўнікамі (побач з кіроўцам — 2-мясцовае нерэгулюемае сядзенне, як на грузавых мадэлях) і маршрутнае таксі ГАЗ-322132 з іншай планіроўкай і аздабленнем салона, сядзеннямі з скуразамяняльніка без падгалоўнікаў і адмысловымі поручнямі для стаячых пасажыраў, якія выконваюць таксама функцыю узмацняльнікаў кузава. У лістападзе [[1998|1998 года]] завод асвоіў вытворчасць мікрааўтобусаў ГАЗ-2217 «Собаль». Базавымі лічацца 6-мясцовыя ГАЗ-22170 і 10-мясцовыя ГАЗ 22171 з дахам стандартнай вышыні, аналагічнай фургона ГАЗ-2752. Для службовых мэтаў і маршрутных таксі выкарыстоўваюцца больш простыя 11-мясцовыя варыянты ГАЗ-22173. Вясной 1999 года з’явіўся 8-мясцовы ГАЗ-2217 «Собаль Баргузін» з паніжанай вышынёй даху, пад’ёмнай задняй дзвярыма і больш камфортным салонам, які распрацоўшчыкі адносяць ужо да класа мінівэнаў. У [[1999|1999 годзе]] ў серыю былі запушчаныя паўнапрывадныя мадыфікацыі ГАЗ-3221, ГАЗ-32217, ГАЗ-322172 і ГАЗ-322173 на 8, 6 і 13 месцаў адпаведна, прызначаныя для сельскай мясцовасці. У пачатку 2000-х гадоў аналагічныя паўнапрывадныя мадыфікацыі былі створаны на базе серыі «Собаль» ГАЗ-22177 і ГАЗ 22171. Вонкава паўнапрывадныя аўтобусы ГАЗ можна адрозніць па наяўнасці картэра пярэдняга вядучага моста, колах павялічанага памеру з «усюдыходным» малюнкам пратэктара і даведзеным да 190 мм дарожным прасветам. Мікрааўтобусы «Газель» да 2005 года абсталёўваліся, у асноўным, — цыліндравымі маторамі Заволжскага маторнага завода рабочым аб’ёмам 2,3 і 2,45 л магутнасцю 90-110 л. с. Пасля ўсталёўваўся інжектарный рухавік ЗМЗ-405 аб’ёмам 2,5 л да таго моманту, пакуль «Група ГАЗ» не купіла Ульянаўскі маторны завод. Заволжскі маторны завод адышоў кампаніі «Солерс». Па надзейнасці і мотарэсурсу рухавік ЗМЗ-405 быў найбольш удалым для «Газелі». Па замове прапаноўваўся ліцэнзійны 95-моцны 2,1-літровы дызель ГАЗ-560 Steyr («Штайер») з турбанадувам. Яго прымяненне дазваляла знізіць эксплуатацыйны расход паліва ў сярэднім на 26%, аднак аўтамабілі з такім дарагім маторам (з невысокай ступенню лакалізацыі) апынуліся занадта дарагімі для расейскага рынку таго часу і паступалі пераважна на экспарт. На маршрутных таксі выкарыстоўваўся 98-моцны 2,89-літровы карбюратарны рухавік УМЗ-4215 Ульянаўскага маторнага завода, разлічаны на працу на нізкаактанавым бензіне АІ-80, які не забяспечвае досыць высокія дынамічныя характарыстыкі пры працы з поўнай загрузкай, але тым не менш дазваляў знізіць эксплуатацыйныя выдаткі. На базе мікрааўтобусаў быў наладжаны серыйны выпуск санітарных машын серыі ГАЗ-32214 са стандартнай вышынёй даху і ГАЗ-32216 з «высокім» пластыкавым дахам. 16 кастрычніка 2013 года на Міжнароднай выставе GasSUF «Група ГАЗ» прэзентавала новы аўтамабіль «ГАЗель-Бізнэс CNG» з біпаліўнымі рухавікамі УМЗ-421647, якія працуюць на сціснутым прыродным газе (метане) і бензіне. Горкаўскі аўтазавод у тым жа годзе пачаў серыйную вытворчасць дадзенай мадэлі<ref>[http://www.zr.ru/content/news/583934-gaz-zapustil-v-seriyu-proizvodstvo-gazel-biznes-cng-na-metane/ «ГАЗель-Бизнес CNG» на метане запустили в серию]</ref> . У канцы 2013 года агенцтва Interbrand, па дадзеных azgaz.ru, прызнала «Газель» самым моцным расійскім аўтамабільным брэндам, ацаніўшы яго ў 32,3 млрд рублёў. Вясной 2014 года пачалася вытворчасць малых аўтобусаў (A63R42/ A64R42) з кузавамі каркасна-панэльнага тыпу на базе ўзмоцненага шасі Газэль-Next. Восенню 2015 года на выставе «КомТранс-2015» было прадстаўлена сямейства суцэльнаметалічных фургонаў Газэль-Next (A31R32/ A323R32), якое ўключае таксама службовыя мікрааўтобусы і маршрутнае таксі на іх базе. == Асноўныя мадэлі сямейства == === ГАЗ-3302 === [[Файл:GAZ-elle_seen_on_Wilcza_Street_in_Warsaw,_Poland.jpg|міні|Бартавы ГАЗ-3302 «ГАЗель» у [[Польшча|Польшчы]]]] [[Файл:Interpolitex_2012_(481-35).jpg|справа|міні|Службовы аўтамабіль «Газель» ФСВП Расіі]] '''ГАЗ-3302 «Газель»''' — серыя бартавых аўтамабіляў і шасі з кабінай 1,5-тоннага класа грузападымальнасці (пасля-[[Sentinel Waggon Works|1926-1929 Sentinel Waggon DG4 Enclosed Cab Steam Lorry]], [[Sentinel Waggon Works|1930-1932 Sentinel Waggon DG4 Enclosed Cab Steam Lorry]], [[International C-series (1934)|International Harvester C-300 2-Door Standard Cab Chassis Truck]], [[International Harvester D-Series|International Harvester D-Series COE 2-Door Standard Cab Chassis Truck]], [[International Harvester K & KB series|International KS-5 COE 2-Door Standard Cab Chassis Truck]], [[Morris FV|Morris FV series I 2-door standard cab chassis lorry (1948-1954)]], [[Borgward B 611|1957-1961 Borgward B 622 2-door single cab chassis truck]], [[Citroën Belphégor|Citroën Belphégor N350 2-door single cab chassis truck]], і [[Dodge 50 series|Dodge 50 series 2-door single cab chassis truck]]). Серыйна вырабляецца з ліпеня 1994 года. Падвяргалася рэстайлінгу ў 2003-м і 2010 гадах. Пасля рэстайлінгу 2010 года называецца «Газель-Бізнэс». Акрамя таго, захоўваецца вытворчасць бюджэтнай версіі. Пагрузная вышыня бартавога грузавіка складае 1000 мм за кошт прымянення нізкапрофільных шын, што істотна палягчае працу па пагрузцы-разгрузцы кузава. Пярэднія тармазы дыскавыя з плывучым клямарам (ліцэнзія ангельскай фірмы Lucas). З чэрвеня 1995 года малой серыяй вырабляецца паўнапрывадная версія ГАЗ-33027 з пастаянным поўным прывадам і двухсхільнай ашыноўкай задняга моста, прызначаная для эксплуатацыі па дарогах усіх катэгорый, у тым ліку грунтавых. З 2002 года пачаўся масавы выпуск падоўжанай версіі шасі ГАЗ-330202, першапачаткова прызначанай выключна для абсталявання кузавамі-аўталаўкамі і платформамі-эвакуатарамі, але ў далейшым дададзенай вытворцам у лінейку асноўных мадыфікацый. Падсямейства падоўжаных «Газеляў», уключаючы бартавую версію, дазволіла ў нейкай ступені зачыніць рынкавую нішу паміж «Газелем» і «Валдаем». Аднак грузападымальнасць «Газеля» застаецца недастатковай, асабліва для даўгабазных і дызельных версій, таму на 2011 год анансаваны выпуск 2-тонай версіі (поўная маса 4,5 т) з узмоцненым заднім мостам. У 1994—2006 гадах выраблялася мадыфікацыя 33021 з карбюратарнымі рухавікамі сямейства ЗМЗ-402. Газабалонная мадыфікацыя ГАЗ-33025 (для СНД) была распрацавана ў 1995 годзе, але серыйна пачала вырабляцца толькі з мая 2010 года, ужо ў трэцяй рэстайлінгавай версіі. Раней, з-за складанасцяў з заводскай сертыфікацыяй газабаллоннай версіі, ўвесь дастаткова салідны парк газіфікаваных «Газеляў» абсталёўваўся газабаллонным абсталяваннем выключна за кошт намаганняў дробных спецыялізаваных фірмаў, якія працуюць па індывідуальных заказах уладальнікаў — адпаведна, з стратай завадской гарантыі. {| class="standard" !Індэкс мадыфікацыі* !Пасажырскія месцы (без вадзіцеля) !Рухавік !Канструктыўныя асаблівасці |- !3302-216 |2 |УМЗ-4216 |Тэнт |- !3302-404 |2 |ЗМЗ-40524 |Тэнт |- !3302-408 |2 |ЗМЗ-40524 |Гідраўзмацняльнік руля, тэнт |- !3302-531 |2 |ГАЗ-5602 |Дызель, тэнт |- !3302-748 |2 |Chrysler 2.4 L DOHC |Тэнт |- !330200-0404 |2 |ЗМЗ-40524 |Падоўжаная база і платформа, тэнт |- !330200-0748 |2 |Chrysler 2.4 L DOHC |Падоўжаная база і платформа, тэнт |- !330200-1404 |2 |ЗМЗ-40524 |Кабіна са спальнікам, падоўжаная база, платформа 3,7 м, тэнт |- !330200-1748 |2 |Chrysler 2.4 L DOHC |Кабіна са спальнікам, падоўжаная база, платформа 3,7 м, тэнт |- !330202-216 |2 |УМЗ-4216 |Падоўжаная база і платформа, тэнт |- !330202-404 |2 |ЗМЗ-40524 |Падоўжаная база і платформа, тэнт |- !330202-408 |2 |ЗМЗ-40524 |Падоўжаная база і платформа, гідраўзмацняльнік руля, тэнт |- !330202-531 |2 |ГАЗ-5602 |Падоўжаная база і платформа, дызель, гідраўзмацняльнік руля, тэнт |- !330202-748 |2 |Chrysler 2.4 L DOHC |Падоўжаная база і платформа, тэнт |- !33027-408 |2 |ЗМЗ-40524 |Поўны прывад, гідраўзмацняльнік руля, тэнт |- !33027-531 |2 |ГАЗ-5602 |Дызель, поўны прывад, гідраўзмацняльнік руля, тэнт |- !3302-210 «Газэль Эканом» |2 |УМЗ-4216<br /><br />{{comment|огран. 99 л.&nbsp;с.|программное ограничение до 99 л.&nbsp;с.}} |Без тэнта, спрошчаная камплектацыя<ref>[http://www.gazgroup.ru/buyers/lightcomm/Gazel/?p=2877 <span lang="mis">Газель Эконом</span>]&nbsp;<span class="ref-info">(недоступная ссылка&nbsp;— [//web.archive.org/web/*/http://www.gazgroup.ru/buyers/lightcomm/Gazel/?p=2877 ''история''])</span>.&#x20; gazgroup.ru&#x20;(2009).&#x20;<small>Проверено 2 февраля 2010.</small>&#x20;<small>[https://web.archive.org/web/20090810060438/http://www.gazgroup.ru/buyers/lightcomm/Gazel/?p=2877 Архивировано] 10&nbsp;августа 2009&nbsp;года.</small></ref><ref>[http://gazgroup.ru/data/Gazelle_econom.doc <span lang="mis">Полный перечень отличий комплектации Газель Эконом от базового автомобиля</span>] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140328125915/http://gazgroup.ru/data/Gazelle_econom.doc |date=28 сакавіка 2014 }}.&#x20; gazgroup.ru&#x20;(2009).&#x20;<small>Проверено 2 февраля 2010.</small>&#x20;<small> 20&nbsp;февраля 2012&nbsp;года.</small></ref>. |} *  — Мадыфікацыі і выканання па стане на канец 2008 года [[Файл:Gazel_3221.jpg|міні|Газель у гарах]] === ГАЗ-33023 «ГАЗель-фермер» === '''ГАЗ-33023 «ГАЗель-фермер»''' — грузапасажырскі аўтамабіль для перавозкі пяці пасажыраў і да 1000 кг грузу. Серыйна вытворчасць была наладжана ў жніўні 1995 года. Шырока выкарыстоўваецца як ва ўмовах горада, так і ў сельскай мясцовасці. Знайшоў шырокае прымяненне ў малым бізнэсе і ў якасці аўтамабіля для перавозкі рамонтных брыгад з абсталяваннем. Аб’ём кузава «фермера» 4,5 м³, пярэдняе аднамеснае пасажырскае сядзенне зрушваецца і забяспечвае доступ да задняга шэрагу сядзенняў. Існуе падоўжаны варыянт аўтамабіля «Газель-фермер» — ГАЗ-330232. Паўнапрывадная мадыфікацыя «Газель-фермер» ГАЗ-330273 разлічана на ўсесезонную эксплуатацыю па дарогах любых катэгорый, уключаючы грунтавыя. {| class="standard" style="margin-bottom: 10px;" !Індэкс мадыфікацыі !Пасажырскія месцы (без вадзіцеля) !Рухавік !Канструктыўныя асаблівасці |- !33023-216 |5 |УМЗ-4216 |Гідраўзмацняльнік руля, тэнт |- !33023-404 |5 |ЗМЗ-40524 |Тэнт |- !33023-408 |5 |ЗМЗ-40524 |Гідраўзмацняльнік руля, тэнт |- !33023-748 |5 |Chrysler 2.4 L-DOHC |Гідраўзмацняльнік руля, тэнт |- !33023-531 |5 |ГАЗ-5602 |Дызель, гідраўзмацняльнік руля, тэнт |- !330232-216 |5 |УМЗ-4216 |Падоўжаная база, гідраўзмацняльнік руля, тэнт |- !330232-404 |5 |ЗМЗ-40524 |Падоўжаная база, тэнт |- !330232-408 |5 |ЗМЗ-40524 |Падоўжаная база, гідраўзмацняльнік руля, тэнт |- !330232-748 |5 |Chrysler 2.4 L-DOHC |Падоўжаная база, гідраўзмацняльнік руля, тэнт |- !330232-531 |5 |ГАЗ-5602 |Падоўжаная база, дызель, гідраўзмацняльнік руля, тэнт |- !330273-408 |5 |ЗМЗ-40524 |Поўны прывад, гідраўзмацняльнік руля, тэнт |- !330273-531 |5 |ГАЗ-5602 |Поўны прывад, дызель, гідраўзмацняльнік руля, тэнт |} === ГАЗ-2705 === [[Файл:GAZelle-van.jpg|міні|220x220пкс|Фургон ГАЗ-2705 «ГАЗель»]] '''ГАЗ-2705''' — серыя грузавых і грузапасажырскіх аўтамабіляў-фургонаў з суцэльнаметалічным кузавам і рамным шасі. Серыйна вырабляецца з снежня [[1995|1995 года]]. Грузападымальнасць фургона ГАЗ-2705 да 1350 кг пры двух пасажырскіх месцах, комбі — 6 пасажырскіх месцаў і 1 т грузу. Максімальная хуткасць 115 км/ч. Час разгону з месца да 100 км/г каля 40 с. Даўжыня 5500 мм, Шырыня 1966 мм. Вышыня 2200 мм. Аўтамабіль абсталяваны двума грузавымі дзвярамі — бакавой ссоўнай і задняй двухстворкавай ворнай. Грузапасажырскі варыянт «Комбі» (па базавым галіновым індэксе не адрозніваецца ад фургона) абсталяваны дадатковым сядзеннем для чацвярых пасажыраў і суцэльнай перагародкай, якая адлучае кабіну ад грузавога адсека. З 1996 года малой серыяй вырабляецца фургон падвышанай праходнасці ГАЗ-27057. З 2002 года пад заказ вырабляюцца мадыфікацыі 2705-90 і 27057-90 з надстаўным пластыкавым дахам, які павялічвае ўнутраную вышыню грузавога адсека з 1515 да 1850 мм і карысны аб’ём з 9 м³ да 11 м³. На базе фургонаў 2705, 2705-90, 27057 і 27057-90 іншымі фірмамі выпускаецца шэраг спецыялізаваных і спецыяльных аўтамабіляў, напрыклад, карэты хуткай дапамогі, рэанімабілі, аўталабараторыі, інкасатарскія бронеаўтамабілі і г д. {| class="standard" !Індэкс мадыфікацыі !Пасажырскія месцы (без вадзіцеля) !Рухавік !Канструктыўныя асаблівасці |- !2705-216 |2 |УМЗ-4216 |Гідраўзмацняльнік руля |- !2705-404 |2 |ЗМЗ-40524 |- !2705-408 |2 |ЗМЗ-40524 |Гідраўзмацняльнік руля |- !2705-768 |2 |Chrysler 2.4 L DOHC |Гідраўзмацняльнік руля |- !2705-531 |2 |ГАЗ-5602 |Дызель, гідраўзмацняльнік руля |- !2705-406 |6 |ЗМЗ-40524 |Комбі |- !2705-410 |6 |ЗМЗ-40524 |Комбі, гідраўзмацняльнік руля |- !2705-748 |6 |Chrysler 2.4 L DOHC |Комбі, гідраўзмацняльнік руля |- !2705-541 |6 |ГАЗ-5602 |Комбі, дызель, гідраўзмацняльнік руля |- !27057-408 |2 |ЗМЗ-40524 |Поўны прывад, гідраўзмацняльнік руля |- !27057-531 |2 |ГАЗ-5602 |Поўны прывад, дызель, гідраўзмацняльнік руля |- !27057-410 |6 |ЗМЗ-40524 |Комбі, поўны прывад, комбі, гідраўзмацняльнік руля |- !27057-541 |6 |ГАЗ-5602 |Комбі, поўны прывад, дызель, гідраўзмацняльнік руля |} === ГАЗ-3221 === [[Файл:Полноприводная_Газель.JPG|міні|220x220пкс|Службовы паліцэйскі аўтамабіль МУС Расіі. Паўнапрывадны «ГАЗель»]] '''Мікрааўтобус ГАЗ-3221''' — серыя трынаццацімясцовых мікрааўтобусаў (пасля-[[Fifth Avenue Coach Company|1924 Fifth Avenue Coach Company enclosed single decker bus]], [[Yellow Coach Manufacturing Company|Yellow City Service Bus-Z-33]], [[American Car and Foundry|1926 ACF Enclosed Single-Deck Passenger Bus]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Dual Rear Wheel Passenger Bus (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 330-B Tour Bus (1930-1931)]], [[ГАЗ-03-30|1932-1938 ГАЗ-03-30]], [[ГАЗ-03-30|1938-1948 ГАЗ-03-30]], [[ГЗА-651]], [[РАФ-251]], [[РАФ-977|РАФ-977 D «Латвия» 4-door minibus]], [[РАФ-977|РАФ-977ДМ 4-door minibus]], і [[РАФ-2203|РАФ-2203 4-door minibus]]) на базе фургона 2705. Серыйна вырабляецца з сакавіка [[1996|1996 года]]. З [[2003|2003 года]] абсталёўваецца мадэрнізаванай сістэмай вентыляцыі і мадэрнізаваным абагравальнікам салона, а з [[2005|2005 года]] — АБС. Па жаданні заказчыка, мікрааўтобус можа быць абсталяваны высокімі мяккімі сядзеннямі і высокім дахам (унутраная вышыня салона 185 см). З лета [[1996|1996 года]] выпускаецца паўнапрывадная мадыфікацыя ГАЗ-32217 з пастаянным поўным прывадам і двухсхільнай ашыноўкай задніх колаў, разлічаная на эксплуатацыю па дарогах усіх катэгорый уключаючы грунтавыя. У 2008 годзе была сертыфікавана [[Школьны аўтобус|школьная]] версія для перавозкі 11 дзяцей, абсталяваная ў адпаведнасці з ДАСТам дадатковым абсталяваннем: блакаванне пачатку руху пры адчыненых дзвярах, абмежавальнік хуткасці 60 км/ч, кнопкі сігналізацыі, гучнагаварыцелі, падножка, стэлажы для партфеляў і г д.). {| class="standard" !Індэкс мадыфікацыі !Пасажырскія месцы (без вадзіцеля) !Рухавік !Канструктыўныя асаблівасці |- !3221-404 |13 |ЗМЗ-40524 |Антыблакіровачнай сістэма |- !3221-408 |13 |ЗМЗ-40524 |ABS, гідраўзмацняльнік руля |- !3221-748 |13 |Chrysler 2.4 L DOHC |ABS, гідраўзмацняльнік руля |- !3221-531 |13 |ГАЗ-5602 |ABS, дызель, гідраўзмацняльнік руля |- !32217-408 |13 |ЗМЗ-40524 |ABS, поўны прывад, гідраўзмацняльнік руля |} === ГАЗ-32213 === [[Файл:ГАЗЕЛЬ-микроавтобус-3221_VIP.JPG|міні|220x220пкс|Мікрааўтобус ГАЗ-3221 «Газель» у цюнінгавым VIP-выкананні з уклеенымі вокнамі]] '''ГАЗ-32213''' — мікрааўтобус на 13 пасажырскіх месцаў. Серыйна вырабляецца з сакавіка 1996 года. Адрозніваецца ад базавай версіі 3221 планіроўкай салона з высокімі мяккімі сядзеннямі. З 2003 года абсталёўваецца мадэрнізаванай сістэмай вентыляцыі і мадэрнізаваным абагравальнікам салона, а з 2005 года — АБС. Па жаданні заказчыка, мікрааўтобус можа быць абсталяваны высокім дахам (унутраная вышыня салона 185 см). З лета 1996 года выпускаецца паўнапрывадная мадыфікацыя ГАЗ-322137 з пастаянным поўным прывадам і двухсхільнай ашыноўкай задніх колаў, разлічана на эксплуатацыю па дарогах усіх катэгорый уключаючы грунтавыя. === ГАЗ-322132 === [[Файл:Gaz-322132_TAXI.jpg|міні|220x220пкс|Маршрутнае таксі ГАЗ-322132 «Газель» з дызелем IVECO]] [[Файл:Gaz-Gazel-Taxi-322133-1.jpg|міні|Маршрутнае таксі з высокім дахам і ворнымі дзвярыма ГАЗ-322133 (вытворчасць SAHMS)]] '''ГАЗ-322132 «Газель»''' — гарадское маршрутнае таксі са ссоўваемымі дзвярыма на базе мікрааўтобуса ГАЗ-32213. Серыйна вырабляецца з жніўня 1996 года. Адрозніваецца ад базавай мадэлі планіроўкай салона, дадатковымі ўзмацняльнікамі ў салоне. З 2005 года ўсе завадскія «маршруткі» афарбоўваюцца ў спецыяльны колер («залаты апельсін») і абсталёўваюцца мадэрнізаваным абагравальнікам салона і АБС. Па жаданні заказчыка мікрааўтобус можа быць абсталяваны высокім дахам і ворнымі дзвярыма (версія 322133). У сувязі з прэтэнзіямі ўладаў і грамадскасці да ўзроўню пасіўнай бяспекі маршрутных таксі «ГАЗель» заводам-вытворцам распрацаваныя новыя мадыфікацыі: 12-мясцовая 32212 (для горада) і 10-мясцовая 32211 (для прыгарадных маршрутаў) з усімі месцамі, абсталяванымі інэрцыйнымі рамянямі бяспекі, і ссоўваемымі дзвярыма з электрапрывадам. У сувязі з частымі выпадкамі міжгародніх перавозак — была распрацавана 10 мясцовая 32211 (для міжгародніх перавозак). Такія мікрааўтобусы атрымалі распаўсюджванне ў цэнтральнай і паўднёвай частках Расіі. Так, напрыклад 10-мясцовая газэль 32211 часта выкарыстоўваецца для перавозкі пасажыраў па маршруце [[Урупінск]] — [[Валгаград]] (даўжыня маршруту 350 км). {| class="standard" !Індэкс мадыфікацыі !Пасажырскія месцы (без вадзіцеля) !Рухавік !Канструктыўныя асаблівасці |- !322132-404 |13 |ЗМЗ-40524 |АБС |- !322132-408 |13 |ЗМЗ-40524 |АБС, гідраўзмацняльнік руля |- !322133-748 |13 |Chrysler 2.4 L-DOHC |АБС, гідраўзмацняльнік руля, высокі дах, ворныя дзверы |- !322132-531 |13 |ГАЗ-5602 |АБС, дызель, гідраўзмацняльнік руля |- !322133-7408 |13 |ЗМЗ-40524 |АБС, гідраўзмацняльнік руля, высокі дах, ворныя дзверы |} === ГАЗ-32214 === [[Файл:Газель_МЧС.jpg|міні|220x220пкс|Аператыўны аўтамабіль МНС на базе ГАЗ-322174-408 «Газэль»]] '''ГАЗ-32214''' — аўтамабіль хуткай дапамогі на базе фургона ГАЗ-2705. Серыйна вырабляецца з ліпеня 1996 года. Даабсталяванне медыцынскіх версій «Газелі» вырабляе ніжагародская фірма «Саматлор-НН». {| class="standard" !Індэкс мадыфікацыі !Месца для медперсаналу/ хворых !Рухавік !Канструктыўныя асаблівасці |- !322140-408 |3/3 |ЗМЗ-40524 |ABS, гідраўзмацняльнік руля |- !322140-410 |3/3 |ЗМЗ-40524 |ABS, гідраўзмацняльнік руля, высокі дах |- !322174-408 |3/3 |ЗМЗ-40524 |ABS, гідраўзмацняльнік руля, поўны прывад, высокі дах, падножка |- !322174-410 |3/3 |ЗМЗ-40524 |ABS, гідраўзмацняльнік руля, поўны прывад, высокі дах, падножка |} == Аўтамабілі на базе «Газель» == === СемАР-3234 === [[Файл:Reanimobile_SEMAR-3234.JPG|міні|220x220пкс|Рэанімабіль на базе СемАР-3234]] [[Файл:Semar-3234_van.jpg|справа|міні|220x220пкс|Рэфрыжэратар на базе фургона СемАР-3234 з ворнымі бакавымі дзвярыма]] У 1995—2007 гадах Сямёнаўскім аўтарамонтным заводам (СемАР) на базе «Газелі» выраблялася сямейства развазных фургонаў і мікрааўтобусаў СемАР-3234. У сямейства таксама ўваходзілі школьны і сацыяльны аўтобусы (у тым ліку і ў версіі 4 × 4), катафалк і рэанімабіль (даабсталяваны фірмай «Саматлор-НН»). Менавіта сямейства СемАР-3234 было самым масавым сярод мадэляў на базе «Газелі», якія вырабляліся іншымі вытворцамі. Таксама расійскім ТАА «ТулаБус» ў Тульскай вобласці, на базе «Газелі» вырабляўся малы гарадскі аўтобус «ТУЛА 2221» (катэгорыі М 2). На заказ ажыццяўлялась пераабсталяванне мікрааўтобусаў ГАЗ-322132 «Газель» у вельмі блізкі аналаг аўтамабіля «ТУЛА 2221», якому прысвойваўся індэкс 2221-01. === Рута === Часавоярскім рамонтным заводам ([[Украіна]]), на аснове «Газель», наладжана вытворчасць розных версій гарадскіх аўтобусаў «Рута», закупленых многімі гарадамі Украіны. З [[2014|2014 года]] вырабляецца аўтобус на базе Газель NEXT<ref name="ruta-next">[https://www.autocentre.ua/kommercheskie/novinka-kommercheskie/na-otechestvennykh-dorogakh-poyavilis-avtobusy-ruta-25-nova-54710.html <span lang="ru">На отечественных дорогах появились автобусы «Рута 25 Нова»</span>]&nbsp;(рус.).&#x20; «Автоцентр»&#x20;(21 октября 2014).&#x20;<small>Проверено 11 сентября 2016.</small></ref>. Таксама на базе ГАЗ-3302 на Украіне збіраюцца БАЗ-2215 «Дэльфін» (Барыспальскі аўтазавод, пазней Чарнігаўскі аўтазавод) і ТУР-А049/Багдан-А049 («Багдан»). === Спецтэхніка === Розная спецтэхніка на базе «Газэлі» вырабляецца: Мыцішчынскім прыборабудоўчым заводам, ТАА ГД «Купава», ТАА «Тэхнаполіс» (бартавая платформа, прамтаварны фургон, фургон ізатэрмічны, бункеравоз, эвакуатар), заводам «Чайка-Сэрвіс» і інш. == Канкурэнцыя == Па стане на 2008 год, доля «газелі» на расійскім рынку пасажырскіх перавозак складала 50%. Пачынаючы з канца 2000-х гадоў "Газель" актыўна выцясняецца з рынку пасажырскіх перавозак больш сучаснымі мадэлямі замежных вытворцаў, у тым ліку якія збіраюцца на тэрыторыі Расіі (напрыклад, Ford Transit, [[Mercedes-Benz Sprinter]], Fiat Ducato, Peugeot Boxer, Renault Trafic, Iveco Daily). {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://azgaz.ru/ Камерцыйныя аўтамабілі газель] * [http://www.gazgroup.ru/buyers/lightcomm/gazel/ Апісанне на сайце вытворцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100522201543/http://gazgroup.ru/buyers/lightcomm/Gazel/ |date=22 мая 2010 }} * [http://trucks.autoreview.ru/new_site/trucks/archives/2003/n05/Gazel/1.htm Мадэрнізаваныя Газелі: Чароўныя вочкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100523233658/http://trucks.autoreview.ru/new_site/trucks/archives/2003/n05/Gazel/1.htm |date=23 мая 2010 }} * [http://www.rian.ru/spravka/20070503/64848414.html Буйныя аўтамабільныя аварыі з удзелам «Газелі»] * [https://web.archive.org/web/20090205113644/http://gazgroup.ru/news/news/?id=2677 У 2009 годзе «Група ГАЗ» пераходзіць на аснашчэнне лёгкіх камерцыйных аўтамабіляў рухавікамі ўласнай вытворчасці]{{Грузавыя і аўтобусы ГАЗ}} [[Катэгорыя:Аўтамабілі, прадстаўленыя ў 1994]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі 1990-х]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі 2000-х]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі 2010-х]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі ГАЗ]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Грузавыя аўтамабілі]] [[Катэгорыя:Фургоны]] qy0tgbf1g03sxt1893jxuwrx05imolh 5202427 5202425 2026-09-19T18:40:30Z ~2026-50490-72 174298 5202427 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} '''«ГАЗель»''' — серыя расійскіх малатанажных аўтамабіляў, якія вырабляюцца на Горкаўскім аўтамабільным заводзе з 20 ліпеня 1994 года. Зборка аўтамабіляў сямейства «ГАЗель» з расійскіх машынакамплектаў («адвёрткавая зборка») выраблялася таксама на некалькіх прадпрыемствах краін [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]] і далёкага замежжа. У студзені [[2003|2003 года]] сямейства «ГАЗель» прайшло рэстайлінг і вонкава адрознівалася ад ранняй серыі новым апярэннем, кратамі радыятара (у 2000—2003 яна складалася з 12 пластыкавых квадратаў у агульнай храмаванай аправе, да 2000 года рашотка была цалкам пластмасавай), бамперам і святлатэхнікай (да рэстайлінгу фары былі прастакутнымі). У жніўні 2005 года была выраблена мільённая «ГАЗель». Аўтамабілі «ГАЗель» адносяцца да класа N1 (М2) з дазволенай максімальнай масай, якая не перавышае 3500 кг, што дазваляе кіраваць імі (акрамя мікрааўтобусаў) пры наяўнасці вадзіцельскіх правоў «легкавы» катэгорыі «B»; таксама на «ГАЗель» не распаўсюджваецца абмежаванне знака 3.4 «Рух грузавых аўтамабіляў забаронены» (пры ўмове, што на самым знаку маса не пазначана). Аднак у Маскве на «ГАЗель» распаўсюджваюцца патрабаванні на наяўнасць дазволаў і пропускаў для грузаперавозак у межах Трэцяга транспартнага кольца. Для кіравання пасажырскім мікрааўтобусам «ГАЗель» патрабуецца «аўтобусная» катэгорыя «D1». З лютага 2010 года пачалася вытворчасць якасна палепшанай версіі аўтамабіля "Газель-бізнэс "(другі рэстайлінг «Газель»); у афіцыйных дылераў продажы стартавалі [[25 лютага]]<ref>[http://www.gazgroup.ru/news/news/?id=3018 <span lang="mis">В дилерской сети ГАЗа стартуют продажи «Газели-Бизнес»</span>] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110323002417/http://www.gazgroup.ru/news/news/?id=3018 |date=23 сакавіка 2011 }}.&#x20; gazgroup.ru&#x20;(25.02.2010).&#x20;<small>Проверено 1 марта 2010.</small>&#x20;<small> 20&nbsp;февраля 2012&nbsp;года.</small></ref><ref>[http://www.gazgroup.ru <span lang="mis">Начало продаж «Газель-Бизнес»</span>] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110820211534/http://www.gazgroup.ru/ |date=20 жніўня 2011 }}.&#x20; gazgroup.ru&#x20;(4&nbsp;февраля 2010).&#x20;<small>Проверено 4 февраля 2010.</small>&#x20;<small> 20&nbsp;февраля 2012&nbsp;года.</small></ref>. Вясной 2013 года пачаўся выпуск машыны новага пакалення «Газель-Next». Аўтамабіль атрымаў у спадчыну ад «старой» «Газелі» толькі раму, каробку перадач і задні мост. Кабіна цалкам новая, некалькі больш буйная, чым у «Газеляў» папярэдніх пакаленняў<ref>[http://avto-mir.info/gazel-nekst Газель Некст] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130207154544/http://avto-mir.info/gazel-nekst |date=7 лютага 2013 }}</ref>. == Гісторыя == Серыйны выпуск першага пакалення мікрааўтобусаў маркі ГАЗ быў наладжаны ў сакавіку 1996 года. Яго адкрыў базавы 8-мясцовы мікрааўтобус ГАЗ-3221 «Газель» з колавай базай 2900 мм. У гэтую гаму ўвайшлі таксама больш камфортны варыянт ГАЗ-32212 з 8 шырокімі велюравымі пасажырскімі сядзеннямі (справа ад кіроўцы — 1-мясцовае сядзенне з падлакотнікам), службовы ГАЗ-32213 з 13 сядзеннямі з падгалоўнікамі (побач з кіроўцам — 2-мясцовае нерэгулюемае сядзенне, як на грузавых мадэлях) і маршрутнае таксі ГАЗ-322132 з іншай планіроўкай і аздабленнем салона, сядзеннямі з скуразамяняльніка без падгалоўнікаў і адмысловымі поручнямі для стаячых пасажыраў, якія выконваюць таксама функцыю узмацняльнікаў кузава. У лістападзе [[1998|1998 года]] завод асвоіў вытворчасць мікрааўтобусаў ГАЗ-2217 «Собаль». Базавымі лічацца 6-мясцовыя ГАЗ-22170 і 10-мясцовыя ГАЗ 22171 з дахам стандартнай вышыні, аналагічнай фургона ГАЗ-2752. Для службовых мэтаў і маршрутных таксі выкарыстоўваюцца больш простыя 11-мясцовыя варыянты ГАЗ-22173. Вясной 1999 года з’явіўся 8-мясцовы ГАЗ-2217 «Собаль Баргузін» з паніжанай вышынёй даху, пад’ёмнай задняй дзвярыма і больш камфортным салонам, які распрацоўшчыкі адносяць ужо да класа мінівэнаў. У [[1999|1999 годзе]] ў серыю былі запушчаныя паўнапрывадныя мадыфікацыі ГАЗ-3221, ГАЗ-32217, ГАЗ-322172 і ГАЗ-322173 на 8, 6 і 13 месцаў адпаведна, прызначаныя для сельскай мясцовасці. У пачатку 2000-х гадоў аналагічныя паўнапрывадныя мадыфікацыі былі створаны на базе серыі «Собаль» ГАЗ-22177 і ГАЗ 22171. Вонкава паўнапрывадныя аўтобусы ГАЗ можна адрозніць па наяўнасці картэра пярэдняга вядучага моста, колах павялічанага памеру з «усюдыходным» малюнкам пратэктара і даведзеным да 190 мм дарожным прасветам. Мікрааўтобусы «Газель» да 2005 года абсталёўваліся, у асноўным, — цыліндравымі маторамі Заволжскага маторнага завода рабочым аб’ёмам 2,3 і 2,45 л магутнасцю 90-110 л. с. Пасля ўсталёўваўся інжектарный рухавік ЗМЗ-405 аб’ёмам 2,5 л да таго моманту, пакуль «Група ГАЗ» не купіла Ульянаўскі маторны завод. Заволжскі маторны завод адышоў кампаніі «Солерс». Па надзейнасці і мотарэсурсу рухавік ЗМЗ-405 быў найбольш удалым для «Газелі». Па замове прапаноўваўся ліцэнзійны 95-моцны 2,1-літровы дызель ГАЗ-560 Steyr («Штайер») з турбанадувам. Яго прымяненне дазваляла знізіць эксплуатацыйны расход паліва ў сярэднім на 26%, аднак аўтамабілі з такім дарагім маторам (з невысокай ступенню лакалізацыі) апынуліся занадта дарагімі для расейскага рынку таго часу і паступалі пераважна на экспарт. На маршрутных таксі выкарыстоўваўся 98-моцны 2,89-літровы карбюратарны рухавік УМЗ-4215 Ульянаўскага маторнага завода, разлічаны на працу на нізкаактанавым бензіне АІ-80, які не забяспечвае досыць высокія дынамічныя характарыстыкі пры працы з поўнай загрузкай, але тым не менш дазваляў знізіць эксплуатацыйныя выдаткі. На базе мікрааўтобусаў быў наладжаны серыйны выпуск санітарных машын серыі ГАЗ-32214 са стандартнай вышынёй даху і ГАЗ-32216 з «высокім» пластыкавым дахам. 16 кастрычніка 2013 года на Міжнароднай выставе GasSUF «Група ГАЗ» прэзентавала новы аўтамабіль «ГАЗель-Бізнэс CNG» з біпаліўнымі рухавікамі УМЗ-421647, якія працуюць на сціснутым прыродным газе (метане) і бензіне. Горкаўскі аўтазавод у тым жа годзе пачаў серыйную вытворчасць дадзенай мадэлі<ref>[http://www.zr.ru/content/news/583934-gaz-zapustil-v-seriyu-proizvodstvo-gazel-biznes-cng-na-metane/ «ГАЗель-Бизнес CNG» на метане запустили в серию]</ref> . У канцы 2013 года агенцтва Interbrand, па дадзеных azgaz.ru, прызнала «Газель» самым моцным расійскім аўтамабільным брэндам, ацаніўшы яго ў 32,3 млрд рублёў. Вясной 2014 года пачалася вытворчасць малых аўтобусаў (A63R42/ A64R42) з кузавамі каркасна-панэльнага тыпу на базе ўзмоцненага шасі Газэль-Next. Восенню 2015 года на выставе «КомТранс-2015» было прадстаўлена сямейства суцэльнаметалічных фургонаў Газэль-Next (A31R32/ A323R32), якое ўключае таксама службовыя мікрааўтобусы і маршрутнае таксі на іх базе. == Асноўныя мадэлі сямейства == === ГАЗ-3302 === [[Файл:GAZ-elle_seen_on_Wilcza_Street_in_Warsaw,_Poland.jpg|міні|Бартавы ГАЗ-3302 «ГАЗель» у [[Польшча|Польшчы]]]] [[Файл:Interpolitex_2012_(481-35).jpg|справа|міні|Службовы аўтамабіль «Газель» ФСВП Расіі]] '''ГАЗ-3302 «Газель»''' — серыя бартавых аўтамабіляў і шасі з кабінай 1,5-тоннага класа грузападымальнасці (пасля-[[Sentinel Waggon Works|1926-1929 Sentinel Waggon DG4 Enclosed Cab Steam Lorry]], [[Sentinel Waggon Works|1930-1932 Sentinel Waggon DG4 Enclosed Cab Steam Lorry]], [[International C-series (1934)|International Harvester C-300 2-Door Standard Cab Chassis Truck]], [[International Harvester D-Series|International Harvester D-Series COE 2-Door Standard Cab Chassis Truck]], [[International Harvester K & KB series|International KS-5 COE 2-Door Standard Cab Chassis Truck]], [[Morris FV|Morris FV series I 2-door standard cab chassis lorry (1948-1954)]], [[Borgward B 611|1957-1961 Borgward B 622 2-door single cab chassis truck]], [[Citroën Belphégor|Citroën Belphégor N350 2-door single cab chassis truck]], і [[Dodge 50 series|Dodge 50 series 2-door single cab chassis truck]]). Серыйна вырабляецца з ліпеня 1994 года. Падвяргалася рэстайлінгу ў 2003-м і 2010 гадах. Пасля рэстайлінгу 2010 года называецца «Газель-Бізнэс». Акрамя таго, захоўваецца вытворчасць бюджэтнай версіі. Пагрузная вышыня бартавога грузавіка складае 1000 мм за кошт прымянення нізкапрофільных шын, што істотна палягчае працу па пагрузцы-разгрузцы кузава. Пярэднія тармазы дыскавыя з плывучым клямарам (ліцэнзія ангельскай фірмы Lucas). З чэрвеня 1995 года малой серыяй вырабляецца паўнапрывадная версія ГАЗ-33027 з пастаянным поўным прывадам і двухсхільнай ашыноўкай задняга моста, прызначаная для эксплуатацыі па дарогах усіх катэгорый, у тым ліку грунтавых. З 2002 года пачаўся масавы выпуск падоўжанай версіі шасі ГАЗ-330202, першапачаткова прызначанай выключна для абсталявання кузавамі-аўталаўкамі і платформамі-эвакуатарамі, але ў далейшым дададзенай вытворцам у лінейку асноўных мадыфікацый. Падсямейства падоўжаных «Газеляў», уключаючы бартавую версію, дазволіла ў нейкай ступені зачыніць рынкавую нішу паміж «Газелем» і «Валдаем». Аднак грузападымальнасць «Газеля» застаецца недастатковай, асабліва для даўгабазных і дызельных версій, таму на 2011 год анансаваны выпуск 2-тонай версіі (поўная маса 4,5 т) з узмоцненым заднім мостам. У 1994—2006 гадах выраблялася мадыфікацыя 33021 з карбюратарнымі рухавікамі сямейства ЗМЗ-402. Газабалонная мадыфікацыя ГАЗ-33025 (для СНД) была распрацавана ў 1995 годзе, але серыйна пачала вырабляцца толькі з мая 2010 года, ужо ў трэцяй рэстайлінгавай версіі. Раней, з-за складанасцяў з заводскай сертыфікацыяй газабаллоннай версіі, ўвесь дастаткова салідны парк газіфікаваных «Газеляў» абсталёўваўся газабаллонным абсталяваннем выключна за кошт намаганняў дробных спецыялізаваных фірмаў, якія працуюць па індывідуальных заказах уладальнікаў — адпаведна, з стратай завадской гарантыі. {| class="standard" !Індэкс мадыфікацыі* !Пасажырскія месцы (без вадзіцеля) !Рухавік !Канструктыўныя асаблівасці |- !3302-216 |2 |УМЗ-4216 |Тэнт |- !3302-404 |2 |ЗМЗ-40524 |Тэнт |- !3302-408 |2 |ЗМЗ-40524 |Гідраўзмацняльнік руля, тэнт |- !3302-531 |2 |ГАЗ-5602 |Дызель, тэнт |- !3302-748 |2 |Chrysler 2.4 L DOHC |Тэнт |- !330200-0404 |2 |ЗМЗ-40524 |Падоўжаная база і платформа, тэнт |- !330200-0748 |2 |Chrysler 2.4 L DOHC |Падоўжаная база і платформа, тэнт |- !330200-1404 |2 |ЗМЗ-40524 |Кабіна са спальнікам, падоўжаная база, платформа 3,7 м, тэнт |- !330200-1748 |2 |Chrysler 2.4 L DOHC |Кабіна са спальнікам, падоўжаная база, платформа 3,7 м, тэнт |- !330202-216 |2 |УМЗ-4216 |Падоўжаная база і платформа, тэнт |- !330202-404 |2 |ЗМЗ-40524 |Падоўжаная база і платформа, тэнт |- !330202-408 |2 |ЗМЗ-40524 |Падоўжаная база і платформа, гідраўзмацняльнік руля, тэнт |- !330202-531 |2 |ГАЗ-5602 |Падоўжаная база і платформа, дызель, гідраўзмацняльнік руля, тэнт |- !330202-748 |2 |Chrysler 2.4 L DOHC |Падоўжаная база і платформа, тэнт |- !33027-408 |2 |ЗМЗ-40524 |Поўны прывад, гідраўзмацняльнік руля, тэнт |- !33027-531 |2 |ГАЗ-5602 |Дызель, поўны прывад, гідраўзмацняльнік руля, тэнт |- !3302-210 «Газэль Эканом» |2 |УМЗ-4216<br /><br />{{comment|огран. 99 л.&nbsp;с.|программное ограничение до 99 л.&nbsp;с.}} |Без тэнта, спрошчаная камплектацыя<ref>[http://www.gazgroup.ru/buyers/lightcomm/Gazel/?p=2877 <span lang="mis">Газель Эконом</span>]&nbsp;<span class="ref-info">(недоступная ссылка&nbsp;— [//web.archive.org/web/*/http://www.gazgroup.ru/buyers/lightcomm/Gazel/?p=2877 ''история''])</span>.&#x20; gazgroup.ru&#x20;(2009).&#x20;<small>Проверено 2 февраля 2010.</small>&#x20;<small>[https://web.archive.org/web/20090810060438/http://www.gazgroup.ru/buyers/lightcomm/Gazel/?p=2877 Архивировано] 10&nbsp;августа 2009&nbsp;года.</small></ref><ref>[http://gazgroup.ru/data/Gazelle_econom.doc <span lang="mis">Полный перечень отличий комплектации Газель Эконом от базового автомобиля</span>] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140328125915/http://gazgroup.ru/data/Gazelle_econom.doc |date=28 сакавіка 2014 }}.&#x20; gazgroup.ru&#x20;(2009).&#x20;<small>Проверено 2 февраля 2010.</small>&#x20;<small> 20&nbsp;февраля 2012&nbsp;года.</small></ref>. |} *  — Мадыфікацыі і выканання па стане на канец 2008 года [[Файл:Gazel_3221.jpg|міні|Газель у гарах]] === ГАЗ-33023 «ГАЗель-фермер» === '''ГАЗ-33023 «ГАЗель-фермер»''' — грузапасажырскі аўтамабіль для перавозкі пяці пасажыраў і да 1000 кг грузу. Серыйна вытворчасць была наладжана ў жніўні 1995 года. Шырока выкарыстоўваецца як ва ўмовах горада, так і ў сельскай мясцовасці. Знайшоў шырокае прымяненне ў малым бізнэсе і ў якасці аўтамабіля для перавозкі рамонтных брыгад з абсталяваннем. Аб’ём кузава «фермера» 4,5 м³, пярэдняе аднамеснае пасажырскае сядзенне зрушваецца і забяспечвае доступ да задняга шэрагу сядзенняў. Існуе падоўжаны варыянт аўтамабіля «Газель-фермер» — ГАЗ-330232. Паўнапрывадная мадыфікацыя «Газель-фермер» ГАЗ-330273 разлічана на ўсесезонную эксплуатацыю па дарогах любых катэгорый, уключаючы грунтавыя. {| class="standard" style="margin-bottom: 10px;" !Індэкс мадыфікацыі !Пасажырскія месцы (без вадзіцеля) !Рухавік !Канструктыўныя асаблівасці |- !33023-216 |5 |УМЗ-4216 |Гідраўзмацняльнік руля, тэнт |- !33023-404 |5 |ЗМЗ-40524 |Тэнт |- !33023-408 |5 |ЗМЗ-40524 |Гідраўзмацняльнік руля, тэнт |- !33023-748 |5 |Chrysler 2.4 L-DOHC |Гідраўзмацняльнік руля, тэнт |- !33023-531 |5 |ГАЗ-5602 |Дызель, гідраўзмацняльнік руля, тэнт |- !330232-216 |5 |УМЗ-4216 |Падоўжаная база, гідраўзмацняльнік руля, тэнт |- !330232-404 |5 |ЗМЗ-40524 |Падоўжаная база, тэнт |- !330232-408 |5 |ЗМЗ-40524 |Падоўжаная база, гідраўзмацняльнік руля, тэнт |- !330232-748 |5 |Chrysler 2.4 L-DOHC |Падоўжаная база, гідраўзмацняльнік руля, тэнт |- !330232-531 |5 |ГАЗ-5602 |Падоўжаная база, дызель, гідраўзмацняльнік руля, тэнт |- !330273-408 |5 |ЗМЗ-40524 |Поўны прывад, гідраўзмацняльнік руля, тэнт |- !330273-531 |5 |ГАЗ-5602 |Поўны прывад, дызель, гідраўзмацняльнік руля, тэнт |} === ГАЗ-2705 === [[Файл:GAZelle-van.jpg|міні|220x220пкс|Фургон ГАЗ-2705 «ГАЗель»]] '''ГАЗ-2705''' — серыя грузавых і грузапасажырскіх аўтамабіляў-фургонаў з суцэльнаметалічным кузавам і рамным шасі. Серыйна вырабляецца з снежня [[1995|1995 года]]. Грузападымальнасць фургона ГАЗ-2705 да 1350 кг пры двух пасажырскіх месцах, комбі — 6 пасажырскіх месцаў і 1 т грузу. Максімальная хуткасць 115 км/ч. Час разгону з месца да 100 км/г каля 40 с. Даўжыня 5500 мм, Шырыня 1966 мм. Вышыня 2200 мм. Аўтамабіль абсталяваны двума грузавымі дзвярамі — бакавой ссоўнай і задняй двухстворкавай ворнай. Грузапасажырскі варыянт «Комбі» (па базавым галіновым індэксе не адрозніваецца ад фургона) абсталяваны дадатковым сядзеннем для чацвярых пасажыраў і суцэльнай перагародкай, якая адлучае кабіну ад грузавога адсека. З 1996 года малой серыяй вырабляецца фургон падвышанай праходнасці ГАЗ-27057. З 2002 года пад заказ вырабляюцца мадыфікацыі 2705-90 і 27057-90 з надстаўным пластыкавым дахам, які павялічвае ўнутраную вышыню грузавога адсека з 1515 да 1850 мм і карысны аб’ём з 9 м³ да 11 м³. На базе фургонаў 2705, 2705-90, 27057 і 27057-90 іншымі фірмамі выпускаецца шэраг спецыялізаваных і спецыяльных аўтамабіляў, напрыклад, карэты хуткай дапамогі, рэанімабілі, аўталабараторыі, інкасатарскія бронеаўтамабілі і г д. {| class="standard" !Індэкс мадыфікацыі !Пасажырскія месцы (без вадзіцеля) !Рухавік !Канструктыўныя асаблівасці |- !2705-216 |2 |УМЗ-4216 |Гідраўзмацняльнік руля |- !2705-404 |2 |ЗМЗ-40524 |- !2705-408 |2 |ЗМЗ-40524 |Гідраўзмацняльнік руля |- !2705-768 |2 |Chrysler 2.4 L DOHC |Гідраўзмацняльнік руля |- !2705-531 |2 |ГАЗ-5602 |Дызель, гідраўзмацняльнік руля |- !2705-406 |6 |ЗМЗ-40524 |Комбі |- !2705-410 |6 |ЗМЗ-40524 |Комбі, гідраўзмацняльнік руля |- !2705-748 |6 |Chrysler 2.4 L DOHC |Комбі, гідраўзмацняльнік руля |- !2705-541 |6 |ГАЗ-5602 |Комбі, дызель, гідраўзмацняльнік руля |- !27057-408 |2 |ЗМЗ-40524 |Поўны прывад, гідраўзмацняльнік руля |- !27057-531 |2 |ГАЗ-5602 |Поўны прывад, дызель, гідраўзмацняльнік руля |- !27057-410 |6 |ЗМЗ-40524 |Комбі, поўны прывад, комбі, гідраўзмацняльнік руля |- !27057-541 |6 |ГАЗ-5602 |Комбі, поўны прывад, дызель, гідраўзмацняльнік руля |} === ГАЗ-3221 === [[Файл:Полноприводная_Газель.JPG|міні|220x220пкс|Службовы паліцэйскі аўтамабіль МУС Расіі. Паўнапрывадны «ГАЗель»]] '''Мікрааўтобус ГАЗ-3221''' — серыя трынаццацімясцовых мікрааўтобусаў (пасля-[[Fifth Avenue Coach Company|1924 Fifth Avenue Coach Company enclosed single decker bus]], [[Yellow Coach Manufacturing Company|Yellow City Service Bus-Z-33]], [[American Car and Foundry|1926 ACF Enclosed Single-Deck Passenger Bus]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 82-A Dual Rear Wheel Passenger Bus (1927-1929)]], [[Ford Model AA|Ford Model AA 330-B Tour Bus (1930-1931)]], [[ГАЗ-03-30|1932-1938 ГАЗ-03-30]], [[ГАЗ-03-30|1938-1948 ГАЗ-03-30]], [[ГЗА-651]], [[РАФ-251]], [[РАФ-977|РАФ-977 D «Латвия» мікрааўтобус]], [[РАФ-977|РАФ-977ДМ мікрааўтобус]], і [[РАФ-2203|РАФ-2203 мікрааўтобус]]) на базе фургона 2705. Серыйна вырабляецца з сакавіка [[1996|1996 года]]. З [[2003|2003 года]] абсталёўваецца мадэрнізаванай сістэмай вентыляцыі і мадэрнізаваным абагравальнікам салона, а з [[2005|2005 года]] — АБС. Па жаданні заказчыка, мікрааўтобус можа быць абсталяваны высокімі мяккімі сядзеннямі і высокім дахам (унутраная вышыня салона 185 см). З лета [[1996|1996 года]] выпускаецца паўнапрывадная мадыфікацыя ГАЗ-32217 з пастаянным поўным прывадам і двухсхільнай ашыноўкай задніх колаў, разлічаная на эксплуатацыю па дарогах усіх катэгорый уключаючы грунтавыя. У 2008 годзе была сертыфікавана [[Школьны аўтобус|школьная]] версія для перавозкі 11 дзяцей, абсталяваная ў адпаведнасці з ДАСТам дадатковым абсталяваннем: блакаванне пачатку руху пры адчыненых дзвярах, абмежавальнік хуткасці 60 км/ч, кнопкі сігналізацыі, гучнагаварыцелі, падножка, стэлажы для партфеляў і г д.). {| class="standard" !Індэкс мадыфікацыі !Пасажырскія месцы (без вадзіцеля) !Рухавік !Канструктыўныя асаблівасці |- !3221-404 |13 |ЗМЗ-40524 |Антыблакіровачнай сістэма |- !3221-408 |13 |ЗМЗ-40524 |ABS, гідраўзмацняльнік руля |- !3221-748 |13 |Chrysler 2.4 L DOHC |ABS, гідраўзмацняльнік руля |- !3221-531 |13 |ГАЗ-5602 |ABS, дызель, гідраўзмацняльнік руля |- !32217-408 |13 |ЗМЗ-40524 |ABS, поўны прывад, гідраўзмацняльнік руля |} === ГАЗ-32213 === [[Файл:ГАЗЕЛЬ-микроавтобус-3221_VIP.JPG|міні|220x220пкс|Мікрааўтобус ГАЗ-3221 «Газель» у цюнінгавым VIP-выкананні з уклеенымі вокнамі]] '''ГАЗ-32213''' — мікрааўтобус на 13 пасажырскіх месцаў. Серыйна вырабляецца з сакавіка 1996 года. Адрозніваецца ад базавай версіі 3221 планіроўкай салона з высокімі мяккімі сядзеннямі. З 2003 года абсталёўваецца мадэрнізаванай сістэмай вентыляцыі і мадэрнізаваным абагравальнікам салона, а з 2005 года — АБС. Па жаданні заказчыка, мікрааўтобус можа быць абсталяваны высокім дахам (унутраная вышыня салона 185 см). З лета 1996 года выпускаецца паўнапрывадная мадыфікацыя ГАЗ-322137 з пастаянным поўным прывадам і двухсхільнай ашыноўкай задніх колаў, разлічана на эксплуатацыю па дарогах усіх катэгорый уключаючы грунтавыя. === ГАЗ-322132 === [[Файл:Gaz-322132_TAXI.jpg|міні|220x220пкс|Маршрутнае таксі ГАЗ-322132 «Газель» з дызелем IVECO]] [[Файл:Gaz-Gazel-Taxi-322133-1.jpg|міні|Маршрутнае таксі з высокім дахам і ворнымі дзвярыма ГАЗ-322133 (вытворчасць SAHMS)]] '''ГАЗ-322132 «Газель»''' — гарадское маршрутнае таксі са ссоўваемымі дзвярыма на базе мікрааўтобуса ГАЗ-32213. Серыйна вырабляецца з жніўня 1996 года. Адрозніваецца ад базавай мадэлі планіроўкай салона, дадатковымі ўзмацняльнікамі ў салоне. З 2005 года ўсе завадскія «маршруткі» афарбоўваюцца ў спецыяльны колер («залаты апельсін») і абсталёўваюцца мадэрнізаваным абагравальнікам салона і АБС. Па жаданні заказчыка мікрааўтобус можа быць абсталяваны высокім дахам і ворнымі дзвярыма (версія 322133). У сувязі з прэтэнзіямі ўладаў і грамадскасці да ўзроўню пасіўнай бяспекі маршрутных таксі «ГАЗель» заводам-вытворцам распрацаваныя новыя мадыфікацыі: 12-мясцовая 32212 (для горада) і 10-мясцовая 32211 (для прыгарадных маршрутаў) з усімі месцамі, абсталяванымі інэрцыйнымі рамянямі бяспекі, і ссоўваемымі дзвярыма з электрапрывадам. У сувязі з частымі выпадкамі міжгародніх перавозак — была распрацавана 10 мясцовая 32211 (для міжгародніх перавозак). Такія мікрааўтобусы атрымалі распаўсюджванне ў цэнтральнай і паўднёвай частках Расіі. Так, напрыклад 10-мясцовая газэль 32211 часта выкарыстоўваецца для перавозкі пасажыраў па маршруце [[Урупінск]] — [[Валгаград]] (даўжыня маршруту 350 км). {| class="standard" !Індэкс мадыфікацыі !Пасажырскія месцы (без вадзіцеля) !Рухавік !Канструктыўныя асаблівасці |- !322132-404 |13 |ЗМЗ-40524 |АБС |- !322132-408 |13 |ЗМЗ-40524 |АБС, гідраўзмацняльнік руля |- !322133-748 |13 |Chrysler 2.4 L-DOHC |АБС, гідраўзмацняльнік руля, высокі дах, ворныя дзверы |- !322132-531 |13 |ГАЗ-5602 |АБС, дызель, гідраўзмацняльнік руля |- !322133-7408 |13 |ЗМЗ-40524 |АБС, гідраўзмацняльнік руля, высокі дах, ворныя дзверы |} === ГАЗ-32214 === [[Файл:Газель_МЧС.jpg|міні|220x220пкс|Аператыўны аўтамабіль МНС на базе ГАЗ-322174-408 «Газэль»]] '''ГАЗ-32214''' — аўтамабіль хуткай дапамогі на базе фургона ГАЗ-2705. Серыйна вырабляецца з ліпеня 1996 года. Даабсталяванне медыцынскіх версій «Газелі» вырабляе ніжагародская фірма «Саматлор-НН». {| class="standard" !Індэкс мадыфікацыі !Месца для медперсаналу/ хворых !Рухавік !Канструктыўныя асаблівасці |- !322140-408 |3/3 |ЗМЗ-40524 |ABS, гідраўзмацняльнік руля |- !322140-410 |3/3 |ЗМЗ-40524 |ABS, гідраўзмацняльнік руля, высокі дах |- !322174-408 |3/3 |ЗМЗ-40524 |ABS, гідраўзмацняльнік руля, поўны прывад, высокі дах, падножка |- !322174-410 |3/3 |ЗМЗ-40524 |ABS, гідраўзмацняльнік руля, поўны прывад, высокі дах, падножка |} == Аўтамабілі на базе «Газель» == === СемАР-3234 === [[Файл:Reanimobile_SEMAR-3234.JPG|міні|220x220пкс|Рэанімабіль на базе СемАР-3234]] [[Файл:Semar-3234_van.jpg|справа|міні|220x220пкс|Рэфрыжэратар на базе фургона СемАР-3234 з ворнымі бакавымі дзвярыма]] У 1995—2007 гадах Сямёнаўскім аўтарамонтным заводам (СемАР) на базе «Газелі» выраблялася сямейства развазных фургонаў і мікрааўтобусаў СемАР-3234. У сямейства таксама ўваходзілі школьны і сацыяльны аўтобусы (у тым ліку і ў версіі 4 × 4), катафалк і рэанімабіль (даабсталяваны фірмай «Саматлор-НН»). Менавіта сямейства СемАР-3234 было самым масавым сярод мадэляў на базе «Газелі», якія вырабляліся іншымі вытворцамі. Таксама расійскім ТАА «ТулаБус» ў Тульскай вобласці, на базе «Газелі» вырабляўся малы гарадскі аўтобус «ТУЛА 2221» (катэгорыі М 2). На заказ ажыццяўлялась пераабсталяванне мікрааўтобусаў ГАЗ-322132 «Газель» у вельмі блізкі аналаг аўтамабіля «ТУЛА 2221», якому прысвойваўся індэкс 2221-01. === Рута === Часавоярскім рамонтным заводам ([[Украіна]]), на аснове «Газель», наладжана вытворчасць розных версій гарадскіх аўтобусаў «Рута», закупленых многімі гарадамі Украіны. З [[2014|2014 года]] вырабляецца аўтобус на базе Газель NEXT<ref name="ruta-next">[https://www.autocentre.ua/kommercheskie/novinka-kommercheskie/na-otechestvennykh-dorogakh-poyavilis-avtobusy-ruta-25-nova-54710.html <span lang="ru">На отечественных дорогах появились автобусы «Рута 25 Нова»</span>]&nbsp;(рус.).&#x20; «Автоцентр»&#x20;(21 октября 2014).&#x20;<small>Проверено 11 сентября 2016.</small></ref>. Таксама на базе ГАЗ-3302 на Украіне збіраюцца БАЗ-2215 «Дэльфін» (Барыспальскі аўтазавод, пазней Чарнігаўскі аўтазавод) і ТУР-А049/Багдан-А049 («Багдан»). === Спецтэхніка === Розная спецтэхніка на базе «Газэлі» вырабляецца: Мыцішчынскім прыборабудоўчым заводам, ТАА ГД «Купава», ТАА «Тэхнаполіс» (бартавая платформа, прамтаварны фургон, фургон ізатэрмічны, бункеравоз, эвакуатар), заводам «Чайка-Сэрвіс» і інш. == Канкурэнцыя == Па стане на 2008 год, доля «газелі» на расійскім рынку пасажырскіх перавозак складала 50%. Пачынаючы з канца 2000-х гадоў "Газель" актыўна выцясняецца з рынку пасажырскіх перавозак больш сучаснымі мадэлямі замежных вытворцаў, у тым ліку якія збіраюцца на тэрыторыі Расіі (напрыклад, Ford Transit, [[Mercedes-Benz Sprinter]], Fiat Ducato, Peugeot Boxer, Renault Trafic, Iveco Daily). {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://azgaz.ru/ Камерцыйныя аўтамабілі газель] * [http://www.gazgroup.ru/buyers/lightcomm/gazel/ Апісанне на сайце вытворцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100522201543/http://gazgroup.ru/buyers/lightcomm/Gazel/ |date=22 мая 2010 }} * [http://trucks.autoreview.ru/new_site/trucks/archives/2003/n05/Gazel/1.htm Мадэрнізаваныя Газелі: Чароўныя вочкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100523233658/http://trucks.autoreview.ru/new_site/trucks/archives/2003/n05/Gazel/1.htm |date=23 мая 2010 }} * [http://www.rian.ru/spravka/20070503/64848414.html Буйныя аўтамабільныя аварыі з удзелам «Газелі»] * [https://web.archive.org/web/20090205113644/http://gazgroup.ru/news/news/?id=2677 У 2009 годзе «Група ГАЗ» пераходзіць на аснашчэнне лёгкіх камерцыйных аўтамабіляў рухавікамі ўласнай вытворчасці]{{Грузавыя і аўтобусы ГАЗ}} [[Катэгорыя:Аўтамабілі, прадстаўленыя ў 1994]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі 1990-х]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі 2000-х]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі 2010-х]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі ГАЗ]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Грузавыя аўтамабілі]] [[Катэгорыя:Фургоны]] kflhcg38wcpbyl9kxv5emsh1sxtbjv1 5202431 5202427 2026-09-19T18:45:19Z M.L.Bot 261 Адхілены 3 апошнія змены (зробленыя [[Адмысловае:Contributions/~2026-50490-72|~2026-50490-72]]) і адноўлена версія 4844098, зробленая InternetArchiveBot 5202431 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} '''«ГАЗель»''' — серыя расійскіх малатанажных аўтамабіляў, якія вырабляюцца на Горкаўскім аўтамабільным заводзе з 20 ліпеня 1994 года. Зборка аўтамабіляў сямейства «ГАЗель» з расійскіх машынакамплектаў («адвёрткавая зборка») выраблялася таксама на некалькіх прадпрыемствах краін [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]] і далёкага замежжа. У студзені [[2003|2003 года]] сямейства «ГАЗель» прайшло рэстайлінг і вонкава адрознівалася ад ранняй серыі новым апярэннем, кратамі радыятара (у 2000—2003 яна складалася з 12 пластыкавых квадратаў у агульнай храмаванай аправе, да 2000 года рашотка была цалкам пластмасавай), бамперам і святлатэхнікай (да рэстайлінгу фары былі прастакутнымі). У жніўні 2005 года была выраблена мільённая «ГАЗель». Аўтамабілі «ГАЗель» адносяцца да класа N1 (М2) з дазволенай максімальнай масай, якая не перавышае 3500 кг, што дазваляе кіраваць імі (акрамя мікрааўтобусаў) пры наяўнасці вадзіцельскіх правоў «легкавы» катэгорыі «B»; таксама на «ГАЗель» не распаўсюджваецца абмежаванне знака 3.4 «Рух грузавых аўтамабіляў забаронены» (пры ўмове, што на самым знаку маса не пазначана). Аднак у Маскве на «ГАЗель» распаўсюджваюцца патрабаванні на наяўнасць дазволаў і пропускаў для грузаперавозак у межах Трэцяга транспартнага кольца. Для кіравання пасажырскім мікрааўтобусам «ГАЗель» патрабуецца «аўтобусная» катэгорыя «D1». З лютага 2010 года пачалася вытворчасць якасна палепшанай версіі аўтамабіля "Газель-бізнэс "(другі рэстайлінг «Газель»); у афіцыйных дылераў продажы стартавалі [[25 лютага]]<ref>[http://www.gazgroup.ru/news/news/?id=3018 <span lang="mis">В дилерской сети ГАЗа стартуют продажи «Газели-Бизнес»</span>] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110323002417/http://www.gazgroup.ru/news/news/?id=3018 |date=23 сакавіка 2011 }}.&#x20; gazgroup.ru&#x20;(25.02.2010).&#x20;<small>Проверено 1 марта 2010.</small>&#x20;<small> 20&nbsp;февраля 2012&nbsp;года.</small></ref><ref>[http://www.gazgroup.ru <span lang="mis">Начало продаж «Газель-Бизнес»</span>] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110820211534/http://www.gazgroup.ru/ |date=20 жніўня 2011 }}.&#x20; gazgroup.ru&#x20;(4&nbsp;февраля 2010).&#x20;<small>Проверено 4 февраля 2010.</small>&#x20;<small> 20&nbsp;февраля 2012&nbsp;года.</small></ref>. Вясной 2013 года пачаўся выпуск машыны новага пакалення «Газель-Next». Аўтамабіль атрымаў у спадчыну ад «старой» «Газелі» толькі раму, каробку перадач і задні мост. Кабіна цалкам новая, некалькі больш буйная, чым у «Газеляў» папярэдніх пакаленняў<ref>[http://avto-mir.info/gazel-nekst Газель Некст] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130207154544/http://avto-mir.info/gazel-nekst |date=7 лютага 2013 }}</ref>. == Гісторыя == Серыйны выпуск першага пакалення мікрааўтобусаў маркі ГАЗ быў наладжаны ў сакавіку 1996 года. Яго адкрыў базавы 8-мясцовы мікрааўтобус ГАЗ-3221 «Газель» з колавай базай 2900 мм. У гэтую гаму ўвайшлі таксама больш камфортны варыянт ГАЗ-32212 з 8 шырокімі велюравымі пасажырскімі сядзеннямі (справа ад кіроўцы — 1-мясцовае сядзенне з падлакотнікам), службовы ГАЗ-32213 з 13 сядзеннямі з падгалоўнікамі (побач з кіроўцам — 2-мясцовае нерэгулюемае сядзенне, як на грузавых мадэлях) і маршрутнае таксі ГАЗ-322132 з іншай планіроўкай і аздабленнем салона, сядзеннямі з скуразамяняльніка без падгалоўнікаў і адмысловымі поручнямі для стаячых пасажыраў, якія выконваюць таксама функцыю узмацняльнікаў кузава. У лістападзе [[1998|1998 года]] завод асвоіў вытворчасць мікрааўтобусаў ГАЗ-2217 «Собаль». Базавымі лічацца 6-мясцовыя ГАЗ-22170 і 10-мясцовыя ГАЗ 22171 з дахам стандартнай вышыні, аналагічнай фургона ГАЗ-2752. Для службовых мэтаў і маршрутных таксі выкарыстоўваюцца больш простыя 11-мясцовыя варыянты ГАЗ-22173. Вясной 1999 года з’явіўся 8-мясцовы ГАЗ-2217 «Собаль Баргузін» з паніжанай вышынёй даху, пад’ёмнай задняй дзвярыма і больш камфортным салонам, які распрацоўшчыкі адносяць ужо да класа мінівэнаў. У [[1999|1999 годзе]] ў серыю былі запушчаныя паўнапрывадныя мадыфікацыі ГАЗ-3221, ГАЗ-32217, ГАЗ-322172 і ГАЗ-322173 на 8, 6 і 13 месцаў адпаведна, прызначаныя для сельскай мясцовасці. У пачатку 2000-х гадоў аналагічныя паўнапрывадныя мадыфікацыі былі створаны на базе серыі «Собаль» ГАЗ-22177 і ГАЗ 22171. Вонкава паўнапрывадныя аўтобусы ГАЗ можна адрозніць па наяўнасці картэра пярэдняга вядучага моста, колах павялічанага памеру з «усюдыходным» малюнкам пратэктара і даведзеным да 190 мм дарожным прасветам. Мікрааўтобусы «Газель» да 2005 года абсталёўваліся, у асноўным, — цыліндравымі маторамі Заволжскага маторнага завода рабочым аб’ёмам 2,3 і 2,45 л магутнасцю 90-110 л. с. Пасля ўсталёўваўся інжектарный рухавік ЗМЗ-405 аб’ёмам 2,5 л да таго моманту, пакуль «Група ГАЗ» не купіла Ульянаўскі маторны завод. Заволжскі маторны завод адышоў кампаніі «Солерс». Па надзейнасці і мотарэсурсу рухавік ЗМЗ-405 быў найбольш удалым для «Газелі». Па замове прапаноўваўся ліцэнзійны 95-моцны 2,1-літровы дызель ГАЗ-560 Steyr («Штайер») з турбанадувам. Яго прымяненне дазваляла знізіць эксплуатацыйны расход паліва ў сярэднім на 26%, аднак аўтамабілі з такім дарагім маторам (з невысокай ступенню лакалізацыі) апынуліся занадта дарагімі для расейскага рынку таго часу і паступалі пераважна на экспарт. На маршрутных таксі выкарыстоўваўся 98-моцны 2,89-літровы карбюратарны рухавік УМЗ-4215 Ульянаўскага маторнага завода, разлічаны на працу на нізкаактанавым бензіне АІ-80, які не забяспечвае досыць высокія дынамічныя характарыстыкі пры працы з поўнай загрузкай, але тым не менш дазваляў знізіць эксплуатацыйныя выдаткі. На базе мікрааўтобусаў быў наладжаны серыйны выпуск санітарных машын серыі ГАЗ-32214 са стандартнай вышынёй даху і ГАЗ-32216 з «высокім» пластыкавым дахам. 16 кастрычніка 2013 года на Міжнароднай выставе GasSUF «Група ГАЗ» прэзентавала новы аўтамабіль «ГАЗель-Бізнэс CNG» з біпаліўнымі рухавікамі УМЗ-421647, якія працуюць на сціснутым прыродным газе (метане) і бензіне. Горкаўскі аўтазавод у тым жа годзе пачаў серыйную вытворчасць дадзенай мадэлі<ref>[http://www.zr.ru/content/news/583934-gaz-zapustil-v-seriyu-proizvodstvo-gazel-biznes-cng-na-metane/ «ГАЗель-Бизнес CNG» на метане запустили в серию]</ref> . У канцы 2013 года агенцтва Interbrand, па дадзеных azgaz.ru, прызнала «Газель» самым моцным расійскім аўтамабільным брэндам, ацаніўшы яго ў 32,3 млрд рублёў. Вясной 2014 года пачалася вытворчасць малых аўтобусаў (A63R42/ A64R42) з кузавамі каркасна-панэльнага тыпу на базе ўзмоцненага шасі Газэль-Next. Восенню 2015 года на выставе «КомТранс-2015» было прадстаўлена сямейства суцэльнаметалічных фургонаў Газэль-Next (A31R32/ A323R32), якое ўключае таксама службовыя мікрааўтобусы і маршрутнае таксі на іх базе. == Асноўныя мадэлі сямейства == === ГАЗ-3302 === [[Файл:GAZ-elle_seen_on_Wilcza_Street_in_Warsaw,_Poland.jpg|міні|Бартавы ГАЗ-3302 «ГАЗель» у [[Польшча|Польшчы]]]] [[Файл:Interpolitex_2012_(481-35).jpg|справа|міні|Службовы аўтамабіль «Газель» ФСВП Расіі]] '''ГАЗ-3302 «Газель»''' — серыя бартавых аўтамабіляў і шасі з кабінай 1,5-тоннага класа грузападымальнасці. Серыйна вырабляецца з ліпеня 1994 года. Падвяргалася рэстайлінгу ў 2003-м і 2010 гадах. Пасля рэстайлінгу 2010 года называецца «Газель-Бізнэс». Акрамя таго, захоўваецца вытворчасць бюджэтнай версіі. Пагрузная вышыня бартавога грузавіка складае 1000 мм за кошт прымянення нізкапрофільных шын, што істотна палягчае працу па пагрузцы-разгрузцы кузава. Пярэднія тармазы дыскавыя з плывучым клямарам (ліцэнзія ангельскай фірмы Lucas). З чэрвеня 1995 года малой серыяй вырабляецца паўнапрывадная версія ГАЗ-33027 з пастаянным поўным прывадам і двухсхільнай ашыноўкай задняга моста, прызначаная для эксплуатацыі па дарогах усіх катэгорый, у тым ліку грунтавых. З 2002 года пачаўся масавы выпуск падоўжанай версіі шасі ГАЗ-330202, першапачаткова прызначанай выключна для абсталявання кузавамі-аўталаўкамі і платформамі-эвакуатарамі, але ў далейшым дададзенай вытворцам у лінейку асноўных мадыфікацый. Падсямейства падоўжаных «Газеляў», уключаючы бартавую версію, дазволіла ў нейкай ступені зачыніць рынкавую нішу паміж «Газелем» і «Валдаем». Аднак грузападымальнасць «Газеля» застаецца недастатковай, асабліва для даўгабазных і дызельных версій, таму на 2011 год анансаваны выпуск 2-тонай версіі (поўная маса 4,5 т) з узмоцненым заднім мостам. У 1994—2006 гадах выраблялася мадыфікацыя 33021 з карбюратарнымі рухавікамі сямейства ЗМЗ-402. Газабалонная мадыфікацыя ГАЗ-33025 (для СНД) была распрацавана ў 1995 годзе, але серыйна пачала вырабляцца толькі з мая 2010 года, ужо ў трэцяй рэстайлінгавай версіі. Раней, з-за складанасцяў з заводскай сертыфікацыяй газабаллоннай версіі, ўвесь дастаткова салідны парк газіфікаваных «Газеляў» абсталёўваўся газабаллонным абсталяваннем выключна за кошт намаганняў дробных спецыялізаваных фірмаў, якія працуюць па індывідуальных заказах уладальнікаў — адпаведна, з стратай завадской гарантыі. {| class="standard" !Індэкс мадыфікацыі* !Пасажырскія месцы (без вадзіцеля) !Рухавік !Канструктыўныя асаблівасці |- !3302-216 |2 |УМЗ-4216 |Тэнт |- !3302-404 |2 |ЗМЗ-40524 |Тэнт |- !3302-408 |2 |ЗМЗ-40524 |Гідраўзмацняльнік руля, тэнт |- !3302-531 |2 |ГАЗ-5602 |Дызель, тэнт |- !3302-748 |2 |Chrysler 2.4 L DOHC |Тэнт |- !330200-0404 |2 |ЗМЗ-40524 |Падоўжаная база і платформа, тэнт |- !330200-0748 |2 |Chrysler 2.4 L DOHC |Падоўжаная база і платформа, тэнт |- !330200-1404 |2 |ЗМЗ-40524 |Кабіна са спальнікам, падоўжаная база, платформа 3,7 м, тэнт |- !330200-1748 |2 |Chrysler 2.4 L DOHC |Кабіна са спальнікам, падоўжаная база, платформа 3,7 м, тэнт |- !330202-216 |2 |УМЗ-4216 |Падоўжаная база і платформа, тэнт |- !330202-404 |2 |ЗМЗ-40524 |Падоўжаная база і платформа, тэнт |- !330202-408 |2 |ЗМЗ-40524 |Падоўжаная база і платформа, гідраўзмацняльнік руля, тэнт |- !330202-531 |2 |ГАЗ-5602 |Падоўжаная база і платформа, дызель, гідраўзмацняльнік руля, тэнт |- !330202-748 |2 |Chrysler 2.4 L DOHC |Падоўжаная база і платформа, тэнт |- !33027-408 |2 |ЗМЗ-40524 |Поўны прывад, гідраўзмацняльнік руля, тэнт |- !33027-531 |2 |ГАЗ-5602 |Дызель, поўны прывад, гідраўзмацняльнік руля, тэнт |- !3302-210 «Газэль Эканом» |2 |УМЗ-4216<br /><br />{{comment|огран. 99 л.&nbsp;с.|программное ограничение до 99 л.&nbsp;с.}} |Без тэнта, спрошчаная камплектацыя<ref>[http://www.gazgroup.ru/buyers/lightcomm/Gazel/?p=2877 <span lang="mis">Газель Эконом</span>]&nbsp;<span class="ref-info">(недоступная ссылка&nbsp;— [//web.archive.org/web/*/http://www.gazgroup.ru/buyers/lightcomm/Gazel/?p=2877 ''история''])</span>.&#x20; gazgroup.ru&#x20;(2009).&#x20;<small>Проверено 2 февраля 2010.</small>&#x20;<small>[https://web.archive.org/web/20090810060438/http://www.gazgroup.ru/buyers/lightcomm/Gazel/?p=2877 Архивировано] 10&nbsp;августа 2009&nbsp;года.</small></ref><ref>[http://gazgroup.ru/data/Gazelle_econom.doc <span lang="mis">Полный перечень отличий комплектации Газель Эконом от базового автомобиля</span>] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140328125915/http://gazgroup.ru/data/Gazelle_econom.doc |date=28 сакавіка 2014 }}.&#x20; gazgroup.ru&#x20;(2009).&#x20;<small>Проверено 2 февраля 2010.</small>&#x20;<small> 20&nbsp;февраля 2012&nbsp;года.</small></ref>. |} *  — Мадыфікацыі і выканання па стане на канец 2008 года [[Файл:Gazel_3221.jpg|міні|Газель у гарах]] === ГАЗ-33023 «ГАЗель-фермер» === '''ГАЗ-33023 «ГАЗель-фермер»''' — грузапасажырскі аўтамабіль для перавозкі пяці пасажыраў і да 1000 кг грузу. Серыйна вытворчасць была наладжана ў жніўні 1995 года. Шырока выкарыстоўваецца як ва ўмовах горада, так і ў сельскай мясцовасці. Знайшоў шырокае прымяненне ў малым бізнэсе і ў якасці аўтамабіля для перавозкі рамонтных брыгад з абсталяваннем. Аб’ём кузава «фермера» 4,5 м³, пярэдняе аднамеснае пасажырскае сядзенне зрушваецца і забяспечвае доступ да задняга шэрагу сядзенняў. Існуе падоўжаны варыянт аўтамабіля «Газель-фермер» — ГАЗ-330232. Паўнапрывадная мадыфікацыя «Газель-фермер» ГАЗ-330273 разлічана на ўсесезонную эксплуатацыю па дарогах любых катэгорый, уключаючы грунтавыя. {| class="standard" style="margin-bottom: 10px;" !Індэкс мадыфікацыі !Пасажырскія месцы (без вадзіцеля) !Рухавік !Канструктыўныя асаблівасці |- !33023-216 |5 |УМЗ-4216 |Гідраўзмацняльнік руля, тэнт |- !33023-404 |5 |ЗМЗ-40524 |Тэнт |- !33023-408 |5 |ЗМЗ-40524 |Гідраўзмацняльнік руля, тэнт |- !33023-748 |5 |Chrysler 2.4 L-DOHC |Гідраўзмацняльнік руля, тэнт |- !33023-531 |5 |ГАЗ-5602 |Дызель, гідраўзмацняльнік руля, тэнт |- !330232-216 |5 |УМЗ-4216 |Падоўжаная база, гідраўзмацняльнік руля, тэнт |- !330232-404 |5 |ЗМЗ-40524 |Падоўжаная база, тэнт |- !330232-408 |5 |ЗМЗ-40524 |Падоўжаная база, гідраўзмацняльнік руля, тэнт |- !330232-748 |5 |Chrysler 2.4 L-DOHC |Падоўжаная база, гідраўзмацняльнік руля, тэнт |- !330232-531 |5 |ГАЗ-5602 |Падоўжаная база, дызель, гідраўзмацняльнік руля, тэнт |- !330273-408 |5 |ЗМЗ-40524 |Поўны прывад, гідраўзмацняльнік руля, тэнт |- !330273-531 |5 |ГАЗ-5602 |Поўны прывад, дызель, гідраўзмацняльнік руля, тэнт |} === ГАЗ-2705 === [[Файл:GAZelle-van.jpg|міні|220x220пкс|Фургон ГАЗ-2705 «ГАЗель»]] '''ГАЗ-2705''' — серыя грузавых і грузапасажырскіх аўтамабіляў-фургонаў з суцэльнаметалічным кузавам і рамным шасі. Серыйна вырабляецца з снежня [[1995|1995 года]]. Грузападымальнасць фургона ГАЗ-2705 да 1350 кг пры двух пасажырскіх месцах, комбі — 6 пасажырскіх месцаў і 1 т грузу. Максімальная хуткасць 115 км/ч. Час разгону з месца да 100 км/г каля 40 с. Даўжыня 5500 мм, Шырыня 1966 мм. Вышыня 2200 мм. Аўтамабіль абсталяваны двума грузавымі дзвярамі — бакавой ссоўнай і задняй двухстворкавай ворнай. Грузапасажырскі варыянт «Комбі» (па базавым галіновым індэксе не адрозніваецца ад фургона) абсталяваны дадатковым сядзеннем для чацвярых пасажыраў і суцэльнай перагародкай, якая адлучае кабіну ад грузавога адсека. З 1996 года малой серыяй вырабляецца фургон падвышанай праходнасці ГАЗ-27057. З 2002 года пад заказ вырабляюцца мадыфікацыі 2705-90 і 27057-90 з надстаўным пластыкавым дахам, які павялічвае ўнутраную вышыню грузавога адсека з 1515 да 1850 мм і карысны аб’ём з 9 м³ да 11 м³. На базе фургонаў 2705, 2705-90, 27057 і 27057-90 іншымі фірмамі выпускаецца шэраг спецыялізаваных і спецыяльных аўтамабіляў, напрыклад, карэты хуткай дапамогі, рэанімабілі, аўталабараторыі, інкасатарскія бронеаўтамабілі і г д. {| class="standard" !Індэкс мадыфікацыі !Пасажырскія месцы (без вадзіцеля) !Рухавік !Канструктыўныя асаблівасці |- !2705-216 |2 |УМЗ-4216 |Гідраўзмацняльнік руля |- !2705-404 |2 |ЗМЗ-40524 |- !2705-408 |2 |ЗМЗ-40524 |Гідраўзмацняльнік руля |- !2705-768 |2 |Chrysler 2.4 L DOHC |Гідраўзмацняльнік руля |- !2705-531 |2 |ГАЗ-5602 |Дызель, гідраўзмацняльнік руля |- !2705-406 |6 |ЗМЗ-40524 |Комбі |- !2705-410 |6 |ЗМЗ-40524 |Комбі, гідраўзмацняльнік руля |- !2705-748 |6 |Chrysler 2.4 L DOHC |Комбі, гідраўзмацняльнік руля |- !2705-541 |6 |ГАЗ-5602 |Комбі, дызель, гідраўзмацняльнік руля |- !27057-408 |2 |ЗМЗ-40524 |Поўны прывад, гідраўзмацняльнік руля |- !27057-531 |2 |ГАЗ-5602 |Поўны прывад, дызель, гідраўзмацняльнік руля |- !27057-410 |6 |ЗМЗ-40524 |Комбі, поўны прывад, комбі, гідраўзмацняльнік руля |- !27057-541 |6 |ГАЗ-5602 |Комбі, поўны прывад, дызель, гідраўзмацняльнік руля |} === ГАЗ-3221 === [[Файл:Полноприводная_Газель.JPG|міні|220x220пкс|Службовы паліцэйскі аўтамабіль МУС Расіі. Паўнапрывадны «ГАЗель»]] '''Мікрааўтобус ГАЗ-3221''' — серыя трынаццацімясцовых мікрааўтобусаў на базе фургона 2705. Серыйна вырабляецца з сакавіка [[1996|1996 года]]. З [[2003|2003 года]] абсталёўваецца мадэрнізаванай сістэмай вентыляцыі і мадэрнізаваным абагравальнікам салона, а з [[2005|2005 года]] — АБС. Па жаданні заказчыка, мікрааўтобус можа быць абсталяваны высокімі мяккімі сядзеннямі і высокім дахам (унутраная вышыня салона 185 см). З лета [[1996|1996 года]] выпускаецца паўнапрывадная мадыфікацыя ГАЗ-32217 з пастаянным поўным прывадам і двухсхільнай ашыноўкай задніх колаў, разлічаная на эксплуатацыю па дарогах усіх катэгорый уключаючы грунтавыя. У 2008 годзе была сертыфікавана [[Школьны аўтобус|школьная]] версія для перавозкі 11 дзяцей, абсталяваная ў адпаведнасці з ДАСТам дадатковым абсталяваннем: блакаванне пачатку руху пры адчыненых дзвярах, абмежавальнік хуткасці 60 км/ч, кнопкі сігналізацыі, гучнагаварыцелі, падножка, стэлажы для партфеляў і г д.). {| class="standard" !Індэкс мадыфікацыі !Пасажырскія месцы (без вадзіцеля) !Рухавік !Канструктыўныя асаблівасці |- !3221-404 |13 |ЗМЗ-40524 |Антыблакіровачнай сістэма |- !3221-408 |13 |ЗМЗ-40524 |ABS, гідраўзмацняльнік руля |- !3221-748 |13 |Chrysler 2.4 L DOHC |ABS, гідраўзмацняльнік руля |- !3221-531 |13 |ГАЗ-5602 |ABS, дызель, гідраўзмацняльнік руля |- !32217-408 |13 |ЗМЗ-40524 |ABS, поўны прывад, гідраўзмацняльнік руля |} === ГАЗ-32213 === [[Файл:ГАЗЕЛЬ-микроавтобус-3221_VIP.JPG|міні|220x220пкс|Мікрааўтобус ГАЗ-3221 «Газель» у цюнінгавым VIP-выкананні з уклеенымі вокнамі]] '''ГАЗ-32213''' — мікрааўтобус на 13 пасажырскіх месцаў. Серыйна вырабляецца з сакавіка 1996 года. Адрозніваецца ад базавай версіі 3221 планіроўкай салона з высокімі мяккімі сядзеннямі. З 2003 года абсталёўваецца мадэрнізаванай сістэмай вентыляцыі і мадэрнізаваным абагравальнікам салона, а з 2005 года — АБС. Па жаданні заказчыка, мікрааўтобус можа быць абсталяваны высокім дахам (унутраная вышыня салона 185 см). З лета 1996 года выпускаецца паўнапрывадная мадыфікацыя ГАЗ-322137 з пастаянным поўным прывадам і двухсхільнай ашыноўкай задніх колаў, разлічана на эксплуатацыю па дарогах усіх катэгорый уключаючы грунтавыя. === ГАЗ-322132 === [[Файл:Gaz-322132_TAXI.jpg|міні|220x220пкс|Маршрутнае таксі ГАЗ-322132 «Газель» з дызелем IVECO]] [[Файл:Gaz-Gazel-Taxi-322133-1.jpg|міні|Маршрутнае таксі з высокім дахам і ворнымі дзвярыма ГАЗ-322133 (вытворчасць SAHMS)]] '''ГАЗ-322132 «Газель»''' — гарадское маршрутнае таксі са ссоўваемымі дзвярыма на базе мікрааўтобуса ГАЗ-32213. Серыйна вырабляецца з жніўня 1996 года. Адрозніваецца ад базавай мадэлі планіроўкай салона, дадатковымі ўзмацняльнікамі ў салоне. З 2005 года ўсе завадскія «маршруткі» афарбоўваюцца ў спецыяльны колер («залаты апельсін») і абсталёўваюцца мадэрнізаваным абагравальнікам салона і АБС. Па жаданні заказчыка мікрааўтобус можа быць абсталяваны высокім дахам і ворнымі дзвярыма (версія 322133). У сувязі з прэтэнзіямі ўладаў і грамадскасці да ўзроўню пасіўнай бяспекі маршрутных таксі «ГАЗель» заводам-вытворцам распрацаваныя новыя мадыфікацыі: 12-мясцовая 32212 (для горада) і 10-мясцовая 32211 (для прыгарадных маршрутаў) з усімі месцамі, абсталяванымі інэрцыйнымі рамянямі бяспекі, і ссоўваемымі дзвярыма з электрапрывадам. У сувязі з частымі выпадкамі міжгародніх перавозак — была распрацавана 10 мясцовая 32211 (для міжгародніх перавозак). Такія мікрааўтобусы атрымалі распаўсюджванне ў цэнтральнай і паўднёвай частках Расіі. Так, напрыклад 10-мясцовая газэль 32211 часта выкарыстоўваецца для перавозкі пасажыраў па маршруце [[Урупінск]] — [[Валгаград]] (даўжыня маршруту 350 км). {| class="standard" !Індэкс мадыфікацыі !Пасажырскія месцы (без вадзіцеля) !Рухавік !Канструктыўныя асаблівасці |- !322132-404 |13 |ЗМЗ-40524 |АБС |- !322132-408 |13 |ЗМЗ-40524 |АБС, гідраўзмацняльнік руля |- !322133-748 |13 |Chrysler 2.4 L-DOHC |АБС, гідраўзмацняльнік руля, высокі дах, ворныя дзверы |- !322132-531 |13 |ГАЗ-5602 |АБС, дызель, гідраўзмацняльнік руля |- !322133-7408 |13 |ЗМЗ-40524 |АБС, гідраўзмацняльнік руля, высокі дах, ворныя дзверы |} === ГАЗ-32214 === [[Файл:Газель_МЧС.jpg|міні|220x220пкс|Аператыўны аўтамабіль МНС на базе ГАЗ-322174-408 «Газэль»]] '''ГАЗ-32214''' — аўтамабіль хуткай дапамогі на базе фургона ГАЗ-2705. Серыйна вырабляецца з ліпеня 1996 года. Даабсталяванне медыцынскіх версій «Газелі» вырабляе ніжагародская фірма «Саматлор-НН». {| class="standard" !Індэкс мадыфікацыі !Месца для медперсаналу/ хворых !Рухавік !Канструктыўныя асаблівасці |- !322140-408 |3/3 |ЗМЗ-40524 |ABS, гідраўзмацняльнік руля |- !322140-410 |3/3 |ЗМЗ-40524 |ABS, гідраўзмацняльнік руля, высокі дах |- !322174-408 |3/3 |ЗМЗ-40524 |ABS, гідраўзмацняльнік руля, поўны прывад, высокі дах, падножка |- !322174-410 |3/3 |ЗМЗ-40524 |ABS, гідраўзмацняльнік руля, поўны прывад, высокі дах, падножка |} == Аўтамабілі на базе «Газель» == === СемАР-3234 === [[Файл:Reanimobile_SEMAR-3234.JPG|міні|220x220пкс|Рэанімабіль на базе СемАР-3234]] [[Файл:Semar-3234_van.jpg|справа|міні|220x220пкс|Рэфрыжэратар на базе фургона СемАР-3234 з ворнымі бакавымі дзвярыма]] У 1995—2007 гадах Сямёнаўскім аўтарамонтным заводам (СемАР) на базе «Газелі» выраблялася сямейства развазных фургонаў і мікрааўтобусаў СемАР-3234. У сямейства таксама ўваходзілі школьны і сацыяльны аўтобусы (у тым ліку і ў версіі 4 × 4), катафалк і рэанімабіль (даабсталяваны фірмай «Саматлор-НН»). Менавіта сямейства СемАР-3234 было самым масавым сярод мадэляў на базе «Газелі», якія вырабляліся іншымі вытворцамі. Таксама расійскім ТАА «ТулаБус» ў Тульскай вобласці, на базе «Газелі» вырабляўся малы гарадскі аўтобус «ТУЛА 2221» (катэгорыі М 2). На заказ ажыццяўлялась пераабсталяванне мікрааўтобусаў ГАЗ-322132 «Газель» у вельмі блізкі аналаг аўтамабіля «ТУЛА 2221», якому прысвойваўся індэкс 2221-01. === Рута === Часавоярскім рамонтным заводам ([[Украіна]]), на аснове «Газель», наладжана вытворчасць розных версій гарадскіх аўтобусаў «Рута», закупленых многімі гарадамі Украіны. З [[2014|2014 года]] вырабляецца аўтобус на базе Газель NEXT<ref name="ruta-next">[https://www.autocentre.ua/kommercheskie/novinka-kommercheskie/na-otechestvennykh-dorogakh-poyavilis-avtobusy-ruta-25-nova-54710.html <span lang="ru">На отечественных дорогах появились автобусы «Рута 25 Нова»</span>]&nbsp;(рус.).&#x20; «Автоцентр»&#x20;(21 октября 2014).&#x20;<small>Проверено 11 сентября 2016.</small></ref>. Таксама на базе ГАЗ-3302 на Украіне збіраюцца БАЗ-2215 «Дэльфін» (Барыспальскі аўтазавод, пазней Чарнігаўскі аўтазавод) і ТУР-А049/Багдан-А049 («Багдан»). === Спецтэхніка === Розная спецтэхніка на базе «Газэлі» вырабляецца: Мыцішчынскім прыборабудоўчым заводам, ТАА ГД «Купава», ТАА «Тэхнаполіс» (бартавая платформа, прамтаварны фургон, фургон ізатэрмічны, бункеравоз, эвакуатар), заводам «Чайка-Сэрвіс» і інш. == Канкурэнцыя == Па стане на 2008 год, доля «газелі» на расійскім рынку пасажырскіх перавозак складала 50%. Пачынаючы з канца 2000-х гадоў "Газель" актыўна выцясняецца з рынку пасажырскіх перавозак больш сучаснымі мадэлямі замежных вытворцаў, у тым ліку якія збіраюцца на тэрыторыі Расіі (напрыклад, Ford Transit, [[Mercedes-Benz Sprinter]], Fiat Ducato, Peugeot Boxer, Renault Trafic, Iveco Daily). {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://azgaz.ru/ Камерцыйныя аўтамабілі газель] * [http://www.gazgroup.ru/buyers/lightcomm/gazel/ Апісанне на сайце вытворцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100522201543/http://gazgroup.ru/buyers/lightcomm/Gazel/ |date=22 мая 2010 }} * [http://trucks.autoreview.ru/new_site/trucks/archives/2003/n05/Gazel/1.htm Мадэрнізаваныя Газелі: Чароўныя вочкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100523233658/http://trucks.autoreview.ru/new_site/trucks/archives/2003/n05/Gazel/1.htm |date=23 мая 2010 }} * [http://www.rian.ru/spravka/20070503/64848414.html Буйныя аўтамабільныя аварыі з удзелам «Газелі»] * [https://web.archive.org/web/20090205113644/http://gazgroup.ru/news/news/?id=2677 У 2009 годзе «Група ГАЗ» пераходзіць на аснашчэнне лёгкіх камерцыйных аўтамабіляў рухавікамі ўласнай вытворчасці]{{Грузавыя і аўтобусы ГАЗ}} [[Катэгорыя:Аўтамабілі, прадстаўленыя ў 1994]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі 1990-х]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі 2000-х]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі 2010-х]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі ГАЗ]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Грузавыя аўтамабілі]] [[Катэгорыя:Фургоны]] c2erkebobgxwfhue16r7h8b8vqbfjxq 0 607825 5202520 4501570 2026-09-19T22:03:02Z АлесьНавіцкі90 162483 вікіфікацыя 5202520 wikitext text/x-wiki {{асоба |партрэт = Янка_Садоўскі.jpg }} {{цёзкі2|Садоўскі}} '''Янка Садоўскі''' ({{ДН|15|02|1926}}, [[Залужжа (Стаўбцоўскі раён)|Залужжа]] — {{ДС|10|06|1982}}, [[Канада]]) — беларускі [[грамадскі дзеяч]].<ref>[https://hardzin.livejournal.com/77214.html Эміграцыйная гісторыя ў асобах. 15 лютага. Янка Садоўскі]</ref> == Біяграфія == Нарадзіўся [[15 ліпеня]] [[1926]] г. у вёсцы [[Залужжа (Стаўбцоўскі раён)|Залужжа]] гміны Стоўбцы [[Стаўбцоўскі павет|Стаўбцоўскага павета]] [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскае ваяводства]] у [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспубліцы]]. У 1933—1939 гг. вучыўся ў пачатковай школе ў роднай вёсцы, а пасля, да 1942 г., навучаўся ў сярэдняй школе ў Міры. У 1942—1944 гг. вучыўся ў Нясвіжскай настаўніцкай семінарыі. Падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]] браў удзел у нацыянальна-культурным руху на [[Стаўбцоўшчына|Стаўбцоўшчыне]]. Ваяваў у [[Францыя|Францыі]] ў [[30 грэнадзёрская дывізія войскаў пры СС|30-й грэнадэрскай дывізіі СС (беларускай)]], а з лютага [[1945]] — у [[Армія Андэрса|2-м Польскім корпусе]], разам з якім пасля вайны апынуўся ў Вялікабрытаніі. Ад [[8 снежня]] [[1946]] г. жыў у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], да мая [[1947]] г. служыў у Польскім перасяленчым корпусе. Дэмабілізаваўшыся, працаваў у Камісіі лясной гаспадаркі, Нацыянальнай вугальнай радзе. Быў сябрам [[ЗБВБ]]. У [[1948]] г. прыняты кандыдатам у [[ордэн марыянаў]]. У [[1949]] г., здаўшы іспыты на атэстат сталасці пры Лонданскім універсітэце, з блаславення а. [[Часлаў Сіповіч|Часлава Сіповіча]] выехаў у [[Рым]], дзе пасля [[навіцыят]]у пачаў рыхтавацца да [[святарства]]. У 1950—1952 гг. вучыўся ў Папскім інстытуце «Ангелікум» у Рыме, дзе атрымаў ступень бакалаўра філасофіі. У 1952—1956 гг. студыяваў тэалогію ў Папскім Грыгарыянскім універсітэце і займеў ліцэнцыят у гэтай галіне. У [[1953]] г. выйшаў з марыянскага ордэна і з дапамогай біскупа [[Баляслаў Слосканс|Баляслава Слосканса]] пачаў навучанне ў {{нп5|Папская французская семінарыя|Французскай калегіі|en|Pontifical French Seminary}} ў Рыме. [[17 снежня]] [[1955]] г. атрымаў святарскія свячэнні і далей працягнуў навучанне. У 1956—1958 гг. вучыўся на бібліістыцы ў Папскім біблейскім інстытуце, па заканчэнні якога меў ліцэнцыят у Святым Пісанні. Адначасова ў 1956—1960 гг. вучыўся ў Рымскім універсітэце, спецыялізаваўся на вывучэнні гісторыі ўсходнеславянскіх моваў і зацікавіўся даследаваннем жыцця і дзейнасці [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]]. Менавіта Янка Садоўскі знайшоў у падуанскім архіве новыя дакументы, згодна з якімі можна было меркаваць, што паміж [[1506]] і [[1512]] гг. будучы першадрукар быў сакратаром у дацкага караля. У [[1961]] г. на загад а. [[Часлаў Сіповіч|Часлава Сіповіча]] вярнуўся ў [[Лондан]] дапамагаць у працы [[Беларуская каталіцкая місія|Беларускай каталіцкай місіі]] і кіраваць інтэрнатам Св. Кірылы. Аднак праз два месяцы працы ў інтэрнаце адмовіўся ад святарства і сышоў з Беларускага цэнтру. Ажаніўся, працаваў школьным настаўнікам рускай мовы. Абараніў дысертацыю і атрымаў ступеню доктара літаратуры ў славяназнаўстве ([[1964]]), а потым атрымаў ступеню доктара філасофіі з яшчэ адной працай, прысвечанай Францыску Скарыну ў Лонданскім універсітэце ([[1967]]). У [[1968]] г. выехаў спачатку ў [[ЗША]] і выкладаў у Чыкагскім універсітэце, а потым пераехаў у [[Канада|Канаду]]. Выкладаў рускую мову і літаратуру ў [[Куінскі ўніверсітэт|Куінскім універсітэце]] ([[Антарыа (правінцыя)|Антарыа]]). Быў сябрам [[Згуртаванне беларусаў Канады|Згуртавання беларусаў Канады]]. У 1969—1972 гг. быў старшынёй [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Канадзе|БІНіМу ў Канадзе]]. Займаўся даследаваннем беларускай літаратуры XIX стагодздзя, уплыву беларускай культуры на расійскую ў XVI—XVII стагодзьдзях, пісаў пра [[Рыгор Крушына|Рыгора Крушыну]], [[Васіль Быкаў|Васіля Быкава]], рабіў англамоўныя агляды беларускіх публікацый для «The Year’s Work in Modern Languages Studies». Збіраў беларускія экспанаты для канадыйскага Музея чалавека. У [[1971]] року зладзіў першую канферэнцыю беларусаведы ў Кінгстанскім Куінс-універсітэце. Ад [[1973]] г. працаваў над даследаваннем па гісторыі беларусаў Канады. Сабраў вялікую колькасць матэрыялаў, запісваў інтэрв’ю. Усё сабранае захоўваецца ў фондзе гісторыка ў Архіве Канады ў [[Атава|Атаве]]. У [[1982]] г. апублікаваў [[манаграфія|манаграфію]] «The History of the Byelorussians in Canada». Засталася нявыдадзенай ягоная манаграфія пад назвай «Доктар Францішак Скарына: Жыццё, працы і мова». Памёр ад сардэчнага прыступу [[10 чэрвеня]] [[1982]] г. у [[Кінгстан (Антарыа)|Кінгстане]] ([[Антарыа (правінцыя)|Антарыа]], [[Канада]]). {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/Шматгалосы эпісталярыум|}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Садоўскі Янка}} [[Катэгорыя:Марыяне]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Канадзе]] [[Катэгорыя:Члены Згуртавання беларусаў у Вялікай Брытаніі]] [[Катэгорыя:Члены Згуртавання беларусаў Канады]] e1x0li8ksuomsg6d9rlrij6vbh6rs2h 0 610761 5202585 4818746 2026-09-20T09:42:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202585 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Czech rep. population graf.png|thumb|Дынаміка колькасці насельніцтва Чэхіі (1960—2016)]] Насельніцтва [[Чэхія|Чэхіі]] складае 10,6 млн чалавек. Па колькасці насельніцтва сярод краін [[Еўропа|Еўропы]] Чэхія суседнічае з [[Грэцыя]]й, [[Венгрыя]]й, [[Партугалія]]й. 95 % жыхароў краіны — [[чэхі]], другі па колькасці заходнеславянскі народ. У рэлігійным складзе пераважаюць каталікі, але іх усяго 20 %, паколькі Чэхія вядомая як адна з найбольш [[атэізм|атэістычных]] краін свету. Урбанізацыя складае 71 %: у Празе жыве 1,3 млн чал, больш за 100 000 жыхароў маюць [[Брно]], [[Острава]], [[Пльзень]] [[Оламаўц]]. == Дэмаграфія == [[Файл:Czechpop.svg|thumb|Полава-ўзроставая піраміда выяўляе старэнне насельніцтва]] Да 1980-х насельніцтва краіны хутка павялічвалася, у 1980-х прырост запаволіўся, а у 1990-х стаў нулявым, (ў асобныя гады — адмоўным). Найгоршая дэмаграфічная сітуацыя назіралася ў пачатку 2000-х, а вось з 2005 колькасць жыхароў Чэхіі пачала рашуча ўзрастаць. Варта адзначыць, што станоўчая дынаміка ў вялікай ступені вынікае з фактару міграцыйнага прытоку, які выкліканы эканамічнымі поспехамі краіны. Нараджальнасць жа ў 2018 была меншай за смяротнасць (9,2 супраць 10,5 на 1000 чалавек), а [[сумарны каэфіцыент нараджальнасці]] складаў усяго 1,46. Як і паўсюль у Еўропе, насельніцтва Чэхіі старэе: доля асоб старэйшых за 65 гадоў амаль дасягнула 20 %, сярэднестатыстынаму чэху ў 2018 было 42,5 гадоў.<ref>https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/ez.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200730092452/https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/ez.html |date=30 ліпеня 2020 }}</ref> == Нацыянальны склад == [[Файл:Praha - X. Národopisná slavnost v Kinského zahradě 068.jpg|thumb|left|Чэхі ў заходнебагемскіх народных строях]] Паколькі пункт «нацыянальнасць» у чэшскім перапісным бланку неабавязковы, 26 % насельніцтва вырашыла не дзяліцца са статыстыкай гэтай інфармацыяй. Тым не менш відавочна, што большасць насельніцтва складаюць [[чэхі]]. Каля 5 % жыхароў Чэхіі ідэнтыфікуюць сябе як [[маравы]] — этнічна блізкая да чэхаў група, што насяляе землі Маравіі. Сярод карэнных [[Нацыянальная меншасць|меншасцяў]] — [[славакі]] (каля 2 %), [[цыганы]] (паводле накаторых ацэнак — да 250 тысяч)<ref>http://romove.radio.cz/en/article/18158</ref>, [[палякі]], [[яўрэі ў Чэхіі|яўрэі]]. === Імігранты і эмігранты === Пастаянны міграцыйны прыток робіць нацыянальны склад усё болей стракатым. Па стане на 2016 год у Чэхіі налічвалася каля паўмільёна замежнікаў, палова з якіх прыходзілася на [[украінцы|ўкраінцаў]] і славакаў, а вось трэцяя дыяспара нечаканая: у Чэхіі жыве каля 40 тыс. в’етнамцаў (0,4 % населтьніцтва) — в’етнамскія працаўнікі з’явіліся тут яшчэ ў сацыялістычныя для Усходняй Еўропы часы, большасць з іх асела на новай радзіме.<ref>https://www.radio.cz/en/section/talking/is-the-czech-republics-vietnamese-community-finally-starting-to-feel-at-home</ref> З іншага боку, шмат чэхаў раскідана па ўсім свеце: у адных [[ЗША]] паўтара мільёны чалавек маюць чэшскія карані, а [[Чыкага]] ў пачатку XX ст. па колькасці чэшскамоўных жыхароў саступаў толькі [[Прага|Празе]] і [[Вена|Вене]].<ref>{{Cite web |url=http://www.encyclopedia.chicagohistory.org/pages/153.html |title=Архіўная копія |access-date=20 жніўня 2019 |archive-date=4 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053804/http://www.encyclopedia.chicagohistory.org/pages/153.html |url-status=dead }}</ref> == Мовы == Каля 95 % жыхароў Чэхіі размаўляюць [[Чэшская мова|па-чэшску]], у тым ліку і маравы, частка якіх размаўляе на [[Мараўскія гаворкі|мараўскіх гаворках]] чэшскай мовы (а хто-ніхто разглядае мараўскую як самастойную заходнеславянскую мову). == Рэлігія == [[Файл:Cathedral of Saint Wenceslas.jpg|thumb|left|Каталіцкі [[Сабор Святога Вацлава (Оламаўц)]]. Большасць веруючых чэхаў (якіх меншасць) — каталікі]] Большасць насельніцтва Чэхіі не вызнаюць ніякай рэлігіі, з іх 30 % пераканана называюць сябе атэістамі (больш толкі ў [[Кітай|Кітаі]] і [[Японія|Японіі]]), яшчэ каля 45 % не атаясамлівае сябе ні з якой рэлігіяй.<ref>https://secularpolicyinstitute.net/survey/global-index-of-religion-and-atheism/</ref> Гэта тэндэнцыя не толькі апошніх дзесяцігоддзяў і камуністычнага мінулага — гістарычна чэхі вядомы як адзін з самых талерантных і рэлігійна індэферэнтных народаў. Аднак менавіта тут у пачатку XIV стагоддзя адбылася [[Гусіты|першая вялікая спроба рэфармацыі]] каталіцкай царквы. Тым не менш, каталіцтва на чэшскіх землях адстаяла свае пазіцыі і сёння большасць вернікаў (якіх усяго 20-25 %) — [[Каталіцтва|каталікі]], меншасць — [[Пратэстантызм|пратэстанты]]. == Размяшчэнне і рассяленне == [[Файл:Výhled ze Staré radnice na Petrov.jpg|thumb|[[Брно]] — другі па памерах горад Чэхіі. Стары горад]] Насельніцтва размешчана па тэрыторыі Чэхіі даволі раўнамерна. Сярэдняя шчыльнасць складае сярэднія па еўрапейскіх мерках 134 чал/км². 73,5 % жыхароў краіны з’яўляюцца гараджанамі (2018), найбольшая канцэнтрацыя гарадскіх паселішчаў на поўначы і на ўсходзе краіны.<ref>https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/ez.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200730092452/https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/ez.html |date=30 ліпеня 2020 }}</ref> У сталіцы жыве 1,3 млн чалавек, у пражскай агламерацыі — каля 2,3 млн. Далей ідуць [[Брно]] (377 тыс.), [[Острава]] (294), [[Пльзень]] (169), [[Ліберац]] (102), [[Оламаўц]] (100 тыс.чал). {{Зноскі}} {{Еўропа паводле тэм|Насельніцтва}} {{Чэхія ў тэмах}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Насельніцтва Чэхіі| ]] t09iwd3xr6vgiwiu5ymynwep4mfd23m 0 623685 5202540 5022799 2026-09-20T04:19:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202540 wikitext text/x-wiki {{Вучоны |Імя = Міхаіл Сцяпанавіч Жакаў |Арыгінал імя = {{lang-ru|Михаил Степанович Жаков}} |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = 13.10.1928 |Месца нараджэння = |Дата смерці = 19.11.2002 |Месца смерці = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|РСФСР}}, {{Сцягафікацыя|СССР}}, {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |Навуковая сфера = [[ветэрынарыя]] |Месца працы = |Навуковая ступень = {{Навуковая ступень|доктар|ветэрынарных навук}} |Навуковае званне = |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Вядомая як = |Узнагароды і прэміі = |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = |Вікікрыніцы = }} '''Міхаіл Сцяпанавіч Жа́каў'''<ref name="БЭ6">{{Крыніцы/БелЭн|6к}}</ref><ref name="ЭПБ2">{{Крыніцы/ЭПБ|2}}</ref> ({{lang-ru|Михаил Степанович Жаков}}; {{ДН|13|10|1928}} — {{ДС|19|11|2002}}) — [[вучоны]] ў галіне [[Ветэрынарная медыцына|ветэрынарнай медыцыны]], [[доктар ветэрынарных навук]] (1968), [[прафесар]] (1969), [[Заслужаны дзеяч навукі Беларускай ССР]] (1974). == Біяграфія == Нарадзіўся ў вёсцы [[Стары Кувак]] [[Шугураўскі раён|Шугураўскага раёна]] [[Татарская АССР|Татарскай АССР]] (цяпер у Ленінагорскім раёне [[Татарстан|Рэспублікі Татарстан]]). У 1951 годзе скончыў [[Казанская дзяржаўная акадэмія ветэрынарнай медыцыны|Казанскі ветэрынарны інстытут імя М. Э. Баўмана]], у 1954 годзе аспірантуру пры ім і абараніў [[Кандыдат навук|кандыдацкую]] дысертацыю на тэму «Патогистология симпатических ганглиев при экспериментальном перитоните без применения и с применением новокаиновой блокады чревных нервов»<ref name="ВДАВМ">[https://www.vsavm.by/2014/10/31/zhakov-mixail-stepanovich/ Жаков Михаил Степанович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191208020906/https://www.vsavm.by/2014/10/31/zhakov-mixail-stepanovich/ |date=8 снежня 2019 }}{{Ref-ru}} // [[Віцебская дзяржаўная акадэмія ветэрынарнай медыцыны]]</ref>. З 1954 года працаваў у Віцебскім ветэрынарным інсытуце (сучасная [[Віцебская дзяржаўная акадэмія ветэрынарнай медыцыны]]). Спачатку займаў пасаду асістэнта кафедры паталагічнай анатоміі і гісталогіі, у 1961—1968 гг. — дацэнт, з 1971 года загадчык кафедрай. Абараніў доктарскую дысертацыю на тэму «Материалы по патоморфологии, гистохимии, патогенезу и диагностике чумы и рожи свиней»<ref name="ВДАВМ" />. У 1968—1995 гг. на пасадзе рэктара. Памёр М. С. Жакаў [[16 лістапада]] [[2002]] г.<ref name="ВДАВМ" /> == Навуковая дзейнасць == М. С. Жакаву належаць навуковы працы па [[Паталагічная анатомія|патолагаанатамічнай]] дыягностыцы хвароб, імунамарфалогіі і імунапаталогіі пры [[Інфекцыйныя захворванні|інфекцыйных]], інвазійных і асацыятыўных хваробах, па [[Вакцынацыя|вакцынацыі]] і імунастымуляцыі [[Сельскагаспадарчыя жывёлы|сельскагаспадарчых жывёл]]. Сярод апублікаванага: * Анализ патологоанатомического вскpытия животных — Минск: Уpаджай, 1977. — 128 с.: ил.; * Система иммунитета (обзор) // Ветеринария. — 1978. — № 8. — С. 38—43.; * Влияние иммуностимуляторов на иммуноморфогенез у утят, перорально вакцинированных против сальмонеллеза / М. С. Жаков, [[Віктар Сяргеевіч Пруднікаў|В. С. Прудников]], А. А. Горбунов // Учёные записки Витебского ветеринарного института. — Минск : Ураджай, 1992. — Т. 29: Вопросы теории и практики ветеринарии и зоотехнии; * Современное учение о воспалении и макрофагальной системе // Ученые записки / Витебская государственная академия ветеринарной медицины. — Витебск, 1996. — Т. 33. — С. 55—57.; * Дифференциальная патоморфологическая диагностика медленных вирусных и прионовых болезней животных : учебно-методическое пособие для студентов и слушателей ФПК по спец. «Ветеринарная медицина» / М. С. Жаков, В. С. Прудников, Е. И. Большакова, И. М. Луппова; Витебская государственная академия ветеринарной медицины. — Витебск, 2002. Адзін з аўтараў [[патэнт]]а «Способ диагностики лептоспироза свиней»<ref name="ПДБ">[https://patentdb.ru/patent/2053513 PatentDB.ru — База патентов РФ на изобретения и промышленные образцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191208020908/https://patentdb.ru/patent/2053513 |date=8 снежня 2019 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Узнагароды і званні == * [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга]] (1971); * [[Медаль «У азнаменаванне 100-годдзя з дня нараджэння Уладзіміра Ільіча Леніна»]]; * [[Заслужаны дзеяч навукі БССР]] (1974); * [[Ганаровая грамата Вярхоўнага Савета БССР|Ганаровыя граматы]] [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] (1978, 1988); * [[Ганаровая грамата Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Ганаровая грамата]] [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]]; * Ганаровыя граматы [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь]]; * Ганаровы доктар [[Маскоўская дзяржаўная акадэмія ветэрынарнай медыцыны і біятэхналогіі імя К. І. Скрабіна|Маскоўскай дзяржаўнай акадэміі ветэрынарнай медыцыны і біятэхналогіі імя К. І. Скрабіна]] (1999); * Акадэмік Міжнароднай акадэміі навук вышэйшай школы (1994); * Акадэмік Беларускай акадэміі адукацыі (1995); * Акадэмік аграрнай адукацыі Беларусі<ref name="ВДАВМ" />. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|6|Жакаў Міхаіл Сцяпанавіч}} — С. 412. * {{Крыніцы/ЭПБ|2|Жакаў Міхаіл Сцяпанавіч}} — С. 274. == Спасылкі == * [https://www.vsavm.by/2014/10/31/zhakov-mixail-stepanovich/ Жаков Михаил Степанович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191208020906/https://www.vsavm.by/2014/10/31/zhakov-mixail-stepanovich/ |date=8 снежня 2019 }}{{Ref-ru}} // [[Віцебская дзяржаўная акадэмія ветэрынарнай медыцыны]] * [http://pdf.vlib.by/BS-2017/kalyandar-znamyanalnyh-dat-2018.pdf Каляндар знамянальных і памятных дат на 2018 год / ДУ «Віцебская абласная бібліятэка імя У. І. Леніна», Аддзел краязнаўчай літаратуры і бібліяграфіі; склад. Г. В. Галімская, Н. В. Ціпанава. — Віцебск, 2017. — 212 с.: іл.] * [https://infocenter.nlb.by/bel/bel-kalendar/2018/oktyabr/ Беларускі каляндар] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191208020907/https://infocenter.nlb.by/bel/bel-kalendar/2018/oktyabr/ |date=8 снежня 2019 }} // [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]] * [http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar690090&strq=l_siz=10 Учёные Беларуси. Жаков, Михаил Степанович (доктор ветеринарных наук; 1928—2002]{{Ref-ru}} // [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Жакаў Міхаіл Сцяпанавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Татарстане]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Казанскай дзяржаўнай акадэміі ветэрынарнай медыцыны]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віцебскай дзяржаўнай акадэміі ветэрынарнай медыцыны]] [[Катэгорыя:Рэктары Віцебскай дзяржаўнай акадэміі ветэрынарнай медыцыны]] [[Катэгорыя:Ветэрынары СССР]] [[Катэгорыя:Ветэрынары Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены КПСС]] [[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы навукі Беларускай ССР]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя Ганаровай граматай Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя Ганаровай граматай Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР]] 48o8prlbotgkc2eio0w6sgpvf9oigp2 0 629724 5202492 4968618 2026-09-19T21:12:06Z Spokiyny 153126 5202492 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна|Насельніцтва={{падзенне}}939|год перапісу=2026}} '''Скэліўка'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Ске́лівка}}) — вёска ў [[Старасамбірскі раён|Старасамбірскім раёне]] [[Львоўская вобласць|Львоўскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Старасамбірскі раён}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Старасамбірскага раёна]] jfcu3uir4qw5uoeqogc4ghmprkah3lj 0 638638 5202393 5181222 2026-09-19T17:31:21Z Ciepiersia 162280 /* Гісторыя */ дапаўненне 5202393 wikitext text/x-wiki '''Свінагадоўля Беларусі''' — галіна [[жывёлагадоўля ў Беларусі|жывёлагадоўлі]], якая займаецца гадоўляй [[свінні|свіней]]. == Гісторыя == [[Файл:Hniaździłava, Słatvinski. Гнязьдзілава, Слатвінскі (1929) (2).jpg|250px|міні|Свіння мясцовай пароды ў в. [[Гняздзілава (Докшыцкі раён)|Гняздзілава]], [[Докшыцкі раён]]]] Пры [[Археалагічныя даследаванні Старога замка ў Гродне|раскопках]] [[Стары замак (Гродна)|Старога замка]] ў [[Гродна|Гродне]] былі знойдзены косткі свойскіх свіней у вялікай колькасці, толькі нязначна саступаючы косткам [[Буйная рагатая жывёла|буйной рагатай жывёлы]]. Па меркаванні навукоўцаў тагачасныя свінні былі драбнейшымі за сучасных, што, імаверна, характэрна для большасці помнікаў старажытнай Русі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://knihi.com/Mikalaj_Varonin/Drievnieje_Hrodno_po_matierialam_archieolohicieskich_raskopok_1932-1949_hh-rus.html|title=Николай Воронин. Древнее Гродно (по материалам археологических раскопок 1932-1949 гг.)|website=knihi.com|access-date=2026-09-19}}</ref>. У дарэвалюцыйнай Беларусі гадавалі свіней пераважна мясцовых парод. У выніку племянной работы ў савецкі час створаны высокапрадукцыйныя ўніверсальнага тыпу [[Беларуская чорна-пярэстая свіння|беларуская чорна-рабая парода]], новы ўнутрыпародны тып — [[Буйная белая свіння|беларуская буйная белая свіння]]<ref name="ЭПБ">{{Крыніцы/ЭПБ|4|Свіння свойская}}. — С. 465</ref>. На 1 верасня 1983 года ва ўсіх катэгорыях гаспадарак БССР было каля 5 млн галоў свіней, за 1982 год атрымана 490,2 тысяч тон свініны ў жывой масе<ref name="ЭПБ"/>. == Пагалоўе == [[Файл:Number of pigs in Belarus — Пагалоўе свіней у Беларусі — Поголовье свиней в Беларуси (2018).png|250px|міні|Пагалоўе свіней у сельскагаспадарчых прадпрыемствах Беларусі, 2018]] [[Файл:Belarusian meat pigs 1.jpg|thumb|250px|Парасяты і свінаматка (справа) беларускай мясной пароды]] [[Файл:Belagro-2019 (Belarusian breeding enterprise) 003.jpg|thumb|250px|Свінні [[Беларуская чорна-пярэстая свіння|беларускай чорна-пярэстай пароды]]]] Па стане на 1 студзеня 2017 года ў гаспадарках усіх катэгорый налічвалася 3152 тыс. свіней. Пры гэтым 2734 тыс. з ніх змяшчалася ў сельскагаспадарчых арганізацыях, 30,7 тыс. — у фермерскіх гаспадарках і 387 тыс. — у асабістых гаспадарках насельніцтва{{sfn|СХРБ|2017|с=127—128}}. У 2017 годзе больш за ўсё свіней змяшчалася ў Гродзенскай вобласці (710,6 тыс.), Мінскай вобласці (663,2 тыс.), Брэсцкай вобласці (579,5 тыс.), менш за ўсё — у Гомельскай (488,5 тыс.), Віцебскай (405,2 тыс.) і Магілёўскай абласцях (305,1){{sfn|СХРБ|2017|с=133}}. У некалькіх раёнах свіней больш за 100 тыс. галоў — Камянецкім (108,2 тыс.), Гомельскім (149,5 тыс.), Гродзенскім (121,7 тыс.), Шчучынскім (121,1 тыс.){{sfn|СХРБ|2017|с=141—144}}. У 2010—2016 гадах у краіне штогод уводзілася ў эксплуатацыю памяшканняў для ўтрымання свінняў на 32-206 тыс. месцаў (у суме — 562 тыс. месцаў){{sfn|СХРБ|2017|с=51}}. На дынаміку рэалізацыі свініны на забой аказала негатыўны ўплыў [[эпізаатыя]] [[Афрыканская чума свіней|афрыканскай чумы свіней]] (гл. ніжэй): {| class="wikitable" |- ! Год !! Усяго<br />(тыс.{{nbsp}}т){{sfn|СХРБ|2017|с=15}}{{sfn|СХРБ|2017|с=150}}<br /><small>(у жывой вазе)</small> !! [[Адноснае змяненне|Δ]] !! Буйнымі с/г<br />арганізацыямі !! Фермерамі !! Гаспадаркамі<br />насельніцтва |- | 2010 || 512 || || 380 || 4 || 128 |- | 2011 || 540 || {{color|green|+5,5%}} || 411 || 4 || 125 |- | 2012 || 573 || {{color|green|+6%}} || 434 || 4 || 136 |- | 2013 || 599 || {{color|green|+4,5%}} || 460 || 4 || 135 |- | 2014 || 460 || {{color|red|-23%}} || 386 || 4 || 71 |- | 2015 || 460 || н/м || 390 || 4 || 66 |- | 2016 || 486 || {{color|green|+5,5%}} || 416 || 4 || 66 |- | 2017 || 496 || {{color|green|+2%}} || 431 || 4 || 61 |- | 2018 || 495 || н/м || 435 || 4 || 57 |} Пагалоўе свіней у Беларусі (тыс.{{nbsp}}галоў): <timeline> ImageSize = width:500 height:200 PlotArea = left:40 right:20 top:20 bottom:20 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.9,0.2,0.2) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:5100 ScaleMajor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey PlotData = color:cobar width:22 align:left bar:1941 from:0 till:2520 bar:1961 from:0 till:3164 bar:1971 from:0 till:4005 bar:1981 from:0 till:4567 bar:1991 from:0 till:5051 bar:1996 from:0 till:3895 bar:2001 from:0 till:3431 bar:2006 from:0 till:3545 bar:2011 from:0 till:3887 bar:2012 from:0 till:3989 bar:2013 from:0 till:4243 bar:2014 from:0 till:3267 bar:2015 from:0 till:2925 bar:2016 from:0 till:3205 bar:2017 from:0 till:3152 PlotData= textcolor:black fontsize:S bar:1941 at: 100 text: 2520 shift:(-10) bar:1961 at: 100 text: 3164 shift:(-10) bar:1971 at: 100 text: 4005 shift:(-10) bar:1981 at: 100 text: 4567 shift:(-10) bar:1991 at: 100 text: 5051 shift:(-10) bar:1996 at: 100 text: 3895 shift:(-10) bar:2001 at: 100 text: 3431 shift:(-10) bar:2006 at: 100 text: 3545 shift:(-10) bar:2011 at: 100 text: 3887 shift:(-10) bar:2012 at: 100 text: 3989 shift:(-10) bar:2013 at: 100 text: 4243 shift:(-10) bar:2014 at: 100 text: 3267 shift:(-10) bar:2015 at: 100 text: 2925 shift:(-10) bar:2016 at: 100 text: 3205 shift:(-10) bar:2017 at: 100 text: 3152 shift:(-10) </timeline> == Эканамічныя паказчыкі == Вытворчасць свініны ў Рэспубліцы Беларусь характарызуецца няўстойлівай рэнтабельнасцю: за 2012—2018 гады гэты паказчык у розныя гады вар’іраваўся ад −6,2 % (2013 год) да + 19,4 % (2012 год). У 2018 годзе рэнтабельнасць рэалізацыі свініны сельскагаспадарчымі арганізацыямі склала −4,1 %{{sfn|СХРБ|2019|с=182}}. == Эпізаатыі АЧС == 16-18 лютага 2012 года ў вёсцы [[Нязнанава]] ([[Навагрудскі раён]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]) органы ветэрынарнага нагляду канфіскавалі ў мясцовых жыхароў і знішчылі ўсё пагалоўе свіней. Шэраг абставінаў паказваў на тое, што ў вёсцы магла адбыцца ўспышка [[Афрыканская чума свіней|афрыканскай чумы свіней]]. У Міністэрстве сельскай гаспадаркі і харчавання Беларусі гэтую інфармацыю абверглі, назваўшы падзеі, якія адбыліся, вучэннямі. Аднак версія Мінсельгасхарча ў незалежнай прэсе была падвергнутая сумневу па шэрагу прыкмет<ref>{{Cite web |url=http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?page=102&news=123402 |title=Какую тайну скрывают от журналистов в деревне Незнаново? |accessdate=2012-03-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130426112822/http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?page=102&news=123402 |archivedate=2013-04-26 |url-status=dead }}</ref>. Не маючы дакладнай інфармацыі аб тым, што здарылася, 29 лютага Дзяржаўная ветэрынарная і фітасанітарная служба Украіны ўвяла забарону на імпарт свініны, іншых адчувальных да хваробы жывёл і прадукцыі з іх з Беларусі, паказваючы на тое, што «''існуе верагоднасць таго, што выпадак у с. Нязнанава абумоўлены заносам узбуджальніка афрыканскай чумы свіней у Рэспубліку Беларусь''»<ref>[http://news.zn.ua/HEALTH/ukraina_zapretila_vvoz_svininр_belarusi-98042.html Украина запретила ввоз свинины из Беларуси]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Улетку 2013 года ў Беларусі зноў была зафіксавана ўспышка афрыканскай чумы свіней. Паводле афіцыйнай інфармацыі, упершыню захворванне было выяўлена ў вёсцы [[Чапунь]] [[Іўеўскі раён|Іўеўскага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]<ref>{{Cite web |url=http://naviny.by/rubrics/society/2013/06/21/ic_news_116_419534/ |title=В Беларуси официально подтвердили вспышку африканской чумы свиней |access-date=12 красавіка 2020 |archive-date=12 красавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200412174753/https://naviny.by/rubrics/society/2013/06/21/ic_news_116_419534 |url-status=dead }}</ref>. З прычыны гэтага ў зоне пагрозы ў чатырох суседніх раёнах — Карэліцкім, Навагрудскім, Стаўбцоўскім і Валожынскім — пачалося знішчэнне ўсяго пагалоўя свіней<ref>[http://naviny.by/rubrics/society/2013/06/25/ic_news_116_419768/ Свиней продолжают изымать в Кореличском, Новогрудском, Столбцовском и Воложинском районах]</ref>. Па папярэдніх дадзеных, крыніцай інфекцыі стаў імпартны камбікорм<ref name=pol>{{Cite web |url=http://naviny.by/rubrics/politic/2013/07/18/ic_articles_112_182384/ |title=Польша хочет отгородиться от Беларуси забором |access-date=12 красавіка 2020 |archive-date=12 красавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200412174741/https://naviny.by/rubrics/politic/2013/07/18/ic_articles_112_182384 |url-status=dead }}</ref>. Неўзабаве другі ачаг захворвання быў зарэгістраваны ў вёсцы [[Копці (Віцебскі раён)|Копці]] [[Віцебскі раён|Віцебскага раёна]]<ref name=vit>{{Cite web |url=http://naviny.by/rubrics/society/2013/07/08/ic_news_116_420528/ |title=Россия ввела запрет на ввоз свиней и свинины из Витебской области |access-date=12 красавіка 2020 |archive-date=12 красавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200412174806/https://naviny.by/rubrics/society/2013/07/08/ic_news_116_420528 |url-status=dead }}</ref>. Да канца ліпеня абмежаванні для беларускай свініны ўвялі ўсе суседзі Беларусі — Латвія, Літва, Польшча, Расія і Украіна<ref name=lit>{{Cite web |url=http://naviny.by/rubrics/tourism/2013/07/20/ic_articles_126_182410/ |title=Литва примет только дезинфицированных белорусов |access-date=12 красавіка 2020 |archive-date=12 красавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200412174753/https://naviny.by/rubrics/tourism/2013/07/20/ic_articles_126_182410 |url-status=dead }}</ref>. Суседняя [[Літва]] абвясціла аб тым, што з 23 ліпеня ўсе людзі, якія перасякаюць яе мяжу з боку Беларусі, будуць падвяргацца прымусовай дэзінфекцыі<ref name=lit />. Акрамя таго, у Літве і Польшчы былі абвешчаныя планы будаўніцтва шматкіламетровых загарод для прадухілення траплення АЧС пасродкам дзікоў<ref name=pol />. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/СХРБ 2017}} * {{Крыніцы/СХРБ 2019}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Сельская гаспадарка Беларусі}} [[Катэгорыя:Жывёлагадоўля ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Свінагадоўля|Беларусь]] gkum1oqx4j40r1e4u7nhf92vnokl951 0 638665 5202391 5195779 2026-09-19T17:26:42Z Ciepiersia 162280 /* Гісторыя */ дапаўненне 5202391 wikitext text/x-wiki '''Авечкагадоўля Беларусі''' — галіна [[жывёлагадоўля ў Беларусі|жывёлагадоўлі]], якая займаецца гадоўляй авечак. == Гісторыя == [[Файл:Aŭciuki, Haj. Аўцюкі, Гай (I. Sierbaŭ, 1912).jpg|250px|міні|[[Ісак Абрамавіч Сербаў|І. Сербаў]]. Гай, статак авечак у в. [[Вялікія Аўцюкі|Аўцюкі]], цяпер [[Калінкавіцкі раён]]. 1912 год.]] Авечкагадоўля ў Беларусі здаўна мела шырокае распаўсюджанне. Пры [[Археалагічныя даследаванні Старога замка ў Гродне|раскопках]] [[Стары замак (Гродна)|Старога замка]] ў [[Гродна|Гродне]] былі знойдзены косткі свойскіх авечак, прычым самкі ў пароды, якую разводзілі тады ў Гродне, былі бязрогімі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://knihi.com/Mikalaj_Varonin/Drievnieje_Hrodno_po_matierialam_archieolohicieskich_raskopok_1932-1949_hh-rus.html|title=Николай Воронин. Древнее Гродно (по материалам археологических раскопок 1932-1949 гг.)|website=knihi.com|access-date=2026-09-19}}</ref>. У 1429 годзе пры падрыхтоўцы да каранавання вялікага князя літоўскага [[Вітаўт]]а за тыдзень з'елі 500 бараноў. З 1700-х гадоў у Беларусі сталі займацца авечкагадоўляй грубашэрсных пародаў. На 1856 год у 5 беларускіх губернях [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] налічвалася 1465,7 тысяч авечак. Да 1911 году іх лік вырас да 2563,1 тысячы<ref>{{Кніга|аўтар=Н.К. Гагохія, Г.А. Коцел.|частка=[http://elib.bspu.by/bitstream/doc/26322/1/10%20Гогохия%20Котел.pdf Дваранска-памешчыцкая авечкагадоўля на тэрыторыі Беларусі ў другой палове XIX ст.]|загаловак=Беларуская дзяржаўнасьць: вытокі, станаўленьне, разьвіцьцё (IX - XXI стст.)|арыгінал=|спасылка=|адказны=рэд. [[А.В. Касовіч]]|выданне=|месца=Менск|выдавецтва=[[РІВШ]]|год=2017|том=|старонкі=29-33|старонак=|серыя=|isbn=|тыраж=}}</ref>. У 1913 годзе тонкарунныя авечкі (мерыносы) складалі 6% пагалоўя. У міжваенны час племянныя і прадукцыйныя якасці авечак палепшылі за кошт увядзення планавых парод (прэкас, латвійская цёмнагаловая і раманаўская). У 1939 годзе ў [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] налічвалася 2,5 млн авечак, з іх 1,7 млн (68%) у падсобных сялянскіх гаспадарках. У 1985 годзе 382 тысяч авечак налічвалася ў [[калгас]]ах і [[саўгас]]ах. Яшчэ 247 тысяч (39%) было ў свойскіх гаспадарках. Агулам настрыглі звыш 1000 тон воўны. У Беларускай ССР існавала 120 адмысловых авечкагадоўчых гаспадарак, дзе пераважала мяса-воўнавая авечкагадоўля. Паступовае змяншэнне пагалоўя авечак адзначалася ў сувязі з [[Наступствы Чарнобыльскай катастрофы|наступствамі Чарнобыльскай катастофы]] ў Гомельскай і Магілёўскай абласцях, бо воўна назапашвае радыёнукліды: 1985 год — 640,2 тыс., 1990 год — 475,5 тыс., 1994 год — 271,3 тысячы авечак. На 2012 год найбольшай авечкагадоўчай гаспадаркай Беларусі быў сельскагаспадарчы вытворчы каапэратыў (СВК) «[[Канюхі (Ляхавіцкі раён)|Канюхі]]» ў [[Ляхавіцкі раён|Ляхавіцкім раёне]] (Брэсцкая вобласць). Агулам налічвалася звыш 10 авечкагадоўчых гаспадарак, з якіх толькі адна была дзяржаўнай. Найбольш пашыранай была раманаўская парода авечак. Таксама для вывядзення ўласных парод і паляпшэньня якасці воўны завозілі пароды тэксель, іль-дэ-франс і суфальк. Найбольш спрыяльныя ўмовы для авечкагадоўлі былі ў Гомельскай вобласьці. Буйныя таварныя гаспадаркі мелі статкі па 5000 авечак, з якіх звыш 60% складалі маткі. Догляд авечак вымагаў сезоннай працы пастухоў на сенажацях і стрыгаляў, якія могуць за тры хвіліны пастрыгчы авечку. Жывёламесца авечкі каштавала ўдвая менш за такое месца для каровы. Харчаванне авечкі на 70% складалася з грубага корму, рэшта — канцэнтрат. Гадаванне 10 авечак каштавала столькі, колькі ўтрыманне адной каровы. [[Аршанскі мясакамбінат]] закупаў маладняк (ягнятаў) па 33 000 [[Беларускі рубель|рублёў]] ($3,94) за кілаграм. Тым часам у Мінску 1 кг бараніны каштаваў 120 000 рублёў ($14,34). Звыш 90% выручкі авечкаводы атрымлівалі ад продажу мяса. Рэшту — ад продажу воўны на [[Смілавічы|Смілавіцкую]] валюшна-лямцавую фабрыку (Чэрвеньскі раён, Мінская вобласць), дзе выраблялі [[валёнкі]]. Таксама цанілася [[сукно]] з авечай воўны, бо яно захоўвала цяпло пры намаканні ў адрозненьне ад таннага хімічнага валакна<ref>{{Артыкул|аўтар=Тарас Шчыры.|загаловак=Авечкагадоўля ў Беларусі: пачынаць трэба фермерам|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=97979|выданне=[[Зьвязда]]|тып=газета|год=2 чэрвеня 2012|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2012-06-02 104 (27219)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/97953/2cher-3.indd.pdf 3]|issn=1990-763x}}</ref>. Пагатоў пры нараджэнні ягнятаў вагой 2-3 кг, бараны ў Беларусі дасягалі жывой вагі да 100 кг, з якіх настрыгалі да 4,5 кг поўсці з адной галавы. Стрыжка ажыццяўлялася двойчы на год<ref>{{Навіна|аўтар=Ніна Надэ|загаловак=Авечкагадоўля — ніша для прадпрымальных людзей|спасылка=http://www.beresta.by/?p=36352|выдавец=«Бераставіцкая газета»|дата публікацыі=22 студзеня 2016|копія=http://news.21.by/regional-news/2016/01/22/1157540.html|дата копіі=22 студзеня 2016|дата доступу=15 кастрычніка 2017|access-date=17 ліпеня 2026|archive-date=6 жніўня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160806225056/http://www.beresta.by/?p=36352|url-status=dead}}</ref>. == Пагалоўе == Гістарычна вытворчасць воўны была важнай галіной сельскай гаспадаркі, аднак з сярэдзіны XX стагоддзя пагалоўе авечак пачало хутка скарачацца. Пра шырокую распаўсюджанасць авечак у пачатку XX стагоддзя сведчыць той факт, што толькі ваўкамі ў 1924 — 25 гадах у Беларусі было знішчана 22100 авечак<ref name="ЭПБ">{{Крыніцы/ЭПБ|1|Воўк}}. — С. 492</ref>. [[Файл:Belagro-2019 (Belarusian breeding enterprise) 008.jpg|250px|міні|Авечкі з выстаўкі «Белагра-2019»]] У 2010-я гады пагалоўе авечак пачало расці — з мінімуму ў 51,8 тысяч у 2011 годзе да 89,8 тысяч У 2017 годзе. Удвая вырасла пагалоўе авечак у буйных сельскагаспадарчых арганізацыях (з 6 да 12 тысяч), у чатыры разы — у фермерскіх гаспадарках (з 4,1 да 16,3 тысяч), амаль на 50 % у асабістых гаспадарках насельніцтва (з 42 да 62 тысяч). Змянілася і доля гаспадарак розных катэгорый: з 10,8 % да 13,3 % вырасла доля буйных сельскагаспадарчых арганізацый, з 7,9 % да 18,1 % — доля фермерскіх гаспадарак, у той час як доля асабістых гаспадарак насельніцтва скарацілася з 81, 3 % да 68,6 %{{sfn|СХРБ|2017|с=127—129}}. Дасягнуўшы лакальнага піка у 2018 годзе (89,9 тысяч), пагалоўе авечак пачало скарачацца (да 87,6 тысяч на 1 студзеня 2019 года){{sfn|СХРБ|2019|с=135}}. <timeline> ImageSize = width:800 height:200 PlotArea = left:40 right:20 top:20 bottom:20 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.9,0.2,0.2) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:500 PlotData = color:cobar width:22 align:left bar:1941 from:0 till:500 bar:1961 from:0 till:500 bar:1971 from:0 till:500 bar:1981 from:0 till:500 bar:1991 from:0 till:403 bar:1996 from:0 till:204 bar:2001 from:0 till:89 bar:2005 from:0 till:59 bar:2010 from:0 till:52 bar:2011 from:0 till:52 bar:2012 from:0 till:53 bar:2013 from:0 till:60 bar:2014 from:0 till:63 bar:2015 from:0 till:73 bar:2016 from:0 till:84 bar:2017 from:0 till:90 bar:2018 from:0 till:90 bar:2019 from:0 till:88 bar:2020 from:0 till:85 bar:2021 from:0 till:87 bar:2022 from:0 till:83 bar:2023 from:0 till:79 bar:2024 from:0 till:76 bar:2025 from:0 till:74 PlotData= textcolor:black fontsize:S bar:1941 at: 10 text: 2539 shift:(-10) bar:1961 at: 10 text: 1151 shift:(-10) bar:1971 at: 10 text: 663 shift:(-10) bar:1981 at: 10 text: 546 shift:(-10) bar:1991 at: 10 text: 403 shift:(-10) bar:1996 at: 10 text: 204 shift:(-10) bar:2001 at: 10 text: 89 shift:(-5) bar:2005 at: 10 text: 53 shift:(-5) bar:2010 at: 10 text: 52 shift:(-5) bar:2011 at: 10 text: 51,8 shift:(-10) bar:2012 at: 10 text: 52,5 shift:(-10) bar:2013 at: 10 text: 59,9 shift:(-10) bar:2014 at: 10 text: 62,5 shift:(-10) bar:2015 at: 10 text: 72,5 shift:(-10) bar:2016 at: 10 text: 84,1 shift:(-10) bar:2017 at: 10 text: 89,8 shift:(-10) bar:2018 at: 10 text: 89,9 shift:(-10) bar:2019 at: 10 text: 87,6 shift:(-10) bar:2020 at: 10 text: 85,2 shift:(-10) bar:2021 at: 10 text: 87,4 shift:(-10) bar:2022 at: 10 text: 82,7 shift:(-10) bar:2023 at: 10 text: 78,7 shift:(-10) bar:2024 at: 10 text: 75,7 shift:(-10) bar:2025 at: 10 text: 74 shift:(-10) </timeline> == Эканамічныя паказчыкі == Беларуская авечкагадоўля надзвычай стратная. У 2018 годзе сярэдняя рэнтабельнасць бараніны, рэалізаванай сельскагаспадарчымі прадпрыемствамі (без уліку фермераў і асабістых гаспадарак насельніцтва), склала −69,8 %, прычым за 2012—2018 гады гэты паказчык упаў амаль у 7 разоў, з −10,8 % у 2012 годзе{{sfn|СХРБ|2019|с=182}}. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/СХРБ 2017}} * {{Крыніцы/СХРБ 2019}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Еўропа паводле тэм 3|Авечкагадоўля}} {{Сельская гаспадарка Беларусі}} [[Катэгорыя:Жывёлагадоўля ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Авечкагадоўля|Беларусь]] 0s928vlsu23voi9h417sab9svpr48zs 0 639841 5202469 4681190 2026-09-19T20:40:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202469 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік |Імя = Мікола Куліш |Арыгінал імя = Микола Гурович Куліш |Жанчына = |Фота = |Памер = |Подпіс = Мікола Куліш (каля 1915) |Імя пры нараджэнні = |Псеўданімы = |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Грамадзянства = |Род дзейнасці = |Гады актыўнасці = |Кірунак = [[мадэрнізм]] |Жанр = [[п’еса]] |Мова твораў = |Дэбют = |Значныя творы = «[[Мына Мазайла]]»<br>«Патэтычная саната» |Прэміі = |Узнагароды = |Апісанне подпісу = |ВікіКрыніца = |ВікіКрыніца пераклады на беларускую = |Палічка = |Сайт = }} {{Цёзкі2|Куліш}} '''Міко́ла Гу́равіч Кулі́ш''' ({{lang-uk|Мико́ла Гу́рович Кулі́ш}}; {{ДН|18|12|1892|6|12}}, [[Чаплінка (мястэчка)|Чаплінка]] — [[3 лістапада]] [[1937]], ур. [[Сандармох]], [[Карэльская АССР|Карэлія]]) — [[Украінцы|украінскі]] [[пісьменнік]], [[рэжысёр]], [[драматург]], [[грамадскі дзеяч]], [[журналіст]] і [[рэдактар]], асветнік, [[педагог]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў вёсцы [[Чаплінка (мястэчка)|Чаплінка]] [[Дняпроўскі павет|Дняпроўскага павета]] [[Таўрыйская губерня|Таўрыйскай губерні]] (цяпер у [[Херсонская вобласць|Херсонскай вобласці]]). Падчас навучання ў царкоўна-парафіяльнай школе выявіў неблагія здольнасці, таму яго настаўнікі параілі працягваць навучанне і нават сабралі для яго пэўную суму. У 1905 годзе Мікола паступіў у Алешкаўскае (цяпер [[Алэшкы]] Херсонскай вобласці) гарадское васьмікласнае вучылішча. За «арганізацыю гурткоў моладзі і непавагу да начальства», як ён пісаў у аўтабіяграфіі, Міколу Куліша некалькі разоў адлічвалі з вучылішча. Нягледзячы на гэта, у 1908 годзе ён паступіў у Алешкаўскую [[Прагімназія|прагімназію]]. Аднак яе закрылі, калі Міколу заставалася да выпуску зусім крыху часу. Мікола Куліш жыў на кватэры свайго гімназійнага сябра Усевалада Невеля, дзе і пазнаёміўся з будучай жонкай Антанінай Невель. Калі яму споўнілася 22 гады, Мікола адаслаў дакументы ў [[Адэскі нацыянальны ўніверсітэт імя Мечнікава|Наварасійскі ўніверсітэт]] і быў залічаны на філалагічны факультэт. Аднак у жніўні 1914 года ён мабілізаваны ў сувязі з пачаткам [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Накіраваны ў Адэскую школу прапаршчыкаў, пасля сканчэння якой трапляе на фронт. У 1915—1917 гадах ваяваў на перадавой, быў паранены, кантужаны. Падчас [[Лютаўская рэвалюцыя 1917 года ў Расіі|Лютаўскай рэвалюцыі]] прымае яе бок, звязваючы з гэтым свае надзеі на пабудову гуманістычнага і справядлівага грамадства. З пачатку 1918 года — старшыня Алешкаўскага савета рабочых і сялянскіх дэпутатаў. У ліпені 1919 года, знходзячыся ў [[Херсон]]е, сфарміраваў Дняпроўскі сялянскі полк у складзе Чырвонай арміі, з якім абараняў Херсон і [[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)|Мікалаеў]] ад [[Дзянікінцы|дзянікінцаў]]. За [[Украінская дзяржава|гетманатам]] [[Паўло Скарападскі|Паўла Скарападскага]] арыштаваны на 5 месяцаў. Пасля вяртання Чырвонай арміі стаў начальнікам штаба групы войскаў Херсонскага і Дняпроўскага павятовых ваенкаматаў. Пасля дэмабілізацыі кіраваў органамі народнай асветы ў Алешкаўскім павеце, у 1922 — у губернскім аддзеле народнай асветы ў Адэсе на пасадзе інспектра школ. У Адэсе стаў сябрам пісьменніцкае суполкі «[[Гарт (літаратурнае аб’яднанне)|Гарт]]». У Зіноўеўску (цяпер [[Крапіўніцкі]]) з канца красавіка да пачатку чэрвеня 1925 года рэдагаваў газету «Червоний шлях». Пасля пераехаў у [[Харкаў]], дзе пазнаёміўся з такімі выбітнымі дзеячамі ўкраінскай літаратуры, як [[Мікола Хвілёвы]], [[Лэсь Курбас]], [[Астап Вішня]], [[Уладзімір Сасюра]], [[Юрый Яноўскі]], [[Паўло Тычына]], [[Іван Дняпроўскі]], [[Рыгор Эпік]] і іншыя. У гэты перыяд уваходзіў у літаратурную арганізацыю [[ВАПЛІТЭ]]. Вёў шматгадовую плённую супрацу з групаю тэатра «[[Беразіль]]». У 1926—1928 гадах быў прэзідэнтам ВАПЛІТЭ, уваходзіў у склад рэдкалегіі часопіса «Червоний шлях», друкаваўся ў альманаху «[[Літаратурны кірмаш]]». З канца 1929 года — член прэзідыума новага літаратурнага аб’яднання «[[Пралітфронт]]». Аднак з пачаткам 1930-х у жыцці Міколы Куліша настаюць трагічныя старонкі: большасць яго твораў, што дагэтуль былі папулярныя, зазнаюць вялікую палітычную і эстэтычную крытыку. Творчасць Куліша становіцца адною з негатыўных тэндэнцый у тагачаснай украінскай літаратуры. Сам ён, бачачы [[галадамор]] 1933 года падчас вандровак па Херсоншчыне, пачынае расчароўвацца ў рэвалюцыйных ідэях. У гэты час супраць яго разварочваецца ідэалагічная кампанія, у ходзе якой зацвярджаецца, што п’есы «Народны Малахій», «[[Мына Мазайла]]», «Патэтычная саната» маюць асноваю варожыя камуністычнаму рэжыму погляды. На першым усесаюзным з’ездзе савецкіх пісьменнікаў, што адбываўся 17 жніўня — 1 верасня 1934 года, Міколу Куліша абвясцілі буржуазна-нацыяналістычным драматургам. У снежні 1934 года ён арыштаваны органамі [[НКУС]] па абвінавачанні ў прыналежнасці да тэрарыстычнай арганізацыі і ў сувязях з [[АУН]]. На судовым працэсе па гэтак званай «справе барацьбітаў» у сакавіку 1935 года Куліш асуджаны да 10 гадоў [[Салавецкі лагер асаблівага прызначэння|Салавецкіх лагероў]]. Утрымліваўся ў жорсткай ізаляцыі. 3 лістапада 1937 года пастановай асаблівай [[Тройка НКУС|тройкі НКУС]] па Ленінградскай вобласці ад 9 кастрычніка расстраляны ва ўрочышчы [[Сандармох]] [[Мядзвежагорскі раён|Мядзвежагорскага раёна]] ([[Карэльская АССР|Карэлія]]) у складзе г. зв. «Салавецкага этапу» ў колькасці 1111 асоб. Рэабілітаваны 4 жніўня 1956 года ў сувязі з адсутнасцю складу злачынства. == Творчасць == Мікола Куліш займаўся літаратурнай дзейнасцю практычна ўсё жыццё — 30 гадоў з 45. Пісаў п’есы нават падчас зняволення на Салаўках. Першыя творы Мікола Куліш стварыў падчас навучання ў Алешках. Гэта былі сатырычныя вершы, фельетоны, эпіграмы, што з’яўляліся на старонках вучнёўскіх рукапісных часопісаў «Наша жизнь», «Колючка», «Стрела», «Веселое язычество», ініцыятарам якіх ён сам і быў. У Алешках таксама з’явіліся першыя драматычныя спробы Куліша — каларытныя малюнкі з колішняга жыцця. У 1913 годзе ён напісаў першую п’есу рускай мовай «На рыбнай лоўлі», што пазней лягла ў аснову камедыі «Вотак загінуў Гуска». Падзеі пачатку 1920-х гадоў Мікола Куліш адлюстроўвае ў дакументальнай аповесці «Па вёсках і сёлах» (рускаю мовай, апублікаваныя ў адэскім педагагічным часопісе «Наша школа», 1923). З выкарыстаннем элементаў мастацкага апавядання, публіцыстычных меркаванняў, дакументалізаваных назіранняў аўтар апісаў голад у Таўрыі. П’еса «97» пра голад 1921—1922 гадоў, напісаная ў наступным годзе, была пастаўлена ў 1925 на харкаўскай сцэне і прынесла Кулішу ўсеагульнае прызнанне. За 1923—1924 гады ён стварыў каля 15 п’есаў, аднак некаторыя з іх былі страчаны падчас арышту пісьменніка. Творчаю вяршыняй драматурга сталі п’есы «Народны Малахій» (1927), «[[Мына Мазайла]]» (1929). Тэма гэтых п’ес — аблуднасць ідэалаў бальшавіцкай рэвалюцыі, нацыянальнае прыстасаванства і фальш мяшчанскага асяроддзя. «Патэтычная саната» (1929) паказвае барацьбу трох сіл — камуністычнай, белагвардзейскай і нацыянальна-патрыятычнай у 1917—1918 гадах. У п’есе выкарыстаныя сродкі тагачаснай эксперыментальнай драмы ў злучэнні з традыцыйным украінскім тэатрам (вяртэпам). У 1930-х Куліш напісаў п’есы «Маклена Граса» (1933), «Бывай, сяло» (1933), «Вяртанне Марка» (1934), «Вечны бунт» і інш. Творы Куліша востра крытыкавала афіцыйная крытыка. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [http://prajdzisvet.org/text/149-narodny-malakhij.html Народны Малахій] * [http://www.ukrlib.com.ua/bio/printout.php?id=179 Бібліятэка ўкраінскай літаратуры] {{ref-uk}} * [http://librportal.org.ua/index.php?option=com_content&task=view&id=568&Itemid=45 Бібліятэчна-інфармацыйна-асветны партал] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120226104030/http://librportal.org.ua/index.php?option=com_content&task=view&id=568&Itemid=45 |date=26 лютага 2012 }} {{ref-uk}} * [http://ostriv.in.ua/index.php?option=com_content&task=view&id=2063&Itemid=-5 Востраў ведаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160314020157/http://ostriv.in.ua/index.php?id=2063&itemid=-5&option=com_content&task=view |date=14 сакавіка 2016 }} {{ref-uk}} * [http://www.encyclopediaofukraine.com/pages/K/U/KulishMykola.htm Энцыклапедыя Украіны] {{ref-en}} * [http://www.dompavlov.com/mykola_kulish.htm Dompavlov Travelling] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080803201749/http://www.dompavlov.com/mykola_kulish.htm |date=3 жніўня 2008 }} {{ref-en}} * [http://www.library.kherson.ua/young/tavrica/kulish/mkulish.html Бібліяграфія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071229070213/http://www.library.kherson.ua/young/tavrica/kulish/mkulish.html |date=29 снежня 2007 }} {{ref-uk}} — Херсонская абласная бібліятэка для дзяцей * [http://www.library.kherson.ua/young/tavrica/kulish/mkulish_4.htm Мастацкія творы пра Міколу Куліша] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071229082907/http://www.library.kherson.ua/young/tavrica/kulish/mkulish_4.htm |date=29 снежня 2007 }} {{ref-uk}} * [http://chtyvo.org.ua/authors/Kulish_Mykola/ Электронная бібліятэка «Чытво»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150317141046/http://chtyvo.org.ua/authors/Kulish_Mykola/ |date=17 сакавіка 2015 }} {{ref-uk}} * [http://md-eksperiment.org/etv_page.php?page_id=1012&album_id=11&category=novosti_kulturi Святкаванне 120-годдзя з дня нараджэння Міколы Куліша] {{ref-uk}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Куліш Мікола}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Херсонскай вобласці]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Украіны]] [[Катэгорыя:Украінамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Драматургі Украіны]] [[Катэгорыя:Педагогі Украіны]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Расіі]] [[Катэгорыя:Пакараныя смерцю пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Пасмяротна рэабілітаваныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Расстралянае адраджэнне]] qd62fgwwo2t49ttqv1a1fnbgyjimft2 0 644020 5202332 5196460 2026-09-19T13:07:20Z АлесьНавіцкі90 162483 вікіфікацыя 5202332 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} {{значэнні2|Чэкман}} '''Вале́рый Мікала́евіч Чэ́кман''' (з 1982 года таксама '''Чэ́кманас''', {{lang-lt|Valerijus Čekmonas}}; паводле афіцыйных дакументаў [[25 кастрычніка]] [[1937]], Завалле, [[Чаркаская вобласць]], [[Украінская ССР]]; паводле сямейнага архіва — [[26 снежня]] [[1936]] — [[17 сакавіка]] [[2004]], [[Вільня]]) — савецкі і літоўскі [[мовазнаўства|мовазнавец]], [[славістыка|славіст]], [[фанетыка|фанетыст]], [[дыялекталогія|дыялектолаг]] і даследчык [[сацыялінгвістыка|сацыялінгвістыкі]]. Спецыялізаваўся на беларускай і праславянскай фанетыцы і фаналогіі, параўнальна-гістарычным мовазнаўстве, балта-славянскіх моўных сувязях, мовах беларуска-літоўскага памежжа, польскіх гаворках Літвы і Беларусі, а ў апошні перыяд жыцця — на рускіх стараверскіх гаворках Літвы.<ref name="inmemoriam">[https://www.journals.vu.lt/slavistica-vilnensis/article/download/26861/26242/59812 Валерий Николаевич Чекман. 25.10.1937—17.03.2004] // ''Slavistica Vilnensis''. 2004. Vol. 53 (2). С. 7—11.</ref> Доктар філалагічных навук (1982), прафесар (1985). Аўтар больш як 200 навуковых прац, апублікаваных у Беларусі, Літве, Расіі, Польшчы і іншых краінах.<ref name="inmemoriam"/> У даследчай літаратуры з яго дзейнасцю звязваецца фарміраванне віленскай школы славістыкі і асобнай методыкі вывучэння балта-славянскіх моўных кантактаў.<ref name="LKI">[https://lki.lt/ltvalerijus-cekmonas-kalbu-kontaktai-ir-sociolingvistika/ ''Valerijus Čekmonas: kalbų kontaktai ir sociolingvistika''] // Lietuvių kalbos institutas.</ref> == Біяграфія == === Дзяцінства і адукацыя === Нарадзіўся ў Заваллі на Чаркашчыне ў сям'і настаўнікаў. Бацька, Мікалай Максімавіч Чэкман, выкладаў фізіку і матэматыку і быў дырэктарам сельскай школы; у першы дзень [[Вялікая Айчынная вайна|германа-савецкай вайны]] яго мабілізавалі, у студзені 1942 года ён памёр ад ран. Маці, Анастасія Рыгораўна Цэханчук, таксама працавала настаўніцай.<ref name="Chekmoniene2017">Чекмонене И. Э. [https://www.journals.vu.lt/slavistica-vilnensis/article/download/12051/10643 Научный портрет профессора В. Чекмонаса в свете (авто)биографических данных] // ''Slavistica Vilnensis''. 2017. Т. 62. С. 349—380. {{doi|10.15388/SlavViln.2017.62.11700}}</ref> У афіцыйных дакументах датай нараджэння Валерыя Чэкмана было 25 кастрычніка 1937 года. Паводле [[Ірэна Эльжбета Адамавічуце-Чэкманене|Ірэны Чэкманене]], у сямейным архіве захаваліся звесткі, што фактычна ён нарадзіўся 26 снежня 1936 года; пры аднаўленні страчанага ў час вайны пасведчання аб нараджэнні ў 1948 годзе маці пазначыла пазнейшую дату, каб сын адпавядаў узроставым патрабаванням для паступлення ў сувораўскае вучылішча.<ref name="Chekmoniene2017"/> У 1948—1955 гадах вучыўся ў [[Кіеўскае сувораўскае ваеннае вучылішча|Кіеўскім сувораўскім ваенным вучылішчы]]. Пасля яго заканчэння паступіў у ваеннае вучылішча ў Маскве, аднак вырашыў не працягваць афіцэрскую кар'еру; да ліпеня 1958 года праходзіў вайсковую службу ў сапёрна-мінёрным падраздзяленні.<ref name="Chekmoniene2017"/> У 1958 годзе паступіў на аддзяленне рускай філалогіі [[Чарнавіцкі нацыянальны ўніверсітэт імя Юрыя Федзьковіча|Чарнавіцкага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. Яшчэ студэнтам займаўся славянскімі, балтыйскімі і іншымі індаеўрапейскімі мовамі, удзельнічаў у дыялекталагічных экспедыцыях і студэнцкай навуковай працы. Яго навуковым кіраўніком у Чарнаўцах быў мовазнавец Алег Шырокаў, які займаўся параўнальным і агульным мовазнаўствам і прыцягнуў Чэкмана да палявых дыялекталагічных даследаванняў.<ref name="Chekmoniene2017"/><ref name="inmemoriam"/> У канцы 1962 года Чэкмана адлічылі з Чарнавіцкага ўніверсітэта. У пазнейшым мемарыяльным артыкуле яго адлічэнне было ахарактарызавана як палітычна матываванае; Ірэна Чэкманене прыводзіць архіўныя дакументы і ўспаміны сучаснікаў, з якіх вынікае, што ўніверсітэцкі канфлікт быў звязаны не з навуковай паспяховасцю студэнта.<ref name="Chekmoniene2017"/><ref name="inmemoriam"/> У 1963 годзе пераехаў у [[Літоўская ССР|Літоўскую ССР]] і стаў настаўнікам рускай і нямецкай моў у школе вёскі Шуленай Ігналінскага раёна. Пры падтрымцы Алега Шырокава і прафесара Аляксандра Саўчанкі аднавіў навучанне завочна ў [[Растоўскі дзяржаўны ўніверсітэт|Растоўскім дзяржаўным універсітэце]]. Саўчанка фактычна кіраваў яго далейшай навуковай падрыхтоўкай і заахвочваў займацца параўнальна-гістарычным мовазнаўствам, індаеўрапеістыкай і балта-славянскімі сувязямі.<ref name="Chekmoniene2017"/> 16 чэрвеня 1964 года Чэкман атрымаў кваліфікацыю філолага і настаўніка рускай мовы і літаратуры. У 1965 годзе ненадоўга пераехаў у [[Латвійская ССР|Латвійскую ССР]], дзе выкладаў у школе вёскі Гайні Прэйльскага раёна і адначасова вывучаў латышскую мову.<ref name="Chekmoniene2017"/><ref name="inmemoriam"/> === Мінскі перыяд === 15 лістапада 1965 года Чэкман паступіў у аспірантуру [[Інстытут мовазнаўства імя Якуба Коласа|Інстытута мовазнаўства імя Якуба Коласа]] [[Акадэмія навук Беларускай ССР|Акадэміі навук Беларускай ССР]]. У час падрыхтоўкі дысертацыі праводзіў шматлікія палявыя даследаванні беларускіх гаворак. 26 снежня 1968 года абараніў кандыдацкую дысертацыю «Развитие противопоставлений твердых и мягких согласных фонем в белорусском языке. Типологическое и сравнительно-историческое исследование».<ref name="Chekmoniene2017"/><ref name="Morozova">Морозова Н. [https://www.zurnalai.vu.lt/slavistica-vilnensis/article/view/26878 Библиография научных трудов проф. В. Н. Чекмонаса] // ''Slavistica Vilnensis''. 2009. Т. 54 (2). С. 21—36.</ref> У 1968—1973 гадах працаваў малодшым, у 1973—1979 гадах — старшым навуковым супрацоўнікам Лабараторыі эксперыментальнай фанетыкі Інстытута мовазнаўства. Лабараторыяй кіраваў [[Аляксандр Іосіфавіч Падлужны|Аляксандр Падлужны]]; разам з ім Чэкман даследаваў артыкуляцыю і фаналагічную сістэму беларускай літаратурнай мовы.<ref name="Chekmoniene2017"/> На аснове кандыдацкай дысертацыі ў 1970 годзе выйшла манаграфія «Гісторыя проціпастаўленняў па цвёрдасці-мяккасці ў беларускай мове». У 1973 годзе Аляксандр Падлужны і Валерый Чэкман апублікавалі манаграфію «Гукі беларускай мовы», заснаваную на эксперыментальным аналізе рэнтгенаграм, палатаграм, лінгваграм і адантаграм носьбітаў літаратурнага вымаўлення.<ref name="Guki">Падлужны А. І., Чэкман В. М. ''Гукі беларускай мовы''. — Мінск: Навука і тэхніка, 1973. — 264 с.</ref> Праца стала адным з асноўных эксперыментальна-фанетычных апісанняў гукавога ладу беларускай літаратурнай мовы.<ref name="Chekmoniene2017"/> Адначасова Чэкман звярнуўся да вывучэння моўных кантактаў. Артыкул 1971 года «Polska gwara m. Widze i okolicy», напісаны сумесна з К. Гюлумянц, Ірэна Чэкманене лічыць пачаткам больш як трыццацігадовага кірунку яго даследаванняў польска-беларуска-літоўскага моўнага ўзаемадзеяння.<ref name="Chekmoniene2017"/> У мінскі перыяд ён таксама супрацоўнічаў з даследчыкамі Сектара агульнага і славянскага мовазнаўства, якім кіраваў Вячаслаў Мартынаў, і ўдзельнічаў у даследаваннях польскіх гаворак пад уплывам прац Валерыя Вераніча.<ref name="Chekmoniene2017"/> У 1974 годзе далучыўся да працы над [[Агульнаславянскі лінгвістычны атлас|Агульнаславянскім лінгвістычным атласам]]. У другой палове 1970-х гадоў асноўнае месца ў яго працах занялі гістарычная фанетыка праславянскай мовы, лінгвагеаграфія і тыпалагічная рэканструкцыя; вынікам стала манаграфія «Исследования по исторической фонетике праславянского языка. Типология и реконструкция» (1979).<ref name="Morozova"/><ref name="Chekmoniene2017"/> === Віленскі перыяд === Улетку 1979 года, пасля чарговай дыялекталагічнай экспедыцыі ў Літве, пры падтрымцы літоўскага мовазнаўца Зігмаса Зінкявічуса Чэкман атрымаў працу на кафедры рускай мовы [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]. З 1 верасня 1979 года працаваў там дацэнтам; у красавіку 1980 года ў Вільню пераехала і яго сям'я.<ref name="Chekmoniene2017"/> У 1982 годзе ў [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт|Маскоўскім дзяржаўным універсітэце]] абараніў доктарскую дысертацыю «Типологические основания реконструкции», асноўныя палажэнні якой развівалі ідэі яго манаграфіі па гістарычнай фанетыцы праславянскай мовы. У 1983 годзе ВАК прысудзіў яму ступень доктара філалагічных навук, у 1985 годзе ён атрымаў званне прафесара.<ref name="Chekmoniene2017"/><ref name="inmemoriam"/> 30 лістапада 1982 года сям'я афіцыйна прыняла літоўскую форму прозвішча — Čekmonas; пасля гэтага ў літоўскіх і міжнародных публікацыях вучоны пераважна выступаў як Valerijus Čekmonas.<ref name="Chekmoniene2017"/> У 1986—1989 гадах быў прафесарам кафедры рускай мовы Віленскага ўніверсітэта.<ref name="Chekmoniene2017"/> У 1988 годзе выйшлі два буйныя вучэбна-навуковыя выданні: «Введение в славянскую филологию» і падрыхтаваная сумесна з польскай беларусісткай Эльжбетай Смулковай «Fonetyka i fonologia języka białoruskiego z elementami fonetyki i fonologii ogólnej». У першай палове таго ж года Чэкман выкладаў літоўскую мову ў [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскім універсітэце]].<ref name="Chekmoniene2017"/><ref name="Morozova"/> 3 красавіка 1989 года на філалагічным факультэце Віленскага ўніверсітэта была створана кафедра славянскай філалогіі, першым загадчыкам якой стаў Чэкман. Ён кіраваў кафедрай у 1989—1997 гадах, пасля чаго да 2001 года заставаўся яе прафесарам.<ref name="Chekmoniene2017"/> У 1991 годзе пры кафедры быў створаны Цэнтр літоўска-славянскіх этналінгвістычных даследаванняў, дзе распрацоўваліся праграмы вывучэння гаворак, этнічнай і сацыялінгвістычнай сітуацыі Віленскага краю.<ref name="Chekmoniene2017"/> У межах праектаў Чэкмана планавалася сістэматычна абследаваць шматмоўныя тэрыторыі Літвы і стварыць фонотэку аўтэнтычных гаворак. Даследаванні ахоплівалі літоўскую, беларускую і польскую мовы і былі пабудаваны на сумяшчэнні дыялекталогіі, лінгвагеаграфіі і сацыялінгвістычных апытанняў.<ref name="LKI"/> У 1993 годзе пры актыўным удзеле Чэкмана ў Віленскім універсітэце была створана кафедра польскай мовы. У 1988—1996 гадах ён сабраў вялікую картатэку польскіх гаворак Літвы; у 1990-я гады працягваў таксама палявыя даследаванні на Пскоўшчыне.<ref name="Chekmoniene2017"/><ref name="inmemoriam"/> З 1996 года адным з галоўных кірункаў яго працы сталі гаворкі [[стараверы|старавераў]] Літвы. У 1996—2002 гадах Чэкман арганізаваў больш за дзесяць экспедыцый у раёны кампактнага пражывання старавераў у Літве, памежных раёнах Латвіі і Беларусі і на Пскоўшчыне; у выніку была створана фонотэка з больш як 400 гадзінамі дыялектных запісаў.<ref name="inmemoriam"/> Па гэтай тэматыцы ён апублікаваў больш за дваццаць прац і падрыхтаваў матэрыялы да дзвюх манаграфій — пра сацыялінгвістычную гісторыю і сінтаксіс стараверскіх гаворак Літвы.<ref name="inmemoriam"/> З 1995 года і да смерці быў адказным рэдактарам выдання ''Kalbotyra'' (2), якое пазней выходзіла пад назвай ''Slavistica Vilnensis''.<ref name="Chekmoniene2017"/> На пачатку 2000-х гадоў узначаліў Цэнтр даследавання культурных супольнасцей Віленскага ўніверсітэта; на момант смерці займаў пасаду дырэктара цэнтра пры гістарычным факультэце.<ref name="VLE">[https://www.vle.lt/straipsnis/valerijus-cekmonas/ Valerijus Čekmonas] // ''Visuotinė lietuvių enciklopedija''.</ref><ref name="inmemoriam"/> Памёр 17 сакавіка 2004 года ў Вільні пасля цяжкай хваробы.<ref name="inmemoriam"/> Пахаваны на могілках у {{Не перакладзена 5|Кайраны (Вільня)|Кайранах|lt|Kairėnai (Vilnius)}}. == Навуковая дзейнасць == === Фанетыка і гістарычная фаналогія === Сам Чэкман лічыў сваёй асноўнай спецыяльнасцю фанетыку. Яго раннія даследаванні былі прысвечаны беларускай фанетыцы і дыялекталогіі: развіццю сістэмы цвёрдых і мяккіх зычных, асаблівасцям беларускіх афрыкат і свісцячых, вакалізму паўночна-ўсходніх і паўднёвых гаворак, а таксама эксперыментальнаму апісанню беларускай літаратурнай мовы.<ref name="Chekmoniene2017"/> У манаграфіі «Гісторыя проціпастаўленняў па цвёрдасці-мяккасці ў беларускай мове» ён шырока выкарыстоўваў сінхронны матэрыял розных моў для тлумачэння дыяхранічных працэсаў. Гэты прынцып — праверка гістарычнай рэканструкцыі тыпалагічнымі і сінхроннымі данымі — быў пазней развіты ў працах па гістарычнай фанетыцы праславянскай мовы і стаў адной з характэрных рыс яго метадалогіі.<ref name="LKI"/> Да праблем, якія Чэкман даследаваў на працягу некалькіх дзесяцігоддзяў, адносілася паходжанне ўсходнеславянскага [[аканне|акання]]. Значнае месца ў яго працах займалі таксама праславянская палаталізацыя, гісторыя структуры склада, балта-славянскія і балта-слава-індаіранскія фанетычныя паралелі і праблемы лінгвагеаграфічнай рэканструкцыі.<ref name="Morozova"/><ref name="inmemoriam"/> === Балта-славянскія моўныя кантакты і сацыялінгвістыка === З пачатку 1970-х гадоў Чэкман сістэматычна даследаваў беларускія, польскія, літоўскія і рускія гаворкі на шматмоўных тэрыторыях Літвы і Беларусі. Асобныя працы прысвяціў літоўска-беларускай лексічнай і фанетычнай інтэрферэнцыі, польскім гаворкам беларуска-літоўскага памежжа, білінгвізму і гісторыі польскамоўных арэалаў Літвы.<ref name="Morozova"/> Распрацаваная ім методыка палявога даследавання прадугледжвала апытанне інфарманта на ўсіх мовах, якімі той валодаў, без загадзя зададзенай перавагі адной мове. Гэта дазваляла адначасова фіксаваць дыялектныя рысы, ступень шматмоўя, сферы ўжывання розных моў і моўныя ўстаноўкі насельніцтва.<ref name="LKI"/> Укладальнікі зборніка прац Чэкмана 2017 года характарызуюць гэты падыход як самастойную сацыялінгвістычную методыку даследавання балта-славянскай кантактнай зоны.<ref name="LKI"/> У артыкуле [[Ірэна Эльжбета Адамавічуце-Чэкманене|Ірэны Чэкманене]] «История одной карты» навуковая біяграфія Чэкмана падзяляецца на два асноўныя перыяды — мінскі і віленскі; пры гэтым даследаванні моўных кантактаў сталі сувязным кірункам, які аб'яднаў абодва этапы яго працы.<ref name="Chekmoniene2020">Чекмонене И. Э. [https://www.journals.polon.uw.edu.pl/index.php/pf/article/download/752/616/ История одной карты. Валерий Чекмонас (1937—2004)] // ''Prace Filologiczne''. 2020. T. 75, cz. 2. S. 405—417. {{doi|10.32798/pf.752}}</ref> За 39 гадоў прафесійнай навуковай дзейнасці ён назапасіў значны корпус палявых запісаў і картатэк з Беларусі, Літвы і Расіі, частка якіх засталася неапублікаванай.<ref name="Chekmoniene2020"/><ref name="inmemoriam"/> === Навуковая школа === У Вільні вакол Чэкмана сфарміравалася ўласная школа славістыкі. Паводле мемарыяльнага артыкула, пад яго кіраўніцтвам або пры яго непасрэдным кансультаванні было абаронена больш за дзесяць доктарскіх дысертацый у галінах славянскай этымалогіі, славянскай і літоўскай дыялекталогіі, даследавання культурнай спадчыны [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і сумежных дысцыплін.<ref name="inmemoriam"/> Паняцце ''«школа Валерыя Чэкманаса»'' замацавалася і ў пазнейшай навуковай літаратуры: у зборніку ''Valerijus Čekmonas: kalbų kontaktai ir sociolingvistika'' асобны раздзел прысвечаны яго школе, а ў другую частку кнігі ўключаны дванаццаць прац яго вучняў і навуковых паплечнікаў.<ref name="LKI"/> == Выбраная бібліяграфія == Поўны бібліяграфічны спіс навуковых прац Валерыя Чэкмана, які ахоплівае публікацыі ад 1962 года да апошніх гадоў жыцця, склала мовазнавец Надзея Марозава.<ref name="Morozova"/> === Манаграфіі і вучэбныя выданні === * ''Гісторыя проціпастаўленняў па цвёрдасці-мяккасці ў беларускай мове''. — Мінск: Навука і тэхніка, 1970. — 152 с.<ref name="Morozova"/> * Падлужны А. І., Чэкман В. М. ''Гукі беларускай мовы''. — Мінск: Навука і тэхніка, 1973. — 264 с.<ref name="Guki"/> * ''Генезис и эволюция палатального ряда в праславянском языке''. — Мінск, 1973. — 47 с.<ref name="Morozova"/> * ''Типологические аспекты фонетических изменений в праславянском''. — Мінск, 1978. — 43 с.<ref name="Morozova"/> * ''Исследования по исторической фонетике праславянского языка. Типология и реконструкция''. — Мінск, 1979. — 216 с.<ref name="Morozova"/> * Украинцев В. Н. [псеўданім Валерыя Чэкмана]. ''Славянские языки и славянские народы: Истоки родства''. — Мінск, 1985. — 80 с.<ref name="Morozova"/><ref name="Chekmoniene2017"/> * ''История славянской филологии (до начала XX в.): Методические указания к спецкурсу''. — Вільнюс, 1985. — 83 с.<ref name="Morozova"/> * ''Введение в славянскую филологию''. — Вільнюс: Мокслас, 1988. — 293 с.<ref name="Morozova"/> * Czekman W., Smułkowa E. ''Fonetyka i fonologia języka białoruskiego z elementami fonetyki i fonologii ogólnej''. — Warszawa, 1988. — 326 s.<ref name="Morozova"/> * Čekmonienė I., Čekmonas V. ''Lietuvių kalba visiems = Литовский язык для всех''. — Vilnius, 1992—1993. — 5 cz. (546 p.); 2-е выд. — 1999.<ref name="Morozova"/><ref name="VLE"/> === Асобныя артыкулы === * «Да пытання аб „шапялявых“ с’, з’ у беларускіх гаворках» // ''Весці АН БССР. Серыя грамадскіх навук''. — 1968. — № 3. — С. 83—89.<ref name="Morozova"/> * «Нататкі аб проціпастаўленнях па цвёрдасці-мяккасці ў некаторых паўднёвабеларускіх гаворках» // ''Лінгвістычныя даследаванні''. — Мінск, 1968. — С. 6—19.<ref name="Morozova"/> * «К развитию основных особенностей белорусского консонантизма» // ''Вопросы языкознания''. — 1969. — № 2. — С. 29—37.<ref name="Morozova"/> * Giułumjanc K., Czekman W. «Polska gwara m. Widze i okolicy» // ''Slavia Orientalis''. — 1971. — T. 20, № 3. — S. 313—326.<ref name="Morozova"/> * «К проблеме литовско-белорусских лексических связей» // ''Baltistica''. — 1972. — T. 8 (2). — С. 147—156.<ref name="Morozova"/> * «Деревня Озерки — язык и люди. К проблеме литовско-белорусско-польской языковой интерференции» // ''Польские говоры в СССР''. Ч. 2. — Мінск, 1973. — С. 40—72.<ref name="Morozova"/> * «Akanie. Istota zjawiska i jego pochodzenie» // ''Slavia Orientalis''. — 1975. — T. 24, № 3. — S. 283—305.<ref name="Morozova"/> * «Да характарыстыкі даўжыні ненаціскных галосных у паўночна-ўсходніх беларускіх гаворках» // ''Галосныя беларускай мовы''. — Мінск, 1975. — С. 102—167.<ref name="Morozova"/> * «К типологии славянской протезы» // ''Советское славяноведение''. — 1979. — № 6. — С. 92—99.<ref name="Morozova"/> * «К проблеме литовско-белорусской фонетической интерференции в Пелясе» // ''Балто-славянские этноязыковые контакты''. — Масква, 1980. — С. 206—226.<ref name="Morozova"/> * «К социолингвистической характеристике польских говоров белорусско-литовского пограничья» // ''Studia nad polszczyzną kresową''. — 1982. — T. 1. — S. 123—138.<ref name="Morozova"/> * Чэкман В., Адамавічутэ І.-Э. «Грамматические литуанизмы в польских периферийных говорах белорусско-польского пограничья» // ''Studia nad polszczyzną kresową''. — 1984. — T. 3. — S. 7—21.<ref name="Morozova"/> * «Территория зарождения и этапы развития восточнославянского аканья в свете данных лингвогеографии» // ''Russian Linguistics''. — 1987. — T. 11, № 2—3. — С. 335—349.<ref name="Morozova"/> * «Функционирование языков и билингвизм (на материале рамашканских говоров)» // ''Lietuvių kalbotyros klausimai''. — 1988. — T. 27. — С. 37—54.<ref name="Morozova"/> * «О понятии социолингвистического ареала» // ''Slavistica Vilnensis''. — 2000. — С. 129—131.<ref name="Morozova"/> === Пасмяротнае выданне прац === * ''Valerijus Čekmonas: kalbų kontaktai ir sociolingvistika'' / sud. Laima Kalėdienė. — Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2017. — 1110 p. — ISBN 978-609-411-201-0.<ref name="LKI"/> == Памяць == У Віленскім універсітэце ў памяць пра Валерыя Чэкмана была ўсталявана мемарыяльная дошка, а адной з аўдыторый філалагічнага факультэта — памяшканню былой кафедры славянскай філалогіі — нададзена яго імя.<ref name="Chekmoniene2017"/> У 2008 і 2016 гадах у Вільні прайшлі навуковыя канферэнцыі, прысвечаныя яго спадчыне.<ref name="Chekmoniene2017"/> У 2017 годзе Інстытут літоўскай мовы выдаў зборнік ''Valerijus Čekmonas: kalbų kontaktai ir sociolingvistika'', у першай частцы якога перадрукаваны 25 асноўных прац Чэкмана па ўзаемадзеянні літоўскай, беларускай і польскай моў і сацыялінгвістыцы шматмоўных арэалаў Літвы, а другая частка прысвечана яго навуковай школе.<ref name="LKI"/> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Чекмонене И. Э. ''Научный портрет профессора В. Чекмонаса в свете (авто)биографических данных'' // ''Slavistica Vilnensis''. — 2017. — Т. 62. — С. 349—380. — {{doi|10.15388/SlavViln.2017.62.11700}}. * Чекмонене И. Э. ''История одной карты. Валерий Чекмонас (1937—2004)'' // ''Prace Filologiczne''. — 2020. — T. 75, cz. 2. — S. 405—417. — {{doi|10.32798/pf.752}}. * Морозова Н. ''Библиография научных трудов проф. В. Н. Чекмонаса'' // ''Slavistica Vilnensis''. — 2009. — Т. 54 (2). — С. 21—36. * ''Valerijus Čekmonas: kalbų kontaktai ir sociolingvistika'' / sud. Laima Kalėdienė. — Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2017. — 1110 p. — ISBN 978-609-411-201-0. == Гл. таксама == * [[Аляксандр Іосіфавіч Падлужны]] * [[Інстытут мовазнаўства імя Якуба Коласа]] * [[Беларуская дыялекталогія]] * [[Агульнаславянскі лінгвістычны атлас]] == Спасылкі == * [https://www.vle.lt/straipsnis/valerijus-cekmonas/ Valerijus Čekmonas] // ''Visuotinė lietuvių enciklopedija''. * [https://www.zurnalai.vu.lt/slavistica-vilnensis/article/view/26878 Библиография научных трудов проф. В. Н. Чекмонаса] // ''Slavistica Vilnensis''. * [https://lki.lt/kalbu-kontaktai-sociolingvistika-straipsniu-rinkinys-2017/ Valerijus Čekmonas: kalbų kontaktai ir sociolingvistika] // Lietuvių kalbos institutas. {{Беларуска-татарскае пісьменства}} {{Беларусазнаўства ў Вільні}} {{Беларусазнаўства}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Чэкман Валерый Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Літвы]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы СССР]] [[Катэгорыя:Славісты СССР]] [[Катэгорыя:Кітабісты]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута мовазнаўства НАН Беларусі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Чаркаскай вобласці]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Растоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Кіеўскага сувораўскага ваеннага вучылішча]] 93ocopjutokwntzdq0wiooil8hymo7l 0 647926 5202387 5083769 2026-09-19T17:09:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202387 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} {{Цёзкі2|Сіпко}} '''Мікалай Георгіевіч Сіпко́'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{ДН|19|12|1906}}, в. [[Панкры]] — {{ДС|||1989}}) — беларускі [[вучоны]] ў галіне [[Ветэрынарыя|ветэрынарыі]], [[доктар ветэрынарных навук]] (1969), [[прафесар]] (1970). == Біяграфія == Нарадзіўся у вёсцы [[Панкры]] (зараз у [[Гарадоцкі раён|Гарадоцкім раёне]], [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]). Скончыў [[Віцебскі ветэрынарны інстытут]] (1929). У 1930—1954 гадах на ваеннай службе, удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], з 1947 года па 1954 год — начальнік ваеннай кафедры Віцебскага ветэрынарнага інстытута. З 1962 года дэкан завочнага факультэта, у 1963—1972 гадах прарэктар па вучэбнай рабоце. == Навуковая дзейнасць == Аўтар навуковых прац па пытаннях ваенна-ветэрынарнай службы, яе арганізацыі і рабоце ў час Вялікай Айчыннай вайны, гісторыі ваеннай ветэрынарыі ў [[Расія|Расіі]]. == Узнагароды == * [[Ордэн Чырвонага Сцяга]] * [[Ордэн Чырвонай Зоркі]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Сіпко Мікалай Георгіевіч||412}} * ''Аздуні, С.'' Камуніст, грамадзянін, вучоны / С. Аздуні // [[Віцебскі рабочы]]. — 1966. — 18 снеж. * Сіпко Мікалай Георгіевіч // Памяць : Гарадоцкі р-н : гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / уклад. С. І. Садоўская; рэдкал. Н. А. Бурунова [і інш.]. — Мн., 2004. — С. 715. == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|141720|Сіпко Мікалай Георгіевіч}} * [https://www.vsavm.by/fakultet-zaochnogo-obucheniya/istoriya-fakulteta/ История заочной формы обучения] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220201033219/https://www.vsavm.by/fakultet-zaochnogo-obucheniya/istoriya-fakulteta/ |date=1 лютага 2022 }} {{ref-ru}} // Сайт [[ВДАВМ]] * [http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar724429&strq=l_siz=20 Вучоныя Беларусі. Сіпко, Мікалай Георгіевіч (доктар ветэрынарных навук; 1906—1989)] * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero123853962/ Сипко Николай Георгиевич] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220201031712/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero123853962/ |date=1 лютага 2022 }} {{ref-ru}} // Праект «Память народа» Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі * [https://1418museum.ru/heroes/34281184/ Сипко Николай Георгиевич // Музейный комплекс «Дорога памяти»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220201031713/https://1418museum.ru/heroes/34281184/ |date=1 лютага 2022 }} {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сіпко Мікалай Георгіевіч}} [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Ветэрынары СССР]] [[Катэгорыя:Палкоўнікі СССР]] [[Катэгорыя:Дэканы ВДАВМ]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Гарадоцкім раёне]] dzj3pqvq7opnefe95ds6fi5zvtuom0b 10 655683 5202544 5202232 2026-09-20T04:39:10Z StarDeg 16311 5202544 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Кабінет Джэймса Б’юкенена | загаловак = [[Выява:Great Seal of the United States (obverse).svg|20px]] {{нп5|Кабінет ЗША|Кабінет||Cabinet of the United States}} [[Джэймс Б’юкенен|Джэймса Б’юкенена]] (1857—1861) {{ЗША}} | navbar = | state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> | клас_спісаў = hlist | стыль_асноўнага_загалоўка = | выява = [[Выява:James Buchanan, by George Peter Alexander Healy.jpg|160px]] | стыль_цела = | стыль_загалоўкаў = | стыль_спісаў = | стыль_уверсе = | уверсе = |загаловак1 = [[Віцэ-прэзідэнт ЗША|Віцэ-прэзідэнт]] |спіс1= [[Джон Кэбел Брэкінрыдж]] (1857—1861) |загаловак2= [[Дзяржаўны сакратар ЗША|Дзяржаўны сакратар]] |спіс2= * [[Льюіс Кас]] (1857—1860) * [[Джэрэмая Салівен Блэк|Джэрэмая Блэк]] (1860—1861) |загаловак3= [[Міністр фінансаў ЗША|Міністр фінансаў]] |спіс3= * {{нп5|Хаўэл Коб|||Howell Cobb}} (1857—1860) * [[Філіп Фрэнсіс Томас|Філіп Томас]] (1860—1861) * [[Джон Адамс Дзікс|Джон Дзікс]] (1861) |загаловак4= [[Ваенны міністр ЗША|Ваенны міністр]] |спіс4= * {{нп5|Джон Б. Флойд|||John B. Floyd}} (1857—1860) * [[Джозэф Холт]] (1860—1861) |загаловак5= [[Генеральны пракурор ЗША|Генеральны пракурор]] |спіс5= * [[Джэрэмая Салівен Блэк|Джэрэмая Блэк]] (1857—1860) * [[Эдвін Стэнтан]] (1860—1861) |загаловак6= [[Генеральны паштмайстар ЗША|Генеральны паштмайстар]] |спіс6= * {{нп5|Аарон В. Браўн|||Aaron V. Brown}} * {{нп5|Джозэф Холт|||Joseph Holt}} (1859—1860) * {{нп5|Гарацыа Кінг|||Horatio King}} (1861) |загаловак7= [[Міністр унутраных спраў ЗША|Міністр унутраных спраў]] |спіс7= {{нп5|Джэйкаб Томпсан|||Jacob Thompson}} (1857—1861) |загаловак8= Міністр ваенна-марскіх сіл ЗША |спіс8= {{нп5|Ісаак Тусэй|||Isaac Toucey}} (1857—1861) }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Палітыка ЗША]] </noinclude> jg9o5qrhcrf4ppdngq3adnmwkoy0acd 5202551 5202544 2026-09-20T05:35:51Z StarDeg 16311 5202551 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Кабінет Джэймса Б’юкенена | загаловак = [[Выява:Great Seal of the United States (obverse).svg|20px]] {{нп5|Кабінет ЗША|Кабінет||Cabinet of the United States}} [[Джэймс Б’юкенен|Джэймса Б’юкенена]] (1857—1861) {{ЗША}} | navbar = | state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> | клас_спісаў = hlist | стыль_асноўнага_загалоўка = | выява = [[Выява:James Buchanan, by George Peter Alexander Healy.jpg|160px]] | стыль_цела = | стыль_загалоўкаў = | стыль_спісаў = | стыль_уверсе = | уверсе = |загаловак1 = [[Віцэ-прэзідэнт ЗША|Віцэ-прэзідэнт]] |спіс1= [[Джон Кэбел Брэкінрыдж]] (1857—1861) |загаловак2= [[Дзяржаўны сакратар ЗША|Дзяржаўны сакратар]] |спіс2= * [[Льюіс Кас]] (1857—1860) * [[Джэрэмая Салівен Блэк|Джэрэмая Блэк]] (1860—1861) |загаловак3= [[Міністр фінансаў ЗША|Міністр фінансаў]] |спіс3= * {{нп5|Хаўэл Коб|||Howell Cobb}} (1857—1860) * [[Філіп Фрэнсіс Томас|Філіп Томас]] (1860—1861) * [[Джон Адамс Дзікс|Джон Дзікс]] (1861) |загаловак4= [[Ваенны міністр ЗША|Ваенны міністр]] |спіс4= * {{нп5|Джон Б. Флойд|||John B. Floyd}} (1857—1860) * [[Джозэф Холт]] (1860—1861) |загаловак5= [[Генеральны пракурор ЗША|Генеральны пракурор]] |спіс5= * [[Джэрэмая Салівен Блэк|Джэрэмая Блэк]] (1857—1860) * [[Эдвін Стэнтан]] (1860—1861) |загаловак6= [[Генеральны паштмайстар ЗША|Генеральны паштмайстар]] |спіс6= * {{нп5|Аарон В. Браўн|||Aaron V. Brown}} * [[Джозэф Холт]] (1859—1860) * {{нп5|Гарацыа Кінг|||Horatio King}} (1861) |загаловак7= [[Міністр унутраных спраў ЗША|Міністр унутраных спраў]] |спіс7= {{нп5|Джэйкаб Томпсан|||Jacob Thompson}} (1857—1861) |загаловак8= Міністр ваенна-марскіх сіл ЗША |спіс8= {{нп5|Ісаак Тусэй|||Isaac Toucey}} (1857—1861) }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Палітыка ЗША]] </noinclude> 8lw44bmihr65rj9oh4z53lalezjgg4h 0 659400 5202375 5022438 2026-09-19T16:04:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202375 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч}} '''Мікалай Антонавіч То́рык'''{{sfn|БелЭн|2002}}{{sfn|ЭГБ|2001}} ({{ДН|15|3|1906}}, в. [[Перавоз (Доктаравіцкі сельсавет)|Перавоз]] [[Капыльскі раён|Капыльскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] — {{ДС|14|4|1999}}, Масква) — марскі военачальнік, [[віцэ-адмірал]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і сялян. У 1923 годзе скончыў сямігадовую школу ў мястэчку Раманава (сучасны аграгарадок [[Леніна (Слуцкі раён)|Леніна]] [[Слуцкі раён|Слуцкага раёна]]). З 1926 года на камсамольскай рабоце ў Слуцкім раённым камітэце ЛКСМБ. У [[РСЧА|Чырвонай Арміі]] з 1928 года. Пасля заканчэння ў 1931 годзе Ленінградскіх ваенна-палітычных курсаў імя Ф. Энгельса, па люты 1933 года служыў у [[Ленінградская ваенная акруга|Ленінградскай ваеннай акрузе]] памочнікам камандзіра батарэі па палітчастцы. У час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] займаў пасаду начальніка Палітычнага ўпраўлення [[Паўночны флот ВМФ СССР|Паўночнага Флоту]]. Пасля вайны, у 1952 годзе, скончыў [[Ваенная акадэмія Генеральнага штаба Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі|акадэмію Генеральнага штаба]]. Да 1966 года ўзначальваў палітупраўленні Паўночнага, [[Чарнаморскі флот ВМФ СССР|Чарнаморскага]] і [[Балтыйскі флот ВМФ СССР|Балтыйскага]] флатоў{{sfn|БелЭн|2002}}. 18 лютага 1958 года прысвоена званне «віцэ-адмірал». == Узнагароды == Ганаровы грамадзянін горада Слуцка<ref>[https://lenino.znaj.by/znamenitie-vipuskniki Знакамітыя выпускнікі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201030041304/https://lenino.znaj.by/znamenitie-vipuskniki |date=30 кастрычніка 2020 }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|То́рык Мікалай Антонавіч|Даўгатовіч Б. Д.|493}} * {{Крыніцы/Почётные граждане белорусских городов|306—307|Торик Николай Антонович}} * {{крыніцы/ЭГБ|6-1|То́рык Мікалай Антонавіч||516—517}} == Спасылкі == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero84062430/ Торик Николай Антонович]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}} // Праект «Память народа» * [http://www.pravo.mgimo.ru/?q=node/24358 Торик Николай Антонович // Центр военно-политических исследований МГИМО]{{ref-ru}} * [https://nasledie-sluck.by/ru/people/1952/ Почетные граждане Слуцка и Слуцкого района // Наследие слуцкого края]{{ref-ru}} * [https://romanovo.slutsk-vedy.gov.by/деятельность/знаменитые-выпускники/document-2213.html Знаменитые выпускники. Торик Николай Антонович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240903083436/https://romanovo.slutsk-vedy.gov.by/%D0%B4%D0%B5%D1%8F%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C/%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%82%D1%8B%D0%B5-%D0%B2%D1%8B%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8/document-2213.html |date=3 верасня 2024 }}{{ref-ru}} // Сайт Раманаўскай сярэдняй школы {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Торык Мікалай Антонавіч}} [[Катэгорыя:Дэлегаты XXIII з’езда КПСС]] [[Катэгорыя:Дэлегаты XXII з’езда КПСС]] [[Катэгорыя:Дэлегаты XXI з’езда КПСС]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета УССР 6-га склікання]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Слуцка]] [[Катэгорыя:Удзельнікі савецка-фінскай вайны]] [[Катэгорыя:Віцэ-адміралы СССР]] [[Катэгорыя:Члены КПСС]] fy7952ekbeltevjwyjpm0wsx4d74kra 0 660241 5202548 5010991 2026-09-20T05:31:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202548 wikitext text/x-wiki {{Картка зброі |image = [[Файл:Гроза-С.jpg|300px]] |caption = Навальніца-С на шасі грамадзянскага аўтамабіля. |type = станцыя РЭБ |origin = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |service = з [[2017]] |used_by = [[#Эксплуатанты|гл. ніжэй]] |wars = [[Грамадзянская вайна ў Сірыі]], [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (з 2014)|Грамадзянская вайна ў Лівіі]], [[Канфлікт у Нагорным Карабаху (2020)|Канфлікт у Нагорным Карабаху]] |manufacturer = КБ Радар |production_date = з [[2016]] }} '''Навальніца-С''' ({{lang-ru|Гроза-С}}) — беларуская самаходная станцыя радыё-электроннай барацьбы, прызначаная для стварэння перашкод у [[электроніка|электроніцы]] і перахопе [[беспілотны лятальны апарат|беспілотных лятальных апаратаў]]. Распрацава «КБ Радар» у рамках спецыяльнай серыі сістэм для барацьбы з дронамі «[[Навальніца (РЭБ)|Навальніца]]» і прэзентавана [[28 кастрычніка]] [[2016]] года<ref name="topwar"/>. == Агляд == === Апісанне === Грунтуецца на самаходным аўтамабільным шасі. Прапануецца прымяненне двухвосевага мікрааўтобуса з патрабаванымі характарыстыкамі рухомасці, на якім размяшчаецца ўсё неабходнае абсталяванне. Унутры кабіны змяшчаюцца сродкі кіравання і апрацоўкі сігналу. За межамі корпуса машыны-носьбіта прысутнічаюць некалькі апорных прылад, у тым ліку дзве тэлескапічныя мачты, пры дапамозе якіх антэны прапануецца падымаць на рабочую вышыню. На мачтах машыны-носьбіта змяшчаюцца два асноўных антэнных блока. У цэнтральнай частцы даху размяшчаецца антэна, змешчаная пад паўсферычным абцякальнікам. Яна звязаная з модулем радыётэхнічнай разведкі і адказвае за выяўленне радыёсігналаў. Разам з перадатчыкам перашкод ужываецца другая антэнная прылада, якая мае ў сваім складзе скрынчаты кажух і антэну. Гэта прылада можа наводзіцца па азімуце. Таксама ёсць трэцяя стойка невялікай вышыні, на якой размешчаны оптыка-электронныя сродкі назірання<ref name="topwar">[https://topwar.ru/110000-sistemy-borby-s-bpla-groza-s-i-groza-r-belarus.html Системы борьбы с БПЛА «Гроза-С» и «Гроза-Р» (Беларусь)] // Военное обозрение, 28 февраля 2017</ref>. Галоўнымі вартасцямі сістэмы, са слоў беларускіх спецыялістаў, з’яўляецца выяўленне з’яўлення БПЛА ў межах зоны дзеяння станцыі і адсочванне іх перамяшчэння, шырокі дыяпазон частот рыдыёразведкі, выяўленне і падаўленне каналаў кіравання БПЛА ад наземнага пункта кіравання і каналаў перадачы даных з БПЛА на наземны пункт кіравання, эфектыўнае падаўленне навігацыі дронаў, звод з вызначанага маршруту або прымус да аварыйнай пасадцы, малы час разгортвання і згортвання станцыі<ref name="kbradar">[https://kbradar.by/products/radioelektronnaya-borba/sredstva-i-kompleksy-radioelektronnoy-borby-s-bpla/337/ Станция радиоэлектронной борьбы с беспилотными летательными аппаратами «Гроза-С» (на шасси военных автомобилей)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201027181041/https://kbradar.by/products/radioelektronnaya-borba/sredstva-i-kompleksy-radioelektronnoy-borby-s-bpla/337/ |date=27 кастрычніка 2020 }}</ref>. === ТТХ === Паводле даных вытворцы<ref name="kbradar"/>: {| class = "wikitable" ! Параметры ! Значэнне |- | Дыяпазон разведваных частот | 100 — 6000 Мгц |- | Дыяпазон падаўляных частот | 100 — 6000 Мгц |- | Далёкасць радыёразведкі сігналаў БПЛА (перадача даных ад БПЛА) | Да 50 км |- | Далёкасць радыёразведкі перадатчыка на наземным ПК (канал кіравання) | Да 10 км |- | Далёкасць радыёпадаўлення перадатчыка на БПЛА (прыём сігналаў кіравання) | Да 30 км |- | Далёкасць радыёпадаўлення прыёмніка наземнага ПК (канал даных і тэлеметрыі) | Да 10 км |- | Далёкасць радыёпадаўлення навігацыйнага прыёмніка на БПЛА | Да 40 км |- | Далёкасць пастаноўкі дэзінфармацыйных перашкод навігацыйнаму прыёмніку на БПЛА | Да 40 км |- | Час разгортвання | 10 хвіл |- | Электрасілкаванне | 220В ± 10 %, 50Гц |- | Экіпаж | 4 чалавекі |} === Мадыфікаванне === Як паведаміў у кастрычніку 2020 года [[Дзяржаўны ваенна-прамысловы камітэт Рэспублікі Беларусь|Дзяржваенпрам]], абапіраючыся на вопыт эксплуатацыі станцыі ў розных кліматычных умовах і пажаданняў карыстальнікаў ранніх версій, спецыялістамі ААТ «КБ Радар» былі зроблены ўдасканаленні ў канструкцыі і праграмным забеспячэнні станцыі. Па выніку дапрацовак падвышаная ступень аўтаматызацыі работы, істотна скарочаны час разгортвання і значна зменшана колькасць аперацый, што выконваюцца экіпажам для прывядзення з паходнага становішча ў баявое. Таксама павялічана ўстойлівасць комплексу да экстрэмальна спякотнаму клімату. Значна перапрацаваны аператарскі адсек, павышана яго эрганамічнасць. Мадыфікаваная версія станцыі была высока ацэнена замежнымі заказчыкамі і хутка пастаўлена на экспарт<ref>[https://vpk.gov.by/special/news/8779/ ОАО «КБ Радар» модернизировало станцию радиоэлектронной борьбы с БПЛА «Гроза-С»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211123205737/https://vpk.gov.by/special/news/8779/ |date=23 лістапада 2021 }}</ref>. == Эксплуатанты == * {{Сцягафікацыя|Беларусь}}<ref>[https://www.tvr.by/news/obshchestvo/tekhnika_parada_stantsiya_groza_s_/ Техника парада. Станция «Гроза-С»] // Белтелерадиокомпания, 29 июня 2018</ref> * {{Сцягафікацыя|Азербайджан}}<ref name="азер">[https://argumenti.ru/army/2020/11/695661 Азербайджанцы используют белорусские системы РЭБ для уничтожения армянских дронов] // Аргументы недели, 4 ноября 2020</ref> * {{Сцягафікацыя|Сірыя|1980}}<ref>[https://actualnews.org/exclusive/362361-smi-belarus-postavljala-v-siriju-kompleksy-groza-s.html СМИ: Беларусь поставляла в Сирию комплексы «Гроза-С»] // Актуальные новости, Нина Лукашева, 8 сентября 2020</ref> * {{Сцягафікацыя|ААЭ}}<ref>[https://naviny.by/article/20191123/1574496160-belarus-stolbit-mesto-na-oruzheynom-rynke-blizhnego-vostoka Беларусь столбит место на оружейном рынке Ближнего Востока] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210122040541/https://naviny.by/article/20191123/1574496160-belarus-stolbit-mesto-na-oruzheynom-rynke-blizhnego-vostoka |date=22 студзеня 2021 }} // Naviny.by, 23 ноября 2019</ref> * {{Сцягафікацыя|Лівія}}<ref name="ааэ"/> <small>(атрымана ад ААЭ)</small> == Баявое выкарыстванне == ;Грамадзянская вайна ў Сірыі У маі [[2018]] года з’явілася інфармацыя, згодна з якой, урадавыя сілы [[Башар Асад|Башара Асада]] валодаюць беларускай «Навальніцай» і ўжо выкарыстоўвалі яе супраць амерыканскіх БПЛА, руйнуючы сістэмы сувязі і выводзячы з ладу самалёты РЭБ [[Lockheed EC-130H Compass Call]]<ref>[https://www.naviny.media/article/20180506/1525592387-belarus-vyhodit-v-lidery-na-rynke-sredstv-radioelektronnoy-borby Беларусь выходит в лидеры на рынке средств радиоэлектронной борьбы, Не исключено, что белорусская электроника двойного назначения применялась в ходе боевых действий в Сирии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200901073708/https://www.naviny.media/article/20180506/1525592387-belarus-vyhodit-v-lidery-na-rynke-sredstv-radioelektronnoy-borby |date=1 верасня 2020 }} (4 мая 2018)</ref>. [[18 жніўня]] [[2020]] года, па паведамленні [[Пентагон]]а, у небе над заходняй часткай правінцыі Ідліб былі адначасова страчаны адразу два ўдарна-разведвальных дроны [[MQ-9 Reaper]] («Жнец»), якія выляталі парай на баявое заданне з ракетамі AGM-114R9X на борце. Як высветлілася пазней, БПЛА ліквідаваны байцамі ўрадавай армія, якія выкарыстоўвалі для гэтага беларускую сістэму РЭБ<ref>[https://www.discred.ru/2020/09/15/belorusskaya-groza-s-v-sirii-vyrvala-zuby-u-amerikanskih-zhnetsov/ Белорусская «Гроза-С» в Сирии вырвала зубы у американских «Жнецов»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220204163253/https://www.discred.ru/2020/09/15/belorusskaya-groza-s-v-sirii-vyrvala-zuby-u-amerikanskih-zhnetsov/ |date=4 лютага 2022 }} // Discred, 15 сентября 2020</ref>. ;Грамадзянская вайна ў Лівіі (з 2014 па 2020) Летам 2020 года ў Інтэрнэце былі апублікаваны фатаграфіі комплексу «Навальніца-С», які належыць прыхільнікам [[Халіф Хафтар|Халіфа Хафтара]]. Сістэма была перададзена байцам ад ААЭ, якія ў сваю чаргу купілі яе непасрэдна ў Беларусі<ref name="ааэ">[https://avia.pro/news/belorusskie-sistemy-reb-valyat-tureckie-drony-nad-liviey?utm_source=yxnews&utm_medium=mobile Белорусские системы РЭБ выводят из строя турецкие дроны над Ливией] // Avia.pro, 27 июня 2020</ref>. Комплесы «С» і «[[Навальніца-6|6]]» змаглі абясшкодзіць 11 турэцкіх БПЛА, якія належалі прыхільнікам [[Фаіз Сарадж|Фаіза Сараджа]]<ref>[https://naviny.by/article/20200712/1594552646-belorusskaya-groza-zasvetilas-v-voyuyushchey-livii Белорусская «Гроза» засветилась в воюющей Ливии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210117012701/https://naviny.by/article/20200712/1594552646-belorusskaya-groza-zasvetilas-v-voyuyushchey-livii |date=17 студзеня 2021 }}</ref>. Калумніст газеты «Военно-промышленный курьер» Віталь Арлоў са спасылкай на неназваныя крыніцы заявіў, што за перыяд 2019—2020 гадоў колькасць абясшкоджаных беспілотнікаў меркавана большая, і сістэмы «Навальніца» могуць быць датычны да страты 78 ударных БПЛА «Байрактар ТБ-2» і двух MQ-9 Reaper, якія выкарыстоўваліся ВПС ЗША і Італіі для разведвальных палётаў у зоне баявых дзеянняў<ref>Виталий Орлов. [https://vpk-news.ru/articles/63423 Хитрые минские «Грозы»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210829084134/https://vpk-news.ru/articles/63423 |date=29 жніўня 2021 }} // Газета "Военно-промышленный курьер", выпуск № 31 (894) за 17 августа 2021 года.</ref>. У той жа час частка з названага збіта расійскім [[Панцыр-С1|ЗРК «Панцыр»]]<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=3DJ5QFqtP7U Боевое применение белорусских комплексов РЭБ. Не факт.]</ref>. ;Канфлікт у Нагорным Карабаху (2020) 4 лістапада 2020 года ў сеткі з’явіліся паведамленні, што азербайджанская армія выкарыстоўвае беларускую сістэму РЭБ «Навальніца-С» для барацьбы з дронамі праціўніка<ref>[https://avia.pro/news/v-azerbaydzhane-rasskazali-o-tom-chto-sbivayut-bespilotniki-armenii-pri-pomoshchi-belorusskih В Азербайджане рассказали о том, что сбивают беспилотники Армении при помощи белорусских комплексов «Гроза-С»] (4 ноября 2020)</ref>. Сістэмы былі набыты Азербайджанам у беларускіх распрацоўшчыкаў прыкладна ў 2018 годзе. У Баку паведамляецца, што гэты комплекс у пачатку лістапада знішчыў адзін армянскі беспілотнік у Тавузскім раёне<ref name="азер"/>. == Гл. таксама == * [[Навальніца-Р]] * [[Навальніца-6]] * [[РАК «Берсерк»]] == Зноскі == {{Reflist|2}} == Спасылкі == * [https://kbradar.by/products/radioelektronnaya-borba/sredstva-i-kompleksy-radioelektronnoy-borby-s-bpla/322/ Станцыя радыёэлектроннай барацьбы з беспілотнымі лятальнымі апаратамі «Навальніца-С» (на шасі грамадзянскіх аўтамабіляў)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210122035918/https://kbradar.by/products/radioelektronnaya-borba/sredstva-i-kompleksy-radioelektronnoy-borby-s-bpla/322/ |date=22 студзеня 2021 }} на афіцыйным сайце КБ «Радар» * [https://kbradar.by/products/radioelektronnaya-borba/sredstva-i-kompleksy-radioelektronnoy-borby-s-bpla/337/ Станцыя радыёэлектроннай барацьбы з беспілотнымі лятальнымі апаратамі «Навальніца-С» (на шасі ваенных аўтамабіляў)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201027181041/https://kbradar.by/products/radioelektronnaya-borba/sredstva-i-kompleksy-radioelektronnoy-borby-s-bpla/337/ |date=27 кастрычніка 2020 }} на афіцыйным сайце КБ «Радар» [[Катэгорыя:Навальніца (РЭБ)]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2016 годзе]] [[Катэгорыя:Канфлікт у Нагорным Карабаху (2020)]] nhr805lzoejtg10b2fg0tjytokwpzq3 0 663866 5202399 5191527 2026-09-19T17:56:55Z Ciepiersia 162280 /* Становішча да Першай Сусветнай вайны */ афармленне 5202399 wikitext text/x-wiki [[Файл:European Bison - Byelovezhskaya Puscha State National Park - Near Kamenyets - Brest Oblast - Belarus (27359897282).jpg|250px|міні|Зубр у Белавежскай пушчы]] '''[[Зубр]]''' для [[Беларусь|Беларусі]] — абарыгенны від сысуноў, самы буйны прадстаўнік беларускай фаўны, значны аб’ект навуковых даследванняў і важны культурны сімвал. На жнівень 2020 года беларуская папуляцыя зуброў саступае толькі польскай (2269 асобін) і складае 2101 зубра, што пры сусветнай колькасці ў 8461 з’яўляецца амаль чвэрцю — 24,83 %<ref name="ПЧМ">[https://1prof.by/news/v-strane/pochti-chetvert-mirovoj-populyacii-zubrov-obitaet-v-nashej-strane/ ПОЧТИ ЧЕТВЕРТЬ МИРОВОЙ ПОПУЛЯЦИИ ЗУБРОВ ОБИТАЕТ В НАШЕЙ СТРАНЕ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210621155636/https://1prof.by/news/v-strane/pochti-chetvert-mirovoj-populyacii-zubrov-obitaet-v-nashej-strane/ |date=21 чэрвеня 2021 }} {{ref-ru}}</ref>. Па міжнародных правілах усе зубры павінны мець імя, першая літара якога супадае з першай літарай краіны нараджэння, таму ўсе зубры, якія нарадзіліся ў Беларусі называюцца на літару [[Б]]. == Гістарычныя звесткі == === Становішча да Першай Сусветнай вайны === [[Файл:Biełavieskaja pušča. Белавеская пушча (1885).jpg|250px|міні|злева|Малюнак белавежскага зубра (1885)]] Каля 10-12 тысяч гадоў таму назад у [[Еўропа|Еўропе]] ўзніклі тры самастойныя разнавіднасці зуброў, у тым ліку [[Белавежская пушча|белавежская]] раўнінная. У [[Сярэдневякоўе|Сярэдневякоўі]] размовы аб зубрах распаўсюдзіліся ад Масквы да Мадрыда, і, акрамя таго, трэба адзначыць, што ў тыя часы на гэтых волатаў пастаянна ішло паляванне. Зубр быў важным аб’ектам промыслу, на іх стала палявалі літоўскія князі<ref name="ПНП">[https://wildlife.by/hunting-and-fishing/articles/Patriarh%20Nalibokskoy%20pushti%20%28chasty%202%29/?sphrase_id=41178 Патриарх Налибокской пущи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210621015523/https://wildlife.by/hunting-and-fishing/articles/Patriarh%20Nalibokskoy%20pushti%20%28chasty%202%29/?sphrase_id=41178 |date=21 чэрвеня 2021 }} {{ref-ru}}</ref>. Пры [[Археалагічныя даследаванні Старога замка ў Гродне|раскопках]] [[Стары замак (Гродна)|Старога замка]] ў [[Гродна|Гродне]] былі знойдзены косткі зубраў, якія ўтвараюць асноўную масу касцявых рэшткаў са старажытнага Гродна<ref name="Гродна">{{Cite web|lang=be|url=https://knihi.com/Mikalaj_Varonin/Drievnieje_Hrodno_po_matierialam_archieolohicieskich_raskopok_1932-1949_hh-rus.html|title=Николай Воронин. Древнее Гродно (по материалам археологических раскопок 1932-1949 гг.)|website=knihi.com|access-date=2026-09-19}}</ref>. Пры параўнанні памераў іх костак з памерамі костак сучасных экземпляраў, навукоўцы прыходзяць да высновы, што зубры XII—XV стагоддзяў адрозніваліся большымі памерамі, у тым ліку значна большым ростам<ref name="Гродна"/>. У [[1409]]—[[1410]] гадах, у [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]] адбыўся масавы забой зуброў, засоленае мяса нарыхтоўвалі для войскаў, якія ўдзельнічалі ў [[Вялікая вайна (1409—1411)|Вялікай вайне]], магчыма, бочкі з мясам па [[Заходні Буг|Бугу]] сплаўлялася да [[Чэрвіньск над Віслан|Чэрвіньска]], дзе саюзныя войскі злучыліся перад паходам да поля [[Грунвальдская бітва|Грунвальдскай бітвы]]<ref name="borisovmeat">[http://www.borisovmeat.com/ru/brand/king-hunting О королевской охоте] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111009090553/http://www.borisovmeat.com/ru/brand/king-hunting |date=9 кастрычніка 2011 }} {{ref-ru}}</ref>. Раскопкі «смеццевых ям» на месцы гарадзішча [[Віцебск|старога Віцебска]], куды гараджане скідалі непатрэбны хлам і косткі з’едзеных жывёл, паказалі, што ў асобных пластах, якія адносяцца да XIV—XV стагоддзяў, рэшткі зуброў складалі да 40-50 % ад агульнай колькасці рэшткаў дзікіх жывёл<ref name="БЗК">[https://wildlife.by/science/articles/belorusskiy-zubr-kolichestvennoe-narashchivanie-pogolovya-zakoncheno-pora-zabotitsya-o-ego-kachestve/ Белорусский зубр: количественное наращивание поголовья закончено, пора заботиться о его качестве!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210621020107/https://wildlife.by/science/articles/belorusskiy-zubr-kolichestvennoe-narashchivanie-pogolovya-zakoncheno-pora-zabotitsya-o-ego-kachestve/ |date=21 чэрвеня 2021 }} {{ref-ru}}</ref>. [[Файл:Гродна (2018). Экспазіцыя ГДГАМ у Старым замку (78).jpg|250px|міні|Сям’я зуброў. Экспазіцыя ГДГАМ у Старым замку Гродна]] З-за празмернага і некантраляванага [[промысел|промыслу]] зубры былі даведзены да пагрозы знікнення. Становішча вымусіла літоўскіх князёў забараніць паляванне на гэтых жывёл. Тры [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага]] прадугледжвалі за зламыснае забойства зубра велічэзны штраф у 1200 грошаў (сярэбраных манет)<ref name="КЛІМАТ">[https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:aDPiRDdbZQQJ:beldumka.belta.by/isfiles/000167_705238.pdf+%D1%88%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%84+%D1%83+1200+%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%88%D0%B0%D1%9E.&hl=ru&gl=by&pid=bl&srcid=ADGEESgGfo_A-URAjBoQTFOx_YTwf66Lj2QBxzXqjXEZ-TvbkgEwflGwjuBcJ80vQRRd5Tg29QeNaShRxbTUOhLJ9oxAzGOCfYgJO-lz4VcKGeYqW01bLNeOixp3mh3BIflhLUhtjoyl&sig=AHIEtbTLT0Affdf6pv9HRZ_ZDifaqJLwnA КЛІМАТ СТАРАЖЫТНАЙ БЕЛАРУСІ / АХОВА ПРЫРОДЫ: ПЕРШЫЯ КРОКІ] // «[[Беларуская думка (1991)|Беларуская думка]]»</ref>. У [[1559]] годзе вялікі князь літоўскі і кароль польскі [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонт Аўгуст]] даручыў [[Маршалак вялікі літоўскі|каралеўскаму маршалку]] і галоўнаму рэвізору Вялікага Княства Літоўскага [[Рыгор Багданавіч Валовіч|Рыгору Валовічу]] правесці рэвізію ўсіх пушчаў і пераходаў звярыных, а асабліва зуброў<ref name="borisovmeat"/>. У пару [[Вайна 1812 года|вайны з Напалеонам]] і [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|польскага паўстання 1830—1831]] гадоў пагалоўе зуброў у Белавежскай пушчы прыкметна скарачалася. А падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання Кастуся Каліноўскага]] за адзін толькі [[1863]] год у пушчы не далічыліся 377 зуброў<ref name="БЗК"/>. Лёсавызначальным для белавежскага зубра стаў зроблены ў 1865 годзе абмен з {{нп3|Ян Генрык XI Хохберг|графам Плесэ|ru|Jan Henryk XI Hochberg}} чатырох зуброў на высакародных аленяў і ланяў. Зубры паступілі ў маёнтак графа (цяпер — горад [[Пшчына]]), які размяшчаўся ва Усходняй Сілезіі і доўгі час разводзіліся там у поўнай ізаляцыі. Хоць доўгае блізкароднаснае скрыжаванне і адбілася на знешнім абліччы і стане жывёл, у 1920—1930 гадах зубры з плескай папуляцыі адыгралі адну з ключавых роляў у аднаўленні віду<ref name="БЗК"/>. У Белавежскай пушчы ў канцы XIX стагоддзя жыло да 1700 галоў — з аднаго боку жывёл ахоўвалі, з другога — рэгулярна ладзілі [[цар]]скія паляванні<ref name="ПНП"/>. На пачатак XX стагоддзя беларускія зубры захаваліся толькі ў лясах Белавежскай пушчы і гэта было адзінае месца ў свеце, дзе жылі прадстаўнікі раўніннай разнавіднасці<ref name="ПНП"/>. Актыўнае паляванне паменшыла Белавежскую папуляцыю да 737 асобін у [[1914]] годзе. [[Першая сусветная вайна|Вайна]] і звязанае з ёй {{нп3|браканьерства||ru|Браконьерство}} прывялі да [[катастрофа|катастрафічнага]] скарачэння [[пагалоўе|пагалоўя]]. У 1917 годзе ў Пушчы засталося толькі 168 зуброў, а ў [[1918]] толькі 76. Частка жывёл была вывезена ў Германію. [[9 лютага]] [[1921]]<ref name="floranimal">[http://www.floranimal.ru/pages/animal/z/405.html ЗУБР (Bison bonasus)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111127220754/http://www.floranimal.ru/pages/animal/z/405.html |date=27 лістапада 2011 }} {{ref-ru}}</ref> года (па іншых звестках у [[1919]] годзе<ref name="ПНП"/>) былым лесніком пушчы Варфаламеем Шпаковічам быў забіты дзеля мяса апошні вольны белавежскі зубр. Нямецкі заолаг {{Нп3|Эрна Мор|Эрна Мор|de|Erna Mohr}} так адгукнулася на гэту падзею<ref name="floranimal"/>: {{Цытата|Няхай яго імя, як і імя Герастрата, захаваецца ў стагоддзях!}} Такім чынам, на канец Першай Сусветнай вайны зубры ў Беларусі былі знішчаныя. === Рэінтрадукцыя і ўзнаўленне папуляцыі === [[Файл:Zubr 002.jpg|250px|міні|Самка з зубранём у Белавежскай пушчы]] Па перапісу (iнвентарызацыi) 1926 года ва ўсім свеце ў няволі (заасады, заапаркі і звярынцы) утрымліваліся толькі 52 асобіны зуброў<ref>[[Міхаіл Аляксандравіч Заблоцкі|Заблоцкий М. А.]] Восстановление зубра в СССР и за границей //Охрана природы и заповедное дело в СССР. Бюллетень № 4. — М., 1960. — С. 52 — 70.</ref>, і ў асноўным сталага ўзросту. Выратавальныя працы пачаліся ў Белавежскай пушчы на польскай тэрыторыі з 1929 года. Восенню 1939 года, калі Белавежская пушча ўвайшла ў склад Беларускай ССР, у зубрагадавальніку налічвалася 16 зуброў. Але па раздзелу тэрыторыі пушчы на польскую і беларускую ў 1944 годзе ўсе зубры засталіся ў Польшчы. У 1946 годзе па рашэнні Таварыства захавання зубра было вырашана стварыць яшчэ адзін зубрагадавальнік на беларускім баку пушчы<ref name="ІЗ">[http://bp21.org.by/ru/art/a160701.html ИСТОРИЯ ЗУБРА] {{ref-ru}}</ref>. 18 ліпеня 1946 года зубр па мянушцы «Пугінал» у ліку першых жывёл (2 самкі і 3 самца) быў завезены ў беларускую частку Белавежскай пушчы для аднаўлення гэтага віду. З гэтага дня пачалася карпатлівая праца па гадоўлі зуброў. Яе ўзначаліла па аднаўленні вольнай папуляцыі зубра супрацоўніца навуковага аддзела [[Людміла Мікалаеўна Корачкіна|Л. М. Корачкіна]], якая прысвяціла зубрам усё сваё свядомае жыццё (1952—1982)<ref name="ІЗ"/>. Зубры пачалі [[Рэінтрадукцыя|вяртацца]] ў дзікую прыроду, пачынаючы з 1951 года, прычым выпуск адбыўся спачатку ў беларускай, а ў хуткім часе і ў польскай частках [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]]. Эксперымент аказаўся ўдалым і паказаў, што ў летнія месяцы зубры могуць свабодна абыходзіцца без падкормкі, а ўзімку яна вельмі неабходная. У наступныя гады колькасць вольных зуброў у абедзвюх частках пушчы пастаянна ўзрастала. Але калі на польскім баку вольны статак складаўся выключна з белавежскіх зуброў, то на беларускай — з белавежска-каўказскіх. З’явілася небяспека пераходу зуброў праз беларуска-польскую мяжу і змешвання статкаў<ref name="ІЗ"/>. На першай савецка-польскай канферэнцыі па праблеме зубра ў 1961 годзе прынялі рашэнне пакінуць у Белавежскай пушчы толькі зуброў белавежскага паходжання — карэнных насельнікаў пушчанскіх лясоў. У сувязі з гэтым, з беларускай часткі пушчы з 1963 па 1968 год вывезлі больш за 110 белавежска-каўказскіх зуброў, якія сталі асновай для іх вольнай гадоўлі ў сямі новых пунктах на тэрыторыі [[Расія|Расіі]], [[Украіна|Украіны]], [[Беларусь|Беларусі]]<ref name="ІЗ"/>. Такім чынам, у сучаснай папуляцыі зубра Белавежскай пушчы нашчадкаў ад Пугінала, які меў прымешак каўказскай крыві, не засталося<ref name="ІЗ"/>. У 1981 годзе зубр быў занесены ў Чырвоную кнігу БССР, а з 1993 года — у [[Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь|Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь]]<ref>[http://redbook.minpriroda.by/animalsinfo.html?id=13 Красная книга Республики Беларусь. Европейский зубр] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110205193738/http://redbook.minpriroda.by/animalsinfo.html?id=13 |date=5 лютага 2011 }}{{Ref-ru}}</ref> Шматгадовая праца заолагаў дала свой плён, і на 1995 год ва ўсім свеце налічвалася 3259 чыстакроўных зуброў, але з-за блізкасваяцкіх адносінаў генетычная разнастайнасць зубраў адносна малая, што выклікае шматлікія праблемы з іх здароўем, імунітэтам і адаптацыйным патэнцыялам. У 1994—2000 гадах у Беларусі была распрацавана «Праграма па захаванні, рассяленні і выкарыстанні зубра ў Беларусі», адным з вынікам якой стала ініцыяцыя стварэння на тэрыторыі Беларусі некалькіх лакалітэтаў зубровых папуляцый, што дазволіла метадам рассялення разгрупаваць па розных рэгіёнах пагалоўе зуброў. Такім чынам, зубры з’явіліся за межамі асноўнага рэзервата і пачалі абжываць новыя раёны, у тым ліку [[Бярэзінскі біясферны запаведнік|Бярэзінскі запаведнік]], [[Прыпяцкі (нацыянальны парк)|Нацыянальны парк «Прыпяцкі»]]. Усяго на тэрыторыі Беларусі было сфарміравана 7 мікрапапуляцый зуброў агульнай колькасцю 983 асобіны, што параўнальна з колькасцю зуброў у Белавежскай пушчы ў канцы XIX стагоддзя<ref name="ej">{{кніга |аўтар = Сергей Глаголев |частка = |загаловак = Беларускія зубры пачынаюць выраджацца |арыгінал = Белорусские зубры начинают вырождаться |спасылка = http://www.ej.by/news/sociaty/2011/08/27/belorusskie_zubry_nachinayut_vyrozhdat_sya.html |адказны = |выданне = EJ |месца = |выдавецтва = |год = [[27 жніўня]] [[2011]] |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20210622033502/https://ej.by/news/sociaty/2011/08/27/belorusskie_zubry_nachinayut_vyrozhdat_sya.html |archivedate = 22 чэрвеня 2021 }}</ref>. У [[2011]] годзе [[Міністэрства прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя Рэспублікі Беларусь|Міністэрствам прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя]] была распрацавана канцэпцыя захавання зуброў у Беларусі. На першым этапе ([[2011]]—[[2015]] гады) канцэпцыя прадугледжвала стварэнне схем рассялення зуброў, комплексу ветэрынарна-санітарных мерапрыемстваў па паляпшэнні ўмоў утрымання, а таксама фарміраванне не меней чым пяці новых мікрапапуляцый. Плануецца стварыць на базе [[рэспубліканскі ландшафтны заказнік «Налібоцкі»|рэспубліканскага ландшафтнага заказніка «Налібоцкі»]] навукова-селекцыйны цэнтр па пытаннях захавання і паляпшэння стану папуляцыі беларускіх зуброў, таксама стварыць адзіную базу даных аб стане белавежскіх зуброў, якая будзе ўключаць інфармацыю аб мікрапапуляцыях, іх колькасці і распаўсюджванні. У рамках другога этапа ([[2016]]—[[2030]] гады) канцэпцыі плануецца распрацаваць крытэрыі ацэнкі племянной каштоўнасці, правілы вядзення селекцыйна-племянной работы з зубрамі. Немалаважная роля адведзена стварэнню генетычных пашпартоў жывёл<ref name="brest">{{Cite web |url=http://virtual.brest.by/news11092.php |title=Концепцию сохранения зубров разработали в Беларуси |access-date=26 лістапада 2020 |archive-date=21 лістапада 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111121214246/http://virtual.brest.by/news11092.php |url-status=dead }}</ref>. == Сучасная папуляцыя == Найбуйнейшыя папуляцыі зуброў у Беларусі сканцэнтраваны на 5 тэрыторыях: у нацыянальным парку «[[Белавежская пушча (нацыянальны парк)|Белавежская пушча]]» (604 асобіны), [[Асіповіцкі доследны лясгас|Асіповіцкім доследным лясгасе]] (470), СВК «Азёры» [[Гродзенскі раён|Гродзенскага раёна]] (378), паляўнічай гаспадарцы «Чырвоны Бор» у [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскім раёне]] (190) і [[Палескі радыяцыйна-экалагічны запаведнік|Палескім радыяцыйна-экалагічным запаведніку]] (174)<ref name="ПЧМ"/><ref>{{cite web |url= https://bpn.com.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=1133&Itemid=213|title= Powojenne zeszyty Księgi Rodowodowej Żubrów w wersji elektronicznej do pobrania|publisher= Białowieski Park Narodowy|accessdate=06.04.2024 |lang=pl}}</ref><ref>{{cite web |url= https://bpn.gov.pl/ksiega-rodowodowa-zubrow|title= „Księga Rodowodowa Żubrów”|publisher= Białowieski Park Narodowy|accessdate=20.11.2025 |lang=pl}}</ref>. У ходзе рэалізацыі Праграмы па рассяленню, захаванні і выкарыстанні зубра ў Беларусі (1994—1998 гады) у дадатак да ўжо існуючых Белавежскай, Прыпяцкай і Бярэзінска-Барысаўскай мікрапапуляцый былі створаны 4 новыя мікрапапуляцыі зубра. У 1994 годзе ў Валожынскі лясгас завезена 15 зуброў — заснавальнікаў новай мікрапапуляцыі, у 1995-1996 гадах 18 асобін было завезена ў Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік, у 1997 годзе 15 асобін — у Асіповіцкі лясгас і ў 1998 годзе 18 асобін — у калгас «Азёры». Такім чынам, да 1998 году ў рэспубліцы мелася 7 мікрапапуляцый зуброў агульнай колькасцю 379 асобін; да 2009 года — 9 мікрапапуляцый агульнай колькасцю 943 асобіны<ref name="ОУЗ">[https://news.tut.by/society/217831.html Откуда у зубров Беловежской пущи СПИД] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200928003835/https://news.tut.by/society/217831.html|date=28 верасня 2020}} {{ref-ru}}</ref>. === Дынаміка агульнай колькасці === <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6) ImageSize = width:800 height:373 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:400 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:50 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:10 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1971 text:1971 bar:1972 text:1972 bar:1973 text:1973 bar:1974 text:1974 bar:1975 text:1975 bar:1976 text:1976 bar:1977 text:1977 bar:1978 text:1978 bar:1979 text:1979 bar:1980 text:1980 bar:1981 text:1981 bar:1982 text:1982 bar:1983 text:1983 bar:1984 text:1984 bar:1985 text:1985 bar:1986 text:1986 bar:1987 text:1987 bar:1988 text:1988 bar:1989 text:1989 bar:1990 text:1990 bar:1991 text:1991 bar:1992 text:1992 bar:1993 text:1993 bar:1994 text:1994 bar:1995 text:1995 bar:1996 text:1996 bar:1997 text:1997 bar:1998 text:1998 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:1971 from:0 till: 66 bar:1972 from:0 till: 77 bar:1973 from:0 till: 82 bar:1974 from:0 till: 87 bar:1975 from:0 till: 90 bar:1976 from:0 till: 101 bar:1977 from:0 till: 114 bar:1978 from:0 till: 132 bar:1979 from:0 till: 143 bar:1980 from:0 till: 159 bar:1981 from:0 till: 156 bar:1982 from:0 till: 169 bar:1983 from:0 till: 196 bar:1984 from:0 till: 206 bar:1985 from:0 till: 204 bar:1986 from:0 till: 226 bar:1987 from:0 till: 242 bar:1988 from:0 till: 255 bar:1989 from:0 till: 263 bar:1990 from:0 till: 315 bar:1991 from:0 till: 315 bar:1992 from:0 till: 295 bar:1993 from:0 till: 308 bar:1994 from:0 till: 290 bar:1995 from:0 till: 280 bar:1996 from:0 till: 251 bar:1997 from:0 till: 232 bar:1998 from:0 till: 238 PlotData= bar:1971 at: 66 fontsize:S text: 66 shift:(-8,5) bar:1972 at: 77 fontsize:S text: 77 shift:(-10,5) bar:1973 at: 82 fontsize:S text: 82 shift:(-10,5) bar:1974 at: 87 fontsize:S text: 87 shift:(-10,5) bar:1975 at: 90 fontsize:S text: 90 shift:(-10,5) bar:1976 at: 101 fontsize:S text: 101 shift:(-10,5) bar:1977 at: 114 fontsize:S text: 114 shift:(-10,5) bar:1978 at: 132 fontsize:S text: 132 shift:(-10,5) bar:1979 at: 143 fontsize:S text: 143 shift:(-10,5) bar:1980 at: 159 fontsize:S text: 159 shift:(-10,5) bar:1981 at: 156 fontsize:S text: 156 shift:(-10,5) bar:1982 at: 169 fontsize:S text: 169 shift:(-10,5) bar:1983 at: 196 fontsize:S text: 196 shift:(-10,5) bar:1984 at: 206 fontsize:S text: 206 shift:(-10,5) bar:1985 at: 204 fontsize:S text: 204 shift:(-10,5) bar:1986 at: 226 fontsize:S text: 226 shift:(-10,5) bar:1987 at: 242 fontsize:S text: 242 shift:(-10,5) bar:1988 at: 255 fontsize:S text: 255 shift:(-10,5) bar:1989 at: 263 fontsize:S text: 263 shift:(-10,5) bar:1990 at: 315 fontsize:S text: 315 shift:(-10,5) bar:1991 at: 315 fontsize:S text: 315 shift:(-10,5) bar:1992 at: 295 fontsize:S text: 295 shift:(-10,5) bar:1993 at: 308 fontsize:S text: 308 shift:(-10,5) bar:1994 at: 290 fontsize:S text: 290 shift:(-10,5) bar:1995 at: 280 fontsize:S text: 280 shift:(-10,5) bar:1996 at: 251 fontsize:S text: 251 shift:(-10,5) bar:1997 at: 232 fontsize:S text: 232 shift:(-10,5) bar:1998 at: 238 fontsize:S text: 238 shift:(-10,5) TextData= fontsize:10px pos:(60,295) text:Дынаміка змянення папуляцыі зуброў у Белавежскай пушчы (1971-1998 гг.) </timeline> <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6) ImageSize = width:1000 height:373 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:3000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:500 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1992 text:1992 bar:1993 text:1993 bar:1994 text:1994 bar:1995 text:1995 bar:1996 text:1996 bar:1997 text:1997 bar:1998 text:1998 bar:1999 text:1999 bar:2000 text:2000 bar:2001 text:2001 bar:2002 text:2002 bar:2003 text:2003 bar:2004 text:2004 bar:2005 text:2005 bar:2006 text:2006 bar:2007 text:2007 bar:2008 text:2008 bar:2009 text:2009 bar:2010 text:2010 bar:2011 text:2011 bar:2012 text:2012 bar:2013 text:2013 bar:2014 text:2014 bar:2015 text:2015 bar:2016 text:2016 bar:2017 text:2017 bar:2018 text:2018 bar:2019 text:2019 bar:2020 text:2020 bar:2021 text:2021 bar:2022 text:2022 bar:2023 text:2023 bar:2024 text:2024 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:1992 from:0 till: 350 bar:1993 from:0 till: 350 bar:1994 from:0 till: 383 bar:1995 from:0 till: 362 bar:1996 from:0 till: 386 bar:1997 from:0 till: 377 bar:1998 from:0 till: 390 bar:1999 from:0 till: 421 bar:2000 from:0 till: 471 bar:2001 from:0 till: 494 bar:2002 from:0 till: 534 bar:2003 from:0 till: 564 bar:2004 from:0 till: 564 bar:2005 from:0 till: 691 bar:2006 from:0 till: 691 bar:2007 from:0 till: 790 bar:2008 from:0 till: 883 bar:2009 from:0 till: 958 bar:2010 from:0 till: 1015 bar:2011 from:0 till: 1084 bar:2012 from:0 till: 1155 bar:2013 from:0 till: 1250 bar:2014 from:0 till: 1363 bar:2015 from:0 till: 1464 bar:2016 from:0 till: 1615 bar:2017 from:0 till: 1827 bar:2018 from:0 till: 1937 bar:2019 from:0 till: 2101 bar:2020 from:0 till: 2356 bar:2021 from:0 till: 2474 bar:2022 from:0 till: 2688 bar:2023 from:0 till: 2713 bar:2024 from:0 till: 2927 PlotData= bar:1992 at: 350 fontsize:S text: 350 shift:(-10,5) bar:1993 at: 350 fontsize:S text: 350 shift:(-10,5) bar:1994 at: 383 fontsize:S text: 383 shift:(-10,5) bar:1995 at: 362 fontsize:S text: 362 shift:(-10,5) bar:1996 at: 386 fontsize:S text: 386 shift:(-10,5) bar:1997 at: 377 fontsize:S text: 377 shift:(-10,5) bar:1998 at: 390 fontsize:S text: 390 shift:(-10,5) bar:1999 at: 421 fontsize:S text: 421 shift:(-10,5) bar:2000 at: 471 fontsize:S text: 471 shift:(-10,5) bar:2001 at: 494 fontsize:S text: 494 shift:(-10,5) bar:2002 at: 534 fontsize:S text: 534 shift:(-10,5) bar:2003 at: 564 fontsize:S text: 564 shift:(-10,5) bar:2004 at: 564 fontsize:S text: 564 shift:(-10,5) bar:2005 at: 691 fontsize:S text: 691 shift:(-10,5) bar:2006 at: 691 fontsize:S text: 691 shift:(-10,5) bar:2007 at: 790 fontsize:S text: 790 shift:(-10,5) bar:2008 at: 883 fontsize:S text: 883 shift:(-10,5) bar:2009 at: 958 fontsize:S text: 958 shift:(-10,5) bar:2010 at: 1015 fontsize:S text: 1015 shift:(-10,5) bar:2011 at: 1084 fontsize:S text: 1084 shift:(-10,5) bar:2012 at: 1155 fontsize:S text: 1155 shift:(-10,5) bar:2013 at: 1250 fontsize:S text: 1250 shift:(-10,5) bar:2014 at: 1363 fontsize:S text: 1363 shift:(-10,5) bar:2015 at: 1464 fontsize:S text: 1464 shift:(-10,5) bar:2016 at: 1615 fontsize:S text: 1615 shift:(-10,5) bar:2017 at: 1827 fontsize:S text: 1827 shift:(-10,5) bar:2018 at: 1937 fontsize:S text: 1937 shift:(-10,5) bar:2019 at: 2101 fontsize:S text: 2101 shift:(-10,5) bar:2020 at: 2356 fontsize:S text: 2356 shift:(-10,5) bar:2021 at: 2452 fontsize:S text: 2474 shift:(-10,5) bar:2022 at: 2688 fontsize:S text: 2688 shift:(-10,5) bar:2023 at: 2713 fontsize:S text: 2713 shift:(-10,5) bar:2024 at: 2927 fontsize:S text: 2927 shift:(-10,5) TextData= fontsize:10px pos:(60,330) text:Колькасць зуброў у Беларусі (асобін) </timeline> === Дынаміка здабычы === <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6) ImageSize = width:800 height:150 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:40 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:100 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:10 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:2010 text:2010 bar:2011 text:2011 bar:2012 text:2012 bar:2013 text:2013 bar:2014 text:2014 bar:2015 text:2015 bar:2016 text:2016 bar:2017 text:2017 bar:2018 text:2018 bar:2019 text:2019 bar:2020 text:2020 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:2010 from:0 till: 0 bar:2011 from:0 till: 0 bar:2012 from:0 till: 0 bar:2013 from:0 till: 30 bar:2014 from:0 till: 0 bar:2015 from:0 till: 0 bar:2016 from:0 till: 0 bar:2017 from:0 till: 0 bar:2018 from:0 till: 0 bar:2019 from:0 till: 0 bar:2020 from:0 till: 0 PlotData= bar:2010 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) bar:2011 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) bar:2012 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) bar:2013 at: 30 fontsize:S text: 30 shift:(-10,5) bar:2014 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) bar:2015 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) bar:2016 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) bar:2017 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) bar:2018 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) bar:2019 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) bar:2020 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) TextData= fontsize:10px pos:(60,130) text:Колькасць здабытых паляўнічымі зуброў у Беларусі (асобін) </timeline> === Азёрская мікрапапуляцыя === У 1998 годзе ў калгас «Азёры» Гродзенскага раёна былі завезеныя 18 зуброў<ref name="ОУЗ"/>. Яны паклалі пачатак новай мікрапапуляцыі. За дваццацігадовы перыяд колькасць жывёл павялічылася больш, чым у 17 разоў і па стане на сакавік 2019 года налічвала 315 асобін<ref name="">[https://grodnonews.by/news/priroda_i_ekologiya/kazhdyy_shestoy_belorusskiy_zubr_iz_grodnenskoy_populyatsii_v_ozerakh_sostoyalsya_respublikanskiy_seminar_soveshchanie_po_sokhraneniyu_zubra_v_belarus.html Каждый шестой белорусский зубр — из гродненской популяции. В Озерах состоялся республиканский семинар-совещание по сохранению зубра в Беларуси] {{ref-ru}}</ref>. <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6) ImageSize = width:800 height:150 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:1000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:200 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1997 text:1997 bar:1998 text:1998 bar:1999 text:1999 bar:2000 text:2000 bar:2001 text:2001 bar:2002 text:2002 bar:2003 text:2003 bar:2004 text:2004 bar:2005 text:2005 bar:2006 text:2006 bar:2007 text:2007 bar:2008 text:2008 bar:2009 text:2009 bar:2010 text:2010 bar:2011 text:2011 bar:2012 text:2012 bar:2013 text:2013 bar:2014 text:2014 bar:2015 text:2015 bar:2016 text:2016 bar:2017 text:2017 bar:2018 text:2018 bar:2019 text:2019 bar:2020 text:2020 bar:2021 text:2021 bar:2022 text:2022 bar:2023 text:2023 bar:2024 text:2024 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:1997 from:0 till: 18 bar:1998 from:0 till: 25 bar:1999 from:0 till: 29 bar:2000 from:0 till: 35 bar:2001 from:0 till: 39 bar:2002 from:0 till: 46 bar:2003 from:0 till: 55 bar:2004 from:0 till: 55 bar:2005 from:0 till: 69 bar:2006 from:0 till: 69 bar:2007 from:0 till: 93 bar:2008 from:0 till: 110 bar:2009 from:0 till: 119 bar:2010 from:0 till: 139 bar:2011 from:0 till: 164 bar:2012 from:0 till: 185 bar:2013 from:0 till: 209 bar:2014 from:0 till: 196 bar:2015 from:0 till: 196 bar:2016 from:0 till: 241 bar:2017 from:0 till: 283 bar:2018 from:0 till: 315 bar:2019 from:0 till: 378 bar:2020 from:0 till: 414 bar:2021 from:0 till: 442 bar:2022 from:0 till: 468 bar:2023 from:0 till: 502 bar:2024 from:0 till: 529 PlotData= bar:1997 at: 18 fontsize:S text: 18 shift:(-8,5) bar:1998 at: 25 fontsize:S text: 25 shift:(-8,5) bar:1999 at: 29 fontsize:S text: 29 shift:(-8,5) bar:2000 at: 35 fontsize:S text: 35 shift:(-8,5) bar:2001 at: 39 fontsize:S text: 39 shift:(-8,5) bar:2002 at: 46 fontsize:S text: 46 shift:(-8,5) bar:2003 at: 55 fontsize:S text: 55 shift:(-8,5) bar:2004 at: 55 fontsize:S text: 55 shift:(-8,5) bar:2005 at: 69 fontsize:S text: 69 shift:(-8,5) bar:2006 at: 69 fontsize:S text: 69 shift:(-8,5) bar:2007 at: 93 fontsize:S text: 93 shift:(-8,5) bar:2008 at: 110 fontsize:S text: 110 shift:(-10,5) bar:2009 at: 119 fontsize:S text: 119 shift:(-10,5) bar:2010 at: 139 fontsize:S text: 139 shift:(-10,5) bar:2011 at: 164 fontsize:S text: 164 shift:(-10,5) bar:2012 at: 185 fontsize:S text: 185 shift:(-10,5) bar:2013 at: 209 fontsize:S text: 209 shift:(-10,5) bar:2014 at: 196 fontsize:S text: 196 shift:(-10,5) bar:2015 at: 196 fontsize:S text: 196 shift:(-10,5) bar:2016 at: 241 fontsize:S text: 241 shift:(-10,5) bar:2017 at: 283 fontsize:S text: 283 shift:(-10,5) bar:2018 at: 315 fontsize:S text: 315 shift:(-10,5) bar:2019 at: 378 fontsize:S text: 378 shift:(-10,5) bar:2020 at: 414 fontsize:S text: 414 shift:(-10,5) bar:2021 at: 442 fontsize:S text: 442 shift:(-10,5) bar:2022 at: 468 fontsize:S text: 468 shift:(-10,5) bar:2023 at: 502 fontsize:S text: 502 shift:(-10,5) bar:2024 at: 529 fontsize:S text: 529 shift:(-10,5) TextData= fontsize:10px pos:(60,130) text:Колькасць зуброў у Азёрскай папуляцыі (асобін) </timeline> === Асіповіцкая мікрапапуляцыя === Пачалася ў 1997 годзе з завозу 15 зуброў у [[Асіповіцкі доследны лясгас]]<ref name="ОУЗ"/>. <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6) ImageSize = width:800 height:150 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:1000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:200 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1997 text:1997 bar:1998 text:1998 bar:1999 text:1999 bar:2000 text:2000 bar:2001 text:2001 bar:2002 text:2002 bar:2003 text:2003 bar:2004 text:2004 bar:2005 text:2005 bar:2006 text:2006 bar:2007 text:2007 bar:2008 text:2008 bar:2009 text:2009 bar:2010 text:2010 bar:2011 text:2011 bar:2012 text:2012 bar:2013 text:2013 bar:2014 text:2014 bar:2015 text:2015 bar:2016 text:2016 bar:2017 text:2017 bar:2018 text:2018 bar:2019 text:2019 bar:2020 text:2020 bar:2021 text:2021 bar:2022 text:2022 bar:2023 text:2023 bar:2024 text:2024 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:1997 from:0 till: 15 bar:1998 from:0 till: 22 bar:1999 from:0 till: 25 bar:2000 from:0 till: 28 bar:2001 from:0 till: 28 bar:2002 from:0 till: 40 bar:2003 from:0 till: 50 bar:2004 from:0 till: 50 bar:2005 from:0 till: 65 bar:2006 from:0 till: 72 bar:2007 from:0 till: 92 bar:2008 from:0 till: 114 bar:2009 from:0 till: 138 bar:2010 from:0 till: 152 bar:2011 from:0 till: 186 bar:2012 from:0 till: 204 bar:2013 from:0 till: 254 bar:2014 from:0 till: 308 bar:2015 from:0 till: 350 bar:2016 from:0 till: 352 bar:2017 from:0 till: 440 bar:2018 from:0 till: 456 bar:2019 from:0 till: 470 bar:2020 from:0 till: 510 bar:2021 from:0 till: 540 bar:2022 from:0 till: 580 bar:2023 from:0 till: 608 bar:2024 from:0 till: 680 PlotData= bar:1997 at: 15 fontsize:S text: 15 shift:(-8,5) bar:1998 at: 22 fontsize:S text: 22 shift:(-8,5) bar:1999 at: 25 fontsize:S text: 25 shift:(-8,5) bar:2000 at: 28 fontsize:S text: 28 shift:(-8,5) bar:2001 at: 28 fontsize:S text: 28 shift:(-8,5) bar:2002 at: 40 fontsize:S text: 40 shift:(-8,5) bar:2003 at: 50 fontsize:S text: 50 shift:(-8,5) bar:2004 at: 50 fontsize:S text: 50 shift:(-8,5) bar:2005 at: 65 fontsize:S text: 65 shift:(-8,5) bar:2006 at: 72 fontsize:S text: 72 shift:(-8,5) bar:2007 at: 92 fontsize:S text: 92 shift:(-8,5) bar:2008 at: 114 fontsize:S text: 114 shift:(-10,5) bar:2009 at: 138 fontsize:S text: 138 shift:(-10,5) bar:2010 at: 152 fontsize:S text: 152 shift:(-10,5) bar:2011 at: 186 fontsize:S text: 186 shift:(-10,5) bar:2012 at: 204 fontsize:S text: 204 shift:(-10,5) bar:2013 at: 254 fontsize:S text: 254 shift:(-10,5) bar:2014 at: 308 fontsize:S text: 308 shift:(-10,5) bar:2015 at: 350 fontsize:S text: 350 shift:(-10,5) bar:2016 at: 352 fontsize:S text: 352 shift:(-10,5) bar:2017 at: 440 fontsize:S text: 440 shift:(-10,5) bar:2018 at: 456 fontsize:S text: 456 shift:(-10,5) bar:2019 at: 470 fontsize:S text: 470 shift:(-10,5) bar:2020 at: 510 fontsize:S text: 510 shift:(-10,5) bar:2021 at: 540 fontsize:S text: 540 shift:(-10,5) bar:2022 at: 580 fontsize:S text: 580 shift:(-10,5) bar:2023 at: 608 fontsize:S text: 608 shift:(-10,5) bar:2024 at: 680 fontsize:S text: 680 shift:(-10,5) TextData= fontsize:10px pos:(60,130) text:Колькасць зуброў у Асіповіцкай папуляцыі (асобін) </timeline> === Белавежская мікрапапуляцыя === Пасля спынення ўмяшання чалавека — штучнага фарміравання статкаў, у перыяд з 1971 па 1990 год колькасць зуброў узрасла з 66 да 315 асобін<ref name="ЗББ">[http://bp21.org.by/ru/books/gef_bp19.html ЗУБР (BISON B. BONASUS L.) В БЕЛАРУСИ: АНАЛИЗ СОСТОЯНИЯ ПОПУЛЯЦИЙ И СТРАТЕГИЯ СОХРАНЕНИЯ ВИДА]</ref>. <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6) ImageSize = width:800 height:150 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:1000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:200 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1999 text:1999 bar:2000 text:2000 bar:2001 text:2001 bar:2002 text:2002 bar:2003 text:2003 bar:2004 text:2004 bar:2005 text:2005 bar:2006 text:2006 bar:2007 text:2007 bar:2008 text:2008 bar:2009 text:2009 bar:2010 text:2010 bar:2011 text:2011 bar:2012 text:2012 bar:2013 text:2013 bar:2014 text:2014 bar:2015 text:2015 bar:2016 text:2016 bar:2017 text:2017 bar:2018 text:2018 bar:2019 text:2019 bar:2020 text:2020 bar:2021 text:2021 bar:2022 text:2022 bar:2023 text:2023 bar:2024 text:2024 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:1999 from:0 till: 238 bar:2000 from:0 till: 265 bar:2001 from:0 till: 260 bar:2002 from:0 till: 275 bar:2003 from:0 till: 277 bar:2004 from:0 till: 277 bar:2005 from:0 till: 318 bar:2006 from:0 till: 334 bar:2007 from:0 till: 347 bar:2008 from:0 till: 364 bar:2009 from:0 till: 403 bar:2010 from:0 till: 415 bar:2011 from:0 till: 429 bar:2012 from:0 till: 456 bar:2013 from:0 till: 460 bar:2014 from:0 till: 462 bar:2015 from:0 till: 480 bar:2016 from:0 till: 512 bar:2017 from:0 till: 560 bar:2018 from:0 till: 572 bar:2019 from:0 till: 593 bar:2020 from:0 till: 675 bar:2021 from:0 till: 703 bar:2022 from:0 till: 730 bar:2023 from:0 till: 680 bar:2024 from:0 till: 726 PlotData= bar:1999 at: 238 fontsize:S text: 238 shift:(-10,5) bar:2000 at: 265 fontsize:S text: 265 shift:(-10,5) bar:2001 at: 260 fontsize:S text: 260 shift:(-10,5) bar:2002 at: 275 fontsize:S text: 275 shift:(-10,5) bar:2003 at: 277 fontsize:S text: 277 shift:(-10,5) bar:2004 at: 277 fontsize:S text: 277 shift:(-10,5) bar:2005 at: 318 fontsize:S text: 318 shift:(-10,5) bar:2006 at: 334 fontsize:S text: 334 shift:(-10,5) bar:2007 at: 347 fontsize:S text: 347 shift:(-10,5) bar:2008 at: 364 fontsize:S text: 364 shift:(-10,5) bar:2009 at: 403 fontsize:S text: 403 shift:(-10,5) bar:2010 at: 415 fontsize:S text: 415 shift:(-10,5) bar:2011 at: 429 fontsize:S text: 429 shift:(-10,5) bar:2012 at: 456 fontsize:S text: 456 shift:(-10,5) bar:2013 at: 460 fontsize:S text: 460 shift:(-10,5) bar:2014 at: 462 fontsize:S text: 462 shift:(-10,5) bar:2015 at: 480 fontsize:S text: 480 shift:(-10,5) bar:2016 at: 512 fontsize:S text: 512 shift:(-10,5) bar:2017 at: 560 fontsize:S text: 560 shift:(-10,5) bar:2018 at: 572 fontsize:S text: 572 shift:(-10,5) bar:2019 at: 593 fontsize:S text: 593 shift:(-10,5) bar:2020 at: 675 fontsize:S text: 675 shift:(-10,5) bar:2021 at: 703 fontsize:S text: 703 shift:(-10,5) bar:2022 at: 730 fontsize:S text: 730 shift:(-10,5) bar:2023 at: 680 fontsize:S text: 680 shift:(-10,5) bar:2024 at: 726 fontsize:S text: 726 shift:(-10,5) TextData= fontsize:10px pos:(60,130) text:Колькасць зуброў у Белавежскай папуляцыі (асобін) </timeline> === Барысаўска-Бярэзінская мікрапапуляцыя === Бярэзінская папуляцыя ўнікальная тым, што пачатак ёй паклалі ўсяго тры зубры-заснавальнікі — адзін самец і дзве самкі. Дзве іншыя самкі загінулі ад рук браканьераў ужо на другі год пасля выпуску. Спроба завезці ў 1975 годзе ў запаведнік яшчэ адну партыю зуброў скончылася няўдачай. З-за няўзгодненасці і дрэннай арганізацыі работ па выпуску жывёл, іх аб’яднання з вольным статкам не адбылося<ref name="БЗК"/>. Блізкароднаснае скрыжаванне з’яўлялася нормай у бярэзінскай папуляцыі ад самага пачатку яе існавання. Вядомыя радаводы яе заснавальнікаў, узровень [[імбрыдынг]]у якіх з самага пачатку быў высокі. Да шостага пакалення (2004—2007) ізаляванага існавання, яго сярэдні паказчык у гэтай папуляцыі дасягнуў адзнакі, для якой характэрна праява прыкмет {{нп3|Інбрэдная дэпрэсія|інбрэднай дэпрэсіі|ru|Инбредная депрессия}}. Характэрна, што з 2009 года пры наяўнасці ў статку каля 25 жывёл рэпрадуктыўнага ўзросту нараджэнне зубранятаў у ім цалкам спынілася. Па стане на 2007 год бярэзінская папуляцыя знаходзілася ў крызісе. Узрост большасці жывёл у ёй перавышаў 12-15 гадоў. Відавочна, што без завозу ў яе новых асобін гэтая групоўка ў бліжэйшыя гады спыніць сваё існаванне<ref name="БЗК"/>. <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6) ImageSize = width:800 height:150 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:100 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:20 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:10 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:2005 text:2005 bar:2006 text:2006 bar:2007 text:2007 bar:2008 text:2008 bar:2009 text:2009 bar:2010 text:2010 bar:2011 text:2011 bar:2012 text:2012 bar:2013 text:2013 bar:2014 text:2014 bar:2015 text:2015 bar:2016 text:2016 bar:2017 text:2017 bar:2018 text:2018 bar:2019 text:2019 bar:2020 text:2020 bar:2021 text:2021 bar:2022 text:2022 bar:2023 text:2023 bar:2024 text:2024 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:2005 from:0 till: 40 bar:2006 from:0 till: 40 bar:2007 from:0 till: 39 bar:2008 from:0 till: 35 bar:2009 from:0 till: 35 bar:2010 from:0 till: 36 bar:2011 from:0 till: 35 bar:2012 from:0 till: 27 bar:2013 from:0 till: 24 bar:2014 from:0 till: 28 bar:2015 from:0 till: 28 bar:2016 from:0 till: 26 bar:2017 from:0 till: 24 bar:2018 from:0 till: 19 bar:2019 from:0 till: 15 bar:2020 from:0 till: 14 bar:2021 from:0 till: 14 bar:2022 from:0 till: 19 bar:2023 from:0 till: 17 bar:2024 from:0 till: 18 PlotData= bar:2005 at: 40 fontsize:S text: 40 shift:(-8,5) bar:2006 at: 40 fontsize:S text: 40 shift:(-8,5) bar:2007 at: 39 fontsize:S text: 39 shift:(-8,5) bar:2008 at: 35 fontsize:S text: 35 shift:(-8,5) bar:2009 at: 35 fontsize:S text: 35 shift:(-8,5) bar:2010 at: 36 fontsize:S text: 36 shift:(-8,5) bar:2011 at: 35 fontsize:S text: 35 shift:(-8,5) bar:2012 at: 27 fontsize:S text: 27 shift:(-8,5) bar:2013 at: 24 fontsize:S text: 24 shift:(-8,5) bar:2014 at: 28 fontsize:S text: 28 shift:(-8,5) bar:2015 at: 28 fontsize:S text: 28 shift:(-8,5) bar:2016 at: 26 fontsize:S text: 26 shift:(-8,5) bar:2017 at: 24 fontsize:S text: 24 shift:(-8,5) bar:2018 at: 19 fontsize:S text: 19 shift:(-8,5) bar:2019 at: 15 fontsize:S text: 15 shift:(-8,5) bar:2020 at: 14 fontsize:S text: 14 shift:(-8,5) bar:2021 at: 14 fontsize:S text: 14 shift:(-8,5) bar:2022 at: 19 fontsize:S text: 19 shift:(-8,5) bar:2023 at: 17 fontsize:S text: 17 shift:(-8,5) bar:2024 at: 18 fontsize:S text: 18 shift:(-8,5) TextData= fontsize:10px pos:(60,130) text:Колькасць зуброў у Барысаўска-Бярэзінскай папуляцыі (асобін) </timeline> === Дзятлаўская мікрапапуляцыя === Дзятлаўская мікрапапуляцыя створана ў ДЛГУ «Дзятлаўскі лясгас» у 2018 годзе<ref>[https://minpriroda.gov.by/ru/news-ru/view/chislennost-zubra-evropejskogo-v-belarusi-dostigla-1886-osobej-2787/ Численность зубра европейского в Беларуси достигла 1886 особей] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201008095941/https://www.minpriroda.gov.by/ru/news-ru/view/chislennost-zubra-evropejskogo-v-belarusi-dostigla-1886-osobej-2787/ |date=8 кастрычніка 2020 }} {{ref-ru}}</ref>. <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6) ImageSize = width:800 height:150 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:100 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:20 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:10 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:2018 text:2018 bar:2019 text:2019 bar:2020 text:2020 bar:2021 text:2021 bar:2022 text:2022 bar:2023 text:2023 bar:2024 text:2024 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:2018 from:0 till: 20 bar:2019 from:0 till: 25 bar:2020 from:0 till: 30 bar:2021 from:0 till: 35 bar:2022 from:0 till: 45 bar:2023 from:0 till: 47 bar:2024 from:0 till: 47 PlotData= bar:2018 at: 20 fontsize:S text: 20 shift:(-8,5) bar:2019 at: 25 fontsize:S text: 25 shift:(-8,5) bar:2020 at: 30 fontsize:S text: 30 shift:(-8,5) bar:2021 at: 35 fontsize:S text: 35 shift:(-8,5) bar:2022 at: 45 fontsize:S text: 45 shift:(-8,5) bar:2023 at: 47 fontsize:S text: 47 shift:(-8,5) bar:2024 at: 47 fontsize:S text: 47 shift:(-8,5) TextData= fontsize:10px pos:(60,130) text:Колькасць зуброў у Дзятлаўскай папуляцыі (асобін) </timeline> === Налібоцкая мікрапапуляцыя === Адным з важных этапаў стала стварэнне мікрапапуляцыі зубра ў [[Налібоцкі дзяржаўны паляўнічы заказнік|Налібоцкім дзяржаўным паляўнічым заказніку]]. Пасля падрыхтоўкі навукова абгрунтаваных рэкамендацый, стараннага выбару месца ўсялення (з прыцягненнем польскіх навукоўцаў-практыкаў) зубры паспяхова пераехалі на новае месца жыхарства, дзе паспяхова прайшлі адаптацыю і засялілі не толькі цэнтральную частку [[Налібоцкая пушча|Налібоцкай пушчы]], але і яе ўскраіны. У свой час навукоўцы Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі казалі: «Тое, што зрабілі валожынцы, выглядала як своеасаблівы прарыў. Леснікі даказалі на практыцы, што ва ўмовах рэспублікі зубр можа жыць у любой з абласцей, а не толькі ў запаведніках і нацпарках»<ref name="ПНП"/>. Аднаўленне папуляцыі зуброў пачалося ў 1994 годзе, калі ў Валожынскі лясгас было прывезена 15 асобін. На 2015 год зубры засвоілі ўсю тэрыторыю заказніка, за выключэннем участка, які знаходзіцца ў міжрэччы Заходняй Бярэзіны і Іслачы. Агульная колькасць зуброў ацэньваецца ў 90 асобін<ref>[[Аляксандр Іванавіч Казарэз|Козорез А. И.]] [https://cyberleninka.ru/article/n/revaylding-v-nalibokskoy-pusche/viewer Ревайлдинг в Налибокской пуще]// Труды БГТУ. 2015. № 1. Лесное хозяйство {{ref-ru}}</ref>. <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6) ImageSize = width:1000 height:150 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:200 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:100 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:20 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1994 text:1994 bar:1995 text:1995 bar:1996 text:1996 bar:1997 text:1997 bar:1998 text:1998 bar:1999 text:1999 bar:2000 text:2000 bar:2001 text:2001 bar:2002 text:2002 bar:2003 text:2003 bar:2004 text:2004 bar:2005 text:2005 bar:2006 text:2006 bar:2007 text:2007 bar:2008 text:2008 bar:2009 text:2009 bar:2010 text:2010 bar:2011 text:2011 bar:2012 text:2012 bar:2013 text:2013 bar:2014 text:2014 bar:2015 text:2015 bar:2016 text:2016 bar:2017 text:2017 bar:2018 text:2018 bar:2019 text:2019 bar:2020 text:2020 bar:2021 text:2021 bar:2022 text:2022 bar:2023 text:2023 bar:2024 text:2024 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:1994 from:0 till: 17 bar:1995 from:0 till: 19 bar:1996 from:0 till: 24 bar:1997 from:0 till: 28 bar:1998 from:0 till: 22 bar:1999 from:0 till: 39 bar:2000 from:0 till: 39 bar:2001 from:0 till: 37 bar:2002 from:0 till: 46 bar:2003 from:0 till: 46 bar:2004 from:0 till: 46 bar:2005 from:0 till: 56 bar:2006 from:0 till: 56 bar:2007 from:0 till: 56 bar:2008 from:0 till: 67 bar:2009 from:0 till: 76 bar:2010 from:0 till: 79 bar:2011 from:0 till: 79 bar:2012 from:0 till: 80 bar:2013 from:0 till: 86 bar:2014 from:0 till: 88 bar:2015 from:0 till: 85 bar:2016 from:0 till: 89 bar:2017 from:0 till: 83 bar:2018 from:0 till: 85 bar:2019 from:0 till: 88 bar:2020 from:0 till: 120 bar:2021 from:0 till: 127 bar:2022 from:0 till: 135 bar:2023 from:0 till: 130 bar:2024 from:0 till: 130 PlotData= bar:1994 at: 17 fontsize:S text: 17 shift:(-8,5) bar:1995 at: 19 fontsize:S text: 19 shift:(-8,5) bar:1996 at: 24 fontsize:S text: 24 shift:(-8,5) bar:1997 at: 28 fontsize:S text: 28 shift:(-8,5) bar:1998 at: 22 fontsize:S text: 22 shift:(-8,5) bar:1999 at: 39 fontsize:S text: 39 shift:(-8,5) bar:2000 at: 39 fontsize:S text: 39 shift:(-8,5) bar:2001 at: 37 fontsize:S text: 37 shift:(-8,5) bar:2002 at: 46 fontsize:S text: 46 shift:(-8,5) bar:2003 at: 46 fontsize:S text: 46 shift:(-8,5) bar:2004 at: 46 fontsize:S text: 46 shift:(-8,5) bar:2005 at: 56 fontsize:S text: 56 shift:(-8,5) bar:2006 at: 56 fontsize:S text: 56 shift:(-8,5) bar:2007 at: 56 fontsize:S text: 56 shift:(-8,5) bar:2008 at: 67 fontsize:S text: 67 shift:(-8,5) bar:2009 at: 76 fontsize:S text: 76 shift:(-8,5) bar:2010 at: 79 fontsize:S text: 79 shift:(-8,5) bar:2011 at: 79 fontsize:S text: 79 shift:(-8,5) bar:2012 at: 80 fontsize:S text: 80 shift:(-8,5) bar:2013 at: 86 fontsize:S text: 86 shift:(-8,5) bar:2014 at: 88 fontsize:S text: 88 shift:(-8,5) bar:2015 at: 85 fontsize:S text: 85 shift:(-8,5) bar:2016 at: 89 fontsize:S text: 89 shift:(-8,5) bar:2017 at: 83 fontsize:S text: 83 shift:(-8,5) bar:2018 at: 85 fontsize:S text: 85 shift:(-8,5) bar:2019 at: 88 fontsize:S text: 88 shift:(-8,5) bar:2020 at: 120 fontsize:S text: 120 shift:(-10,5) bar:2021 at: 127 fontsize:S text: 127 shift:(-10,5) bar:2022 at: 135 fontsize:S text: 135 shift:(-10,5) bar:2023 at: 130 fontsize:S text: 130 shift:(-10,5) bar:2024 at: 130 fontsize:S text: 130 shift:(-10,5) TextData= fontsize:10px pos:(60,130) text:Колькасць зуброў у Налібоцкай папуляцыі (асобін) </timeline> === Палеская мікрапапуляцыя === <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6) ImageSize = width:800 height:150 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:200 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:100 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:10 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:2005 text:2005 bar:2009 text:2009 bar:2010 text:2010 bar:2011 text:2011 bar:2012 text:2012 bar:2013 text:2013 bar:2014 text:2014 bar:2015 text:2015 bar:2016 text:2016 bar:2017 text:2017 bar:2018 text:2018 bar:2019 text:2019 bar:2020 text:2020 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:2005 from:0 till: 0 bar:2009 from:0 till: 0 bar:2010 from:0 till: 0 bar:2011 from:0 till: 76 bar:2012 from:0 till: 0 bar:2013 from:0 till: 0 bar:2014 from:0 till: 0 bar:2015 from:0 till: 113 bar:2016 from:0 till: 116 bar:2017 from:0 till: 0 bar:2018 from:0 till: 0 bar:2019 from:0 till: 165 bar:2020 from:0 till: 174 PlotData= bar:2005 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) bar:2009 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) bar:2010 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) bar:2011 at: 76 fontsize:S text: 76 shift:(-10,5) bar:2012 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) bar:2013 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) bar:2014 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) bar:2015 at: 113 fontsize:S text: 113 shift:(-10,5) bar:2016 at: 116 fontsize:S text: 116 shift:(-10,5) bar:2017 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) bar:2018 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) bar:2019 at: 165 fontsize:S text: 165 shift:(-10,5) bar:2020 at: 174 fontsize:S text: 174 shift:(-10,5) TextData= fontsize:10px pos:(60,130) text:Колькасць зуброў у Палескай папуляцыі (асобін) </timeline> === Прыпяцкая мікрапапуляцыя === У 1987—1988 гадах у [[Прыпяцкі (нацыянальны парк)|Прыпяцкі запаведнік]] было завезена 8 зуброў — заснавальнікаў мікрапапуляцыі<ref name="ЗББ"/>. На 1995 год колькасць асобін склала 28 асобін<ref name="ЗББ"/>. У межах Прыпяцкай папуляцыі часта вылучаюць асобна Азяранскую, Найдзянскую і Ляскавіцкую мікрапапуляцыі<ref>{{кніга|загаловак = Нацыянальны атлас Беларусі|спасылка = https://nationalatlas.by/|выданне = 2-е выд|год = 2024|старонкі = 184|старонак = 348}}</ref>. <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6) ImageSize = width:800 height:150 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:100 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:100 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:10 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:2005 text:2005 bar:2009 text:2009 bar:2010 text:2010 bar:2011 text:2011 bar:2012 text:2012 bar:2013 text:2013 bar:2014 text:2014 bar:2015 text:2015 bar:2016 text:2016 bar:2017 text:2017 bar:2018 text:2018 bar:2019 text:2019 bar:2020 text:2020 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:2005 from:0 till: 0 bar:2009 from:0 till: 0 bar:2010 from:0 till: 0 bar:2011 from:0 till: 60 bar:2012 from:0 till: 0 bar:2013 from:0 till: 0 bar:2014 from:0 till: 0 bar:2015 from:0 till: 55 bar:2016 from:0 till: 56 bar:2017 from:0 till: 0 bar:2018 from:0 till: 0 bar:2019 from:0 till: 59 bar:2020 from:0 till: 0 PlotData= bar:2005 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) bar:2009 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) bar:2010 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) bar:2011 at: 60 fontsize:S text: 60 shift:(-10,5) bar:2012 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) bar:2013 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) bar:2014 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) bar:2015 at: 55 fontsize:S text: 55 shift:(-10,5) bar:2016 at: 56 fontsize:S text: 56 shift:(-10,5) bar:2017 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) bar:2018 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) bar:2019 at: 59 fontsize:S text: 59 shift:(-10,5) bar:2020 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) TextData= fontsize:10px pos:(60,130) text:Колькасць зуброў у Азяранскай папуляцыі (асобін) </timeline> <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6) ImageSize = width:800 height:150 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:100 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:100 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:10 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:2005 text:2005 bar:2009 text:2009 bar:2010 text:2010 bar:2011 text:2011 bar:2012 text:2012 bar:2013 text:2013 bar:2014 text:2014 bar:2015 text:2015 bar:2016 text:2016 bar:2017 text:2017 bar:2018 text:2018 bar:2019 text:2019 bar:2020 text:2020 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:2005 from:0 till: 0 bar:2009 from:0 till: 0 bar:2010 from:0 till: 0 bar:2011 from:0 till: 16 bar:2012 from:0 till: 0 bar:2013 from:0 till: 0 bar:2014 from:0 till: 0 bar:2015 from:0 till: 20 bar:2016 from:0 till: 18 bar:2017 from:0 till: 0 bar:2018 from:0 till: 0 bar:2019 from:0 till: 24 bar:2020 from:0 till: 0 PlotData= bar:2005 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) bar:2009 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) bar:2010 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) bar:2011 at: 16 fontsize:S text: 16 shift:(-10,5) bar:2012 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) bar:2013 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) bar:2014 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) bar:2015 at: 20 fontsize:S text: 20 shift:(-10,5) bar:2016 at: 18 fontsize:S text: 18 shift:(-10,5) bar:2017 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) bar:2018 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) bar:2019 at: 24 fontsize:S text: 24 shift:(-10,5) bar:2020 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) TextData= fontsize:10px pos:(60,130) text:Колькасць зуброў у Найдзянскай папуляцыі (асобін) </timeline> <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6) ImageSize = width:800 height:150 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:100 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:20 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:10 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:2009 text:2009 bar:2010 text:2010 bar:2011 text:2011 bar:2012 text:2012 bar:2013 text:2013 bar:2014 text:2014 bar:2015 text:2015 bar:2016 text:2016 bar:2017 text:2017 bar:2018 text:2018 bar:2019 text:2019 bar:2020 text:2020 bar:2021 text:2021 bar:2022 text:2022 bar:2023 text:2023 bar:2024 text:2024 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:2009 from:0 till: 0 bar:2010 from:0 till: 0 bar:2011 from:0 till: 11 bar:2012 from:0 till: 0 bar:2013 from:0 till: 13 bar:2014 from:0 till: 13 bar:2015 from:0 till: 14 bar:2016 from:0 till: 17 bar:2017 from:0 till: 20 bar:2018 from:0 till: 21 bar:2019 from:0 till: 23 bar:2020 from:0 till: 23 bar:2021 from:0 till: 26 bar:2022 from:0 till: 29 bar:2023 from:0 till: 31 bar:2024 from:0 till: 33 PlotData= bar:2009 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) bar:2010 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) bar:2011 at: 11 fontsize:S text: 11 shift:(-8,5) bar:2012 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) bar:2013 at: 13 fontsize:S text: 13 shift:(-8,5) bar:2014 at: 13 fontsize:S text: 13 shift:(-8,5) bar:2015 at: 14 fontsize:S text: 14 shift:(-8,5) bar:2016 at: 17 fontsize:S text: 17 shift:(-8,5) bar:2017 at: 20 fontsize:S text: 20 shift:(-8,5) bar:2018 at: 21 fontsize:S text: 21 shift:(-8,5) bar:2019 at: 23 fontsize:S text: 23 shift:(-8,5) bar:2020 at: 23 fontsize:S text: 23 shift:(-8,5) bar:2021 at: 26 fontsize:S text: 26 shift:(-8,5) bar:2022 at: 29 fontsize:S text: 29 shift:(-8,5) bar:2023 at: 31 fontsize:S text: 31 shift:(-8,5) bar:2024 at: 33 fontsize:S text: 33 shift:(-8,5) TextData= fontsize:10px pos:(60,130) text:Колькасць зуброў у Ляскавіцкай папуляцыі (асобін) </timeline> === Чырванаборская мікрапапуляцыя === Стварэнне папуляцыі пры паляўнічай гаспадарцы «Чырвоны Бор» [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскага раёна]] з’яўляецца прыватнай ініцыятывай і пачалося ў 2013-15 гадах у Верхнядзвінскім і Расонскім раёнах. Жывёлы для яе закупляліся з Белавежскай пушчы, з азёрскай і валожынскай вольных папуляцый, што дазволіла знізіць генетычныя рызыкі, звязаныя з блізкароднасным скрыжаваннем зуброў. Усяго ў Чырвоны Бор было завезена 68 звяроў. Да 2019 года папуляцыя павялічылася ў два з паловай разы да 155 асобін. У будучыні плануецца павелічэнне яшчэ ўдвая<ref>[https://interfax.by/news/obshchestvo/priroda/1255435/ Самая молодая популяция зубров на севере Беларуси за пять лет выросла в 2,5 раза]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6) ImageSize = width:800 height:150 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:350 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:100 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:50 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:2013 text:2013 bar:2014 text:2014 bar:2015 text:2015 bar:2016 text:2016 bar:2017 text:2017 bar:2018 text:2018 bar:2019 text:2019 bar:2020 text:2020 bar:2021 text:2021 bar:2022 text:2022 bar:2023 text:2023 bar:2024 text:2024 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:2013 from:0 till: 14 bar:2014 from:0 till: 50 bar:2015 from:0 till: 85 bar:2016 from:0 till: 115 bar:2017 from:0 till: 132 bar:2018 from:0 till: 155 bar:2019 from:0 till: 190 bar:2020 from:0 till: 230 bar:2021 from:0 till: 243 bar:2022 from:0 till: 300 bar:2023 from:0 till: 284 bar:2024 from:0 till: 348 PlotData= bar:2013 at: 14 fontsize:S text: 14 shift:(-8,5) bar:2014 at: 50 fontsize:S text: 50 shift:(-8,5) bar:2015 at: 85 fontsize:S text: 62+23 shift:(-10,5) bar:2016 at: 115 fontsize:S text: 115 shift:(-10,5) bar:2017 at: 132 fontsize:S text: 132 shift:(-10,5) bar:2018 at: 155 fontsize:S text: 155 shift:(-10,5) bar:2019 at: 190 fontsize:S text: 190 shift:(-10,5) bar:2020 at: 230 fontsize:S text: 230 shift:(-10,5) bar:2021 at: 243 fontsize:S text: 243 shift:(-10,5) bar:2022 at: 300 fontsize:S text: 300 shift:(-10,5) bar:2023 at: 284 fontsize:S text: 284 shift:(-10,5) bar:2024 at: 348 fontsize:S text: 348 shift:(-10,5) TextData= fontsize:10px pos:(60,130) text:Колькасць зуброў у Чырванаборскай папуляцыі (асобін) </timeline> === Утрыманне ў няволі === [[Файл:Zubr-minsk.jpg|250px|міні|Зубр у Мінскім заапарку]] [[Файл:Могилёвский зоосад Зубры.JPG|250px|міні|Зубры ў Магілёўскім заасадзе]] У Беларусі зубры ўтрымліваюцца ў [[Акцябрскі заапарк|Акцябрскім]]<ref>[http://www.oktiabrskiy.gomel-region.by/ru/zoopark/ Государственное учреждение «Октябрьский зоопарк»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220806141847/http://www.oktiabrskiy.gomel-region.by/ru/zoopark/ |date=6 жніўня 2022 }} {{ref-ru}}</ref>, [[Мінскі заапарк|Мінскім]], [[Віцебскі заапарк|Віцебскім]] і [[Гродзенскі заапарк|Гродзенскім заапарках]] і ў [[Магілёўскі заасад|Магілёўскім заасадзе]]. У ва ўсіх гэтых установах акрамя Віцебскага заапарка зубры даюць патомства. У Магілёўскім заасадзе зубры ўтрымліваюцца на вольным выпасе. == У культуры == Зубр з’яўляецца нацыянальным сімвалам [[Беларусь|Беларусі]]<ref>[http://birdwatch.by/news/858 birdwatch.by]{{Ref-be}}</ref>. Імя зубра выкарыстоўваюць для называння самых розных рэчаў: ад веласіпеда «Зубраня» ({{lang-ru|«Зубрёнок»}}) да напою «[[Зуброўка (напой)|Зуброўка]]». Найбольш вядомы ў Беларусі, раней — беларускі дзіцячы аздараўленчы лагер, а цяпер [[Нацыянальны дзіцячы адукацыйна-аздараўленчы цэнтр «Зубраня»]] ([[Мядзельскі раён]], [[Мінская вобласць]]). === У літаратуры === Верагодна, першым вядомым творам беларускай літаратуры, дзе зубр лічыцца важным, у тым ліку тытульным героем, з’яўляецца паэма «[[Песня пра зубра]]» [[Мікола Гусоўскі|Міколы Гусоўскага]]. У «Палескіх рабінзонах» [[Янка Маўр|Янкі Маўра]] ёсць сцэна забойства апошняга зубра<ref> {{кніга |аўтар = [[Янка Маўр|Я. Маўр]] |частка = |загаловак = Сын воды. Полесские робинзоны. ТВТ |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = Юнацтва |год = 1986 |том = |старонкі = |старонак = 300 |серыя = |isbn = |тыраж = 180000 }}</ref>. === У скульптуры === Самая вялікая скульптура зубра ў свеце знаходзіцца на аўтамабільнай трасе {{таблічка-by|М|1}} [[Брэст]]-[[Масква]] на мяжы [[Мінская вобласць|Мінскай]] і [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]] абласцей ля вёскі [[Петкавічы (Баранавіцкі раён)|Петкавічы]]. Вага скульптуры 76 тон, вышыня — 20 метраў<ref>[http://www.nemiga.info/belarus/belaya-vezha/pamyatnik-zubru.htm Самая вялікая скульптура зубра ў свеце]</ref><ref>[http://www.ng.by/ru/issues?art_id=53266 Сем цудаў Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120802021952/http://ng.by/ru/issues?art_id=53266 |date=2 жніўня 2012 }}</ref>. У мінскім мікрараёне [[Малінаўка (жылы раён)|Малінаўка]] непадалёк ад [[Студэнцкая вёска (Мінск)|Студэнцкай вёскі]] і станцыі метро [[Пятроўшчына (станцыя метро)|Пятроўшчына]] знаходзіцца вялікая светлавая канструкцыя з алюмінію ў выглядзе зубра. Днём пры яркім сонечным святле зубр блішчыць, а з надыходам цемры — падсвятляецца жоўтымі святлодыёднымі лямпачкамі. === Зубр у геральдыцы === Зубры на гербе сімвалізуюць уладу, сілу прыроды, якую цяжка прыручыць, мужнасць, велікадушнасць і працавітасць. <gallery> Выява:Coat of Arms of Brest Region.svg|Герб [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] Выява:Coat of Arms of Hrodna Voblasts.svg|Герб [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] </gallery> === У паштовай справе === Акрамя паштовых марак існуюць [[Мастацкі маркіраваны канверт|мастацкія маркіраваныя канверты]], а таксама [[спецыяльны паштовы штэмпель|спецыяльныя паштовыя штэмпелі]] з выявай беларускага зубра. <center><gallery> File:1998. Stamp of Belarus 0285.jpg|Зубр на [[Паштовая марка|паштовай марцы]] [[Беларусь|Беларусі]] [[1998]] года File:1999. Stamp of Belarus 0322.jpg|Зубр на [[Паштовая марка|паштовай марцы]] [[Беларусь|Беларусі]] [[1999]] года, прысвечанай [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]] Выява:Belarus stamp 2008 5000R European Bisons.jpg|Зубр на [[Паштовая марка|паштовай марцы]] [[Беларусь|Беларусі]] [[2008]] года. Адзінаццаты стандартны выпуск Выява:The Soviet Union 1969 CPA 3796 stamp (European Bisons).jpg|Зубры [[Паштовая марка|паштовай марцы]] [[СССР]] [[1969]] года з серыі − Запаведнік [[Белавежская пушча]] Выява:1996. Stamp of Belarus 0124.jpg|Выява зубра на паштовай марцы Беларусі [[1995]] года File:75 лет зоопарку2.jpg|[[спецыяльны паштовы штэмпель|Спецштэмпель]] [[Беларусь|Беларусі]], [[2002]] год, да 75-годдзя [[Гродна|Гродзенскага]] [[гродзенскі заапарк|заапарка]] File:1190 (25-hoddzie ŭstaliavannia dyplamatyčnych adnosin pamiž Respublikaj Bielaruś i Respublikaj Poĺšča) - Special postmark.png|[[спецыяльны паштовы штэмпель|Спецштэмпель]] [[Беларусь|Беларусі]], [[2017]] год, да 25-годдзя ўсталявання дыпламатычных адносін паміж [[Польшча]]й і [[Беларусь|Беларуссю]] File:Belarus–Poland relations 2017 stampsheet.jpg|[[Малы аркуш]] [[Беларусь|Беларусі]], [[2017]] год, да 25-годдзя ўсталявання дыпламатычных адносін паміж [[Польшча]]й і [[Беларусь|Беларуссю]] File:Postcard Belarus Song about Wisent 2008.jpg|[[Аднабаковая паштовая картка з арыгінальнай маркай]] [[Беларусь|Беларусі]], [[2008]] год, прысвечана 485-годдзю публікацыі паэмы [[Мікола Гусоўскі|Міколы Гусоўскага]] «''[[Песня пра зубра]]''» </gallery></center> == У нумізматыцы == У [[Беларусь|Беларусі]] былі выпушчаныя манеты з выявамі зубра. <center><gallery> Выява:Bialowieza_Forest_-_Bison_(silver)_rv.png|Абарона навакольнага асяроддзя. Памятныя манеты «Белавежская пушча. Зубр» («Белавежская пушча. Зубр») </gallery></center> {{зноскі}} == Літаратура == {{Commonscat}} * П. Козло, А. Буневич. Зубр в Беларуси * Зубры Беловежской пущи / [[Мікалай Міхайлавіч Кулагін|Н. Кулагин]] ; Московский научный институт. — Москва, 1919 (Типография «Синема»). — [2], VI, 166 с. ; 22 см. — В надзаголовке: В память 19 февраля 1861 г. — В печатной издательской обложке. — На титульном листе и отдельных страницах печать: Архангельская Областная Библиотека им. Н. А. Добролюва. — Библиография: с. III―VI. — 15 р. * Концепция сохранения и устойчивого использования зубров в Республике Беларусь. Минск, 2011. −8с.(+2с. прил.) * Буневич А. Н. Воспроизводительные показатели популяции зубров Беловежской пущи //Редкие виды млекопитающих России и сопредельных территорий. Тез. Междунар. Совещ., 9-11 апреля 1997 г., Москва. — М., 1997. — С. 17. * Буневич А. Н. Итоги расселения зубров по территории Беловежской пущи //Заповедники Белоруссии. Исследования. — Минск, 1991.- Вып. 15.- С. 98 — 110. * Буневич А. Н., Кочко Ф. П. Динамика численности и структура популяции зубров Беловежской пущи //Популяционные исследования в заповедниках. — М., 1988. — С. 96 — 114. * [[Пётр Рыгоравіч Козла|Козло П. Г.]], Дерябина Т. Г., Буневич А. Н. Оценка накопления и распределения металлов в органах и тканях зубров, обитающих в Беловежской пуще //Сохранение биологического разнообразия лесов Беловежской пущи. — Каменюки-Минск, 1996. — С. 217—225. * Корочкина Л. Н. Беловежский зубр //Беловежская пуща. Исследования. — Минск, 1958. — Вып. 1. — С. 7 −34. * Корочкина Л. Н., Вакула В. А. Зубр Беловежской пущи. — Брест: Альтернатива, 2008. — 95 с. * Сипко Т. П. Анализ генофонда зубров Беловежской пущи //Материалы научно-практической конференции, посвященной 50-летию регулярных исследований в Беловежской пуще. — Минск, 1990. — С. 16 — 18. == Спасылкі == * [[Павел Аляксандравіч Велігураў|Велигуров П. А.]] [[Рыгор Рыгоравіч Янута|Янута Г. Г.]] Анисимова Е. И. [[Аксана Пятроўна Пазывайла|Позывайло О. П.]] [https://cyberleninka.ru/article/n/perspektivy-razvitiya-belovezhskoy-ozerskoy-i-osipovichskoy-populyatsiy-zubra-belovezhskogo Перспективы развития беловежской, озерской и осиповичской популяций зубра беловежского] {{ref-ru}} {{Капытныя Беларусі}} {{Флора і фаўна Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Млекакормячыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Быкі]] 8virr1xdk7mreqo07wpchfnf78e1txs 0 664058 5202411 5191520 2026-09-19T18:14:25Z Ciepiersia 162280 /* Гісторыя */ дапаўненне 5202411 wikitext text/x-wiki [[Файл:Мядзведзь у Мінскім заапарку 1.jpg|250px|міні|Мядзведзь у [[Мінскі заапарк|Мінскім заапарку]]]] [[Файл:Мядзведзь у Мінскім заапарку.jpg|250px|міні|Мядзведзь у [[Мінскі заапарк|Мінскім заапарку]]]] '''[[Буры мядзведзь]]''' для [[Беларусь|Беларусі]] — абарыгенны чырванакніжны від сысуноў, самы буйны драпежнік Беларусі, адзіны прадстаўнік беларускай фаўны {{bt-bellat|Мядзведзевыя{{!}}мядзведзевых|Ursidae}}, значны аб’ект навуковых даследванняў і важны культурны сімвал. == Гісторыя == [[Файл:Rusakovičy, Pcič. Русаковічы, Пціч (1901-17) (3).jpg|250px|міні|злева|Буры мядзведзь на беразе [[Пціч (рака)|Пцічы]] ў [[Русаковічы (Пухавіцкі раён)|Русаковічах]] [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкага раёна]], 1910-я]] Мядзведзі з’яўляюцца абарыгенным відам лясоў Еўропы, у тым ліку і на тэрыторыі Беларусі. Як аб’ект палявання вядомы з часоў верхняга палеаліту. Косці знойдзены на [[Бердыж (археалагічны помнік)|Бердыжскай стаянцы чалавека]]<ref name="ЭПБ"/>. Пры [[Археалагічныя даследаванні Старога замка ў Гродне|раскопках]] [[Стары замак (Гродна)|Старога замка]] ў [[Гродна|Гродне]] былі знойдзены косткі бурых мядзведзяў, але ў невялікай колькасці<ref name="Гродна">{{Cite web|lang=be|url=https://knihi.com/Mikalaj_Varonin/Drievnieje_Hrodno_po_matierialam_archieolohicieskich_raskopok_1932-1949_hh-rus.html|title=Николай Воронин. Древнее Гродно (по материалам археологических раскопок 1932-1949 гг.)|website=knihi.com|access-date=2026-09-19}}</ref>. Звычайны від у беларускіх лясах у XVI стагоддзі<ref name="ЭПБ"/>. На мядзведзяў палявалі як дзеля мяса, так і для паляўнічай доблесці і здабычы каштоўнага [[футра]]. Напрыклад, [[Дэлія (адзенне)|дэлія]] з шырокімі рукавамі і футравым каўняром, падшытая футрам мядзведзя, упамінаецца як адзенне шляхціца [[Гарадзенскі павет|Гарадзенскага павета]]<ref>[[Акты Віленскай археаграфічнай камісіі|АВАК]]. Т. XVII. С. 442</ref>. [[Файл:^bear training - panoramio.jpg|250px|міні|Статуя мядзведзя ў [[Смаргонь|Смаргоні]]]] З XVII да канца XVII стагоддзя, паводле іншых звестак — да пачатку ХІХ стагоддзя існаваў промысел па адлову і дрэсіроўцы мядзведзяў дзеля забаў шляхты, гэтак званая «[[Смаргонская мядзведжая акадэмія]]». Да XIX стагоддзя мядзведзь быў распаўсюджаны на ўсёй тэрыторыі, якая адпавядае сучасным межам Беларусі, але часцей сустракаўся ў [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]]<ref name="ЭПБ"/>. У 1915 годзе гэты від рэгістраваўся ва ўсіх цяперашніх абласцях рэспублікі. Колькасць мядзведзя ў 1927 годзе ацэньвалася ў 100 асобін<ref>''[[Анатоль Уладзіміравіч Фядзюшын|Федюшин, А. В.]]'' Динамика и географическое распространение охотничьей фаўны БССР. Мн., 1929</ref>. У XX стагоддзі ў сувязі з павелічэннем шчыльнасці насельніцтва і інтэнсіўнасці гаспадарчай дзейнасці адбылося рэзкае памяншэнне плошчы пасялення мядзведзя. [[Валянцін Васілевіч Васількоў|В. Васількоў]] і [[Барыс Захаравіч Галадушка|Б. Галадушка]] ў 60-я гады XX стагоддзя ацэньвалі колькасць віду на тэрыторыі рэспублікі не больш за 60-80 асобін<ref>''[[Валянцін Васілевіч Васількоў|Васильков В. В.]]'', ''[[Барыс Захаравіч Галадушка|Голодушко Б. З.]]'' Пушные звери Белоруссии и их добыча. Минск: Урожай, 1969. 159 с. с ил.</ref>. У 1970—1980 гадах рэдкі від, захаваны амаль толькі на паўночным захадзе, але адзначаліся асобныя экзэмпляры ў некаторых раёнах усходняй часткі краіны, на Палессі<ref name="ЭПБ">{{Крыніцы/ЭПБ|3|Мядзведзь буры|П. Р. Козла}}</ref>. Даследаванні паляўніцтвазнаўца [[Уладзімір Аляксандравіч Муравіцкі|У. Муравіцкага]] (1990) аб стане папуляцыі бурага мядзведзя ў канцы 80-х гадоў XX стагоддзя паказалі, што яго прасторавая структура на тэрыторыі Беларусі з 1970-х гадоў не змянілася, і вылучаюцца чатыры асноўныя ўчасткі пражывання, названыя пазней [[Барыс Парфёнавіч Савіцкі|Б. Савіцкім]] (2005) «тэрытарыяльнымі групоўкамі»: бярэзінская, бабінавіцкая, суражская, паўночная<ref name="МБС">''Савицкий Б. П.'' Млекопитающие Беларуси / Б. П. Савицкий, С. В. Кучмель, Л. Д. Бурко; под общ. ред. Б. П. Савицкого. — Минск: БГУ, 2005. — 319 с.</ref>. Да 1970-х гадоў колькасць мядзведзя знізілася да 50-60 асобін. Але, пачынаючы з сярэдзіны 1970-х гадоў, з’явілася тэндэнцыя да яе павольнага павелічэння, і ўжо да канца 1980-х гадоў колькасць віду склала каля 130 асобін<ref name="МБС"/>. == Сучасная папуляцыя == Па даных [[Пётр Рыгоравіч Козла|П. Р. Козлы]] (2004) у 2000—2002 гадах колькасць мядзведзя ацэньвалася прыблізна ў 100—110 асобін пры скарачэнні арэалу на дзве траціны<ref name="СЛБ">''[[Сяргей Іванавіч Конанаў|Кононов С. И.]]'' [http://www.journalhunt.com/428/arhiv-nomerov/2012-god/dekabr/article_3815.html Спасет ли бурого медведя Красная книга Республики Беларусь?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201213214542/http://www.journalhunt.com/428/arhiv-nomerov/2012-god/dekabr/article_3815.html |date=13 снежня 2020 }}//«Охота — национальный охотничий журнал», № 12. декабрь 2012</ref>. Па асабістай ініцыятыве галоўнага паляўніцтвазнаўца Віцебскага ДВЛГА [[Уладзімір Аляксандравіч Муравіцкі|У. Муравіцкага]] ў 2005 годзе высвятлялася пытанне аб колькасці мядзведзя ў вобласці на падставе анкетных даных. Сумаванне атрыманых звестак дало лічбу 156—159 асобін, якая паказвае на тэндэнцыю росту папуляцыі віду ў галіне<ref>Растет поголовье медведя [] / Е. Муравицкая // Лесное и охотничье хозяйство : научно-производственный журнал. — 2006. — № 2. — С. 40-41</ref>. Мядзведзь стаў наносіць шкоду не толькі паляўнічай фауне, але і жывёлагадоўлі, і пчалярству. Пытанне рэгулявання колькасці мядзведзя ўздымалася ў 2005 годзе Гарадоцкай раённай інспекцыяй [[Міністэрства прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя Рэспублікі Беларусь|Міністэрства прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя]], але гэтаму запярэчылі супрацоўнікі «ДНВА „НПЦ НАН Беларусі па біярэсурсах“» (доктар біялагічных навук [[Вадзім Яўгенавіч Сідаровіч|В. Я. Сідаровіч]])<ref name="СЛБ"/>. Навуковы ўлік мядзведзя ў сучаснай Беларусі не вядзецца, а збор звестак з дапамогай анкетавання ці лакальных назіранняў мае шмат хібаў і не дазваляе дакладна выявіць колькасць мядзведзяў на гэтай тэрыторыі<ref name="СЛБ"/>. Аналіз літаратурных публікацый пра стан рэсурсаў бурага мядзведзя сведчыць, што за стогадовы перыяд, пры значным скарачэнні вобласці распаўсюджання бурага мядзведзя ў Беларусі, адэкватнага памяншэння колькасці віду не адбылося. За гэты перыяд назіраецца павышэнне шчыльнасці гэтага драпежніка на адзінку плошчы. Таму нельга звязваць скарачэнне вобласці распаўсюджвання мядзведзя ва ўгоддзях рэспублікі з уздзеяннем антрапагеннага фактару на асяроддзе пражывання. Асноўны фактар, які лімітуе колькасць віду і перашкаджае яго распаўсюджанню — браканьерства<ref name="СЛБ"/>. У 2012 годзе, пасля больш чым пяцідзесяцігадовай адсутнасці, буры мядзведзь вярнуўся ў Налібоцкую пушчу. На 2015 год папуляцыя складала 4 асобіны<ref>[[Аляксандр Іванавіч Казарэз|Козорез А. И.]] [https://cyberleninka.ru/article/n/revaylding-v-nalibokskoy-pusche/viewer Ревайлдинг в Налибокской пуще]// Труды БГТУ. 2015. № 1. Лесное хозяйство {{ref-ru}}</ref>. === Даныя ўліку па анкетаваннях === Даныя анкетаванняў аспрэчваюцца як супрацоўнікамі Мінпрыроды, так і навукоўцамі, але іншых афіцыйных даных бракуе<ref name="">''[[Аляксандр Уладзіміравіч Піскуноў|Пискунов А. В.]]'' [http://lesgazeta.by/people/v-dopolnenie-k-napechatannomu/tak-nravitsja-li-medvedjam-v-belarusi ТАК НРАВИТСЯ ЛИ МЕДВЕДЯМ В БЕЛАРУСИ?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201211095345/http://lesgazeta.by/people/v-dopolnenie-k-napechatannomu/tak-nravitsja-li-medvedjam-v-belarusi |date=11 снежня 2020 }}</ref>. <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6) ImageSize = width:800 height:150 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:200 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:100 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:50 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:2010 text:2010 bar:2011 text:2011 bar:2012 text:2012 bar:2013 text:2013 bar:2014 text:2014 bar:2015 text:2015 bar:2016 text:2016 bar:2017 text:2017 bar:2018 text:2018 bar:2019 text:2019 bar:2020 text:2020 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:2010 from:0 till: 111 bar:2011 from:0 till: 117 bar:2012 from:0 till: 0 bar:2013 from:0 till: 123 bar:2014 from:0 till: 119 bar:2015 from:0 till: 20 bar:2016 from:0 till: 0 bar:2017 from:0 till: 68 bar:2018 from:0 till: 0 bar:2019 from:0 till: 0 bar:2020 from:0 till: 0 PlotData= bar:2010 at: 111 fontsize:S text: 111 shift:(-10,5) bar:2011 at: 117 fontsize:S text: 117 shift:(-10,5) bar:2012 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) bar:2013 at: 123 fontsize:S text: 123 shift:(-10,5) bar:2014 at: 119 fontsize:S text: 119 shift:(-10,5) bar:2015 at: 20 fontsize:S text: 20 shift:(-10,5) bar:2016 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) bar:2017 at: 68 fontsize:S text: 68 shift:(-10,5) bar:2018 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) bar:2019 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) bar:2020 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) TextData= fontsize:10px pos:(60,130) text:Колькасць мядзведзяў па анкетаваннях (асобін) </timeline> === Колькасць мядзведзяў ва ўзятых пад ахову паляўнічых угоддзях === Дадзеныя паводле афіцыйнага статыстычнага зборніка «Ахова навакольнага асяроддзя ў Рэспубліцы Беларусь»<ref>[https://dataportal.belstat.gov.by/osids/indicator-info/10205200008 Численность млекопитающих, включенных в Красную книгу Республики Беларусь, во взятых под охрану пользователем охотничьих угодий мест их обитания по территории Республики Беларусь]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6) ImageSize = width:800 height:150 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:200 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:100 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:50 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:2014 text:2014 bar:2015 text:2015 bar:2016 text:2016 bar:2017 text:2017 bar:2018 text:2018 bar:2019 text:2019 bar:2020 text:2020 bar:2021 text:2021 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:2014 from:0 till: 119 bar:2015 from:0 till: 20 bar:2016 from:0 till: 76 bar:2017 from:0 till: 68 bar:2018 from:0 till: 25 bar:2019 from:0 till: 19 bar:2020 from:0 till: 42 bar:2021 from:0 till: 118 PlotData= bar:2014 at: 119 fontsize:S text: 119 shift:(-10,5) bar:2015 at: 20 fontsize:S text: 20 shift:(-10,5) bar:2016 at: 76 fontsize:S text: 76 shift:(-10,5) bar:2017 at: 68 fontsize:S text: 68 shift:(-10,5) bar:2018 at: 25 fontsize:S text: 25 shift:(-10,5) bar:2019 at: 19 fontsize:S text: 19 shift:(-10,5) bar:2020 at: 42 fontsize:S text: 42 shift:(-10,5) bar:2021 at: 118 fontsize:S text: 118 shift:(-10,5) TextData= fontsize:10px pos:(60,130) text:Колькасць мядзведзяў у ахоўных угоддзях (асобін) </timeline> === Утрыманне ў няволі === [[Файл:Буйнічы, Магілеўскі заасад, foto by futureal.jpg|250px|міні|злева|Мядзведзь у Магілёўскім заасадзе]] Мядзведзі жывуць у [[Віцебскі заапарк|Віцебскім]], [[Гродзенскі заапарк|Гродзенскім]], [[Жлобінскі заапарк|Жлобінскім]] і [[Мінскі заапарк|Мінскім заапарках]] і ў [[Магілёўскі заасад|Магілёўскім заасадзе]]. == Ахова == [[Файл:Bear (silver) rv.png|250px|міні|Памятная манета «Буры мядзведзь» з серыі «Ахова навакольнага асяроддзя»]] У Беларусі паляванне на мядзведзя забароненае з 30-х гадоў XX стагоддзя. Мядзведзь быў уключаны ў першае (1981), другое (1993) і трэцяе выданні [[Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь|Чырвонай кнігі Рэспублікі Беларусь]] і аднесены да 2-й катэгорыі аховы. Яе крытэрамі з’яўляюцца неспрыяльны міжнародны або еўрапейскі ахоўны статус, нізкая колькасць, тэндэнцыя да няўхільнага скарачэння колькасці і арэала і прагназуемае ў найбліжэйшай будучыні пагаршэнне статусу. == Біялогія == Ва ўмовах Беларусі аддаюць перавагу глухім гушчарам лесу, перасечаным рэчкамі, азёрамі, балотамі, поймавымі лугамі і ляснымі палянамі, дзе рэдка ступае нага чалавека. Участак пасялення мядзведзя заўсёды ўключае комплекс біятопаў, якія маюць дастатковыя запасы і разнастайнасць корму, а таксама характарызуюцца высокімі ахоўнымі ўласцівасцямі на працягу ўсяго гадавога перыяду іх актыўнага жыцця. У межах арэалу мядзведзь аддае перавагу іглічным і сталым лісцяным лясам — дубовым, букавым, але апошніх захавалася вельмі мала. Рэдкалессе або аднастайныя чыста лісцяныя насаджэнні мядзведзь пазбягае, заходзячы ў іх толькі ў пошуках ежы. Упадабаных месцаў ён прытрымліваецца на працягу ўсяго года і толькі ў галодную пару здзяйсняе нязначныя перамяшчэнні ў пошуках корму. == У культуры == === У міфалогіі === На Беларусі культ мядзведзя прасочваецца з неаліту. Значнага распаўсюджання ён дасягнуў у жалезным веу, асабліва ў цэнтральнай і паўночнай частках Беларусі. Амулеты з іклаў мядзведзя трапляюцца на гарадзішчах [[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінскай культуры]]<ref name="ММБ">[[Эдвард Міхайлавіч Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] [[Сяргей Іванавіч Санько|Санько С.]] Мядзведзь//Міфалогія беларусаў. Энцыклапедычны слоўнік — Мінск: Беларусь, 2011. С. 333—336</ref>. У славянскай міфалогіі мядзведзь быў адным з самых ушанаваных звяроў. У беларусаў існаваў культ гэтай жывёлы як гаспадара лесу і дзікай прыроды, як увасабленне паганскага бога [[Вялес]]а<ref name="ММУ">[http://bymedia.by/news/vvvvvvvvvvvvvvvvvvvv-7799.html Месца мядзведзя ў традыцыйнай культуры беларусаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201213044901/http://bymedia.by/news/vvvvvvvvvvvvvvvvvvvv-7799.html |date=13 снежня 2020 }}</ref>. У культуры беларусаў мядзведзь быў татэмным знакам і абярэгам роду. Жывёла стаяла на мяжы дзікай прыроды і свету чалавека і ахоўвала сваё царства. Выява звера сустракаецца таксама ў выглядзе гліняных статуэтак ці фігурак, вылітых з бронзы<ref name="ММУ"/>. === У літаратуры і фальклоры === У [[Беларускія казкі|беларускіх народных казках]] сустракаецца матыў воза, запрэжанага мядзведзем<ref name="ММБ"/>. Матыў ператварэння чалавека ў мядзведзя выразна звязваецца з суперніцтвам з Богам. Такую здольнасць прыпісвалі ведзьмакам і шаманам<ref name="ММБ"/>. У беларускіх вясельных песнях маладых часам называюць «мядзведзем» і «мядзведзіцай», а іх вясельную дружыну (шафераў) — мядзведнікам<ref name="ММБ"/>. === У арнаменце === Асаблівае месца жывёле адводзіцца ў народным арнаменце, традыцыя якога вылічаецца тысячагоддзямі<ref name="ММУ"/>. Сімвал мядзведзя ў арнаменталістыцы беларусаў атрымаў назву «вядзмедзь». Ён прадстаўляе сабой ромб з адросткамі на працягу бакоў<ref>Арнаменты Падняпроўя/аўт. тэкстаў Г. Р. Нячаева [і інш.]; навук. рэд. Я. М. Сахута. — Мінск: Беларус. навука, 2004. — </ref>. === У геральдыцы і баністыцы === <gallery> Выява:Coat of Arms of Smarhoń, Belarus.svg|Герб [[Смаргонь|Смаргоні]] Выява:Belarus-1992-Bill-50-Obverse.jpg|Купюра ў пяцьдзясят беларускіх рублёў </gallery> === У філатэліі === <gallery> Выява:2010. Stamp of Belarus 09-2010-04-19-blok.jpg|Паштовая марка з блоку «Міжнародны год біяразнастайнасці» Выява:1999. Stamp of Belarus 0323.jpg|Паштовая марка «Бярэзінскі біясферны запаведнік» Выява:Stamp of Belarus - 2020 - Colnect 930775 - Bear Cub.jpeg|Паштовая марка «Медзведзяня» </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Козло П. Г. «Медведь бурый»/ Звери: Популярный энциклопедический справочник (Животный мир Беларуси). Минск, 2003. С.194-201 * Козло П. Г. «Бурый медведь»/ Красная книга Республики Беларусь. Животные: редкие и находящиеся под угрозой исчезновения виды диких животных. 4-е изд. Минск, 2015. — 320 с. == Спасылкі == {{Commonscat}} * ''[[Сяргей Іванавіч Конанаў|Кононов С. И.]]'' [http://www.journalhunt.com/428/arhiv-nomerov/2012-god/dekabr/article_3815.html Спасет ли бурого медведя Красная книга Республики Беларусь?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201213214542/http://www.journalhunt.com/428/arhiv-nomerov/2012-god/dekabr/article_3815.html |date=13 снежня 2020 }}//«Охота — национальный охотничий журнал», № 12. декабрь 2012 * ''[[Сяргей Іванавіч Конанаў|Кононов С. И.]]'' [http://lesgazeta.by/people/est-mnenie/kto-poschitaet-belorusskih-medvedej КТО ПОСЧИТАЕТ БЕЛОРУССКИХ МЕДВЕДЕЙ?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201210150109/http://lesgazeta.by/people/est-mnenie/kto-poschitaet-belorusskih-medvedej |date=10 снежня 2020 }} {{ref-ru}} * [https://thinktanks.by/publication/2019/08/21/za-god-medvedey-v-belarusi-stalo-menshe-pochti-v-3-raza.html За год медведей в Беларуси стало меньше почти в 3 раза] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201209222835/https://thinktanks.by/publication/2019/08/21/za-god-medvedey-v-belarusi-stalo-menshe-pochti-v-3-raza.html |date=9 снежня 2020 }} {{ref-ru}} * [https://nn.by/?c=ar&i=249324 У Белавежскую пушчу вяртаюцца мядзведзі ВІДЭА] * [https://poranny.pl/niedzwiedz-w-puszczy-bialowieskiej-osobnik-przekroczyl-granice-bialorusi-moze-byc-niebezpieczny-zdjecia-wideo/ar/c1-14219781?utm_source=facebook.com&utm_medium=kurier-poranny&utm_campaign=FB-KP&fbclid=IwAR0ZqkTSfp8zS4D59RneBsHcULZh5XqVFtSDDC-xqqKdlnYMufD-5fLjXJ8 Niedźwiedź w Puszczy Białowieskiej. Osobnik przekroczył granicę Białorusi. Może być niebezpieczny (zdjęcia, wideo)] {{ref-pl}} {{Драпежнікі Беларусі}} {{Флора і фаўна Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мядзведзевыя]] [[Катэгорыя:Млекакормячыя Беларусі]] mprf1rqwt9rmzl7mth8vln5byboeldn 0 664164 5202406 5191534 2026-09-19T18:07:16Z Ciepiersia 162280 /* Гістарычныя звесткі */ дапаўненне 5202406 wikitext text/x-wiki [[Файл:1996. Stamp of Belarus 0123.jpg|250px|міні|Лось на паштовай марцы Беларусі]] '''[[Лось]]''' для [[Беларусь|Беларусі]] — абарыгенны від сысуноў, самы буйны прадстаўнік беларускай фаўны {{нп3|Капытныя|капытных|ru|Копытные}}. На сакавік 2016 года беларуская папуляцыя ласёў складала больш за 30 тысяч асобін<ref name="ПЧМ">[https://www.sb.by/articles/v-belarusi-optimalnoe-kolichestvo-okhotnichikh-vidov-zhivotnykh.html В лесах Беларуси насчитывается более 30 тысяч лосей] {{ref-ru}}</ref>. == Гістарычныя звесткі == [[Файл:Марка Налібоцкая пушча 2014.jpg|250px|міні|left|Паштовая марка, прысвечаная [[Налібоцкая пушча|Налібоцкай пушчы]]]] Пры [[Археалагічныя даследаванні Старога замка ў Гродне|раскопках]] [[Стары замак (Гродна)|Старога замка]] ў [[Гродна|Гродне]] былі знойдзены косткі ласёў, але ў невялікай колькасці<ref name="Гродна">{{Cite web|lang=be|url=https://knihi.com/Mikalaj_Varonin/Drievnieje_Hrodno_po_matierialam_archieolohicieskich_raskopok_1932-1949_hh-rus.html|title=Николай Воронин. Древнее Гродно (по материалам археологических раскопок 1932-1949 гг.)|website=knihi.com|access-date=2026-09-19}}</ref>. Пры гэтым у яме ў руінах Ніжняй царкве знойдзена адразу 109 экземпляраў костак лася<ref name="Гродна"/>. Лось быў шырока распаўсюджаны ў Беларусі да канца сярэдневякоўя<ref name="ЭПБ">{{Крыніцы/ЭПБ|3|Лось|А. М. Курскоў}}</ref>. У перыяд існавання [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ласі ў вялікай колькасці насялялі ў літоўскіх і беларускіх лясах. Аднак іх колькасць была нестабільная. Яна то падала, то стабілізавалася. Паўстала неабходнасць у яе рэгуляванні і абмежаванні палявання на дзяржаўным узроўні. Так, па Статуту ВКЛ 1588 года за адстрэл лася ў чужым лесе спаганяўся штраф «6 рублев грошаў». У наваколлі ж казённых лясоў забаранялася ўтрымліваць паляўнічых сабак, «хаваць ружніцы» (стрэльбы). Пакаранне за [[браканьерства]] было прадугледжана законам: «За забойства усякага буйнога звера, да якіх залічваліся і каза, назначалася пакаранне смерцю; сяляне не павінны былі паляваць на іх нават у тых выпадках, калі яны забягалі на іх зямлю»<ref>{{нп3|Георгій Паўлавіч Карцоў|Карцов Г.|ru|Карцов, Георгий Павлович}} Беловежская Пуща. Ее исторический очерк, современное охотничье хозяйство и Высочайшие охоты в Пуще. СПб.: Артистическое заведение А. Ф. Маркса, 1903.</ref>. Нягледзячы на ​​гэта, пагалоўе ласёў ў другой палове XVIII стагоддзя рэзка скарацілася. Галоўным прычынамі таго з’явіліся ўжо павелічэнне шчыльнасці насельніцтва і высечка лясных масіваў. Забарона палявання, аднак, пры гэтым не тычылася валадароў края. На лася ў [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]], сярод іншых, палявалі [[Аляксандр Ягелончык]], [[Казімір IV Ягелончык]], [[Аўгуст Саксонскі]] і [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]], а таксама расійскія цары [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандр II]], [[Аляксандр III (імператар расійскі)|Аляксандр III]] і [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалай II]]<ref name=Czasopis>{{Кніга| аўтар=Bajko Piotr | загаловак =A wszystko zaczęło się od króla Jagiełły | тып=часопіс| нумар=01/09 | дата=2009 }}</ref>. У 1797 годзе расійскі імператар [[Павел I (імператар расійскі)|Павел I]] планаваў апрануць рускіх салдат у штаны з ласінай скуры. Для гэтага быў выдадзены нерэалізаваны загад забіць усіх ласёў з Белавежскай пушчы<ref name=OchronaLowy>{{кніга| аўтар=Tomasz Samojlik (red.) | назва= Ochrona i Łowy. Puszcza Białowieska w czasach królewskich | выдавецтва=Zakład Badania Ssaków Polskiej Akademii Nauk | месца=Białowieża| rok = 2005| isbn = 83-907521-5-8}}</ref>. [[Файл:Зоосад - panoramio - Yuriy Tim (7).jpg|250px|left|міні|Лось у [[Магілёўскі заасад|Магілёўскім заасадзе]]]] У сярэдзіне XIX стагоддзя і, паўторна, на пачатку XX стагоддзя адбывалася рэзкае скарачэнне арэала лася ў Еўропе. У другой палове XIX стагоддзя ў Белавежскай пушчы налічвалася больш за 700 галоў. На астатняй жа частцы Беларусі іх колькасць была нестабільнай. Дадзеныя такіх вядомых даследчыкаў, як [[Анатоль Уладзіміравіч Фядзюшын|А. Фядзюшын]], {{нп3|Іларыён Іавіч Зяленскі|І. Зяленскі|ru|Зеленский, Илларион Иович}}, [[Павел Восіпавіч Баброўскі|П. Баброўскі]], {{нп3|Георгій Паўлавіч Карцоў|Г. Карцоў|ru|Карцов, Георгий Павлович}}, {{нп3|Пётр Пятровіч Сямёнаў-Цян-Шанскі|П. Сямёнаў|ru|Семёнов-Тян-Шанский, Пётр Петрович}} і інш., паказваюць, што ў пачатку XX стагоддзя нават у тыповых для віду месцах звяроў засталося вельмі мала. Адбіліся наступствы Кастрычніцкай рэвалюцыі і грамадзянскай вайны<ref name="ЛІЛ">[https://wildlife.by/hunting-and-fishing/articles/Losy%20i...%20%C2%ABlipa%C2%BB/ Лось и… «липа»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220815073616/https://www.wildlife.by/hunting-and-fishing/articles/Losy%20i...%20%C2%ABlipa%C2%BB/ |date=15 жніўня 2022 }} {{ref-ru}}</ref>. У Беларусі ў 1920 годзе лось быў выключна рэдкім відам<ref name="ЭПБ"/><ref name="ЛО"/>. Па стане на 1 верасня 1927 года, у Беларусі было зафіксавана толькі каля 150 ласёў<ref name="ЛІЛ" /><ref name="ЭПБ"/>. [[Файл:Alces alcesBelarusian Nature and Environment Museum.JPG|250px|міні|Пудзіла лася ў [[Музей прыроды і экалогіі Рэспублікі Беларусь|Музеі прыроды і экалогіі Рэспублікі Беларусь]]]] Сітуацыю трохі выраўнялі спехам прынятыя створаным тады [[Бярэзінскі біясферны запаведнік|Бярэзінскім запаведнікам]] меры, давёўшы да 1936 году лік беларускіх ласёў да 380<ref name="ЛІЛ"/>. У выніку аховы лася, амаладжэння лясоў і скарачэння колькасці ваўкоў пачынаючы з 20-х гадоў і асабліва хутка ў канцы 40-х пачалося аднаўленне арэала лася<ref name="ЛО" />. Пасля [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў Бярэзінскім запаведніку колькасць звера скарацілася ў 4-5 разоў па адносінах да 1936 года. У наступны перыяд (1946—1952) у выніку высечкі лясоў на гаспадарчыя патрэбы значна павялічылася кармавая база для лася. Сустрэць яго можна было ва ўсіх абласцях рэспублікі. Да таго ж, ахове і ўзнаўленню звера з боку партыйных і савецкіх органаў надавалася вялікая ўвага, а таму росту колькасці не маглі перашкаджаць ні драпежнікі, ні браканьеры. Тым больш, што браканьерства ў тыя гады з-за адсутнасці асабістага транспарту і [[Наразная зброя|наразной зброі]] не мела масавага характару<ref name="ЛІЛ"/>. Дзякуючы ахоўным мерапрыемствам становішча вельмі змянілася ў лепшы бок, асабліва ў другой палове XX стагоддзя<ref name="ЭПБ"/><ref name="ЛО"/>. У 1976-83 штогод у БССР улічвалася больш 24 тысяч асобін<ref name="ЭПБ"/>. У 1952 годзе на тэрыторыі Беларусі жыло ўжо каля 800 ласёў, і іх колькасць працягвала расці. Гэтаму спрыяў, магчыма, не столькі гадавы прырост, колькі [[Міграцыя жывёл|міграцыя]] з суседніх [[Пскоўская вобласць|Пскоўскай]] і [[Смаленская вобласць|Смаленскай]] абласцей, а таксама з [[Прыбалтыка|Прыбалтыкі]], дзе шчыльнасць мясцовых папуляцый да таго моманту была ўжо даволі высокай і складала ў некаторых лясніцтвах 7,5 галоў (у [[Эстонія|Эстоніі]]) і 9,2 галоў (у Пскоўскай вобласці) на 1000 га характэрных угоддзяў, якія прадстаўляюць у асноўным зімовыя пашы<ref name="ЛІЛ"/>. [[Файл:Belarus-1992-Bill-25-Obverse.jpg|250px|міні|Купюра ў 25 рублёў]] У 1964 годзе была падлічана колькасць ласёў у Віцебскай вобласці, а атрыманыя 2150 асобін шляхам экстрапаляцыі склалі меркаваную колькасць каля трох з паловай тысяч галоў агульнай колькасці папуляцыі ў рэспубліцы. Ад гэтай даты быў дазволены прамысловы адстрэл — з лістапада 1964 года<ref name="ЛІЛ"/>. У 1984 годзе ў Беларусі налічылі 24,8 тысяч ласёў<ref name="ЭПБУК">{{Крыніцы/ЭПБ|5|Улік колькасці жывёл}}. — С. 161</ref>. Не вельмі навукова-абгрунтаваная арганізацыя палявання на ласёў і нерацыянальнае выкарыстанне запасаў колькасці звера ў 1960-х — 1990-х гадах прывяла да пагаршэння сітуацыі, прычым як з колькасным і якасным складам папуляцыі, так і з вядзеннем уліку абсалютнай колькасці ласёў<ref name="ЛІЛ"/>. З пачаткам 2000-х гадоў сітуацыя пачала выпраўляцца і колькасць ласёў пачала стала павялічвацца. == Сучасная папуляцыя == [[Файл:Лосенок в припойменном лесе Припяти - panoramio.jpg|250px|міні|Ласяня ў прыпоймавым лесе Прыпяці]] Аптымальнай лічыцца колькасць у 43 тысячы асобін ласёў<ref name="ЛАА">[https://www.mlh.gov.by/lioh/2014-11/5.pdf Лось (Alces alces)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220306033939/https://www.mlh.gov.by/lioh/2014-11/5.pdf |date=6 сакавіка 2022 }} {{ref-ru}}</ref>. На 2016 год у лясах Беларусі налічвалася больш за 30 тысяч ласёў<ref>[https://www.sb.by/articles/v-belarusi-optimalnoe-kolichestvo-okhotnichikh-vidov-zhivotnykh.html В лесах Беларуси насчитывается более 30 тысяч лосей]</ref>. Лось распаўсюджаны па тэрыторыі Беларусі нераўнамерна. Найбольш высокая шчыльнасць папуляцыі віду назіраецца ў паўночнай і ўсходняй частках краіны. Пры ацэнцы шчыльнасці насельніцтва лася на тэрыторыі Беларусі дакладна прасочваецца градыент памяншэння гэтага паказчыка з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад. Гэта тлумачыцца ў першую чаргу паступовым пагаршэннем умоў пражывання для лася ў гэтым напрамку. Паблізу паўднёвых і заходніх межаў Беларусі праходзіць мяжа арэала віду, дзе па экалагічных законах папуляцыя віду знаходзіцца ў песімуме<ref>Дунин, В. Ф. Лось в Беларуси: Экология и лесохозяйственное значение. / В. Ф. Дунин, П. Г. Козло. — Минск: Наука и техника, 1992. — 207 с.</ref><ref>Козло, П. Г. Эколого-морфологический анализ популяции лося / П. Г. Козло. — Минск: Наука и техника, 1983. — 215 с.</ref>. Часам ласі заходзяць у гарады, зарэгістраваны некалькі выпадкаў нават у такіх буйных гарадах, як Віцебск<ref>[https://people.onliner.by/2017/04/20/los-7 В Витебске лось разгуливает прямо в центре города. Сейчас его ловят сотрудники МЧС] {{ref-ru}}</ref>, Магілёў<ref>[https://www.moyby.com/news/272524/ В Могилеве по центру города гулял лось]</ref> і Мінск <ref>[https://sputnik.by/society/20180515/1035416176/lesnoj-gost-los-zabrel-na-territoriyu-detskogo-sada-v-minske.html Лесной гость: лось забрел на территорию детского сада в Минске] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://news.tut.by/society/699968.html Утром по улицам гулял лось] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201102222732/https://news.tut.by/society/699968.html |date=2 лістапада 2020 }} {{ref-ru}}</ref>. На 2023 год папуляцыя ласёў у Беларусі складае 46 189 асобін<ref>[https://dataportal.belstat.gov.by/osids/indicator-info/10205200006 Численность основных видов охотничьих животных по территории Республики Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250413104115/https://dataportal.belstat.gov.by/osids/indicator-info/10205200006 |date=13 красавіка 2025 }} {{ref-ru}}</ref>. === Дынаміка агульнай колькасці === <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6) ImageSize = width:800 height:400 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:48000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:10000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:1000 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:2003 text:2003 bar:2004 text:2004 bar:2005 text:2005 bar:2006 text:2006 bar:2007 text:2007 bar:2008 text:2008 bar:2009 text:2009 bar:2010 text:2010 bar:2011 text:2011 bar:2012 text:2012 bar:2013 text:2013 bar:2014 text:2014 bar:2015 text:2015 bar:2016 text:2016 bar:2017 text:2017 bar:2018 text:2018 bar:2019 text:2019 bar:2020 text:2020 bar:2021 text:2021 bar:2022 text:2022 bar:2023 text:2023 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:2003 from:0 till: 15970 bar:2004 from:0 till: 16277 bar:2005 from:0 till: 15734 bar:2006 from:0 till: 16151 bar:2007 from:0 till: 17009 bar:2008 from:0 till: 19559 bar:2009 from:0 till: 21059 bar:2010 from:0 till: 22750 bar:2011 from:0 till: 24317 bar:2012 from:0 till: 26946 bar:2013 from:0 till: 27911 bar:2014 from:0 till: 30100 bar:2015 from:0 till: 32023 bar:2016 from:0 till: 33700 bar:2017 from:0 till: 36300 bar:2018 from:0 till: 38400 bar:2019 from:0 till: 41700 bar:2020 from:0 till: 42800 bar:2021 from:0 till: 45057 bar:2022 from:0 till: 47284 bar:2023 from:0 till: 46189 PlotData= bar:2003 at: 15970 fontsize:S text: 15970 shift:(-10,5) bar:2004 at: 16277 fontsize:S text: 16277 shift:(-10,5) bar:2005 at: 15734 fontsize:S text: 15734 shift:(-10,5) bar:2006 at: 16151 fontsize:S text: 16151 shift:(-10,5) bar:2007 at: 17009 fontsize:S text: 17009 shift:(-10,5) bar:2008 at: 19559 fontsize:S text: 19559 shift:(-10,5) bar:2009 at: 21059 fontsize:S text: 21059 shift:(-10,5) bar:2010 at: 22750 fontsize:S text: 22750 shift:(-10,5) bar:2011 at: 24317 fontsize:S text: 24317 shift:(-10,5) bar:2012 at: 26946 fontsize:S text: 26946 shift:(-10,5) bar:2013 at: 27911 fontsize:S text: 27911 shift:(-10,5) bar:2014 at: 30100 fontsize:S text: 30100 shift:(-10,5) bar:2015 at: 32023 fontsize:S text: 32023 shift:(-10,5) bar:2016 at: 33700 fontsize:S text: 33700 shift:(-10,5) bar:2017 at: 36300 fontsize:S text: 36300 shift:(-10,5) bar:2018 at: 38400 fontsize:S text: 38400 shift:(-10,5) bar:2019 at: 41700 fontsize:S text: 41700 shift:(-10,5) bar:2020 at: 42800 fontsize:S text: 42800 shift:(-10,5) bar:2021 at: 45057 fontsize:S text: 45057 shift:(-10,5) bar:2022 at: 47284 fontsize:S text: 47284 shift:(-10,5) bar:2023 at: 46189 fontsize:S text: 46189 shift:(-10,5) TextData= fontsize:10px pos:(60,330) text:Колькасць ласёў у Беларусі (асобін) </timeline> === Дынаміка здабычы === На 2023 год паляўнічымі здабыта 9060 асобін ласёў<ref>[https://dataportal.belstat.gov.by/osids/indicator-info/10205200007 Добыча (изъятие) охотничьих животных]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6) ImageSize = width:800 height:400 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:9100 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:2000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:500 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:2003 text:2003 bar:2004 text:2004 bar:2005 text:2005 bar:2006 text:2006 bar:2007 text:2007 bar:2008 text:2008 bar:2009 text:2009 bar:2010 text:2010 bar:2011 text:2011 bar:2012 text:2012 bar:2013 text:2013 bar:2014 text:2014 bar:2015 text:2015 bar:2016 text:2016 bar:2017 text:2017 bar:2018 text:2018 bar:2019 text:2019 bar:2020 text:2020 bar:2021 text:2021 bar:2022 text:2022 bar:2023 text:2023 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:2003 from:0 till: 514 bar:2004 from:0 till: 582 bar:2005 from:0 till: 659 bar:2006 from:0 till: 744 bar:2007 from:0 till: 990 bar:2008 from:0 till: 1159 bar:2009 from:0 till: 1318 bar:2010 from:0 till: 1595 bar:2011 from:0 till: 1886 bar:2012 from:0 till: 2356 bar:2013 from:0 till: 2526 bar:2014 from:0 till: 3300 bar:2015 from:0 till: 3839 bar:2016 from:0 till: 4200 bar:2017 from:0 till: 4600 bar:2018 from:0 till: 5500 bar:2019 from:0 till: 6886 bar:2020 from:0 till: 7007 bar:2021 from:0 till: 7952 bar:2022 from:0 till: 8869 bar:2023 from:0 till: 9060 PlotData= bar:2003 at: 514 fontsize:S text: 514 shift:(-10,5) bar:2004 at: 582 fontsize:S text: 582 shift:(-10,5) bar:2005 at: 659 fontsize:S text: 659 shift:(-10,5) bar:2006 at: 744 fontsize:S text: 744 shift:(-10,5) bar:2007 at: 990 fontsize:S text: 990 shift:(-10,5) bar:2008 at: 1159 fontsize:S text: 1159 shift:(-10,5) bar:2009 at: 1318 fontsize:S text: 1318 shift:(-10,5) bar:2010 at: 1595 fontsize:S text: 1595 shift:(-10,5) bar:2011 at: 1886 fontsize:S text: 1886 shift:(-10,5) bar:2012 at: 2356 fontsize:S text: 2356 shift:(-10,5) bar:2013 at: 2526 fontsize:S text: 2526 shift:(-10,5) bar:2014 at: 3300 fontsize:S text: 3300 shift:(-10,5) bar:2015 at: 3839 fontsize:S text: 3839 shift:(-10,5) bar:2016 at: 4200 fontsize:S text: 4200 shift:(-10,5) bar:2017 at: 4600 fontsize:S text: 4600 shift:(-10,5) bar:2018 at: 5500 fontsize:S text: 5500 shift:(-10,5) bar:2019 at: 6886 fontsize:S text: 6886 shift:(-10,5) bar:2020 at: 7007 fontsize:S text: 7007 shift:(-10,5) bar:2021 at: 7952 fontsize:S text: 7952 shift:(-10,5) bar:2022 at: 8869 fontsize:S text: 8869 shift:(-10,5) bar:2023 at: 9060 fontsize:S text: 9060 shift:(-10,5) TextData= fontsize:10px pos:(60,330) text:Колькасць здабытых паляўнічымі ласёў у Беларусі (асобін) </timeline> === Утрыманне ў няволі === [[Файл:Лось в Минском зоопарке.JPG|250px|міні|Лось у [[Мінскі заапарк|Мінскім заапарку]]]] [[Файл:Ласі ў Мінскім заапарку.jpg|250px|міні|Ласі ў [[Мінскі заапарк|Мінскім заапарку]]]] У Беларусі лосі ўтрымліваюцца ў [[Акцябрскі заапарк|Акцябрскім]]<ref>[http://www.oktiabrskiy.gomel-region.by/ru/zoopark/ Государственное учреждение «Октябрьский зоопарк»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220806141847/http://www.oktiabrskiy.gomel-region.by/ru/zoopark/ |date=6 жніўня 2022 }} {{ref-ru}}</ref>, [[Мінскі заапарк|Мінскім]] і [[Віцебскі заапарк|Віцебскім заапарках]] і ў [[Магілёўскі заасад|Магілёўскім заасадзе]]. == Біялогія == У Беларусі сустракаецца ва ўсіх лясных масівах па ўсёй тэрыторыі рэспублікі, але найбольшая колькасць адзначаецца ў паўночнай, паўночна-ўсходняй і цэнтральнай частках<ref name="ЛО">[http://zoosad.by/los.html Лось обыкновеный (Alces alces)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210209144942/http://zoosad.by/los.html |date=9 лютага 2021 }} {{ref-ru}}</ref>. Ласі засяляюць самыя розныя лесу, зарасніках вербалозу па берагах рэк і азёр, а ў лесатундры трымаюцца па бярэзнікі і асінніку<ref name="ЛО"/>. Вялікае значэнне для лася маюць лесу з балотамі, ціхімі рэкамі, ручаямі і азёрамі, дзе яны кормяцца воднай расліннасцю. Узімку для лася неабходныя змешаныя і хвойныя лясы з густым падлескам або добрым падростам маладняку, асабліва хвоі, асіны або бярозы, рабіны і інш. Пазбягаюць ласі аднастайных высокоствольных масіваў лесу<ref name="ЛО"/>. == У культуры == [[Файл:Зоосад - panoramio - Yuriy Tim (12).jpg|250px|міні|Скульптура лася ў [[Магілёўскі заасад|Магілёўскім заасадзе]]]] Лось ушаноўваўся на тэрыторыі Беларусі яшчэ ў бронзавым веку, пра што сведчыць знаходка рагавой фігуркі гэтай жывёлы на паселішча [[Асавец (стаянка)|Асавец II]] у [[Бешанковіцкі раён|Бешанковіцкім раёне]]<ref name="ЗАЛ">[[Эдвард Міхайлавіч Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] Алень, лось // Міфалогія беларусаў. Энцыклапедычны слоўнік. — Мінск: Беларусь, 2011. — С. 22—23.</ref>. === У паштовай справе === <gallery> File:1999. Stamp of Belarus 0323.jpg|Лось на [[Паштовая марка|паштовай марцы]] [[Беларусь|Беларусі]] [[1999]] года, прысвечанай Бярэзінскаму біясфернаму запаведніку File:2011. Stamp of Belarus 08-2011-03-30-m-1.jpg|Лось на [[Паштовая марка|паштовай марцы]] [[Беларусь|Беларусі]] [[2011]] года </gallery> === У геральдыцы === <gallery> File:Coat of Arms of Rasony, Belarus.svg|Герб [[Расоны|Расонаў]] File:Flag of Rasony.svg|Сцяг [[Расоны|Расонаў]] </gallery> {{зноскі}} == Літаратура == * Лось в Беларуси : экология и лесохозяйственное значение / В. Ф. Дунин, П. Г. Козло; [научный редактор А. Н. Курсков] ; Академия наук Беларуси, Институт зоологии. — Минск : Навука і тэхніка, 1992. — 206, [2] с. : ил., табл. ; 22 см. — Библиография: с. 203―207. — 2200 экз. — ISBN 5-343-00996-4 (в переплете) : 5 р. * Козло, П. Г. Эколого-морфологический анализ популяции лося / П. Г. Козло. — Минск: Наука и техника, 1983. — 215 с. * Лось и косуля / В. Ф. Дунин, Н. Н. Воронецкий, В. Е. Тишкевич и др. ; М-во по чрезвычайн. ситуациям Респ. Беларусь, Ком. по проблемам последствий катастрофы на ЧАЭС и др. — Мозырь : Реклам.-изд. фирма «Белый ветер», 1999. — 78, [2] с. — (Природа Полесского заповедника). — В надзаг. также: Нац. акад. наук Беларуси, Полес. гос. радиац.-экол. заповедник, Ин-т зоологии НАН Беларуси, Ин-т радиобиологии НАН Беларуси. — Библиогр.: с. 65-68 (51 назв.). — 500 экз. — ISBN 985-447-175-6 : Б.ц. * Лось : (численность, экология, охрана) / А. Н. Курсков; [под редакцией В. Ф. Дунина] ; Академия наук Белорусской ССР, Отдел зоологии и паразитологии. — Минск : Наука и техника, 1978. — 85, [2] с. : ил., табл. ; 17 см. — Библиография: с. 78―86. — 2700 экз. — 40 к. == Спасылкі == {{Commonscat}} * [https://www.mlh.gov.by/lioh/2014-11/5.pdf Ресурсы оленьих в Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220306033939/https://www.mlh.gov.by/lioh/2014-11/5.pdf |date=6 сакавіка 2022 }} {{ref-ru}} * [https://minpriroda.gov.by/uploads/files/gl-8.pdf Ресурсы охотничьей фауны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201008064402/https://www.minpriroda.gov.by/uploads/files/gl-8.pdf |date=8 кастрычніка 2020 }} {{ref-ru}} * [https://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:WxqthxGfKKQJ:https://minpriroda.gov.by/uploads/files/glava-8-zhivotnyj-mir.docx+&cd=1&hl=ru&ct=clnk&gl=by Ресурсы охотничьей фауны 2015] {{ref-ru}} {{Капытныя Беларусі}} {{Флора і фаўна Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Млекакормячыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Аленевыя]] j6mzhrv2lgj25l7jpgtk1t9eleq2scl 0 665300 5202412 5191522 2026-09-19T18:16:10Z Ciepiersia 162280 /* Гісторыя */ дапаўненне 5202412 wikitext text/x-wiki [[Файл:Выдра Гродно.jpg|250px|міні|Выдра ў [[Гродзенскі заапарк|Гродзенскім заапарку]]]] '''[[Выдра]]''' для [[Беларусь|Беларусі]] — абарыгенны паўводны від сысуноў. <!-- == Гісторыя == <ref>[] {{ref-ru}}</ref>.--> == Гісторыя == Пры [[Археалагічныя даследаванні Старога замка ў Гродне|раскопках]] [[Стары замак (Гродна)|Старога замка]] ў [[Гродна|Гродне]] былі знойдзены косткі 11 асобных выдраў<ref name="Гродна">{{Cite web|lang=be|url=https://knihi.com/Mikalaj_Varonin/Drievnieje_Hrodno_po_matierialam_archieolohicieskich_raskopok_1932-1949_hh-rus.html|title=Николай Воронин. Древнее Гродно (по материалам археологических раскопок 1932-1949 гг.)|website=knihi.com|access-date=2026-09-19}}</ref>. На пачатак 1982 года папуляцыя налічвала каля 3200 асобін<ref name="ЭПБ">{{Крыніцы/ЭПБ|1|Выдра}}. — С. 502</ref>. У 1984 годзе ў Беларусі ўлічылі каля 3300 выдраў<ref name="ЭПБУК">{{Крыніцы/ЭПБ|5|Улік колькасці жывёл}}. — С. 161</ref>. == Сучасная папуляцыя == У Беларусі гэта звычайны від, але больш шчыльна засяляе водныя экасістэмы ў паўночных і цэнтральных раёнах. Нешматлікі. На 2023 год папуляцыя выдры ў Беларусі складае 7129 асобін<ref>[https://dataportal.belstat.gov.by/osids/indicator-info/10205200006 Численность основных видов охотничьих животных по территории Республики Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250413104115/https://dataportal.belstat.gov.by/osids/indicator-info/10205200006 |date=13 красавіка 2025 }} {{ref-ru}}</ref>. === Дынаміка агульнай колькасці === <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6) ImageSize = width:800 height:150 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:7500 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:10000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:1000 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:2010 text:2010 bar:2011 text:2011 bar:2012 text:2012 bar:2013 text:2013 bar:2014 text:2014 bar:2015 text:2015 bar:2016 text:2016 bar:2017 text:2017 bar:2018 text:2018 bar:2019 text:2019 bar:2020 text:2020 bar:2021 text:2021 bar:2022 text:2022 bar:2023 text:2023 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:2010 from:0 till: 0 bar:2011 from:0 till: 0 bar:2012 from:0 till: 0 bar:2013 from:0 till: 0 bar:2014 from:0 till: 0 bar:2015 from:0 till: 5570 bar:2016 from:0 till: 0 bar:2017 from:0 till: 0 bar:2018 from:0 till: 0 bar:2019 from:0 till: 6520 bar:2020 from:0 till: 6513 bar:2021 from:0 till: 6584 bar:2022 from:0 till: 6966 bar:2023 from:0 till: 7129 PlotData= bar:2010 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) bar:2011 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) bar:2012 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) bar:2013 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) bar:2014 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) bar:2015 at: 5570 fontsize:S text: 5570 shift:(-10,5) bar:2016 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) bar:2017 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) bar:2018 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) bar:2019 at: 6520 fontsize:S text: 6520 shift:(-10,5) bar:2020 at: 6513 fontsize:S text: 6513 shift:(-10,5) bar:2021 at: 6584 fontsize:S text: 6584 shift:(-10,5) bar:2022 at: 6966 fontsize:S text: 6966 shift:(-10,5) bar:2023 at: 7129 fontsize:S text: 7129 shift:(-10,5) TextData= fontsize:10px pos:(60,130) text:Колькасць выдраў у Беларусі (асобін) </timeline> === Дынаміка здабычы === Прамысловае значэнне на Беларусі невялікае: у 1924—1980 гадах нарыхтавана каля 21 з паловай тысяч шкурак (у сярэднім па 210 за год, у перадваенныя гады, 740—750у 1945—69 і каля 60 за год у 1970—1980 гадах<ref name="ЭПБ"/>. <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6) ImageSize = width:800 height:150 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:200 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:200 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:50 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:2010 text:2010 bar:2011 text:2011 bar:2012 text:2012 bar:2013 text:2013 bar:2014 text:2014 bar:2015 text:2015 bar:2016 text:2016 bar:2017 text:2017 bar:2018 text:2018 bar:2019 text:2019 bar:2020 text:2020 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:2010 from:0 till: 0 bar:2011 from:0 till: 0 bar:2012 from:0 till: 0 bar:2013 from:0 till: 91 bar:2014 from:0 till: 0 bar:2015 from:0 till: 29 bar:2016 from:0 till: 0 bar:2017 from:0 till: 0 bar:2018 from:0 till: 0 bar:2019 from:0 till: 0 bar:2020 from:0 till: 0 PlotData= bar:2010 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) bar:2011 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) bar:2012 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) bar:2013 at: 91 fontsize:S text: 91 shift:(-10,5) bar:2014 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) bar:2015 at: 29 fontsize:S text: 29 shift:(-10,5) bar:2016 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) bar:2017 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) bar:2018 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) bar:2019 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) bar:2020 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) TextData= fontsize:10px pos:(60,130) text:Колькасць здабытых паляўнічымі выдраў у Беларусі (асобін) </timeline> === Утрыманне ў няволі === Выдры жывуць у [[Гродзенскі заапарк|Гродзенскім заапарку]]<ref>[http://www.grodnozoo.by/?p=408 Выдра готовится к переезду в новый вольер] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241210201920/http://www.grodnozoo.by/?p=408 |date=10 снежня 2024 }} {{ref-ru}}</ref>. == Біялогія == [[Файл:Лідскі гісторыка-культурны музей 13.JPG|250px|міні|Пудзіла выдры ў [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]] [[Файл:Lutra lutraBelarusian Nature and Environment Museum.JPG|250px|міні|Пудзіла выдры ў [[Музей прыроды і экалогіі Рэспублікі Беларусь|Музеі прыроды і экалогіі Рэспублікі Беларусь]]]] Больш шырокае распаўсюджанне выдры ў паўночнай частцы рэспублікі абумоўлена наяўнасцю там вялікай колькасці азёр, багатых рыбай — асноўным яе кормам. Выдры Беларусі адносяцца да намінальнага падвіду {{btname|Lutra lutra lutra}}<ref name="ВРЛ">[https://gurkov2n.jimdofree.com/%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%B5/%D1%85%D0%B8%D1%89%D0%BD%D1%8B%D0%B5/%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D1%80%D0%B0/ ВЫДРА РЕЧНАЯ (Lutra lutra)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230715203047/https://gurkov2n.jimdofree.com/%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%B5/%D1%85%D0%B8%D1%89%D0%BD%D1%8B%D0%B5/%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D1%80%D0%B0/ |date=15 ліпеня 2023 }} {{ref-ru}}</ref>. Аптымальныя ўмовы пражывання выдры ў Беларусі ствараюцца на павольна бягучых сярэдніх рэках са сярэднеабводнеными і слабаабводнеными поймамі, хуткабягучых малых рэках з сярэднезабалочаными поймамі<ref name="ВРЛ"/>. Варта адзначыць, што ўзаемаадносіны выдры з абарыгеннай [[Норка еўрапейская ў Беларусі|еўрапейскай норкай]] дастаткова нейтральныя, паколькі яны адносна падзялілі рэсурсы і мала канкуруюць. Але [[Норка амерыканская ў Беларусі|амерыканская норка]], інтрадукаваная ў Беларусь у 1950-х гадах, падвяргаецца экалагічнаму ціску з боку выдры<ref name="ВРЛ"/>. == Ахова == Выдра ў Беларусі не ахоўваецца, паляванне на яе дазволена з верасня па сакавік>. {{зноскі}} == Літаратура == * [[Вадзім Яўгенавіч Сідаровіч|Сидорович В. Е.]] «Норки, выдра, ласка и другие куньи» Минск, 1995. − 191с. == Спасылкі == {{Commonscat}} * [https://minpriroda.gov.by/uploads/files/gl-8.pdf Ресурсы охотничьей фауны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201008064402/https://www.minpriroda.gov.by/uploads/files/gl-8.pdf |date=8 кастрычніка 2020 }} {{ref-ru}} * [https://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:WxqthxGfKKQJ:https://minpriroda.gov.by/uploads/files/glava-8-zhivotnyj-mir.docx+&cd=1&hl=ru&ct=clnk&gl=by Ресурсы охотничьей фауны 2015] {{ref-ru}} {{Драпежнікі Беларусі}} {{Флора і фаўна Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Куніцавыя]] [[Катэгорыя:Млекакормячыя Беларусі]] ccv4nexvnli0il5b2rpdk8g4g9dqgpi 0 665972 5202402 5191528 2026-09-19T18:00:14Z Ciepiersia 162280 /* Гісторыя */ дапаўненне 5202402 wikitext text/x-wiki [[Файл:Косуля - panoramio (1).jpg|250px|міні|Казуля ў [[Магілёўскі заасад|Магілёўскім заасадзе]]]] '''[[Казуля еўрапейская]]''' для [[Беларусь|Беларусі]] — абарыгенны від сысуноў, прадстаўнік беларускай фаўны [[Алені|аленевых]], адзін з самых шматлікіх і самых здабывальных відаў дзікіх капытных Беларусі<ref name="КВБ"/>. == Гісторыя == [[Файл:Лідскі гісторыка-культурны музей 07.JPG|250px|міні|Пудзілы групы касуль у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]] Зыходзячы з дадзеных літаратурных крыніц, казуля з’яўлялася адным з галоўных аб’ектаў браканьерскага промыслу ў Беларусі на працягу многіх стагоддзяў. {{нп3|Георгій Паўлавіч Карцоў|Г. Карцоў|ru|Карцов, Георгий Павлович}} адзначаў, што каля паловы пагалоўя казуль Белавежскай пушчы ў летнія месяцы знішчаліся браканьерамі на ўскраінах гэтага ляснога масіва<ref>Карцов Г. П. Беловежская пуща. Санкт-Петербург: Арт. завод А. Ф. Маркса, 1903. 414 с.</ref>. У той жа час казуля лёгка адклікалася на элементарныя мерапрыемствы па ахове і хутка нарошчвала колькасць. Пасля арганізацыі ўзорнага паляўнічай гаспадаркі на тэрыторыі Белавежскай пушчы ў 1901 годзе тут ужо налічвалася 5100 асобін супраць 2960 асобін у 1899 годзе<ref name="КВБ">[[Аляксандр Іванавіч Казарэз|Козорез А. И.]] [https://cyberleninka.ru/article/n/kosulya-v-belarusi-sovremennoe-sostoyanie-i-perspektivy-ispolzovaniya Косуля в Беларуси: современное состояние и перспективы использования]</ref>. {{нп3|Конрад Станіслаў Урублеўскі|К. Урублеўскі|d|Q141501842}} паведамляў, што ў 1907 годзе ў [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]] налічвалі каля 5329 казуль<ref>{{нп3|Конрад Станіслаў Урублеўскі|К. Врублевский|d|Q141501842}}. Архив ветеринарных наук, кн. 8, 1912.</ref>. Аднак на астатняй тэрыторыі Беларусі колькасць гэтага віду заставалася вельмі нізкай. Пасля Вялікай Айчыннай вайны колькасць казулі ў цэлым па Беларусі ацэньвалася ў 1200—1500 асобін<ref name="КВБ"/>. Хоць па вусных паведамленнях мясцовага насельніцтва, да прыкладу, у [[Налібоцкая пушча|Налібоцкай пушчы]] казуля ў пасляваенныя гады была вельмі шматлікая і скарачэнне яе колькасці стала назірацца ўжо ў 1950-х. Да 1974 года колькасць гэтага віду дасягнула 18 000 асобін і на працягу 15 гадоў заставалася практычна нязменнай, вагаючыся ў межах ад 14 да 22 тысяч<ref name="КВБ"/>. На пачатак 1982 года колькасць ацэньвалася ў 18,3 тысяч<ref name=":0">{{Крыніцы/ЭПБ|2|Казуля|[[Пётр Рыгоравіч Козла|П. Р. Козла]]|старонкі=431}}</ref><ref>[[Іван Мікалаевіч Сяржанін|Сержанин И. Н.]] Млекопитающие Белоруссии. — 2 изд. — Мн., 1981 (бібліягр.)</ref>. У 1984 годзе ў Беларусі ўлічылі каля 22,2 тысяч казуль<ref name="ЭПБУК">{{Крыніцы/ЭПБ|5|Улік колькасці жывёл}}. — С. 161</ref>. Рост колькасці казулі пачаў назірацца толькі з сярэдзіны 1990-х гадоў, нягледзячы на моцную шкоду ад [[браканьерства]] ў гэты перыяд<ref name="КВБ"/>. Ужо ў 2000 годзе колькасць казулі ацэньвалася ў 51 тысячу асобін. Найбольш актыўны рост назіраўся з 2006 года, аднак ён не насіў раўнамерны характар. У 2013 і 2014 гадах назіралася падзенне колькасці віду з прычыны неспрыяльных умоў зімоўкі зімой канца 2013 года<ref name="КВБ"/>. Пры гэтым неабходна адзначыць, што масавая гібель казулі ў 2013 годзе адбылася ўжо пасля правядзення штогадовага ўліку колькасці, і таму зніжэнне колькасці было зафіксавана толькі ў 2014 годзе пры чарговым уліку. У сувязі з дадзеным фактам варта прызнаць, што пагодна-кліматычныя ўмовы ў выглядзе суровых або няўстойлівых зім з’яўляюцца адным з важных фактараў, абумаўляльных дынаміку колькасці і дабрабыт папуляцый гэтага віду на тэрыторыі Беларусі<ref name="КВБ"/>. == Сучасная папуляцыя == [[Файл:Марка Косулёнок.jpg|250px|міні|Паштовая марка Беларусі]] Беларуская папуляцыя касулі складае не больш за 0,8 % сусветнай, але дадзены від мае важнае экалагічнае і паляўнічагаспадарчае значэнне<ref name="КВБ"/>. У 2016 годзе фактычная колькасць казулі была зафіксавана на ўзроўні 82,1 тыс. асобін<ref name="КВБ"/>. Найбольшай доляй абсалютнай колькасці адрозніваюцца Мінская, Гомельская і Віцебская вобласці. У Брэсцкай і Гродзенскай абласцях найменшая абсалютная колькасць казулі, што не адпавядае асаблівасцямі асяроддзя пражывання<ref name="КВБ"/>. На 2023 год папуляцыя казулі ў Беларусі складала 134 894 асобіны<ref>[https://dataportal.belstat.gov.by/osids/indicator-info/10205200006 Численность основных видов охотничьих животных по территории Республики Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250413104115/https://dataportal.belstat.gov.by/osids/indicator-info/10205200006 |date=13 красавіка 2025 }} {{ref-ru}}</ref>. === Дынаміка агульнай колькасці === <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6) ImageSize = width:800 height:400 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:135000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:20000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:5000 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:2003 text:2003 bar:2004 text:2004 bar:2005 text:2005 bar:2006 text:2006 bar:2007 text:2007 bar:2008 text:2008 bar:2009 text:2009 bar:2010 text:2010 bar:2011 text:2011 bar:2012 text:2012 bar:2013 text:2013 bar:2014 text:2014 bar:2015 text:2015 bar:2016 text:2016 bar:2017 text:2017 bar:2018 text:2018 bar:2019 text:2019 bar:2020 text:2020 bar:2021 text:2021 bar:2022 text:2022 bar:2023 text:2023 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:2003 from:0 till: 51188 bar:2004 from:0 till: 53252 bar:2005 from:0 till: 51522 bar:2006 from:0 till: 50868 bar:2007 from:0 till: 52998 bar:2008 from:0 till: 59101 bar:2009 from:0 till: 64280 bar:2010 from:0 till: 69092 bar:2011 from:0 till: 69465 bar:2012 from:0 till: 72972 bar:2013 from:0 till: 73982 bar:2014 from:0 till: 71500 bar:2015 from:0 till: 74658 bar:2016 from:0 till: 82100 bar:2017 from:0 till: 92800 bar:2018 from:0 till: 100200 bar:2019 from:0 till: 109200 bar:2020 from:0 till: 119300 bar:2021 from:0 till: 124789 bar:2022 from:0 till: 131579 bar:2023 from:0 till: 134894 PlotData= bar:2003 at: 51188 fontsize:S text: 51188 shift:(-10,5) bar:2004 at: 53252 fontsize:S text: 53252 shift:(-10,5) bar:2005 at: 51522 fontsize:S text: 51522 shift:(-10,5) bar:2006 at: 50868 fontsize:S text: 50868 shift:(-10,5) bar:2007 at: 52998 fontsize:S text: 52998 shift:(-10,5) bar:2008 at: 59101 fontsize:S text: 59101 shift:(-10,5) bar:2009 at: 64280 fontsize:S text: 64280 shift:(-10,5) bar:2010 at: 69092 fontsize:S text: 69092 shift:(-10,5) bar:2011 at: 69465 fontsize:S text: 69465 shift:(-10,5) bar:2012 at: 72972 fontsize:S text: 72972 shift:(-10,5) bar:2013 at: 73982 fontsize:S text: 73982 shift:(-10,5) bar:2014 at: 71500 fontsize:S text: 71500 shift:(-10,5) bar:2015 at: 74658 fontsize:S text: 74658 shift:(-10,5) bar:2016 at: 82100 fontsize:S text: 82100 shift:(-10,5) bar:2017 at: 92800 fontsize:S text: 92800 shift:(-10,5) bar:2018 at: 100200 fontsize:S text: 100200 shift:(-10,5) bar:2019 at: 109200 fontsize:S text: 109200 shift:(-10,5) bar:2020 at: 119300 fontsize:S text: 119300 shift:(-10,5) bar:2021 at: 124789 fontsize:S text: 124789 shift:(-10,5) bar:2022 at: 131579 fontsize:S text: 131579 shift:(-10,5) bar:2023 at: 134894 fontsize:S text: 134894 shift:(-10,5) TextData= fontsize:10px pos:(60,380) text:Колькасць казулі еўрапейскай ў Беларусі (асобін) </timeline> === Дынаміка здабычы === <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6) ImageSize = width:800 height:150 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:18000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:10000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:2500 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:2003 text:2003 bar:2004 text:2004 bar:2005 text:2005 bar:2006 text:2006 bar:2007 text:2007 bar:2008 text:2008 bar:2009 text:2009 bar:2010 text:2010 bar:2011 text:2011 bar:2012 text:2012 bar:2013 text:2013 bar:2014 text:2014 bar:2015 text:2015 bar:2016 text:2016 bar:2017 text:2017 bar:2018 text:2018 bar:2019 text:2019 bar:2020 text:2020 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:2003 from:0 till: 3145 bar:2004 from:0 till: 2907 bar:2005 from:0 till: 3105 bar:2006 from:0 till: 2912 bar:2007 from:0 till: 3562 bar:2008 from:0 till: 4402 bar:2009 from:0 till: 5073 bar:2010 from:0 till: 5787 bar:2011 from:0 till: 6125 bar:2012 from:0 till: 6614 bar:2013 from:0 till: 6223 bar:2014 from:0 till: 6600 bar:2015 from:0 till: 7880 bar:2016 from:0 till: 9300 bar:2017 from:0 till: 11100 bar:2018 from:0 till: 12400 bar:2019 from:0 till: 15700 bar:2020 from:0 till: 16500 PlotData= bar:2003 at: 3145 fontsize:S text: 3145 shift:(-10,5) bar:2004 at: 2907 fontsize:S text: 2907 shift:(-10,5) bar:2005 at: 3105 fontsize:S text: 3105 shift:(-10,5) bar:2006 at: 2912 fontsize:S text: 2912 shift:(-10,5) bar:2007 at: 3562 fontsize:S text: 3562 shift:(-10,5) bar:2008 at: 4402 fontsize:S text: 4402 shift:(-10,5) bar:2009 at: 5073 fontsize:S text: 5073 shift:(-10,5) bar:2010 at: 5787 fontsize:S text: 5787 shift:(-10,5) bar:2011 at: 6125 fontsize:S text: 6125 shift:(-10,5) bar:2012 at: 6614 fontsize:S text: 6614 shift:(-10,5) bar:2013 at: 6223 fontsize:S text: 6223 shift:(-10,5) bar:2014 at: 6600 fontsize:S text: 6600 shift:(-10,5) bar:2015 at: 7880 fontsize:S text: 7880 shift:(-10,5) bar:2016 at: 9300 fontsize:S text: 9300 shift:(-10,5) bar:2017 at: 11100 fontsize:S text: 11100 shift:(-10,5) bar:2018 at: 12400 fontsize:S text: 12400 shift:(-10,5) bar:2019 at: 15700 fontsize:S text: 15700 shift:(-10,5) bar:2020 at: 16500 fontsize:S text: 16500 shift:(-10,5) TextData= fontsize:10px pos:(60,130) text:Колькасць здабытых паляўнічымі казуль еўрапейскіх у Беларусі (асобін) </timeline> === Утрыманне ў няволі === У Беларусі казулі ўтрымліваюцца ў [[Мінскі заапарк|Мінскім]], [[Віцебскі заапарк|Віцебскім]]<ref>{{Cite web |url=https://zoovit.jimdofree.com/%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%B5/%D0%BA%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%BB%D1%8F-%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F/ |title=Казулі ў Віцебскім заапарку |access-date=24 снежня 2020 |archive-date=18 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230518001057/https://zoovit.jimdofree.com/%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%B5/%D0%BA%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%BB%D1%8F-%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F/ |url-status=dead }}</ref>, [[Гродзенскі заапарк|Гродзенскім]] і [[Жлобінскі заапарк|Жлобінскім заапарках]] і ў [[Магілёўскі заасад|Магілёўскім заасадзе]]. == Біялогія == У Беларусі казуля жыве ў лісцевых і змешаных лясах, якія чаргуюцца з адкрытымі прасторамі. Корміцца травой, лісцем, парасткамі кустоў і дрэў ([[дуб]]у, [[Вярба|вярбы]], [[Крушына|крушыны]], [[Бяроза|бярозы]], [[Брызгліна|брызгліны]], [[Рабіна|рабіны]] і іншых, да 90 відаў раслін). Зімой падкормліваюць сенам, караняплодамі, адходамі збожжа, сухімі галінкамі бярозы, вярбы, асіны, рабіны, дубу<ref name=":0"/>. == Ахова і паляванне == На казуль дазволена паляванне<ref>[http://www.zoosad.by/kosulya.html Косуля европейская (Carpeolus carpeolus)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210214224615/http://www.zoosad.by/kosulya.html |date=14 лютага 2021 }} {{ref-ru}}</ref>. Каштоўная паляўніча-прамысловая жывёла<ref name=":0"/>. == У культуры == [[Файл:1996. Stamp of Belarus 0121.jpg|250px|міні|Паштовая марка 1996 года]] {{зноскі}} == Літаратура == {{Commonscat}} * Данилкин А. А. Косули Евразии: анализ населения // Охота и охотничье хозяйство. 1989. № 9. С. 14-15. * Козло П. Г., Дунин В. Ф. Биотехнические мероприятия для копытных зверей как основа повышения эффективности охотничьего хозяйства Белоруссии. Минск: БелНИИНТИ, 1989. 48с. * Козорез А. И. Распределение копытных в лесных охотничьих угодьях на примере Ружанской пущи // Труды БГТУ. Сер. I, Лесное хоз-во. 2009. Вып. XVII. С. 104—107. * Козорез А. И. Зимнее распределение копытных в лесных охотничьих угодьях северовосточной части Налибокской пущи // Проблемы сохранения биологического разнообразия и использования биологических ресурсов: материалы Междунар. науч.-практ. конф. и Х зоологической конф., Минск, 18-20 нояб. 2009 г.: в 2 ч. Сб. науч. работ под общ. ред. М. Е. Никифорова. Минск, 2009. Ч. 2. С. 438—441. * Козорез А. И. Сравнительная характеристика зимнего биотопического распределения оленьих Ружанской и Налибокской пущ // Наука о лесе XXI века: материалы Междунар. науч.-практ. конф., посвящ. 80-летию Ин-та леса НАН Беларуси, Гомель, 17-19 нояб. 2010 г. / Ин-т леса НАН Беларуси; редкол.: А. И. Ковалевич [и др.]. Гомель, 2010. С. 528—531. * Kossak S. Raport o stanie zwierzyny w Puszczy Bialowieskiej w pierwszym kwartyale 1999, 2001 roku. Bialowieza. 2001. 26 s. * Козорез А. И. Структура непроизводственных потерь охотничьих животных в Беларуси // Труды БГТУ. Сер. I, Лесное хоз-во. 2011. Вып. XIX. С. 97-98. * Сидоренко О. Н. «Косуля европейская»/ Звери: Популярный энциклопедический справочник (Животный мир Беларуси). Минск, 2003. С.153-157 * Тышкевич В. Е. «Косуля (Capreolus capreolus L.) Беларуси»/ Диссертация кандидата биологических наук. Москва, 2001. −118с. * Козорез А. И. «Ресурсы оленьих Беларуси»/ Лесное и охотничье хозяйство. 2014, № 11 °C.42-47 * Сержанин И. Н. «Млекопитающие Белоруссии». Издание 2-е. Минск, 1961. −321с. * Савицкий Б. П. Кучмель С. В., Бурко Л. Д. «Млекопитающие Беларуси». Минск, 2005. − 319с. == Спасылкі == * [https://www.mlh.gov.by/lioh/2014-11/5.pdf Ресурсы оленьих в Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220306033939/https://www.mlh.gov.by/lioh/2014-11/5.pdf |date=6 сакавіка 2022 }} {{ref-ru}} * [https://minpriroda.gov.by/uploads/files/gl-8.pdf Ресурсы охотничьей фауны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201008064402/https://www.minpriroda.gov.by/uploads/files/gl-8.pdf |date=8 кастрычніка 2020 }} {{ref-ru}} * [https://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:WxqthxGfKKQJ:https://minpriroda.gov.by/uploads/files/glava-8-zhivotnyj-mir.docx+&cd=1&hl=ru&ct=clnk&gl=by Ресурсы охотничьей фауны 2015] {{ref-ru}} {{Капытныя Беларусі}} {{Флора і фаўна Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Аленевыя]] [[Катэгорыя:Млекакормячыя Беларусі]] g6gpg5qfrsusvt68d0zprlpzdtd6sbo 5202405 5202402 2026-09-19T18:04:18Z Ciepiersia 162280 /* Гісторыя */ дапаўненне 5202405 wikitext text/x-wiki [[Файл:Косуля - panoramio (1).jpg|250px|міні|Казуля ў [[Магілёўскі заасад|Магілёўскім заасадзе]]]] '''[[Казуля еўрапейская]]''' для [[Беларусь|Беларусі]] — абарыгенны від сысуноў, прадстаўнік беларускай фаўны [[Алені|аленевых]], адзін з самых шматлікіх і самых здабывальных відаў дзікіх капытных Беларусі<ref name="КВБ"/>. == Гісторыя == [[Файл:Лідскі гісторыка-культурны музей 07.JPG|250px|міні|Пудзілы групы касуль у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]] Пры [[Археалагічныя даследаванні Старога замка ў Гродне|раскопках]] [[Стары замак (Гродна)|Старога замка]] ў [[Гродна|Гродне]] былі знойдзены косткі казуль у дастаткова вялікай колькасці<ref name="Гродна">{{Cite web|lang=be|url=https://knihi.com/Mikalaj_Varonin/Drievnieje_Hrodno_po_matierialam_archieolohicieskich_raskopok_1932-1949_hh-rus.html|title=Николай Воронин. Древнее Гродно (по материалам археологических раскопок 1932-1949 гг.)|website=knihi.com|access-date=2026-09-19}}</ref>. Зыходзячы з дадзеных літаратурных крыніц, казуля з’яўлялася адным з галоўных аб’ектаў браканьерскага промыслу ў Беларусі на працягу многіх стагоддзяў. {{нп3|Георгій Паўлавіч Карцоў|Г. Карцоў|ru|Карцов, Георгий Павлович}} адзначаў, што каля паловы пагалоўя казуль Белавежскай пушчы ў летнія месяцы знішчаліся браканьерамі на ўскраінах гэтага ляснога масіва<ref>Карцов Г. П. Беловежская пуща. Санкт-Петербург: Арт. завод А. Ф. Маркса, 1903. 414 с.</ref>. У той жа час казуля лёгка адклікалася на элементарныя мерапрыемствы па ахове і хутка нарошчвала колькасць. Пасля арганізацыі ўзорнага паляўнічай гаспадаркі на тэрыторыі Белавежскай пушчы ў 1901 годзе тут ужо налічвалася 5100 асобін супраць 2960 асобін у 1899 годзе<ref name="КВБ">[[Аляксандр Іванавіч Казарэз|Козорез А. И.]] [https://cyberleninka.ru/article/n/kosulya-v-belarusi-sovremennoe-sostoyanie-i-perspektivy-ispolzovaniya Косуля в Беларуси: современное состояние и перспективы использования]</ref>. {{нп3|Конрад Станіслаў Урублеўскі|К. Урублеўскі|d|Q141501842}} паведамляў, што ў 1907 годзе ў [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]] налічвалі каля 5329 казуль<ref>{{нп3|Конрад Станіслаў Урублеўскі|К. Врублевский|d|Q141501842}}. Архив ветеринарных наук, кн. 8, 1912.</ref>. Аднак на астатняй тэрыторыі Беларусі колькасць гэтага віду заставалася вельмі нізкай. Пасля Вялікай Айчыннай вайны колькасць казулі ў цэлым па Беларусі ацэньвалася ў 1200—1500 асобін<ref name="КВБ"/>. Хоць па вусных паведамленнях мясцовага насельніцтва, да прыкладу, у [[Налібоцкая пушча|Налібоцкай пушчы]] казуля ў пасляваенныя гады была вельмі шматлікая і скарачэнне яе колькасці стала назірацца ўжо ў 1950-х. Да 1974 года колькасць гэтага віду дасягнула 18 000 асобін і на працягу 15 гадоў заставалася практычна нязменнай, вагаючыся ў межах ад 14 да 22 тысяч<ref name="КВБ"/>. На пачатак 1982 года колькасць ацэньвалася ў 18,3 тысяч<ref name=":0">{{Крыніцы/ЭПБ|2|Казуля|[[Пётр Рыгоравіч Козла|П. Р. Козла]]|старонкі=431}}</ref><ref>[[Іван Мікалаевіч Сяржанін|Сержанин И. Н.]] Млекопитающие Белоруссии. — 2 изд. — Мн., 1981 (бібліягр.)</ref>. У 1984 годзе ў Беларусі ўлічылі каля 22,2 тысяч казуль<ref name="ЭПБУК">{{Крыніцы/ЭПБ|5|Улік колькасці жывёл}}. — С. 161</ref>. Рост колькасці казулі пачаў назірацца толькі з сярэдзіны 1990-х гадоў, нягледзячы на моцную шкоду ад [[браканьерства]] ў гэты перыяд<ref name="КВБ"/>. Ужо ў 2000 годзе колькасць казулі ацэньвалася ў 51 тысячу асобін. Найбольш актыўны рост назіраўся з 2006 года, аднак ён не насіў раўнамерны характар. У 2013 і 2014 гадах назіралася падзенне колькасці віду з прычыны неспрыяльных умоў зімоўкі зімой канца 2013 года<ref name="КВБ"/>. Пры гэтым неабходна адзначыць, што масавая гібель казулі ў 2013 годзе адбылася ўжо пасля правядзення штогадовага ўліку колькасці, і таму зніжэнне колькасці было зафіксавана толькі ў 2014 годзе пры чарговым уліку. У сувязі з дадзеным фактам варта прызнаць, што пагодна-кліматычныя ўмовы ў выглядзе суровых або няўстойлівых зім з’яўляюцца адным з важных фактараў, абумаўляльных дынаміку колькасці і дабрабыт папуляцый гэтага віду на тэрыторыі Беларусі<ref name="КВБ"/>. == Сучасная папуляцыя == [[Файл:Марка Косулёнок.jpg|250px|міні|Паштовая марка Беларусі]] Беларуская папуляцыя касулі складае не больш за 0,8 % сусветнай, але дадзены від мае важнае экалагічнае і паляўнічагаспадарчае значэнне<ref name="КВБ"/>. У 2016 годзе фактычная колькасць казулі была зафіксавана на ўзроўні 82,1 тыс. асобін<ref name="КВБ"/>. Найбольшай доляй абсалютнай колькасці адрозніваюцца Мінская, Гомельская і Віцебская вобласці. У Брэсцкай і Гродзенскай абласцях найменшая абсалютная колькасць казулі, што не адпавядае асаблівасцямі асяроддзя пражывання<ref name="КВБ"/>. На 2023 год папуляцыя казулі ў Беларусі складала 134 894 асобіны<ref>[https://dataportal.belstat.gov.by/osids/indicator-info/10205200006 Численность основных видов охотничьих животных по территории Республики Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250413104115/https://dataportal.belstat.gov.by/osids/indicator-info/10205200006 |date=13 красавіка 2025 }} {{ref-ru}}</ref>. === Дынаміка агульнай колькасці === <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6) ImageSize = width:800 height:400 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:135000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:20000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:5000 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:2003 text:2003 bar:2004 text:2004 bar:2005 text:2005 bar:2006 text:2006 bar:2007 text:2007 bar:2008 text:2008 bar:2009 text:2009 bar:2010 text:2010 bar:2011 text:2011 bar:2012 text:2012 bar:2013 text:2013 bar:2014 text:2014 bar:2015 text:2015 bar:2016 text:2016 bar:2017 text:2017 bar:2018 text:2018 bar:2019 text:2019 bar:2020 text:2020 bar:2021 text:2021 bar:2022 text:2022 bar:2023 text:2023 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:2003 from:0 till: 51188 bar:2004 from:0 till: 53252 bar:2005 from:0 till: 51522 bar:2006 from:0 till: 50868 bar:2007 from:0 till: 52998 bar:2008 from:0 till: 59101 bar:2009 from:0 till: 64280 bar:2010 from:0 till: 69092 bar:2011 from:0 till: 69465 bar:2012 from:0 till: 72972 bar:2013 from:0 till: 73982 bar:2014 from:0 till: 71500 bar:2015 from:0 till: 74658 bar:2016 from:0 till: 82100 bar:2017 from:0 till: 92800 bar:2018 from:0 till: 100200 bar:2019 from:0 till: 109200 bar:2020 from:0 till: 119300 bar:2021 from:0 till: 124789 bar:2022 from:0 till: 131579 bar:2023 from:0 till: 134894 PlotData= bar:2003 at: 51188 fontsize:S text: 51188 shift:(-10,5) bar:2004 at: 53252 fontsize:S text: 53252 shift:(-10,5) bar:2005 at: 51522 fontsize:S text: 51522 shift:(-10,5) bar:2006 at: 50868 fontsize:S text: 50868 shift:(-10,5) bar:2007 at: 52998 fontsize:S text: 52998 shift:(-10,5) bar:2008 at: 59101 fontsize:S text: 59101 shift:(-10,5) bar:2009 at: 64280 fontsize:S text: 64280 shift:(-10,5) bar:2010 at: 69092 fontsize:S text: 69092 shift:(-10,5) bar:2011 at: 69465 fontsize:S text: 69465 shift:(-10,5) bar:2012 at: 72972 fontsize:S text: 72972 shift:(-10,5) bar:2013 at: 73982 fontsize:S text: 73982 shift:(-10,5) bar:2014 at: 71500 fontsize:S text: 71500 shift:(-10,5) bar:2015 at: 74658 fontsize:S text: 74658 shift:(-10,5) bar:2016 at: 82100 fontsize:S text: 82100 shift:(-10,5) bar:2017 at: 92800 fontsize:S text: 92800 shift:(-10,5) bar:2018 at: 100200 fontsize:S text: 100200 shift:(-10,5) bar:2019 at: 109200 fontsize:S text: 109200 shift:(-10,5) bar:2020 at: 119300 fontsize:S text: 119300 shift:(-10,5) bar:2021 at: 124789 fontsize:S text: 124789 shift:(-10,5) bar:2022 at: 131579 fontsize:S text: 131579 shift:(-10,5) bar:2023 at: 134894 fontsize:S text: 134894 shift:(-10,5) TextData= fontsize:10px pos:(60,380) text:Колькасць казулі еўрапейскай ў Беларусі (асобін) </timeline> === Дынаміка здабычы === <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6) ImageSize = width:800 height:150 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:18000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:10000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:2500 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:2003 text:2003 bar:2004 text:2004 bar:2005 text:2005 bar:2006 text:2006 bar:2007 text:2007 bar:2008 text:2008 bar:2009 text:2009 bar:2010 text:2010 bar:2011 text:2011 bar:2012 text:2012 bar:2013 text:2013 bar:2014 text:2014 bar:2015 text:2015 bar:2016 text:2016 bar:2017 text:2017 bar:2018 text:2018 bar:2019 text:2019 bar:2020 text:2020 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:2003 from:0 till: 3145 bar:2004 from:0 till: 2907 bar:2005 from:0 till: 3105 bar:2006 from:0 till: 2912 bar:2007 from:0 till: 3562 bar:2008 from:0 till: 4402 bar:2009 from:0 till: 5073 bar:2010 from:0 till: 5787 bar:2011 from:0 till: 6125 bar:2012 from:0 till: 6614 bar:2013 from:0 till: 6223 bar:2014 from:0 till: 6600 bar:2015 from:0 till: 7880 bar:2016 from:0 till: 9300 bar:2017 from:0 till: 11100 bar:2018 from:0 till: 12400 bar:2019 from:0 till: 15700 bar:2020 from:0 till: 16500 PlotData= bar:2003 at: 3145 fontsize:S text: 3145 shift:(-10,5) bar:2004 at: 2907 fontsize:S text: 2907 shift:(-10,5) bar:2005 at: 3105 fontsize:S text: 3105 shift:(-10,5) bar:2006 at: 2912 fontsize:S text: 2912 shift:(-10,5) bar:2007 at: 3562 fontsize:S text: 3562 shift:(-10,5) bar:2008 at: 4402 fontsize:S text: 4402 shift:(-10,5) bar:2009 at: 5073 fontsize:S text: 5073 shift:(-10,5) bar:2010 at: 5787 fontsize:S text: 5787 shift:(-10,5) bar:2011 at: 6125 fontsize:S text: 6125 shift:(-10,5) bar:2012 at: 6614 fontsize:S text: 6614 shift:(-10,5) bar:2013 at: 6223 fontsize:S text: 6223 shift:(-10,5) bar:2014 at: 6600 fontsize:S text: 6600 shift:(-10,5) bar:2015 at: 7880 fontsize:S text: 7880 shift:(-10,5) bar:2016 at: 9300 fontsize:S text: 9300 shift:(-10,5) bar:2017 at: 11100 fontsize:S text: 11100 shift:(-10,5) bar:2018 at: 12400 fontsize:S text: 12400 shift:(-10,5) bar:2019 at: 15700 fontsize:S text: 15700 shift:(-10,5) bar:2020 at: 16500 fontsize:S text: 16500 shift:(-10,5) TextData= fontsize:10px pos:(60,130) text:Колькасць здабытых паляўнічымі казуль еўрапейскіх у Беларусі (асобін) </timeline> === Утрыманне ў няволі === У Беларусі казулі ўтрымліваюцца ў [[Мінскі заапарк|Мінскім]], [[Віцебскі заапарк|Віцебскім]]<ref>{{Cite web |url=https://zoovit.jimdofree.com/%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%B5/%D0%BA%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%BB%D1%8F-%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F/ |title=Казулі ў Віцебскім заапарку |access-date=24 снежня 2020 |archive-date=18 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230518001057/https://zoovit.jimdofree.com/%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%B5/%D0%BA%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%BB%D1%8F-%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F/ |url-status=dead }}</ref>, [[Гродзенскі заапарк|Гродзенскім]] і [[Жлобінскі заапарк|Жлобінскім заапарках]] і ў [[Магілёўскі заасад|Магілёўскім заасадзе]]. == Біялогія == У Беларусі казуля жыве ў лісцевых і змешаных лясах, якія чаргуюцца з адкрытымі прасторамі. Корміцца травой, лісцем, парасткамі кустоў і дрэў ([[дуб]]у, [[Вярба|вярбы]], [[Крушына|крушыны]], [[Бяроза|бярозы]], [[Брызгліна|брызгліны]], [[Рабіна|рабіны]] і іншых, да 90 відаў раслін). Зімой падкормліваюць сенам, караняплодамі, адходамі збожжа, сухімі галінкамі бярозы, вярбы, асіны, рабіны, дубу<ref name=":0"/>. == Ахова і паляванне == На казуль дазволена паляванне<ref>[http://www.zoosad.by/kosulya.html Косуля европейская (Carpeolus carpeolus)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210214224615/http://www.zoosad.by/kosulya.html |date=14 лютага 2021 }} {{ref-ru}}</ref>. Каштоўная паляўніча-прамысловая жывёла<ref name=":0"/>. == У культуры == [[Файл:1996. Stamp of Belarus 0121.jpg|250px|міні|Паштовая марка 1996 года]] {{зноскі}} == Літаратура == {{Commonscat}} * Данилкин А. А. Косули Евразии: анализ населения // Охота и охотничье хозяйство. 1989. № 9. С. 14-15. * Козло П. Г., Дунин В. Ф. Биотехнические мероприятия для копытных зверей как основа повышения эффективности охотничьего хозяйства Белоруссии. Минск: БелНИИНТИ, 1989. 48с. * Козорез А. И. Распределение копытных в лесных охотничьих угодьях на примере Ружанской пущи // Труды БГТУ. Сер. I, Лесное хоз-во. 2009. Вып. XVII. С. 104—107. * Козорез А. И. Зимнее распределение копытных в лесных охотничьих угодьях северовосточной части Налибокской пущи // Проблемы сохранения биологического разнообразия и использования биологических ресурсов: материалы Междунар. науч.-практ. конф. и Х зоологической конф., Минск, 18-20 нояб. 2009 г.: в 2 ч. Сб. науч. работ под общ. ред. М. Е. Никифорова. Минск, 2009. Ч. 2. С. 438—441. * Козорез А. И. Сравнительная характеристика зимнего биотопического распределения оленьих Ружанской и Налибокской пущ // Наука о лесе XXI века: материалы Междунар. науч.-практ. конф., посвящ. 80-летию Ин-та леса НАН Беларуси, Гомель, 17-19 нояб. 2010 г. / Ин-т леса НАН Беларуси; редкол.: А. И. Ковалевич [и др.]. Гомель, 2010. С. 528—531. * Kossak S. Raport o stanie zwierzyny w Puszczy Bialowieskiej w pierwszym kwartyale 1999, 2001 roku. Bialowieza. 2001. 26 s. * Козорез А. И. Структура непроизводственных потерь охотничьих животных в Беларуси // Труды БГТУ. Сер. I, Лесное хоз-во. 2011. Вып. XIX. С. 97-98. * Сидоренко О. Н. «Косуля европейская»/ Звери: Популярный энциклопедический справочник (Животный мир Беларуси). Минск, 2003. С.153-157 * Тышкевич В. Е. «Косуля (Capreolus capreolus L.) Беларуси»/ Диссертация кандидата биологических наук. Москва, 2001. −118с. * Козорез А. И. «Ресурсы оленьих Беларуси»/ Лесное и охотничье хозяйство. 2014, № 11 °C.42-47 * Сержанин И. Н. «Млекопитающие Белоруссии». Издание 2-е. Минск, 1961. −321с. * Савицкий Б. П. Кучмель С. В., Бурко Л. Д. «Млекопитающие Беларуси». Минск, 2005. − 319с. == Спасылкі == * [https://www.mlh.gov.by/lioh/2014-11/5.pdf Ресурсы оленьих в Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220306033939/https://www.mlh.gov.by/lioh/2014-11/5.pdf |date=6 сакавіка 2022 }} {{ref-ru}} * [https://minpriroda.gov.by/uploads/files/gl-8.pdf Ресурсы охотничьей фауны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201008064402/https://www.minpriroda.gov.by/uploads/files/gl-8.pdf |date=8 кастрычніка 2020 }} {{ref-ru}} * [https://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:WxqthxGfKKQJ:https://minpriroda.gov.by/uploads/files/glava-8-zhivotnyj-mir.docx+&cd=1&hl=ru&ct=clnk&gl=by Ресурсы охотничьей фауны 2015] {{ref-ru}} {{Капытныя Беларусі}} {{Флора і фаўна Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Аленевыя]] [[Катэгорыя:Млекакормячыя Беларусі]] 0vqrk01jhpgpxgkq7ukda6xp4gpzm1w 0 669706 5202410 5191518 2026-09-19T18:12:39Z Ciepiersia 162280 /* Гісторыя */ дапаўненне 5202410 wikitext text/x-wiki [[Файл:Барсуки.JPG|250px|міні|Пудзілы барсукоў у [[Музей прыроды і экалогіі Рэспублікі Беларусь|Музеі прыроды і экалогіі Рэспублікі Беларусь]]]] '''[[Барсук]]''' для [[Беларусь|Беларусі]] — абарыгенны від сысуноў, прадстаўнік беларускай фаўны [[Куніцавыя|куніцавых]]. == Гісторыя == [[Файл:Лідскі гісторыка-культурны музей 02.JPG|250px|міні|Пудзіла барсука ў [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]] У [[Беларусь|Беларусі]] ў мінулым шматлікі від. Пры [[Археалагічныя даследаванні Старога замка ў Гродне|раскопках]] [[Стары замак (Гродна)|Старога замка]] ў [[Гродна|Гродне]] былі знойдзены косткі барсука<ref name="Гродна">{{Cite web|lang=be|url=https://knihi.com/Mikalaj_Varonin/Drievnieje_Hrodno_po_matierialam_archieolohicieskich_raskopok_1932-1949_hh-rus.html|title=Николай Воронин. Древнее Гродно (по материалам археологических раскопок 1932-1949 гг.)|website=knihi.com|access-date=2026-09-19}}</ref>. Барсук здабываўся галоўным чынам дзеля тлушчу, які не застывае на марозе і валодае яшчэ некалькімі карыснымі ўласцівасцямі<ref name="Гродна"/>. У цяперашні час у многіх раёнах рэдкі або зусім знік. У 1984 годзе ў Беларусі ўлічылі каля 2,2 тысяч барсукоў<ref name="ЭПБУК">{{Крыніцы/ЭПБ|5|Улік колькасці жывёл}}. — С. 161</ref>. У 90-я гады найбольшая шчыльнасць барсука назіралася ў [[Віцебская вобласць|Віцебскай]] (0,67) і [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай]] (0,63) абласцях, амаль у 3 разы ніжэй у [[Мінская вобласць|Мінскай]] (0,23), у астатніх абласцях 0,01-0,02 асобін/1000 га лясной плошчы. На мадэльнай пляцоўцы ў [[Гарадоцкі раён|Гарадоцкім раёне]] ([[Віцебская вобласць]]) у 2009 годзе выяўлена шчыльнасць барсукоў 0,23 асобіны/1000 га<ref name="ГМЕ"//>. == Сучасная папуляцыя == [[Файл:Слуцкий музей 2022 год 15.jpg|250px|міні|Пудзіла барсука ў [[Слуцкі краязнаўчы музей|Слуцкім краязнаўчым музеі]]]] Нешматлікі від, размеркаваны нераўнамерна. На [[Палессе|Палессі]] адсутнічае<ref name="ГМЕ">[https://gurkov2n.jimdofree.com/%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%B5/%D1%85%D0%B8%D1%89%D0%BD%D1%8B%D0%B5/%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BA/ БАРСУК ОБЫКНОВЕННЫЙ (Meles meles)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211126111310/https://gurkov2n.jimdofree.com/%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%B5/%D1%85%D0%B8%D1%89%D0%BD%D1%8B%D0%B5/%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BA/ |date=26 лістапада 2021 }} {{ref-ru}}</ref>. У 2002 годзе ў паляўнічых гаспадарках Беларусі насяляла 1592 асобіны барсука. Акрамя таго, яшчэ 313 асобін жыло на тэрыторыях нацыянальных паркаў і запаведнікаў. Колькасць барсукоў, якія жылі ў паляўнічых угоддзях Беларусі барсукоў на 2013 год складала 1 650 асобін<ref name="ГМЕ"/>. У 2021 годзе папуляцыя складала 1072 асобіны<ref>[https://dataportal.belstat.gov.by/osids/indicator-info/10205200008 Численность млекопитающих, включенных в Красную книгу Республики Беларусь, во взятых под охрану пользователем охотничьих угодий мест их обитания по территории Республики Беларусь]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. === Дынаміка агульнай колькасці === <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6) ImageSize = width:800 height:150 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:1500 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:2000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:250 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:2014 text:2014 bar:2015 text:2015 bar:2016 text:2016 bar:2017 text:2017 bar:2018 text:2018 bar:2019 text:2019 bar:2020 text:2020 bar:2021 text:2021 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:2014 from:0 till: 1416 bar:2015 from:0 till: 728 bar:2016 from:0 till: 695 bar:2017 from:0 till: 681 bar:2018 from:0 till: 650 bar:2019 from:0 till: 626 bar:2020 from:0 till: 499 bar:2021 from:0 till: 1072 PlotData= bar:2014 at: 1416 fontsize:S text: 1416 shift:(-10,5) bar:2015 at: 728 fontsize:S text: 728 shift:(-10,5) bar:2016 at: 695 fontsize:S text: 695 shift:(-10,5) bar:2017 at: 681 fontsize:S text: 681 shift:(-10,5) bar:2018 at: 650 fontsize:S text: 650 shift:(-10,5) bar:2019 at: 626 fontsize:S text: 626 shift:(-10,5) bar:2020 at: 499 fontsize:S text: 499 shift:(-10,5) bar:2021 at: 499 fontsize:S text: 1072 shift:(-10,5) TextData= fontsize:10px pos:(100,130) text:Колькасць барсукоў у Беларусі (асобін) </timeline> === Утрыманне ў няволі === Барсукі жывуць у [[Гродзенскі заапарк|Гродзенскім]], [[Віцебскі заапарк|Віцебскім]] і [[Мінскі заапарк|Мінскім заапарках]], у [[Магілёўскі заасад|Магілёўскім заасадзе]]. == Ахова і паляванне == З 1981 года барсук уключаны ў Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь і паляванне на яго забаронена<ref name="ГМЕ"//>. == Біялогія == Барсук насяляе лясы, радзей хмызнякі на сухіх глебах з глыбокім заляганнем грунтовых вод, непадалёк ад адкрытай вады. == У культуры == === У філатэліі === <center> <gallery> File:1194-1197 (Čyrvonaja kniha Respubliki Bielaruś. Sysuny) - First day cover.jpg|[[Канверт першага дня]] [[Беларусь|Беларусі]], [[2017]] год File:1196 (Čyrvonaja kniha Respubliki Bielaruś. Sysuny).jpg|[[Паштовая марка]] [[Беларусь|Беларусі]], [[2017]] год File:1194-1197 (Čyrvonaja kniha Respubliki Bielaruś. Sysuny) - Sheet.jpg|[[Малы аркуш]] [[Беларусь|Беларусі]], [[2017]] год File:2005. Stamp of Belarus 0607-0610.jpg|[[Паштовы блок]] [[Беларусь|Беларусі]], [[2005]] год </gallery></center> {{зноскі}} == Літаратура == * Козло П. Г. «Барсук»/ Звери: Популярный энциклопедический справочник (Животный мир Беларуси). Минск, 2003. С.66-70 * [[Вадзім Яўгенавіч Сідаровіч|Сидорович В. Е.]] «Норки, выдра, ласка и другие куньи» Минск, 1995. −191с. * [[Іван Мікалаевіч Сяржанін|Сержанин И. Н.]] «Млекопитающие Белоруссии». Издание 2-е. Минск, 1961. −321с. * [[Барыс Парфёнавіч Савіцкі|Савицкий Б. П.]] [[Сяргей Уладзіміравіч Кучмель|Кучмель С. В.]], [[Леанід Дзмітрыевіч Бурко|Бурко Л. Д.]] «Млекопитающие Беларуси». Минск, 2005. −319с. * [[Андрэй Мікалаевіч Файбіч|Файбіч А. М.]], [[Ірына Ігараўна Ратэнка|Ратэнка І. І.]] «Даследаванні па дэмаграфіі барсука (Meles meles L.) на поўначы Беларусі» / Актуальные проблемы экологии: материалы VI междунар. науч.- практ. конф. Гродно, 2010. С.146-147 == Спасылкі == {{Commonscat}} * [https://redbook.minpriroda.gov.by/animalsinfo.html?id=16 БАРСУК] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201031093310/https://redbook.minpriroda.gov.by/animalsinfo.html?id=16 |date=31 кастрычніка 2020 }} {{ref-ru}} * [https://wildlife.by/hunting-and-fishing/articles/IZ%20ZhIZNI%20BARSUKOV/ ИЗ ЖИЗНИ БАРСУКОВ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201025165102/https://wildlife.by/hunting-and-fishing/articles/IZ%20ZhIZNI%20BARSUKOV/ |date=25 кастрычніка 2020 }} {{ref-ru}} * [https://ptushki.org/news/667898.html Таинственный полосатый — сколько барсуков живёт в пуще?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210208225400/https://ptushki.org/news/667898.html |date=8 лютага 2021 }} {{ref-ru}} * [http://bp21.org.by/ru/books/gef_bp23.html ЧИСЛЕННОСТЬ И СТАЦИАЛЬНОЕ РАЗМЕЩЕНИЕ КРУПНЫХ ХИЩНЫХ МЛЕКОПИТАЮЩИХ БЕЛОВЕЖСКОЙ ПУЩИ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200210025942/http://bp21.org.by/ru/books/gef_bp23.html |date=10 лютага 2020 }} {{ref-ru}} {{Драпежнікі Беларусі}} {{Флора і фаўна Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Куніцавыя]] [[Катэгорыя:Млекакормячыя Беларусі]] 99kw1t5500zz0ii3e00shqo2reayopl 0 669769 5202395 5191523 2026-09-19T17:37:02Z Ciepiersia 162280 /* Да XX стагоддзя */ дапаўненне 5202395 wikitext text/x-wiki [[Файл:Высакародны алень у Белавежскай пушчы.jpg|250px|міні|Высакародны алень у [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]]]] '''[[Высакародны алень]]''' для [[Беларусь|Беларусі]] — абарыгенны від сысуноў, буйны прадстаўнік беларускай фаўны {{нп3|Капытныя|капытных|ru|Копытные}}. == Гістарычныя звесткі == === Да XX стагоддзя === [[Файл:2008. Stamp of Belarus 02-2008-01-21-717.jpg|250px|міні|Паштовая марка з выявай палявання на аленя]] На тэрыторыі Беларусі абарыгенны еўрапейскі алень быў шматлікім у [[XII стагоддзе|XII]]-[[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях, Вызначаўся больш буйнымі, чым цяпер, памерамі. Пры [[Археалагічныя даследаванні Старога замка ў Гродне|раскопках]] [[Стары замак (Гродна)|Старога замка]] ў [[Гродна|Гродне]] былі знойдзены косткі высакародных аленяў, якія ўтвараюць асноўную масу касцявых рэшткаў са старажытнага Гродна<ref name="Гродна">{{Cite web|lang=be|url=https://knihi.com/Mikalaj_Varonin/Drievnieje_Hrodno_po_matierialam_archieolohicieskich_raskopok_1932-1949_hh-rus.html|title=Николай Воронин. Древнее Гродно (по материалам археологических раскопок 1932-1949 гг.)|website=knihi.com|access-date=2026-09-19}}</ref>. На аленя прыходзіцца больш за чвэрць агульнай колькасці вызначаных костак з гэтага помніка і амаль палова ўсіх костак дзікіх жывёл<ref name="Гродна"/>. Навукоўцы лічаць, што па сваім росце абарыгенны алень быў блізкі да такіх рас, як сучасная каўказская ({{bt-bellat||Cervus elaphus maral}}) і карпацкая ({{bt-bellat||Cervus elaphus montanus}})<ref name="Гродна"/>. У канцы [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] падвергнуўся вынішчэнню нават у [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]]. У [[1865]] годзе ў Белавежскую пушчу з [[Сілезія|Сілезіі]] завезлі 5 самцоў і 13 самак аленяў. Іх змясцілі ў звярынец — у агароджаным участку лесу. У натуральных угоддзях жывёлы з’явіліся толькі ў [[1890]] годзе, паклаўшы пачатак вольнай папуляцыі<ref name="ОБЦ">[https://gurkov2n.jimdofree.com/%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%B5/%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D1%8B%D1%82%D0%BD%D1%8B%D0%B5/%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%8C-%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B9/ ОЛЕНЬ БЛАГОРОДНЫЙ (Cervus elaphus)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240121012752/https://gurkov2n.jimdofree.com/%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%B5/%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D1%8B%D1%82%D0%BD%D1%8B%D0%B5/%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%8C-%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B9/ |date=21 студзеня 2024 }} {{ref-ru}}</ref>. Неаднаразовыя абвалы загарадзі давалі магчымасць аленям сыходзіць са звярынца ў пушчу. У 1894 годзе звярынцы было 300, а ў лясах пушчы каля 400 асобін. Для «асвяжэння крыві» ў пушчу неаднаразова завозіліся асобныя партыі жывёл з лепшых паляўнічых гаспадарак Еўропы. У [[1891]]—[[1905]] гадах было завезена 618 аленяў. === Першая палова XX стагоддзя === У [[1905]]—[[1910]] гадах аленяў было ўжо больш за 5000, па іншых дадзеных, каля 10000. Да таго часу алені моцна размножыліся і з’елі падрост у пушчы, знішчылі вербалоз у поймах малых рэк, што пацягнула за сабой прыкметнае абмяленне рэчак і раўчукоў, а некаторыя з іх высахлі цалкам. Прыйшлося ствараць штучныя вадапоі ў выглядзе невялікіх вадаёмаў са стаячай вадой. Вада ў іх з цягам часу псавалася, загнівала і ў выніку з-за гэтага ўспыхнула [[эпізаатыя]], ад якой частка аленяў загінула. У [[1914]] годзе колькасць аленя ў пушчы дасягнула 6800 асобін<ref name="ОБЦ"/>. У 1915 годзе Белавежскую пушу занялі немцы. Драпежніцкае вынішчэнне жывёл прывяло да катастрафічнага змяншэння іх колькасці, і ў 1921 годзе ў пушчы засталося толькі 6-8 аленяў. Пасля сыходу немцаў пакінутых аленяў ахоўвалі палякі, а месца, дзе яны жылі, абвясцілі [[рэзерват]]ам. Колькасць жывёл стала прыкметна павялічвацца. За гады [[Другая Сусветная вайна|Другой Сусветнай вайны]] колькасць аленяў зноў знізілася<ref name="ОБЦ"/>. На тэрыторыю Івянецкага і Валожынскага раёнаў (цяпер [[Мінская вобласць]]) 6 аленяў (3 самца і 3 самкі) завезены ў 1929 годзе з Польшчы абшарнікам Тышкевічам для развядзення і будучай палявання на іх. Жывёл выпусцілі ў спецыяльна абгароджаны ўчастак лесу ў 4 км² — рэзерват. У 1934 годзе іх было ўжо 86. У гэтым жа годзе 38 аленяў са звярынца выпусцілі ў суседнія лясы. За гады Другой Сусветнай вайны лік аленяў паменшыўся і на тэрыторыі Валожынскага і Івянецкага раёнаў было ў 1946 годзе 11, у 1948 годзе — 39, а ў 1949 годзе — 54 аленя<ref name="ОБЦ"/>. === Другая палова XX стагоддзя === [[Файл:1995. Stamp of Belarus 0115.jpg|250px|міні|Паштовая марка Беларусі 1995 года.]] У 1946 годзе Белавежскай пушчы на тэрыторыі Беларусі ўжо налічвалася 270 жывёл. Вядомая спроба засялення высакародным аленем [[Налібоцкая пушча|Налібоцкай пушчы]]: у 1929 годзе 6 аленяў былі выпушчаныя ў абгароджаны ўчастак лесу. Гэтыя асобіны добра прыжыліся і пачалі размнажацца, аднак у 1940-я гады ўся іх папуляцыя была знішчаная драпежнікамі і браканьерамі<ref name="ОБЦ"/>. У 1956-68 гадах завезены 249 аленяў з {{нп3|Варонежскі запаведнік|Варонежскага запаведніка|ru|Воронежский заповедник}}, а ў 1968-87 гадах — 1598 асобін з Белавежскай пушчы расселены ў розныя раёны рэспублікі. У 1956—1964 гадах — у [[Бярэзінскі біясферны запаведнік|Бярэзінскі запаведнік]]<ref name="ОБЦ"/>. У 1955 годзе ў Бярэзінскі запаведнік з Варонежскага завезлі 49 аленяў. Выпусцілі іх ва ўрочышчы Ніўкі<ref name="ОБЦ"/>. Да 1995 года было створана 28 лакальных папуляцый гэтага віду, найбуйнейшымі з якіх з’яўляюцца Асіповіцкая, Пружанская, Налібоцкая, Машканская, Негарэльская<ref name="ОБЦ"/>. У сярэдзіне 70-х гадоў у рэспубліцы налічвалася каля 3 тысяч асобін, прычым 80 % з іх знаходзіліся ў Белавежскай пушчы. Колькасць працягвала расці і ў 1984 годзе дасягнула 5,0<ref name="ЭПБУК">{{Крыніцы/ЭПБ|5|Улік колькасці жывёл}}. — С. 161</ref>, а ў 1985 — 5,6 тысяч асобін. У другой палове 80-х гадоў колькасць аленя на тэрыторыі рэспублікі вагалася ў межах 5,2-5,6 тысяч асобін. За перыяд з 1995 па 2002 год пагалоўе высакароднага аленя ў паляўнічых гаспадарках Беларусі вырасла з 4226 да 4590 галоў. Пагалоўе аленя ў запаведніках і нацыянальных парках ацэньвалася ў 1015 галоў<ref name="ОБЦ"/>. Колькасць аленя ў Беларусі ў 2014 годзе склала 13600 асобін (у 2003 — 4887). Від вельмі нераўнамерна размеркаваны па тэрыторыі рэспублікі. Асноўная колькасць высакароднага аленя (40 %) засяроджаная ў заходняй частцы краіны ў некалькіх лакальных папуляцыях (Белавежская-пружанская −3,5 тысяч або 29 % і Налібоцкая — 1,3-1,35 тысяч або 11 %)<ref name="ОБЦ"/>. == Сучасная папуляцыя == [[Файл:Red Deer - Buck.jpg|250px|міні|Самец высакароднага аленя]] [[Файл:Red Deer - Doe.jpg|250px|міні|Саміца высакароднага аленя]] Алень рэгіструецца прыкладна ў 60 % раёнаў Беларусі. Самая высокая па раёнах сярэдняя яго шчыльнасць ў [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] (1,13 асобін/1000 га лясных угоддзяў). Далей па ступені змяншэння ідуць [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]] (0,93), [[Мінская вобласць|Мінская]] (0,73), [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]] (0,64), [[Віцебская вобласць|Віцебская]] (0,34) вобласці. Адсутнічае на большай частцы [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]<ref name="ОБЦ"/>. Беларусь засяляе {{btname|Cervus elaphus elaphus|[[L.]]}} — сярэднееўрапейскі алень. У выніку натуральнага і штучнага рассялення ў Беларусі склалася змяшанае насельніцтва нашчадкаў белавежскіх і варонежскіх аленяў, якія адрозніваюцца не толькі паходжаннем, але і шэрагам марфалагічных прыкмет. Адсюль складанасць унутрывідавай сістэматыкі высакароднага аленя<ref name="ОБЦ"/>. На 2023 год папуляцыя высакародных аленяў у Беларусі складае 47 112 асобін<ref>[https://dataportal.belstat.gov.by/osids/indicator-info/10205200006 Численность основных видов охотничьих животных по территории Республики Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250413104115/https://dataportal.belstat.gov.by/osids/indicator-info/10205200006 |date=13 красавіка 2025 }} {{ref-ru}}</ref>. === Дынаміка агульнай колькасці === <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6) ImageSize = width:800 height:400 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:48000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:10000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:1000 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:2003 text:2003 bar:2004 text:2004 bar:2005 text:2005 bar:2006 text:2006 bar:2007 text:2007 bar:2008 text:2008 bar:2009 text:2009 bar:2010 text:2010 bar:2011 text:2011 bar:2012 text:2012 bar:2013 text:2013 bar:2014 text:2014 bar:2015 text:2015 bar:2016 text:2016 bar:2017 text:2017 bar:2018 text:2018 bar:2019 text:2019 bar:2020 text:2020 bar:2021 text:2021 bar:2022 text:2022 bar:2023 text:2023 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:2003 from:0 till: 4887 bar:2004 from:0 till: 5031 bar:2005 from:0 till: 4933 bar:2006 from:0 till: 5747 bar:2007 from:0 till: 6767 bar:2008 from:0 till: 8064 bar:2009 from:0 till: 8716 bar:2010 from:0 till: 9395 bar:2011 from:0 till: 9985 bar:2012 from:0 till: 11325 bar:2013 from:0 till: 12200 bar:2014 from:0 till: 13600 bar:2015 from:0 till: 15222 bar:2016 from:0 till: 16700 bar:2017 from:0 till: 21500 bar:2018 from:0 till: 22700 bar:2019 from:0 till: 26200 bar:2020 from:0 till: 31000 bar:2021 from:0 till: 36480 bar:2022 from:0 till: 42202 bar:2023 from:0 till: 47112 PlotData= bar:2003 at: 4887 fontsize:S text: 4887 shift:(-10,5) bar:2004 at: 5031 fontsize:S text: 5031 shift:(-10,5) bar:2005 at: 4933 fontsize:S text: 4933 shift:(-10,5) bar:2006 at: 5747 fontsize:S text: 5747 shift:(-10,5) bar:2007 at: 6767 fontsize:S text: 6767 shift:(-10,5) bar:2008 at: 8064 fontsize:S text: 8064 shift:(-10,5) bar:2009 at: 8716 fontsize:S text: 8716 shift:(-10,5) bar:2010 at: 9395 fontsize:S text: 9395 shift:(-10,5) bar:2011 at: 9985 fontsize:S text: 9985 shift:(-10,5) bar:2012 at: 11325 fontsize:S text: 11325 shift:(-10,5) bar:2013 at: 12200 fontsize:S text: 12200 shift:(-10,5) bar:2014 at: 13600 fontsize:S text: 13600 shift:(-10,5) bar:2015 at: 15222 fontsize:S text: 15222 shift:(-10,5) bar:2016 at: 16700 fontsize:S text: 16700 shift:(-10,5) bar:2017 at: 21500 fontsize:S text: 21500 shift:(-10,5) bar:2018 at: 22700 fontsize:S text: 22700 shift:(-10,5) bar:2019 at: 26200 fontsize:S text: 26200 shift:(-10,5) bar:2020 at: 31000 fontsize:S text: 31000 shift:(-10,5) bar:2021 at: 36480 fontsize:S text: 36480 shift:(-10,5) bar:2022 at: 42202 fontsize:S text: 42202 shift:(-10,5) bar:2023 at: 47112 fontsize:S text: 47112 shift:(-10,5) TextData= fontsize:10px pos:(60,330) text:Колькасць высакароднага аленя ў Беларусі (асобін) </timeline> === Дынаміка здабычы === У 2023 годзе паляўнічымі было здабыта 7266 высакародных аленяў<ref>[https://dataportal.belstat.gov.by/osids/indicator-info/10205200007 Добыча (изъятие) охотничьих животных]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6) ImageSize = width:800 height:300 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:7300 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:1000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:200 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:2003 text:2003 bar:2004 text:2004 bar:2005 text:2005 bar:2006 text:2006 bar:2007 text:2007 bar:2008 text:2008 bar:2009 text:2009 bar:2010 text:2010 bar:2011 text:2011 bar:2012 text:2012 bar:2013 text:2013 bar:2014 text:2014 bar:2015 text:2015 bar:2016 text:2016 bar:2017 text:2017 bar:2018 text:2018 bar:2019 text:2019 bar:2020 text:2020 bar:2021 text:2021 bar:2022 text:2022 bar:2023 text:2023 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:2003 from:0 till: 172 bar:2004 from:0 till: 142 bar:2005 from:0 till: 186 bar:2006 from:0 till: 412 bar:2007 from:0 till: 329 bar:2008 from:0 till: 441 bar:2009 from:0 till: 613 bar:2010 from:0 till: 706 bar:2011 from:0 till: 714 bar:2012 from:0 till: 826 bar:2013 from:0 till: 893 bar:2014 from:0 till: 1100 bar:2015 from:0 till: 1157 bar:2016 from:0 till: 1500 bar:2017 from:0 till: 1700 bar:2018 from:0 till: 2000 bar:2019 from:0 till: 2590 bar:2020 from:0 till: 3149 bar:2021 from:0 till: 4213 bar:2022 from:0 till: 6158 bar:2023 from:0 till: 7266 PlotData= bar:2003 at: 172 fontsize:S text: 172 shift:(-10,5) bar:2004 at: 142 fontsize:S text: 142 shift:(-10,5) bar:2005 at: 186 fontsize:S text: 186 shift:(-10,5) bar:2006 at: 412 fontsize:S text: 412 shift:(-10,5) bar:2007 at: 329 fontsize:S text: 329 shift:(-10,5) bar:2008 at: 441 fontsize:S text: 441 shift:(-10,5) bar:2009 at: 613 fontsize:S text: 613 shift:(-10,5) bar:2010 at: 706 fontsize:S text: 706 shift:(-10,5) bar:2011 at: 714 fontsize:S text: 714 shift:(-10,5) bar:2012 at: 826 fontsize:S text: 826 shift:(-10,5) bar:2013 at: 893 fontsize:S text: 893 shift:(-10,5) bar:2014 at: 1100 fontsize:S text: 1100 shift:(-10,5) bar:2015 at: 1157 fontsize:S text: 1157 shift:(-10,5) bar:2016 at: 1500 fontsize:S text: 1500 shift:(-10,5) bar:2017 at: 1700 fontsize:S text: 1700 shift:(-10,5) bar:2018 at: 2000 fontsize:S text: 2000 shift:(-10,5) bar:2019 at: 2590 fontsize:S text: 2590 shift:(-10,5) bar:2020 at: 3149 fontsize:S text: 3149 shift:(-10,5) bar:2021 at: 4213 fontsize:S text: 4213 shift:(-10,5) bar:2022 at: 6158 fontsize:S text: 6158 shift:(-10,5) bar:2023 at: 7266 fontsize:S text: 7266 shift:(-10,5) TextData= fontsize:10px pos:(60,130) text:Колькасць здабытых паляўнічымі высакародных аленяў у Беларусі (асобін) </timeline> === Утрыманне ў няволі === Высакародныя алені жывуць у [[Гродзенскі заапарк|Гродзенскім]], [[Віцебскі заапарк|Віцебскім]]<ref>[https://zoovit.jimdofree.com/%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%B5/%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%8C-%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B9/ ОЛЕНЬ БЛАГОРОДНЫЙ (Cervus elaphus)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230518003814/https://zoovit.jimdofree.com/%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%B5/%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%8C-%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B9/ |date=18 мая 2023 }} {{ref-ru}}</ref> і [[Мінскі заапарк|Мінскім заапарках]]<ref>[http://minskzoo.by/collection/mammals/72-artiodactila/cervidae/245-cervus-elaphus Высакародны алень] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160615010008/http://minskzoo.by/collection/mammals/72-artiodactila/cervidae/245-cervus-elaphus |date=15 чэрвеня 2016 }} {{ref-ru}}</ref>, у [[Магілёўскі заасад|Магілёўскім заасадзе]]<ref>[http://www.zoosad.by/olenb.html Олень благородный (Cervus elaphus)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210208224837/http://zoosad.by/olenb.html |date=8 лютага 2021 }} {{ref-ru}}</ref>. == Біялогія == У межах Беларусі алень часцей трымаецца ў хваёвых, лісцяных і змешаных лясах з добра развітым падростам і падлескам, з пакрытымі травой палянамі, паблізу вадаёмаў, лугоў і палёў. Найбольшую ролю ў кармавым рацыёне гуляюць метлюжковыя, асабліва вясной і ў пачатку лета. Часта ядуць астравыя, бабовыя і парасонавыя. Зімой у мнагалетнікаў алені ўжываюць зялёныя прыкаранёвыя лісце і сцёблы. З драўняна-хмызняковых раслін алені ядуць дуб, ясень, клён, бук, асіну, ліпу, рабіну, вярбу, брызгліну, каліну, плюшч, амелу і інш. Ядуць лісце, пупышкі, парасткі, грызуць кару. Пры недахопе кармоў ядуць таксама парасткі і ігліцу хвоі і ядлоўца, радзей — піхты і елкі<ref name="ЛО">[http://zoosad.by/olenb.html Олень благородный (Cervus elaphus)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210208224837/http://zoosad.by/olenb.html |date=8 лютага 2021 }} {{ref-ru}}</ref>. == У культуры == === У філатэліі === <gallery> File:1999. Stamp of Belarus 0322.jpg|Высакародны алень на [[Паштовая марка|паштовай марцы]] [[Беларусь|Беларусі]] [[1999]] года, прысвечанай [[Бярэзінскі біясферны запаведнік|Бярэзінскаму біясфернаму запаведніку]] File:2009. Stamp of Belarus 28-2009-09-21-bl.jpg|Высакародны алень на [[Паштовая марка|паштовай марцы]] [[Беларусь|Беларусі]] [[2009]] года, прысвечанай нацыянальнаму парку «[[Белавежская пушча (нацыянальны парк)|Белавежская пушча]]» </gallery> {{зноскі}} == Літаратура == * Шостак С. В. «Олень благородный»/ Звери: Популярный энциклопедический справочник (Животный мир Беларуси). Минск, 2003. С.237-241 * Бондаревич В. «Благородный олень»/ Лесное и охотничье хозяйство. 2015. № 10 с.33-37 * Козорез А. И. «Ресурсы оленьих Беларуси»/ Лесное и охотничье хозяйство. 2014, № 11&nbsp;°C.42-47 * Обзоры результативности экологической деятельности ЕЭК ООН. Беларусь. Третий обзор / Серия обзоров результативности экологической деятельности. Выпуск № 44. Нью-Йорк и Женева, 2016. −445с. * Быкова Н. К., Лях Ю. Г., Пальчевская К. И., Ермолаева И. А., Янута Г. Г. «Животный мир»/ Состояние природной среды Беларуси. Экологический бюллетень за 2013 год. Минск, 2014&nbsp;°C.272-305 * [[Іван Мікалаевіч Сяржанін|Сержанин И. Н.]] «Млекопитающие Белоруссии». Издание 2-е. Минск, 1961. −321с. * [[Барыс Парфёнавіч Савіцкі|Савицкий Б. П.]] [[Сяргей Уладзіміравіч Кучмель|Кучмель С. В.]], [[Леанід Дзмітрыевіч Бурко|Бурко Л. Д.]] «Млекопитающие Беларуси». Минск, 2005. −319с. == Спасылкі == {{Commonscat}} * [https://www.mlh.gov.by/lioh/2014-11/5.pdf Ресурсы оленьих в Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220306033939/https://www.mlh.gov.by/lioh/2014-11/5.pdf |date=6 сакавіка 2022 }} {{ref-ru}} * [https://minpriroda.gov.by/uploads/files/gl-8.pdf Ресурсы охотничьей фауны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201008064402/https://www.minpriroda.gov.by/uploads/files/gl-8.pdf |date=8 кастрычніка 2020 }} {{ref-ru}} * [https://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:WxqthxGfKKQJ:https://minpriroda.gov.by/uploads/files/glava-8-zhivotnyj-mir.docx+&cd=1&hl=ru&ct=clnk&gl=by Ресурсы охотничьей фауны 2015] {{ref-ru}} {{Капытныя Беларусі}} {{Флора і фаўна Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Млекакормячыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Аленевыя]] hcpwy863bj6v4dczzbxmyzuq09oo4lv 5202400 5202395 2026-09-19T17:57:38Z Ciepiersia 162280 /* Гістарычныя звесткі */ дапаўненне 5202400 wikitext text/x-wiki [[Файл:Высакародны алень у Белавежскай пушчы.jpg|250px|міні|Высакародны алень у [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]]]] '''[[Высакародны алень]]''' для [[Беларусь|Беларусі]] — абарыгенны від сысуноў, буйны прадстаўнік беларускай фаўны {{нп3|Капытныя|капытных|ru|Копытные}}. == Гістарычныя звесткі == === Да XX стагоддзя === [[Файл:2008. Stamp of Belarus 02-2008-01-21-717.jpg|250px|міні|Паштовая марка з выявай палявання на аленя]] На тэрыторыі Беларусі абарыгенны еўрапейскі алень быў шматлікім у [[XII стагоддзе|XII]]-[[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях, Вызначаўся больш буйнымі, чым цяпер, памерамі. Пры [[Археалагічныя даследаванні Старога замка ў Гродне|раскопках]] [[Стары замак (Гродна)|Старога замка]] ў [[Гродна|Гродне]] былі знойдзены косткі высакародных аленяў, якія ўтвараюць асноўную масу касцявых рэшткаў са старажытнага Гродна<ref name="Гродна">{{Cite web|lang=be|url=https://knihi.com/Mikalaj_Varonin/Drievnieje_Hrodno_po_matierialam_archieolohicieskich_raskopok_1932-1949_hh-rus.html|title=Николай Воронин. Древнее Гродно (по материалам археологических раскопок 1932-1949 гг.)|website=knihi.com|access-date=2026-09-19}}</ref>. На аленя прыходзіцца больш за чвэрць агульнай колькасці вызначаных костак з гэтага помніка і амаль палова ўсіх костак дзікіх жывёл<ref name="Гродна"/>. Навукоўцы лічаць, што па сваім росце абарыгенны алень быў блізкі да такіх рас, як сучасная каўказская ({{bt-bellat||Cervus elaphus maral}}) і карпацкая ({{bt-bellat||Cervus elaphus montanus}})<ref name="Гродна"/>. У канцы [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] падвергнуўся вынішчэнню нават у [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]]. У [[1865]] годзе ў Белавежскую пушчу з [[Сілезія|Сілезіі]] завезлі 5 самцоў і 13 самак аленяў. Іх змясцілі ў звярынец — у агароджаным участку лесу. У натуральных угоддзях жывёлы з’явіліся толькі ў [[1890]] годзе, паклаўшы пачатак вольнай папуляцыі<ref name="ОБЦ">[https://gurkov2n.jimdofree.com/%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%B5/%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D1%8B%D1%82%D0%BD%D1%8B%D0%B5/%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%8C-%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B9/ ОЛЕНЬ БЛАГОРОДНЫЙ (Cervus elaphus)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240121012752/https://gurkov2n.jimdofree.com/%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%B5/%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D1%8B%D1%82%D0%BD%D1%8B%D0%B5/%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%8C-%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B9/ |date=21 студзеня 2024 }} {{ref-ru}}</ref>. Неаднаразовыя абвалы загарадзі давалі магчымасць аленям сыходзіць са звярынца ў пушчу. У 1894 годзе звярынцы было 300, а ў лясах пушчы каля 400 асобін. Для «асвяжэння крыві» ў пушчу неаднаразова завозіліся асобныя партыі жывёл з лепшых паляўнічых гаспадарак Еўропы. У [[1891]]—[[1905]] гадах было завезена 618 аленяў. === Першая палова XX стагоддзя === У [[1905]]—[[1910]] гадах аленяў было ўжо больш за 5000, па іншых дадзеных, каля 10000. {{нп3|Конрад Станіслаў Урублеўскі|К. Урублеўскі|d|Q141501842}} паведамляў, што ў 1907 годзе ў [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]] налічвалі каля 5054 асобін высакароднага аленя<ref>{{нп3|Конрад Станіслаў Урублеўскі|К. Врублевский|d|Q141501842}}. Архив ветеринарных наук, кн. 8, 1912.</ref>. Да таго часу алені моцна размножыліся і з’елі падрост у пушчы, знішчылі вербалоз у поймах малых рэк, што пацягнула за сабой прыкметнае абмяленне рэчак і раўчукоў, а некаторыя з іх высахлі цалкам. Прыйшлося ствараць штучныя вадапоі ў выглядзе невялікіх вадаёмаў са стаячай вадой. Вада ў іх з цягам часу псавалася, загнівала і ў выніку з-за гэтага ўспыхнула [[эпізаатыя]], ад якой частка аленяў загінула. У [[1914]] годзе колькасць аленя ў пушчы дасягнула 6800 асобін<ref name="ОБЦ"/>. У 1915 годзе Белавежскую пушу занялі немцы. Драпежніцкае вынішчэнне жывёл прывяло да катастрафічнага змяншэння іх колькасці, і ў 1921 годзе ў пушчы засталося толькі 6-8 аленяў. Пасля сыходу немцаў пакінутых аленяў ахоўвалі палякі, а месца, дзе яны жылі, абвясцілі [[рэзерват]]ам. Колькасць жывёл стала прыкметна павялічвацца. За гады [[Другая Сусветная вайна|Другой Сусветнай вайны]] колькасць аленяў зноў знізілася<ref name="ОБЦ"/>. На тэрыторыю Івянецкага і Валожынскага раёнаў (цяпер [[Мінская вобласць]]) 6 аленяў (3 самца і 3 самкі) завезены ў 1929 годзе з Польшчы абшарнікам Тышкевічам для развядзення і будучай палявання на іх. Жывёл выпусцілі ў спецыяльна абгароджаны ўчастак лесу ў 4 км² — рэзерват. У 1934 годзе іх было ўжо 86. У гэтым жа годзе 38 аленяў са звярынца выпусцілі ў суседнія лясы. За гады Другой Сусветнай вайны лік аленяў паменшыўся і на тэрыторыі Валожынскага і Івянецкага раёнаў было ў 1946 годзе 11, у 1948 годзе — 39, а ў 1949 годзе — 54 аленя<ref name="ОБЦ"/>. === Другая палова XX стагоддзя === [[Файл:1995. Stamp of Belarus 0115.jpg|250px|міні|Паштовая марка Беларусі 1995 года.]] У 1946 годзе Белавежскай пушчы на тэрыторыі Беларусі ўжо налічвалася 270 жывёл. Вядомая спроба засялення высакародным аленем [[Налібоцкая пушча|Налібоцкай пушчы]]: у 1929 годзе 6 аленяў былі выпушчаныя ў абгароджаны ўчастак лесу. Гэтыя асобіны добра прыжыліся і пачалі размнажацца, аднак у 1940-я гады ўся іх папуляцыя была знішчаная драпежнікамі і браканьерамі<ref name="ОБЦ"/>. У 1956-68 гадах завезены 249 аленяў з {{нп3|Варонежскі запаведнік|Варонежскага запаведніка|ru|Воронежский заповедник}}, а ў 1968-87 гадах — 1598 асобін з Белавежскай пушчы расселены ў розныя раёны рэспублікі. У 1956—1964 гадах — у [[Бярэзінскі біясферны запаведнік|Бярэзінскі запаведнік]]<ref name="ОБЦ"/>. У 1955 годзе ў Бярэзінскі запаведнік з Варонежскага завезлі 49 аленяў. Выпусцілі іх ва ўрочышчы Ніўкі<ref name="ОБЦ"/>. Да 1995 года было створана 28 лакальных папуляцый гэтага віду, найбуйнейшымі з якіх з’яўляюцца Асіповіцкая, Пружанская, Налібоцкая, Машканская, Негарэльская<ref name="ОБЦ"/>. У сярэдзіне 70-х гадоў у рэспубліцы налічвалася каля 3 тысяч асобін, прычым 80 % з іх знаходзіліся ў Белавежскай пушчы. Колькасць працягвала расці і ў 1984 годзе дасягнула 5,0<ref name="ЭПБУК">{{Крыніцы/ЭПБ|5|Улік колькасці жывёл}}. — С. 161</ref>, а ў 1985 — 5,6 тысяч асобін. У другой палове 80-х гадоў колькасць аленя на тэрыторыі рэспублікі вагалася ў межах 5,2-5,6 тысяч асобін. За перыяд з 1995 па 2002 год пагалоўе высакароднага аленя ў паляўнічых гаспадарках Беларусі вырасла з 4226 да 4590 галоў. Пагалоўе аленя ў запаведніках і нацыянальных парках ацэньвалася ў 1015 галоў<ref name="ОБЦ"/>. Колькасць аленя ў Беларусі ў 2014 годзе склала 13600 асобін (у 2003 — 4887). Від вельмі нераўнамерна размеркаваны па тэрыторыі рэспублікі. Асноўная колькасць высакароднага аленя (40 %) засяроджаная ў заходняй частцы краіны ў некалькіх лакальных папуляцыях (Белавежская-пружанская −3,5 тысяч або 29 % і Налібоцкая — 1,3-1,35 тысяч або 11 %)<ref name="ОБЦ"/>. == Сучасная папуляцыя == [[Файл:Red Deer - Buck.jpg|250px|міні|Самец высакароднага аленя]] [[Файл:Red Deer - Doe.jpg|250px|міні|Саміца высакароднага аленя]] Алень рэгіструецца прыкладна ў 60 % раёнаў Беларусі. Самая высокая па раёнах сярэдняя яго шчыльнасць ў [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] (1,13 асобін/1000 га лясных угоддзяў). Далей па ступені змяншэння ідуць [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]] (0,93), [[Мінская вобласць|Мінская]] (0,73), [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]] (0,64), [[Віцебская вобласць|Віцебская]] (0,34) вобласці. Адсутнічае на большай частцы [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]<ref name="ОБЦ"/>. Беларусь засяляе {{btname|Cervus elaphus elaphus|[[L.]]}} — сярэднееўрапейскі алень. У выніку натуральнага і штучнага рассялення ў Беларусі склалася змяшанае насельніцтва нашчадкаў белавежскіх і варонежскіх аленяў, якія адрозніваюцца не толькі паходжаннем, але і шэрагам марфалагічных прыкмет. Адсюль складанасць унутрывідавай сістэматыкі высакароднага аленя<ref name="ОБЦ"/>. На 2023 год папуляцыя высакародных аленяў у Беларусі складае 47 112 асобін<ref>[https://dataportal.belstat.gov.by/osids/indicator-info/10205200006 Численность основных видов охотничьих животных по территории Республики Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250413104115/https://dataportal.belstat.gov.by/osids/indicator-info/10205200006 |date=13 красавіка 2025 }} {{ref-ru}}</ref>. === Дынаміка агульнай колькасці === <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6) ImageSize = width:800 height:400 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:48000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:10000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:1000 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:2003 text:2003 bar:2004 text:2004 bar:2005 text:2005 bar:2006 text:2006 bar:2007 text:2007 bar:2008 text:2008 bar:2009 text:2009 bar:2010 text:2010 bar:2011 text:2011 bar:2012 text:2012 bar:2013 text:2013 bar:2014 text:2014 bar:2015 text:2015 bar:2016 text:2016 bar:2017 text:2017 bar:2018 text:2018 bar:2019 text:2019 bar:2020 text:2020 bar:2021 text:2021 bar:2022 text:2022 bar:2023 text:2023 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:2003 from:0 till: 4887 bar:2004 from:0 till: 5031 bar:2005 from:0 till: 4933 bar:2006 from:0 till: 5747 bar:2007 from:0 till: 6767 bar:2008 from:0 till: 8064 bar:2009 from:0 till: 8716 bar:2010 from:0 till: 9395 bar:2011 from:0 till: 9985 bar:2012 from:0 till: 11325 bar:2013 from:0 till: 12200 bar:2014 from:0 till: 13600 bar:2015 from:0 till: 15222 bar:2016 from:0 till: 16700 bar:2017 from:0 till: 21500 bar:2018 from:0 till: 22700 bar:2019 from:0 till: 26200 bar:2020 from:0 till: 31000 bar:2021 from:0 till: 36480 bar:2022 from:0 till: 42202 bar:2023 from:0 till: 47112 PlotData= bar:2003 at: 4887 fontsize:S text: 4887 shift:(-10,5) bar:2004 at: 5031 fontsize:S text: 5031 shift:(-10,5) bar:2005 at: 4933 fontsize:S text: 4933 shift:(-10,5) bar:2006 at: 5747 fontsize:S text: 5747 shift:(-10,5) bar:2007 at: 6767 fontsize:S text: 6767 shift:(-10,5) bar:2008 at: 8064 fontsize:S text: 8064 shift:(-10,5) bar:2009 at: 8716 fontsize:S text: 8716 shift:(-10,5) bar:2010 at: 9395 fontsize:S text: 9395 shift:(-10,5) bar:2011 at: 9985 fontsize:S text: 9985 shift:(-10,5) bar:2012 at: 11325 fontsize:S text: 11325 shift:(-10,5) bar:2013 at: 12200 fontsize:S text: 12200 shift:(-10,5) bar:2014 at: 13600 fontsize:S text: 13600 shift:(-10,5) bar:2015 at: 15222 fontsize:S text: 15222 shift:(-10,5) bar:2016 at: 16700 fontsize:S text: 16700 shift:(-10,5) bar:2017 at: 21500 fontsize:S text: 21500 shift:(-10,5) bar:2018 at: 22700 fontsize:S text: 22700 shift:(-10,5) bar:2019 at: 26200 fontsize:S text: 26200 shift:(-10,5) bar:2020 at: 31000 fontsize:S text: 31000 shift:(-10,5) bar:2021 at: 36480 fontsize:S text: 36480 shift:(-10,5) bar:2022 at: 42202 fontsize:S text: 42202 shift:(-10,5) bar:2023 at: 47112 fontsize:S text: 47112 shift:(-10,5) TextData= fontsize:10px pos:(60,330) text:Колькасць высакароднага аленя ў Беларусі (асобін) </timeline> === Дынаміка здабычы === У 2023 годзе паляўнічымі было здабыта 7266 высакародных аленяў<ref>[https://dataportal.belstat.gov.by/osids/indicator-info/10205200007 Добыча (изъятие) охотничьих животных]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6) ImageSize = width:800 height:300 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:7300 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:1000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:200 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:2003 text:2003 bar:2004 text:2004 bar:2005 text:2005 bar:2006 text:2006 bar:2007 text:2007 bar:2008 text:2008 bar:2009 text:2009 bar:2010 text:2010 bar:2011 text:2011 bar:2012 text:2012 bar:2013 text:2013 bar:2014 text:2014 bar:2015 text:2015 bar:2016 text:2016 bar:2017 text:2017 bar:2018 text:2018 bar:2019 text:2019 bar:2020 text:2020 bar:2021 text:2021 bar:2022 text:2022 bar:2023 text:2023 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:2003 from:0 till: 172 bar:2004 from:0 till: 142 bar:2005 from:0 till: 186 bar:2006 from:0 till: 412 bar:2007 from:0 till: 329 bar:2008 from:0 till: 441 bar:2009 from:0 till: 613 bar:2010 from:0 till: 706 bar:2011 from:0 till: 714 bar:2012 from:0 till: 826 bar:2013 from:0 till: 893 bar:2014 from:0 till: 1100 bar:2015 from:0 till: 1157 bar:2016 from:0 till: 1500 bar:2017 from:0 till: 1700 bar:2018 from:0 till: 2000 bar:2019 from:0 till: 2590 bar:2020 from:0 till: 3149 bar:2021 from:0 till: 4213 bar:2022 from:0 till: 6158 bar:2023 from:0 till: 7266 PlotData= bar:2003 at: 172 fontsize:S text: 172 shift:(-10,5) bar:2004 at: 142 fontsize:S text: 142 shift:(-10,5) bar:2005 at: 186 fontsize:S text: 186 shift:(-10,5) bar:2006 at: 412 fontsize:S text: 412 shift:(-10,5) bar:2007 at: 329 fontsize:S text: 329 shift:(-10,5) bar:2008 at: 441 fontsize:S text: 441 shift:(-10,5) bar:2009 at: 613 fontsize:S text: 613 shift:(-10,5) bar:2010 at: 706 fontsize:S text: 706 shift:(-10,5) bar:2011 at: 714 fontsize:S text: 714 shift:(-10,5) bar:2012 at: 826 fontsize:S text: 826 shift:(-10,5) bar:2013 at: 893 fontsize:S text: 893 shift:(-10,5) bar:2014 at: 1100 fontsize:S text: 1100 shift:(-10,5) bar:2015 at: 1157 fontsize:S text: 1157 shift:(-10,5) bar:2016 at: 1500 fontsize:S text: 1500 shift:(-10,5) bar:2017 at: 1700 fontsize:S text: 1700 shift:(-10,5) bar:2018 at: 2000 fontsize:S text: 2000 shift:(-10,5) bar:2019 at: 2590 fontsize:S text: 2590 shift:(-10,5) bar:2020 at: 3149 fontsize:S text: 3149 shift:(-10,5) bar:2021 at: 4213 fontsize:S text: 4213 shift:(-10,5) bar:2022 at: 6158 fontsize:S text: 6158 shift:(-10,5) bar:2023 at: 7266 fontsize:S text: 7266 shift:(-10,5) TextData= fontsize:10px pos:(60,130) text:Колькасць здабытых паляўнічымі высакародных аленяў у Беларусі (асобін) </timeline> === Утрыманне ў няволі === Высакародныя алені жывуць у [[Гродзенскі заапарк|Гродзенскім]], [[Віцебскі заапарк|Віцебскім]]<ref>[https://zoovit.jimdofree.com/%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%B5/%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%8C-%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B9/ ОЛЕНЬ БЛАГОРОДНЫЙ (Cervus elaphus)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230518003814/https://zoovit.jimdofree.com/%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%B5/%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%8C-%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B9/ |date=18 мая 2023 }} {{ref-ru}}</ref> і [[Мінскі заапарк|Мінскім заапарках]]<ref>[http://minskzoo.by/collection/mammals/72-artiodactila/cervidae/245-cervus-elaphus Высакародны алень] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160615010008/http://minskzoo.by/collection/mammals/72-artiodactila/cervidae/245-cervus-elaphus |date=15 чэрвеня 2016 }} {{ref-ru}}</ref>, у [[Магілёўскі заасад|Магілёўскім заасадзе]]<ref>[http://www.zoosad.by/olenb.html Олень благородный (Cervus elaphus)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210208224837/http://zoosad.by/olenb.html |date=8 лютага 2021 }} {{ref-ru}}</ref>. == Біялогія == У межах Беларусі алень часцей трымаецца ў хваёвых, лісцяных і змешаных лясах з добра развітым падростам і падлескам, з пакрытымі травой палянамі, паблізу вадаёмаў, лугоў і палёў. Найбольшую ролю ў кармавым рацыёне гуляюць метлюжковыя, асабліва вясной і ў пачатку лета. Часта ядуць астравыя, бабовыя і парасонавыя. Зімой у мнагалетнікаў алені ўжываюць зялёныя прыкаранёвыя лісце і сцёблы. З драўняна-хмызняковых раслін алені ядуць дуб, ясень, клён, бук, асіну, ліпу, рабіну, вярбу, брызгліну, каліну, плюшч, амелу і інш. Ядуць лісце, пупышкі, парасткі, грызуць кару. Пры недахопе кармоў ядуць таксама парасткі і ігліцу хвоі і ядлоўца, радзей — піхты і елкі<ref name="ЛО">[http://zoosad.by/olenb.html Олень благородный (Cervus elaphus)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210208224837/http://zoosad.by/olenb.html |date=8 лютага 2021 }} {{ref-ru}}</ref>. == У культуры == === У філатэліі === <gallery> File:1999. Stamp of Belarus 0322.jpg|Высакародны алень на [[Паштовая марка|паштовай марцы]] [[Беларусь|Беларусі]] [[1999]] года, прысвечанай [[Бярэзінскі біясферны запаведнік|Бярэзінскаму біясфернаму запаведніку]] File:2009. Stamp of Belarus 28-2009-09-21-bl.jpg|Высакародны алень на [[Паштовая марка|паштовай марцы]] [[Беларусь|Беларусі]] [[2009]] года, прысвечанай нацыянальнаму парку «[[Белавежская пушча (нацыянальны парк)|Белавежская пушча]]» </gallery> {{зноскі}} == Літаратура == * Шостак С. В. «Олень благородный»/ Звери: Популярный энциклопедический справочник (Животный мир Беларуси). Минск, 2003. С.237-241 * Бондаревич В. «Благородный олень»/ Лесное и охотничье хозяйство. 2015. № 10 с.33-37 * Козорез А. И. «Ресурсы оленьих Беларуси»/ Лесное и охотничье хозяйство. 2014, № 11&nbsp;°C.42-47 * Обзоры результативности экологической деятельности ЕЭК ООН. Беларусь. Третий обзор / Серия обзоров результативности экологической деятельности. Выпуск № 44. Нью-Йорк и Женева, 2016. −445с. * Быкова Н. К., Лях Ю. Г., Пальчевская К. И., Ермолаева И. А., Янута Г. Г. «Животный мир»/ Состояние природной среды Беларуси. Экологический бюллетень за 2013 год. Минск, 2014&nbsp;°C.272-305 * [[Іван Мікалаевіч Сяржанін|Сержанин И. Н.]] «Млекопитающие Белоруссии». Издание 2-е. Минск, 1961. −321с. * [[Барыс Парфёнавіч Савіцкі|Савицкий Б. П.]] [[Сяргей Уладзіміравіч Кучмель|Кучмель С. В.]], [[Леанід Дзмітрыевіч Бурко|Бурко Л. Д.]] «Млекопитающие Беларуси». Минск, 2005. −319с. == Спасылкі == {{Commonscat}} * [https://www.mlh.gov.by/lioh/2014-11/5.pdf Ресурсы оленьих в Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220306033939/https://www.mlh.gov.by/lioh/2014-11/5.pdf |date=6 сакавіка 2022 }} {{ref-ru}} * [https://minpriroda.gov.by/uploads/files/gl-8.pdf Ресурсы охотничьей фауны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201008064402/https://www.minpriroda.gov.by/uploads/files/gl-8.pdf |date=8 кастрычніка 2020 }} {{ref-ru}} * [https://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:WxqthxGfKKQJ:https://minpriroda.gov.by/uploads/files/glava-8-zhivotnyj-mir.docx+&cd=1&hl=ru&ct=clnk&gl=by Ресурсы охотничьей фауны 2015] {{ref-ru}} {{Капытныя Беларусі}} {{Флора і фаўна Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Млекакормячыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Аленевыя]] 26es1ptkogd5asq4f4cwtb3wpicwrgh 0 669976 5202552 5179059 2026-09-20T05:35:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202552 wikitext text/x-wiki {{Картка зброі |name = Навальніца/Граза |image = [[File:Milex-2021 military exhibition in Minsk, Belarus (11).jpg|280px]] |caption = Комплексы «Z1» (пярэдні план) і «Св» (задні план) на выставе «MILEX-2021». |origin = {{Сцяг Беларусі}} [[Беларусь]] |type = комплексы і сродкі радыёэлектроннай барацьбы |is_vehicle = да |service = з [[2017]] |used_by = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} *• [[Файл:Emblem of the Armed Forces of Belarus.svg|22px]] [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь]] <small>(387-ы цэнтр тэхнічнага кантролю і забеспячэння абароны інфармацыі<ref>''Дартя Титова.'' [https://www.sb.by/articles/groza-sredi-yasnogo-neba.html На вооружение армии поступили комплексы для борьбы с беспилотниками] // СБ. Беларусь Сегодня : газета. — 19 мая 2019.</ref> і 48-ы асобны батальён радыёэлектроннай барацьбы<ref>''Сергей Мощик.'' [https://vb.by/society/people/belorusskaya-groza-brestskim-rebovczam-15-let.html Белорусская «Гроза». Брестским РЭБовцам – 15 лет!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220728235133/https://vb.by/society/people/belorusskaya-groza-brestskim-rebovczam-15-let.html |date=28 ліпеня 2022 }} // Вечерний Брест : газета. — 27 января 2022.</ref>)</small> *• [[File:Belarus Internal Troops emblem.png|22px]] [[Унутраныя войскі Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Унутраныя войскі МУС]]<ref>[https://www.sb.by/articles/vo-vnutrennie-voyska-postupili-sistemy-protivodeystviya-bespilotnikam.html Во внутренние войска поступили системы противодействия беспилотникам]</ref> *• [[File:SBCRB.gif|22px]] [[Дзяржаўны пагранічны камітэт Рэспублікі Беларусь|Дзяржпагранкамітэт]] {{Сцягафікацыя|Сірыя|1980}} *• [[Файл:Syria Arab Armed Forces Emblem (Ba'athist Syria).svg|22px]] [[Узброеныя сілы Сірыі]] {{Сцягафікацыя|Азербайджан}} *• [[Файл:Azerbaijani Armed Forces logo.svg|22px]] [[Узброеныя сілы Азербайджана]] {{Сцягафікацыя|Лівія}} *• [[File:Libyan National Army.png|22px]] [[Лівійская нацыянальная армія]] {{Сцягафікацыя|ААЭ}} |wars = [[Грамадзянская вайна ў Сірыі]], [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (з 2014)|Грамадзянская вайна ў Лівіі]], [[Канфлікт у Нагорным Карабаху (2020)|Канфлікт у Нагорным Карабаху]] |manufacturer = Канструктарскае бюро «Радар» |production_date = з [[2016]] }} '''Навальніца''' ({{lang-ru|Гроза}}) — серыя комплексаў і сродкаў [[радыёэлектронная барацьба|радыёэлектроннай барацьбы]] ад беларускага ААТ «КБ Радар». == Гісторыя == [[Беларусь]] актыўна вывучала вопыт [[Вайна на ўсходзе Украіны|Данбаскага]] і [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|Сірыйскага]] канфліктаў<ref>[https://www.interfax.ru/world/688632 При разработке нового плана обороны Белоруссии учли опыт конфликта на Украине] // Интерфакс, 19 декабря 2019</ref>. На падставе вывучаных падзей камандаванне зрабіла выснову, што ў сучаснай вайне вырасла роля і значнасць радыёэлектроннай барацьбы і дронаў (гл. [[Ваеннае прымяненне БПЛА]]), у сувязі з чым пачалося актыўнае развіццё айчынных галін як беспілотных апаратаў, так і РЭБ<ref>Наталья Пахамович. [https://www.sb.by/articles/borba-pod-znakom-skorpiona.html Радиоэлектронная борьба в современной белорусской армии] // [[Советская Белоруссия (газета)|СБ. Беларусь Сегодня]], 15 декабря 2015</ref>. Апошнім займалася кампанія «КБ Радар», заснаваная яшчэ ў [[2006]] годзе. За дзесяць гадоў існавання яна змагла стаць вядучым прадпрыемствам [[Ваенна-прамысловы комплекс Беларусі|ваенна-прамысловага комплексу краіны]] ў галіне радыёлакацыі, сродкаў радыёкантролю і радыёэлектроннай барацьбы<ref>[https://kbradar.by/by/company/history/ Гісторыя ААТ «КБ Радар» на афіцыйным сайце кампаніі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190221211035/http://www.kbradar.by/by/company/history/ |date=21 лютага 2019 }}</ref>. Кіраўніцтва надало асаблівую ўвагу пагрозе з боку беспілотнікаў. Пры гэтым новыя распрацоўкі павінны былі арыентавацца і на экспартныя пастаўкі. Як адзначаў у інтэрв’ю [[ТАСС]] спецыяліст па знешнеэканамічнай дзейнасці КБ «Радар» Валерый Гардзей, у сучаснасці павялічылася даступнасць мультыкоптараў для абывацеляў, якія часам выкарыстоўваюцца для відэаздымкі і сачэння, а таксама ў тэрарыстычных актах, атакуючы асобныя мэты<ref>[https://tass.ru/armiya-i-opk/4268657 Белоруссия запускает в серию радиоэлектронные ружья для борьбы с беспилотниками] // ТАСС, 14 мая 2017</ref>. Варта адзначыць, што і да гэтага меліся добра развітыя тэхналогіі ў сферы радыёэлектроннай барацьбы. Існавалі комплексы беларускай вытворчасці падаўлення сігналаў спадарожнікавай навігацыі<ref name="Сирия"/>. Па асобных меркаваннях, пераважна ў беларускіх крыніцах, менавіта з дапамогай абсталявання, якое выраблялася КБ «Радар», у [[2012]] годзе [[Супрацьпаветраная абарона|СПА]] [[Іран]]а атрымалася выканаць прымусовую пасадку амерыканскіх БПЛА Sentinel і ScanEagle, што вялі разведку над тэрытарыяльнымі водамі краіны. Іранцы з дапамогай магутнай перашкоды разарвалі канал спадарожнікавай сувязі паміж беспілотнікам і станцыяй наземнага кіравання ў [[ЗША]]. Скарыстаўшыся тым, што ў работы аўтапілота выкарыстоўваецца [[GPS]], іранскія вайскоўцы праз гэтую сістэму навігацыі змаглі перадаць ілжывыя сігналы глабальнага пазіцыянавання. У выніку кіруючая праграма БПЛА палічыла, што ён ужо прыбыў да месца базавання, і зрабіла пасадку на тэрыторыі Ірана. Ускосным пацвярджэннем датычнасці беларускіх распрацовак РЭБ да пасадкі амерыканскіх беспілотнікаў з’яўляецца таксама і рэакцыя [[Дзяржаўны дэпартамент ЗША|Дзярждэпартамента ЗША]] — у дачыненні да КБ «Радар» былі неадкладна ўжыты часовыя санкцыі<ref>Сергей Острына. [https://vpk.name/news/167959_belorusskaya_groza_vseh_bespilotnikov.html Белорусская «Гроза» всех беспилотников] // Новости ВПК, 14 ноября 2016</ref><ref>[https://www.belvpo.com/ru/5025.html/ Посадить американский беспилотник Ирану помогли белорусские технологии? // belvpo (15 декабря 2011)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190328102118/https://www.belvpo.com/ru/5025.html/ |date=28 сакавіка 2019 }}</ref>. Тым не менш для новых сістэм патрабаваліся дадатковыя баявыя ўласцівасці, новыя тэхналагічныя магчымасці і большая эфектыўнасць<ref name="Сирия"/>. У [[2016]] годзе прадпрыемства «КБ Радар» пачало распрацоўку серыі «Навальніца». У кастрычніку гэтага года прайшоў аператыўны збор каманднага складу Узброеных Сіл Беларусі, у рамках якога прамысловасць паказала найноўшыя ўзоры ўзбраенняў і тэхнікі. Сярод іншых распрацовак камандаванню паказалі першую распрацоўку «КБ Радар» — самаходную станцыю РЭБ пад літарным пазначэннем «С»<ref>[https://topwar.ru/110000-sistemy-borby-s-bpla-groza-s-i-groza-r-belarus.html Системы борьбы с БПЛА «Гроза-С» и «Гроза-Р» (Беларусь)] // Военное обозрение, 28 февраля 2017</ref>. У наступны час з’явіліся і іншыя вырабы. Усе яны дэманстраваліся на розных ваенных выставах, такіх як MILEX ([[Мінск]])<ref>[https://m.sputnik.by/defense_safety/20190319/1040535264/Protivodronnoe-ruzhe-kotoroe-pokhvalil-Lukashenko-predstavyat-na-MILEX-2019.html?mobile_return=no Противодронное ружье, которое похвалил Лукашенко, представят на MILEX-2019] // Sputnik Belarus, 19 марта 2019</ref> і IDEX ([[Дубай (горад)|Дубай]])<ref>[https://www.sb.by/articles/groza-sredi-yasnogo-neba.html На вооружение армии поступили комплексы для борьбы с беспилотниками] // [[Рэспубліка (газета)|Газета «Рэспубліка»]], 16 мая 2019</ref>. У [[2017]] годзе прататыпы вырабаў сямейства «Навальніца» адпраўлены на выпрабаванні ў [[Сілавікі|сілавыя структуры]]. Пазней апараты серыі былі прыняты на ўзбраенне. Крыху пазней наладзіўся экспарт прадукцыі. Дзякуючы замежным продажам «Навальніцы» Беларусь стала другой краінай у свеце (пасля [[КНР|Кітая]]), якая экспартавала супрацьдроннае ўзбраенне<ref>Александр Николайчук. [https://digital.report/belarus-zaymetsya-eksportom-oruzhiya-protiv-bespilotnikov/ Беларусь займется экспортом оружия против беспилотников] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220203192024/https://digital.report/belarus-zaymetsya-eksportom-oruzhiya-protiv-bespilotnikov/ |date=3 лютага 2022 }} // Digital Report, 10 мая 2017</ref>. Характэрна, што распрацоўка новых узбраенняў для процідзеяння дронам заняла ўсяго толькі некалькі месяцаў дзякуючы вялікаму вопыту КБ «Радар» у вобласці стварэння сродкаў радыёэлектроннай барацьбы<ref>Александр Алесин. [https://www.belrynok.by/2017/03/09/sredstva-radioelektronnoj-borby-chuma-na-vashi-drony/ Средства радиоэлектронной борьбы: «чума» на ваши дроны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240426141808/https://www.belrynok.by/2017/03/09/sredstva-radioelektronnoj-borby-chuma-na-vashi-drony/ |date=26 красавіка 2024 }} // Белрынок : онлайн-ресурс. — 9 марта 2017.</ref>. == Вырабы == * '''[[Навальніца-С]]''' — самаходная станцыя радыё-электроннай барацьбы, прызначаная для выяўлення, адсочвання, падаўлення каналаў кіравання і навігацыйных сістэм [[Беспілотны лятальны апарат|беспілотных лятальных апаратаў]]. Грунтуецца на аўтамабільным шасі. Прапануецца прымяненне двухвосевага мікрааўтобуса з патрабаванымі характарыстыкамі рухомасці, на якім размяшчаецца ўсё неабходнае абсталяванне. Унутры кабіны змяшчаюцца сродкі кіравання і апрацоўкі сігналу. За межамі корпуса машыны-носьбіта прысутнічаюць некалькі апорных прылад, у тым ліку дзве тэлескапічныя мачты, пры дапамозе якіх антэны прапануецца падымаць на рабочую вышыню. На мачтах машыны-носьбіта змяшчаюцца два асноўных антэнных блока. У цэнтральнай частцы даху размяшчаецца антэна, змешчаная пад паўсферычным абцякальнік. Яна звязаная з модулем радыётэхнічнай разведкі і адказвае за выяўленне радыёсігналаў. Разам з перадатчыкам перашкод ужываецца другая антэнная прылада, якая мае ў сваім складзе скрынчаты кажух і антэну. Гэта прылада можа наводзіцца па азімуце. Таксама ёсць трэцяя стойка невялікай вышыні, на якой размешчаны оптыка-электронныя сродкі назірання. * '''[[Навальніца-6]]''' — станцыя перашкод радыёкіравання і сувязі. Прызначана для пошуку, выяўлення і радыёпадаўлення ліній радыёсувязі, якія працуюць на фіксаваных частотах і ў рэжымах адаптыўнай і праграмнай перабудовы рабочай частоты. У склад уваходзіць выяўляльнік-пеленгатар з прыёма-пеленгатарнай антэна-фідэрнай сістэмай (АФС), два аўтаматызаваных рабочых месца аператараў, дзесяціканальны радыёперадатчык з сямю перадачыкамі АФС, камплект апаратуры сувязі і перадачы даных, камплект апаратуры электрасілкавання і жыццезабеспячэння, аўтамабільнае шасі з двума электрастанцыямі і кузавам-фургонам. * '''[[Навальніца-Р]]''' (таксама мадыфікацыя '''Навальніца-Р2''') — радыёэлектронная стрэльба для барацьбы з мультыкоптэрмі. Прызначана для выкарыстання ў барацьбе з малапамернымі дронамі. Забяспечвае радыёпадаўленне каналаў кіравання дронаў і бартавой апаратуры спадарожнікавых навігацыйных сістэм. Карыстальнік стрэльбы пры выяўленні мультыкоптара ў зоне бачнасці ўключае харчаванне перадатчыка, наводзіць стрэльбу на мультыкоптар з дапамогай усталяванага на ім каліматарнага прыцэла і націскае кнопку ўключэння выпраменьвання. Ва ўмовах уздзеяння перашкод мультыкоптар ажыццяўляе вымушаную пасадку (неабходны час уздзеяння для ажыццяўлення пасадкі залежыць ад тыпу мультыкоптара). Блок фарміравання перашкод сігналаў і акумулятарная батарэя ўстаноўлены ў пераносны кантэйнер, упакаваны для пераноскі ў заплечнік. Органы кіравання для ўключэння харчавання, а таксама для ўключэння выпраменьвання ўстаноўлены на корпусе стрэльбы. «Навальніца-Р» абсталявана каліматарным прыцэлам. * '''[[Навальніца-3]]''' — комплекс для абароны стратэгічных аб’ектаў ад мультыкоптараў. Комплекс забяспечвае зону выяўлення з радыусам не менш за 500—1000 м ад цэнтра ахоўнага аб’екта, зону блакавання палёту БПЛА з радыусам не менш за 300—500 м, выяўленне і пеленгацыю наземных пунктаў кіравання БПЛА (месцазнаходжанне аператара). * '''[[Навальніца-О]]''' — комплекс выяўлення аператараў БПЛА. Прызначаны для аўтаматызаванага пошуку на мясцовасці і відэарэгістрацыі аператараў мультыкоптараў. Складаецца з лятучай платформа на базе квадракоптара Matrice 210 з пеленгатарнай антэнай, двухканальным лічбавым радыёпрымачом і відэакамерай, пульта кіравання з планшэтным камп’ютарам, кейс-кантэйнера для перавозкі, спецыяльнага праграмнага забеспячэння для планшэтнага камп’ютара. * '''[[Навальніца-Z1]]''' — мабільная сістэма абароны аб’ектаў ад беспілотных лятальных апаратаў. Яна аўтаматычна кантралюе частоты, на якіх працуюць найбольш распаўсюджаныя БПЛА. Пры з’яўленні дронаў комплекс распазнае іх сігналы і аўтаматычна душыць каналы кіравання, перадачы даных, а таксама навігацыю. У выніку ўздзеяння яны альбо падаюць, альбо ажыццяўляюць вымушаную пасадку, альбо ляцяць «дадому». Акрамя таго, важнай вартасцю сістэмы з’яўляецца магчымасць пастаноўкі дэзынфармацыйных перашкод навігацыі для стварэння беспалётнай зоны для БПЛА. == Выкарыстанне == [[Файл:Навальніца-С 10 верасня.jpg|thumb|Комплекс РЭБ «Навальніца-С» на забеспячэнні супрацьдроннай абароны мерапрыемства да Дня горада ў Мінску. Праспект Перамогі, плошча Палаца спорту (плошча кірмашоў на Нямізе). 10 верасня 2022.]] === Ахова мяжы === [[23 кастрычніка]] [[2020]] года памежнікі заставы «Знаменка» Брэсцкай пагрангрупы з дапамогай радыёэлектроннай стрэльбы «Навальніца-Р2» перахапілі гексакоптэр, які выкарыстоўваўся для перакідання цыгарэт праз беларуска-польскі ўчастак мяжы<ref>[https://tech.onliner.by/2020/10/26/na-belorussko-polskoj-granice-radioelektronnym-ruzhem-sbili-dron-s-sigaretami На белорусско-польской границе радиоэлектронным ружьем «сбили» дрон с сигаретами] // Onliner, 26 октября 2020</ref>. [[22 лютага]] [[2021]] года яшчэ адзін дрон з грузам кантрабандных цыгарэт быў перахоплены ў [[Камянецкі раён|Камянецкім раёне]] каля вёскі [[Чыжэвічы (Брэсцкі раён)|Чыжэвічы]]. [[6 красавіка]] на беларуска-польскай мяжы ў [[Брэсцкі раён|Брэсцкім раёне]] недалёка ад вёскі [[Сычы (Брэсцкі раён)|Сычы]] перахоплены трэці беспілотнік. Вінтакрылы лятальны апарат прызначаўся для незаконнай перапраўкі тытунёвых вырабаў<ref>[https://m.sputnik.by/incidents/20210407/1047322104/Samodelnyy-dron-s-kontrabandoy-perekhvatili-pogranichniki-v-Brestskom-rayone.html Самодельный дрон с контрабандой перехватили пограничники в Брестском районе] // Sputnik Belarus, 7 апреля 2021</ref>. [[18 мая]] на мяжы з Літвой радыёэлектроннай стрэльбай збіты беспілотнік [[НАТА]]. Адзначалася, што гэта ўжо не першы выпадак, калі робіцца спроба выкарыстання беспілотнікаў-шпіёнаў паблізу межаў Беларусі. Як заявіў намеснік начальніка [[Генеральны штаб Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь|Генштаба УС Беларусі]] Ігар Кароль, на працягу тыдня робіцца каля 30 спробаў незаконнага выкарыстання дронаў Паўночнаатлантычнага альянсу<ref>[https://voennoedelo.com/posts/id12193-neilinf9fjjfg7k3dbcp Белорусские пограничники сбили беспилотник-шпион НАТО на границе с Литвой]</ref><ref>{{Cite web |url=https://e--news-su.turbopages.org/e-news.su/s/news/381660-belorussija-sbila-dron-shpion-nato.html?turbo_uid=AAD6SqjeCQsH9wTHlqmKyp-IfCKdkScQoyL3qniG0_-Nc_5e07JAeGXZcZnuTtMeoGfzwYD13xxllrEL3RPXmtQaMcKpoDZe1sUzXCE%2C&turbo_ic=AADs3HIQw2U5NAcVnYxqKbffE-Qa2VaGsXJ1fYnWEIzo6xz8af_luWCGJNo5vQq8iB9E9U9uWbxGgU5AeiLs0j00WFw9aypDU43ikQk%2C&sign=581a7c0dfcd5ad3a872f2d8ca1f839476232a01ae25e9fa75ec165e0db5846fc%3A1621416644&parent-reqid=1621416644618557-1520002809440383968800105-production-app-host-sas-web-yp-138&trbsrc=wb |title=Белоруссия сбила дрон-шпион НАТО |access-date=19 мая 2021 |archive-date=19 мая 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210519093903/https://e--news-su.turbopages.org/e-news.su/s/news/381660-belorussija-sbila-dron-shpion-nato.html?turbo_uid=AAD6SqjeCQsH9wTHlqmKyp-IfCKdkScQoyL3qniG0_-Nc_5e07JAeGXZcZnuTtMeoGfzwYD13xxllrEL3RPXmtQaMcKpoDZe1sUzXCE,&turbo_ic=AADs3HIQw2U5NAcVnYxqKbffE-Qa2VaGsXJ1fYnWEIzo6xz8af_luWCGJNo5vQq8iB9E9U9uWbxGgU5AeiLs0j00WFw9aypDU43ikQk,&sign=581a7c0dfcd5ad3a872f2d8ca1f839476232a01ae25e9fa75ec165e0db5846fc:1621416644&parent-reqid=1621416644618557-1520002809440383968800105-production-app-host-sas-web-yp-138&trbsrc=wb |url-status=dead }}</ref>. === Баявыя дзеянні === Комплексы серыі актыўна пастаўляюцца за межы Беларусі, што стала следствам іх прымянення ў розных ваенных канфліктах. Яшчэ ў маі [[2018]] года сталі паступаць паведамленні аб удзеле комплексаў «Навальніца-С» у сірыйскім канфлікце, дзе яны былі выкарыстаны ўрадавай арміяй [[Башар Асад|Башара Асада]] ў барацьбе з амерыканскімі дронамі, руйнуючы сістэмы сувязі і выводзячы з ладу самалёты РЭБ [[Lockheed EC-130H Compass Call]]. Аднак дадзеная інфармацыя застаецца пакуль не даказанай<ref name="Сирия">[https://www.naviny.media/article/20180506/1525592387-belarus-vyhodit-v-lidery-na-rynke-sredstv-radioelektronnoy-borby Беларусь выходит в лидеры на рынке средств радиоэлектронной борьбы, Не исключено, что белорусская электроника двойного назначения применялась в ходе боевых действий в Сирии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200901073708/https://www.naviny.media/article/20180506/1525592387-belarus-vyhodit-v-lidery-na-rynke-sredstv-radioelektronnoy-borby |date=1 верасня 2020 }} (4 мая 2018)</ref>. Першы задукументаваны выпадак з комплексамі «Навальніца» адбыўся [[18 жніўня]] 2020-га, калі ў небе над заходняй часткай правінцыі Ідліб былі адначасова страчаны адразу два амерыканскія ўдарна-разведвальныя дроны [[MQ-9 Reaper]] («Жнец»), якія выляталі парай на баявое заданне з ракетамі AGM-114R9X на борце<ref>[https://www.discred.ru/2020/09/15/belorusskaya-groza-s-v-sirii-vyrvala-zuby-u-amerikanskih-zhnetsov/ Белорусская «Гроза-С» в Сирии вырвала зубы у американских «Жнецов»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220204163253/https://www.discred.ru/2020/09/15/belorusskaya-groza-s-v-sirii-vyrvala-zuby-u-amerikanskih-zhnetsov/ |date=4 лютага 2022 }} // Discred, 15 сентября 2020</ref><ref>Нина Лукашева. [https://actualnews.org/exclusive/362361-smi-belarus-postavljala-v-siriju-kompleksy-groza-s.html СМИ: Беларусь поставляла в Сирию комплексы «Гроза-С»] // Актуальные новости, 8 сентября 2020</ref>. Летам таго ж года ў сеціве з’явіліся фатаграфіі сістэм «С» і «6» у [[Лівія]], што прымяняліся [[Лівійская нацыянальная армія|Лівійскай нацыянальнай арміяй]] [[Халіф Хафтар|Халіфа Хафтара]] супраць турэцкіх беспілотнікаў войскаў [[Фаіз Сарадж|Фаіза Сараджа]]. «Навальніца» трапіла туды з [[ААЭ]], якія ў сваю чаргу закупілі сістэмы непасрэдна ў Беларусі<ref>[https://avia.pro/news/belorusskie-sistemy-reb-valyat-tureckie-drony-nad-liviey?utm_source=yxnews&utm_medium=mobile Белорусские системы РЭБ выводят из строя турецкие дроны над Ливией] // Avia.pro, 27 июня 2020</ref>. Паводле звестак прыхільнікаў Хафтара, пры дапамозе гэтых комплексаў былі абясшкоджаны 11 варожых апаратаў<ref>[https://naviny.by/article/20200712/1594552646-belorusskaya-groza-zasvetilas-v-voyuyushchey-livii Белорусская «Гроза» засветилась в воюющей Ливии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210117012701/https://naviny.by/article/20200712/1594552646-belorusskaya-groza-zasvetilas-v-voyuyushchey-livii |date=17 студзеня 2021 }} // Naviny.by, 12 июля 2020</ref>. Калумніст газеты «Военно-промышленный курьер» Віталь Арлоў са спасылкай на неназваныя крыніцы заявіў, што за перыяд 2019—2020 гадоў колькасць абясшкоджаных беспілотнікаў меркавана большая, і сістэмы «Навальніца» могуць быць датычны да страты 78 ударных БПЛА «Байрактар ТБ-2» і двух MQ-9 Reaper, якія выкарыстоўваліся ВПС ЗША і Італіі для разведвальных палётаў у зоне баявых дзеянняў<ref>Виталий Орлов. [https://vpk-news.ru/articles/63423 Хитрые минские «Грозы»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210829084134/https://vpk-news.ru/articles/63423 |date=29 жніўня 2021 }} // Газета «Военно-промышленный курьер», выпуск № 31 (894) за 17 августа 2021 года.</ref>. У той жа час частка з названага збіта расійскім [[Панцыр-С1|ЗРК «Панцыр»]]<ref>[https://youtu.ru/3DJ5QFqtP7U Боевое применение белорусских комплексов РЭБ. Не факт.]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Ужо восенню беларускія комплексы выкарыстоўваліся арміяй [[Азербайджан]]а падчас [[Канфлікт у Нагорным Карабаху (2020)|Карабахскага канфлікту]]. Паведамлялася, што «Навальніца-С» у пачатку лістапада знішчыла адзін армянскі беспілотнік у Тавузскім раёне. Таксама дзякуючы комплексам «6» былі паспяхова падушаны сродкі СПА, якія знаходзіліся на ўзбраенні [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|Нагорнага Карабаха]] і [[Арменія|Арменіі]], уключаючы зенітныя ракетныя комплексы «[[Аса (зенітны ракетны комплекс)|Аса]]», «[[Тор (зенітны ракетны комплекс)|Тор]]» і [[С-300]]<ref>[https://eadaily.com/ru/news/2020/11/23/azerbaydzhan-belorusskimi-grozami-glushil-armyanskuyu-pvo-video Азербайджан белорусскими «Грозами» глушил армянскую ПВО — видео] // EADaily, 23 ноября 2020</ref>. Сістэмы былі набыты яшчэ ў 2018 годзе<ref>[https://avia.pro/news/v-azerbaydzhane-rasskazali-o-tom-chto-sbivayut-bespilotniki-armenii-pri-pomoshchi-belorusskih В Азербайджане рассказали о том, что сбивают беспилотники Армении при помощи белорусских комплексов «Гроза-С»] (4 ноября 2020)</ref><ref>[https://argumenti.ru/army/2020/11/695661 Азербайджанцы используют белорусские системы РЭБ для уничтожения армянских дронов] // Аргументы недели, 4 ноября 2020</ref>. == Ацэнкі == У студзені [[2019]] года беларускі вайсковы эксперт Аляксандр Алесін высока ацаніў серыю «Навальніца», назваўшы яе «адной з самых перадавых сістэм РЭБ»<ref>[https://belaruspartisan.by/politic/451205/ СМИ: «Белорусский убийца армянских БПЛА поступил на вооружение Азербайджана»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190114010601/https://belaruspartisan.by/politic/451205/ |date=14 студзеня 2019 }} // Белорусский партизан, 11 января 2019</ref>. У сакавіку 2020 года «Рамблер» выпусціў крытычны артыкул пра магчымасці беларускіх сістэм. На думку рэдакцыі, ваенна-прамысловы комплекс краіны слабы, а распрацоўкі серыі «наўрад ці выратуюць краіну ад беспілотнікі ў выпадку рэальнага ваеннага канфлікту», так як яны неэфектыўныя<ref>[https://news.rambler.ru/troops/43771834/?utm_content=mnews_media&utm_medium=read_more&utm_source=copylink Белорусские комплексы РЭБ будут неэффективны в условиях реальной войны] // Рамблер, 2 марта 2020</ref>. Аднак з прыходам паведамленняў аб паспяховым ужыванні комплексаў у «гарачых кропках» гэта зацвярджэнне было пастаўлена пад сумнеў. Расійская газета «Военно-промышленный курьер» адзначала кампактнасць і малапрыкметнасць беларускіх комплексаў у параўнанні з іншымі аналагамі. Нібыта падчас ліквідацыі амерыканскіх дронаў у Ідлібе іх вылучэнне на пазіцыю ваенныя ЗША не змаглі засекчы<ref>[https://vpk-news.ru/authors/%D0%B0 Белорусские комплексы РЭБ прославились в Сирии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210227073947/https://www.vpk-news.ru/authors/%D0%B0 |date=27 лютага 2021 }} // Газета «Военно-промышленный курьер», 9 сентября 2020</ref>. == Гл. таксама == * [[Р-327 «Кветка»]] == Крыніцы == {{Reflist}} == Літаратура == * ''Виталий Орлов.'' [https://vpk-news.ru/articles/63423 Хитрые минские «Грозы»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210829084134/https://vpk-news.ru/articles/63423 |date=29 жніўня 2021 }} // Военно-промышленный курьер : газета. — № 31 (894). — 17 августа 2021. * ''Александр Алесин.'' [https://www.belrynok.by/2017/03/09/sredstva-radioelektronnoj-borby-chuma-na-vashi-drony/ Средства радиоэлектронной борьбы: «чума» на ваши дроны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240426141808/https://www.belrynok.by/2017/03/09/sredstva-radioelektronnoj-borby-chuma-na-vashi-drony/ |date=26 красавіка 2024 }} // Белрынок : онлайн-ресурс. — 9 марта 2017. == Спасылкі == * [https://kbradar.by/by/? Афіцыйны сайт ААТ «КБ Радар»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210213164131/https://kbradar.by/by/ |date=13 лютага 2021 }} * [https://naviny.by/article/20190914/1568453497-sozdat-protivniku-pomehi-polovina-uspeha-v-boyu Создать противнику помехи — половина успеха в бою] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210115230411/https://naviny.by/article/20190914/1568453497-sozdat-protivniku-pomehi-polovina-uspeha-v-boyu |date=15 студзеня 2021 }} // Naviny.by, 14 сентября 2019 [[Катэгорыя:Навальніца (РЭБ)| ]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2016 годзе]] smlaw4lzsyc7xmrmq3o12b23u3fixgz 0 670152 5202404 5191525 2026-09-19T18:03:08Z Ciepiersia 162280 /* Гістарычныя звесткі */ дапаўненне 5202404 wikitext text/x-wiki [[Файл:Дзікі ў Мінскім заапарку.jpg|250px|міні|Дзікі ў [[Мінскі заапарк|Мінскім заапарку]]]] '''[[Дзік]]''' для [[Беларусь|Беларусі]] — абарыгенны від сысуноў, прадстаўнік беларускай фаўны {{нп3|Капытныя|капытных|ru|Копытные}}<ref name="КСС">[https://gurkov2n.jimdofree.com/%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%B5/%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D1%8B%D1%82%D0%BD%D1%8B%D0%B5/%D0%BA%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD/ КАБАН (Sus scrofa)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210208114710/https://gurkov2n.jimdofree.com/%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%B5/%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D1%8B%D1%82%D0%BD%D1%8B%D0%B5/%D0%BA%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD/ |date=8 лютага 2021 }} {{ref-ru}}</ref>. У Беларусі жыве кабан падвіду {{btname|Sus scrofa scrofa|}}. Раней апісаны з [[Налібоцкая пушча|Налібоцкай пушчы]] {{btname|Sus scrofa falzfeini|}}, у цяперашні час разглядаюцца ў якасці сіноніма вышэй згаданай формы<ref name="КСС"/>. == Гістарычныя звесткі == [[Файл:Słuckaje Evangielle. Слуцкае Эвангельле (1595, 1904) (7).jpg|250px|міні|Выява дзіка на старонцы [[Слуцкае Евангелле|Слуцкага Евангелля]]]] [[Файл:The Soviet Union 1969 CPA 3798 stamp (Wild Boar) cancelled.jpg|250px|міні|Паштовая марка СССР з серыі «Белавежская пушча»]] Гістарычна быў распаўсюджаны ў Беларусі па ўсёй тэрыторыі. На Беларусі на дзікоў палявалі з часоў [[неаліт]]у<ref name="ЭПБ">{{Крыніцы/ЭПБ|2|Дзік}}. — С. 178</ref>. Паводле Статута Вялікага Княства Літоўскага 1588 года незаконная здабыча дзіка каралася штрафам, роўным кошту адной каровы<ref name="ЭПБ"/>. Пры [[Археалагічныя даследаванні Старога замка ў Гродне|раскопках]] [[Стары замак (Гродна)|Старога замка]] ў [[Гродна|Гродне]] былі знойдзены косткі дзікоў, пры гэтым звяртае на сябе ўвагу тое, што іх памеры вельмі буйныя<ref name="Гродна">{{Cite web|lang=be|url=https://knihi.com/Mikalaj_Varonin/Drievnieje_Hrodno_po_matierialam_archieolohicieskich_raskopok_1932-1949_hh-rus.html|title=Николай Воронин. Древнее Гродно (по материалам археологических раскопок 1932-1949 гг.)|website=knihi.com|access-date=2026-09-19}}</ref>. У пачатку XX стагоддзя найбольш дзікоў было ў Белавежскай пушчы, у асобныя гады да 2—3 тысяч асобін<ref name="ЭПБ"/>. З 1927 па 1939 год кабан засяляў большасць лясных угоддзяў Беларусі. Ён часцей і ў большай колькасці сустракаўся ў паўднёва-заходняй частцы рэспублікі. У 1936 годзе на Беларусі колькасць папуляцыі складала каля 1,5 тысяч асобін<ref name="ЭПБ"/>. У 1950 — каля 5 тысяч (не было ў большасці раёнаў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]<ref name="ЭПБ"/>. У 1970 — 18,3 тысячы асобін (пашыраны па ўсёй рэспубліцы, найбольш у Брэсцкай і Гомельскай абласцях<ref name="ЭПБ"/>. Да канца 70-х — пачатку 80-х гадоў прасторавая структура папуляцыі кабана цалкам змянілася і на паўночным усходзе яго шчыльнасць у 3,9 разы, а на паўднёвым усходзе — у 1,6 разы стала вышэй, чым на паўднёвым захадзе Беларусі<ref name="КСС"/>. На пачатак 1982 года колькасць складала каля 27,9 тысяч асобін<ref name="ЭПБ"/>. У 1967 годзе ў Беларусі налічвалася 5,4 тысяч дзікоў. Да 1973 года колькасць узрасла да 33,5 тысяч асобін. У наступныя гады назіралася паступовае зніжэнне колькасці звера. У 1981 годзе ўлічылі каля 24 тысяч дзікоў. У 90-я гады захавалася падвышаная шчыльнасць кабана ў паўночнай і ўсходняй частках рэспублікі. Найбольшая шчыльнасць (сярэдняя па раёнах) адзначана ў [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] — 5,16 асобін/1000 га лясных угоддзяў, далей па ступені змяншэння ідуць [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]] (4,21), [[Гомельская вобласць|Гомельская]] (3,96), [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]] (3,42), [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]] (3,23) і [[Мінская вобласць|Мінская]] (2,99) вобласці<ref name="КСС"/>. У 1984 годзе ў Беларусі ўлічылі каля 31,4 тысяч асобін дзікоў<ref name="ЭПБУК">{{Крыніцы/ЭПБ|5|Улік колькасці жывёл}}. — С. 161</ref>. [[Файл:Sus scrofaBelarusian Nature and Environment Museum.JPG|250px|міні|Пудзіла кабана ў [[Музей прыроды і экалогіі Рэспублікі Беларусь|Музеі прыроды і экалогіі Рэспублікі Беларусь]]]] Да 1991 года колькасць жывёл павялічылася да 39,3 тысяч. У далейшым на працягу 5 гадоў назіраўся ўстойлівы спад колькасці да 22,2 тысяч асобін. У 1995 годзе ў паляўнічых гаспадарках Беларусі насяляла 24,89 тысяч галоў дзіка. Да 2002 года пагалоўе павялічылася да 35,011. У запаведніках і нацыянальных парках у 2002 годзе налічвалася яшчэ 3659 кабаноў<ref name="КСС"/>. Да вынішчэння ў напрамку з паўднёвага захаду на паўночны ўсход шчыльнасць дзіка ўзрастала з 1,8 да 6,2 асобіны на 1000 га лясных угоддзяў, у якіх кабан паводзіў сябе як тыпова лясны звер, хоць і часта выходзіў карміцца на ўзлескі, сельскагаспадарчыя ўгоддзі і ў поймы рэк<ref name="КСС"/>. == Сучасная папуляцыя == [[Файл:Лідскі гісторыка-культурны музей 01.JPG|250px|міні|Пудзіла кабана ў экспазіцыі [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскага гісторыка-мастацкага музея]]]] У Беларусі ў 2013 годзе ў сувязі з небяспекай [[Афрыканская чума свіней|афрыканскай чумы свіней]] было прынята рашэнне аб памяншэнні колькасці дзікоў, якое перарасло ў адабранне гэтага віду з беларускай прыроды. Афіцыйна канфіскацыя адмаўляецца, бо вельмі нагадвае «{{нп3|Знішчэнне вераб’ёў|кітайскіх вераб'ёў|ru|Уничтожение воробьёв}}» узору 1958 года. Аднак калі ў 2013 годзе ў Беларусі налічвалася 80,4 тысяч дзікоў, якія жылі ў паляўнічых угоддзях, то ўжо ў 2014 толькі 8,6 тыс. Дадзеныя пра 2015 год замоўчваюцца і прыводзіцца ўсё тая ж леташняя лічба<ref name="КСС"/>. Па паведамленні [[БелаПАН]], 8 лютага 2017 года на прэс-канферэнцыі міністр лясной гаспадаркі [[Міхаіл Міхайлавіч Амельяновіч|М. Амельяновіч]] паказаў, што ў краіне налічваецца 2,6 тысячы асобінаў дзікоў<ref name="КСС"/>. Можна сцвярджаць, што на дадзены момант папуляцыя дзіка па-варварску знішчана<ref>[https://bahna.land/ru/flora-i-fauna/o-depopulyatsii-dikogo-kabana-v-belarusi Уничтожение дикого кабана не решает проблему с вирусом африканской чумы свиней (АЧС), а только увеличивает ущерб природе и экономике страны. Позиция ОО «Багна».] {{ref-ru}}</ref> практычна на ўсёй тэрыторыі Беларусі<ref name="КСС"/> і гэта на фоне пераканаўчых сцверджанняў вучоных, што эфектыўнасць дэпапуляцыі дзіка як меры барацьбы з АЧС сумніўная, а ажыццяўляць яе мэтазгодна толькі ў межах 5-10-кіламетровай зоны вакол агмяню заражэння<ref>[https://wildlife.by/science/articles/dikiy-kaban-ne-yavlyaetsya-glavnym-istochnikom-achs/ Дикий кабан не является главным источником АЧС!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240616060142/https://wildlife.by/science/articles/dikiy-kaban-ne-yavlyaetsya-glavnym-istochnikom-achs/ |date=16 чэрвеня 2024 }} {{ref-ru}}</ref> На 2023 год папуляцыя ласёў у Беларусі складае 4 201 асобіну<ref>[https://dataportal.belstat.gov.by/osids/indicator-info/10205200006 Численность основных видов охотничьих животных по территории Республики Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250413104115/https://dataportal.belstat.gov.by/osids/indicator-info/10205200006 |date=13 красавіка 2025 }} {{ref-ru}}</ref>. === Дынаміка агульнай колькасці === <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6) ImageSize = width:800 height:400 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:82000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:10000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:2000 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:2003 text:2003 bar:2004 text:2004 bar:2005 text:2005 bar:2006 text:2006 bar:2007 text:2007 bar:2008 text:2008 bar:2009 text:2009 bar:2010 text:2010 bar:2011 text:2011 bar:2012 text:2012 bar:2013 text:2013 bar:2014 text:2014 bar:2015 text:2015 bar:2016 text:2016 bar:2017 text:2017 bar:2018 text:2018 bar:2019 text:2019 bar:2020 text:2020 bar:2021 text:2021 bar:2022 text:2022 bar:2023 text:2023 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:2003 from:0 till: 0 bar:2004 from:0 till: 0 bar:2005 from:0 till: 38600 bar:2006 from:0 till: 43200 bar:2007 from:0 till: 47900 bar:2008 from:0 till: 56000 bar:2009 from:0 till: 63900 bar:2010 from:0 till: 69700 bar:2011 from:0 till: 74000 bar:2012 from:0 till: 77800 bar:2013 from:0 till: 80400 bar:2014 from:0 till: 8600 bar:2015 from:0 till: 8008 bar:2016 from:0 till: 2600 bar:2017 from:0 till: 2800 bar:2018 from:0 till: 2600 bar:2019 from:0 till: 2400 bar:2020 from:0 till: 2900 bar:2021 from:0 till: 3689 bar:2022 from:0 till: 3363 bar:2023 from:0 till: 4201 PlotData= bar:2003 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) bar:2004 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) bar:2005 at: 38600 fontsize:S text: 38600 shift:(-10,5) bar:2006 at: 43200 fontsize:S text: 43200 shift:(-10,5) bar:2007 at: 47900 fontsize:S text: 47900 shift:(-10,5) bar:2008 at: 56000 fontsize:S text: 56000 shift:(-10,5) bar:2009 at: 63900 fontsize:S text: 63900 shift:(-10,5) bar:2010 at: 69700 fontsize:S text: 69700 shift:(-10,5) bar:2011 at: 74000 fontsize:S text: 74000 shift:(-10,5) bar:2012 at: 77800 fontsize:S text: 77800 shift:(-10,5) bar:2013 at: 80400 fontsize:S text: 80400 shift:(-10,5) bar:2014 at: 8600 fontsize:S text: 8600 shift:(-10,5) bar:2015 at: 8008 fontsize:S text: 8008 shift:(-10,5) bar:2016 at: 0 fontsize:S text: 2600 shift:(-10,5) bar:2017 at: 2600 fontsize:S text: 2800 shift:(-10,5) bar:2018 at: 0 fontsize:S text: 2600 shift:(-10,5) bar:2019 at: 0 fontsize:S text: 2400 shift:(-10,5) bar:2020 at: 0 fontsize:S text: 2900 shift:(-10,5) bar:2021 at: 0 fontsize:S text: 3689 shift:(-10,5) bar:2022 at: 0 fontsize:S text: 3363 shift:(-10,5) bar:2023 at: 0 fontsize:S text: 4201 shift:(-10,5) TextData= fontsize:10px pos:(60,330) text:Колькасць дзікоў у Беларусі (асобін) </timeline> === Дынаміка здабычы === <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6) ImageSize = width:800 height:150 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:70000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:100000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:10000 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:2005 text:2005 bar:2006 text:2006 bar:2007 text:2007 bar:2008 text:2008 bar:2009 text:2009 bar:2010 text:2010 bar:2011 text:2011 bar:2012 text:2012 bar:2013 text:2013 bar:2014 text:2014 bar:2015 text:2015 bar:2016 text:2016 bar:2017 text:2017 bar:2018 text:2018 bar:2019 text:2019 bar:2020 text:2020 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:2005 from:0 till: 5800 bar:2006 from:0 till: 7900 bar:2007 from:0 till: 13400 bar:2008 from:0 till: 18900 bar:2009 from:0 till: 24100 bar:2010 from:0 till: 25900 bar:2011 from:0 till: 28400 bar:2012 from:0 till: 29700 bar:2013 from:0 till: 48074 bar:2014 from:0 till: 30600 bar:2015 from:0 till: 17240 bar:2016 from:0 till: 10700 bar:2017 from:0 till: 9100 bar:2018 from:0 till: 7700 bar:2019 from:0 till: 11400 bar:2020 from:0 till: 16200 PlotData= bar:2005 at: 5800 fontsize:S text: 5800 shift:(-10,5) bar:2006 at: 7900 fontsize:S text: 7900 shift:(-10,5) bar:2007 at: 13400 fontsize:S text: 13400 shift:(-10,5) bar:2008 at: 18900 fontsize:S text: 18900 shift:(-10,5) bar:2009 at: 24100 fontsize:S text: 24100 shift:(-10,5) bar:2010 at: 25900 fontsize:S text: 25900 shift:(-10,5) bar:2011 at: 28400 fontsize:S text: 28400 shift:(-10,5) bar:2012 at: 29700 fontsize:S text: 29700 shift:(-10,5) bar:2013 at: 48074 fontsize:S text: 48074 shift:(-10,5) bar:2014 at: 30600 fontsize:S text: 30600 shift:(-10,5) bar:2015 at: 17240 fontsize:S text: 17240 shift:(-10,5) bar:2016 at: 10700 fontsize:S text: 10700 shift:(-10,5) bar:2017 at: 9100 fontsize:S text: 9100 shift:(-10,5) bar:2018 at: 7700 fontsize:S text: 7700 shift:(-10,5) bar:2019 at: 11400 fontsize:S text: 11400 shift:(-10,5) bar:2020 at: 16200 fontsize:S text: 16200 shift:(-10,5) TextData= fontsize:10px pos:(60,130) text:Колькасць здабытых паляўнічымі дзікоў у Беларусі (асобін) </timeline> === Утрыманне ў няволі === [[Файл:Дзік у Мінскім заапарку.jpg|250px|міні|Дзік у [[Мінскі заапарк|Мінскім заапарку]]]] У Беларусі дзікі жывуць у [[Гродзенскі заапарк|Гродзенскім]], [[Віцебскі заапарк|Віцебскім]]<ref>[https://zoovit.jimdofree.com/%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%B5/%D0%BA%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD/ КАБАН (Sus scrofa)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230520180144/https://zoovit.jimdofree.com/%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%B5/%D0%BA%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD/ |date=20 мая 2023 }} {{ref-ru}}</ref>, [[Жлобінскі заапарк|Жлобінскім]]<ref>[https://news.tut.by/kaleidoscope/358906.html Жлобинский зоопарк «усыновил» трех поросят] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210214151630/https://news.tut.by/kaleidoscope/358906.html |date=14 лютага 2021 }} {{ref-ru}}</ref> і [[Мінскі заапарк|Мінскім заапарках]]<ref>[http://minskzoo.by/about/collection/mammals/69-artiodactila/suidae/108-sus-scrofa Дикий кабан (Дзік)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210214152649/http://minskzoo.by/about/collection/mammals/69-artiodactila/suidae/108-sus-scrofa |date=14 лютага 2021 }} {{ref-ru}}</ref>, у [[Магілёўскі заасад|Магілёўскім заасадзе]]<ref>[http://www.zoosad.by/kaban.html Кабан дикий (Sus scorfa)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210513122448/http://zoosad.by/kaban.html |date=13 мая 2021 }} {{ref-ru}}</ref>. == Біялогія == [[Файл:Марка Поросёнок.jpg|250px|left|міні|Паштовая марка Беларусі «Парася»]] Месцы пражывання кабаноў у Беларусі розныя. На Палессі яны жывуць у дубова-грабавых, хваёва-дубовых лясах, часта наведваюць алешнікі і густыя зараснікі хваёвых маладнякоў, радзей бываюць у саспелых хваёвых лясах. У паўночнай частцы рэспублікі асноўнымі стацыямі кабаноў з’яўляюцца змешаныя саспелыя насаджэнні, асабліва з дамешкам дуба, густыя хваёвыя і яловыя маладнякі, алешнікі. У [[Бярэзінскі біясферны запаведнік|Бярэзінскім запаведніку]] кабаны жывуць у ялова-шыракалістых лясах, перасечаных палянамі, вясной і летам прытрымліваюцца алешнікаў<ref name="КСС"/>. У Белавежскай пушчы стацыі кабаноў з’яўляюцца саспелыя змешаныя (хваёва-ялова-дубовыя) насаджэнні, густы сасновы маладняк з прымешкай маладых елак, алешнікі і груды (грабава-дубова-ясеневыя саспелыя насаджэнні), альховыя-Ясенева насаджэнні, дубровы і бары. Іншыя стацыі — лугі, балоты і высечкі ў жыцці кабаноў маюць меншае значэнне<ref name="КСС"/>. == Ахова == Аб’ект палявання. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Козло П. Г. «Кабан» / Звери: Популярный энциклопедический справочник (Животный мир Беларуси). Минск, 2003. С.142-147 * Быкова Н. К., Лях Ю. Г., Пальчевская К. И., Ермолаева И. А., Янута Г. Г. «Животный мир»/ Состояние природной среды Беларуси. Экологический бюллетень за 2013 год. Минск, 2014&nbsp;°C.272-305 * Бурко Л. Д., Гричик В. В. «Позвоночные животные Беларуси». Минск, 2003. −373с. * Обзоры результативности экологической деятельности ЕЭК ООН. Беларусь. Третий обзор / Серия обзоров результативности экологической деятельности. Выпуск № 44. Нью-Йорк и Женева, 2016. −445с. * Сержанин И. Н. «Млекопитающие Белоруссии». Издание 2-е. Минск, 1961. −321с. * Савицкий Б. П. Кучмель С. В., Бурко Л. Д. «Млекопитающие Беларуси». Минск, 2005. −319с. == Спасылкі == {{Commonscat}} * {{артыкул|аўтар=Лях Юрий Григорьевич|загаловак=Значение мероприятий депопуляции кабана в Беларуси для эпизоотического благополучия по трихинеллезу|выданне=Актуальные проблемы интенсивного развития животноводства|год=2019|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/znachenie-meropriyatiy-depopulyatsii-kabana-v-belarusi-dlya-epizooticheskogo-blagopoluchiya-po-trihinellezu|нумар=22 (2)}} * [https://minpriroda.gov.by/uploads/files/gl-8.pdf Ресурсы охотничьей фауны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201008064402/https://www.minpriroda.gov.by/uploads/files/gl-8.pdf |date=8 кастрычніка 2020 }} {{ref-ru}} * [https://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:WxqthxGfKKQJ:https://minpriroda.gov.by/uploads/files/glava-8-zhivotnyj-mir.docx+&cd=1&hl=ru&ct=clnk&gl=by Ресурсы охотничьей фауны 2015] {{ref-ru}} * [https://smartpress.by/idea/zoo/58789/ Носит “броню” и готов справиться с волком: кабан, с которым лучше не встречаться] {{ref-ru}} {{Капытныя Беларусі}} {{Флора і фаўна Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Млекакормячыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Свінні]] q7zw9nfs3pcsc5pvz5qi9t9z4bf21ie 0 670158 5202401 5191531 2026-09-19T17:59:31Z Ciepiersia 162280 /* Гістарычныя звесткі */ дапаўненне 5202401 wikitext text/x-wiki [[Файл:Лань у Мінскім заапарку.jpg|250px|міні|Лань у [[Мінскі заапарк|Мінскім заапарку]]]] '''[[Лань]]''' для [[Беларусь|Беларусі]] — від сысуноў, які не з’яўляецца абарыгенным для гэтай тэрыторыі, але на працягу стагоддзяў некалькі разоў больш-менш паспяхова інтрадукаваўся і вольна жыў у гэтай мясцовасці. У XXI стагоддзі ў чарговы раз прыкладаюцца намаганні для аднаўлення вольнай папуляцыі лані і мяркуецца, што магчыма рэінтрадукцыя гэтага віду ў беларускія лясы<ref name="ЛЕЦ"/>. == Гістарычныя звесткі == [[Файл:Мінскі заапарк у жніўні 2018 37.jpg|250px|міні|Лані ў [[Мінскі заапарк|Мінскім заапарку]]]] Мяркуюць, што яшчэ ў пачатку [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] была акліматызавана ў беларускіх лясах<ref name="ЭПБ">{{Крыніцы/ЭПБ|3|Лань|[[Сцяпан Віктаравіч Шостак|С. В. Шостак]]}}</ref>. Неаднаразова завозілі ў Белавежскую пушчу ў 2-й палове XIX стагоддзя, разводзілі як аб’ект для палявання каранаваных асоб. {{нп3|Конрад Станіслаў Урублеўскі|К. Урублеўскі|d|Q141501842}} паведамляў, што ў 1907 годзе ў [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]] налічвалі каля 1250 ланей<ref>{{нп3|Конрад Станіслаў Урублеўскі|К. Врублевский|d|Q141501842}}. Архив ветеринарных наук, кн. 8, 1912.</ref>. У 1914 годзе ў пушчы было каля 1,5 тысяч ланяў<ref name="ЭПБ"/>. У [[Першая Сусветная вайна|Першую Сусветную вайну]] поўнасцю знішчана. У 1932 годзе 8 асобін былі завезены ў [[Налібоцкая пушча|Налібоцкую пушчу]] з [[Германія|Германіі]], размножыліся, але за час Вялікай Айчыннай вайны пагалоўе рэзка скарацілася, а пасля скасавання [[Вялаўскі запаведнік|Вялаўскага запаведніка]] ланяў не стала<ref name="ЭПБ"/>. У 1963 5 жывёлін завезлі ў Белавежскую пушчу з Польшчы. У наступныя гады ланяў у белавежскіх лясах не выяўлена<ref name="ЭПБ"/>. Наступныя спробы рэакліматызацыі лані былі няўдалыя<ref name="ЛЕЦ"/>. == Сучасная папуляцыя == У цяперашні час прадпрынятая яшчэ адна спроба для рэакліматызацыі лані на тэрыторыі Беларусі — завезеныя лані ў [[Белавежская пушча|Белавежскую пушчу]], некаторыя лясгасы, [[Магілёўскі заасад|заасад]]<ref name="ЛЕЦ">[http://www.zoosad.by/lan-evropeyskaya-cervus-dama.html Лань европейская Cervus dama] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210214212910/http://www.zoosad.by/lan-evropeyskaya-cervus-dama.html |date=14 лютага 2021 }} {{ref-ru}}</ref>. У 2013 годзе з падтрымкай спецыялістаў навукова-практычнага цэнтра па паляўніцтвазнаўстве «[[Чырвоны Бор (заказнік)|Чырвоны Бор]]» пачалі спробы па рэакліматызацыі лані ў Беларусі. На самай поўначы Беларусі ў лес выпусцілі 300 жывёл, у тым ліку 64 самца, 165 самак і 71 сяголетак<ref name="ВБЛ">[https://www.sb.by/articles/lan-poluchila-volnuyu.html В белорусских лесах появилась лань] {{ref-ru}}</ref>. Ланяў купілі ў [[Літва|Літве]]. Дзесяць месяцаў яны правялі ў карантыне, адаптаваліся і нават далі прыплод. Выпуск жывёл у дзікую прыроду стаў сапраўднай падзеяй<ref>[https://www.tvr.by/news/obshchestvo/v_belarusi_sozdali_pervuyu_volnozhivushchuyu_populyatsiyu_lani_evropeyskoy/ В Беларуси создали первую вольноживущую популяцию лани европейской] {{ref-ru}}</ref>. Яны разбрыліся па лясах [[Расонскі раён|Расонскага]] і [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскага]] раёнаў<ref name="ВБЛ"/>. Прыкладна з 2015 года існуе таксама папуляцыя ланяў у [[Слуцкі раён|Слуцкім раёне]]. На 2019 год 14 асобін утрымліваліся ў вальеры [[Слуцкі лясгас|Слуцкага лясгаса]], але ў планах стварыць папуляцыю на вольным выгуле<ref>[http://slutsk-gorod.by/novosti/item/v-slutskom-rajone-poselilas-evropejskaya-lan В Слуцком районе «поселилась» европейская лань] {{ref-ru}}</ref>. На 2023 год папуляцыя ланяў у Беларусі складае 1388 асобін<ref>[https://dataportal.belstat.gov.by/osids/indicator-info/10205200006 Численность основных видов охотничьих животных по территории Республики Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250413104115/https://dataportal.belstat.gov.by/osids/indicator-info/10205200006 |date=13 красавіка 2025 }} {{ref-ru}}</ref>. === Дынаміка агульнай колькасці === <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6) ImageSize = width:800 height:150 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:1400 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:1000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:2010 text:2010 bar:2011 text:2011 bar:2012 text:2012 bar:2013 text:2013 bar:2014 text:2014 bar:2015 text:2015 bar:2016 text:2016 bar:2017 text:2017 bar:2018 text:2018 bar:2019 text:2019 bar:2020 text:2020 bar:2021 text:2021 bar:2022 text:2022 bar:2023 text:2023 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:2010 from:0 till: 0 bar:2011 from:0 till: 0 bar:2012 from:0 till: 0 bar:2013 from:0 till: 300 bar:2014 from:0 till: 0 bar:2015 from:0 till: 201 bar:2016 from:0 till: 0 bar:2017 from:0 till: 0 bar:2018 from:0 till: 0 bar:2019 from:0 till: 695 bar:2020 from:0 till: 733 bar:2021 from:0 till: 899 bar:2022 from:0 till: 940 bar:2023 from:0 till: 1388 PlotData= bar:2010 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) bar:2011 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) bar:2012 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) bar:2013 at: 300 fontsize:S text: 300 shift:(-10,5) bar:2014 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) bar:2015 at: 201 fontsize:S text: 201 shift:(-10,5) bar:2016 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) bar:2017 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) bar:2018 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) bar:2019 at: 695 fontsize:S text: 695 shift:(-10,5) bar:2020 at: 733 fontsize:S text: 733 shift:(-10,5) bar:2021 at: 899 fontsize:S text: 899 shift:(-10,5) bar:2022 at: 940 fontsize:S text: 940 shift:(-10,5) bar:2023 at: 1388 fontsize:S text: 1388 shift:(-10,5) TextData= fontsize:10px pos:(60,130) text:Колькасць ланяў у Беларусі (асобін) </timeline> === Дынаміка здабычы === <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6) ImageSize = width:800 height:150 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:40 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:100 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:10 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:2010 text:2010 bar:2011 text:2011 bar:2012 text:2012 bar:2013 text:2013 bar:2014 text:2014 bar:2015 text:2015 bar:2016 text:2016 bar:2017 text:2017 bar:2018 text:2018 bar:2019 text:2019 bar:2020 text:2020 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:2010 from:0 till: 0 bar:2011 from:0 till: 0 bar:2012 from:0 till: 0 bar:2013 from:0 till: 24 bar:2014 from:0 till: 0 bar:2015 from:0 till: 1 bar:2016 from:0 till: 0 bar:2017 from:0 till: 0 bar:2018 from:0 till: 0 bar:2019 from:0 till: 0 bar:2020 from:0 till: 0 PlotData= bar:2010 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) bar:2011 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) bar:2012 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) bar:2013 at: 24 fontsize:S text: 24 shift:(-10,5) bar:2014 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) bar:2015 at: 1 fontsize:S text: 1 shift:(-10,5) bar:2016 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) bar:2017 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) bar:2018 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) bar:2019 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) bar:2020 at: 0 fontsize:S text: н/зв shift:(-10,5) TextData= fontsize:10px pos:(60,130) text:Колькасць здабытых паляўнічымі ланяў у Беларусі (асобін) </timeline> === Утрыманне ў няволі === [[Файл:Мінскі заапарк у жніўні 2018 35.jpg|250px|міні|Лані ў [[Мінскі заапарк|Мінскім заапарку]]]] У Беларусі лані ўтрымліваюцца ў [[Акцябрскі заапарк|Акцябрскім]]<ref>[http://www.oktiabrskiy.gomel-region.by/ru/zoopark/ Государственное учреждение «Октябрьский зоопарк»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220806141847/http://www.oktiabrskiy.gomel-region.by/ru/zoopark/ |date=6 жніўня 2022 }} {{ref-ru}}</ref>, [[Мінскі заапарк|Мінскім]], [[Гродзенскі заапарк|Гродзенскім]] і [[Віцебскі заапарк|Віцебскім заапарках]] і ў [[Магілёўскі заасад|Магілёўскім заасадзе]]. == Біялогія == Сілкуецца лань летам травяністай расліннасцю (метлюжковыя, парасонавыя, бабовыя) і лісцем хмызнякоў. Зімой есць парасткі і кару драўняна-хмызняковай расліннасці (хвоя, елка, ядловец, клён, рабіна, асіна, вярба, брызгліна, дуб і інш.)<ref name="ЛЕЦ"/>. Могуць есці жалуды, грыбы, ягады. Узімку лань добра есць падкормку — сена і венікі з лісцяных парод. У перыяд росту рогаў інтэнсіўна наведваюць саланцы. Раслінамі-індыкатарамі голаду выступаюць бяроза, вольха шэрая і чорная, бружмель. Пасуцца ў асноўным раніцай і ўвечары. Летам рэгулярна наведваюць вадапоі<ref name="ЛЕЦ"/>. == Значэнне == Каштоўная паляўніча-прамысловая жывёла, перспектыўная для рассялення ў лясах на поўдні Беларусі<ref name="ЭПБ"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == == Спасылкі == {{Commonscat}} * [http://www.zoosad.by/lan-evropeyskaya-cervus-dama.html Лань европейская Cervus dama] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210214212910/http://www.zoosad.by/lan-evropeyskaya-cervus-dama.html |date=14 лютага 2021 }} {{ref-ru}} * [https://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:WxqthxGfKKQJ:https://minpriroda.gov.by/uploads/files/glava-8-zhivotnyj-mir.docx+&cd=1&hl=ru&ct=clnk&gl=by Ресурсы охотничьей фауны 2015] {{ref-ru}} {{Капытныя Беларусі}} {{Флора і фаўна Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Млекакормячыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Аленевыя]] ccdvdbf1niv6sl7j1x0iyde7fz9m7ej 0 676795 5202528 4960765 2026-09-19T22:42:31Z АлесьНавіцкі90 162483 Істотна пашыраю, абнаўляю артыкул. 5202528 wikitext text/x-wiki '''Беларусы ў Аўстрыі''' — супольнасць [[беларусы|беларусаў]], якія жывуць у [[Аўстрыя|Аўстрыі]], у тым ліку мігрантаў з Беларусі і грамадзян Аўстрыі беларускага паходжання. Значная беларуская прысутнасць у Аўстрыі сфарміравалася ў час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і асабліва ў першыя пасляваенныя гады, калі краіна стала адным з асноўных цэнтраў знаходжання [[Перамешчаная асоба|перамешчаных асоб]] у Цэнтральнай Еўропе. Найбуйнейшыя беларускія асяродкі ўзніклі ў [[Зальцбург]]у і [[Верхняя Аўстрыя|Верхняй Аўстрыі]], у тым ліку ў акрузе [[Рыд-ім-Інкрайс (акруга)|Рыд]].<ref name="BelEn">{{Крыніцы/БелЭн|2|Аўстрыя|А. С. Ляднёва|105}}</ref> Пасля распаду СССР пачалася новая хваля міграцыі з Беларусі. Станам на 1 студзеня 2024 года ў Аўстрыі жылі 2242 грамадзяніны Беларусі; за дзесяць гадоў іх колькасць вырасла амаль напалову.<ref name="StatAustria2023">{{Cite web |url=https://www.statistik.at/fileadmin/user_upload/Demo-JB-2023_Web-barrierefrei.pdf |title=Demographisches Jahrbuch 2023 |publisher=Statistik Austria |year=2024 |page=23 |language=de |access-date=2026-09-20 }}</ref> == Гісторыя == === Другая сусветная вайна === Аснову першай значнай беларускай супольнасці ў Аўстрыі склалі людзі, якія апынуліся там у гады Другой сусветнай вайны ў выніку прымусовай працы, ваенных падзей або адступлення на захад перад савецкімі войскамі.<ref name="BelEn"/> Некаторы час у 1944 годзе на ваеннай фабрыцы ў [[Швадорф]]е намаганнямі [[Алесь Змагар|Алеся Змагара]] працавала школа для беларускіх дзяцей. Сярод выкладчыкаў былі паэт [[Алесь Салавей]] і мастак [[Пётр Тамашавіч Мірановіч|Пётр Мірановіч]].<ref name="BelEn"/> [[Файл:Piotr Miranovič (youth).jpg|thumb|left|[[Пётр Тамашавіч Мірановіч|Пётр Мірановіч]], адзін з выкладчыкаў беларускай школы ў Швадорфе]] У апошнія месяцы вайны Алесь Салавей, Алесь Змагар і іншыя беларусы перамяшчаліся праз [[Вена|Вену]] і заходнія землі Аўстрыі. Салавей разам з сям'ёй Яцэвічаў некаторы час жыў каля Кірхгайма, а пазней пераехаў у лагер перамешчаных асоб у Зальцбургу.<ref>{{Cite book |last=Савік |first=Лідзія |title=Пакліканыя. Літаратура беларускага замежжа |language=be }}</ref> === Перамешчаныя асобы пасля вайны === {{Асноўны артыкул|Перамешчаная асоба}} {{Гл. таксама|Беларускія лагеры для перамешчаных асоб}} [[Файл:BRITISH FORCES OF OCCUPATION IN AUSTRIA, 1945 - 1947 VIE1314.jpg|thumb|Кіраўнік брытанскіх акупацыйных сіл наведвае лагер для [[Перамешчаная асоба|перамешчаных асоб]] Келерберг у Аўстрыі, 1946 год]] Пасля заканчэння Другой сусветнай вайны Аўстрыя стала адным з галоўных цэнтраў размяшчэння перамешчаных асоб у Еўропе. У 1946 годзе агульная колькасць DP і бежанцаў у краіне ацэньвалася прыблізна ў 450—500 тыс. чалавек — каля 7 % пасляваеннага насельніцтва Аўстрыі.<ref>{{Cite web |url=https://www.stadt-salzburg.at/archiv/juedische-geschichte-salzburgs/neubeginn-1945/juedische-displaced-persons |title=Jüdische Displaced Persons in Salzburg |publisher=Stadt Salzburg |language=de |access-date=2026-09-20 }}</ref> Беларусы не мелі ў Аўстрыі вялікага асобнага нацыянальнага лагера і часта жылі ў лагерах, якія адміністрацыйна лічыліся польскімі, украінскімі, рускімі або агульнымі. На іх улік уплывала даваенная дзяржаўная прыналежнасць: выхадцаў з Заходняй Беларусі маглі рэгістраваць як палякаў, а жыхароў БССР — як грамадзян СССР. Дадатковым фактарам было нежаданне часткі людзей афіцыйна называць сябе беларусамі праз страх прымусовай рэпатрыяцыі ў СССР.<ref name="Jurevic">{{Cite web |url=https://knihi-online.com/kamentary-lavon-jurevic.html |title=Камэнтары |author=Лявон Юрэвіч |year=1999 |language=be |access-date=2026-09-20 }}</ref> У лісце да [[Вітаўт Тумаш|Вітаўта Тумаша]] ад 14 снежня 1946 года Алесь Салавей паведамляў, што ў Аўстрыі колькасць людзей, якіх тэарэтычна можна было лічыць беларусамі, ацэньвалася ім прыкладна ў 5000, але арганізаваная ідэнтыфікаваная беларуская супольнасць была значна меншай — каля 300 чалавек. Паводле яго сведчання, праз рэгістрацыю Беларускага таварыства ў Зальцбургу ў 1945 годзе прайшлі 315 чалавек, а ў самім Зальцбургу ўдалося згуртаваць амаль 200 беларусаў.<ref name="Jurevic"/> Салавей адзначаў, што ўжо да канца 1946 года большая частка гэтай групы раз'ехалася і ў Зальцбургу заставалася крыху больш за 50 чалавек. Ён ацэньваў колькасць беларускай інтэлігенцыі ва ўсёй Аўстрыі толькі ў некалькі чалавек, што, на яго думку, перашкаджала стварэнню асобнага беларускага DP-лагера.<ref name="Jurevic"/> Падчас паездкі ў брытанскую і французскую акупацыйныя зоны Салавей таксама паведамляў пра беларусаў у лагерах іншых нацыянальных груп. У польскім лагеры ў [[Філах]]у, паводле атрыманых ім звестак, магло знаходзіцца да 200 выхадцаў з беларускіх зямель, аднак многія з іх не называлі сябе беларусамі. Салавей непасрэдна звязваў гэта са страхам перад савецкай рэпатрыяцыяй.<ref name="Jurevic"/> У цэлым пасляваенная Аўстрыя была для большасці беларускіх DP часовым месцам знаходжання. У канцы 1940-х — пачатку 1950-х гадоў яны перасяляліся перадусім у [[ЗША]], [[Канада|Канаду]], [[Аўстралія|Аўстралію]], [[Францыя|Францыю]], [[Аргенціна|Аргенціну]] і іншыя краіны. Так, Алесь Салавей у 1949 годзе выехаў з Зальцбурга ў Аўстралію, а Алесь Змагар — у Францыю, адкуль пазней пераехаў у ЗША.<ref name="SalavejBio">{{Cite web |url=https://pismienstva.viedy.be/%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%8C_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%B9 |title=Алесь Салавей |website=Беларускае пісьменства |language=be |access-date=2026-09-20 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://kamunikat.org/zmahar-ales |title=Змагар Алесь |website=Kamunikat.org |language=be |access-date=2026-09-20 }}</ref> === Беларускія асяродкі і школы === У [[Верхняя Аўстрыя|Верхняй Аўстрыі]] працавалі дзве беларускія школы: у Кірхгайме ў 1945 годзе і ў лагеры для перамешчаных асоб '''DP 701-A''' у [[Рыд-ім-Інкрайс]]е ў 1948 годзе. У Рыдзе настаўнікам быў Алесь Яцэвіч, вядомы пад літаратурным псеўданімам [[Алесь Змагар]].<ref name="BelEn"/> Літаратурныя крыніцы сведчаць, што Алесь Салавей і сям'я Яцэвічаў жылі ў раёне Кірхгайма ўжо ў 1945 годзе. У аўстрыйскі перыяд у творах Змагара неаднаразова пазначаны месцы напісання ''Kirchheim'' і ''Ried'', што адлюстроўвае перамяшчэнне беларускага асяродка паміж гэтымі мясцовасцямі.<ref>{{Cite web |url=https://knihi.com/Ales_Zmahar/Da_zhody.html |title=Да згоды |author=Алесь Змагар |language=be |access-date=2026-09-20 }}</ref> Зальцбург у той час быў адным з найбольш насычаных DP рэгіёнаў Аўстрыі. У горадзе і наваколлі існавалі дзясяткі лагераў і транзітных цэнтраў розных нацыянальных груп; 15 красавіка 1951 года агульная колькасць бежанцаў і перамешчаных асоб у зямлі Зальцбург дасягнула 36 378 чалавек.<ref>{{Cite web |url=https://wiki.sn.at/wiki/Displaced_Persons |title=Displaced Persons |website=Salzburgwiki |language=de |access-date=2026-09-20 }}</ref> === Друк і культурнае жыццё === У пасляваенным Зальцбургу сфарміраваўся невялікі беларускі літаратурны асяродак. Група літаратараў на чале з Алесем Салаўём выдавала літаратурны часопіс ''[[Пагоня (часопіс)|Пагоня]]'' і інфармацыйнае выданне ''[[З беларускага жыцця (Аўстрыя)|З беларускага жыцця]]''.<ref name="BelEn"/> ''Пагоня'' была заснавана ў 1945—1946 гадах з ініцыятывы Алеся Салаўя. У яе падрыхтоўцы ўдзельнічалі таксама Аляксей Грыцук і [[Уладзімір Дудзіцкі]]. Усяго выйшлі чатыры нумары часопіса.<ref>{{Cite web |url=https://bellit.info/roznaje/manahrafija-maskvina-pra-emihracyjnyja-chasopisy-vyjshla-pa-bjelarusku.html |title=Манаграфія Масквіна пра эміграцыйныя часопісы выйшла па-беларуску |website=Белліт |date=2026-02-04 |language=be |access-date=2026-09-20 }}</ref> Выданне ''З беларускага жыцця'' выходзіла ў 1946—1947 гадах; паводле ''Беларускай энцыклапедыі'', было выдадзена 38 нумароў.<ref name="BelEn"/> Беларускі друк фактычна быў адным з нешматлікіх арганізаваных праяў грамадскага жыцця невялікай і рассеянай беларускай групы ў Аўстрыі.<ref name="Jurevic"/> Зальцбургскі перыяд стаў адным з найбольш прадуктыўных у творчасці Алеся Салаўя. Тут ён стварыў значную частку сваіх вершаў і паэм, удзельнічаў у беларускім і ўкраінскім літаратурным жыцці і займаўся перакладамі. У Аўстрыі выйшлі або былі падрыхтаваны яго паэма ''Звіняць званы Святой Сафіі'' і зборнік ''Сіла гневу''.<ref name="SalavejBio"/> === Рэлігійнае жыццё === [[Файл:Bishop Sciapan Sieuba Grave Salzburg monument.jpg|thumb|Зальцбург, магіла [[Сцяпан (Сеўба)|Сцяпана (Сеўбы)]], епіскапа бранскага і смаленскага [[БАПЦ|Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы]] (1942—1943), архіепіскапа венскага і аўстрыйскага [[РПЦЗ|Рускай праваслаўнай царквы за мяжой]] (1946—1965)]] З пасляваеннай беларускай прысутнасцю ў Аўстрыі звязаны праваслаўны іерарх [[Сцяпан (Сеўба)]]. У 1942—1943 гадах ён быў епіскапам бранскім і смаленскім [[Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква|Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы]], а пасля вайны далучыўся да [[Руская праваслаўная царква за мяжой|Рускай праваслаўнай царквы за мяжой]]. У 1946—1965 гадах насіў тытул архіепіскапа венскага і аўстрыйскага. Памёр у Зальцбургу ў 1965 годзе і пахаваны на гарадскіх могілках.<ref>{{Cite web |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Sciapan_(Sieuba) |title=Sciapan (Sieuba) |website=Wikimedia Commons |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> === Пасляваенная супольнасць === Пасля масавага ад'езду DP ў канцы 1940-х — пачатку 1950-х гадоў беларускае арганізаванае жыццё ў Аўстрыі значна аслабла. Частка беларусаў засталася ў краіне і паступова інтэгравалася ў аўстрыйскае грамадства. Паводле ''Беларускай энцыклапедыі'', з пачатку 1950-х гадоў у Вене дзейнічала таварыства «Родина», якое займалася культурна-асветнай працай сярод выхадцаў з Беларусі, Расіі і Украіны. На момант падрыхтоўкі энцыклапедычнага артыкула яго ўзначальваў А. Э. Кухар, а аддзелы працавалі ў Зальцбургу пад кіраўніцтвам Т. Н. Гаўрылюк і ў [[Інсбрук]]у пад кіраўніцтвам А. П. Радла.<ref name="BelEn"/> == Сучасная супольнасць == === Колькасць === Аўстрыйская дзяржаўная статыстыка ўлічвае перадусім грамадзянства і краіну нараджэння, а не этнічную самаідэнтыфікацыю, таму колькасць этнічных беларусаў у краіне дакладна не вызначаецца. Колькасць грамадзян Беларусі, зарэгістраваных у Аўстрыі, паступова павялічвалася:<ref name="StatAustria2023"/> {| class="wikitable sortable" ! Дата ! Грамадзяне Беларусі |- | 1 студзеня 2014 | 1 551 |- | 1 студзеня 2016 | 1 714 |- | 1 студзеня 2018 | 1 777 |- | 1 студзеня 2020 | 1 777 |- | 1 студзеня 2022 | 1 928 |- | 1 студзеня 2023 | 2 133 |- | 1 студзеня 2024 | 2 242 |} Такім чынам, паміж 2014 і 2024 гадамі колькасць грамадзян Беларусі ў Аўстрыі павялічылася на 691 чалавека, або прыкладна на 45 %.<ref name="StatAustria2023"/> У 2025 годзе Amnesty International Österreich, спасылаючыся на Statistik Austria, паведамляла пра 2318 мігрантаў з Беларусі, якія жылі ў краіне.<ref name="Amnesty2025">{{Cite web |url=https://www.amnesty.at/presse/belarus-menschenrechtslage-bleibt-fuenf-jahre-nach-massenprotesten-dramatisch/ |title=Belarus: Menschenrechtslage bleibt fünf Jahre nach Massenprotesten dramatisch |publisher=Amnesty International Österreich |date=2025 |language=de |access-date=2026-09-20 }}</ref> === Вена === Найбуйнейшае сучаснае беларускае асяроддзе знаходзіцца ў [[Вена|Вене]]. На 1 студзеня 2023 года ў горадзе жылі 1000 грамадзян Беларусі — 345 мужчын і 655 жанчын. Калі выкарыстоўваць шырэйшы статыстычны паказчык паходжання ({{lang-de|Herkunft}}), да Беларусі адносіліся 1236 жыхароў Вены — 409 мужчын і 827 жанчын.<ref name="Wien2023">{{Cite web |url=https://www.wien.gv.at/spezial/integrationsmonitor/anhang/detaillierte-zusammensetzung-der-wiener-bevolkerung-nach-staatsburgerschaft-herkunft-und-geschlecht-2023/ |title=Detaillierte Zusammensetzung der Wiener Bevölkerung nach Staatsbürgerschaft, Herkunft und Geschlecht (2023) |publisher=Stadt Wien |language=de |access-date=2026-09-20 }}</ref> У Беларусі нарадзіліся 1283 жыхары Вены — 414 мужчын і 869 жанчын. Такім чынам, і сярод грамадзян Беларусі, і сярод народжаных у Беларусі ў венскай супольнасці пераважалі жанчыны.<ref name="WienGeburt">{{Cite web |url=https://www.wien.gv.at/spezial/integrationsmonitor/anhang/detaillierte-zusammensetzung-der-wiener-bevolkerung-nach-geburtsland-und-geschlecht-2023/ |title=Detaillierte Zusammensetzung der Wiener Bevölkerung nach Geburtsland und Geschlecht (2023) |publisher=Stadt Wien |language=de |access-date=2026-09-20 }}</ref> === Арганізацыі пасля 2020 года === У жніўні—кастрычніку 2020 года была арганізавана суполка «[[Беларуская дыяспара ў Аўстрыі (арганізацыя)|Беларуская дыяспара ў Аўстрыі]]» ({{lang-de|Verein Belarussische Diaspora in Österreich}}). Яна ўзнікла ва ўмовах актывізацыі беларускай супольнасці пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі 2020 года|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]] і наступных пратэстаў у Беларусі.<ref>{{Cite web |lang=be |url=https://web.archive.org/web/20211025195751/https://info.belarus-diaspora.at/by/#!index.md |title=Агульная інфармацыя |website=Беларуская дыяспара ў Аўстрыі |archive-date=2021-10-25 }}</ref> Арганізацыя праводзіла культурныя і інфармацыйныя мерапрыемствы, падтрымлівала сем'і рэпрэсаваных і ўдзельнічала ў міжнародных ініцыятывах беларускай дыяспары. Яе існаванне як зарэгістраванага аўстрыйскага аб'яднання фіксавалася, у прыватнасці, у дакументах [[Еўрапейскі парламент|Еўрапейскага парламента]] ў сувязі з петыцыяй, пададзенай у 2021 годзе ад імя ''Belarusian Diaspora in Austria''.<ref>{{Cite web |url=https://www.europarl.europa.eu/petitions/en/petition/content/html?petitionNumber=0841%252F2021 |title=Petition 0841/2021 by Anton Povarkov on behalf of the ‘Belarusian Diaspora in Austria’ association |publisher=European Parliament |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> У снежні 2020 года ў межах міжнароднай сеткі была створана [[Народная амбасада Беларусі ў Аўстрыі]]. Яна займаецца кантактамі з аўстрыйскімі дзяржаўнымі і грамадскімі арганізацыямі, дапамогай беларусам у краіне, культурнымі і мемарыяльнымі мерапрыемствамі.<ref name="PeopleEmbassy">{{Cite web |url=https://austria.belarusabroad.org/ |title=Народная амбасада Беларусі ў Аўстрыі |website=Народныя амбасады Беларусі |language=be |access-date=2026-09-20 }}</ref> [[Святлана Ціханоўская]] падчас візіту ў Вену ў лістападзе 2021 года сустрэлася з беларусамі, якія жывуць у Аўстрыі; сустрэча адбылася каля Дунайскага канала ў Вене.<ref>{{Cite web |url=https://orf.at/stories/3237379/ |title=Tichanowskaja traf Diaspora in Wien |publisher=ORF |date=2021-11-21 |language=de |access-date=2026-09-20 }}</ref> У 2020-я гады беларускія арганізацыі праводзяць у Аўстрыі культурныя выставы, памятныя акцыі і ўдзельнічаюць у мерапрыемствах еўрапейскіх арганізацый. Народная амбасада Беларусі ў Аўстрыі, у прыватнасці, удзельнічае ў штогадовых памятных мерапрыемствах у былым канцлагеры [[Маўтхаўзен (канцэнтрацыйны лагер)|Маўтхаўзен]] і прадстаўляе беларускую культуру на грамадскіх мерапрыемствах у Вене.<ref>{{Cite web |url=https://www.belarusabroad.org/bel-%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%8F-%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B4%D1%8B-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96/newsbel2026 |title=Навіны 2026 |website=Народныя амбасады Беларусі |language=be |access-date=2026-09-20 }}</ref> === Праблема дакументаў === Пасля абмежавання Беларуссю консульскіх аперацый па выдачы і замене пашпартоў за мяжой для часткі беларусаў у Аўстрыі ўзнікла праблема атрымання дзейных праязных дакументаў. У 2024 годзе Народная амбасада Беларусі ў Аўстрыі паведаміла пра першыя вядомыя ёй выпадкі выдачы беларусам аўстрыйскіх пашпартоў замежніка ({{lang-de|Fremdenpass}}).<ref>{{Cite web |url=https://www.belarusabroad.org/bel-%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%8F-%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B4%D1%8B-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96/newsbel2024 |title=Стала вядома пра два першыя вядомыя выпадкі атрымання пашпартоў іншаземцаў беларусам і беларускай у Аўстрыі |date=2024-11-13 |website=Народныя амбасады Беларусі |language=be |access-date=2026-09-20 }}</ref> У 2025 годзе праблему пратэрмінаваных пашпартоў беларусаў у Аўстрыі ўздымала таксама Amnesty International Österreich, якая адзначала складанасці з паездкамі і афармленнем дакументаў для людзей, што не могуць бяспечна вярнуцца ў Беларусь.<ref name="Amnesty2025"/> == Вядомыя прадстаўнікі == З беларускай прысутнасцю ў Аўстрыі ў розныя перыяды былі звязаны: * [[Алесь Салавей]] — паэт, жыў у Зальцбургу ў 1945—1949 гадах, удзельнічаў у выданні ''Пагоні'' і ''З беларускага жыцця''; * [[Алесь Змагар]] — паэт і грамадскі дзеяч, арганізатар беларускіх школ, жыў у Кірхгайме і Рыдзе; * [[Пётр Тамашавіч Мірановіч|Пётр Мірановіч]] — мастак, выкладчык беларускай школы ў Швадорфе; * [[Уладзімір Дудзіцкі]] — паэт, удзельнік беларускага літаратурнага асяродка ў Зальцбургу; * [[Сцяпан (Сеўба)]] — праваслаўны іерарх, архіепіскап венскі і аўстрыйскі ў 1946—1965 гадах. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|Аўстрыя|А. С. Ляднёва|105}} * Юрэвіч Л. ''Камэнтары: літаратуразнаўчыя артыкулы''. — Мінск, 1999. — 302 с. * Савік Л. ''Пакліканыя: літаратура беларускага замежжа''. * Москвин А. ''Беларускія эміграцыйныя часопісы: «Пагоня», «Сакавік» і «Наперад!»''. — Варшава: Выдавецтва Варшаўскага ўніверсітэта, 2025. * ''Demographisches Jahrbuch 2023''. — Wien: Statistik Austria, 2024. == Гл. таксама == * [[Беларускія лагеры для перамешчаных асоб]] * [[Перамешчаная асоба]] * [[Беларусы Германіі]] * [[Беларусы Францыі]] * [[Беларусы Аўстраліі]] * [[Беларуска-аўстрыйскія адносіны]] * [[Беларуская дыяспара ў Аўстрыі (арганізацыя)]] * [[Народная амбасада Беларусі ў Аўстрыі]] == Спасылкі == * [https://austria.belarusabroad.org/ Народная амбасада Беларусі ў Аўстрыі]. * [https://www.statistik.at/statistiken/bevoelkerung-und-soziales/bevoelkerung/bevoelkerungsstand/bevoelkerung-nach-staatsangehoerigkeit/-geburtsland Насельніцтва Аўстрыі паводле грамадзянства і краіны нараджэння] — Statistik Austria. {{Беларусы}} {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} [[Катэгорыя:Беларусы ў Аўстрыі| ]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара]] [[Катэгорыя:Беларуска-аўстрыйскія адносіны]] [[Катэгорыя:Народы Аўстрыі]] ejnztku71c4ept8mz27uz52uffpdcaz 0 679765 5202374 5136877 2026-09-19T16:03:10Z Siliyiw 169172 5202374 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Неглюбскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Веткаўскі раён]] |Уключае = 10 населеных пунктаў |Сталіца = [[Неглюбка]] |Датаўтварэння = [[8 снежня]] [[1926]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 652 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 3 |Сайт = http://www.vetka.gomel-region.by/ru/negl-ru/ |Заўвагі = }} '''Не́глюбскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Веткаўскі раён|Веткаўскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — [[аграгарадок]] (да 2009 года вёска) [[Неглюбка]]. Пасля [[Узбуйненне БССР#Другое ўзбуйненне БССР|другога ўзбуйнення БССР]] з 8 снежня 1926 года сельсавет у складзе [[Свяцілавіцкі раён|Свяцілавіцкага раёна]] [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]] [[БССР]]. З 4 жніўня 1927 года ў складзе Веткаўскага раёна. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Веткаўскім раёне БССР. З 12 лютага 1935 года ў складзе адноўленага Свяцілавіцкага раёна, з 20 лютага 1938 года — Гомельскай вобласці. З 17 снежня 1956 года ў складзе Веткаўскага раёна, з 25 снежня 1962 года — [[Гомельскі раён|Гомельскага раёна]], з 6 студзеня 1965 года — адноўленага Веткаўскага раёна. 21 кастрычніка 1968 года ў склад [[Яноўскі сельсавет (Веткаўскі раён)|Яноўскага сельсавета]] перададзены пасёлак [[Расуха]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 21 кастрычніка 1968 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1969, № 1 (1231).</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Неглюбскага сельсавета 10 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|77}}</ref>. 28 студзеня 1991 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Новаграмыцкі сельсавет|Новаграмыцкага сельсавета]], 27 жніўня 1991 года — частка скасаванага [[Барталамееўскі сельсавет|Барталамееўскага сельсавета]]. 17 лістапада 2005 года скасаваны пасёлкі [[Гібкі]], [[Падгор'е (Веткаўскі раён)|Падгор'е]] і вёска [[Гутка (Веткаўскі раён)|Гутка]]<ref>{{Cite web |url=https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2005-201/2005-201(003-022).pdf&oldDocPage=5|title=Решение Гомельского областного исполнительного комитета от 17 ноября 2005 г. № 793 Об исключении из данных по учету и регистрации административно-территориальных и территориальных единиц населенных пунктов Брагинского, Ветковского, Ельского и Хойникского районов|access-date=|archiveurl=|archivedate=|url-status=}}</ref>. У 2011 годзе скасаваны вёскі [[Новыя Грамыкі]], [[Пацёсы]], [[Старое Закружжа]], пасёлкі [[Амяльное]], [[Куты (Веткаўскі раён)|Куты]], [[Падкаменне]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2012-14/2012_14_9_47257.pdf Решение Ветковского районного Совета депутатов от 27 декабря 2011 г. № 74 Об упразднении сельских населенных пунктов на территории Ветковского района]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (16 населеных пунктаў) — 941 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 81,5 % — [[беларусы]], 9,2 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 3,6 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 1,7 % — [[цыганы на Беларусі|цыганы]], 1,2 % — [[таджыкі ў Беларусі|таджыкі]], 1,0 % — [[малдаване ў Беларусі|малдаване]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (10 населеных пунктаў) — 652 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=31 сакавіка 2024 |archive-date=26 лістапада 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126232209/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: [[БелНИИДАД]], 2012. — 172 с. {{Неглюбскі сельсавет}} {{Веткаўскі раён}} [[Катэгорыя:Неглюбскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Свяцілавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Гомельскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1926 годзе]] 9kzebnk85tdsbbg443zvsn0e80ajppz 0 681337 5202547 4055435 2026-09-20T04:48:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202547 wikitext text/x-wiki {{вучоны |Арыгінал імя = {{lang-ru|Михаил Тимофеевич Солдаткин}} }} '''Міхаіл Цімафеевіч Салда́ткін'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{lang-ru|Михаил Тимофеевич Солдаткин}}; {{ДН|10|11|1919}} — {{ДС|17|12|1987}}) — [[вучоны]] ў галіне будаўнічых матэрыялаў і вырабаў, цеплазабеспячэння і вентыляцыі будынкаў, [[доктар тэхнічных навук]] (1973), [[прафесар]]. [[Заслужаны будаўнік Беларускай ССР]] (1980). == Біяграфія == Нарадзіўся ў сяле Сасноўка ([[Ульянаўская вобласць]], [[Расія]]). З 1939 года ў [[РСЧА|Чырвонай Арміі]]. У 1948 годзе скончыў [[Горкаўскі інжынерна-будаўнічы інстытут]]. З 1953{{sfn|БелЭн|2002}} года працаваў у [[БНТУ|Беларускім політэхнічным інстытуце]] на [[Факультэт энергетычнага будаўніцтва БНТУ|факультэце энергетычнага будаўніцтва]]. З 1960 года займаў пасаду прарэктара, у 1967—1987 гадах (з 1972 года{{sfn|БелЭн|2002}}) — загадчык кафедры «Цеплагазазабеспячэнне і ветыляцыя». == Навуковая дзейнасць == Аўтар навуковых прац па тэрмаапрацоўцы [[бетон]]у, панэлей, даследаванні фільтрацыі паветра і цеплафізічных параметраў будаўнічых матэрыялаў. Сярод апублікаванага: * Разлік фільтрацыі паветра праз керамзітабетонныя матэрыялы. (разам з В. Д. Акельевым) // Весці АН БССР. Серыя фіз.-энергетычных навук. !968, № 3. * Строительная теплофизика: Метод. указания и задания на курсовую работу для студентов специальности «Теплогазоснабжение и вентиляция» / Бел. политехн. ин-т, Каф. теплогазоснабжения и вентиляции. — Мн., 1966. * Термообработка панелей наружных стен в электроиндукционной установке: Опыт з-да железобетон. изделий Мин. домостроит. комбината N 1 / Госстрой СССР, Центр. науч.-исслед. и проект.-эксперим. ин-т орг., механизации и техн. помощи стр-ву, Центр. бюро техн. информ. — М.: Изд-во лит. по стр-ву, 1968. == Узнагароды і званні == * [[Медаль «За адвагу» (СССР)|Медаль «За адвагу»]]. * Заслужаны будаўнік Беларускай ССР (1980). {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Салдаткін Міхаіл Цімафеевіч||106}} == Спасылкі == * [http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar673342&strq=l_siz=40 Вучоныя Беларусі. Салдаткін, Міхаіл Цімафеевіч (доктар тэхнічных навук; будаўніцтва; 1919—1987)] // [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]] * [https://bis.nlb.by/ru/documents/131378 Беларусь у асобах і падзеях: Салдаткін Міхаіл Цімафеевіч] // Нацыянальная бібліятэка Беларусі * [https://pamyat-naroda.su/awards/39124896 Солдаткин Михаил Тимофеевич // «Память народа» — электронный банк документов периода Великой Отечественной войны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210629030436/https://pamyat-naroda.su/awards/39124896 |date=29 чэрвеня 2021 }} {{ref-ru}} * [https://patentdb.ru/author/959197 Банк патентов РФ на изобретения и промышленные образцы ФИПС Роспатента] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210629030438/https://patentdb.ru/author/959197 |date=29 чэрвеня 2021 }} {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Салдаткін Міхаіл Цімафеевіч}} [[Катэгорыя:Будаўнікі СССР]] [[Катэгорыя:Чырвонаармейцы]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Матэрыялазнаўцы]] lcqw0qgb1iey5lwq9d5wrfgs7253vnw 0 685856 5202396 4388700 2026-09-19T17:42:49Z 5202396 wikitext text/x-wiki {{Групоўка |назва = Правы рэванш |эмблема = Black-red-black flag.svg |шырыня = 200px |подпіс = Сцяг «Правага рэванша» |нацыянальнасць = [[беларусы]] |іншыя назвы = рэваншысты (мянушка) |праціўнікі = [[Беларуская рэгіянальная арганізацыя РНА|Беларускі філіял РНА]] |лідары = [[Славамір Адамовіч]] |рэгіён = [[Беларусь]] |сфарміравана1 = 27 лістапада 1994 |расфармавана = канец 1990-х |штаб-кватэра = [[Мінск]] |ідэалогія = [[беларускі нацыяналізм]] }} '''«Правы рэванш»''' — незарэгістраваная [[Ультраправыя|ультраправая]] [[Беларусь|беларуская]] арганізацыя сярэдзіны 1990-х гадоў. Кіраўнікі арганізацыі звярталіся да ідэяў [[Фрыдрых Вільгельм Ніцшэ|Ніцшэ]], [[Освальд Шпенглер|Шпэнглера]] і іншых ідэолагаў радыкальнага [[Кансерватызм|кансерватызму]] і [[Нацыяналізм|нацыяналізму]] [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]]<ref>{{Артыкул|загаловак=Угрожают ли правые силы евразийской интеграции Беларуси?|выданне=Евразия эксперт|год=24 Мая 2016 г.|аўтар=Петр Петровский.|спасылка=https://eurasia.expert/pravye-belarus-evraziyskaya-integracia/|мова=ru}}</ref>. Арганізацыя выкарыстоўвала ў якасці сваё сімволікі чорна-чырвона-чорны сцяг<ref>[http://www.vexillographia.ru/belarus/party.htm Флаги политических партий Беларуси]</ref>. == Перадумовы == [[Славамір Адамовіч]] заўсёды сімпатызаваў [[Партыя БНФ|БНФ]], аднак выступаў за стварэнне больш радыкальнай арганізацыі. 27 ліпеня (дзень прыняцця [[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР|Дэкларацыі аб дзяржаўным суверэнітэце Беларусі]]) 1994 года, [[Беларускі нацыяналізм|беларускія нацыяналісты]] прайшліся з паходнямі па [[Праспект Францыска Скарыны (Мінск)|праспекце Францыска Скарыны]] ў [[Мінск|Мінску]]. У канцы кастрычніка 1994 года ў інтэрв’ю [[Гродна|гродзенскай]] «[[Пагоня (газета, 1992)|Пагоні]]» Адамовіч распавёў пра арганізацыю «Правы рэванш», якая павінная была арганізоўвацца пяцёркамі — «''актыўна-сілавымі камандамі''». Яны павінныя былі б выконваць заданні цэнтра, але мелі б шырокія паўнамоцтвы на месцах. Тамсама Адамовіч агучыў ідэю суполкі: змаганне з «гастралёрамі», якія «прынялі Беларусь за [[Рыа-дэ-Жанэйра]]»<ref name=":0">{{Артыкул|загаловак=«Хачу ўбачыць паразу ворага і трыумф нацыянальнага духу»|выданне=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|год=19-05-2018|аўтар=Аляксандр Кур’яновіч.|спасылка=https://novychas.by/asoba/slova-slavamira|мова=be}}</ref>. == Стварэнне == {{Асноўны артыкул|З’езд беларускіх нацыяналістаў (1994)}} 26–27 лістапада 1994 года у [[Віцебск|Віцебску]] праходзіў [[З’езд беларускіх нацыяналістаў (1994)|з’езд беларускіх нацыяналістаў]]. У акцыі ўдзельнічала больш за 60 чалавек (прысутнічалі прадстаўнікі незарэгістраванай [[Беларуская нацыянальная партыя|Нацыянальнай партыі]] і зарэгістраванай [[Партыя аматараў піва|Партыі аматараў піва]] са сваім лідарам [[Андрэй Рамашэўскі|Андрэем Рымашэўскім]]). Дзень з’езду быў прымеркаваны да дня нараджэння ўраджэнца рэгіёна [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]]. З’езд праходзіў у мастацкай галерэі [[Алесь Пушкін|Алеся Пушкіна]]. У першы дзень з’езду яго разагнала міліцыя, заявіўшы, што ў будынку бомба. Удзельнікі з’езду адмовіліся разыходзіцца, і праваахоўнікі выкарысталі сілу, такім чынам, траўмаваўшы журналіста віцебскага выдання «[[Выбар (Віцебск)|Выбар]]». З’езд, дарма што перашкоды, прайшоў. 27 лістапада было абвешчана пра стварэнне «Правага рэваншу», а таксама былі прынятыя патрыятычныя рэзалюцыі. Тады ж быў разагнаны мітынг удзельнікаў з’езду каля [[Помнік Уладзіміру Караткевічу (Віцебск)|помніка Караткевічу]]. Адамовіч атрымаў трое [[Суткі|содняў]] адміністрацыйнага арышту<ref name=":0" />. == Дзейнасць == «Правы рэванш» стаў слаць лісты тым, хто, на думку ягоных чальцоў, здраджвае краіне. У лістах яны патрабавалі ад адрасатаў спыніць сваю дзейнасць. Такія лісты ў канцы 1994 года атрымалі, напрыклад, рэдакцыя «[[Новая народная газета|Новай народнай газеты]]» і [[Саюз палякаў Беларусі]]. Апошні даслаў Адамовічу запыт патлумачыць, што і да чаго<ref name=":0" />. 6 лютага 1995 года на сходзе рэгіянальных камандаў «Правага рэваншу» ў Мінску быў дадзены адказ, у якім [[палякі]] былі названыя «''этнапалітычнымі праціўнікамі''» беларусаў<ref name=":0" />. Паведамлялася, што перад рэгіянальнымі камандамі пастаўленая задача скасаваць уплыў прапольскіх элементаў на беларускі электарат. Польшча таксама крытыкавалася за тое, што падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецка-фашысцкай акупацыі]] [[Армія Краёва]] знішчала беларусаў. У адказе папярэджваліся тыя, хто меў жаданне ажыццяўляць у Беларусі «брудныя гешэфты». У такім выпадку іх чакала «[[Чачэнская вайна|другая Чачня]]»<ref name=":0" />. 13 сакавіка 1995 года ў Мінску прайшоў літаратурны вечар Славаміра Адамовіча, на якім ён даў інтэрв’ю рэжысёру [[Юрый Азаронак|Юрыю Азаронку]] і зачытаў яму свой верш «''На дзень стварэння арганізацыі “Правы рэванш”''». У вершы была агучаная ідэя прыходу да ўлады шляхам дзяржаўнага перавароту (без крыві і ахвяр)<ref name=":0" />. {{Зноскі}} == Спасылкі == * {{Артыкул|загаловак=Угрожают ли правые силы евразийской интеграции Беларуси?|выданне=Евразия эксперт|год=24 Мая 2016 г.|аўтар=Петр Петровский.|спасылка=https://eurasia.expert/pravye-belarus-evraziyskaya-integracia/|мова=ru}} * {{Артыкул|загаловак=«Хачу ўбачыць паразу ворага і трыумф нацыянальнага духу»|выданне=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|год=19-05-2018|аўтар=Аляксандр Кур’яновіч.|спасылка=https://novychas.by/asoba/slova-slavamira|мова=be}} {{ізаляваны артыкул|date=2021-08-30}} [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1994 годзе]] [[Катэгорыя:Беларускія нацыяналістычныя арганізацыі]] [[Катэгорыя:Беларускі нацыяналізм]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1990-я гады]] bz3xx4rvbn1ghhjybfuaaf4wsaa8rt4 0 686686 5202490 4769679 2026-09-19T21:10:44Z АлесьНавіцкі90 162483 вікіфікацыя 5202490 wikitext text/x-wiki '''[[Хрысціянства]]''' — самая распаўсюджаная рэлігія ў [[Беларусь|Беларусі]]. Па дадзеных даследчага цэнтра [[Pew Research Center]] у 2010 годзе ў Беларусі пражывала 6,83 млн хрысціян, якія складалі 71,2 % насельніцтва краіны<ref>https://web.archive.org/web/20120107191939/http://features.pewforum.org/global-christianity/total-population-percentage.php</ref>. Энцыклапедыя «Рэлігіі свету» ацэньвае долю хрысціян у 2010 годзе ў 73,7 % (7 млн вернікаў)<ref>''J. Gordon Melton''. Belarus // Religions of the World: A Comprehensive Encyclopedia of Beliefs and Practices / J. Gordon Melton, Martin Baumann. — Oxford, England: ABC CLIO, 2010. — С. 314. — 3200 с. — ISBN 1-57607-223-1.</ref>. Найбуйнейшым напрамкам хрысціянства ў краіне з’яўляецца [[праваслаўе]], далей ідуць [[каталіцтва]] і [[пратэстанцтва]]. Да 2000 года ў Беларусі дзейнічала каля 2700 хрысціянскіх цэркваў і месцаў набажэнствы, якія належаць 26 розным хрысціянскім дэнамінацыям. == Гл. таксама == * [[Рэлігія ў Беларусі]] * [[Праваслаўе ў Беларусі]] * [[Каталіцтва ў Беларусі]] * [[Пратэстанцтва ў Беларусі]] {{зноскі}} {{commonscat|Christianity in Belarus}} {{Беларусы}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рэлігія ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Хрысціянства ў Беларусі| ]] b9zfcm0w4gy4f67baxeg613n8ir0c6e 0 691600 5202628 5148625 2026-09-20T11:08:42Z Dasty5 31682 удакладненне 5202628 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Ткачоў}} {{Пісьменнік}} '''Васі́ль Ю́р’евіч Ткачо́ў''' ({{ДН|1|1|1948}}, [[Гута (Рагачоўскі раён)|Гута]], [[Рагачоўскі раён]] — 13 лютага 2022<ref>[https://belkagomel.by/2022/02/14/umer-izvestnyj-belorusskij-dramaturg-vasil-tkachev/ Умер известный белорусский драматург Василь Ткачев]</ref>) — беларускі празаік і драматург. Лаўрэат Нацыянальнай літаратурнай прэміі. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і вясковых настаўнікаў. Пасля заканчэння Ільічоўскай сярэдняй школы ў 1966 годзе працаваў у раённых газетах у [[Івацэвічы|Івацэвічах]] і [[Карма (Кармянскі раён)|Карме]]. У 1967 годзе прызваны ў Савецкую Армію. Скончыў факультэт журналістыкі [[Львоўскае вышэйшае ваенна-палітычнае вучылішча|Львоўскага вышэйшага ваенна-палітычнага вучылішча]] ў 1973 годзе. Служыў у [[Туркменістан]]е вайсковым карэспандэнтам. У 1979—1980 гадах працаваў рэдактарам рэкламы камбінату «Туркменгандальрэклама» ([[Ашгабат]]). З 1980 годзе — карэспандэнт шматтыражкі «[[Сельмашавец]]» (Гомель), у 1983—1985 гадах — стыліст, спецыяльны карэспандэнт абласной газеты «[[Гомельская праўда]]». У 1989 годзе абраны сакратаром Гомельскага абласнога аддзялення [[Саюз пісьменнікаў БССР|СП БССР]]. Член [[Саюз пісьменнікаў СССР|СП СССР]] з 1989 года. Адзін з найбольш вядомых прыхільнікаў і арганізатараў стварэння беларускай сталіцы народнага гумару ў [[Аўцюкі (фестываль)|Аўцюках]] Калінкавіцкага раёна. Жыў у [[Гомель|Гомелі]]. === Творчасць === Першае апавяданне «Шчарбаты нож» надрукаваў у 1966 годзе ў часопісе «[[Вясёлка (часопіс)|Вясёлка]]». Аўтар п’ес «Сівы бусел» (пастаўлена ў 1985), «Вокны» (пастаўлена ў 1985), «Прыгоды з Канапухіным» (пастаўлена ў 1988), «Лесьвіца» (пастаўлена ў 1988), «Кветкі-ягадкі» (пастаўлена ў 1990), аднаактоўкі «Дублёр» і інш. Пераклаў на беларускую мову п’есу Л. Петрушэўскай «Маскоўскі хор» (пастаўлена ў 1989). === Кнігі === * 1975 — «Хітры Данік», зборнік апавяданняў для дзяцей * 1984 — «Партрэт салдата», зборнік апавяданняў для дзяцей * 1985 — «Дзень у горадзе», зборнік апавяданняў * 1988 — «Пахвалі пражыты дзень», кніга публіцыстыкі * 2001 — «Канфуз» * 2002 — «Тратнік», кніга прозы * 2003 — «Вятрак — птушка вольная», зборнік апавяданняў * 2004 — «Незвычайны дыктант» * 2005 — «Вячыстыя лясы Гомельшчыны» * 2009 — «Снукер», аповесці, апавяданні, п’есы * 2020 — «Мішэнь», зборнік апавяданняў == Узнагароды == Пераможца многіх літаратурных конкурсаў, Лаўрэат [[прэмія Федэрацыі прафсаюзаў Беларусі|прэміі Федэрацыі прафсаюзаў Беларусі]] за кнігу прозы «Снукер» (2011), [[прэмія імя Васіля Віткі|прэміі імя Васіля Віткі]] (2012) і [[Літаратурная прэмія імя Кірылы Тураўскага |Кірылы Тураўскага]] (2013)<ref>[http://mozyrlib.by/colleague/calendar/literary_tka4.html Да 70-цігоддзя Ткачова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210128004813/http://mozyrlib.by/colleague/calendar/literary_tka4.html |date=28 студзеня 2021 }}, Сайт Мазырскай бібліятэкі</ref>. == Памяць == 1 студзеня 2023 года на доме нумар 1 па вуліцы Яфрэмава ў [[Гомель|Гомелі]], дзе ў 1982—2022 гадах жыў Васіль Ткачоў, устаноўлена памятная дошка<ref>[https://gp.by/novosti/obshchestvo/news261620.html Памятную доску в честь 75-летия со дня рождения писателя Василя Ткачева установили в Гомеле]</ref>.{{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Ткачо́ў Васіль Юр’евіч|[[Янка Саламевіч|Саламевіч І. У.]]|473—474}} * {Крыніцы/Беларускія пісьменнікі (1917—1990)|Васіль Ткачоў|539—540}} == Спасылкі == * [http://www.slounik.org/81383.html Васіль Ткачоў] на [[slounik.org]] * [https://knihi.com/Vasil_Tkacou/ Васіль Ткачоў] на [[Беларуская Палічка|Беларускай палічцы]] * [http://kamunikat.org/Tkaczou_Vasil.html Васіль Ткачоў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211031162251/http://kamunikat.org/Tkaczou_Vasil.html |date=31 кастрычніка 2021 }} на kamunikat.org {{DEFAULTSORT:Ткачоў Васіль Юр’евіч}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі СССР]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Драматургі СССР]] [[Катэгорыя:Драматургі Беларусі]] [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] lkxpdxmpzqtewexritrhffwlggax72f 0 695647 5202413 5189722 2026-09-19T18:17:48Z Ciepiersia 162280 /* Гісторыя */ дапаўненне 5202413 wikitext text/x-wiki [[Файл:Stamp of Belarus - 2020 - Colnect 945714 - Western Capercaillie Tetrao urogallus.jpeg|250px|міні|Глушэц на паштовай марцы Беларусі]] '''[[Глушэц]]''' для [[Беларусь|Беларусі]] — абарыгенны від птушак, прадстаўнік атраду [[Курападобныя|курападобныя]]. Паляўнічы від. == Гісторыя == [[Файл:Лідскі гісторыка-культурны музей 03.JPG|250px|міні|Пудзілы такуючых глушцоў у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]] Раней на Беларусі было каля 8000-9000 асобін гэтых птушак. Пры [[Археалагічныя даследаванні Старога замка ў Гродне|раскопках]] [[Стары замак (Гродна)|Старога замка]] ў [[Гродна|Гродне]] сярод іншых костак дзікіх птушак былі знойдзены косткі глушцоў<ref name="Гродна">{{Cite web|lang=be|url=https://knihi.com/Mikalaj_Varonin/Drievnieje_Hrodno_po_matierialam_archieolohicieskich_raskopok_1932-1949_hh-rus.html|title=Николай Воронин. Древнее Гродно (по материалам археологических раскопок 1932-1949 гг.)|website=knihi.com|access-date=2026-09-19}}</ref>. На працягу другой паловы ХХ стагоддзя адбылося прыкладна 10-разовае скарачэнне колькасці заходнееўрапейскага падвіда на тэрыторыі Беларусі, а за першыя дзесяцігоддзі XXI стагоддзя скарачэнне колькасці склала прыкладна 50%. Паколькі глушэц з'яўляецца тайговай, паўночнай птушкай, з прычыны карэкціровак клімату яго колькасць у Беларусі змяншаецца<ref name="ВБВ">[https://1vet.by/?novosti=260_V_Belarusi_vibrali_pticu_2020_goda В Беларуси выбрали птицу 2020 года] {{ref-ru}}</ref>. == Сучасная папуляцыя == Колькасць глушца на тэрыторыі Беларусі за перыяд з 2010 па 2019 год (уключна) змянялася ў межах 7900-9100 асобін<ref name="ГТУ">[https://gurkov2n.jimdofree.com/%D0%BF%D1%82%D0%B8%D1%86%D1%8B/%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D1%8B%D0%B5/%D0%B3%D0%BB%D1%83%D1%85%D0%B0%D1%80%D1%8C/ ГЛУХАРЬ (Tetrao urogallus)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211211161018/https://gurkov2n.jimdofree.com/%D0%BF%D1%82%D0%B8%D1%86%D1%8B/%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D1%8B%D0%B5/%D0%B3%D0%BB%D1%83%D1%85%D0%B0%D1%80%D1%8C/ |date=11 снежня 2021 }} {{ref-ru}}</ref>. Па стане на 1 студзеня 2020 год колькасць глушца склала 8304 асобін (пры аптымальных 25299). Па абласцях: Брэсцкая - 480, Віцебская - 4932, Гомельская - 1122, Гродзенская - 118, Мінская - 1011, Магілёўская - 641. Здабыча 121 (з іх 98 у Віцебскай вобласці). Варта адзначыць, што 101 глушэц здабыты замежнымі паляўнічымі<ref name="ГТУ"/>. На 2023 год папуляцыя глушца ў Беларусі складае 7 151 асобіну<ref>[https://dataportal.belstat.gov.by/osids/indicator-info/10205200006 Численность основных видов охотничьих животных по территории Республики Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250413104115/https://dataportal.belstat.gov.by/osids/indicator-info/10205200006 |date=13 красавіка 2025 }} {{ref-ru}}</ref>. === Дынаміка агульнай колькасці === <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6) ImageSize = width:800 height:150 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:10000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:5000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:1000 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:2014 text:2014 bar:2015 text:2015 bar:2016 text:2016 bar:2017 text:2017 bar:2018 text:2018 bar:2019 text:2019 bar:2020 text:2020 bar:2021 text:2021 bar:2022 text:2022 bar:2023 text:2023 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:2014 from:0 till: 8200 bar:2015 from:0 till: 8400 bar:2016 from:0 till: 9000 bar:2017 from:0 till: 7900 bar:2018 from:0 till: 8100 bar:2019 from:0 till: 8304 bar:2020 from:0 till: 8244 bar:2021 from:0 till: 7795 bar:2022 from:0 till: 7465 bar:2023 from:0 till: 7151 PlotData= bar:2014 at: 8200 fontsize:S text: 8200 shift:(-10,5) bar:2015 at: 8400 fontsize:S text: 8400 shift:(-10,5) bar:2016 at: 9000 fontsize:S text: 9000 shift:(-10,5) bar:2017 at: 7900 fontsize:S text: 7900 shift:(-10,5) bar:2018 at: 8100 fontsize:S text: 8100 shift:(-10,5) bar:2019 at: 8304 fontsize:S text: 8304 shift:(-10,5) bar:2020 at: 8244 fontsize:S text: 8244 shift:(-10,5) bar:2021 at: 7795 fontsize:S text: 7795 shift:(-10,5) bar:2022 at: 7465 fontsize:S text: 7465 shift:(-10,5) bar:2023 at: 7151 fontsize:S text: 7151 shift:(-10,5) TextData= fontsize:10px pos:(60,150) text:Колькасць глушцоў у Беларусі (асобін) </timeline> === Дынаміка здабычы === <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6) ImageSize = width:800 height:150 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:400 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:500 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:50 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:2014 text:2014 bar:2015 text:2015 bar:2016 text:2016 bar:2017 text:2017 bar:2018 text:2018 bar:2019 text:2019 bar:2020 text:2020 PlotData= bar:2014 from:0 till: 100 bar:2015 from:0 till: 100 bar:2016 from:0 till: 400 bar:2017 from:0 till: 100 bar:2018 from:0 till: 100 bar:2019 from:0 till: 100 bar:2020 from:0 till: 0 PlotData= bar:2014 at: 100 fontsize:S text: 100 shift:(-10,5) bar:2015 at: 100 fontsize:S text: 100 shift:(-10,5) bar:2016 at: 400 fontsize:S text: 400 shift:(-10,5) bar:2017 at: 100 fontsize:S text: 100 shift:(-10,5) bar:2018 at: 100 fontsize:S text: 100 shift:(-10,5) bar:2019 at: 100 fontsize:S text: 100 shift:(-10,5) bar:2020 at: 0 fontsize:S text: 0 shift:(-10,5) TextData= fontsize:10px pos:(60,150) text:Колькасць здабытых паляўнічымі глушцоў у Беларусі (асобін) </timeline> === Утрыманне ў няволі === У няволі глушцы жывуць у [[Магілёўскі заасад|Магілёўскім заасадзе]]. У [[Бярэзінскі біясферны запаведнік|Бярэзінскім запаведніку]] з 1972 года вывучаецца вальернае ўтрыманне і развядзенне ў няволі. Планавалася стварэнне гадавальніка па развядзенні ў няволі заходнееўрапейскага падвіда глушца ў межах [[Налібоцкая пушча|Налібоцкай пушчы]]<ref name="ВБП">[https://wildlife.by/science/articles/V%20Belarusi%20pristupayut%20k%20razvedeniyu%20gluharey%20zapadnoevropeyskogo%20podvida/ В Беларуси приступают к разведению глухарей западноевропейского подвида] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211211154449/https://wildlife.by/science/articles/V%20Belarusi%20pristupayut%20k%20razvedeniyu%20gluharey%20zapadnoevropeyskogo%20podvida/ |date=11 снежня 2021 }} {{ref-ru}}</ref>. == Біялогія == [[Файл:Tetrao urogallus (stuffed), Belarusian Nature and Environment Museum.jpg|250px|міні|Пудзілы такуючых глушцоў у [[Музей прыроды і экалогіі Рэспублікі Беларусь|Музеі прыроды і экалогіі Рэспублікі Беларусь]]]] У [[Беларусь|Беларусі]] нешматлікі аселы від. Водзіцца ў хваёвых і мяшаных сухадольных лясах, радзей на мохавых балотах [[Беларускае Паазер’е|Паазер’я]], [[Прыпяць|Прыпяцкага]] [[Палессе|Палесся]], у [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]]. Народная назва на Палессі ''когут''. Глушэц распаўсюджаны ў краіне нераўнамерна<ref name="ВБВ"/>. Часцей за ўсё яго можна сустрэць у паўночных і ўсходніх рэгіёнах<ref name="ВБВ"/>. У Беларусі насяляюць два падвіды: заходнееўрапейскі і сярэднерускі<ref name="ВБВ"/>. Заходні засяляе заходнюю частку Беларусі да [[Валожын]]а, [[Слонім]]а і [[Лунінец|Лунінца]]<ref>{{нп3|Януш Даманеўскі|J. Domaniewski|pl|Janusz Domaniewski}}, {{нп3|Уладзіслаў Рыдзеўскі|Rydzewski, W.|pl|Władysław Rydzewski}} Materialy do znajomosci form geograficznych gluszca (Tetrao urogallus Linn.) w Polsce. Acta Ornithologica Musei Zoologici Polonici. 1937. Tom II, Nr5. P. 63-68</ref><ref>Tukallo, W. Wspomina o glusze na Polesiu. Lowiec Polski. 1927 , №7-8. P. 391-393</ref>. Далей на ўсход распаўсюджаны сярэднерускі падвід з больш светлай афарбоўкай апярэння, светлым брухам і ўсходнім тыпам песні<ref name="ВБП"/>. Беларуская папуляцыя заходнееўрапейскага падвіда глушца з'яўляецца ядром апошняй ізаляванай раўніннай групоўкі дадзенага падвіда, якая засяляе заходнюю Беларусь, усходнюю [[Польшча|Польшчу]] і [[Літва|Літву]]<ref name="ВБП"/>. == Ахова == У Беларусі знаходзіцца пад аховай. Галоўнымі пагрозамі для яго з'яўляюцца знікненне месцаў пражывання ў сувязі з высечкай лесу, здабычай жывіцы на [[такавішча]]х і каля іх, паляванне на самцоў, а таксама драпежнікі, у тым ліку [[Янотападобны сабака ў Беларусі|янотападобны сабака]]<ref name="ВБВ"/>. == Паляванне == Глушца здабываюць па ліцэнзіях у невялікай колькасці. == У культуры == У 2020 годзе глушэц быў абраны [[Птушка года Беларусі|птушкай года Беларусі]], у сувязі з чым на працягу года праводзіліся розныя тэматычныя мерапрыемствы<ref name="ВБВ"/>. {{зноскі}} == Літаратура == * Гричик В. В., Бурко Л. Д. «Животный мир Беларуси. Позвоночные : учеб. пособие» Минск, 2013. −399 с. * Никифоров М. Е., Яминский Б. В., Шкляров Л. П. «Птицы Белоруссии: Справочник-определитель гнезд и яиц» Минск, 1989. −479 с. * Гричик В. В. «Географическая изменчивость птиц Беларуси (таксономический анализ)». Минск, 2005. −127 с. * «Охрана окружающей среды в Республике Беларусь, 2010—2014 гг. Статистический сборник». Национальный статистический комитет, 2015 г. * Гайдук В. Е., Абрамова И. В. «Экология птиц юго-запада Беларуси. Неворобьинообразные : монография». Брест, 2009. −300 с. * Федюшин А. В., Долбик М. С. «Птицы Белоруссии». Минск, 1967. −521 с. * Никифоров М. Е., Козулин А. В., Сидорович В. Е. «Охотничьи птицы и звери Белоруссии». Минск, 1991. −240 с. * Михалевич Р. В., Бурак В. М., Дубенок С. А., Михан О. Н., Ботян Е. А., Захарова О. Л., Баутрель Е. В., Макаревич Н. В. «Состояние природной среды Беларуси: ежегодное информационно-аналитическое издание». Под общей редакцией к.г.н., доц. М. А. Ересько. Минск, 2020. — 101 с. * Министерство лесного хозяйства Республики Беларусь «Отчет о ведении охотничьего хозяйства за 2019 г.» Минск, 2020. — 6 с. * Национальный статистический комитет Республики Беларусь «Охрана окружающей среды в Республике Беларусь». Статистический сборник. Минск, 2020. — 203 с. == Спасылкі == {{Commonscat}} * НАЦИОНАЛЬНЫЙ СТАТИСТИЧЕСКИЙ КОМИТЕТ РЕСПУБЛИКИ БЕЛАРУСЬ [https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/320/320e932d020d538fa4faaaf06f1be7c2.pdf ОХРАНА ОКРУЖАЮЩЕЙ СРЕДЫ В РЕСПУБЛИКЕ БЕЛАРУСЬ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220621222350/https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/320/320e932d020d538fa4faaaf06f1be7c2.pdf |date=21 чэрвеня 2022 }}. Статистический сборник. Минск, 2021 * [https://gurkov2n.jimdofree.com/%D0%BF%D1%82%D0%B8%D1%86%D1%8B/%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D1%8B%D0%B5/%D0%B3%D0%BB%D1%83%D1%85%D0%B0%D1%80%D1%8C/ ГЛУХАРЬ (Tetrao urogallus)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211211161018/https://gurkov2n.jimdofree.com/%D0%BF%D1%82%D0%B8%D1%86%D1%8B/%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D1%8B%D0%B5/%D0%B3%D0%BB%D1%83%D1%85%D0%B0%D1%80%D1%8C/ |date=11 снежня 2021 }} {{ref-ru}} * [https://belarus.birds.watch/v2taxgal.php?s=2&l=ru&p=0 Western Capercaillie | Глушэц] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211211193325/https://belarus.birds.watch/v2taxgal.php?s=2&l=ru&p=0 |date=11 снежня 2021 }} {{Курападобныя Беларусі}} {{Флора і фаўна Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Курападобныя]] [[Катэгорыя:Птушкі Беларусі]] mzed6t709huyehoftd5w3v4v0lc0xcc 0 696477 5202340 3986786 2026-09-19T14:08:30Z Siliyiw 169172 5202340 wikitext text/x-wiki '''Выгар''' — тапонім. == Беларусь == * [[Выгар (Лагойскі раён)|Выгар]] — [[вёска]] ў [[Лагойскі раён|Лагойскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. * [[Выгар (Веткаўскі раён)|Выгар]] — былы [[пасёлак]] у [[Веткаўскі раён|Веткаўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. == Расія == * [[Выгар (Угранскае сельскае паселішча)]] * [[Выгар (Усходскае сельскае паселішча)]] {{неадназначнасць}} grzjy68k8rfp7snqezfli19s9m7rybl 0 700265 5202539 4888778 2026-09-20T02:44:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202539 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Міхаіл Васілевіч Сітке́віч'''{{sfn|БелЭн|2002}} (нар. {{ДН|25|10|1949}}) — [[вучоны]] ў галіне [[матэрыялазнаўства]], [[доктар тэхнічных навук]] (1990), [[прафесар]] (1993). == Біяграфія == Нарадзіўся ў горадзе [[Баранавічы]]. У 1971 годзе скончыў [[Механіка-тэхналагічны факультэт БНТУ|механіка-тэхналагічны факультэт]] [[БНТУ|Беларускага політэхнічнага інстытута]]. З 1977 года працуе на кафедры «Матэрыялазнаўства ў машынабудаванні», з 1993{{sfn|БелЭн|2002}} года — прафесар. == Навуковая дзейнасць == Аўтар больш за 250 навуковых прац, у тым ліку 5 [[Манаграфія|манаграфій]] і больш за 120 [[вынаходства]]ў<ref name="С">[https://bntu.by/person/sitkevich-mihail Ситкевич Михаил Васильевич] {{ref-ru}} // Сайт [[БНТУ]]</ref> у галіне ўмацавання металарэзнага інструмента, інструментальнай аснасткі і дэталяў машын метадамі хіміка-тэрмічнай апрацоўкі ў аўтарскіх спецыяльных дыфузійна-актыўных парашковых асяроддзях. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Сіткевіч Міхаіл Васілевіч||423}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|169080|Сіткевіч Міхаіл Васільевіч, доктар тэхнічных навук, матэрыялазнаўства, металургія}} * [https://bntu.by/person/sitkevich-mihail Ситкевич Михаил Васильевич] {{ref-ru}} // Сайт [[БНТУ]] * [https://bypatents.com/patents/sitkevich-mihail-vasilevich База патентов Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220205075003/https://bypatents.com/patents/sitkevich-mihail-vasilevich |date=5 лютага 2022 }} {{ref-ru}} * [https://patentdb.ru/author/1009532 Банк патентов РФ на изобретения и промышленные образцы ФИПС Роспатента] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220205075003/https://patentdb.ru/author/1009532 |date=5 лютага 2022 }} {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сіткевіч Міхаіл Васілевіч}} [[Катэгорыя:Матэрыялазнаўцы СССР]] [[Катэгорыя:Матэрыялазнаўцы Беларусі]] tkqo24dij6vtf23db6sp48t0puc49pu 0 700577 5202557 4574455 2026-09-20T05:41:04Z StarDeg 16311 5202557 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Дэвіс}} {{ДД}} '''Джэ́ферсан Фі́ніс Дэ́віс''' ({{lang-en|Jefferson Finis Davis}}, {{ДН|3|6|1808}} — {{ДС|6|12|1889}}) — амерыканскі ваенны, дзяржаўны і палітычны дзеяч, першы і адзіны прэзідэнт [[Канфедэратыўныя Штаты Амерыкі|Канфедэратыўных Штатаў Амерыкі]] падчас Грамадзянскай вайны ў ЗША. == Біяграфія == Нарадзіўся ў штаце Кентукі ў сям’і фермера і вырас на баваўняных плантацыях брата ў Місісіпі і Луізіяне. Скончыў Ваенную акадэмію ЗША ў Вест-Пойнце; шэсць гадоў служыў у званні лейтэнанта ў войску, пазней вярнуўся туды добраахвотнікам для ўдзелу ў [[Амерыкана-мексіканская вайна|Амерыкана-мексіканскай вайне]], дзе камандаваў палком. Быў ваенным міністрам пры прэзідэнце [[Франклін Пірс|Пірсе]], а таксама сенатарам ад штата Місісіпі. Дэвіс, уладальнік буйной баваўнянай плантацыі і значнай колькасці рабоў, быў добра вядомы як прыхільнік рабаўладання. Ён выступаў супраць сепаратызму, аднак падтрымліваў ідэю суверэннасці штатаў. 18 лютага 1861 года Дэвіс уступіў на пасаду прэзідэнта Канфедэратыўных Штатаў Амерыкі і займаў яе на працягу Грамадзянскай вайны ў ЗША аж да свайго арышту 10 траўня 1865 года. Быў абвінавачаны ў дзяржаўнай здрадзе, аднак так і не паўстаў перад судом і праз два гады быў вызвалены. {{зноскі}} {{Ваенныя міністры ЗША}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дэвіс Джэферсан}} p9qk48gsegu729oddo3up9dudly71na 0 702429 5202364 4841806 2026-09-19T15:43:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202364 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч}} {{цёзкі2|Смірноў}} '''Мікалай Аляксандравіч Смірно́ў'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{ДН|5|5|1898}} — {{ДС|19|11|1960}}) — ваенны дзеяч, [[генерал-лейтэнант]] артылерыі (1958). == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Мінск]]у. Скончыў гімназію ў [[Рыбінск]]у і паступіў на механічнае аддзяленне [[СПбДПУ|Петраградскага політэхнічнага інстытута]], на якім вучыўся да лютага 1917 года. Паступіў у Міхайлаўскае артылерыйскае вучылішча. У жніўні 1917 года скончыў паскораны курс з прысваеннем звання [[прапаршчык]] і быў накіраваны ў запасны артылерыйскі полк у горад [[Луга (Расія)|Луга]]. Пасля дэмабілізацыі ў 1918 годзе пераехаў у Рыбінск. У 1918 годзе дабрахвотнікам уступіў у [[РСЧА|Чырвоную Армію]]. Удзельнік [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны]] на [[Заходні фронт (Грамадзянская вайна ў Расіі)|Заходнім]] і [[Паўднёвы фронт (Грамадзянская вайна ў Расіі)|Паўднёвым]] франтах. У 1926 годзе скончыў Кіеўскую школу камсаставу і прызначаны камандзірам артылерыйскай батарэі ў горадзе [[Крамянчуг]]. У кастрычніку 1937 года М. А. Смірноў звольнены ў запас і неўзабаве быў арыштаваны органамі НКУС. Пасля закрыцця справы і рэабілітацыі вызвалены і адноўлены ў Чырвонай Арміі. У 1941 годзе скончыў [[Ваенная акадэмія імя М. В. Фрунзэ|Ваенную акадэмію імя М. В. Фрунзэ]]. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] М. А. Смірноў на [[Паўднёвы фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Паўднёвым]], [[Сталінградскі фронт|Сталінградскім]], [[1-ы Украінскі фронт|1-м Украінскім]] і [[4-ы Украінскі фронт|4-м Украінскім]] франтах. Займаў пасады камандзіра артылерыйскага палка, камандуючага артылерыяй дывізіі, корпуса, арміі. Удзельік [[Сталінградская бітва|Сталінградскай]] і [[Курская бітва|Курскай]] бітваў, [[Бітва за Дняпро|бітвы за Дняпро]], вызвалення [[Польшча|Польшчы]] і [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]]. У 1945—1958 гадах М. А. Смірноў на адказных пасадах у [[Савецкая Армія|Савецкай Арміі]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Смірно́ў Мікалай Аляксандравіч||57}} * Военачальники земли Белорусской : энциклопедический справочник. / [[Барыс Дзмітрыевіч Даўгатовіч|Б. Д. Долготович]]. — Мн.: БелЭн, 2005. — С. 180. — 287 с.: ил. — (60-летию Великой Победы посвящается) — ISBN 985-11-0321-7.{{ref-ru}} * ''Соловьёв Д. Ю.'' Все генералы Сталина. Артиллерия. Том 21. — ЛитРес, 2021.{{ref-ru}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|136906|Смірноў Мікалай Аляксандравіч}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero93871936/ Смирнов Николай Александрович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220307174020/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero93871936/ |date=7 сакавіка 2022 }} {{ref-ru}} // Праект «Память народа» * [https://1418museum.ru/heroes/380850/ Музейный комплекс «Дорога памяти»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211121195154/https://1418museum.ru/heroes/380850/ |date=21 лістапада 2021 }} {{ref-ru}} * [https://www.moypolk.ru/soldier/smirnov-nikolay-aleksandrovich-8 Смирнов Николай Александрович // Бессмертный полк. Рыбинский район.] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Смірноў Мікалай Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Генерал-лейтэнанты СССР]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Расіі]] [[Катэгорыя:Артылерысты СССР]] [[Катэгорыя:Артылерысты Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Камандзіры палкоў у Вялікай Айчыннай вайне]] [[Катэгорыя:Царскія афіцэры на службе ў РСЧА]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя военачальнікі]] [[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Члены КПСС]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Курскай бітвы]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Сталінградскай бітвы]] [[Катэгорыя:Удзельнікі бітвы за Дняпро]] nv2hfwn1rvbrkdg55mljn8eqdq7gs0v 0 708477 5202432 5002947 2026-09-19T19:13:47Z Maksim Harecki 142537 /* У ролях */ 5202432 wikitext text/x-wiki {{Тэлесерыял}} '''«Кульгавыя коні», або''' '''«Павольныя коні»''' ({{lang-en|Slow Horses}}) — брытанскі серыял пра шпіёнаў-няўдачнікаў з [[Гэры Олдмен|Гэры Олдменам]] у галоўнай ролі, адаптацыя кніжнай серыі [[Мік Хэран|Міка Хэрана]]. Прэм’ера адбылася [[1 красавіка]] [[2022]] на канале Apple TV+. Серыял быў працягнуты яшчэ на пяць сезонаў. == Сюжэт == Падзеі серыяла разгортваюцца вакол аддзела брытанскай выведкі МІ5, неафіцыйна вядомага як «Слоў-Хаўс», або «Панылы дом». Гэта месца, куды перамяшчаюць агентаў, якія здзейснілі сур’ёзныя памылкі падчас службы. Супрацоўнікам гэтага падраздзялення не даецца шанец на кар’ерны рост, а іх штодзённая праца звязаная з выкананнем нізкапрыярытэтных і нецікавых заданняў, напрыклад, сартаванне смецця падазроных асоб<ref name=":0">[https://nashaniva.com/288729 Што паглядзець. «Кульгавыя коні» — незвычайны брытанскі серыял пра шпіёнаў-няўдачнікаў]</ref>. Кіруе аддзелам Джэксан Лэм — дасведчаны, але дэманстратыўна цынічны шпіён, які калісьці меў сур’ёзныя пазіцыі ў выведцы, але страціў давер. Ягонае кіраўніцтва часта выглядае як спроба стрымаць сваіх падначаленых ад празмернай ініцыятывы, а не як падтрымка эфектыўнай працы<ref name=":0" />. Адзін з супрацоўнікаў «Панылага дома» — Рывер Картрайт, агент, які трапіў сюды пасля няўдалага вучэбнага аператыўнага задання. Аднак нечакана Картрайт і ягоныя калегі ўцягваюцца ў сур’ёзныя падзеі, звязаныя з пагрозамі нацыянальнай бяспецы<ref name=":0" />. == У ролях == Галоўныя ролі выканалі: * [[Гэры Олдмен]] — Джэксан Лэм, глава аддзела спісаных агентаў. * [[Джэк Лаўдэн]] — Рывер Картрайт, агент, які трапіў у «Слоў-Хаўс» пасля правалу трэніровачнага задання. * Крыстын Скот Томас — Дыяна Тавернер, першы намеснік генеральнага дырэктара МІ5. * Сафі Аканеда — Інгрыд Тырні, генеральны дырэктар МІ5. * [[Джонатан Прайс]] — Дэвід Картрайт, дзед Рывера Картрайта, афіцэр МІ5 у адстаўцы. == Музыка == [[Мік Джагер|Мік Джагер,]] лідар гурту [[The Rolling Stones]], выконвае загалоўную песню серыяла «Strange Game» («Дзіўная гульня»), якую ён спецыяльна напісаў для гэтага шоу<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://filmmusicreporter.com/2022/04/01/mick-jaggers-slow-horses-theme-song-strange-game-released/|title=Mick Jagger’s ‘Slow Horses’ Theme Song ‘Strange Game’ Released {{!}} Film Music Reporter|access-date=2025-06-03}}</ref>. == Крытыка == Чатыры першыя сезоны серыяла атрымалі высокія станоўчыя водгукі на [[Rotten Tomatoes]] (95-100%)<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.rottentomatoes.com/tv/slow_horses/s04|title=Slow Horses: Season 4 {{!}} Rotten Tomatoes|website=www.rottentomatoes.com|access-date=2025-06-04}}</ref> і [[Metacritic]] (78-85)<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.rottentomatoes.com/tv/slow_horses/s04|title=Slow Horses: Season 4 {{!}} Rotten Tomatoes|website=www.rottentomatoes.com|access-date=2025-06-04}}</ref>. Серыял быў працягнуты на пяты і шосты сезоны. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Тэлесерыялы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Тэлесерыялы Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Apple TV+]] [[Катэгорыя:2022 год у Вялікабрытаніі]] hhud1mkzxvfgurmbgwmd2kahvyd2ufz 0 714954 5202343 5202089 2026-09-19T14:09:42Z DBatura 73587 /* Пытанне аб кубінскай ваеннай прысутнасці на Грэнадзе */ 5202343 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Уварванне на Грэнаду |частка = [[Халодная вайна]] |выява = [[File:M102 howitzers during Operation Urgent Fury.jpg|300px]] |памер = |загаловак = Пазіцыя 105-мм гаўбіцы [[105-мм гаўбіца M102|M102]] 1-га дывізіёна 319-га артпалка [[82-я паветрана-дэсантная дывізія (ЗША)|82-й паветрана-дэсантнай дывізіі]] (Грэнада, 1983 год) |дата = 25—27 кастрычніка 1983 |месца = Грэнада |прычына = |вынік = Перамога ЗША, акупацыя вострава |змены = |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|ЗША}}<br>{{Сцягафікацыя|Ямайка}}<br>{{Сцягафікацыя|Барбадас}}<br>{{Сцягафікацыя|Дамініка}}<br>{{Сцягафікацыя|Сент-Люсія}}<br>{{Сцягафікацыя|Сент-Вінсент і Грэнадзіны}} |праціўнік2 = {{Сцягафікацыя|Грэнада}}<br>{{Сцягафікацыя|Куба}} (абмежаваны ўдзел) |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = {{Сцяг|ЗША}} [[Рональд Рэйган]]<br>{{Сцяг|ЗША}} [[Джозеф Меткаф]] |камандзір2 = {{Сцяг|Грэнада}} [[Хадсан Осцін]] |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = Больш за 7300 вайскоўцаў ЗША<br>353 ваеннаслужачых усходнекарыбскіх дзяржаў<ref>[http://www.dtic.mil/doctrine/jel/history/urgfury.pdf Ronald H. Cole, ''Operation Urgent Fury: The Planning and Execution of Joint Operations in Grenada 12 October - 2 November 1983'' Joint History Office of the Chairman of the Joint Chiefs of Staff Washington, DC, 1997] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070605104546/http://www.dtic.mil/doctrine/jel/history/urgfury.pdf |date=5 чэрвеня 2007 }}, p.62</ref><br>12 баявых караблёў (у тым ліку 1 авіяносец, 1 крэйсер, 3 эсмінца), больш за 70 самалётаў, 30 верталётаў, 5 танкаў і іншая бронетэхніка |сілы2 = 1200—1500 ваеннаслужачых Народна-рэвалюцыйнай арміі<br>10 БТР-60<br>2 БРДМ-2<br>некалькі 23-мм ЗП-23<br>700 кубінскіх рабочых<ref>''Доценко В. Д.'' [http://militera.lib.ru/h/dotsenko/08.html Флоты в локальных конфликтах второй половины XX века].</ref> |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = 19 забітых<br>116 параненых<br>9 верталётаў збіта<ref name=autogenerated1>[http://www.csmonitor.com/1984/0406/040625.html Study criticizes invasion tactics in Grenada]</ref> |страты2 = 45 вайскоўцаў Грэнады, 25 (27<ref name="ozon.ru">ЭВИ. Войны второй половины XX века / А. Н. Гордиенко. — Мн.: Литература, 1998. — С. 510. — 544 с. — ISBN 985-437-507-2.</ref>) кубінскіх грамадзян і не менш за 24 (71<ref name="ozon.ru"/>) мірных жыхароў загінулымі, 12 БТР, 12 зенітак захоплена |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = 1 супрацоўнік савецкага пасольства паранены<ref name="vesti.ru"/> |заўвага = |Commons = }} '''Аперацыя «Urgent Fury»''' (''«Успышка лютасці»'') — аперацыя [[Узброеныя сілы ЗША|Узброеных Сіл ЗША]] па ўварванні на [[Грэнада|Грэнаду]] ў [[1983]] годзе, прадпрынятая, па сцвярджэнні адміністрацыі ЗША, для абароны амерыканскіх грамадзян і аднаўлення стабільнасці ў краіне на падставе звароту [[арганізацыя амерыканскіх дзяржаў|Арганізацыі амерыканскіх дзяржаў]]. Аперацыі папярэднічаў дзяржаўны пераварот, у выніку якога быў звергнуты ўрад і пакараны смерцю кіраўнік дзяржавы [[Морыс Руперт Бішап|Морыс Бішап]]. == Перадгісторыя == {{Main|Амерыкана-грэнадскія адносіны}} Грэнада атрымала незалежнасць ад [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] ў 1974 годзе пры актыўным удзеле [[Эрык Гейры|Эрыка Гейры]] — лідара [[Аб’яднаная лейбарысцкая партыя Грэнады|Аб’яднанай Лейбарысцкай партыі]], які быў прэм’ер-міністрам краіны з 1967 года. Партыя прытрымлівалася сацыял-дэмакратычнай ідэалогіі, аднак знаходзілася пад моцным уплывам папулісцкіх і праварадыкальных ідэй. З 1970 года [[Гейрызм|рэжым Гейры]] стаў адкрыта аўтарытарным, а апазіцыя душылася з выкарыстаннем паліцыі і незаконных узброеных фарміраванняў («[[банда мангустаў]]»). [[13 сакавіка]] [[1979]] года на Грэнадзе ў выніку дзяржаўнага перавароту ўрад Эрыка Гейры быў звергнуты, і да ўлады прыйшоў левы рух «[[New Jewel Movement]]» на чале з [[Морыс Бішап|Морысам Бішапам]]. Новае кіраўніцтва краіны ўзяло курс на актыўнае супрацоўніцтва з [[сацыялістычны лагер|сацыялістычнымі краінамі]], у першую чаргу з [[Куба]]й і [[СССР]]. Пры гэтым Грэнада заставалася [[Каралеўства Садружнасці|Каралеўствам Садружнасці]], і раней прызначаны англійскай каралевай [[Генерал-губернатар Грэнады|генерал-губернатар]] не быў зрынуты. З замежнай дапамогай армія Грэнады была пераабсталявана і да 1983 годзе ўяўляла сабой найбольш баяздольныя ўзброеныя сілы ва ўсходняй частцы [[Карыбскае мора|Карыбскага мора]]<ref>{{Cite web |url=http://www.acig.org/artman/publish/article_159.shtml |title=Tom Cooper. Grenada, 1983: Operation «Urgent Fury» |access-date=30 ліпеня 2022 |archive-date=26 лістапада 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131126073353/http://www.acig.org/artman/publish/article_159.shtml |url-status=dead }}</ref>, пераўзыходзячы па колькасці арміі ўсіх суседніх дзяржаў [[Малыя Антыльскія астравы|Малых Антыльскіх астравоў]] разам узятыя<ref>Lee Russell, Albert Mendez. Grenada 1983. — Osprey Publishing/Men-at-Arms, выпуск № 159, 1985. — С. 3.</ref><ref>[http://library.jid.org/en/mono34/bostic.pdf Jeffrey Bostic. Shifting patterns of security policy of the Commonwealth Caribbean since World War II] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111107043252/http://library.jid.org/en/mono34/bostic.pdf |date=7 лістапада 2011 }}, p. 22.</ref>. За чатыры гады Грэнада заключыла з СССР тры пагадненні аб ваенных пастаўках, першае з якіх ацэньвалася ў суму 58 млн долараў<ref>[http://www.ndu.edu/inss/mcnair/mcnair54/m54c2.html Ivelaw L. Griffith. Caribbean security on the eve of the 21st century. Institute for National Strategic Studies, National Defense University, 1996] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090110052743/http://www.ndu.edu/inss/mcnair/mcnair54/m54c2.html |date=10 студзеня 2009 }}</ref>. Узбраенне закуплялася і ў шэрагу іншых краін; у прыватнасці, пагадненне з [[КНДР]], заключанае вясной 1983 года, прадугледжвала ваенныя пастаўкі на суму 12 млн долараў<ref>[http://library.jid.org/en/mono34/bostic.pdf Jeffrey Bostic. Shifting patterns of security policy of the Commonwealth Caribbean since World War II] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111107043252/http://library.jid.org/en/mono34/bostic.pdf |date=7 лістапада 2011 }}, p. 23.</ref>. Новы знешнепалітычны курс Грэнады выклікаў значную занепакоенасць з боку ЗША, чыё палітычнае дамінаванне ў рэгіёне [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральнай Амерыкі]] ўжо было пастаўлена пад сумнеў прыходам [[Сандзіністы|сандзіністаў]] да ўлады ў [[Нікарагуа]] і [[грамадзянская вайна ў Сальвадоры|дзеяннямі левых партызан]] у [[Сальвадор]]ы. У красавіку 1982 года прэзідэнт ЗША [[Рональд Рэйган]] на сустрэчы з кіраўнікамі ўсходнекарыбскіх дзяржаў адкрыта абвінаваціў урад Грэнады ў распаўсюдзе «віруса [[марксізм]]у» ў іншых краінах<ref>[https://news.google.com/newspapers?nid=1964&dat=19820409&id=TAAtAAAAIBAJ&sjid=v80FAAAAIBAJ&pg=2668,5736811 Reagan warns: Cuba, Grenada spread «virus»]{{Недаступная спасылка}} // «The Palm Beach Post» от 9 апреля 1982</ref>. У сакавіку 1983 года Рэйган абвясціў Грэнадзе байкот і заклікаў амерыканскіх турыстаў адмовіцца ад наведвання вострава. Адначасова [[ВМС ЗША]] правялі вучэнні паблізу тэрытарыяльных вод дзяржавы. Урады ўсходнекарыбскіх астраўных дзяржаў насцярожана ставіліся да таго, што адбываецца на Грэнадзе. Прэм’ер-міністры [[Ямайка|Ямайкі]], [[Барбадас]]а, [[Дамініка|Дамінікі]] — [[Эдвард Сіага]], [[Том Адамс]], [[Юджынія Чарлз]] — прытрымліваліся праамерыканскага курсу і былі варожа настроены да марксісцкага рэжыму Бішапа. У маі 1983 года [[Фрэнсіс Алексіс]], [[Кіт Мітчэл]] і іншыя эмігранты-[[антыкамунізм|антыкамуніст]]ы заснавалі на Барбадасе [[Дэмакратычны рух Грэнады]], які паставіў мэтай звяржэнне ўрада Бішапа. 26 сакавіка 1983 года Грэнада прывяла сваю армію ў стан баявой гатоўнасці і мабілізавала часці паліцыі, якія налічвалі 3 тысячы чалавек. Зрэшты, Бішап разумеў небяспеку становішча і імкнуўся пазбегнуць эскалацыі канфлікту. У ліпені ён прыляцеў у [[Вашынгтон]] і сустрэўся з Уільямам Кларкам, памочнікам прэзідэнта ЗША па нацыянальнай бяспецы. Морыс Бішап абмеркаваў магчымасці паляпшэння адносін з ЗША і паабяцаў перагледзець свае сувязі з Кубай. Прагматычная пазіцыя прэм’ера Грэнады не спадабалася членам урада, настроеным леварадыкальна. === Аэрапорт === [[Файл:Point Salinas International Airport, Grenada.jpg|thumb|left|Міжнародны [[Міжнародны аэрапорт імя Морыса Бішапа|а/п Пойнт-Салінас]] у ходзе будаўніцтва (1983 г.)]] У маі 1982 года ўрад Грэнады падпісаў пагадненне з брытанскай фірмай «Плесі Эйрпортс» аб будаўніцтве ў Пойнт-Салінас новага [[Міжнародны аэрапорт імя Морыса Бішапа|міжнароднага аэрапорта]] са ўзлётнай паласой 2700 м, якое павінна было быць завершана да пачатку [[1984]] года<ref>Гренада // Ежегодник Большой советской энциклопедии, 1983 (вып. 27). — {{М.}}: Советская энциклопедия, 1983. — С. 244—245.</ref>. Кантракт на будаўніцтва быў заключаны з брытанскай фірмай, а непасрэдна будаўніцтва выконвалася кубінскімі рабочымі. 17 сакавіка 1983 года намеснік міністра абароны ЗША Ф. Ікле прадэманстраваў фотаздымкі аэрадрома, зробленыя амерыканскім самалётам-разведчыкам, на пасяджэнні сенацкай камісіі па справах Заходняга паўшар’я, пасля чаго паведаміў, што на востраве ідзе збудаванне «кубінскай ваеннай базы»<ref>''Бай Е.'' Фабрикуют фальшивки // Известия. — 1983. — № 77 (20423) от 18 марта. — С. 4.</ref>. Урад Грэнады зрабіў заяву, што новы аэрапорт не з’яўляецца ваенным аб’ектам і прызначаны для развіцця турызму. Дэрык Кольер, генеральны дырэктар брытанскай кампаніі «Плесі Эйрпортс», якая праектавала аэрапорт, паведаміў на прэс-канферэнцыі, што аэрапорт прызначаны для грамадзянскіх самалётаў, на ім няма ваенных і падземных збудаванняў, рэзервуары з гаручым размешчаны адкрыта, а ўзлётна-пасадачная паласа будуецца ў адпаведнасці з патрабаваннямі [[Міжнародная арганізацыя грамадзянскай авіяцыі|ІКАО]] і нават карацей, чым у аэрапортах іншых краін Карыбскага архіпелага (даўжыня ВПП [[Піярка (аэрапорт)|аэрапорта Трынідад-і-Табага]] складала 3220 м, [[Міжнародны аэрапорт імя Грэнтлі Адамса|аэрапорта Барбадаса]] — 3300 м)<ref>«Гренада: мир против преступления: сборник документов и материалов». — {{М.}}: Прогресс, 1985. — С. 151—153.</ref>. Зрэшты, прадстаўнікі адміністрацыі ЗША заяўлялі, што з улікам супрацоўніцтва паміж грэнадскім, кубінскім і савецкім урадамі аэрапорт будзе выкарыстаны ў якасці ваенна-паветранай базы, здольнай прымаць нават савецкія стратэгічныя бамбардзіроўшчыкі. Прэзідэнт ЗША Рональд Рэйган таксама неаднаразова заяўляў, што «пад выглядам міжнароднага аэрапорта на Грэнадзе будуецца стратэгічная савецка-кубінская ваенная база, якая нясе пагрозу бяспецы ЗША»<ref name="Reagan">[http://userpages.umbc.edu/~simpson/Hist%20725%20Summer%202006/US%20invasion%20of%20Grenada%201983.pdf Terry Nardin, Kathleen D. Pritchard. Ethnic and Intervention: The United States in Grenada, 1983. Institute of the Study of Diplomacy. Washington, 1988]{{Недаступная спасылка}}{{ref-en}}</ref>. Пасля захопу вострава будаўніцтва аэрапорта было завершана, аднак ЗША ўжо не мелі прэтэнзій да яго функцыянавання<ref>''Бай Е.'' Кому будет служить аэропорт? // Известия. — 1984. — № 281 (20992) от 7 октября. — С. 4.</ref>. === Пераварот 13—14 кастрычніка === Між тым да сярэдзіны 1983 года ў руху «New Jewel Movement» намеціўся раскол. Радыкальныя камуністы — прыхільнікі намесніка прэм’ер-міністра [[Уінстан Бернард Корд|Бернарда Корда]] і камандуючага грэнадскай арміяй генерала [[Хадсан Осцін|Хадсана Осціна]] — былі незадаволены памяркоўнасцю Морыса Бішапа і планамі па нармалізацыі адносін з ЗША. [[13 кастрычніка]] група Корда—Осціна здзейсніла пераварот. Морыс Бішап быў арыштаваны. 19 кастрычніка ўзброеныя прыхільнікі Бішапа вызвалілі яго з-пад арышту. Натоўп рушыў на армейскі штаб у Форт-Руперт і захапіў яго. Улады прынялі рашэнне сілай здушыць пратэсты. Ахова адкрыла агонь, забіўшы дзясяткі мірных жыхароў<ref>Из [http://www.temadnya.ru/spravka/17oct2003/3259.html заявления] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160625165634/http://www.temadnya.ru/spravka/17oct2003/3259.html |date=25 чэрвеня 2016 }} кубинского правительства о событиях на Гренаде: ''«Толпы народа пришли к его резиденции и освободили его из-под домашнего ареста. Как представляется, поскольку сообщения всё ещё не точны, один из военных объектов был занят народом. Армия направила солдат в этот район. Сообщается, что по манифестантам был открыт огонь, в результате чего были убитые и раненые, военный объект освобождён, произведены многочисленные аресты».'' По некоторым оценкам, число жертв стрельбы и последовавшей давки могло составить свыше 100 человек, см. Lee Russell, Albert Mendez. Grenada 1983. — Osprey Publishing/Men-at-Arms, выпуск № 159, 1985. — С. 5.</ref>. Форт-Руперт быў узяты ўрадавымі сіламі. Бішап здаўся, каб пазбегнуць далейшага кровапраліцця, аднак байцы армейскага падраздзялення пад камандаваннем лейтэнанта [[Калістус Бернард|Калістуса Бернарда]] без суда і следства расстралялі былога кіраўніка дзяржавы і семярых яго найбліжэйшых паплечнікаў (сярод забітых была міністр адукацыі [[Жаклін Крэфт]], неафіцыйная жонка экс-прэм’ера). Генерал-губернатара [[Пол Скуна|Пола Скуна]] змясцілі пад дамашні арышт. Быў экстрана сфармавана новы ваенны ўрад — [[Рэвалюцыйны ваенны савет (Грэнада)|Рэвалюцыйны ваенны савет]] (''РВС'') пад старшынствам генерала Осціна. Хутна ўвяла кругласутачы каменданцкі час на чацвёра сутак і правёў шэраг арыштаў. == Падрыхтоўка аперацыі == [[Файл:Grenada-map.png|thumb|left|250px|Грэнада]] Пасля трагедыі ў Форт-Руперт [[21 кастрычніка]] была склікана пазачарговая сесія [[Арганізацыя Усходне-карыбскіх дзяржаў|Арганізацыі Усходне-карыбскіх дзяржаў]], каб абмеркаваць шляхі спынення анархіі і гвалту на Грэнадзе. Дзейнічаючы ў адпаведнасці з артыкулам 8 Дагавора аб калектыўнай бяспецы АУКД 1981 года, удзельнікі сесіі звярнуліся да [[Барбадас]]у, [[Ямайка|Ямайцы]] і ЗША з прапановай увайсці ў склад шматнацыянальных міратворчых сіл на Грэнадзе<ref name=dtic>{{cite web |url=http://www.dtic.mil/doctrine/doctrine/history/urgfury.pdf |last=Cole |first=Ronald |year=1997 |title=Operation Urgent Fury: The Planning and Execution of Joint Operations in Grenada |access-date=2006-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140825162706/http://www.dtic.mil/doctrine/doctrine/history/urgfury.pdf |archive-date=25 жніўня 2014 |url-status=dead }}</ref>. Шэсць з сямі членаў арганізацыі (за выключэннем [[Дамініка|Дамінікі]]), якая асцерагаліся, што ў будучыні [[Фідэль Кастра]] зможа выкарыстаць гэты востраў для пашырэння свайго ўплыву на іншыя часткі архіпелага) падтрымалi прапанову<ref name="ReferenceA">ЭВИ. Войны второй половины XX века / А. Н. Гордиенко. — Мн.: Литература, 1998. — С. 509. — 544 с. — ISBN 985-437-507-2.</ref>. У гэты час на Грэнадзе (ва ўніверсітэце Сент-Джорджэса, а таксама ў студэнцкіх кампусах «True Blue» і «Grand Anse» у раёне аэрапорта Перлз) знаходзіліся каля 630 студэнтаў з ЗША<ref>Albert J. Parisi. [https://www.nytimes.com/1983/11/06/nyregion/students-reflect-on-grenada-invasion.html Students reflect on Grenada invasion] // «The New York Times» от 6 ноября 1983</ref>. Патэнцыйная пагроза іх бяспекі стала афіцыйнай падставай для ваеннай аперацыі амерыканскай адміністрацыі. Паводле іншай версіі, адразу пасля перавароту Рэйган загадаў эскадры ВМС ЗША, якая накіроўвалася ў [[Ліван]] з новай зменай марскіх пяхотнікаў, зайсці на Грэнаду, у выпадку неабходнасці эвакуіраваць амерыканскіх студэнтаў<ref name="ReferenceA"/>. Ключавой праблемай аперацыі «''Успышка лютасці''» была амаль поўная адсутнасць актуальнай разведвальнай інфармацыі аб размяшчэнні сіл грэнадскай арміі і кубінцаў. З-за спешкі, у якой рыхтавалася аперацыя, у ходзе ўварвання адбылося шмат накладак. Так, амерыканскія салдаты не мелі карт Грэнады і былі вымушаны арыентавацца па турыстычных даведніках. Крыніцай інфармацыі сталі здымкі, зробленыя самалётам-разведчыкам [[Lockheed SR-71|SR-71]], і даныя амерыканскіх турыстаў. Напярэдні ўварвання на востраў высадзіліся некалькі разведгруп амерыканскага спецназа, якія паведамілі новыя звесткі, што паставілі ўсю аперацыю пад сумнеў. У прыватнасці, разведчыкі паведамілі, што недабудаваны аэрапорт у Пойнт-Салінас, куды планавалася высадзіць падраздзяленні [[75-ы полк рэйнджараў|75-га палка рэйнджараў]] і [[82-я паветрана-дэсантная дывізія (ЗША)|82-й паветрана-дэсантнай дывізіі]], быў заблакаваны будаўнічай тэхнікай, а таксама прыкрыты некалькімі 23-мм аўтаматычнымі зенітнымі гарматамі і 12,7-мм кулямётамі. Калі гэтая інфармацыя стала даступнай амерыканскаму камандаванню, самалёты з дэсантнікамі ўжо знаходзіліся ў паветры. == Сілы бакоў == === ЗША === Агульнае камандаванне групоўкай ВПС ЗША па ўварванні на Грэнаду ажыццяўляў камандуючы [[Другі флот ЗША|2-м флотам]] (сіламі ВМС ЗША ў Атлантыцы) [[віцэ-адмірал]] [[Джозеф Меткалф III|Д. Меткалф]]. Аператыўнай групоўцы ўварвання было прысвоена абазначэнне Аб’яднаная аператыўная група УС № 120 (Joint Task Force 120). У аперацыі ўварвання на Грэнаду прымалі ўдзел сілы [[ВМС ЗША]] (з ліку 2-га флота), паветрана-дэсантныя, артылерыйскія і інжынерныя часці [[Сухапутныя войскі ЗША|СВ ЗША]] і авіяцыйныя часці [[ВПС ЗША]]. Са складу караблёў 2-га АФ ВМС былі сфармаваны авіяносная і амфібійная аператыўныя карабельныя групы ў складзе 12 баявых караблёў. ==== ВМС ==== У склад авіяноснай групы ўвайшлі [[USS Independence (1958)|авіяносец «Індэпендэнс»]] і шэсць караблёў суправаджэння: [[крэйсер]] КРЗ{{заўвага|Кіравананая ракетная зброя.}} «Рычманд К. Тэрнер», [[эсмінец]] КРЗ «Кунц», [[эскадраны мінаносец|эскадраныя мінаносцы]] «Мусбрагер» і «Кэрон», [[фрэгат]] КРЗ «Кліфтан спраг» і плывучы склад боепрыпасаў «Сурыбачы». Карабельная дэсантная група ВМС ЗША (аператыўна-тактычная карабельная група ВМС № 124, Task Force 124) уключала ў сябе пяць караблёў: * [[Дэсантныя верталётаносцы тыпу «Івадзіма»|дэсантны верталётаносец № 9 («Востраў Святой Алены») (тыпу «Івадзіма»)]] * [[Дэсантныя транспарты-докі тыпу «Осцін»|дэсантны карабель-док (ДКД) № 14 («Трэнтан») (тыпу «Осцін»)]] * [[Дэсантныя караблі-докі тыпу «Томастан»|ДКД]] [[USS Fort Snelling (LSD-30)|№ 30 («Форт Снелінг»)]] (тыпу «Томастан») * [[Танкадэсантныя караблі]] (ТДК) [[USS Manitowoc (LST-1180)|№ 1180 («Мэнітавак»)]] і [[USS Barnstable County (LST-1197)|№ 1197 («Барнстэйбл Каўнці»)]] На караблях дэсантнай групы знаходзіліся: * [[22-і экспедыцыйны полк Корпуса марской пяхоты ЗША]] (у складзе 2-га батальёна 8-га палка марской пяхоты, 261-й і 167-й авіяэскадрыллі армейскай авіяцыі (АА) Корпуса марской пяхоты ЗША, падраздзяленняў цяжкага ўзбраення і сапёрных падраздзяленняў) з нададзенай батарэяй лёгкіх гаўбіц і ўзводам танкаў [[M60 (танк)|М60]]. * Разведвальна-дыверсійныя групы спецыяльнага прызначэння (СпП) са складу [[SEAL|4-га палка СпП ВМС]] і група байцоў [[Баявая марская асаблівая група хуткага разгортвання|асобнага палка ВМС па барацьбе з тэрарызмам на моры]]. ==== СВ ==== Агульная колькасць паветранага дэсанту складала каля 5000 чалавек. Сіламі паветранага дэсанту камандаваў першы намеснік камандуючага аператыўнай групоўкай [[генерал-маёр]] [[Норман Шварцкопф|Н. Шварцкопф]]. * Брыгадныя групы [[82-я паветрана-дэсантная дывізія (ЗША)|82-й ПДД]] (аператыўна-тактычная група СВ № 123, Task Force 123): ** 2-я пдбр (325-ы пдп з падраздзяленнямі ўзмацнення) ** 3-я пдбр (1-ы і 2-і пдб 505-га пдп з падраздзяленнямі ўзмацнення) * [[75-ы полк рэйнджараў|75-ы пдп]] (двухбатальённага складу ў 1983 г.) (аператыўна-тактычная група СВ № 121, Task Force 121) * падраздзяленні [[Дэльта (спецпадраздзяленне)|1-га аператыўнага палка спецыяльнага прызначэння Сухапутных войск (1-га ап СпН СВ) («Дэльта»)]]. Часці армейскай авіяцыі (АА) СВ ЗША: * [[160-ы авіяцыйны полк спецыяльнага прызначэння|160-ы АП СпН СВ]] * 18-я рота АА са складу 269-й АЭ (батальёна) АА СВ. Інжынерна-сапёрныя часці: * інжынерна-сапёрныя роты са складу 60-га ппі 9-й ПД * [[27-ы сапёрны батальён (ЗША)|27-ы сапёрны батальён]] 20-й сапёрнай брыгады СВ ЗША * 548-ы сапёрны батальён СВ ЗША. Часці забеспячэння і тылу: * Корпусны штаб забеспячэння і тылу са складу 3-й арміі СВ ЗША * 50-ы пдб сувязі са складу 35-й пбр сувязі СВ ЗША * 9-ы батальён псіхалагічнай вайны (ПВ) СпП са складу [[4-я група псіхалагічных аперацы|4-га палка ПВ СпН]] * [[7-ы аўтамабільны батальён (ЗША)|7-ы аўтамабільны батальён]] * 546-я аўтамабільная рота * [[44-я брыгада медыцынскай службы|44-я брыгада медыцынскай службы СВ ЗША]] * 82-я рота фінслужбы * падраздзяленні ваеннай паліцыі ** дзве роты са складу 18-га паветрана-дэсантнага корпуса СВ ЗША ** рота са складу 3-га пяхотнага корпуса СВ ЗША. ==== ВПС ==== Авіяцыйныя часці ВПС: * [[33-е знішчальнае авіякрыло]] забяспечвала заваёву перавагі ў паветры і СПА наземнай групоўкі перахопнікамі [[McDonnell Douglas F-15 Eagle|F-15A]] * 552-ы АП ДРЛА забяспечваў кантроль паветранай прасторы і навядзенне пры дапамозе самалётаў ДРЛА ВПС [[Boeing E-3 Sentry|E-3A]] * [[23-ы штурмавы авіяцыйны полк|23-ы ШАП]] забяспечваў непасрэдную падтрымку часцей СВ штурмавікамі [[Fairchild Republic A-10 Thunderbolt II|A-10 Thunderbolt]] * 16-ы АП СпН ВПС забяспечваў непасрэдную падтрымку часцей СВ самалётамі агнявой падтрымкі [[Lockheed AC-130|AC-130H]] * 43-і і 317-і ПТАП забяспечвалі забеспячэнне групоўкі пры дапамозе самалётаў ВТА [[Lockheed C-141 Starlifter|C-141]] і [[Lockheed C-130 Hercules|C-130]] * 317-і АП запраўшчыкаў забяспечваў дазапраўку ў паветры самалётаў * Часці [[Ваенна-паветраныя сілы Нацыянальнай гвардыі ЗША|ВПС Нацыянальнай гвардыі]] падалі ў распараджэнне групоўкі некаторую колькасць штурмавікоў [[LTV a-7 Corsair II|A-7 Corsair II]]. Часці авіянаводчыкаў ВПС: * Групы авіянаводчыкаў са складу 507-га АП і 21-га АЭ былі нададзеныя брыгадным групам [[82-я паветрана-дэсантная дывізія (ЗША)|82-й ПДД]]. Дапаможныя часці ВПС: * 60-ы, 63-і і 443-і ПТАП вылучалі са свайго складу 60-ю, 63-ю і 443-ю роты па ахове аэрадромаў на Грэнадзе і Барбадасе (60-ы ПТАП) * 62-я зводная група бяспекі ВПС забяспечвала ўтрыманне і адпраўку ваеннапалонных для часцей і падраздзяленняў 82-й ПДД * Метэаралагічныя групы са складу 5-га палка метэаралагічнай службы ВПС былі нададзеныя брыгадным групам 82-й ПДД. === Кантынгент Усходнекарыбскіх дзяржаў === У агульнай складанасці, у склад «Карыбскіх міратворчых сіл» («Caribbean Peace Force») увайшлі каля 350 вайскоўцаў і паліцэйскіх з пяці астраўных дзяржаў (атрымала хаджэнне фармулёўка «пяць усходнекарыбскіх дэмакратый») — [[Ямайка|Ямайкі]], [[Барбадас]]а, [[Дамініка|Дамінікі]], [[Сент-Люсія|Сент-Люсіі]], [[Сент-Вінсент і Грэнадзіны|Сент-Вінсента і Грэнадзіны]]. Найбольш прыкметныя былі ямайскі і барбадаскі кантынгенты: * Ямайка — стралковая рота, аддзяленне мінамётаў і медыкаў — усяго 150 чалавек; * [[Барбадас]] — стралковае падраздзяленне каля 50 чалавек. У баявых дзеяннях усходнекарыбскія падраздзяленні ўдзелу не прымалі. Тым не менш барбадаскія войскі згулялі ролю ва ўсталяванні акупацыйнага рэжыму і, паводле некаторых сведчанняў — у тым ліку Бернарда Корда — праяўлялі асаблівую жорсткасць<ref>{{Cite web |url=http://www.trinidadexpress.com/news/Exclusive_interview_with_Bernard_Coard-115360229.html |title=Exclusive interview with Bernard Coard. Walks from prison after 26 years for killing Grenada’s Prime Minister Maurice Bishop |access-date=2016-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131027205406/http://www.trinidadexpress.com/news/Exclusive_interview_with_Bernard_Coard-115360229.html |archive-date=2013-10-27 |url-status=dead }}</ref>. === Узброеныя сілы Грэнады === {{main|Народна-рэвалюцыйная армія (Грэнада)}} Узброеныя сілы Грэнады налічвалі каля 1000 чалавек, якія знаходзіліся ў складзе аднаго пяхотнага батальёна пастаяннай гатоўнасці і пяці няпоўных пяхотных батальёнаў. На востраве знаходзіліся каля 800 кубінскіх будаўнікоў, якія прынялі ўдзел у баявых дзеяннях на баку Узброеных Сіл Грэнады. Якога б там ні было цяжкага ўзбраення (баявыя караблі, самалёты, танкі, цяжкая артылерыя) народна-рэвалюцыйная армія Грэнады не мела, за выключэннем 10 савецкіх [[БТР-60]] і 2 [[БРДМ-2]]. У раёне аэрапорта і на ўзвышшы ля аэрапорта Перлз было ўстаноўлена некалькі [[ДШК|12,7-мм кулямётаў]] і [[ЗУ-23-2|23-мм зенітак]]. Пасля амерыканцы зладзілі экспазіцыю ўсёй захопленай зброі: адзін БРДМ-2, два БТР-60ПБ, 12 зенітак ЗП-23, 65 мінамётаў, 68 гранатамётаў<ref>[http://www.latinamericanstudies.org/grenada-6.htm Grenada Invasion<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>, 6322 або 6330 вінтовак, 291 пісталет-кулямёт і 5,6 млн патронаў<ref>{{Cite web |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,926318-1,00.html |title=Ed Magnuson, Christopher Redman. Grenada: Getting Back to Normal // «Time» от 21 ноября 1983 |access-date=30 ліпеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527221107/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,926318-1,00.html |archive-date=27 мая 2013 |url-status=dead}}</ref>, прычым сярод зброі былі нават адназарадныя вінтоўкі ўзору 1870 г.<ref>Вчера Вьетнам, Лаос, Кампучия. Сегодня Гренада, Ливан. Завтра… Преступления американского империализма продолжаются / сост. Д. М. Погоржельский. М., Политиздат, 1985. стр.393</ref> == Уварванне == [[Файл:CH-53D HMM-261 Grenada Okt1983.jpeg|thumb|250px|[[Sikorsky CH-53 Sea Stallion|CH-53D]] у вісенні над захопленай пазіцыяй [[ЗУ-23-2|ЗУ-23]] савецкай вытворчасці.]] [[Файл:CH46SeaKnight Grenada 1983.JPG|thumb|250px|Збіты CH-46 амерыканскай вытворчасці на пляжы ў Гранд-Энс.]] [[Файл:Point Salines Airport.jpg|thumb|250px|Аэрадром Пойнт-Салінас.]] Уварванне на Грэнаду пачалося а 6 гадзіны раніцы (паводле іншых звестак, а 5:40 [[25 кастрычніка]] [[1983]] года). Рональд Рэйган у кнізе «Шчыра кажучы» сцвярджае, што непасрэдна перад уварваннем Белы дом апавясціў СССР і Кубу аб аперацыі, у надзеі пазбегнуць залішняга кровапраліцця, «але Кастра аддаў сваім кубінцам загад змагацца да смерці, і многія так і зрабілі». Пасля пачатку аперацыі адзіным каналам сувязі са знешнім светам для ўрада Грэнады застаўся перадатчык у кубінскім пасольстве, паколькі незадоўга перад пачаткам аперацыі (або неўзабаве пасля яе пачатку) на востраве раптам выйшлі (або былі выведзены) з ладу сістэмы сувязі<ref>''Е. Бай.'' Гренада: наглая агрессия США // «Известия», № 300 (20646) от 27 октября 1983. стр. 1,4</ref>. Дыктар радыё Грэнады паспеў выйсці ў эфір і паведаміць аб распачатым уварванні, аднак праз 45 хвілін на гэтай хвалі пачалі вяшчанне амерыканцы<ref>''А. Палладин.'' Как разрабатывалась операция // «Известия», № 300 (20646) от 27 октября 1983. стр. 1</ref>. На прэс-канферэнцыі ў Гаване намеснік міністра замежных спраў Кубы Р. Аларнон паведаміў, што, згодна з радыёпаведамленнем з кубінскага пасольства ў Сент-Джорджэсе, раніцай 25 кастрычніка 1983 года кубінцы, якія знаходзіліся ў раёне аэрапорта, былі атакаваны шасцю баявымі верталётамі ЗША, з прычыны чаго кубінскія добраахвотнікі былі вымушаны адкрыць агонь у адказ. Паводле паведамлення пасольства, у 6:55 будынак, у якім абараняліся кубінцы, што знаходзіліся ў раёне аэрапорта, быў знішчаны артылерыйска-мінамётным агнём праціўніка. У баявым сутыкненні ў раёне аэрапорта загінулі шэсць кубінскіх грамадзян<ref name="ReferenceB">Защищая Гренаду, они не сдались // «Известия», № 301 (20647) от 28 октября 1983. . 1, 4.</ref>, яшчэ двое кубінцаў былі цяжка паранены<ref>''Е. Бай.'' Они приняли бой. Рассказывают кубинские интернационалисты, сражавшиеся на Гренаде против американских интервентов // «Известия», № 309 (20655) от 5 ноября 1983. стр. 5.</ref>. Адказваючы на пытанні журналістаў, Р. Аларнон паведаміў, што кубінцы, якія знаходзіліся на востраве, на законнай падставе выкарыстоўвалі стралковую зброю, якая была раней перададзена ім урадам Грэнады для самаабароны<ref name="ReferenceB"/>. Уварванне мела інфармацыйна-прапагандысцкае суправаджэнне: з моманту ўварвання пачала вяшчанне радыёстанцыя «Спайс Айлэнд», якая заклікала насельніцтва Грэнады «захоўваць спакой», а вайскоўцаў грэнадскай арміі — «не аказваць супраціву». Пасля высадкі на востраве сіл ЗША жыхарам пачалі бясплатна раздаваць газету «Голас Грэнады», у якой змяшчалася тэарэтычнае абгрунтаванне ўварвання<ref>''А. Копылов.'' «Крестоносцы» на Гренаде // «Красная звезда», № 294 (18281) от 24 декабря 1983. стр. 5.</ref>. Па некаторых даных, да дапаможных функцый пры амерыканскіх вайскоўцаў былі прыцягнуты вызваленыя з турмы былыя члены «[[Банда мангустаў|Банды мангустаў]]». Нягледзячы на зенітны агонь, высадка паветранага дэсанту ў Пойнт-Салінас прайшла паспяхова. Затым рэйнджары пры падтрымцы авіяцыі адлюстравалі контратаку, якую распачалі тры БТР-60 матарызаванай роты — у выніку два БТР-60 былі падбіты з супрацьтанкавых гранатамётаў LAW і [[M67 (гранатамёт)|90-мм гармат]], а трэці — агнём з самалёта [[Lockheed AC-130 Spectre|AC-130]]. Грэнадцы адступілі, пакінуўшы двух забітых<ref>[http://www.history.army.mil/html/books/grenada/urgent_fury.pdf Operation Urgent Fury. The Invasion of Grenada, November 1983] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924100641/http://www.history.army.mil/html/books/grenada/urgent_fury.pdf |date=24 верасня 2015 }} стр.18</ref>. Увечары 26 кастрычніка ЗША былі вымушаны накіраваць на Грэнаду дадатковыя сілы — два батальёны. [[Файл:Citizens of Grenada-US leaflet.jpg|thumb|Улётка, падрыхтаваная 9-м батальёнам псіхалагічных аперацый ЗША для жыхароў Грэнады.]] Штурмавік [[LTV A-7 Corsair II|A-7]] палубнай авіяцыі ВМФ ЗША па памылцы нанёс удар па псіхіятрычнай лякарні, дзе загінула па меншай меры 12 пацыентаў<ref>B. Drummond Ayres Jr. [https://www.nytimes.com/1983/11/01/world/us-concedes-bombing-hospital-in-grenada-killing-at-least-12.html U.S. concedes bombing hospital in Grenada, killing at least 12] // «The New York Times» от 1 ноября 1983</ref>{{заўвага|Па іншых даных, амерыканская авіяцыя пачала бамбіць штаб грэнадскай арміі і салдацкія казармы, але камандаванне зняла сцяг з будынка штаба і павесіла яго на дах псіхіятрычнай клінікі, якая стаяла непадалёк. Таму бомбы падалі на бальніцу, а вайскоўцы засталіся цэлы<ref name="ozon.ru"/>.}}. Нягледзячы на хаос першых гадзін аперацыі, поўная амерыканская перавага ў агнявой моцы зрабіла сваю справу. [[27 кастрычніка]] баявыя дзеянні былі ў асноўным завершаны. Апошнія амерыканскія студэнты былі вызвалены з-пад аховы [[28 кастрычніка]], больш чым праз трое сутак пасля высадкі дэсанта. ==Пытанне аб кубінскай ваеннай прысутнасці== Усяго ў момант уварвання на Грэнадзе знаходзілася 784 кубінца, у тым ліку 636 будаўнікоў, 44 лекара і настаўніка, 43 вайскоўца<ref>{{Cite web |url=http://www.nationalsecurity.ru/library/00031/00031snb7.htm |title=Совет национальной безопасности (СНБ) США — консультативный орган при Президенте США. История создания и деятельности при Рузвельте, Трумэне, Эйзенхауэре, Кеннеди, Джонсоне, Н …<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2007-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081205084336/http://www.nationalsecurity.ru/library/00031/00031snb7.htm |archive-date=2008-12-05 |url-status=dead }}</ref>. Ускосна і самі амерыканцы пацвярджаюць, што кубінцы на Грэнадзе не былі салдатамі<ref>[http://www.history.navy.mil/faqs/faq95-1.htm Grenada: Operation Urgent Fury<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080304110124/http://www.history.navy.mil/faqs/faq95-1.htm |date=4 сакавіка 2008 }}</ref>, але па кубінскіх законах усе грамадзяне краіны праходзяць ваенную падрыхтоўку і ўмеюць звяртацца са зброяй. Па некаторых даных<ref>{{Cite web |url=http://www.acig.org/artman/publish/article_159.shtml |title=Grenada, 1983: Operation «Urgent Fury»<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=30 ліпеня 2022 |archive-date=26 лістапада 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131126073353/http://www.acig.org/artman/publish/article_159.shtml |url-status=dead }}</ref>, будаўнікі былі ўзброены аўтаматамі і кулямётамі. [[Фідэль Кастра]] адмежаваўся ад перавароту адразу пасля яго здзяйснення, кубінскі кантынгент на востраве размяшчаў толькі стралковай зброяй і адседжваўся ў сваіх казармах<ref>[http://www.thegrenadarevolutiononline.com/page4.html What About the Cubans? page4.html<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Па яшчэ адной версіі, перад высадкай дэсанту [[ЦРУ]] дакладвала, што на будаўніцтве аэрадрома занятыя ўсяго 200 рабочых з Кубы, але гэтыя звесткі апынуліся недакладнымі. [[Марская пяхота]] сутыкнулася з добра арганізаваным супрацівам больш чым 700 кубінцаў<ref name="ozon.ru"/>. == Страты бакоў == [[Файл:BTR-60 during Operation Urgent Fury.JPEG|thumb|250px|Падбітыя [[БТР-60|БТР-60ПБ]] УС Грэнады.]] * '''ЗША:''' Па афіцыйных даных урада ЗША, абвешчаных 17 снежня 1983 года, у ходзе аперацыі загінулі 19 і 116 атрымалі раненні вайскоўцаў<ref name="nytimes.com">[https://www.nytimes.com/1983/12/17/world/us-sums-up-reasons-for-invading-grenada.html U.S. Sums Up Reasons For Invading Grenada] // «The New York Times» от 17 декабря 1983</ref><ref name=autogenerated2>[http://www.history.navy.mil/faqs/faq95-1.htm Grenada, Operation Urgent Fury (23 October — 21 November 1983)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080304110124/http://www.history.navy.mil/faqs/faq95-1.htm |date=4 сакавіка 2008 }}</ref>. Агнём з зямлі былі збіты некалькі верталётаў, у тым ліку адзін CH-46Е, адзін MH-6, два AH-1T «Cobra» і тры UH-60A. Усяго за тры дні было страчана 9 амерыканскіх верталётаў і некалькі было пашкоджана, пры гэтым грэнадцы не мелі супрацьпаветраных ракет і выкарыстоўвалі толькі зенітныя кулямёты<ref name=autogenerated1 />. * '''Грэнада''': Па афіцыйных даных урада ЗША, абвешчаных 17 снежня 1983 года, у ходзе аперацыі былі забіты 45 і паранены 337 жыхароў Грэнады<ref name="nytimes.com"/>. На зямлі былі захоплены прынамсі два самалёты грамадзянскай авіяцыі ([[Ан-2]] і [[Ан-26]])<ref name="vesti.ru"/><ref name=autogenerated2 />. Узброеныя Сілы Грэнады былі раззброены і расфармаваны. У выніку ўварвання інфраструктуры і эканоміцы вострава быў нанесены значны матэрыяльны ўрон. * '''Кубінцы''': лічбы страт сярод кубінскіх будаўнікоў, грэнадскіх вайскоўцаў і мірных жыхароў у розных крыніцах разыходзяцца, але яны былі невялікія. Па афіцыйных даных урада ЗША, абвешчаных 17 снежня 1983 года, у ходзе аперацыі 24 кубінца загінулі, 49 былі параненыя<ref name="nytimes.com"/>, больш за 600 чалавек трапілі ў палон. Двойчы амерыканскімі сіламі было памылкова абстраляна савецкае пасольства. Адзін з супрацоўнікаў быў цяжка паранены<ref name="vesti.ru">[http://www.vesti.ru/doc.html?id=218643&m=1 Вести.Ru: Подвиг дипломата<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Страты СССР уключаюць таксама нявернуты крэдыт на суму 160 тыс. [[савецкі рубель|савецкіх рублёў]] (станам на пачатак 2003 года заставаўся не выплачаны)<ref>«''висят ещё старые советские долги… скажем, вот, предоставили Гренаде 160 тыс. советских рублей''»<br>Долги-2003: Почему вы возвращаем, а нам — нет? // «Аргументы и факты», № 4 от 22 января 2003</ref>. [[Файл:AH-1T crash site on Grenada 1983.jpg|thumb|250px|Усё што засталося ад збітага верталёта AH-1 «Кобра». Пілот верталёта быў пасмяротна ўзнагароджаны [[Крыж Ваенна-марскіх сіл (ЗША)|Ваенна-марскім крыжам]] за гераізм пры выратаванні свайго таварыша.]] ==Грамадская рэакцыя== ===Рэакцыя на Грэнадзе=== 3 лістапада 1983 года амерыканская тэлекампанія [[CBS]] правяла апытанне сярод грэнадцаў: ва ўмовах акупацыі краіны амерыканскімі войскамі 91% апытаных заявілі, што рады прыходу амерыканскай арміі на востраў<ref>{{Cite web |title=The Grenada Chasm // AIM Report, November B, 1983 |url=http://aim.org/publications/aim_report/1983/11b.html |access-date=30 ліпеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305000940/http://aim.org/publications/aim_report/1983/11b.html |archive-date=5 сакавіка 2016 |url-status=dead }}</ref>, аднак праз два месяцы колькасць грэнадцаў, якія выступалі ў падтрымку інтэрвенцыі, знізілася да 84%, а 12% выступалі супраць яе<ref name="gwu.edu">[http://www.gwu.edu/~pad/202/readings/grenada.html William C. Adams. Grenada Update: The Public’s Attitudes]</ref>. Разам з тым 59% апытаных выступалі за павелічэнне амерыканскай ваеннай прысутнасці на востраве, 9% — за памяншэнне, 8% — за поўную ліквідацыю<ref name="gwu.edu"/>. ===Рэакцыя ў ЗША=== [[Файл:Urgent fury civilians waiting.jpg|thumb|left|Амерыканскія студэнты чакаюць эвакуацыі з Грэнады.]] Уварванне падтрымала большасць грамадзян ЗША (па розных ацэнках, 51%<ref>«''The New York Times — CBS News poll showed, for example, 51 per cent of respondents approved the Grenada invasion''»<br>Tom Wicker. U.S. Grenada invasion may have saved Nicaragua // «The Gazette»(Montreal) от 2 ноября 1983. стр. B-2</ref> або каля 60%<ref>{{Cite web |url=http://www.temadnya.ru/spravka/26oct2003/3291.html |title=«Исторические чтения» NEWS.RU от 26.10.2003 (газетные публикации 1983 года о вторжении на Гренаду) |access-date=30 ліпеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070228200309/http://www.temadnya.ru/spravka/26oct2003/3291.html |archive-date=28 лютага 2007 |url-status=dead }}</ref>). Спікер [[Палата Прадстаўнікоў ЗША|палаты прадстаўнікоў]] [[Томас Філіп О'Нейл]] выступіў з асуджэннем аперацыі і назваў яе «працягам „[[Дыпламатыя кананерак|палітыкі кананерак]]“»<ref>[http://www.bbc.co.uk/programmes/p00ylk8m Tip O’Neill. The life and career of 'essential Boston Irish Catholic Democrat' and Speaker of the House of Representatives, Thomas Phillip «Tip» O’Neill (1912—1994).] // «BBC Radio» от 14 января 1994</ref><ref>Anthony Payne, Paul K. Sutton, Tony Thorndike. [https://books.google.ru/books?id=3agOAAAAQAAJ&pg=PA165&lpg=PA165&dq=Tip+O'Neill+Speaker+of+the+House+of+Representatives+against+Grenada+invasion&source=bl&ots=rwxZM0QCoB&sig=GbUBzeS6BNzOYjlM_LcoOAVovl4&hl=ru&sa=X&ei=X6LWULLkIemo4AS56YDIBA&ved=0CEkQ6AEwAw#v=onepage&q=Tip%20O'Neill%20Speaker%20of%20the%20House%20of%20Representatives%20against%20Grenada%20invasion&f=false Grenada: Revolution and Invasion]. Bristol, 1984. стр.165</ref>. 18 лістапада 1983 года адзінаццаць амерыканскіх кангрэсменаў (Р. Дэлэмс, Дж. Коньерс, У. Клей, Дж. Крокет, М. Даймэлі, Д. Эдвардс, У. Фонтрай, П. Мітчэл, Г. Сэвідж, Л. Стоўкс і Т. Вайс) падалі ў акруговы суд Вашынгтона пазоў супраць прэзідэнта ЗША Р. Рэйгана, міністра абароны Уайнбергера, дзяржсакратара Шульца і старшыні аб’яднанага камітэта начальнікаў штабоў Весі ў сувязі з грубым парушэннем амерыканскіх законаў пры падрыхтоўцы і ажыццяўленні ўварвання на Грэнаду<ref>[США] Иск конгрессменов // «Известия», № 323 (20669) от 19 ноября 1983. стр. 4</ref>. ===Міжнародная рэакцыя=== Уварванне асудзілі [[Францыя]], [[Швецыя]] і іншыя краіны<ref>«Paradójicamente, la Administración norteamericana aparece aislada en los foros internacionales»<br>Ramon Vilaro. [http://elpais.com/diario/1983/10/28/internacional/436143605_850215.html Estados Unidos se opondrá en la ONU a la condena de la intervención] // «El Pais» от 28 ноября 1983</ref>. Каля пасольстваў ЗША ў [[Амстэрдам]]е, [[Лондан]]е і [[Бон]]е прайшлі дэманстрацыі пратэсту. [[Мексіка]] ацаніла ўварванне як крыніцу дадатковых пагроз у Цэнтральнай Амерыцы і Карыбскім архіпелагу і заклікала [[Савет Бяспекі ААН]] прыняць меры да вываду замежных войскаў<ref>«''The United States found little international support today for its surprise invasion of Grenada. Many of its strongest allies joined traditional foes in expressing shock, regret and condemnation. France and Sweden denounced the invasion… demonstrators in Amsterdam blocked the main entrance to the U.S. Consulate today before police dragged then off. Several hundred people marched in Copenhagen and other demonstrated at the U.S embassies in London and Bonn, West Germany. The Council of Europe, comprising 21 West mayor European nations said public opinion on the continent „will find it hard to reconcile (the invasion) with the principles of international law“… Mexico said the assault creates new dangers for peace in the Caribbean and Central America and urged the Security Council to take steps to force the withdrawal of „the foreign troops“ from Grenada''»<br>Carl Manning. Allies denounce Grenada invasion // «Kentucky New Era» vol.95/No.290 от 26 октября 1983, стр.7A</ref>. [[Вялікабрытанія]] выступіла супраць правядзення аперацыі<ref>«''This action will be seen as intervention by a Western country in the internal affairs of a small independent nation, however unattractive its regime.''»<br>[http://www.margaretthatcher.org/document/109427 Grenada: Thatcher letter to Reagan («deeply disturbed» at US plans) (письмо М. Тэтчер от 25.10.1983)]</ref>. Аперацыя была асуджана СССР, [[КНР|Кітаем]] і іншымі [[сацыялістычныя краіны|сацыялістычнымі краінамі]]. З асуджэннем і пратэстам супраць уварвання выступілі шэраг краін Лацінскай Амерыкі, у тым ліку [[Гаяна]], [[Куба]], [[Нікарагуа]], [[Трынідад і Табага]]. 28 кастрычніка 1983 года ЗША скарысталіся правам [[вета]], каб перашкодзіць прыняццю праекта рэзалюцыі Савета Бяспекі ААН у дачыненні да падзей на Грэнадзе, за прыняцце якой прагаласавалі 11 з 12 членаў СБ ААН — усе, за выключэннем ЗША<ref>«T''he Security Council approved a resolution today ''deeply deploring'' the United States-led invasion of Grenada as a ''flagrant violation of international law.'' The United States immediately vetoed it. The vote, cast in the early morning hours, was 11 in favor of the resolution to 1 against — the veto by the United States.''»<br>[https://www.nytimes.com/1983/10/29/world/us-vetoes-un-resolution-deploring-grenada-invasion.html U.S. vetoes U.N. Resolution 'deploring' Grenada invasion] // «The New York Times» от 29 октября 1983</ref>. 2 лістапада 1983 года [[Генеральная Асамблея ААН]] прыняла рэзалюцыю № 38/7, якая ацаніла ўварванне на Грэнаду як грубае парушэнне міжнароднага права і замах на незалежнасць, суверэнітэт і тэрытарыяльную недатыкальнасць гэтай дзяржавы і ўтрымлівала патрабаванне неадкладна спыніць узброеную інтэрвенцыю ў гэтай краіне і вывесці адтуль замежныя войскі<ref>[http://www.un.org/russian/ga/38/docs/res38_1.htm 38-я сессия Генеральной Ассамблеи ООН]</ref>. У падтрымку рэзалюцыі прагаласавалі 108 краін, супраць — ЗША і яшчэ 8 краін<ref>[https://news.google.com/newspapers?nid=1314&dat=19831104&id=uDcSAAAAIBAJ&sjid=6O4DAAAAIBAJ&pg=5592,2048008 «The Spokesman-Reviev», no. 170, 4 November 1983]</ref>. == Наступствы == Неўзабаве пасля пачатку аперацыі кубінскае пасольства было акружана падраздзяленнем амерыканскіх вайскоўцаў, якія не дазвалялі нікому прайсці на тэрыторыю дыпмісіі або пакінуць яе. Пры гэтым амерыканцамі былі затрыманы два прадстаўніка кубінскага дзяржаўнага камітэта па эканамічным супрацоўніцтве, якіх адправілі ў лагер ваеннапалонных (нягледзячы на іх дыпламатычны статус) і пратрымалі там некалькі гадзін. 1 лістапада генерал-губернатар П. Скан накіраваў у кубінскае пасольства ноту, у якой патрабаваў пакінуць востраў на працягу 24 гадзін. У адказ кубінскі ўрад накіраваў ноту ў Вашынгтон, у якой паведаміў, што дыпламаты не выедуць з краіны, пакуль адтуль не будзе эвакуяваны ўвесь грамадзянскі персанал, што знаходзіцца на востраве — у тым ліку параненыя, захопленыя ў палон і загінулыя<ref>''Е. Бай.'' Готовят новую провокацию // «Известия», № 307 (20653) от 3 ноября 1983. стр. 4.</ref>. Таксама неўзабаве пасля пачатку аперацыі быў блакаваны сіламі амерыканскай марской пяхоты будынак савецкай дыпмісіі. Вайскоўцы не дазвалялі нікому прайсці на тэрыторыю пасольства ці пакінуць яго. Падчас адпраўкі ў аэрапорт кожнага з савецкіх грамадзян дапытвалі, а таксама абшуквалі<ref>''Е. Бай.'' Бандитский почерк интервентов. Рассказывают очевидцы варварского нападения США на Гренаду // «Известия», № 310 (20656) от 6 ноября 1983. стр. 5.</ref>. 29 кастрычніка ЗША адмянілі ўсе эканамічныя санкцыі, уведзеныя супраць Грэнады, і далі востраву 110 млн долараў кампенсацыі за шкоду, нанесеную ў ходзе дзеянняў амерыканскай арміі<ref name="ozon.ru"/>. Амерыканскія войскі былі выведзены да 15 снежня 1983 года. На Грэнадзе засталося 300 вайскоўцаў ЗША<ref>Seth Mydans. [https://www.nytimes.com/1983/12/16/world/last-americans-in-combat-role-leave-grenada.html Last Americans in combat role leave Grenada] // «The New York Times» от 16 декабря 1983</ref> (у тым ліку адна рота [[Ваенная паліцыя|ваеннай паліцыі]] і падраздзяленне ваеннай разведкі), а таксама прадстаўнікі ваеннага кантынгенту ўсходнекарыбскіх дзяржаў. Афіцыйнай мэтай іх знаходжання (у рамках аперацыі «Island Breeze») з’яўлялася «забеспячэнне бяспекі і дапамога паліцыі»<ref name="ozon.ru"/>. На вяртанне да ўлады прэтэндаваў экс-прэм’ер Эрык Гейры, зрынуты Бішапам у 1979 годзе. Перспектыва рэстаўрацыі [[гейрызм]]у не задавальняла большую частку грэнадскага грамадства і адміністрацыю ЗША<ref>George Black, ''[https://nacla.org/article/american-man-talk-eric-gairy The Americans' Man; A Talk with Eric Gairy] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160610212043/https://nacla.org/article/american-man-talk-eric-gairy |date=10 чэрвеня 2016 }}'', Nacla, 19, 2 (March-April), 1985, pp. 8-9.</ref>. Прэтэнзіі на прэм’ерства выказваў Фрэнсіс Алексіс. Тым не менш пераходны ўрад — Часовы кансультатыўны савет Грэнады — узначаліў педагог [[Нікалас Брэтуэйт]], які лічыўся палітычна неангажаванай фігурай. Супраць Гейры была створана кааліцыя правацэнтрысцкіх сіл, аб’яднаная ў [[кансерватызм|кансерватыўную]] [[Новая нацыянальная партыя (Грэнада)|Новую нацыянальную партыю]] на чале з [[Герберт Блейз|Гербертам Блейзам]]<ref>[http://www.photius.com/countries/grenada/government/political.html Grenada Government — Political Dynamics]</ref>. 3 снежня 1984 года ў краіне прайшлі выбары, на якіх перамагла Новая нацыянальная партыя. Яна атрымала больш за 58% галасоў. [[Аб’яднаная лейбарысцкая партыя Грэнады|Аб’яднаная лейбарысцкая партыя]] Эрыка Гейры сабрала 36%, [[Патрыятычны рух імя Морыса Бішапа]] — усяго 5%. Станам на 7 лютага 1985 года на востраве заставаліся 250 вайскоўцаў ЗША і 450 вайскоўцаў і паліцэйскіх усходнекарыбскіх дзяржаў, якія «па просьбе ўрада Грэнады» павінны былі заставацца ў краіне да 30 верасня 1985 года<ref>«Most of the troops withdrew by Dec. 15, 1983, leaving 250 U.S. military personnel plus a 450-member Caribbean Peace Force manned by neighboring islands.»<br>[http://articles.latimes.com/1985-02-07/news/mn-5486_1_police-force U.S. Troops to Leave Grenada by September] // «Los Angeles Times» от 7 февраля 1985</ref>. У 1986 годзе адбыўся судовы працэс, які атрымаў назву [[Грэнада 17]]. Перад судом паўсталі 18 чалавек — удзельнікі звяржэння Бішапа і забойства ў Форт-Руперт. Бернард Корд, яго жонка [[Філіс Корд]], генерал Осцін, лейтэнант Бернард і 10 іншых абвінавачаных былі прысуджаны да смяротнага пакарання. Прысуд у 1991 годзе заменены на [[пажыццёвае зняволенне|пажыццёвае]], а затым на 30-гадовае зняволенне. Трое радавых атрымалі тэрміны ад 30 да 45 гадоў, адзін быў апраўданы<ref>[http://articles.latimes.com/1986-12-05/news/mn-790_1_grenada-leader 14 Convicted of Murdering Grenada Leader, 10 Others]</ref>. Асуджаныя былі вызвалены ў 2000—2009 гадах. Першай на волю выйшла Філіс Корд, адным з апошніх — Бернард Корд<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/8239899.stm|work=BBC Online|title=Grenada's last 1983 rebels freed|date=2009-09-05|access-date=2009-10-15|archive-url=https://www.webcitation.org/65cjqEsM6?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/8239899.stm|archive-date=2012-02-21}}</ref>. Уварванне на Грэнаду было першай буйной аперацыяй Узброеных Сіл ЗША пасля заканчэння [[Вайна ў В’етнаме|В’етнамскай вайны]]. Нягледзячы на цэлы шэраг лакальных няўдач, агульны зыход уварвання апынуўся паспяховым. Аперацыя адыграла пэўную ролю ў аднаўленні прэстыжу амерыканскай арміі ЗША пасля В’етнама. Вынятыя з яе ўрокі былі ўлічаны пры падрыхтоўцы значна больш буйнога [[Уварванне ЗША ў Панаму|ўварвання ў Панаму]] ў [[1989]] годзе. Пазней Рэйган пісаў у сваіх мемуарах: {{Цытата|Нельга было дазволіць, каб прывід В’етнама вечна лунаў над краінай і перашкаджаў нам абараняць законныя інтарэсы нацыянальнай бяспекі. Я падазраваў, што, калі мы нават пад самым строгім сакрэтам паведаміў аб акцыі лідарам кангрэсу, сярод іх заўсёды знойдзецца чалавек, які паведаміць аб ёй сродках масавай інфармацыі. Мы не сталі ні ў каго пытацца дазволу, а паступілі так, як лічылі патрэбным<ref name="ReferenceA"/>.}} Пасля заканчэння ваеннай аперацыі новым урадам Грэнады было заснавана дзяржаўнае свята — Дзень падзякі (''Thanksgiving Day''). Святкуецца штогод 25 кастрычніка па сённяшні дзень<ref>{{cite web|url=http://www.gov.gd/holiday_events.html|title=Государственные праздники|publisher=Официальный сайт правительства Гренады|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/689bP4qPI?url=http://www.gov.gd/holiday_events.html|archive-date=2012-06-03}}</ref>. У 2009 годзе міжнароднаму аэрапорту ў Порт-Салінас было прысвоена імя Морыса Бішапа (''Maurice Bishop International Airport''). == Адлюстраванне ў культуры і мастацтве == * х/ф «[[Перавал разбітых сэрцаў]]» (ЗША, 1986) * іранічны верш [[Аляксандр Аляксандравіч Сапроўскі|Аляксандра Сапроўскага]] «Ода на ўзяцце Сент-Джорджэса 25 кастрычніка 1983 года», стылізаваная пад [[Гаўрыіл Рамановіч Дзяржавін|Дзяржавіна]]<ref>[http://magazines.russ.ru/continent/2000/106/soprov.html Журнальный зал | Континент, 2000. — № 106 | Александр Сопровский — Стихи]</ref><ref>{{cite web|author=Александр Генис|title=Ода Рейгану|subtitle=Стихотворный постскриптум|url=https://www.svoboda.org/a/2300594.html|website=Радио Свобода|date=2011-02-08}}</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Халодная вайна}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Канфлікты 1983 года]] [[Катэгорыя:Кастрычнік 1983 года]] [[Катэгорыя:1983 год у ЗША]] [[Катэгорыя:Халодная вайна]] jdw2q9e540do8tmjcv0srhg3wnfaqx8 5202345 5202343 2026-09-19T14:09:55Z DBatura 73587 /* Пытанне аб кубінскай ваеннай прысутнасці */ 5202345 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Уварванне на Грэнаду |частка = [[Халодная вайна]] |выява = [[File:M102 howitzers during Operation Urgent Fury.jpg|300px]] |памер = |загаловак = Пазіцыя 105-мм гаўбіцы [[105-мм гаўбіца M102|M102]] 1-га дывізіёна 319-га артпалка [[82-я паветрана-дэсантная дывізія (ЗША)|82-й паветрана-дэсантнай дывізіі]] (Грэнада, 1983 год) |дата = 25—27 кастрычніка 1983 |месца = Грэнада |прычына = |вынік = Перамога ЗША, акупацыя вострава |змены = |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|ЗША}}<br>{{Сцягафікацыя|Ямайка}}<br>{{Сцягафікацыя|Барбадас}}<br>{{Сцягафікацыя|Дамініка}}<br>{{Сцягафікацыя|Сент-Люсія}}<br>{{Сцягафікацыя|Сент-Вінсент і Грэнадзіны}} |праціўнік2 = {{Сцягафікацыя|Грэнада}}<br>{{Сцягафікацыя|Куба}} (абмежаваны ўдзел) |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = {{Сцяг|ЗША}} [[Рональд Рэйган]]<br>{{Сцяг|ЗША}} [[Джозеф Меткаф]] |камандзір2 = {{Сцяг|Грэнада}} [[Хадсан Осцін]] |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = Больш за 7300 вайскоўцаў ЗША<br>353 ваеннаслужачых усходнекарыбскіх дзяржаў<ref>[http://www.dtic.mil/doctrine/jel/history/urgfury.pdf Ronald H. Cole, ''Operation Urgent Fury: The Planning and Execution of Joint Operations in Grenada 12 October - 2 November 1983'' Joint History Office of the Chairman of the Joint Chiefs of Staff Washington, DC, 1997] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070605104546/http://www.dtic.mil/doctrine/jel/history/urgfury.pdf |date=5 чэрвеня 2007 }}, p.62</ref><br>12 баявых караблёў (у тым ліку 1 авіяносец, 1 крэйсер, 3 эсмінца), больш за 70 самалётаў, 30 верталётаў, 5 танкаў і іншая бронетэхніка |сілы2 = 1200—1500 ваеннаслужачых Народна-рэвалюцыйнай арміі<br>10 БТР-60<br>2 БРДМ-2<br>некалькі 23-мм ЗП-23<br>700 кубінскіх рабочых<ref>''Доценко В. Д.'' [http://militera.lib.ru/h/dotsenko/08.html Флоты в локальных конфликтах второй половины XX века].</ref> |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = 19 забітых<br>116 параненых<br>9 верталётаў збіта<ref name=autogenerated1>[http://www.csmonitor.com/1984/0406/040625.html Study criticizes invasion tactics in Grenada]</ref> |страты2 = 45 вайскоўцаў Грэнады, 25 (27<ref name="ozon.ru">ЭВИ. Войны второй половины XX века / А. Н. Гордиенко. — Мн.: Литература, 1998. — С. 510. — 544 с. — ISBN 985-437-507-2.</ref>) кубінскіх грамадзян і не менш за 24 (71<ref name="ozon.ru"/>) мірных жыхароў загінулымі, 12 БТР, 12 зенітак захоплена |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = 1 супрацоўнік савецкага пасольства паранены<ref name="vesti.ru"/> |заўвага = |Commons = }} '''Аперацыя «Urgent Fury»''' (''«Успышка лютасці»'') — аперацыя [[Узброеныя сілы ЗША|Узброеных Сіл ЗША]] па ўварванні на [[Грэнада|Грэнаду]] ў [[1983]] годзе, прадпрынятая, па сцвярджэнні адміністрацыі ЗША, для абароны амерыканскіх грамадзян і аднаўлення стабільнасці ў краіне на падставе звароту [[арганізацыя амерыканскіх дзяржаў|Арганізацыі амерыканскіх дзяржаў]]. Аперацыі папярэднічаў дзяржаўны пераварот, у выніку якога быў звергнуты ўрад і пакараны смерцю кіраўнік дзяржавы [[Морыс Руперт Бішап|Морыс Бішап]]. == Перадгісторыя == {{Main|Амерыкана-грэнадскія адносіны}} Грэнада атрымала незалежнасць ад [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] ў 1974 годзе пры актыўным удзеле [[Эрык Гейры|Эрыка Гейры]] — лідара [[Аб’яднаная лейбарысцкая партыя Грэнады|Аб’яднанай Лейбарысцкай партыі]], які быў прэм’ер-міністрам краіны з 1967 года. Партыя прытрымлівалася сацыял-дэмакратычнай ідэалогіі, аднак знаходзілася пад моцным уплывам папулісцкіх і праварадыкальных ідэй. З 1970 года [[Гейрызм|рэжым Гейры]] стаў адкрыта аўтарытарным, а апазіцыя душылася з выкарыстаннем паліцыі і незаконных узброеных фарміраванняў («[[банда мангустаў]]»). [[13 сакавіка]] [[1979]] года на Грэнадзе ў выніку дзяржаўнага перавароту ўрад Эрыка Гейры быў звергнуты, і да ўлады прыйшоў левы рух «[[New Jewel Movement]]» на чале з [[Морыс Бішап|Морысам Бішапам]]. Новае кіраўніцтва краіны ўзяло курс на актыўнае супрацоўніцтва з [[сацыялістычны лагер|сацыялістычнымі краінамі]], у першую чаргу з [[Куба]]й і [[СССР]]. Пры гэтым Грэнада заставалася [[Каралеўства Садружнасці|Каралеўствам Садружнасці]], і раней прызначаны англійскай каралевай [[Генерал-губернатар Грэнады|генерал-губернатар]] не быў зрынуты. З замежнай дапамогай армія Грэнады была пераабсталявана і да 1983 годзе ўяўляла сабой найбольш баяздольныя ўзброеныя сілы ва ўсходняй частцы [[Карыбскае мора|Карыбскага мора]]<ref>{{Cite web |url=http://www.acig.org/artman/publish/article_159.shtml |title=Tom Cooper. Grenada, 1983: Operation «Urgent Fury» |access-date=30 ліпеня 2022 |archive-date=26 лістапада 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131126073353/http://www.acig.org/artman/publish/article_159.shtml |url-status=dead }}</ref>, пераўзыходзячы па колькасці арміі ўсіх суседніх дзяржаў [[Малыя Антыльскія астравы|Малых Антыльскіх астравоў]] разам узятыя<ref>Lee Russell, Albert Mendez. Grenada 1983. — Osprey Publishing/Men-at-Arms, выпуск № 159, 1985. — С. 3.</ref><ref>[http://library.jid.org/en/mono34/bostic.pdf Jeffrey Bostic. Shifting patterns of security policy of the Commonwealth Caribbean since World War II] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111107043252/http://library.jid.org/en/mono34/bostic.pdf |date=7 лістапада 2011 }}, p. 22.</ref>. За чатыры гады Грэнада заключыла з СССР тры пагадненні аб ваенных пастаўках, першае з якіх ацэньвалася ў суму 58 млн долараў<ref>[http://www.ndu.edu/inss/mcnair/mcnair54/m54c2.html Ivelaw L. Griffith. Caribbean security on the eve of the 21st century. Institute for National Strategic Studies, National Defense University, 1996] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090110052743/http://www.ndu.edu/inss/mcnair/mcnair54/m54c2.html |date=10 студзеня 2009 }}</ref>. Узбраенне закуплялася і ў шэрагу іншых краін; у прыватнасці, пагадненне з [[КНДР]], заключанае вясной 1983 года, прадугледжвала ваенныя пастаўкі на суму 12 млн долараў<ref>[http://library.jid.org/en/mono34/bostic.pdf Jeffrey Bostic. Shifting patterns of security policy of the Commonwealth Caribbean since World War II] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111107043252/http://library.jid.org/en/mono34/bostic.pdf |date=7 лістапада 2011 }}, p. 23.</ref>. Новы знешнепалітычны курс Грэнады выклікаў значную занепакоенасць з боку ЗША, чыё палітычнае дамінаванне ў рэгіёне [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральнай Амерыкі]] ўжо было пастаўлена пад сумнеў прыходам [[Сандзіністы|сандзіністаў]] да ўлады ў [[Нікарагуа]] і [[грамадзянская вайна ў Сальвадоры|дзеяннямі левых партызан]] у [[Сальвадор]]ы. У красавіку 1982 года прэзідэнт ЗША [[Рональд Рэйган]] на сустрэчы з кіраўнікамі ўсходнекарыбскіх дзяржаў адкрыта абвінаваціў урад Грэнады ў распаўсюдзе «віруса [[марксізм]]у» ў іншых краінах<ref>[https://news.google.com/newspapers?nid=1964&dat=19820409&id=TAAtAAAAIBAJ&sjid=v80FAAAAIBAJ&pg=2668,5736811 Reagan warns: Cuba, Grenada spread «virus»]{{Недаступная спасылка}} // «The Palm Beach Post» от 9 апреля 1982</ref>. У сакавіку 1983 года Рэйган абвясціў Грэнадзе байкот і заклікаў амерыканскіх турыстаў адмовіцца ад наведвання вострава. Адначасова [[ВМС ЗША]] правялі вучэнні паблізу тэрытарыяльных вод дзяржавы. Урады ўсходнекарыбскіх астраўных дзяржаў насцярожана ставіліся да таго, што адбываецца на Грэнадзе. Прэм’ер-міністры [[Ямайка|Ямайкі]], [[Барбадас]]а, [[Дамініка|Дамінікі]] — [[Эдвард Сіага]], [[Том Адамс]], [[Юджынія Чарлз]] — прытрымліваліся праамерыканскага курсу і былі варожа настроены да марксісцкага рэжыму Бішапа. У маі 1983 года [[Фрэнсіс Алексіс]], [[Кіт Мітчэл]] і іншыя эмігранты-[[антыкамунізм|антыкамуніст]]ы заснавалі на Барбадасе [[Дэмакратычны рух Грэнады]], які паставіў мэтай звяржэнне ўрада Бішапа. 26 сакавіка 1983 года Грэнада прывяла сваю армію ў стан баявой гатоўнасці і мабілізавала часці паліцыі, якія налічвалі 3 тысячы чалавек. Зрэшты, Бішап разумеў небяспеку становішча і імкнуўся пазбегнуць эскалацыі канфлікту. У ліпені ён прыляцеў у [[Вашынгтон]] і сустрэўся з Уільямам Кларкам, памочнікам прэзідэнта ЗША па нацыянальнай бяспецы. Морыс Бішап абмеркаваў магчымасці паляпшэння адносін з ЗША і паабяцаў перагледзець свае сувязі з Кубай. Прагматычная пазіцыя прэм’ера Грэнады не спадабалася членам урада, настроеным леварадыкальна. === Аэрапорт === [[Файл:Point Salinas International Airport, Grenada.jpg|thumb|left|Міжнародны [[Міжнародны аэрапорт імя Морыса Бішапа|а/п Пойнт-Салінас]] у ходзе будаўніцтва (1983 г.)]] У маі 1982 года ўрад Грэнады падпісаў пагадненне з брытанскай фірмай «Плесі Эйрпортс» аб будаўніцтве ў Пойнт-Салінас новага [[Міжнародны аэрапорт імя Морыса Бішапа|міжнароднага аэрапорта]] са ўзлётнай паласой 2700 м, якое павінна было быць завершана да пачатку [[1984]] года<ref>Гренада // Ежегодник Большой советской энциклопедии, 1983 (вып. 27). — {{М.}}: Советская энциклопедия, 1983. — С. 244—245.</ref>. Кантракт на будаўніцтва быў заключаны з брытанскай фірмай, а непасрэдна будаўніцтва выконвалася кубінскімі рабочымі. 17 сакавіка 1983 года намеснік міністра абароны ЗША Ф. Ікле прадэманстраваў фотаздымкі аэрадрома, зробленыя амерыканскім самалётам-разведчыкам, на пасяджэнні сенацкай камісіі па справах Заходняга паўшар’я, пасля чаго паведаміў, што на востраве ідзе збудаванне «кубінскай ваеннай базы»<ref>''Бай Е.'' Фабрикуют фальшивки // Известия. — 1983. — № 77 (20423) от 18 марта. — С. 4.</ref>. Урад Грэнады зрабіў заяву, што новы аэрапорт не з’яўляецца ваенным аб’ектам і прызначаны для развіцця турызму. Дэрык Кольер, генеральны дырэктар брытанскай кампаніі «Плесі Эйрпортс», якая праектавала аэрапорт, паведаміў на прэс-канферэнцыі, што аэрапорт прызначаны для грамадзянскіх самалётаў, на ім няма ваенных і падземных збудаванняў, рэзервуары з гаручым размешчаны адкрыта, а ўзлётна-пасадачная паласа будуецца ў адпаведнасці з патрабаваннямі [[Міжнародная арганізацыя грамадзянскай авіяцыі|ІКАО]] і нават карацей, чым у аэрапортах іншых краін Карыбскага архіпелага (даўжыня ВПП [[Піярка (аэрапорт)|аэрапорта Трынідад-і-Табага]] складала 3220 м, [[Міжнародны аэрапорт імя Грэнтлі Адамса|аэрапорта Барбадаса]] — 3300 м)<ref>«Гренада: мир против преступления: сборник документов и материалов». — {{М.}}: Прогресс, 1985. — С. 151—153.</ref>. Зрэшты, прадстаўнікі адміністрацыі ЗША заяўлялі, што з улікам супрацоўніцтва паміж грэнадскім, кубінскім і савецкім урадамі аэрапорт будзе выкарыстаны ў якасці ваенна-паветранай базы, здольнай прымаць нават савецкія стратэгічныя бамбардзіроўшчыкі. Прэзідэнт ЗША Рональд Рэйган таксама неаднаразова заяўляў, што «пад выглядам міжнароднага аэрапорта на Грэнадзе будуецца стратэгічная савецка-кубінская ваенная база, якая нясе пагрозу бяспецы ЗША»<ref name="Reagan">[http://userpages.umbc.edu/~simpson/Hist%20725%20Summer%202006/US%20invasion%20of%20Grenada%201983.pdf Terry Nardin, Kathleen D. Pritchard. Ethnic and Intervention: The United States in Grenada, 1983. Institute of the Study of Diplomacy. Washington, 1988]{{Недаступная спасылка}}{{ref-en}}</ref>. Пасля захопу вострава будаўніцтва аэрапорта было завершана, аднак ЗША ўжо не мелі прэтэнзій да яго функцыянавання<ref>''Бай Е.'' Кому будет служить аэропорт? // Известия. — 1984. — № 281 (20992) от 7 октября. — С. 4.</ref>. === Пераварот 13—14 кастрычніка === Між тым да сярэдзіны 1983 года ў руху «New Jewel Movement» намеціўся раскол. Радыкальныя камуністы — прыхільнікі намесніка прэм’ер-міністра [[Уінстан Бернард Корд|Бернарда Корда]] і камандуючага грэнадскай арміяй генерала [[Хадсан Осцін|Хадсана Осціна]] — былі незадаволены памяркоўнасцю Морыса Бішапа і планамі па нармалізацыі адносін з ЗША. [[13 кастрычніка]] група Корда—Осціна здзейсніла пераварот. Морыс Бішап быў арыштаваны. 19 кастрычніка ўзброеныя прыхільнікі Бішапа вызвалілі яго з-пад арышту. Натоўп рушыў на армейскі штаб у Форт-Руперт і захапіў яго. Улады прынялі рашэнне сілай здушыць пратэсты. Ахова адкрыла агонь, забіўшы дзясяткі мірных жыхароў<ref>Из [http://www.temadnya.ru/spravka/17oct2003/3259.html заявления] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160625165634/http://www.temadnya.ru/spravka/17oct2003/3259.html |date=25 чэрвеня 2016 }} кубинского правительства о событиях на Гренаде: ''«Толпы народа пришли к его резиденции и освободили его из-под домашнего ареста. Как представляется, поскольку сообщения всё ещё не точны, один из военных объектов был занят народом. Армия направила солдат в этот район. Сообщается, что по манифестантам был открыт огонь, в результате чего были убитые и раненые, военный объект освобождён, произведены многочисленные аресты».'' По некоторым оценкам, число жертв стрельбы и последовавшей давки могло составить свыше 100 человек, см. Lee Russell, Albert Mendez. Grenada 1983. — Osprey Publishing/Men-at-Arms, выпуск № 159, 1985. — С. 5.</ref>. Форт-Руперт быў узяты ўрадавымі сіламі. Бішап здаўся, каб пазбегнуць далейшага кровапраліцця, аднак байцы армейскага падраздзялення пад камандаваннем лейтэнанта [[Калістус Бернард|Калістуса Бернарда]] без суда і следства расстралялі былога кіраўніка дзяржавы і семярых яго найбліжэйшых паплечнікаў (сярод забітых была міністр адукацыі [[Жаклін Крэфт]], неафіцыйная жонка экс-прэм’ера). Генерал-губернатара [[Пол Скуна|Пола Скуна]] змясцілі пад дамашні арышт. Быў экстрана сфармавана новы ваенны ўрад — [[Рэвалюцыйны ваенны савет (Грэнада)|Рэвалюцыйны ваенны савет]] (''РВС'') пад старшынствам генерала Осціна. Хутна ўвяла кругласутачы каменданцкі час на чацвёра сутак і правёў шэраг арыштаў. == Падрыхтоўка аперацыі == [[Файл:Grenada-map.png|thumb|left|250px|Грэнада]] Пасля трагедыі ў Форт-Руперт [[21 кастрычніка]] была склікана пазачарговая сесія [[Арганізацыя Усходне-карыбскіх дзяржаў|Арганізацыі Усходне-карыбскіх дзяржаў]], каб абмеркаваць шляхі спынення анархіі і гвалту на Грэнадзе. Дзейнічаючы ў адпаведнасці з артыкулам 8 Дагавора аб калектыўнай бяспецы АУКД 1981 года, удзельнікі сесіі звярнуліся да [[Барбадас]]у, [[Ямайка|Ямайцы]] і ЗША з прапановай увайсці ў склад шматнацыянальных міратворчых сіл на Грэнадзе<ref name=dtic>{{cite web |url=http://www.dtic.mil/doctrine/doctrine/history/urgfury.pdf |last=Cole |first=Ronald |year=1997 |title=Operation Urgent Fury: The Planning and Execution of Joint Operations in Grenada |access-date=2006-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140825162706/http://www.dtic.mil/doctrine/doctrine/history/urgfury.pdf |archive-date=25 жніўня 2014 |url-status=dead }}</ref>. Шэсць з сямі членаў арганізацыі (за выключэннем [[Дамініка|Дамінікі]]), якая асцерагаліся, што ў будучыні [[Фідэль Кастра]] зможа выкарыстаць гэты востраў для пашырэння свайго ўплыву на іншыя часткі архіпелага) падтрымалi прапанову<ref name="ReferenceA">ЭВИ. Войны второй половины XX века / А. Н. Гордиенко. — Мн.: Литература, 1998. — С. 509. — 544 с. — ISBN 985-437-507-2.</ref>. У гэты час на Грэнадзе (ва ўніверсітэце Сент-Джорджэса, а таксама ў студэнцкіх кампусах «True Blue» і «Grand Anse» у раёне аэрапорта Перлз) знаходзіліся каля 630 студэнтаў з ЗША<ref>Albert J. Parisi. [https://www.nytimes.com/1983/11/06/nyregion/students-reflect-on-grenada-invasion.html Students reflect on Grenada invasion] // «The New York Times» от 6 ноября 1983</ref>. Патэнцыйная пагроза іх бяспекі стала афіцыйнай падставай для ваеннай аперацыі амерыканскай адміністрацыі. Паводле іншай версіі, адразу пасля перавароту Рэйган загадаў эскадры ВМС ЗША, якая накіроўвалася ў [[Ліван]] з новай зменай марскіх пяхотнікаў, зайсці на Грэнаду, у выпадку неабходнасці эвакуіраваць амерыканскіх студэнтаў<ref name="ReferenceA"/>. Ключавой праблемай аперацыі «''Успышка лютасці''» была амаль поўная адсутнасць актуальнай разведвальнай інфармацыі аб размяшчэнні сіл грэнадскай арміі і кубінцаў. З-за спешкі, у якой рыхтавалася аперацыя, у ходзе ўварвання адбылося шмат накладак. Так, амерыканскія салдаты не мелі карт Грэнады і былі вымушаны арыентавацца па турыстычных даведніках. Крыніцай інфармацыі сталі здымкі, зробленыя самалётам-разведчыкам [[Lockheed SR-71|SR-71]], і даныя амерыканскіх турыстаў. Напярэдні ўварвання на востраў высадзіліся некалькі разведгруп амерыканскага спецназа, якія паведамілі новыя звесткі, што паставілі ўсю аперацыю пад сумнеў. У прыватнасці, разведчыкі паведамілі, што недабудаваны аэрапорт у Пойнт-Салінас, куды планавалася высадзіць падраздзяленні [[75-ы полк рэйнджараў|75-га палка рэйнджараў]] і [[82-я паветрана-дэсантная дывізія (ЗША)|82-й паветрана-дэсантнай дывізіі]], быў заблакаваны будаўнічай тэхнікай, а таксама прыкрыты некалькімі 23-мм аўтаматычнымі зенітнымі гарматамі і 12,7-мм кулямётамі. Калі гэтая інфармацыя стала даступнай амерыканскаму камандаванню, самалёты з дэсантнікамі ўжо знаходзіліся ў паветры. == Сілы бакоў == === ЗША === Агульнае камандаванне групоўкай ВПС ЗША па ўварванні на Грэнаду ажыццяўляў камандуючы [[Другі флот ЗША|2-м флотам]] (сіламі ВМС ЗША ў Атлантыцы) [[віцэ-адмірал]] [[Джозеф Меткалф III|Д. Меткалф]]. Аператыўнай групоўцы ўварвання было прысвоена абазначэнне Аб’яднаная аператыўная група УС № 120 (Joint Task Force 120). У аперацыі ўварвання на Грэнаду прымалі ўдзел сілы [[ВМС ЗША]] (з ліку 2-га флота), паветрана-дэсантныя, артылерыйскія і інжынерныя часці [[Сухапутныя войскі ЗША|СВ ЗША]] і авіяцыйныя часці [[ВПС ЗША]]. Са складу караблёў 2-га АФ ВМС былі сфармаваны авіяносная і амфібійная аператыўныя карабельныя групы ў складзе 12 баявых караблёў. ==== ВМС ==== У склад авіяноснай групы ўвайшлі [[USS Independence (1958)|авіяносец «Індэпендэнс»]] і шэсць караблёў суправаджэння: [[крэйсер]] КРЗ{{заўвага|Кіравананая ракетная зброя.}} «Рычманд К. Тэрнер», [[эсмінец]] КРЗ «Кунц», [[эскадраны мінаносец|эскадраныя мінаносцы]] «Мусбрагер» і «Кэрон», [[фрэгат]] КРЗ «Кліфтан спраг» і плывучы склад боепрыпасаў «Сурыбачы». Карабельная дэсантная група ВМС ЗША (аператыўна-тактычная карабельная група ВМС № 124, Task Force 124) уключала ў сябе пяць караблёў: * [[Дэсантныя верталётаносцы тыпу «Івадзіма»|дэсантны верталётаносец № 9 («Востраў Святой Алены») (тыпу «Івадзіма»)]] * [[Дэсантныя транспарты-докі тыпу «Осцін»|дэсантны карабель-док (ДКД) № 14 («Трэнтан») (тыпу «Осцін»)]] * [[Дэсантныя караблі-докі тыпу «Томастан»|ДКД]] [[USS Fort Snelling (LSD-30)|№ 30 («Форт Снелінг»)]] (тыпу «Томастан») * [[Танкадэсантныя караблі]] (ТДК) [[USS Manitowoc (LST-1180)|№ 1180 («Мэнітавак»)]] і [[USS Barnstable County (LST-1197)|№ 1197 («Барнстэйбл Каўнці»)]] На караблях дэсантнай групы знаходзіліся: * [[22-і экспедыцыйны полк Корпуса марской пяхоты ЗША]] (у складзе 2-га батальёна 8-га палка марской пяхоты, 261-й і 167-й авіяэскадрыллі армейскай авіяцыі (АА) Корпуса марской пяхоты ЗША, падраздзяленняў цяжкага ўзбраення і сапёрных падраздзяленняў) з нададзенай батарэяй лёгкіх гаўбіц і ўзводам танкаў [[M60 (танк)|М60]]. * Разведвальна-дыверсійныя групы спецыяльнага прызначэння (СпП) са складу [[SEAL|4-га палка СпП ВМС]] і група байцоў [[Баявая марская асаблівая група хуткага разгортвання|асобнага палка ВМС па барацьбе з тэрарызмам на моры]]. ==== СВ ==== Агульная колькасць паветранага дэсанту складала каля 5000 чалавек. Сіламі паветранага дэсанту камандаваў першы намеснік камандуючага аператыўнай групоўкай [[генерал-маёр]] [[Норман Шварцкопф|Н. Шварцкопф]]. * Брыгадныя групы [[82-я паветрана-дэсантная дывізія (ЗША)|82-й ПДД]] (аператыўна-тактычная група СВ № 123, Task Force 123): ** 2-я пдбр (325-ы пдп з падраздзяленнямі ўзмацнення) ** 3-я пдбр (1-ы і 2-і пдб 505-га пдп з падраздзяленнямі ўзмацнення) * [[75-ы полк рэйнджараў|75-ы пдп]] (двухбатальённага складу ў 1983 г.) (аператыўна-тактычная група СВ № 121, Task Force 121) * падраздзяленні [[Дэльта (спецпадраздзяленне)|1-га аператыўнага палка спецыяльнага прызначэння Сухапутных войск (1-га ап СпН СВ) («Дэльта»)]]. Часці армейскай авіяцыі (АА) СВ ЗША: * [[160-ы авіяцыйны полк спецыяльнага прызначэння|160-ы АП СпН СВ]] * 18-я рота АА са складу 269-й АЭ (батальёна) АА СВ. Інжынерна-сапёрныя часці: * інжынерна-сапёрныя роты са складу 60-га ппі 9-й ПД * [[27-ы сапёрны батальён (ЗША)|27-ы сапёрны батальён]] 20-й сапёрнай брыгады СВ ЗША * 548-ы сапёрны батальён СВ ЗША. Часці забеспячэння і тылу: * Корпусны штаб забеспячэння і тылу са складу 3-й арміі СВ ЗША * 50-ы пдб сувязі са складу 35-й пбр сувязі СВ ЗША * 9-ы батальён псіхалагічнай вайны (ПВ) СпП са складу [[4-я група псіхалагічных аперацы|4-га палка ПВ СпН]] * [[7-ы аўтамабільны батальён (ЗША)|7-ы аўтамабільны батальён]] * 546-я аўтамабільная рота * [[44-я брыгада медыцынскай службы|44-я брыгада медыцынскай службы СВ ЗША]] * 82-я рота фінслужбы * падраздзяленні ваеннай паліцыі ** дзве роты са складу 18-га паветрана-дэсантнага корпуса СВ ЗША ** рота са складу 3-га пяхотнага корпуса СВ ЗША. ==== ВПС ==== Авіяцыйныя часці ВПС: * [[33-е знішчальнае авіякрыло]] забяспечвала заваёву перавагі ў паветры і СПА наземнай групоўкі перахопнікамі [[McDonnell Douglas F-15 Eagle|F-15A]] * 552-ы АП ДРЛА забяспечваў кантроль паветранай прасторы і навядзенне пры дапамозе самалётаў ДРЛА ВПС [[Boeing E-3 Sentry|E-3A]] * [[23-ы штурмавы авіяцыйны полк|23-ы ШАП]] забяспечваў непасрэдную падтрымку часцей СВ штурмавікамі [[Fairchild Republic A-10 Thunderbolt II|A-10 Thunderbolt]] * 16-ы АП СпН ВПС забяспечваў непасрэдную падтрымку часцей СВ самалётамі агнявой падтрымкі [[Lockheed AC-130|AC-130H]] * 43-і і 317-і ПТАП забяспечвалі забеспячэнне групоўкі пры дапамозе самалётаў ВТА [[Lockheed C-141 Starlifter|C-141]] і [[Lockheed C-130 Hercules|C-130]] * 317-і АП запраўшчыкаў забяспечваў дазапраўку ў паветры самалётаў * Часці [[Ваенна-паветраныя сілы Нацыянальнай гвардыі ЗША|ВПС Нацыянальнай гвардыі]] падалі ў распараджэнне групоўкі некаторую колькасць штурмавікоў [[LTV a-7 Corsair II|A-7 Corsair II]]. Часці авіянаводчыкаў ВПС: * Групы авіянаводчыкаў са складу 507-га АП і 21-га АЭ былі нададзеныя брыгадным групам [[82-я паветрана-дэсантная дывізія (ЗША)|82-й ПДД]]. Дапаможныя часці ВПС: * 60-ы, 63-і і 443-і ПТАП вылучалі са свайго складу 60-ю, 63-ю і 443-ю роты па ахове аэрадромаў на Грэнадзе і Барбадасе (60-ы ПТАП) * 62-я зводная група бяспекі ВПС забяспечвала ўтрыманне і адпраўку ваеннапалонных для часцей і падраздзяленняў 82-й ПДД * Метэаралагічныя групы са складу 5-га палка метэаралагічнай службы ВПС былі нададзеныя брыгадным групам 82-й ПДД. === Кантынгент Усходнекарыбскіх дзяржаў === У агульнай складанасці, у склад «Карыбскіх міратворчых сіл» («Caribbean Peace Force») увайшлі каля 350 вайскоўцаў і паліцэйскіх з пяці астраўных дзяржаў (атрымала хаджэнне фармулёўка «пяць усходнекарыбскіх дэмакратый») — [[Ямайка|Ямайкі]], [[Барбадас]]а, [[Дамініка|Дамінікі]], [[Сент-Люсія|Сент-Люсіі]], [[Сент-Вінсент і Грэнадзіны|Сент-Вінсента і Грэнадзіны]]. Найбольш прыкметныя былі ямайскі і барбадаскі кантынгенты: * Ямайка — стралковая рота, аддзяленне мінамётаў і медыкаў — усяго 150 чалавек; * [[Барбадас]] — стралковае падраздзяленне каля 50 чалавек. У баявых дзеяннях усходнекарыбскія падраздзяленні ўдзелу не прымалі. Тым не менш барбадаскія войскі згулялі ролю ва ўсталяванні акупацыйнага рэжыму і, паводле некаторых сведчанняў — у тым ліку Бернарда Корда — праяўлялі асаблівую жорсткасць<ref>{{Cite web |url=http://www.trinidadexpress.com/news/Exclusive_interview_with_Bernard_Coard-115360229.html |title=Exclusive interview with Bernard Coard. Walks from prison after 26 years for killing Grenada’s Prime Minister Maurice Bishop |access-date=2016-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131027205406/http://www.trinidadexpress.com/news/Exclusive_interview_with_Bernard_Coard-115360229.html |archive-date=2013-10-27 |url-status=dead }}</ref>. === Узброеныя сілы Грэнады === {{main|Народна-рэвалюцыйная армія (Грэнада)}} Узброеныя сілы Грэнады налічвалі каля 1000 чалавек, якія знаходзіліся ў складзе аднаго пяхотнага батальёна пастаяннай гатоўнасці і пяці няпоўных пяхотных батальёнаў. На востраве знаходзіліся каля 800 кубінскіх будаўнікоў, якія прынялі ўдзел у баявых дзеяннях на баку Узброеных Сіл Грэнады. Якога б там ні было цяжкага ўзбраення (баявыя караблі, самалёты, танкі, цяжкая артылерыя) народна-рэвалюцыйная армія Грэнады не мела, за выключэннем 10 савецкіх [[БТР-60]] і 2 [[БРДМ-2]]. У раёне аэрапорта і на ўзвышшы ля аэрапорта Перлз было ўстаноўлена некалькі [[ДШК|12,7-мм кулямётаў]] і [[ЗУ-23-2|23-мм зенітак]]. Пасля амерыканцы зладзілі экспазіцыю ўсёй захопленай зброі: адзін БРДМ-2, два БТР-60ПБ, 12 зенітак ЗП-23, 65 мінамётаў, 68 гранатамётаў<ref>[http://www.latinamericanstudies.org/grenada-6.htm Grenada Invasion<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>, 6322 або 6330 вінтовак, 291 пісталет-кулямёт і 5,6 млн патронаў<ref>{{Cite web |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,926318-1,00.html |title=Ed Magnuson, Christopher Redman. Grenada: Getting Back to Normal // «Time» от 21 ноября 1983 |access-date=30 ліпеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527221107/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,926318-1,00.html |archive-date=27 мая 2013 |url-status=dead}}</ref>, прычым сярод зброі былі нават адназарадныя вінтоўкі ўзору 1870 г.<ref>Вчера Вьетнам, Лаос, Кампучия. Сегодня Гренада, Ливан. Завтра… Преступления американского империализма продолжаются / сост. Д. М. Погоржельский. М., Политиздат, 1985. стр.393</ref> == Уварванне == [[Файл:CH-53D HMM-261 Grenada Okt1983.jpeg|thumb|250px|[[Sikorsky CH-53 Sea Stallion|CH-53D]] у вісенні над захопленай пазіцыяй [[ЗУ-23-2|ЗУ-23]] савецкай вытворчасці.]] [[Файл:CH46SeaKnight Grenada 1983.JPG|thumb|250px|Збіты CH-46 амерыканскай вытворчасці на пляжы ў Гранд-Энс.]] [[Файл:Point Salines Airport.jpg|thumb|250px|Аэрадром Пойнт-Салінас.]] Уварванне на Грэнаду пачалося а 6 гадзіны раніцы (паводле іншых звестак, а 5:40 [[25 кастрычніка]] [[1983]] года). Рональд Рэйган у кнізе «Шчыра кажучы» сцвярджае, што непасрэдна перад уварваннем Белы дом апавясціў СССР і Кубу аб аперацыі, у надзеі пазбегнуць залішняга кровапраліцця, «але Кастра аддаў сваім кубінцам загад змагацца да смерці, і многія так і зрабілі». Пасля пачатку аперацыі адзіным каналам сувязі са знешнім светам для ўрада Грэнады застаўся перадатчык у кубінскім пасольстве, паколькі незадоўга перад пачаткам аперацыі (або неўзабаве пасля яе пачатку) на востраве раптам выйшлі (або былі выведзены) з ладу сістэмы сувязі<ref>''Е. Бай.'' Гренада: наглая агрессия США // «Известия», № 300 (20646) от 27 октября 1983. стр. 1,4</ref>. Дыктар радыё Грэнады паспеў выйсці ў эфір і паведаміць аб распачатым уварванні, аднак праз 45 хвілін на гэтай хвалі пачалі вяшчанне амерыканцы<ref>''А. Палладин.'' Как разрабатывалась операция // «Известия», № 300 (20646) от 27 октября 1983. стр. 1</ref>. На прэс-канферэнцыі ў Гаване намеснік міністра замежных спраў Кубы Р. Аларнон паведаміў, што, згодна з радыёпаведамленнем з кубінскага пасольства ў Сент-Джорджэсе, раніцай 25 кастрычніка 1983 года кубінцы, якія знаходзіліся ў раёне аэрапорта, былі атакаваны шасцю баявымі верталётамі ЗША, з прычыны чаго кубінскія добраахвотнікі былі вымушаны адкрыць агонь у адказ. Паводле паведамлення пасольства, у 6:55 будынак, у якім абараняліся кубінцы, што знаходзіліся ў раёне аэрапорта, быў знішчаны артылерыйска-мінамётным агнём праціўніка. У баявым сутыкненні ў раёне аэрапорта загінулі шэсць кубінскіх грамадзян<ref name="ReferenceB">Защищая Гренаду, они не сдались // «Известия», № 301 (20647) от 28 октября 1983. . 1, 4.</ref>, яшчэ двое кубінцаў былі цяжка паранены<ref>''Е. Бай.'' Они приняли бой. Рассказывают кубинские интернационалисты, сражавшиеся на Гренаде против американских интервентов // «Известия», № 309 (20655) от 5 ноября 1983. стр. 5.</ref>. Адказваючы на пытанні журналістаў, Р. Аларнон паведаміў, што кубінцы, якія знаходзіліся на востраве, на законнай падставе выкарыстоўвалі стралковую зброю, якая была раней перададзена ім урадам Грэнады для самаабароны<ref name="ReferenceB"/>. Уварванне мела інфармацыйна-прапагандысцкае суправаджэнне: з моманту ўварвання пачала вяшчанне радыёстанцыя «Спайс Айлэнд», якая заклікала насельніцтва Грэнады «захоўваць спакой», а вайскоўцаў грэнадскай арміі — «не аказваць супраціву». Пасля высадкі на востраве сіл ЗША жыхарам пачалі бясплатна раздаваць газету «Голас Грэнады», у якой змяшчалася тэарэтычнае абгрунтаванне ўварвання<ref>''А. Копылов.'' «Крестоносцы» на Гренаде // «Красная звезда», № 294 (18281) от 24 декабря 1983. стр. 5.</ref>. Па некаторых даных, да дапаможных функцый пры амерыканскіх вайскоўцаў былі прыцягнуты вызваленыя з турмы былыя члены «[[Банда мангустаў|Банды мангустаў]]». Нягледзячы на зенітны агонь, высадка паветранага дэсанту ў Пойнт-Салінас прайшла паспяхова. Затым рэйнджары пры падтрымцы авіяцыі адлюстравалі контратаку, якую распачалі тры БТР-60 матарызаванай роты — у выніку два БТР-60 былі падбіты з супрацьтанкавых гранатамётаў LAW і [[M67 (гранатамёт)|90-мм гармат]], а трэці — агнём з самалёта [[Lockheed AC-130 Spectre|AC-130]]. Грэнадцы адступілі, пакінуўшы двух забітых<ref>[http://www.history.army.mil/html/books/grenada/urgent_fury.pdf Operation Urgent Fury. The Invasion of Grenada, November 1983] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924100641/http://www.history.army.mil/html/books/grenada/urgent_fury.pdf |date=24 верасня 2015 }} стр.18</ref>. Увечары 26 кастрычніка ЗША былі вымушаны накіраваць на Грэнаду дадатковыя сілы — два батальёны. [[Файл:Citizens of Grenada-US leaflet.jpg|thumb|Улётка, падрыхтаваная 9-м батальёнам псіхалагічных аперацый ЗША для жыхароў Грэнады.]] Штурмавік [[LTV A-7 Corsair II|A-7]] палубнай авіяцыі ВМФ ЗША па памылцы нанёс удар па псіхіятрычнай лякарні, дзе загінула па меншай меры 12 пацыентаў<ref>B. Drummond Ayres Jr. [https://www.nytimes.com/1983/11/01/world/us-concedes-bombing-hospital-in-grenada-killing-at-least-12.html U.S. concedes bombing hospital in Grenada, killing at least 12] // «The New York Times» от 1 ноября 1983</ref>{{заўвага|Па іншых даных, амерыканская авіяцыя пачала бамбіць штаб грэнадскай арміі і салдацкія казармы, але камандаванне зняла сцяг з будынка штаба і павесіла яго на дах псіхіятрычнай клінікі, якая стаяла непадалёк. Таму бомбы падалі на бальніцу, а вайскоўцы засталіся цэлы<ref name="ozon.ru"/>.}}. Нягледзячы на хаос першых гадзін аперацыі, поўная амерыканская перавага ў агнявой моцы зрабіла сваю справу. [[27 кастрычніка]] баявыя дзеянні былі ў асноўным завершаны. Апошнія амерыканскія студэнты былі вызвалены з-пад аховы [[28 кастрычніка]], больш чым праз трое сутак пасля высадкі дэсанта. ==Пытанне аб кубінскай ваеннай прысутнасці== Усяго ў момант уварвання на Грэнадзе знаходзілася 784 кубінцы, у тым ліку 636 будаўнікоў, 44 лекара і настаўніка, 43 вайскоўца<ref>{{Cite web |url=http://www.nationalsecurity.ru/library/00031/00031snb7.htm |title=Совет национальной безопасности (СНБ) США — консультативный орган при Президенте США. История создания и деятельности при Рузвельте, Трумэне, Эйзенхауэре, Кеннеди, Джонсоне, Н …<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2007-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081205084336/http://www.nationalsecurity.ru/library/00031/00031snb7.htm |archive-date=2008-12-05 |url-status=dead }}</ref>. Ускосна і самі амерыканцы пацвярджаюць, што кубінцы на Грэнадзе не былі салдатамі<ref>[http://www.history.navy.mil/faqs/faq95-1.htm Grenada: Operation Urgent Fury<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080304110124/http://www.history.navy.mil/faqs/faq95-1.htm |date=4 сакавіка 2008 }}</ref>, але па кубінскіх законах усе грамадзяне краіны праходзяць ваенную падрыхтоўку і ўмеюць звяртацца са зброяй. Па некаторых даных<ref>{{Cite web |url=http://www.acig.org/artman/publish/article_159.shtml |title=Grenada, 1983: Operation «Urgent Fury»<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=30 ліпеня 2022 |archive-date=26 лістапада 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131126073353/http://www.acig.org/artman/publish/article_159.shtml |url-status=dead }}</ref>, будаўнікі былі ўзброены аўтаматамі і кулямётамі. [[Фідэль Кастра]] адмежаваўся ад перавароту адразу пасля яго здзяйснення, кубінскі кантынгент на востраве размяшчаў толькі стралковай зброяй і адседжваўся ў сваіх казармах<ref>[http://www.thegrenadarevolutiononline.com/page4.html What About the Cubans? page4.html<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Па яшчэ адной версіі, перад высадкай дэсанту [[ЦРУ]] дакладвала, што на будаўніцтве аэрадрома занятыя ўсяго 200 рабочых з Кубы, але гэтыя звесткі апынуліся недакладнымі. [[Марская пяхота]] сутыкнулася з добра арганізаваным супрацівам больш чым 700 кубінцаў<ref name="ozon.ru"/>. == Страты бакоў == [[Файл:BTR-60 during Operation Urgent Fury.JPEG|thumb|250px|Падбітыя [[БТР-60|БТР-60ПБ]] УС Грэнады.]] * '''ЗША:''' Па афіцыйных даных урада ЗША, абвешчаных 17 снежня 1983 года, у ходзе аперацыі загінулі 19 і 116 атрымалі раненні вайскоўцаў<ref name="nytimes.com">[https://www.nytimes.com/1983/12/17/world/us-sums-up-reasons-for-invading-grenada.html U.S. Sums Up Reasons For Invading Grenada] // «The New York Times» от 17 декабря 1983</ref><ref name=autogenerated2>[http://www.history.navy.mil/faqs/faq95-1.htm Grenada, Operation Urgent Fury (23 October — 21 November 1983)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080304110124/http://www.history.navy.mil/faqs/faq95-1.htm |date=4 сакавіка 2008 }}</ref>. Агнём з зямлі былі збіты некалькі верталётаў, у тым ліку адзін CH-46Е, адзін MH-6, два AH-1T «Cobra» і тры UH-60A. Усяго за тры дні было страчана 9 амерыканскіх верталётаў і некалькі было пашкоджана, пры гэтым грэнадцы не мелі супрацьпаветраных ракет і выкарыстоўвалі толькі зенітныя кулямёты<ref name=autogenerated1 />. * '''Грэнада''': Па афіцыйных даных урада ЗША, абвешчаных 17 снежня 1983 года, у ходзе аперацыі былі забіты 45 і паранены 337 жыхароў Грэнады<ref name="nytimes.com"/>. На зямлі былі захоплены прынамсі два самалёты грамадзянскай авіяцыі ([[Ан-2]] і [[Ан-26]])<ref name="vesti.ru"/><ref name=autogenerated2 />. Узброеныя Сілы Грэнады былі раззброены і расфармаваны. У выніку ўварвання інфраструктуры і эканоміцы вострава быў нанесены значны матэрыяльны ўрон. * '''Кубінцы''': лічбы страт сярод кубінскіх будаўнікоў, грэнадскіх вайскоўцаў і мірных жыхароў у розных крыніцах разыходзяцца, але яны былі невялікія. Па афіцыйных даных урада ЗША, абвешчаных 17 снежня 1983 года, у ходзе аперацыі 24 кубінца загінулі, 49 былі параненыя<ref name="nytimes.com"/>, больш за 600 чалавек трапілі ў палон. Двойчы амерыканскімі сіламі было памылкова абстраляна савецкае пасольства. Адзін з супрацоўнікаў быў цяжка паранены<ref name="vesti.ru">[http://www.vesti.ru/doc.html?id=218643&m=1 Вести.Ru: Подвиг дипломата<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Страты СССР уключаюць таксама нявернуты крэдыт на суму 160 тыс. [[савецкі рубель|савецкіх рублёў]] (станам на пачатак 2003 года заставаўся не выплачаны)<ref>«''висят ещё старые советские долги… скажем, вот, предоставили Гренаде 160 тыс. советских рублей''»<br>Долги-2003: Почему вы возвращаем, а нам — нет? // «Аргументы и факты», № 4 от 22 января 2003</ref>. [[Файл:AH-1T crash site on Grenada 1983.jpg|thumb|250px|Усё што засталося ад збітага верталёта AH-1 «Кобра». Пілот верталёта быў пасмяротна ўзнагароджаны [[Крыж Ваенна-марскіх сіл (ЗША)|Ваенна-марскім крыжам]] за гераізм пры выратаванні свайго таварыша.]] ==Грамадская рэакцыя== ===Рэакцыя на Грэнадзе=== 3 лістапада 1983 года амерыканская тэлекампанія [[CBS]] правяла апытанне сярод грэнадцаў: ва ўмовах акупацыі краіны амерыканскімі войскамі 91% апытаных заявілі, што рады прыходу амерыканскай арміі на востраў<ref>{{Cite web |title=The Grenada Chasm // AIM Report, November B, 1983 |url=http://aim.org/publications/aim_report/1983/11b.html |access-date=30 ліпеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305000940/http://aim.org/publications/aim_report/1983/11b.html |archive-date=5 сакавіка 2016 |url-status=dead }}</ref>, аднак праз два месяцы колькасць грэнадцаў, якія выступалі ў падтрымку інтэрвенцыі, знізілася да 84%, а 12% выступалі супраць яе<ref name="gwu.edu">[http://www.gwu.edu/~pad/202/readings/grenada.html William C. Adams. Grenada Update: The Public’s Attitudes]</ref>. Разам з тым 59% апытаных выступалі за павелічэнне амерыканскай ваеннай прысутнасці на востраве, 9% — за памяншэнне, 8% — за поўную ліквідацыю<ref name="gwu.edu"/>. ===Рэакцыя ў ЗША=== [[Файл:Urgent fury civilians waiting.jpg|thumb|left|Амерыканскія студэнты чакаюць эвакуацыі з Грэнады.]] Уварванне падтрымала большасць грамадзян ЗША (па розных ацэнках, 51%<ref>«''The New York Times — CBS News poll showed, for example, 51 per cent of respondents approved the Grenada invasion''»<br>Tom Wicker. U.S. Grenada invasion may have saved Nicaragua // «The Gazette»(Montreal) от 2 ноября 1983. стр. B-2</ref> або каля 60%<ref>{{Cite web |url=http://www.temadnya.ru/spravka/26oct2003/3291.html |title=«Исторические чтения» NEWS.RU от 26.10.2003 (газетные публикации 1983 года о вторжении на Гренаду) |access-date=30 ліпеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070228200309/http://www.temadnya.ru/spravka/26oct2003/3291.html |archive-date=28 лютага 2007 |url-status=dead }}</ref>). Спікер [[Палата Прадстаўнікоў ЗША|палаты прадстаўнікоў]] [[Томас Філіп О'Нейл]] выступіў з асуджэннем аперацыі і назваў яе «працягам „[[Дыпламатыя кананерак|палітыкі кананерак]]“»<ref>[http://www.bbc.co.uk/programmes/p00ylk8m Tip O’Neill. The life and career of 'essential Boston Irish Catholic Democrat' and Speaker of the House of Representatives, Thomas Phillip «Tip» O’Neill (1912—1994).] // «BBC Radio» от 14 января 1994</ref><ref>Anthony Payne, Paul K. Sutton, Tony Thorndike. [https://books.google.ru/books?id=3agOAAAAQAAJ&pg=PA165&lpg=PA165&dq=Tip+O'Neill+Speaker+of+the+House+of+Representatives+against+Grenada+invasion&source=bl&ots=rwxZM0QCoB&sig=GbUBzeS6BNzOYjlM_LcoOAVovl4&hl=ru&sa=X&ei=X6LWULLkIemo4AS56YDIBA&ved=0CEkQ6AEwAw#v=onepage&q=Tip%20O'Neill%20Speaker%20of%20the%20House%20of%20Representatives%20against%20Grenada%20invasion&f=false Grenada: Revolution and Invasion]. Bristol, 1984. стр.165</ref>. 18 лістапада 1983 года адзінаццаць амерыканскіх кангрэсменаў (Р. Дэлэмс, Дж. Коньерс, У. Клей, Дж. Крокет, М. Даймэлі, Д. Эдвардс, У. Фонтрай, П. Мітчэл, Г. Сэвідж, Л. Стоўкс і Т. Вайс) падалі ў акруговы суд Вашынгтона пазоў супраць прэзідэнта ЗША Р. Рэйгана, міністра абароны Уайнбергера, дзяржсакратара Шульца і старшыні аб’яднанага камітэта начальнікаў штабоў Весі ў сувязі з грубым парушэннем амерыканскіх законаў пры падрыхтоўцы і ажыццяўленні ўварвання на Грэнаду<ref>[США] Иск конгрессменов // «Известия», № 323 (20669) от 19 ноября 1983. стр. 4</ref>. ===Міжнародная рэакцыя=== Уварванне асудзілі [[Францыя]], [[Швецыя]] і іншыя краіны<ref>«Paradójicamente, la Administración norteamericana aparece aislada en los foros internacionales»<br>Ramon Vilaro. [http://elpais.com/diario/1983/10/28/internacional/436143605_850215.html Estados Unidos se opondrá en la ONU a la condena de la intervención] // «El Pais» от 28 ноября 1983</ref>. Каля пасольстваў ЗША ў [[Амстэрдам]]е, [[Лондан]]е і [[Бон]]е прайшлі дэманстрацыі пратэсту. [[Мексіка]] ацаніла ўварванне як крыніцу дадатковых пагроз у Цэнтральнай Амерыцы і Карыбскім архіпелагу і заклікала [[Савет Бяспекі ААН]] прыняць меры да вываду замежных войскаў<ref>«''The United States found little international support today for its surprise invasion of Grenada. Many of its strongest allies joined traditional foes in expressing shock, regret and condemnation. France and Sweden denounced the invasion… demonstrators in Amsterdam blocked the main entrance to the U.S. Consulate today before police dragged then off. Several hundred people marched in Copenhagen and other demonstrated at the U.S embassies in London and Bonn, West Germany. The Council of Europe, comprising 21 West mayor European nations said public opinion on the continent „will find it hard to reconcile (the invasion) with the principles of international law“… Mexico said the assault creates new dangers for peace in the Caribbean and Central America and urged the Security Council to take steps to force the withdrawal of „the foreign troops“ from Grenada''»<br>Carl Manning. Allies denounce Grenada invasion // «Kentucky New Era» vol.95/No.290 от 26 октября 1983, стр.7A</ref>. [[Вялікабрытанія]] выступіла супраць правядзення аперацыі<ref>«''This action will be seen as intervention by a Western country in the internal affairs of a small independent nation, however unattractive its regime.''»<br>[http://www.margaretthatcher.org/document/109427 Grenada: Thatcher letter to Reagan («deeply disturbed» at US plans) (письмо М. Тэтчер от 25.10.1983)]</ref>. Аперацыя была асуджана СССР, [[КНР|Кітаем]] і іншымі [[сацыялістычныя краіны|сацыялістычнымі краінамі]]. З асуджэннем і пратэстам супраць уварвання выступілі шэраг краін Лацінскай Амерыкі, у тым ліку [[Гаяна]], [[Куба]], [[Нікарагуа]], [[Трынідад і Табага]]. 28 кастрычніка 1983 года ЗША скарысталіся правам [[вета]], каб перашкодзіць прыняццю праекта рэзалюцыі Савета Бяспекі ААН у дачыненні да падзей на Грэнадзе, за прыняцце якой прагаласавалі 11 з 12 членаў СБ ААН — усе, за выключэннем ЗША<ref>«T''he Security Council approved a resolution today ''deeply deploring'' the United States-led invasion of Grenada as a ''flagrant violation of international law.'' The United States immediately vetoed it. The vote, cast in the early morning hours, was 11 in favor of the resolution to 1 against — the veto by the United States.''»<br>[https://www.nytimes.com/1983/10/29/world/us-vetoes-un-resolution-deploring-grenada-invasion.html U.S. vetoes U.N. Resolution 'deploring' Grenada invasion] // «The New York Times» от 29 октября 1983</ref>. 2 лістапада 1983 года [[Генеральная Асамблея ААН]] прыняла рэзалюцыю № 38/7, якая ацаніла ўварванне на Грэнаду як грубае парушэнне міжнароднага права і замах на незалежнасць, суверэнітэт і тэрытарыяльную недатыкальнасць гэтай дзяржавы і ўтрымлівала патрабаванне неадкладна спыніць узброеную інтэрвенцыю ў гэтай краіне і вывесці адтуль замежныя войскі<ref>[http://www.un.org/russian/ga/38/docs/res38_1.htm 38-я сессия Генеральной Ассамблеи ООН]</ref>. У падтрымку рэзалюцыі прагаласавалі 108 краін, супраць — ЗША і яшчэ 8 краін<ref>[https://news.google.com/newspapers?nid=1314&dat=19831104&id=uDcSAAAAIBAJ&sjid=6O4DAAAAIBAJ&pg=5592,2048008 «The Spokesman-Reviev», no. 170, 4 November 1983]</ref>. == Наступствы == Неўзабаве пасля пачатку аперацыі кубінскае пасольства было акружана падраздзяленнем амерыканскіх вайскоўцаў, якія не дазвалялі нікому прайсці на тэрыторыю дыпмісіі або пакінуць яе. Пры гэтым амерыканцамі былі затрыманы два прадстаўніка кубінскага дзяржаўнага камітэта па эканамічным супрацоўніцтве, якіх адправілі ў лагер ваеннапалонных (нягледзячы на іх дыпламатычны статус) і пратрымалі там некалькі гадзін. 1 лістапада генерал-губернатар П. Скан накіраваў у кубінскае пасольства ноту, у якой патрабаваў пакінуць востраў на працягу 24 гадзін. У адказ кубінскі ўрад накіраваў ноту ў Вашынгтон, у якой паведаміў, што дыпламаты не выедуць з краіны, пакуль адтуль не будзе эвакуяваны ўвесь грамадзянскі персанал, што знаходзіцца на востраве — у тым ліку параненыя, захопленыя ў палон і загінулыя<ref>''Е. Бай.'' Готовят новую провокацию // «Известия», № 307 (20653) от 3 ноября 1983. стр. 4.</ref>. Таксама неўзабаве пасля пачатку аперацыі быў блакаваны сіламі амерыканскай марской пяхоты будынак савецкай дыпмісіі. Вайскоўцы не дазвалялі нікому прайсці на тэрыторыю пасольства ці пакінуць яго. Падчас адпраўкі ў аэрапорт кожнага з савецкіх грамадзян дапытвалі, а таксама абшуквалі<ref>''Е. Бай.'' Бандитский почерк интервентов. Рассказывают очевидцы варварского нападения США на Гренаду // «Известия», № 310 (20656) от 6 ноября 1983. стр. 5.</ref>. 29 кастрычніка ЗША адмянілі ўсе эканамічныя санкцыі, уведзеныя супраць Грэнады, і далі востраву 110 млн долараў кампенсацыі за шкоду, нанесеную ў ходзе дзеянняў амерыканскай арміі<ref name="ozon.ru"/>. Амерыканскія войскі былі выведзены да 15 снежня 1983 года. На Грэнадзе засталося 300 вайскоўцаў ЗША<ref>Seth Mydans. [https://www.nytimes.com/1983/12/16/world/last-americans-in-combat-role-leave-grenada.html Last Americans in combat role leave Grenada] // «The New York Times» от 16 декабря 1983</ref> (у тым ліку адна рота [[Ваенная паліцыя|ваеннай паліцыі]] і падраздзяленне ваеннай разведкі), а таксама прадстаўнікі ваеннага кантынгенту ўсходнекарыбскіх дзяржаў. Афіцыйнай мэтай іх знаходжання (у рамках аперацыі «Island Breeze») з’яўлялася «забеспячэнне бяспекі і дапамога паліцыі»<ref name="ozon.ru"/>. На вяртанне да ўлады прэтэндаваў экс-прэм’ер Эрык Гейры, зрынуты Бішапам у 1979 годзе. Перспектыва рэстаўрацыі [[гейрызм]]у не задавальняла большую частку грэнадскага грамадства і адміністрацыю ЗША<ref>George Black, ''[https://nacla.org/article/american-man-talk-eric-gairy The Americans' Man; A Talk with Eric Gairy] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160610212043/https://nacla.org/article/american-man-talk-eric-gairy |date=10 чэрвеня 2016 }}'', Nacla, 19, 2 (March-April), 1985, pp. 8-9.</ref>. Прэтэнзіі на прэм’ерства выказваў Фрэнсіс Алексіс. Тым не менш пераходны ўрад — Часовы кансультатыўны савет Грэнады — узначаліў педагог [[Нікалас Брэтуэйт]], які лічыўся палітычна неангажаванай фігурай. Супраць Гейры была створана кааліцыя правацэнтрысцкіх сіл, аб’яднаная ў [[кансерватызм|кансерватыўную]] [[Новая нацыянальная партыя (Грэнада)|Новую нацыянальную партыю]] на чале з [[Герберт Блейз|Гербертам Блейзам]]<ref>[http://www.photius.com/countries/grenada/government/political.html Grenada Government — Political Dynamics]</ref>. 3 снежня 1984 года ў краіне прайшлі выбары, на якіх перамагла Новая нацыянальная партыя. Яна атрымала больш за 58% галасоў. [[Аб’яднаная лейбарысцкая партыя Грэнады|Аб’яднаная лейбарысцкая партыя]] Эрыка Гейры сабрала 36%, [[Патрыятычны рух імя Морыса Бішапа]] — усяго 5%. Станам на 7 лютага 1985 года на востраве заставаліся 250 вайскоўцаў ЗША і 450 вайскоўцаў і паліцэйскіх усходнекарыбскіх дзяржаў, якія «па просьбе ўрада Грэнады» павінны былі заставацца ў краіне да 30 верасня 1985 года<ref>«Most of the troops withdrew by Dec. 15, 1983, leaving 250 U.S. military personnel plus a 450-member Caribbean Peace Force manned by neighboring islands.»<br>[http://articles.latimes.com/1985-02-07/news/mn-5486_1_police-force U.S. Troops to Leave Grenada by September] // «Los Angeles Times» от 7 февраля 1985</ref>. У 1986 годзе адбыўся судовы працэс, які атрымаў назву [[Грэнада 17]]. Перад судом паўсталі 18 чалавек — удзельнікі звяржэння Бішапа і забойства ў Форт-Руперт. Бернард Корд, яго жонка [[Філіс Корд]], генерал Осцін, лейтэнант Бернард і 10 іншых абвінавачаных былі прысуджаны да смяротнага пакарання. Прысуд у 1991 годзе заменены на [[пажыццёвае зняволенне|пажыццёвае]], а затым на 30-гадовае зняволенне. Трое радавых атрымалі тэрміны ад 30 да 45 гадоў, адзін быў апраўданы<ref>[http://articles.latimes.com/1986-12-05/news/mn-790_1_grenada-leader 14 Convicted of Murdering Grenada Leader, 10 Others]</ref>. Асуджаныя былі вызвалены ў 2000—2009 гадах. Першай на волю выйшла Філіс Корд, адным з апошніх — Бернард Корд<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/8239899.stm|work=BBC Online|title=Grenada's last 1983 rebels freed|date=2009-09-05|access-date=2009-10-15|archive-url=https://www.webcitation.org/65cjqEsM6?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/8239899.stm|archive-date=2012-02-21}}</ref>. Уварванне на Грэнаду было першай буйной аперацыяй Узброеных Сіл ЗША пасля заканчэння [[Вайна ў В’етнаме|В’етнамскай вайны]]. Нягледзячы на цэлы шэраг лакальных няўдач, агульны зыход уварвання апынуўся паспяховым. Аперацыя адыграла пэўную ролю ў аднаўленні прэстыжу амерыканскай арміі ЗША пасля В’етнама. Вынятыя з яе ўрокі былі ўлічаны пры падрыхтоўцы значна больш буйнога [[Уварванне ЗША ў Панаму|ўварвання ў Панаму]] ў [[1989]] годзе. Пазней Рэйган пісаў у сваіх мемуарах: {{Цытата|Нельга было дазволіць, каб прывід В’етнама вечна лунаў над краінай і перашкаджаў нам абараняць законныя інтарэсы нацыянальнай бяспекі. Я падазраваў, што, калі мы нават пад самым строгім сакрэтам паведаміў аб акцыі лідарам кангрэсу, сярод іх заўсёды знойдзецца чалавек, які паведаміць аб ёй сродках масавай інфармацыі. Мы не сталі ні ў каго пытацца дазволу, а паступілі так, як лічылі патрэбным<ref name="ReferenceA"/>.}} Пасля заканчэння ваеннай аперацыі новым урадам Грэнады было заснавана дзяржаўнае свята — Дзень падзякі (''Thanksgiving Day''). Святкуецца штогод 25 кастрычніка па сённяшні дзень<ref>{{cite web|url=http://www.gov.gd/holiday_events.html|title=Государственные праздники|publisher=Официальный сайт правительства Гренады|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/689bP4qPI?url=http://www.gov.gd/holiday_events.html|archive-date=2012-06-03}}</ref>. У 2009 годзе міжнароднаму аэрапорту ў Порт-Салінас было прысвоена імя Морыса Бішапа (''Maurice Bishop International Airport''). == Адлюстраванне ў культуры і мастацтве == * х/ф «[[Перавал разбітых сэрцаў]]» (ЗША, 1986) * іранічны верш [[Аляксандр Аляксандравіч Сапроўскі|Аляксандра Сапроўскага]] «Ода на ўзяцце Сент-Джорджэса 25 кастрычніка 1983 года», стылізаваная пад [[Гаўрыіл Рамановіч Дзяржавін|Дзяржавіна]]<ref>[http://magazines.russ.ru/continent/2000/106/soprov.html Журнальный зал | Континент, 2000. — № 106 | Александр Сопровский — Стихи]</ref><ref>{{cite web|author=Александр Генис|title=Ода Рейгану|subtitle=Стихотворный постскриптум|url=https://www.svoboda.org/a/2300594.html|website=Радио Свобода|date=2011-02-08}}</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Халодная вайна}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Канфлікты 1983 года]] [[Катэгорыя:Кастрычнік 1983 года]] [[Катэгорыя:1983 год у ЗША]] [[Катэгорыя:Халодная вайна]] m4m2kyy5g0cds7hwleashuxj8udhb71 5202377 5202345 2026-09-19T16:40:11Z Pabojnia 135280 арфаграфія 5202377 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Уварванне на Грэнаду |частка = [[Халодная вайна]] |выява = [[File:M102 howitzers during Operation Urgent Fury.jpg|300px]] |памер = |загаловак = Пазіцыя 105-мм гаўбіцы [[105-мм гаўбіца M102|M102]] 1-га дывізіёна 319-га артпалка [[82-я паветрана-дэсантная дывізія (ЗША)|82-й паветрана-дэсантнай дывізіі]] (Грэнада, 1983 год) |дата = 25—27 кастрычніка 1983 |месца = Грэнада |прычына = |вынік = Перамога ЗША, акупацыя вострава |змены = |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|ЗША}}<br>{{Сцягафікацыя|Ямайка}}<br>{{Сцягафікацыя|Барбадас}}<br>{{Сцягафікацыя|Дамініка}}<br>{{Сцягафікацыя|Сент-Люсія}}<br>{{Сцягафікацыя|Сент-Вінсент і Грэнадзіны}} |праціўнік2 = {{Сцягафікацыя|Грэнада}}<br>{{Сцягафікацыя|Куба}} (абмежаваны ўдзел) |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = {{Сцяг|ЗША}} [[Рональд Рэйган]]<br>{{Сцяг|ЗША}} [[Джозеф Меткаф]] |камандзір2 = {{Сцяг|Грэнада}} [[Хадсан Осцін]] |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = Больш за 7300 вайскоўцаў ЗША<br>353 ваеннаслужачых усходнекарыбскіх дзяржаў<ref>[http://www.dtic.mil/doctrine/jel/history/urgfury.pdf Ronald H. Cole, ''Operation Urgent Fury: The Planning and Execution of Joint Operations in Grenada 12 October - 2 November 1983'' Joint History Office of the Chairman of the Joint Chiefs of Staff Washington, DC, 1997] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070605104546/http://www.dtic.mil/doctrine/jel/history/urgfury.pdf |date=5 чэрвеня 2007 }}, p.62</ref><br>12 баявых караблёў (у тым ліку 1 авіяносец, 1 крэйсер, 3 эсмінца), больш за 70 самалётаў, 30 верталётаў, 5 танкаў і іншая бронетэхніка |сілы2 = 1200—1500 ваеннаслужачых Народна-рэвалюцыйнай арміі<br>10 БТР-60<br>2 БРДМ-2<br>некалькі 23-мм ЗП-23<br>700 кубінскіх рабочых<ref>''Доценко В. Д.'' [http://militera.lib.ru/h/dotsenko/08.html Флоты в локальных конфликтах второй половины XX века].</ref> |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = 19 забітых<br>116 параненых<br>9 верталётаў збіта<ref name=autogenerated1>[http://www.csmonitor.com/1984/0406/040625.html Study criticizes invasion tactics in Grenada]</ref> |страты2 = 45 вайскоўцаў Грэнады, 25 (27<ref name="ozon.ru">ЭВИ. Войны второй половины XX века / А. Н. Гордиенко. — Мн.: Литература, 1998. — С. 510. — 544 с. — ISBN 985-437-507-2.</ref>) кубінскіх грамадзян і не менш за 24 (71<ref name="ozon.ru"/>) мірных жыхароў загінулымі, 12 БТР, 12 зенітак захоплена |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = 1 супрацоўнік савецкага пасольства паранены<ref name="vesti.ru"/> |заўвага = |Commons = }} '''Аперацыя «Urgent Fury»''' (''«Успышка лютасці»'') — аперацыя [[Узброеныя сілы ЗША|Узброеных Сіл ЗША]] па ўварванні на [[Грэнада|Грэнаду]] ў [[1983]] годзе, прадпрынятая, па сцвярджэнні адміністрацыі ЗША, для абароны амерыканскіх грамадзян і аднаўлення стабільнасці ў краіне на падставе звароту [[арганізацыя амерыканскіх дзяржаў|Арганізацыі амерыканскіх дзяржаў]]. Аперацыі папярэднічаў дзяржаўны пераварот, у выніку якога быў звергнуты ўрад і пакараны смерцю кіраўнік дзяржавы [[Морыс Бішап]]. == Перадгісторыя == {{Main|Амерыкана-грэнадскія адносіны}} Грэнада атрымала незалежнасць ад [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] ў 1974 годзе пры актыўным удзеле [[Эрык Гейры|Эрыка Гейры]] — лідара [[Аб’яднаная лейбарысцкая партыя Грэнады|Аб’яднанай Лейбарысцкай партыі]], які быў прэм’ер-міністрам краіны з 1967 года. Партыя прытрымлівалася сацыял-дэмакратычнай ідэалогіі, аднак знаходзілася пад моцным уплывам папулісцкіх і праварадыкальных ідэй. З 1970 года [[Гейрызм|рэжым Гейры]] стаў адкрыта аўтарытарным, а апазіцыя душылася з выкарыстаннем паліцыі і незаконных узброеных фарміраванняў («[[банда мангустаў]]»). [[13 сакавіка]] [[1979]] года на Грэнадзе ў выніку дзяржаўнага перавароту ўрад Эрыка Гейры быў звергнуты, і да ўлады прыйшоў левы рух «[[New Jewel Movement]]» на чале з [[Морыс Бішап|Морысам Бішапам]]. Новае кіраўніцтва краіны ўзяло курс на актыўнае супрацоўніцтва з [[сацыялістычны лагер|сацыялістычнымі краінамі]], у першую чаргу з [[Куба]]й і [[СССР]]. Пры гэтым Грэнада заставалася [[Каралеўства Садружнасці|Каралеўствам Садружнасці]], і раней прызначаны англійскай каралевай [[Генерал-губернатар Грэнады|генерал-губернатар]] не быў зрынуты. З замежнай дапамогай армія Грэнады была пераабсталявана і да 1983 годзе ўяўляла сабой найбольш баяздольныя ўзброеныя сілы ва ўсходняй частцы [[Карыбскае мора|Карыбскага мора]]<ref>{{Cite web |url=http://www.acig.org/artman/publish/article_159.shtml |title=Tom Cooper. Grenada, 1983: Operation «Urgent Fury» |access-date=30 ліпеня 2022 |archive-date=26 лістапада 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131126073353/http://www.acig.org/artman/publish/article_159.shtml |url-status=dead }}</ref>, пераўзыходзячы па колькасці арміі ўсіх суседніх дзяржаў [[Малыя Антыльскія астравы|Малых Антыльскіх астравоў]] разам узятыя<ref>Lee Russell, Albert Mendez. Grenada 1983. — Osprey Publishing/Men-at-Arms, выпуск № 159, 1985. — С. 3.</ref><ref>[http://library.jid.org/en/mono34/bostic.pdf Jeffrey Bostic. Shifting patterns of security policy of the Commonwealth Caribbean since World War II] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111107043252/http://library.jid.org/en/mono34/bostic.pdf |date=7 лістапада 2011 }}, p. 22.</ref>. За чатыры гады Грэнада заключыла з СССР тры пагадненні аб ваенных пастаўках, першае з якіх ацэньвалася ў суму 58 млн долараў<ref>[http://www.ndu.edu/inss/mcnair/mcnair54/m54c2.html Ivelaw L. Griffith. Caribbean security on the eve of the 21st century. Institute for National Strategic Studies, National Defense University, 1996] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090110052743/http://www.ndu.edu/inss/mcnair/mcnair54/m54c2.html |date=10 студзеня 2009 }}</ref>. Узбраенне закуплялася і ў шэрагу іншых краін; у прыватнасці, пагадненне з [[КНДР]], заключанае вясной 1983 года, прадугледжвала ваенныя пастаўкі на суму 12 млн долараў<ref>[http://library.jid.org/en/mono34/bostic.pdf Jeffrey Bostic. Shifting patterns of security policy of the Commonwealth Caribbean since World War II] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111107043252/http://library.jid.org/en/mono34/bostic.pdf |date=7 лістапада 2011 }}, p. 23.</ref>. Новы знешнепалітычны курс Грэнады выклікаў значную занепакоенасць з боку ЗША, чыё палітычнае дамінаванне ў рэгіёне [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральнай Амерыкі]] ўжо было пастаўлена пад сумнеў прыходам [[Сандзіністы|сандзіністаў]] да ўлады ў [[Нікарагуа]] і [[грамадзянская вайна ў Сальвадоры|дзеяннямі левых партызан]] у [[Сальвадор]]ы. У красавіку 1982 года прэзідэнт ЗША [[Рональд Рэйган]] на сустрэчы з кіраўнікамі ўсходнекарыбскіх дзяржаў адкрыта абвінаваціў урад Грэнады ў распаўсюдзе «віруса [[марксізм]]у» ў іншых краінах<ref>[https://news.google.com/newspapers?nid=1964&dat=19820409&id=TAAtAAAAIBAJ&sjid=v80FAAAAIBAJ&pg=2668,5736811 Reagan warns: Cuba, Grenada spread «virus»]{{Недаступная спасылка}} // «The Palm Beach Post» от 9 апреля 1982</ref>. У сакавіку 1983 года Рэйган абвясціў Грэнадзе байкот і заклікаў амерыканскіх турыстаў адмовіцца ад наведвання вострава. Адначасова [[ВМС ЗША]] правялі вучэнні паблізу тэрытарыяльных вод дзяржавы. Урады ўсходнекарыбскіх астраўных дзяржаў насцярожана ставіліся да таго, што адбываецца на Грэнадзе. Прэм’ер-міністры [[Ямайка|Ямайкі]], [[Барбадас]]а, [[Дамініка|Дамінікі]] — [[Эдвард Сіага]], [[Том Адамс]], [[Юджынія Чарлз]] — прытрымліваліся праамерыканскага курсу і былі варожа настроены да марксісцкага рэжыму Бішапа. У маі 1983 года [[Фрэнсіс Алексіс]], [[Кіт Мітчэл]] і іншыя эмігранты-[[антыкамунізм|антыкамуніст]]ы заснавалі на Барбадасе [[Дэмакратычны рух Грэнады]], які паставіў мэтай звяржэнне ўрада Бішапа. 26 сакавіка 1983 года Грэнада прывяла сваю армію ў стан баявой гатоўнасці і мабілізавала часці паліцыі, якія налічвалі 3 тысячы чалавек. Зрэшты, Бішап разумеў небяспеку становішча і імкнуўся пазбегнуць эскалацыі канфлікту. У ліпені ён прыляцеў у [[Вашынгтон]] і сустрэўся з Уільямам Кларкам, памочнікам прэзідэнта ЗША па нацыянальнай бяспецы. Морыс Бішап абмеркаваў магчымасці паляпшэння адносін з ЗША і паабяцаў перагледзець свае сувязі з Кубай. Прагматычная пазіцыя прэм’ера Грэнады не спадабалася членам урада, настроеным леварадыкальна. === Аэрапорт === [[Файл:Point Salinas International Airport, Grenada.jpg|thumb|left|Міжнародны [[Міжнародны аэрапорт імя Морыса Бішапа|а/п Пойнт-Салінас]] у ходзе будаўніцтва (1983 г.)]] У маі 1982 года ўрад Грэнады падпісаў пагадненне з брытанскай фірмай «Плесі Эйрпортс» аб будаўніцтве ў Пойнт-Салінас новага [[Міжнародны аэрапорт імя Морыса Бішапа|міжнароднага аэрапорта]] са ўзлётнай паласой 2700 м, якое павінна было быць завершана да пачатку [[1984]] года<ref>Гренада // Ежегодник Большой советской энциклопедии, 1983 (вып. 27). — {{М.}}: Советская энциклопедия, 1983. — С. 244—245.</ref>. Кантракт на будаўніцтва быў заключаны з брытанскай фірмай, а непасрэдна будаўніцтва выконвалася кубінскімі рабочымі. 17 сакавіка 1983 года намеснік міністра абароны ЗША Ф. Ікле прадэманстраваў фотаздымкі аэрадрома, зробленыя амерыканскім самалётам-разведчыкам, на пасяджэнні сенацкай камісіі па справах Заходняга паўшар’я, пасля чаго паведаміў, што на востраве ідзе збудаванне «кубінскай ваеннай базы»<ref>''Бай Е.'' Фабрикуют фальшивки // Известия. — 1983. — № 77 (20423) от 18 марта. — С. 4.</ref>. Урад Грэнады зрабіў заяву, што новы аэрапорт не з’яўляецца ваенным аб’ектам і прызначаны для развіцця турызму. Дэрык Кольер, генеральны дырэктар брытанскай кампаніі «Плесі Эйрпортс», якая праектавала аэрапорт, паведаміў на прэс-канферэнцыі, што аэрапорт прызначаны для грамадзянскіх самалётаў, на ім няма ваенных і падземных збудаванняў, рэзервуары з гаручым размешчаны адкрыта, а ўзлётна-пасадачная паласа будуецца ў адпаведнасці з патрабаваннямі [[Міжнародная арганізацыя грамадзянскай авіяцыі|ІКАО]] і нават карацей, чым у аэрапортах іншых краін Карыбскага архіпелага (даўжыня ВПП [[Піярка (аэрапорт)|аэрапорта Трынідад-і-Табага]] складала 3220 м, [[Міжнародны аэрапорт імя Грэнтлі Адамса|аэрапорта Барбадаса]] — 3300 м)<ref>«Гренада: мир против преступления: сборник документов и материалов». — {{М.}}: Прогресс, 1985. — С. 151—153.</ref>. Зрэшты, прадстаўнікі адміністрацыі ЗША заяўлялі, што з улікам супрацоўніцтва паміж грэнадскім, кубінскім і савецкім урадамі аэрапорт будзе выкарыстаны ў якасці ваенна-паветранай базы, здольнай прымаць нават савецкія стратэгічныя бамбардзіроўшчыкі. Прэзідэнт ЗША Рональд Рэйган таксама неаднаразова заяўляў, што «пад выглядам міжнароднага аэрапорта на Грэнадзе будуецца стратэгічная савецка-кубінская ваенная база, якая нясе пагрозу бяспецы ЗША»<ref name="Reagan">[http://userpages.umbc.edu/~simpson/Hist%20725%20Summer%202006/US%20invasion%20of%20Grenada%201983.pdf Terry Nardin, Kathleen D. Pritchard. Ethnic and Intervention: The United States in Grenada, 1983. Institute of the Study of Diplomacy. Washington, 1988]{{Недаступная спасылка}}{{ref-en}}</ref>. Пасля захопу вострава будаўніцтва аэрапорта было завершана, аднак ЗША ўжо не мелі прэтэнзій да яго функцыянавання<ref>''Бай Е.'' Кому будет служить аэропорт? // Известия. — 1984. — № 281 (20992) от 7 октября. — С. 4.</ref>. === Пераварот 13—14 кастрычніка === Між тым да сярэдзіны 1983 года ў руху «New Jewel Movement» намеціўся раскол. Радыкальныя камуністы — прыхільнікі намесніка прэм’ер-міністра [[Уінстан Бернард Корд|Бернарда Корда]] і камандуючага грэнадскай арміяй генерала [[Хадсан Осцін|Хадсана Осціна]] — былі незадаволены памяркоўнасцю Морыса Бішапа і планамі па нармалізацыі адносін з ЗША. [[13 кастрычніка]] група Корда—Осціна здзейсніла пераварот. Морыс Бішап быў арыштаваны. 19 кастрычніка ўзброеныя прыхільнікі Бішапа вызвалілі яго з-пад арышту. Натоўп рушыў на армейскі штаб у Форт-Руперт і захапіў яго. Улады прынялі рашэнне сілай здушыць пратэсты. Ахова адкрыла агонь, забіўшы дзясяткі мірных жыхароў<ref>Из [http://www.temadnya.ru/spravka/17oct2003/3259.html заявления] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160625165634/http://www.temadnya.ru/spravka/17oct2003/3259.html |date=25 чэрвеня 2016 }} кубинского правительства о событиях на Гренаде: ''«Толпы народа пришли к его резиденции и освободили его из-под домашнего ареста. Как представляется, поскольку сообщения всё ещё не точны, один из военных объектов был занят народом. Армия направила солдат в этот район. Сообщается, что по манифестантам был открыт огонь, в результате чего были убитые и раненые, военный объект освобождён, произведены многочисленные аресты».'' По некоторым оценкам, число жертв стрельбы и последовавшей давки могло составить свыше 100 человек, см. Lee Russell, Albert Mendez. Grenada 1983. — Osprey Publishing/Men-at-Arms, выпуск № 159, 1985. — С. 5.</ref>. Форт-Руперт быў узяты ўрадавымі сіламі. Бішап здаўся, каб пазбегнуць далейшага кровапраліцця, аднак байцы армейскага падраздзялення пад камандаваннем лейтэнанта [[Калістус Бернард|Калістуса Бернарда]] без суда і следства расстралялі былога кіраўніка дзяржавы і семярых яго найбліжэйшых паплечнікаў (сярод забітых была міністр адукацыі [[Жаклін Крэфт]], неафіцыйная жонка экс-прэм’ера). Генерал-губернатара [[Пол Скуна|Пола Скуна]] змясцілі пад дамашні арышт. Быў экстрана сфармаваны новы ваенны ўрад — [[Рэвалюцыйны ваенны савет (Грэнада)|Рэвалюцыйны ваенны савет]] (''РВС'') пад старшынствам генерала Осціна. Хунта ўвяла кругласутачы каменданцкі час на чацвёра сутак і правяла шэраг арыштаў. == Падрыхтоўка аперацыі == [[Файл:Grenada-map.png|thumb|left|250px|Грэнада]] Пасля трагедыі ў Форт-Руперт [[21 кастрычніка]] была склікана пазачарговая сесія [[Арганізацыя Усходне-карыбскіх дзяржаў|Арганізацыі Усходне-карыбскіх дзяржаў]], каб абмеркаваць шляхі спынення анархіі і гвалту на Грэнадзе. Дзейнічаючы ў адпаведнасці з артыкулам 8 Дагавора аб калектыўнай бяспецы АУКД 1981 года, удзельнікі сесіі звярнуліся да [[Барбадас]]у, [[Ямайка|Ямайцы]] і ЗША з прапановай увайсці ў склад шматнацыянальных міратворчых сіл на Грэнадзе<ref name=dtic>{{cite web |url=http://www.dtic.mil/doctrine/doctrine/history/urgfury.pdf |last=Cole |first=Ronald |year=1997 |title=Operation Urgent Fury: The Planning and Execution of Joint Operations in Grenada |access-date=2006-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140825162706/http://www.dtic.mil/doctrine/doctrine/history/urgfury.pdf |archive-date=25 жніўня 2014 |url-status=dead }}</ref>. Шэсць з сямі членаў арганізацыі (за выключэннем [[Дамініка|Дамінікі]], урад якой асцерагаўся, што ў будучыні [[Фідэль Кастра]] зможа выкарыстаць гэты востраў для пашырэння свайго ўплыву на іншыя часткі архіпелага) падтрымалi прапанову<ref name="ReferenceA">ЭВИ. Войны второй половины XX века / А. Н. Гордиенко. — Мн.: Литература, 1998. — С. 509. — 544 с. — ISBN 985-437-507-2.</ref>. У гэты час на Грэнадзе (ва ўніверсітэце Сент-Джорджэса, а таксама ў студэнцкіх кампусах «True Blue» і «Grand Anse» у раёне аэрапорта Перлз) знаходзіліся каля 630 студэнтаў з ЗША<ref>Albert J. Parisi. [https://www.nytimes.com/1983/11/06/nyregion/students-reflect-on-grenada-invasion.html Students reflect on Grenada invasion] // «The New York Times» от 6 ноября 1983</ref>. Патэнцыйная пагроза іх бяспекі стала афіцыйнай падставай для ваеннай аперацыі амерыканскай адміністрацыі. Паводле іншай версіі, адразу пасля перавароту Рэйган загадаў эскадры ВМС ЗША, якая накіроўвалася ў [[Ліван]] з новай зменай марскіх пяхотнікаў, зайсці на Грэнаду, у выпадку неабходнасці эвакуіраваць амерыканскіх студэнтаў<ref name="ReferenceA"/>. Ключавой праблемай аперацыі «''Успышка лютасці''» была амаль поўная адсутнасць актуальнай разведвальнай інфармацыі аб размяшчэнні сіл грэнадскай арміі і кубінцаў. З-за спешкі, у якой рыхтавалася аперацыя, у ходзе ўварвання адбылося шмат накладак. Так, амерыканскія салдаты не мелі карт Грэнады і былі вымушаны арыентавацца па турыстычных даведніках. Крыніцай інфармацыі сталі здымкі, зробленыя самалётам-разведчыкам [[Lockheed SR-71|SR-71]], і даныя амерыканскіх турыстаў. Напярэдні ўварвання на востраў высадзіліся некалькі разведгруп амерыканскага спецназа, якія паведамілі новыя звесткі, што паставілі ўсю аперацыю пад сумнеў. У прыватнасці, разведчыкі паведамілі, што недабудаваны аэрапорт у Пойнт-Салінас, куды планавалася высадзіць падраздзяленні [[75-ы полк рэйнджараў|75-га палка рэйнджараў]] і [[82-я паветрана-дэсантная дывізія (ЗША)|82-й паветрана-дэсантнай дывізіі]], быў заблакаваны будаўнічай тэхнікай, а таксама прыкрыты некалькімі 23-мм аўтаматычнымі зенітнымі гарматамі і 12,7-мм кулямётамі. Калі гэтая інфармацыя стала даступнай амерыканскаму камандаванню, самалёты з дэсантнікамі ўжо знаходзіліся ў паветры. == Сілы бакоў == === ЗША === Агульнае камандаванне групоўкай ВПС ЗША па ўварванні на Грэнаду ажыццяўляў камандуючы [[Другі флот ЗША|2-м флотам]] (сіламі ВМС ЗША ў Атлантыцы) [[віцэ-адмірал]] [[Джозеф Меткалф III|Д. Меткалф]]. Аператыўнай групоўцы ўварвання было прысвоена абазначэнне Аб’яднаная аператыўная група УС № 120 (Joint Task Force 120). У аперацыі ўварвання на Грэнаду прымалі ўдзел сілы [[ВМС ЗША]] (з ліку 2-га флота), паветрана-дэсантныя, артылерыйскія і інжынерныя часці [[Сухапутныя войскі ЗША|СВ ЗША]] і авіяцыйныя часці [[ВПС ЗША]]. Са складу караблёў 2-га АФ ВМС былі сфармаваны авіяносная і амфібійная аператыўныя карабельныя групы ў складзе 12 баявых караблёў. ==== ВМС ==== У склад авіяноснай групы ўвайшлі [[USS Independence (1958)|авіяносец «Індэпендэнс»]] і шэсць караблёў суправаджэння: [[крэйсер]] КРЗ{{заўвага|Кіравананая ракетная зброя.}} «Рычманд К. Тэрнер», [[эсмінец]] КРЗ «Кунц», [[эскадраны мінаносец|эскадраныя мінаносцы]] «Мусбрагер» і «Кэрон», [[фрэгат]] КРЗ «Кліфтан спраг» і плывучы склад боепрыпасаў «Сурыбачы». Карабельная дэсантная група ВМС ЗША (аператыўна-тактычная карабельная група ВМС № 124, Task Force 124) уключала ў сябе пяць караблёў: * [[Дэсантныя верталётаносцы тыпу «Івадзіма»|дэсантны верталётаносец № 9 («Востраў Святой Алены») (тыпу «Івадзіма»)]] * [[Дэсантныя транспарты-докі тыпу «Осцін»|дэсантны карабель-док (ДКД) № 14 («Трэнтан») (тыпу «Осцін»)]] * [[Дэсантныя караблі-докі тыпу «Томастан»|ДКД]] [[USS Fort Snelling (LSD-30)|№ 30 («Форт Снелінг»)]] (тыпу «Томастан») * [[Танкадэсантныя караблі]] (ТДК) [[USS Manitowoc (LST-1180)|№ 1180 («Мэнітавак»)]] і [[USS Barnstable County (LST-1197)|№ 1197 («Барнстэйбл Каўнці»)]] На караблях дэсантнай групы знаходзіліся: * [[22-і экспедыцыйны полк Корпуса марской пяхоты ЗША]] (у складзе 2-га батальёна 8-га палка марской пяхоты, 261-й і 167-й авіяэскадрыллі армейскай авіяцыі (АА) Корпуса марской пяхоты ЗША, падраздзяленняў цяжкага ўзбраення і сапёрных падраздзяленняў) з нададзенай батарэяй лёгкіх гаўбіц і ўзводам танкаў [[M60 (танк)|М60]]. * Разведвальна-дыверсійныя групы спецыяльнага прызначэння (СпП) са складу [[SEAL|4-га палка СпП ВМС]] і група байцоў [[Баявая марская асаблівая група хуткага разгортвання|асобнага палка ВМС па барацьбе з тэрарызмам на моры]]. ==== СВ ==== Агульная колькасць паветранага дэсанту складала каля 5000 чалавек. Сіламі паветранага дэсанту камандаваў першы намеснік камандуючага аператыўнай групоўкай [[генерал-маёр]] [[Норман Шварцкопф|Н. Шварцкопф]]. * Брыгадныя групы [[82-я паветрана-дэсантная дывізія (ЗША)|82-й ПДД]] (аператыўна-тактычная група СВ № 123, Task Force 123): ** 2-я пдбр (325-ы пдп з падраздзяленнямі ўзмацнення) ** 3-я пдбр (1-ы і 2-і пдб 505-га пдп з падраздзяленнямі ўзмацнення) * [[75-ы полк рэйнджараў|75-ы пдп]] (двухбатальённага складу ў 1983 г.) (аператыўна-тактычная група СВ № 121, Task Force 121) * падраздзяленні [[Дэльта (спецпадраздзяленне)|1-га аператыўнага палка спецыяльнага прызначэння Сухапутных войск (1-га ап СпН СВ) («Дэльта»)]]. Часці армейскай авіяцыі (АА) СВ ЗША: * [[160-ы авіяцыйны полк спецыяльнага прызначэння|160-ы АП СпН СВ]] * 18-я рота АА са складу 269-й АЭ (батальёна) АА СВ. Інжынерна-сапёрныя часці: * інжынерна-сапёрныя роты са складу 60-га ппі 9-й ПД * [[27-ы сапёрны батальён (ЗША)|27-ы сапёрны батальён]] 20-й сапёрнай брыгады СВ ЗША * 548-ы сапёрны батальён СВ ЗША. Часці забеспячэння і тылу: * Корпусны штаб забеспячэння і тылу са складу 3-й арміі СВ ЗША * 50-ы пдб сувязі са складу 35-й пбр сувязі СВ ЗША * 9-ы батальён псіхалагічнай вайны (ПВ) СпП са складу [[4-я група псіхалагічных аперацы|4-га палка ПВ СпН]] * [[7-ы аўтамабільны батальён (ЗША)|7-ы аўтамабільны батальён]] * 546-я аўтамабільная рота * [[44-я брыгада медыцынскай службы|44-я брыгада медыцынскай службы СВ ЗША]] * 82-я рота фінслужбы * падраздзяленні ваеннай паліцыі ** дзве роты са складу 18-га паветрана-дэсантнага корпуса СВ ЗША ** рота са складу 3-га пяхотнага корпуса СВ ЗША. ==== ВПС ==== Авіяцыйныя часці ВПС: * [[33-е знішчальнае авіякрыло]] забяспечвала заваёву перавагі ў паветры і СПА наземнай групоўкі перахопнікамі [[McDonnell Douglas F-15 Eagle|F-15A]] * 552-ы АП ДРЛА забяспечваў кантроль паветранай прасторы і навядзенне пры дапамозе самалётаў ДРЛА ВПС [[Boeing E-3 Sentry|E-3A]] * [[23-ы штурмавы авіяцыйны полк|23-ы ШАП]] забяспечваў непасрэдную падтрымку часцей СВ штурмавікамі [[Fairchild Republic A-10 Thunderbolt II|A-10 Thunderbolt]] * 16-ы АП СпН ВПС забяспечваў непасрэдную падтрымку часцей СВ самалётамі агнявой падтрымкі [[Lockheed AC-130|AC-130H]] * 43-і і 317-і ПТАП забяспечвалі забеспячэнне групоўкі пры дапамозе самалётаў ВТА [[Lockheed C-141 Starlifter|C-141]] і [[Lockheed C-130 Hercules|C-130]] * 317-і АП запраўшчыкаў забяспечваў дазапраўку ў паветры самалётаў * Часці [[Ваенна-паветраныя сілы Нацыянальнай гвардыі ЗША|ВПС Нацыянальнай гвардыі]] падалі ў распараджэнне групоўкі некаторую колькасць штурмавікоў [[LTV a-7 Corsair II|A-7 Corsair II]]. Часці авіянаводчыкаў ВПС: * Групы авіянаводчыкаў са складу 507-га АП і 21-га АЭ былі нададзеныя брыгадным групам [[82-я паветрана-дэсантная дывізія (ЗША)|82-й ПДД]]. Дапаможныя часці ВПС: * 60-ы, 63-і і 443-і ПТАП вылучалі са свайго складу 60-ю, 63-ю і 443-ю роты па ахове аэрадромаў на Грэнадзе і Барбадасе (60-ы ПТАП) * 62-я зводная група бяспекі ВПС забяспечвала ўтрыманне і адпраўку ваеннапалонных для часцей і падраздзяленняў 82-й ПДД * Метэаралагічныя групы са складу 5-га палка метэаралагічнай службы ВПС былі нададзеныя брыгадным групам 82-й ПДД. === Кантынгент Усходнекарыбскіх дзяржаў === У агульнай складанасці, у склад «Карыбскіх міратворчых сіл» («Caribbean Peace Force») увайшлі каля 350 вайскоўцаў і паліцэйскіх з пяці астраўных дзяржаў (атрымала хаджэнне фармулёўка «пяць усходнекарыбскіх дэмакратый») — [[Ямайка|Ямайкі]], [[Барбадас]]а, [[Дамініка|Дамінікі]], [[Сент-Люсія|Сент-Люсіі]], [[Сент-Вінсент і Грэнадзіны|Сент-Вінсента і Грэнадзіны]]. Найбольш прыкметныя былі ямайскі і барбадаскі кантынгенты: * Ямайка — стралковая рота, аддзяленне мінамётаў і медыкаў — усяго 150 чалавек; * [[Барбадас]] — стралковае падраздзяленне каля 50 чалавек. У баявых дзеяннях усходнекарыбскія падраздзяленні ўдзелу не прымалі. Тым не менш барбадаскія войскі згулялі ролю ва ўсталяванні акупацыйнага рэжыму і, паводле некаторых сведчанняў — у тым ліку Бернарда Корда — праяўлялі асаблівую жорсткасць<ref>{{Cite web |url=http://www.trinidadexpress.com/news/Exclusive_interview_with_Bernard_Coard-115360229.html |title=Exclusive interview with Bernard Coard. Walks from prison after 26 years for killing Grenada’s Prime Minister Maurice Bishop |access-date=2016-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131027205406/http://www.trinidadexpress.com/news/Exclusive_interview_with_Bernard_Coard-115360229.html |archive-date=2013-10-27 |url-status=dead }}</ref>. === Узброеныя сілы Грэнады === {{main|Народна-рэвалюцыйная армія (Грэнада)}} Узброеныя сілы Грэнады налічвалі каля 1000 чалавек, якія знаходзіліся ў складзе аднаго пяхотнага батальёна пастаяннай гатоўнасці і пяці няпоўных пяхотных батальёнаў. На востраве знаходзіліся каля 800 кубінскіх будаўнікоў, якія прынялі ўдзел у баявых дзеяннях на баку Узброеных Сіл Грэнады. Якога б там ні было цяжкага ўзбраення (баявыя караблі, самалёты, танкі, цяжкая артылерыя) народна-рэвалюцыйная армія Грэнады не мела, за выключэннем 10 савецкіх [[БТР-60]] і 2 [[БРДМ-2]]. У раёне аэрапорта і на ўзвышшы ля аэрапорта Перлз было ўстаноўлена некалькі [[ДШК|12,7-мм кулямётаў]] і [[ЗУ-23-2|23-мм зенітак]]. Пасля амерыканцы зладзілі экспазіцыю ўсёй захопленай зброі: адзін БРДМ-2, два БТР-60ПБ, 12 зенітак ЗП-23, 65 мінамётаў, 68 гранатамётаў<ref>[http://www.latinamericanstudies.org/grenada-6.htm Grenada Invasion<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>, 6322 або 6330 вінтовак, 291 пісталет-кулямёт і 5,6 млн патронаў<ref>{{Cite web |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,926318-1,00.html |title=Ed Magnuson, Christopher Redman. Grenada: Getting Back to Normal // «Time» от 21 ноября 1983 |access-date=30 ліпеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527221107/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,926318-1,00.html |archive-date=27 мая 2013 |url-status=dead}}</ref>, прычым сярод зброі былі нават адназарадныя вінтоўкі ўзору 1870 г.<ref>Вчера Вьетнам, Лаос, Кампучия. Сегодня Гренада, Ливан. Завтра… Преступления американского империализма продолжаются / сост. Д. М. Погоржельский. М., Политиздат, 1985. стр.393</ref> == Уварванне == [[Файл:CH-53D HMM-261 Grenada Okt1983.jpeg|thumb|250px|[[Sikorsky CH-53 Sea Stallion|CH-53D]] у вісенні над захопленай пазіцыяй [[ЗУ-23-2|ЗУ-23]] савецкай вытворчасці.]] [[Файл:CH46SeaKnight Grenada 1983.JPG|thumb|250px|Збіты CH-46 амерыканскай вытворчасці на пляжы ў Гранд-Энс.]] [[Файл:Point Salines Airport.jpg|thumb|250px|Аэрадром Пойнт-Салінас.]] Уварванне на Грэнаду пачалося а 6 гадзіны раніцы (паводле іншых звестак, а 5:40 [[25 кастрычніка]] [[1983]] года). Рональд Рэйган у кнізе «Шчыра кажучы» сцвярджае, што непасрэдна перад уварваннем Белы дом апавясціў СССР і Кубу аб аперацыі, у надзеі пазбегнуць залішняга кровапраліцця, «але Кастра аддаў сваім кубінцам загад змагацца да смерці, і многія так і зрабілі». Пасля пачатку аперацыі адзіным каналам сувязі са знешнім светам для ўрада Грэнады застаўся перадатчык у кубінскім пасольстве, паколькі незадоўга перад пачаткам аперацыі (або неўзабаве пасля яе пачатку) на востраве раптам выйшлі (або былі выведзены) з ладу сістэмы сувязі<ref>''Е. Бай.'' Гренада: наглая агрессия США // «Известия», № 300 (20646) от 27 октября 1983. стр. 1,4</ref>. Дыктар радыё Грэнады паспеў выйсці ў эфір і паведаміць аб распачатым уварванні, аднак праз 45 хвілін на гэтай хвалі пачалі вяшчанне амерыканцы<ref>''А. Палладин.'' Как разрабатывалась операция // «Известия», № 300 (20646) от 27 октября 1983. стр. 1</ref>. На прэс-канферэнцыі ў Гаване намеснік міністра замежных спраў Кубы Р. Аларнон паведаміў, што, згодна з радыёпаведамленнем з кубінскага пасольства ў Сент-Джорджэсе, раніцай 25 кастрычніка 1983 года кубінцы, якія знаходзіліся ў раёне аэрапорта, былі атакаваны шасцю баявымі верталётамі ЗША, з прычыны чаго кубінскія добраахвотнікі былі вымушаны адкрыць агонь у адказ. Паводле паведамлення пасольства, у 6:55 будынак, у якім абараняліся кубінцы, што знаходзіліся ў раёне аэрапорта, быў знішчаны артылерыйска-мінамётным агнём праціўніка. У баявым сутыкненні ў раёне аэрапорта загінулі шэсць кубінскіх грамадзян<ref name="ReferenceB">Защищая Гренаду, они не сдались // «Известия», № 301 (20647) от 28 октября 1983. . 1, 4.</ref>, яшчэ двое кубінцаў былі цяжка паранены<ref>''Е. Бай.'' Они приняли бой. Рассказывают кубинские интернационалисты, сражавшиеся на Гренаде против американских интервентов // «Известия», № 309 (20655) от 5 ноября 1983. стр. 5.</ref>. Адказваючы на пытанні журналістаў, Р. Аларнон паведаміў, што кубінцы, якія знаходзіліся на востраве, на законнай падставе выкарыстоўвалі стралковую зброю, якая была раней перададзена ім урадам Грэнады для самаабароны<ref name="ReferenceB"/>. Уварванне мела інфармацыйна-прапагандысцкае суправаджэнне: з моманту ўварвання пачала вяшчанне радыёстанцыя «Спайс Айлэнд», якая заклікала насельніцтва Грэнады «захоўваць спакой», а вайскоўцаў грэнадскай арміі — «не аказваць супраціву». Пасля высадкі на востраве сіл ЗША жыхарам пачалі бясплатна раздаваць газету «Голас Грэнады», у якой змяшчалася тэарэтычнае абгрунтаванне ўварвання<ref>''А. Копылов.'' «Крестоносцы» на Гренаде // «Красная звезда», № 294 (18281) от 24 декабря 1983. стр. 5.</ref>. Па некаторых даных, да дапаможных функцый пры амерыканскіх вайскоўцаў былі прыцягнуты вызваленыя з турмы былыя члены «[[Банда мангустаў|Банды мангустаў]]». Нягледзячы на зенітны агонь, высадка паветранага дэсанту ў Пойнт-Салінас прайшла паспяхова. Затым рэйнджары пры падтрымцы авіяцыі адлюстравалі контратаку, якую распачалі тры БТР-60 матарызаванай роты — у выніку два БТР-60 былі падбіты з супрацьтанкавых гранатамётаў LAW і [[M67 (гранатамёт)|90-мм гармат]], а трэці — агнём з самалёта [[Lockheed AC-130 Spectre|AC-130]]. Грэнадцы адступілі, пакінуўшы двух забітых<ref>[http://www.history.army.mil/html/books/grenada/urgent_fury.pdf Operation Urgent Fury. The Invasion of Grenada, November 1983] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924100641/http://www.history.army.mil/html/books/grenada/urgent_fury.pdf |date=24 верасня 2015 }} стр.18</ref>. Увечары 26 кастрычніка ЗША былі вымушаны накіраваць на Грэнаду дадатковыя сілы — два батальёны. [[Файл:Citizens of Grenada-US leaflet.jpg|thumb|Улётка, падрыхтаваная 9-м батальёнам псіхалагічных аперацый ЗША для жыхароў Грэнады.]] Штурмавік [[LTV A-7 Corsair II|A-7]] палубнай авіяцыі ВМФ ЗША па памылцы нанёс удар па псіхіятрычнай лякарні, дзе загінула па меншай меры 12 пацыентаў<ref>B. Drummond Ayres Jr. [https://www.nytimes.com/1983/11/01/world/us-concedes-bombing-hospital-in-grenada-killing-at-least-12.html U.S. concedes bombing hospital in Grenada, killing at least 12] // «The New York Times» от 1 ноября 1983</ref>{{заўвага|Па іншых даных, амерыканская авіяцыя пачала бамбіць штаб грэнадскай арміі і салдацкія казармы, але камандаванне зняла сцяг з будынка штаба і павесіла яго на дах псіхіятрычнай клінікі, якая стаяла непадалёк. Таму бомбы падалі на бальніцу, а вайскоўцы засталіся цэлы<ref name="ozon.ru"/>.}}. Нягледзячы на хаос першых гадзін аперацыі, поўная амерыканская перавага ў агнявой моцы зрабіла сваю справу. [[27 кастрычніка]] баявыя дзеянні былі ў асноўным завершаны. Апошнія амерыканскія студэнты былі вызвалены з-пад аховы [[28 кастрычніка]], больш чым праз трое сутак пасля высадкі дэсанта. ==Пытанне аб кубінскай ваеннай прысутнасці== Усяго ў момант уварвання на Грэнадзе знаходзілася 784 кубінцы, у тым ліку 636 будаўнікоў, 44 лекара і настаўніка, 43 вайскоўца<ref>{{Cite web |url=http://www.nationalsecurity.ru/library/00031/00031snb7.htm |title=Совет национальной безопасности (СНБ) США — консультативный орган при Президенте США. История создания и деятельности при Рузвельте, Трумэне, Эйзенхауэре, Кеннеди, Джонсоне, Н …<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2007-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081205084336/http://www.nationalsecurity.ru/library/00031/00031snb7.htm |archive-date=2008-12-05 |url-status=dead }}</ref>. Ускосна і самі амерыканцы пацвярджаюць, што кубінцы на Грэнадзе не былі салдатамі<ref>[http://www.history.navy.mil/faqs/faq95-1.htm Grenada: Operation Urgent Fury<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080304110124/http://www.history.navy.mil/faqs/faq95-1.htm |date=4 сакавіка 2008 }}</ref>, але па кубінскіх законах усе грамадзяне краіны праходзяць ваенную падрыхтоўку і ўмеюць звяртацца са зброяй. Па некаторых даных<ref>{{Cite web |url=http://www.acig.org/artman/publish/article_159.shtml |title=Grenada, 1983: Operation «Urgent Fury»<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=30 ліпеня 2022 |archive-date=26 лістапада 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131126073353/http://www.acig.org/artman/publish/article_159.shtml |url-status=dead }}</ref>, будаўнікі былі ўзброены аўтаматамі і кулямётамі. [[Фідэль Кастра]] адмежаваўся ад перавароту адразу пасля яго здзяйснення, кубінскі кантынгент на востраве размяшчаў толькі стралковай зброяй і адседжваўся ў сваіх казармах<ref>[http://www.thegrenadarevolutiononline.com/page4.html What About the Cubans? page4.html<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Па яшчэ адной версіі, перад высадкай дэсанту [[ЦРУ]] дакладвала, што на будаўніцтве аэрадрома занятыя ўсяго 200 рабочых з Кубы, але гэтыя звесткі апынуліся недакладнымі. [[Марская пяхота]] сутыкнулася з добра арганізаваным супрацівам больш чым 700 кубінцаў<ref name="ozon.ru"/>. == Страты бакоў == [[Файл:BTR-60 during Operation Urgent Fury.JPEG|thumb|250px|Падбітыя [[БТР-60|БТР-60ПБ]] УС Грэнады.]] * '''ЗША:''' Па афіцыйных даных урада ЗША, абвешчаных 17 снежня 1983 года, у ходзе аперацыі загінулі 19 і 116 атрымалі раненні вайскоўцаў<ref name="nytimes.com">[https://www.nytimes.com/1983/12/17/world/us-sums-up-reasons-for-invading-grenada.html U.S. Sums Up Reasons For Invading Grenada] // «The New York Times» от 17 декабря 1983</ref><ref name=autogenerated2>[http://www.history.navy.mil/faqs/faq95-1.htm Grenada, Operation Urgent Fury (23 October — 21 November 1983)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080304110124/http://www.history.navy.mil/faqs/faq95-1.htm |date=4 сакавіка 2008 }}</ref>. Агнём з зямлі былі збіты некалькі верталётаў, у тым ліку адзін CH-46Е, адзін MH-6, два AH-1T «Cobra» і тры UH-60A. Усяго за тры дні было страчана 9 амерыканскіх верталётаў і некалькі было пашкоджана, пры гэтым грэнадцы не мелі супрацьпаветраных ракет і выкарыстоўвалі толькі зенітныя кулямёты<ref name=autogenerated1 />. * '''Грэнада''': Па афіцыйных даных урада ЗША, абвешчаных 17 снежня 1983 года, у ходзе аперацыі былі забіты 45 і паранены 337 жыхароў Грэнады<ref name="nytimes.com"/>. На зямлі былі захоплены прынамсі два самалёты грамадзянскай авіяцыі ([[Ан-2]] і [[Ан-26]])<ref name="vesti.ru"/><ref name=autogenerated2 />. Узброеныя Сілы Грэнады былі раззброены і расфармаваны. У выніку ўварвання інфраструктуры і эканоміцы вострава быў нанесены значны матэрыяльны ўрон. * '''Кубінцы''': лічбы страт сярод кубінскіх будаўнікоў, грэнадскіх вайскоўцаў і мірных жыхароў у розных крыніцах разыходзяцца, але яны былі невялікія. Па афіцыйных даных урада ЗША, абвешчаных 17 снежня 1983 года, у ходзе аперацыі 24 кубінца загінулі, 49 былі параненыя<ref name="nytimes.com"/>, больш за 600 чалавек трапілі ў палон. Двойчы амерыканскімі сіламі было памылкова абстраляна савецкае пасольства. Адзін з супрацоўнікаў быў цяжка паранены<ref name="vesti.ru">[http://www.vesti.ru/doc.html?id=218643&m=1 Вести.Ru: Подвиг дипломата<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Страты СССР уключаюць таксама нявернуты крэдыт на суму 160 тыс. [[савецкі рубель|савецкіх рублёў]] (станам на пачатак 2003 года заставаўся не выплачаны)<ref>«''висят ещё старые советские долги… скажем, вот, предоставили Гренаде 160 тыс. советских рублей''»<br>Долги-2003: Почему вы возвращаем, а нам — нет? // «Аргументы и факты», № 4 от 22 января 2003</ref>. [[Файл:AH-1T crash site on Grenada 1983.jpg|thumb|250px|Усё што засталося ад збітага верталёта AH-1 «Кобра». Пілот верталёта быў пасмяротна ўзнагароджаны [[Крыж Ваенна-марскіх сіл (ЗША)|Ваенна-марскім крыжам]] за гераізм пры выратаванні свайго таварыша.]] ==Грамадская рэакцыя== ===Рэакцыя на Грэнадзе=== 3 лістапада 1983 года амерыканская тэлекампанія [[CBS]] правяла апытанне сярод грэнадцаў: ва ўмовах акупацыі краіны амерыканскімі войскамі 91% апытаных заявілі, што рады прыходу амерыканскай арміі на востраў<ref>{{Cite web |title=The Grenada Chasm // AIM Report, November B, 1983 |url=http://aim.org/publications/aim_report/1983/11b.html |access-date=30 ліпеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305000940/http://aim.org/publications/aim_report/1983/11b.html |archive-date=5 сакавіка 2016 |url-status=dead }}</ref>, аднак праз два месяцы колькасць грэнадцаў, якія выступалі ў падтрымку інтэрвенцыі, знізілася да 84%, а 12% выступалі супраць яе<ref name="gwu.edu">[http://www.gwu.edu/~pad/202/readings/grenada.html William C. Adams. Grenada Update: The Public’s Attitudes]</ref>. Разам з тым 59% апытаных выступалі за павелічэнне амерыканскай ваеннай прысутнасці на востраве, 9% — за памяншэнне, 8% — за поўную ліквідацыю<ref name="gwu.edu"/>. ===Рэакцыя ў ЗША=== [[Файл:Urgent fury civilians waiting.jpg|thumb|left|Амерыканскія студэнты чакаюць эвакуацыі з Грэнады.]] Уварванне падтрымала большасць грамадзян ЗША (па розных ацэнках, 51%<ref>«''The New York Times — CBS News poll showed, for example, 51 per cent of respondents approved the Grenada invasion''»<br>Tom Wicker. U.S. Grenada invasion may have saved Nicaragua // «The Gazette»(Montreal) от 2 ноября 1983. стр. B-2</ref> або каля 60%<ref>{{Cite web |url=http://www.temadnya.ru/spravka/26oct2003/3291.html |title=«Исторические чтения» NEWS.RU от 26.10.2003 (газетные публикации 1983 года о вторжении на Гренаду) |access-date=30 ліпеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070228200309/http://www.temadnya.ru/spravka/26oct2003/3291.html |archive-date=28 лютага 2007 |url-status=dead }}</ref>). Спікер [[Палата Прадстаўнікоў ЗША|палаты прадстаўнікоў]] [[Томас Філіп О'Нейл]] выступіў з асуджэннем аперацыі і назваў яе «працягам „[[Дыпламатыя кананерак|палітыкі кананерак]]“»<ref>[http://www.bbc.co.uk/programmes/p00ylk8m Tip O’Neill. The life and career of 'essential Boston Irish Catholic Democrat' and Speaker of the House of Representatives, Thomas Phillip «Tip» O’Neill (1912—1994).] // «BBC Radio» от 14 января 1994</ref><ref>Anthony Payne, Paul K. Sutton, Tony Thorndike. [https://books.google.ru/books?id=3agOAAAAQAAJ&pg=PA165&lpg=PA165&dq=Tip+O'Neill+Speaker+of+the+House+of+Representatives+against+Grenada+invasion&source=bl&ots=rwxZM0QCoB&sig=GbUBzeS6BNzOYjlM_LcoOAVovl4&hl=ru&sa=X&ei=X6LWULLkIemo4AS56YDIBA&ved=0CEkQ6AEwAw#v=onepage&q=Tip%20O'Neill%20Speaker%20of%20the%20House%20of%20Representatives%20against%20Grenada%20invasion&f=false Grenada: Revolution and Invasion]. Bristol, 1984. стр.165</ref>. 18 лістапада 1983 года адзінаццаць амерыканскіх кангрэсменаў (Р. Дэлэмс, Дж. Коньерс, У. Клей, Дж. Крокет, М. Даймэлі, Д. Эдвардс, У. Фонтрай, П. Мітчэл, Г. Сэвідж, Л. Стоўкс і Т. Вайс) падалі ў акруговы суд Вашынгтона пазоў супраць прэзідэнта ЗША Р. Рэйгана, міністра абароны Уайнбергера, дзяржсакратара Шульца і старшыні аб’яднанага камітэта начальнікаў штабоў Весі ў сувязі з грубым парушэннем амерыканскіх законаў пры падрыхтоўцы і ажыццяўленні ўварвання на Грэнаду<ref>[США] Иск конгрессменов // «Известия», № 323 (20669) от 19 ноября 1983. стр. 4</ref>. ===Міжнародная рэакцыя=== Уварванне асудзілі [[Францыя]], [[Швецыя]] і іншыя краіны<ref>«Paradójicamente, la Administración norteamericana aparece aislada en los foros internacionales»<br>Ramon Vilaro. [http://elpais.com/diario/1983/10/28/internacional/436143605_850215.html Estados Unidos se opondrá en la ONU a la condena de la intervención] // «El Pais» от 28 ноября 1983</ref>. Каля пасольстваў ЗША ў [[Амстэрдам]]е, [[Лондан]]е і [[Бон]]е прайшлі дэманстрацыі пратэсту. [[Мексіка]] ацаніла ўварванне як крыніцу дадатковых пагроз у Цэнтральнай Амерыцы і Карыбскім архіпелагу і заклікала [[Савет Бяспекі ААН]] прыняць меры да вываду замежных войскаў<ref>«''The United States found little international support today for its surprise invasion of Grenada. Many of its strongest allies joined traditional foes in expressing shock, regret and condemnation. France and Sweden denounced the invasion… demonstrators in Amsterdam blocked the main entrance to the U.S. Consulate today before police dragged then off. Several hundred people marched in Copenhagen and other demonstrated at the U.S embassies in London and Bonn, West Germany. The Council of Europe, comprising 21 West mayor European nations said public opinion on the continent „will find it hard to reconcile (the invasion) with the principles of international law“… Mexico said the assault creates new dangers for peace in the Caribbean and Central America and urged the Security Council to take steps to force the withdrawal of „the foreign troops“ from Grenada''»<br>Carl Manning. Allies denounce Grenada invasion // «Kentucky New Era» vol.95/No.290 от 26 октября 1983, стр.7A</ref>. [[Вялікабрытанія]] выступіла супраць правядзення аперацыі<ref>«''This action will be seen as intervention by a Western country in the internal affairs of a small independent nation, however unattractive its regime.''»<br>[http://www.margaretthatcher.org/document/109427 Grenada: Thatcher letter to Reagan («deeply disturbed» at US plans) (письмо М. Тэтчер от 25.10.1983)]</ref>. Аперацыя была асуджана СССР, [[КНР|Кітаем]] і іншымі [[сацыялістычныя краіны|сацыялістычнымі краінамі]]. З асуджэннем і пратэстам супраць уварвання выступілі шэраг краін Лацінскай Амерыкі, у тым ліку [[Гаяна]], [[Куба]], [[Нікарагуа]], [[Трынідад і Табага]]. 28 кастрычніка 1983 года ЗША скарысталіся правам [[вета]], каб перашкодзіць прыняццю праекта рэзалюцыі Савета Бяспекі ААН у дачыненні да падзей на Грэнадзе, за прыняцце якой прагаласавалі 11 з 12 членаў СБ ААН — усе, за выключэннем ЗША<ref>«T''he Security Council approved a resolution today ''deeply deploring'' the United States-led invasion of Grenada as a ''flagrant violation of international law.'' The United States immediately vetoed it. The vote, cast in the early morning hours, was 11 in favor of the resolution to 1 against — the veto by the United States.''»<br>[https://www.nytimes.com/1983/10/29/world/us-vetoes-un-resolution-deploring-grenada-invasion.html U.S. vetoes U.N. Resolution 'deploring' Grenada invasion] // «The New York Times» от 29 октября 1983</ref>. 2 лістапада 1983 года [[Генеральная Асамблея ААН]] прыняла рэзалюцыю № 38/7, якая ацаніла ўварванне на Грэнаду як грубае парушэнне міжнароднага права і замах на незалежнасць, суверэнітэт і тэрытарыяльную недатыкальнасць гэтай дзяржавы і ўтрымлівала патрабаванне неадкладна спыніць узброеную інтэрвенцыю ў гэтай краіне і вывесці адтуль замежныя войскі<ref>[http://www.un.org/russian/ga/38/docs/res38_1.htm 38-я сессия Генеральной Ассамблеи ООН]</ref>. У падтрымку рэзалюцыі прагаласавалі 108 краін, супраць — ЗША і яшчэ 8 краін<ref>[https://news.google.com/newspapers?nid=1314&dat=19831104&id=uDcSAAAAIBAJ&sjid=6O4DAAAAIBAJ&pg=5592,2048008 «The Spokesman-Reviev», no. 170, 4 November 1983]</ref>. == Наступствы == Неўзабаве пасля пачатку аперацыі кубінскае пасольства было акружана падраздзяленнем амерыканскіх вайскоўцаў, якія не дазвалялі нікому прайсці на тэрыторыю дыпмісіі або пакінуць яе. Пры гэтым амерыканцамі былі затрыманы два прадстаўніка кубінскага дзяржаўнага камітэта па эканамічным супрацоўніцтве, якіх адправілі ў лагер ваеннапалонных (нягледзячы на іх дыпламатычны статус) і пратрымалі там некалькі гадзін. 1 лістапада генерал-губернатар П. Скан накіраваў у кубінскае пасольства ноту, у якой патрабаваў пакінуць востраў на працягу 24 гадзін. У адказ кубінскі ўрад накіраваў ноту ў Вашынгтон, у якой паведаміў, што дыпламаты не выедуць з краіны, пакуль адтуль не будзе эвакуяваны ўвесь грамадзянскі персанал, што знаходзіцца на востраве — у тым ліку параненыя, захопленыя ў палон і загінулыя<ref>''Е. Бай.'' Готовят новую провокацию // «Известия», № 307 (20653) от 3 ноября 1983. стр. 4.</ref>. Таксама неўзабаве пасля пачатку аперацыі быў блакаваны сіламі амерыканскай марской пяхоты будынак савецкай дыпмісіі. Вайскоўцы не дазвалялі нікому прайсці на тэрыторыю пасольства ці пакінуць яго. Падчас адпраўкі ў аэрапорт кожнага з савецкіх грамадзян дапытвалі, а таксама абшуквалі<ref>''Е. Бай.'' Бандитский почерк интервентов. Рассказывают очевидцы варварского нападения США на Гренаду // «Известия», № 310 (20656) от 6 ноября 1983. стр. 5.</ref>. 29 кастрычніка ЗША адмянілі ўсе эканамічныя санкцыі, уведзеныя супраць Грэнады, і далі востраву 110 млн долараў кампенсацыі за шкоду, нанесеную ў ходзе дзеянняў амерыканскай арміі<ref name="ozon.ru"/>. Амерыканскія войскі былі выведзены да 15 снежня 1983 года. На Грэнадзе засталося 300 вайскоўцаў ЗША<ref>Seth Mydans. [https://www.nytimes.com/1983/12/16/world/last-americans-in-combat-role-leave-grenada.html Last Americans in combat role leave Grenada] // «The New York Times» от 16 декабря 1983</ref> (у тым ліку адна рота [[Ваенная паліцыя|ваеннай паліцыі]] і падраздзяленне ваеннай разведкі), а таксама прадстаўнікі ваеннага кантынгенту ўсходнекарыбскіх дзяржаў. Афіцыйнай мэтай іх знаходжання (у рамках аперацыі «Island Breeze») з’яўлялася «забеспячэнне бяспекі і дапамога паліцыі»<ref name="ozon.ru"/>. На вяртанне да ўлады прэтэндаваў экс-прэм’ер Эрык Гейры, зрынуты Бішапам у 1979 годзе. Перспектыва рэстаўрацыі [[гейрызм]]у не задавальняла большую частку грэнадскага грамадства і адміністрацыю ЗША<ref>George Black, ''[https://nacla.org/article/american-man-talk-eric-gairy The Americans' Man; A Talk with Eric Gairy] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160610212043/https://nacla.org/article/american-man-talk-eric-gairy |date=10 чэрвеня 2016 }}'', Nacla, 19, 2 (March-April), 1985, pp. 8-9.</ref>. Прэтэнзіі на прэм’ерства выказваў Фрэнсіс Алексіс. Тым не менш пераходны ўрад — Часовы кансультатыўны савет Грэнады — узначаліў педагог [[Нікалас Брэтуэйт]], які лічыўся палітычна неангажаванай фігурай. Супраць Гейры была створана кааліцыя правацэнтрысцкіх сіл, аб’яднаная ў [[кансерватызм|кансерватыўную]] [[Новая нацыянальная партыя (Грэнада)|Новую нацыянальную партыю]] на чале з [[Герберт Блейз|Гербертам Блейзам]]<ref>[http://www.photius.com/countries/grenada/government/political.html Grenada Government — Political Dynamics]</ref>. 3 снежня 1984 года ў краіне прайшлі выбары, на якіх перамагла Новая нацыянальная партыя. Яна атрымала больш за 58% галасоў. [[Аб’яднаная лейбарысцкая партыя Грэнады|Аб’яднаная лейбарысцкая партыя]] Эрыка Гейры сабрала 36%, [[Патрыятычны рух імя Морыса Бішапа]] — усяго 5%. Станам на 7 лютага 1985 года на востраве заставаліся 250 вайскоўцаў ЗША і 450 вайскоўцаў і паліцэйскіх усходнекарыбскіх дзяржаў, якія «па просьбе ўрада Грэнады» павінны былі заставацца ў краіне да 30 верасня 1985 года<ref>«Most of the troops withdrew by Dec. 15, 1983, leaving 250 U.S. military personnel plus a 450-member Caribbean Peace Force manned by neighboring islands.»<br>[http://articles.latimes.com/1985-02-07/news/mn-5486_1_police-force U.S. Troops to Leave Grenada by September] // «Los Angeles Times» от 7 февраля 1985</ref>. У 1986 годзе адбыўся судовы працэс, які атрымаў назву [[Грэнада 17]]. Перад судом паўсталі 18 чалавек — удзельнікі звяржэння Бішапа і забойства ў Форт-Руперт. Бернард Корд, яго жонка [[Філіс Корд]], генерал Осцін, лейтэнант Бернард і 10 іншых абвінавачаных былі прысуджаны да смяротнага пакарання. Прысуд у 1991 годзе заменены на [[пажыццёвае зняволенне|пажыццёвае]], а затым на 30-гадовае зняволенне. Трое радавых атрымалі тэрміны ад 30 да 45 гадоў, адзін быў апраўданы<ref>[http://articles.latimes.com/1986-12-05/news/mn-790_1_grenada-leader 14 Convicted of Murdering Grenada Leader, 10 Others]</ref>. Асуджаныя былі вызвалены ў 2000—2009 гадах. Першай на волю выйшла Філіс Корд, адным з апошніх — Бернард Корд<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/8239899.stm|work=BBC Online|title=Grenada's last 1983 rebels freed|date=2009-09-05|access-date=2009-10-15|archive-url=https://www.webcitation.org/65cjqEsM6?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/8239899.stm|archive-date=2012-02-21}}</ref>. Уварванне на Грэнаду было першай буйной аперацыяй Узброеных Сіл ЗША пасля заканчэння [[Вайна ў В’етнаме|В’етнамскай вайны]]. Нягледзячы на цэлы шэраг лакальных няўдач, агульны зыход уварвання апынуўся паспяховым. Аперацыя адыграла пэўную ролю ў аднаўленні прэстыжу амерыканскай арміі ЗША пасля В’етнама. Вынятыя з яе ўрокі былі ўлічаны пры падрыхтоўцы значна больш буйнога [[Уварванне ЗША ў Панаму|ўварвання ў Панаму]] ў [[1989]] годзе. Пазней Рэйган пісаў у сваіх мемуарах: {{Цытата|Нельга было дазволіць, каб прывід В’етнама вечна лунаў над краінай і перашкаджаў нам абараняць законныя інтарэсы нацыянальнай бяспекі. Я падазраваў, што, калі мы нават пад самым строгім сакрэтам паведаміў аб акцыі лідарам кангрэсу, сярод іх заўсёды знойдзецца чалавек, які паведаміць аб ёй сродках масавай інфармацыі. Мы не сталі ні ў каго пытацца дазволу, а паступілі так, як лічылі патрэбным<ref name="ReferenceA"/>.}} Пасля заканчэння ваеннай аперацыі новым урадам Грэнады было заснавана дзяржаўнае свята — Дзень падзякі (''Thanksgiving Day''). Святкуецца штогод 25 кастрычніка па сённяшні дзень<ref>{{cite web|url=http://www.gov.gd/holiday_events.html|title=Государственные праздники|publisher=Официальный сайт правительства Гренады|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/689bP4qPI?url=http://www.gov.gd/holiday_events.html|archive-date=2012-06-03}}</ref>. У 2009 годзе міжнароднаму аэрапорту ў Порт-Салінас было прысвоена імя Морыса Бішапа (''Maurice Bishop International Airport''). == Адлюстраванне ў культуры і мастацтве == * х/ф «[[Перавал разбітых сэрцаў]]» (ЗША, 1986) * іранічны верш [[Аляксандр Аляксандравіч Сапроўскі|Аляксандра Сапроўскага]] «Ода на ўзяцце Сент-Джорджэса 25 кастрычніка 1983 года», стылізаваная пад [[Гаўрыіл Рамановіч Дзяржавін|Дзяржавіна]]<ref>[http://magazines.russ.ru/continent/2000/106/soprov.html Журнальный зал | Континент, 2000. — № 106 | Александр Сопровский — Стихи]</ref><ref>{{cite web|author=Александр Генис|title=Ода Рейгану|subtitle=Стихотворный постскриптум|url=https://www.svoboda.org/a/2300594.html|website=Радио Свобода|date=2011-02-08}}</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Халодная вайна}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Канфлікты 1983 года]] [[Катэгорыя:Кастрычнік 1983 года]] [[Катэгорыя:1983 год у ЗША]] [[Катэгорыя:Халодная вайна]] mea3t6j4izpzezbawjgkry0kbwtf3vy 0 717093 5202430 5022504 2026-09-19T18:44:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202430 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} {{цёзкі2|Хаванскі}} '''Мікалай Пятровіч Хаванскі''' ({{ДН|18|1|1923}}, в. [[Стралічава]], [[Хойніцкі раён]], [[Гомельская вобласць]] — {{ДС|14|1|1974}}) — беларускі старшыня калгаса, [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1966). == Біяграфія == У 1941 годзе скончыў Смаленскі сельскагаспадарчы тэхнікум. Удзельнічаў у баях Вялікай Айчыннай вайны. З 1946 года працаваў аграномам Рэчыцкага раённага сельскагаспадарчага аддзела, узначальваў аддзел абласнога сельскагаспадарчага ўпраўлення, сектар Выставы дасягненняў народнай гаспадаркі СССР (ВДНГ СССР) пры Гомельскім аблвыканкаме. З 1951 года і да канца жыцця быў старшынёй калгаса імя Сталіна (пазней імя XXII з’езда КПСС) [[Гомельскі раён|Гомельскага раёна]]. Пад яго кіраўніцтвам гаспадарка стала адной з перадавых у рэспубліцы і ў 1974 годзе была ўзнагароджана ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга. У 1967—1974 гадах быў членам Усесаюзнай камісіі па выпрацоўцы праекта Статута калгаса. З’яўляўся дэпутатам [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] (1963—1967). Імем Мікалая Хаванскага названы сярэдняя школа і вуліца ў вёсцы [[Яроміна (Гомельскі раён)|Яроміна]] Гомельскага раёна Гомельскай вобласці. == Узнагароды == У 1966 годзе за дасягнутыя поспехі ў развіцці жывёлагадоўлі, павелічэнні вытворчасці і нарыхтовак мяса, малака, яек, воўны і іншай прадукцыі Мікалаю Пятровічу Хаванскаму было прысвоена званне Героя Сацыялістычнай Працы з уручэннем ордэна Леніна і залатога [[Медаль «Серп і Молат»|медаля «Серп і Молат»]]. Узнагароджаны [[Ордэн Кастрычніцкай Рэвалюцыі|ордэнамі Кастрычніцкай Рэвалюцыі]], [[ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|Працоўнага Чырвонага Сцяга]], медалямі. {{зноскі}} == Літаратура == * Беларуская ССР : кароткая энцыклапедыя : у 5 т. — Мінск, 1981. — Т. 5. — С. 625. * Белорусская ССР : краткая энциклопедия : в 5 т. — Минск, 1982. — Т. 5. — С. 657. * Памяць : Гомельскі раён : гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі : у 2 кн. — Мінск, 1998. — Кн. 2. — С. 288—289. * Памяць : Хойніцкі раён : гісторыка-дакументальная хроніка / Беларус. Энцыкл. ; Рэдкал. : М. А. Ткачоў (гал. рэд.) і інш. — Мн. : БелЭн, 1993. — С. 331. * Регионы Беларуси : энциклопедия : в 7 т. — Минск, 2009. — Т. 3, кн. 2 : Гомельская область. — С. 441—442. * Твои герои, Беларусь! Герои Социалистического Труда : биографический справочник. — Минск, 2014.- С. 227 == Спасылкі == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1105841288/ Хованский Николай Петрович]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}{{v|17|5|2023}} // Праект «Память народа» * [https://person.goub.by/?p=2597 Хованский Николай Петрович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230517082700/https://person.goub.by/?p=2597 |date=17 мая 2023 }} {{ref-ru}}{{v|17|5|2023}} // Знаменитые люди Гомельщины {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Хаванскі Мікалай Пятровіч}} [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 6-га склікання]] [[Катэгорыя:Артылерысты Вялікай Айчыннай вайны]] dse8ssy3f5tkrkwqpkxiqpyu34x56iq 0 719387 5202559 4205683 2026-09-20T06:23:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202559 wikitext text/x-wiki {{вучоны}} {{цёзкі2|Леках}} '''Навум Сямёнавіч Леках''' (1908—1996) — беларускі ўрач. Заслужаны дзеяч Беларускай ССР (1968). == Біяграфія == Нарадзіўся ў Дзісне ў 1908 годзе. 14 чэрвеня 1942 года, калі гітлераўцы расстралялі больш за дзве тысячы яўрэяў, Навуму Лекаху пашчасціла выратавацца ад смерці праз дапамогу беларускай сям’і<ref name="НСІ">{{Cite web |url=http://oroik.by/bog-zhyve-na-getaj-zyamli/ |title=Навум Сямёнавіч і Элеанора Генрыхаўна Леках |access-date=10 верасня 2022 |archive-date=10 верасня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220910200948/http://oroik.by/bog-zhyve-na-getaj-zyamli/ |url-status=dead }}</ref>. Працаваў хірургам у спецатрадзе ў [[Полацка-Лепельская партызанская зона|Полацка-Лепельскай партызанскай зон]]е<ref name="НСІ"/>. Пасля вайны працаваў галоўным урачом і хірургам у бальніцы ў [[Глыбокае|Глыбокім]]. З 1950 г. працаваў урачом станцыі пералівання крыві ў [[Полацк]]у<ref name="НСІ"/>. У 1990-х з сям’ёй пераехаў ў [[Ізраіль]], дзе працаваў і жыў да сваіх апошніх дзён. Навума Сямёнавіча не стала ў 1996 годзе<ref name="НСІ"/>. == Сям’я == Жонка — Элеанора Генрыхаўна Леках (Альшванг), акушэр-гінеколаг, узначальвала жаночую кансультацыю ў Полацку, дзяжурыла ў раддоме, чытала лекцыі ў Полацкім медыцынскім вучылішчы<ref name="НСІ"/>. Дзеці — Лізавета, [[Сямён Навумавіч Леках|Сямён]] і Клара<ref name="НСІ"/>. == Узнагароды == Узнагароджаны ордэнам Айчыннай вайны 1-й ступені<ref name="НСІ"/>. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Леках Навум Сямёнавіч}} [[Катэгорыя:Медыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Хірургі Беларусі]] [[Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Медыкі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Постаці беларускай аховы здароўя]] rwk6vrmzrwigq83afpjjxoeostxmcnz 0 722914 5202567 5191722 2026-09-20T07:55:58Z CommonsDelinker 151 Replacing Annapurna_I_ABC_Morning.jpg with [[File:Annapurna_South_ABC_Morning.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Annapurna I is further right). 5202567 wikitext text/x-wiki {{інфармацыйны спіс}} [[Файл:Mount Everest as seen from Drukair2.jpg|міні|Выгляд з самалёта на найвышэйшую гару свету — [[Джамалунгма]] — з поўдня. Злева, у выглядзе грэбня — {{Не перакладзена 5|Нупцэ|Нупцэ|ru|Нупцзе}}, яшчэ лявей — {{Не перакладзена 5|Пумары|Пумары|ru|Пумори}} і {{Не перакладзена 5|Амадаблам|Ама-Даблам|ru|Амадаблам}} (вялікі і маленькі конусы). Справа ад Джамалунгмы (закрываючы яе) — [[Лхоцзэ]], правей {{Не перакладзена 5|Пік 38|Пік 38|de|Peak 38}} і Шарцзэ (закрывае [[Кхартапху]] на далёкім плане), на пярэднім плане сцяна [[Чамланг]]а, за ім {{Не перакладзена 5|Барунцзэ|Барунцзэ|ru|Барунцзе}}.]] У '''спіс найвышэйшых вяршыняў [[Зямля (планета)|Зямлі]]''' уключаны горы [[Вышыня над узроўнем мора|вышынёй]] больш за 7200 метраў над узроўнем мора, якія можна разглядаць як самастойныя (а не як вяршыні іншых гор). У якасці крытэра самастойнасці скарыстана значэнне мінімальнай вышыні, на якую неабходна спусціцца з дадзенай гары, каб падняцца на больш высокую гару; у дадзеным спісе ў якасці парога [[Адносная вышыня|гэтага параметра]] узята {{Nobr|500 м}}<ref>Раней у некаторых выданнях выкарыстоўваўся таксама 7-працэнтны крытэрый [[Адносная вышыня|бачнасці]].</ref>. Вышыня некаторых вяршыняў у розных крыніцах адрозніваецца. Усе 117 найвышэйшых вяршыняў свету размешчаны ў Цэнтральнай і Паўднёвай Азіі. == Спіс найвысокіх гор == {| class="wikitable sortable" !Месца !class="unsortable"|Малюнак !Гара !Вышыня (м)<ref>Для Непала вышыні прыведзены па мясцовых тапаграфічных картах. Для Кітая і раёна Балтара ўзяты з «The Maps of Snow Mountains in China». Для раёна Гіспар вышыні пазначаны па [http://echidna.rutgers.edu/expeditions/Hispar/Default.htm расійскай тапакарце маштабу 1:100 000] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080427142155/http://echidna.rutgers.edu/expeditions/Hispar/Default.htm |date=27 красавіка 2008 }}, якая выглядае больш дакладна, чым звычайна прыводныя вышыні з [http://www.sol.co.uk/v/viewfinder/elevmisquotes.html#hispar амерыканскіх ваенных карт 1950-х гадоў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130725020735/http://www.sol.co.uk/v/viewfinder/elevmisquotes.html#hispar |date=25 ліпеня 2013 }}. Некаторыя іншыя вышыні ўзяты з «High Asia» (Jill Neate).</ref> !Месца размяшчэння !Каардынаты<ref>Дадзеная мясцовасць добра пакрыта здымкамі на сайце Terraserver.com і спадарожнікавымі здымкамі «Google Maps». Каардынаты ўстаноўлены з параўнання тапаграфічных карт і дадзеных здымкаў.</ref> !«[[Адносная вышыня|Віднасць]]» (м)<ref>Дадзеныя атрыманы з камбінацыі карт і камп’ютарнага аналізу дадзеных «{{Не перакладзена 5|Shuttle Radar Topography Mission|Shuttle Radar Topography Mission|ru|Shuttle Radar Topography Mission}}» (вуглавы дазвол у 3"), атрыманых [[НАСА]] у 2001 годзе. Велічыні вышэй 1450 метраў пазначаны па [http://www.peaklist.org/ultras.html гэтаму сайту].</ref> !Бацькоўская гара<ref>Тут паказана першая праўзыходная па вышыні гара, размешчаная ў масіве за ''«ключавым»'' паніжэннем з мінімальна неабходнымі 500-мі метрамі.</ref> !Першае ўзыходжанне !Узыходжанні<ref>Колькасць узыходжанняў і няўдалых спроб на 2004 год паказана па [http://www.alpine-club.org.uk/hi/ Гімалайскаму часопісу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170717233808/http://www.alpine-club.org.uk/hi/ |date=17 ліпеня 2017 }}. Прыведзена колькасць экспедыцый (не асобных узыходзяльнікаў), якія ўнеслі свае спробы ў часопіс. Яны магчыма акуратна ўносілі дадзеныя па рэдка наведвальных вяршынях (хоць недагляды магчымыя), але яшчэ больш недакладнасці верагодныя па лёгкіх для ўзыходжання і/або папулярным піках, тыпу [[Васьмітысячнікі|васьмітысячнікаў]]. Для прыкладу, Джамалунгму на 2004 год пакарыла 2251 асобных альпіністаў [http://www.everesthistory.com/everestsummits/summitsbyyear.htm] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150720183726/http://www.everesthistory.com/everestsummits/summitsbyyear.htm |date=20 ліпеня 2015 }}. Яшчэ адным фактарам неўнясення ўзыходжанняў у часопіс з’яўляюцца таемныя ўзыходжанні на вяршыні з неаплачаным пермітам або ў забароненай для ўзыходжанняў зоне.</ref> (спробы ўзыходжання). |- |1 |[[Файл:IMG 2124 Everest.jpg|60px]] |[[Джамалунгма]] (Эверэст)<br> |align=center|8848,86<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.dw.com/ru/gora-jeverest-stala-vyshe-na-metr-kak-jeto-proizoshlo/a-55872212|title=Гора Эверест стала выше почти на метр. Как это произошло? {{!}} DW {{!}} 10.12.2020|author=Deutsche Welle (www.dw.com)|website=DW.COM|accessdate=2021-01-03}}</ref> |{{Не перакладзена 5|Махалангур-Хімал|Махалангур-Хімал|ru|Махалангур-Химал}}, [[Гімалаі]] |{{coord|27|59|17|N|86|55|31|E|}} |align=right|8848 |адсутнічае |align=center|1953 |align=center|146 (122) |- |2 |[[Файл:K2 2006b.jpg|60px]] |[[Чагары]] (К2) |align=center|8611 |{{Не перакладзена 5|Балтара-Музтаг|Балтара-Музтаг|ru|Балторо-Музтаг}}, [[Каракарум]] |{{Coord|35|52|57|N|76|30|48|E|}} |align=right|4017 |адсутнічае |align=center|1954 |align=center|45 (44) |- |3 |[[Файл:Kangchenjunga.JPG|60px]] |[[Канчэнджанга]] |align=center|8586 |[[Канчэнджанга]], Гімалаі |{{Coord|27|42|09|N|88|08|49|E|}} |align=right|3922 |адсутнічае |align=center|1955 |align=center|38 (24) |- |4 |[[Файл:LhotseMountain.jos.500pix.jpg|60px]] |[[Лхоцзэ]] |align=center|8516 |Махалангур-Хімал, Гімалаі |{{Coord|27|57|42|N|86|55|59|E|}} |align=right|610 |[[Джамалунгма]] |align=center|1956 |align=center|26 (26) |- |5 |[[Файл:Makalu.jpg|60px]] |[[Макалу]] |align=center|8485 |Махалангур-Хімал, Гімалаі |{{Coord|27|53|21|N|87|05|19|E|}} |align=right|2386 |[[Лхоцзэ]] |align=center|1955 |align=center|45 (52) |- |6 |[[Файл:ChoOyu-fromGokyo.jpg|60px]] |[[Чо-Айю]] |align=center|8188 |Махалангур-Хімал, Гімалаі |{{Coord|28|05|39|N|86|39|39|E|}} |align=right|2340 |[[Джамалунгма]] |align=center|1954 |align=center|79 (28) |- |7 |[[Файл:Dhaulagiri - view from aircraft.jpg|60px]] |[[Дхаўлагіры]] |align=center|8167 |[[Дхаўлагіры]], Гімалаі |{{Coord|28|41|45|N|83|29|36|E|}} |align=right|3357 |адсутнічае |align=center|1960 |align=center|51 (39) |- |8 |[[Файл:Sunrise, Manaslu.jpg|60px]] |[[Манаслу]] |align=center|8163 |[[Манаслу]], Гімалаі |{{Coord|28|32|58|N|84|33|39|E|}} |align=right|3092 |адсутнічае |align=center|1956 |align=center|49 (45) |- |9 |[[Файл:Nanga Parbat View from Fairy Meadow trek.jpg|60px]] |[[Нангапарбат]] |align=center|8126 |[[Нангапарбат]], Гімалаі |{{Coord|35|14|18|N|74|35|22|E|}} |align=right|4608 |адсутнічае |align=center|1953 |align=center|52 (67) |- |10 |[[Файл:Annapurna South ABC Morning.jpg|60px]] |[[Анапурна|Анапурна I]] |align=center|8091 |[[Анапурна]], Гімалаі |{{Coord|28|35|43|N|83|49|11|E|}} |align=right|2984 |адсутнічае |align=center|1950 |align=center|36 (47) |- |11 |[[Файл:HiddenPeak.jpg|60px]] |[[Гашэрбрум I]] |align=center|8080 |{{Не перакладзена 5|Балтара-Музтаг|Балтара-Музтаг|ru|Балторо-Музтаг}}, Каракарум |{{Coord|35|43|27|N|76|41|44|E|}} |align=right|2155 |адсутнічае |align=center|1958 |align=center|31 (16) |- |12 |[[Файл:7 15 BroadPeak.jpg|60px]] |[[Броўд-Пік]] |align=center|8051 |Балтара-Музтаг, Каракарум |{{Coord|35|48|38|N|76|34|05|E|}} |align=right|1701 |[[Гашэрбрум I]] |align=center|1957 |align=center|39 (19) |- |13 |[[Файл:Gasherbrum2.jpg|60px]] |[[Гашэрбрум II]] |align=center|8034 |Балтара-Музтаг, Каракарум |{{Coord|35|45|27|N|76|39|11|E|}} |align=right|1523 |[[Гашэрбрум I]] |align=center|1956 |align=center|54 (12) |- |14 |[[Файл:Shisha Pangma 2006.jpg|60px]] |[[Шышабангма]] |align=center|8027 |{{Не перакладзена 5|Лангтанг|Лангтанг|ru|Лангтанг}}, Гімалаі |{{Coord|28|21|12|N|85|46|43|E|}} |align=right|2897 |адсутнічае |align=center|1964 |align=center|43 (19) |- |15 |[[Файл:Gyachung Kang.jpg|60px]] |{{Не перакладзена 5|Гьячунг-Канг|Гьячунг-Канг|ru|Гьячунг-Канг}} |align=center|7952 |{{Не перакладзена 5|Махалангур-Хімал|Махалангур-Хімал|ru|Махалангур-Химал}}, Гімалаі |{{Coord|28|05|52|N|86|44|47|E|}} |align=right|700 |[[Чо-Айю]] |align=center|1964 |align=center|5 (3) |- |16 |[[Файл:Gasherbrum2.jpg|60px]] |{{Не перакладзена 5|Гашэрбрум III|Гашэрбрум III|ru|Гашербрум III}} |align=center|7946 |{{Не перакладзена 5|Балтара-Музтаг|Балтара-Музтаг|ru|Балторо-Музтаг}}, Каракарум |{{Coord|35|45|34|N|76|38|31|E|}} |align=right|355 |[[Гашэрбрум II]] |align=center|1975 |align=center|2 (2) |- |17 |[[Файл:Annapurna I.jpg|60px]] |[[Анапурна|Анапурна II]] |align=center|7937 |[[Анапурна]], Гімалаі |{{Coord|28|32|03|N|84|07|20|E|}} |align=right|2437 |[[Анапурна|Анапурна I]] |align=center|1960 |align=center|6 (19) |- |18 |[[Файл:Gasherbrum group.JPG|60px]] |{{Не перакладзена 5|Гашэрбрум IV|Гашэрбрум IV|ru|Гашербрум IV}} |align=center|7932 |{{Не перакладзена 5|Балтара-Музтаг|Балтара-Музтаг|ru|Балторо-Музтаг}}, Каракарум |{{Coord|35|45|33|N|76|36|57|E|}} |align=right|715 |{{Не перакладзена 5|Гашэрбрум III|Гашэрбрум III|ru|Гашербрум III}} |align=center|1958 |align=center|4 (11) |- |19 |[[Файл:Himalchuli from south.jpg|60px]] |{{Не перакладзена 5|Хімалчулі|Хімалчулі|ru|Хималчули}} |align=center|7893 |[[Манаслу]], Гімалаі |{{Coord|28|26|07|N|84|38|24|E|}} |align=right|1633 |[[Манаслу]] |align=center|1960 |align=center|6 (12) |- |20 |[[Файл:Distaghil ISS.JPG|60px]] |{{Не перакладзена 5|Дастагхіл|Дастагхіл|ru|Дастогхил}} |align=center|7884 |{{Не перакладзена 5|Гіспар Мустаг|Гіспар Мустаг|en|Hispar Muztagh}}, Каракарум |{{Coord|36|19|33|N|75|11|18|E|}} |align=right|2525 |адсутнічае |align=center|1960 |align=center|3 (5) |- |21 |[[Файл:Manaslu - Thulagi Chuli - Ngadi Chuli.jpg|60px]] |{{Не перакладзена 5|Нгадзі Чулі|Нгадзі-Чулі|ru|Нгади Чули}} |align=center|7871 |[[Манаслу]], Гімалаі |{{Coord|28|30|12|N|84|34|03|E|}} |align=right|1020 |[[Манаслу]] |align=center|1970 |align=center|2 (6) |- |22 |[[Файл:Nuptse-fromLobuche.jpg|60px]] |{{Не перакладзена 5|Нупцзэ|Нупцзэ|ru|Нупцзе}} |align=center|7864 |{{Не перакладзена 5|Махалангур-Хімал|Махалангур-Хімал|ru|Махалангур-Химал}}, Гімалаі |{{Coord|27|58|02|N|86|53|10|E|}} |align=right|319 |[[Джамалунгма]] |align=center|1961 |align=center|5 (12) |- |23 |[[Файл:Se9 C2A (2).jpg|60px]] |{{Не перакладзена 5|Куніянг Кіш|Куніянг-Кіш|ru|Кунианг Киш}} |align=center|7823 |{{Не перакладзена 5|Гіспар Мустаг|Гіспар Мустаг|en|Hispar Muztagh}}, Каракарум |{{Coord|36|12|19|N|75|12|28|E|}} |align=right|1765 |{{Не перакладзена 5|Дастагхіл|Дастагхіл|ru|Дастогхил}} |align=center|1971 |align=center|2 (6) |- |24 |[[Файл:Masherbrum.jpg|60px]] |{{Не перакладзена 5|Машэрбрум|Машэрбрум|ru|Машербрум}} |align=center|7821 |{{Не перакладзена 5|Машэрбрум (хрыбет)|Машэрбрум|ru|Машербрум (хребет)}}, Каракарум |{{Coord|35|38|28|N|76|18|21|E|}} |align=right|2457 |адсутнічае |align=center|1960 |align=center|4 (9) |- |25 |[[Файл:Nanda devi.jpg|60px]] |[[Нандадэві]] |align=center|7816 |[[Гархвал]], Гімалаі |{{Coord|30|22|36|N|79|58|15|E|}} |align=right|3139 |адсутнічае |align=center|1936 |align=center|14 (12) |- |26 |[[Файл:Everest Region in Tibet.jpg|60px]] |{{Не перакладзена 5|Чамалонза|Чамалонза|ru|Чомолонзо}} |align=center|7804 |{{Не перакладзена 5|Махалангур-Хімал|Махалангур-Хімал|ru|Махалангур-Химал}}, Гімалаі |{{Coord|27|55|48|N|87|06|29|E|}} |align=right|590 |[[Макалу]] |align=center|1954 |align=center|3 (1) |- |27 |[[Файл:Batura valley Passu.jpg|60px]] |{{Не перакладзена 5|Батура Сар|Батура-Сар|en|Batura Sar}} |align=center|7795 |{{Не перакладзена 5|Батура Музтаг|Батура-Музтаг|en|Batura Muztagh}}, Каракарум |{{Coord|36|30|36|N|74|31|27|E|}} |align=right|3118 |адсутнічае |align=center|1976 |align=center|4 (6) |- |28 |[[Файл:Kanjut Sar.jpg|60px]] |{{Не перакладзена 5|Канджут|Канжут-Шар|ru|Канджут}} |align=center|7790 |{{Не перакладзена 5|Гіспар Мустаг|Гіспар-Мустаг|en|Hispar Muztagh}}, Каракарум |{{Coord|36|12|18|N|75|25|04|E|}} |align=right|1690 |{{Не перакладзена 5|Куніянг Кіш|Куніянг-Кіш|ru|Кунианг Киш}} |align=center|1959 |align=center|2 (1) |- |29 |[[Файл:RakaposhiTagafari0889.JPG|60px]] |{{Не перакладзена 5|Ракапошы|Ракапошы|ru|Ракапоши}} |align=center|7788 |{{Не перакладзена 5|Ракапошы-Гарамош|Ракапошы-Гарамош|en|Rakaposhi-Haramosh Mountains}}, Каракарум |{{Coord|36|08|33|N|74|29|21|E|}} |align=right|2818 |{{Не перакладзена 5|Куніянг Кіш|Куніянг-Кіш|ru|Кунианг Киш}} |align=center|1958 |align=center|8 (13) |- |30 |[[Файл:Namcha Barwa from the west.jpg|60px]] |{{Не перакладзена 5|Намджагбарва|Намджагбарва|ru|Намджагбарва}} |align=center|7782 |{{Не перакладзена 5|Асам Гімалаі|Асам|en|Assam Himalaya}}, Гімалаі |{{Coord|29|37|50|N|95|03|19|E|}} |align=right|4106 |[[Канчэнджанга]] |align=center|1992 |align=center|1 (2) |- |31 |[[Файл:Kamet.jpg|60px]] |{{Не перакладзена 5|Камет|Камет|en|Kamet}} |align=center|7756 |[[Гархвал]], Гімалаі |{{Coord|30|55|12|N|79|35|30|E|}} |align=right|2825 |[[Нандадэві]] |align=center|1931 |align=center|23 (14) |- |32 |[[Файл:Dhaulagiri - view from aircraft.jpg|60px]] |[[Дхаўлагіры|Дхаўлагіры II]] |align=center|7751 |[[Дхаўлагіры]], Гімалаі |{{Coord|28|45|46|N|83|23|14|E|}} |align=right|2396 |[[Дхаўлагіры]] |align=center|1971 |align=center|4 (11) |- |33 |[[Файл:Saltoro Kangri.jpg|60px]] |{{Не перакладзена 5|Салтора-Кангры|Салтора-Кангры|ru|Салторо-Кангри}} |align=center|7742 |{{Не перакладзена 5|Сальтора|Сальтора|en|Saltoro Mountains}}, Каракарум |{{Coord|35|23|57|N|76|50|51|E|}} |align=right|2160 |[[Гашэрбрум I]] |align=center|1962 |align=center|2 (1) |- |34 |[[Файл:Jannu from South.jpg|60px]] |{{Не перакладзена 5|Жану|Жану|ru|Жанну}} |align=center|7711 |[[Канчэнджанга]], Гімалаі |{{Coord|27|40|54|N|88|02|36|E|}} |align=right|1036 |[[Канчэнджанга]] |align=center|1962 |align=center|17 (12) |- |35 |[[Файл:Tirich Mir Hotel.jpg|60px]] |[[Тырычмір]] |align=center|7708 |[[Гіндукуш]] |{{Coord|36|15|19|N|71|50|30|E|}} |align=right|3910 |{{Не перакладзена 5|Батура Сар|Батура-Сар|en|Batura Sar}} |align=center|1950 |align=center|20 (11) |- |36 |[[Файл:Shishapangma.jpg|60px]] |{{Не перакладзена 5|Маламенкінг|Маламенкінг|ru|Моламенкинг}} |align=center|7703 |{{Не перакладзена 5|Лангтанг|Лангтанг|ru|Лангтанг}}, Гімалаі |{{Coord|28|21|17|N|85|48|39|E|}} |align=right|430 |[[Шышабангма]] |align=center|1981 |align=center|1 (0) |- |37 |[[Файл:Mt Gurla Mandhata and wild Donkeys.jpg|60px]] |{{Не перакладзена 5|Гурла-Мандхата|Гурла-Мандхата|ru|Гурла-Мандхата}} |align=center|7694 |{{Не перакладзена 5|Налаканкар Хімал|Налаканкар-Хімал|en|Nalakankar Himal}}, Гімалаі |{{Coord|30|26|17|N|81|17|53|E|}} |align=right|2788 |[[Дхаўлагіры]] |align=center|1985 |align=center|6 (4) |- |38 |[[Файл:Saser Kangri III and II.jpg|60px]] |{{Не перакладзена 5|Сасер Кангры|Сасер-Кангры I|en|Saser Kangri}} |align=center|7672 |{{Не перакладзена 5|Сасер Мустаг|Сасер-Мустаг|en|Saser Muztagh}}, Каракарум |{{Coord|34|52|00|N|77|45|09|E|}} |align=right|2304 |[[Гашэрбрум I]] |align=center|1973 |align=center|6 (4) |- |39 |[[Файл:Chogolisa from K2.JPG|60px]] |{{Не перакладзена 5|Чагалізу|Чагалізу|ru|Чоголиза}} |align=center|7665 |{{Не перакладзена 5|Машэрбрум (хрыбет)|Машэрбрум|ru|Машербрум (хребет)}}, Каракарум |{{Coord|35|36|42|N|76|34|18|E|}} |align=right|1624 |{{Не перакладзена 5|Машэрбрум|Машэрбрум|ru|Машербрум}} |align=center|1975 |align=center|4 (2) |- |40 |[[Файл:Dhaulagiri - view from aircraft.jpg|60px]] |[[Дхаўлагіры|Дхаўлагіры IV]] |align=center|7661 |[[Дхаўлагіры]], Гімалаі |{{Coord|28|44|09|N|83|18|55|E|}} |align=right|469 |[[Дхаўлагіры|Дхаўлагіры II]] |align=center|1975 |align=center|2 (10) |- |41 |[[Файл:Kongur south.jpg|60px]] |{{Не перакладзена 5|Конгур|Конгур|ru|Конгур}} |align=center|7649 |[[Конгур]], [[Куньлунь]] |{{Coord|38|35|36|N|75|18|48|E|}} |align=right|3585 |{{Не перакладзена 5|Дастагхіл|Дастагхіл|ru|Дастогхил}} |align=center|1981 |align=center|2 (4) |- |42 |[[Файл:Dhaulagiri - view from aircraft.jpg|60px]] |[[Дхаўлагіры|Дхаўлагіры V]] |align=center|7618 |[[Дхаўлагіры]], Гімалаі |{{Coord|28|44|02|N|83|21|41|E|}} |align=right|340 |[[Дхаўлагіры|Дхаўлагіры IV]] |align=center|1975 |align=center|2 (3) |- |43 |[[Файл:Shispare and Ultar Sar aerial.jpg|60px]] |{{Не перакладзена 5|Шыспар|Шыспар|en|Shispare}} |align=center|7611 |{{Не перакладзена 5|Батура Музтаг|Батура-Музтаг|en|Batura Muztagh}}, Каракарум |{{Coord|36|26|26|N|74|40|51|E|}} |align=right|1240 |{{Не перакладзена 5|Батура Сар|Батура-Сар|en|Batura Sar}} |align=center|1974 |align=center|3 (1) |- |44 |[[Файл:Momhil trivor ISS.png|60px]] |{{Не перакладзена 5|Трывар|Трывар|ru|Тривор}} |align=center|7577 |{{Не перакладзена 5|Гіспар Мустаг|Гіспар-Мустаг|en|Hispar Muztagh}}, Каракарум |{{Coord|36|17|15|N|75|05|10|E|}} |align=right|980 |{{Не перакладзена 5|Дастагхіл|Дастагхіл|ru|Дастогхил}} |align=center|1960 |align=center|2 (5) |- |45 |[[Файл:GangkharPuensum3.jpg|60px]] |[[Канкар-Пунсум]] |align=center|7570 |[[Кула-Кангры]], Гімалаі |{{Coord|28|02|48|N|90|27|21|E|}} |align=right|2995 |[[Канчэнджанга]] |align=center|не заваяваная |align=center|0 (3) |- |46 |[[Файл:Gonggashan.jpg|60px]] |[[Гунгашань]] |align=center|7556 |{{Не перакладзена 5|Дасюэшань|Дасюэшань|ru|Дасюэшань}}, [[Сычуань]] |{{Coord|29|35|43|N|101|52|47|E|}} |align=right|3642 |[[Джамалунгма]] |align=center|1932 |align=center|6 (7) |- |47 |[[Файл:Annapurna I.jpg|60px]] |[[Анапурна|Анапурна III]] |align=center|7555 |[[Анапурна]], Гімалаі |{{Coord|28|35|05|N|83|59|28|E|}} |align=right|703 |[[Анапурна|Анапурна I]] |align=center|1961 |align=center|10 (17) |- |48 |[[Файл:Karakul-muztagh-ata-d13.jpg|60px]] |{{Не перакладзена 5|Музтагата|Музтагата|ru|Музтагата}} |align=center|7546 |{{Не перакладзена 5|Музтагата|Музтагата|ru|Музтагата}}, [[Куньлунь]] |{{Coord|38|16|42|N|75|06|57|E|}} |align=right|2735 |{{Не перакладзена 5|Конгур|Конгур|ru|Конгур}} |align=center|1956 |align=center|шмат |- |49 |[[Файл:Skyang Kangri.jpg|60px]] |{{Не перакладзена 5|Скьянг Кангры|Скьянг-Кангры|ru|Скьянг-Кангри}} |align=center|7545 |{{Не перакладзена 5|Балтара Музтаг|Балтара-Музтаг|ru|Балторо-Музтаг}}, Каракарум |{{Coord|35|55|35|N|76|34|03|E|}} |align=right|1085 |[[Чагары]] |align=center|1976 |align=center|1 (2) |- |50 |[[Файл:Changtse-from-KalaPattar.jpg|60px]] |{{Не перакладзена 5|Чангзэ|Чангзэ|ru|Чангзе}} |align=center|7543 |{{Не перакладзена 5|Махалангур-Хімал|Махалангур-Хімал|ru|Махалангур-Химал}}, Гімалаі |{{Coord|28|01|29|N|86|54|31|E|}} |align=right|520 |[[Джамалунгма]] |align=center|1982 |align=center|9 (9) |- |51 |[[Файл:Kula Kangri from Moenla Karchung 1933·.jpg|60px]] |[[Кула-Кангры]] |align=center|7538 |[[Кула-Кангры]], Гімалаі |{{Coord|28|13|34|N|90|36|54|E|}} |align=right|1650 |[[Канкар-Пунсум]] |align=center|1986 |align=center|3 (2) |- |52 |[[Файл:Kongur south.jpg|60px]] |[[Кангур (гара)|Кангурцюбе]] |align=center|7530 |[[Кангур (гара)|Кангур]], [[Куньлунь]] |{{Coord|38|36|59|N|75|11|55|E|}} |align=right|840 |[[Кангур (гара)|Кангур]] |align=center|1956 |align=center|2 (3) |- |53 | |{{Не перакладзена 5|Мамастонг Кангры|Мамастонг-Кангры|en|Mamostong Kangri}} |align=center|7516 |{{Не перакладзена 5|Рыма Мустаг|Рыма|en|Rimo Muztagh}}, Каракарум |{{Coord|35|08|27|N|77|34|39|E|}} |align=right|1803 |[[Гашэрбрум I]] |align=center|1984 |align=center|5 (0) |- |54 |[[Файл:Saser Kangri III and II.jpg|60px]] |{{Не перакладзена 5|Сасер Кангры|Сасер-Кангры II|en|Saser Kangri}}<ref>Больш высокая (усходняя) вершина {{Не перакладзена 5|Сасер Кангры|Сасер-Кангры II|en|Saser Kangri}} заваяваная амерыканцамі 21 жніўня 2011 года. Больш за нізкі заходні пік, у 2,5 км ад усходняга, пакораны ў 1984 годзе і пазней яшчэ раз.</ref> |align=center|7513 |{{Не перакладзена 5|Сасер Мустаг|Сасер-Мустаг|en|Saser Muztagh}}, Каракарум |{{Coord|34|48|15|N|77|48|18|E|}} |align=right|1450 |{{Не перакладзена 5|Сасер Кангры|Сасер-Кангры I|en|Saser Kangri}} |align=center data-sort-value="2011-08-21"| 21.08.2011<ref>{{cite web|url=http://www.vvv.ru/news/index.php3?news=179113|title=Американской командой впервые в мире покорен пик Saser Kangri II|accessdate=2011-09-14|archiveurl=|archivedate=}}</ref> |align=center|1 (0) |- |55 | |[[Пік Ісмаіла Самані]] |align=center|7495 |[[хрыбет Акадэміі Навук]], [[Памір]] |{{Coord|38|56|32|N|72|00|57|E|}} |align=right|3402 |{{Не перакладзена 5|Музтагата|Музтагата|ru|Музтагата}} |align=center|1933 |align=center|шмат<br>(няма дакладных дадзеных) |- |56 |[[Файл:Saser Kangri III and II.jpg|60px]] |{{Не перакладзена 5|Сасер Кангры|Сасер-Кангры III|en|Saser Kangri}} |align=center|7495 |{{Не перакладзена 5|Сасер Мустаг|Сасер-Мустаг|en|Saser Muztagh}}, Каракарум |{{Coord|34|50|44|N|77|47|06|E|}} |align=right|850 |{{Не перакладзена 5|Сасер Кангры|Сасер-Кангры I|en|Saser Kangri}} |align=center|1986 |align=center|1 (0) |- |57 |[[Файл:Noszak.jpg|60px]] |{{Не перакладзена 5|Ношак|Ношак|ru|Ношак}} |align=center|7492 |[[Гіндукуш]] |{{Coord|36|26|00|N|71|49|40|E|}} |align=right|2024 |[[Тырычмір]] |align=center|1960 |align=center|33 (3) |- |58 | |{{Не перакладзена 5|Пумары Кіш|Пумары-Кіш|ru|Пумари Киш}} |align=center|7492 |{{Не перакладзена 5|Гіспар Мустаг|Гіспар-Мустаг|en|Hispar Muztagh}}, Каракарум |{{Coord|36|12|40|N|75|15|10|E|}} |align=right|890 |{{Не перакладзена 5|Куніанг Кіш|Куніанг-Кіш|ru|Кунианг Киш}} |align=center|1979 |align=center|1 (2) |- |59 |[[Файл:Pasu glacier.jpg|60px]] |{{Не перакладзена 5|Пасу Сар|Пасу-Сар|en|Pasu Sar}} |align=center|7476 |{{Не перакладзена 5|Батура Музтаг|Батура-Музтаг|en|Batura Muztagh}}, Каракарум |{{Coord|36|29|16|N|74|35|16|E|}} |align=right|645 |{{Не перакладзена 5|Батура Сар|Батура-Сар|en|Batura Sar}} |align=center|1994 |align=center|1 (0) |- |60 |[[Файл:Kanjut Sar.jpg|60px]] |{{Не перакладзена 5|Юкшын Гардан Сар|Юкшын-Гардан-Сар|en|Yukshin Gardan Sar}} |align=center|7469 |{{Не перакладзена 5|Гіспар Мустаг|Гіспар-Мустаг|en|Hispar Muztagh}}, Каракарум |{{Coord|36|15|00|N|75|22|30|E|}} |align=right|1313 |{{Не перакладзена 5|Пумары Кіш|Пумары-Кіш|ru|Пумари Киш}} |align=center|1984 |align=center|4 (1) |- |61 | |{{Не перакладзена 5|Тэрам Кангры|Тэрам Кангры I|en|Teram Kangri}} |align=center|7462 |{{Не перакладзена 5|Сячэнь Музтаг|Сячэнь-Музтаг|en|Siachen Muztagh}}, [[Каракарум]] |{{Coord|35|34|48|N|77|04|42|E|}} |align=right|1702 |[[Гашэрбрум I]] |align=center|1975 |align=center|2 (0) |- |62 |[[Файл:Khangchendzonga np.jpg|60px]] |{{Не перакладзена 5|Джонгсанг|Джонгсанг|ru|Джонгсонг}} |align=center|7462 |[[Канчэнджанга]], [[Гімалаі]] |{{Coord|27|52|52|N|88|08|05|E|}} |align=right|1298 |[[Канчэнджанга]] |align=center|1930 |align=center|2 (3) |- |63 |[[Файл:Rush lake small.jpg|60px]] |{{Не перакладзена 5|Малюбіцінг|Малюбіцінг|en|Malubiting}} |align=center|7458 |{{Не перакладзена 5|Ракапошы Гарамош|Ракапошы-Гарамош|en|Rakaposhi-Haramosh Mountains}}, [[Каракарум]] |{{Coord|36|00|12|N|74|52|31|E|}} |align=right|2193 |{{Не перакладзена 5|Ракапошы|Ракапошы|en|Rakaposhi}} |align=center|1971 |align=center|2 (6) |- |64 |[[Файл:Gangapurna.JPG|60px]] |{{Не перакладзена 5|Гангапурна|Гангапурна|ru|Гангапурна}} |align=center|7455 |[[Анапурна]], [[Гімалаі]] |{{Coord|28|36|17|N|83|57|51|E|}} |align=right|563 |[[Анапурна|Анапурна III]] |align=center|1965 |align=center|8 (13) |- |65 |[[Файл:Peak Pobeda2.jpg|60px]] |[[Пік Перамогі]] |align=center|7439 |[[Цянь-Шань]] |{{Coord|42|02|06|N|80|07|32|E|}} |align=right|4148 |[[Пік Ісмаіла Самані]] |align=center|1938 |align=center|шмат<br>(няма дакладных дадзеных) |- |66 |[[Файл:View from K2.jpg|60px]] |{{Не перакладзена 5|К12|К12|ru|К12}} |align=center|7428 |{{Не перакладзена 5|Сальтора|Сальтора|en|Saltoro Mountains}}, [[Каракарум]] |{{Coord|35|17|42|N|77|01|18|E|}} |align=right|1978 |{{Не перакладзена 5|Салтора-Кангры|Салтора-Кангры|ru|Салторо-Кангри}} |align=center|1974 |align=center|4 (2) |- |67 |[[Файл:Langtang range (25).JPG|60px]] |{{Не перакладзена 5|Янгра|Янгра|ru|Янгра}} (Ганеш I) |align=center|7422 |[[Ганеш-Гімал]], [[Гімалаі]] |{{Coord|28|23|28|N|85|07|38|E|}} |align=right|2352 |[[Манаслу]] |align=center|1955 |align=center|1 (6) |- |68 |[[Файл:Gasherbrum group summits and glaciers marked.jpg|60px]] |{{Не перакладзена 5|Сіа Кангры|Сіа Кангры|en|Sia Kangri}} |align=center|7422 |{{Не перакладзена 5|Сячэнь Музтаг|Сячэнь-Музтаг|en|Siachen Muztagh}}, [[Каракарум]] |{{Coord|35|39|48|N|76|45|45|E|}} |align=right|640 |[[Гашэрбрум I]] |align=center|1934 |align=center|6 (0) |- |69 |[[Файл:Momhil trivor ISS.png|60px]] |{{Не перакладзена 5|Момхіль Шар|Момхіль-Шар|ru|Момхиль-Шар}} |align=center|7414 |{{Не перакладзена 5|Гіспар Мустаг|Гіспар-Мустаг|en|Hispar Muztagh}}, [[Каракарум]] |{{Coord|36|19|04|N|75|02|11|E|}} |align=right|980 |{{Не перакладзена 5|Трывар|Трывар|ru|Тривор}} |align=center|1964 |align=center|2 (6) |- |70 |[[Файл:Kabru2.jpg|60px]] |{{Не перакладзена 5|Кабру|Кабру|ru|Кабру}} |align=center|7412 |[[Канчэнджанга]], [[Гімалаі]] |{{Coord|27|38|02|N|88|07|00|E|}} |align=right|780 |[[Канчэнджанга]] |align=center|1994 |align=center|1 (2)<ref>Згодна з Гімалайскім часопісам за 1996 год (стар 29―36), вышэйшая кропка масіва {{Не перакладзена 5|Кабру|Кабру|en|Kabru}} (Паўночная вяршыня) была заваявана Індыйскай армейскай экспедыцыяй у маі 1994 года.</ref> |- |71 |[[Файл:Muztagh tower - skil brum 1909 sella.jpg|60px]] |[[Скіл-Брум]] |align=center|7410 |{{Не перакладзена 5|Балтара-Музтаг|Балтара Музтаг|ru|Балторо-Музтаг}}, [[Каракарум]] |{{Coord|35|51|03|N|76|25|45|E|}} |align=right|1152 |[[Чагары]] |align=center|1957 |align=center|2 (1) |- |72 |[[Файл:Haramosh from Nanga Parbat.jpg|60px]] |{{Не перакладзена 5|Харамош|Харамош|ru|Харамош}} |align=center|7409 ||{{Не перакладзена 5|Ракапошы Гарамош|Ракапошы-Гарамош|en|Rakaposhi-Haramosh Mountains}}, [[Каракарум]] |{{Coord|35|50|24|N|74|53|51|E|}} |align=right|2277 |{{Не перакладзена 5|Малюбіцінг|Малюбіцінг|en|Malubiting}} |align=center|1958 |align=center|4 (3) |- |73 |[[Файл:Terichmir Base camp.jpg|60px]] |{{Не перакладзена 5|Гістор-о-Нал|Гістор-о-Нал|ru|Истор-о-Нал}} |align=center|7403 |[[Гіндукуш]] |{{Coord|36|22|35|N|71|53|55|E|}} |align=right|1040 |{{Не перакладзена 5|Ношак|Ношак|en|Noshaq}} |align=center|1969 |align=center|4 (5) |- |74 | |{{Не перакладзена 5|Гент Кангры|Гент Кангры|en|Ghent Kangri}} |align=center|7401 |{{Не перакладзена 5|Сальтора|Сальтора|en|Saltoro Mountains}}, [[Каракарум]] |{{Coord|35|31|03|N|76|48|01|E|}} |align=right|1493 |{{Не перакладзена 5|Салтора-Кангры|Салтора-Кангры|ru|Салторо-Кангри}} |align=center|1961 |align=center|4 (0) |- |75 |[[Файл:Ultar sar - bublimotin.jpg|60px]] |{{Не перакладзена 5|Ультар (гара)|Ультар|en|Ultar}} |align=center|7388 |{{Не перакладзена 5|Батура Музтаг|Батура Музтаг|en|Batura Muztagh}}, [[Каракарум]] |{{Coord|36|23|54|N|74|42|32|E|}} |align=right|700 |{{Не перакладзена 5|Шыспар|Шыспар|en|Shispare}} |align=center|1996 |align=center|2 (5) |- |76 | |{{Не перакладзена 5|Рыма|Рыма I|ru|Римо}} |align=center|7385 |{{Не перакладзена 5|Рыма Мустаг|Рыма Мустаг|en|Rimo Muztagh}}, [[Каракарум]] |{{Coord|35|21|21|N|77|22|05|E|}} |align=right|1438 |{{Не перакладзена 5|Тэрам Кангры|Тэрам Кангры I|en|Teram Kangri}} |align=center|1988 |align=center|1 (3) |- |77 |[[Файл:DhaulagiriMountain.jos.500pix.jpg|60px]] |[[Дхаўлагіры|Churen Himal]] |align=center|7385 |[[Дхаўлагіры]], [[Гімалаі]] |{{Coord|28|44|06|N|83|12|58|E|}} |align=right|600 |[[Дхаўлагіры|Дхаўлагіры IV]] |align=center|1970 |align=center|3 (0) |- |78 | |{{Не перакладзена 5|Тэрам Кангры|Тэрам Кангры III|en|Teram Kangri}} |align=center|7382 |{{Не перакладзена 5|Сячэнь Музтаг|Сячэнь Музтаг|en|Siachen Muztagh}}, [[Каракарум]] |{{Coord|35|35|59|N|77|02|53|E|}} |align=right|520 |{{Не перакладзена 5|Тэрам Кангры|Тэрам Кангры I|en|Teram Kangri}} |align=center|1979 |align=center|1 (0) |- |79 | |{{Не перакладзена 5|Шэрпі Кангры|Шэрпі Кангры|en|Sherpi Kangri}} |align=center|7380 |{{Не перакладзена 5|Сальтора|Сальтора|en|Saltoro Mountains}}, [[Каракарум]] |{{Coord|35|27|58|N|76|46|53|E|}} |align=right|1000 |{{Не перакладзена 5|Гент Кангры|Гент Кангры|en|Ghent Kangri}} |align=center|1976 |align=center|1 (1) |- |80 |[[Файл:Labuche Kang and Shishapangma from Cho Oyu.jpg|60px]] |{{Не перакладзена 5|Лабучэ-Канг|Лабучэ-Канг|ru|Лабуче-Канг}} |align=center|7367 |Лабучэ, [[Гімалаі]] |{{Coord|28|18|15|N|86|21|03|E|}} |align=right|1957 |[[Чо-Айю]] |align=center|1987 |align=center|1 (0) |- |81 |[[Файл:NepalPeak TentPeak.jpg|60px]] |{{Не перакладзена 5|Кірат-Чулі|Кірат-Чулі|ru|Кират-Чули}} |align=center|7362 |[[Канчэнджанга]], [[Гімалаі]] |{{Coord|27|47|13|N|88|11|40|E|}} |align=right|1168 |[[Канчэнджанга]] |align=center|1939 |align=center|1 (6) |- |82 | |{{Не перакладзена 5|Абі-Гамін|Абі-Гамін|ru|Аби-Гамин}} |align=center|7355 |{{Не перакладзена 5|Гарваль|Гарваль|en|Garhwal Himalaya}}, [[Гімалаі]] |{{Coord|30|55|57|N|79|36|09|E|}} |align=right|217 |{{Не перакладзена 5|Камет|Камет|en|Kamet}} |align=center|1950 |align=center|17 (2) |- |81 |[[Файл:Cho Oyu, Nepal.jpg|60px]] |{{Не перакладзена 5|Нангпаі-Госум|Нангпаі-Госум|ru|Нангпаи-Госум}} |align=center|7350 |{{Не перакладзена 5|Махалангур-Хімал|Махалангур-Хімал|ru|Махалангур-Химал}}, [[Гімалаі]] |{{Coord|28|04|20|N|86|36|52|E|}} |align=right|500 |[[Чо-Айю]] |align=center|1996 |align=center|3 (1) |- |82 |[[Файл:Gimmigela Chuli.jpg|60px]] |{{Не перакладзена 5|Гімігела|Гімігела|en|Gimmigela}}<br>(Блізняты) |align=center|7350 |[[Канчэнджанга]], [[Гімалаі]] |{{Coord|27|44|24|N|88|09|28|E|}} |align=right|432 |[[Канчэнджанга]] |align=center|1994 |align=center|3 (1) |- |83 |[[Файл:Saraghrar.JPG|60px]] |{{Не перакладзена 5|Сараграр|Сараграр|en|Saraghrar}} |align=center|7349 |[[Гіндукуш]] |{{Coord|36|32|51|N|72|06|54|E|}} |align=right|1979 |{{Не перакладзена 5|Ношак|Ношак|ru|Ношак}} |align=center|1959 |align=center|2 (3) |- |84 |[[Файл:Mount Everest as seen from Drukair2.jpg|60px]] |[[Чамланг]] |align=center|7321 |{{Не перакладзена 5|Махалангур-Хімал|Махалангур-Хімал|ru|Махалангур-Химал}}, [[Гімалаі]] |{{Coord|27|46|30|N|86|58|47|E|}} |align=right|1240 |[[Лхоцзэ]] |align=center|1961 |align=center|7 (1) |- |85 |[[Файл:Bundesarchiv Bild 135-KA-06-039, Tibetexpedition, Landschaftsaufnahme.jpg|60px]] |{{Не перакладзена 5|Джамалхары|Джамалхары|ru|Джомолхари}}<ref>{{Не перакладзена 5|Джамалхары|Джамалхары|ru|Джомолхари}} можа быць ніжэй, чым афіцыйныя 7315 м [http://www.sol.co.uk/v/viewfinder/elevmisquotes.html#chomolhari] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130725020735/http://www.sol.co.uk/v/viewfinder/elevmisquotes.html#chomolhari |date=25 ліпеня 2013 }}.</ref><ref>Па дадзеных «{{Не перакладзена 5|Shuttle Radar Topography Mission|Shuttle Radar Topography Mission|ru|Shuttle Radar Topography Mission}}» вышыня вяршыні 7090 метраў, з улікам папраўкі (дадзеныя «Shuttle Radar Topography Mission» па вяршынях сістэматычна заніжаны на 10―50 м (у залежнасці ад крутасці вяршыні)) сапраўдная вышыня гары каля 7120 метраў.</ref> |align=center|7315 |{{Не перакладзена 5|Джамалхары|Джамалхары|ru|Джомолхари}}, [[Гімалаі]] |{{Coord|27|49|37|N|89|16|28|E|}} |align=right|2065 |[[Канкар-Пунсум]] |align=center|1937 |align=center|4 (0) |- |86 | |{{Не перакладзена 5|Чонгтар|Чонгтар|ru|Чонгтар}} |align=center|7315 |{{Не перакладзена 5|Балтара-Музтаг|Балтара-Музтаг|ru|Балторо-Музтаг}}, [[Каракарум]] |{{Coord|35|54|42|N|76|25|45|E|}} |align=right|1300 |[[Скіл-Брум]] |align=center|1994 |align=center|1 (1) |- |87 |[[Файл:Gasherbrum IV, VII, VI and Baltoro Kangri.jpg|60px]] |{{Не перакладзена 5|Балторо Кангры|Балторо Кангры|en|Baltoro Kangri}} |align=center|7312 |{{Не перакладзена 5|Машэрбрум (хрыбет)|Машэрбрум|ru|Машербрум (хребет)}}, [[Каракарум]] |{{Coord|35|38|21|N|76|40|24|E|}} |align=right|1200 |{{Не перакладзена 5|Чагалізу|Чагалізу|ru|Чоголиза}} |align=center|1976 |align=center|1 (0) |- |88 | |{{Не перакладзена 5|Сігуанг-Ры|Сігуанг-Ры|ru|Сигуанг-Ри}} |align=center|7309 |{{Не перакладзена 5|Махалангур-Хімал|Махалангур-Хімал|ru|Махалангур-Химал}}, [[Гімалаі]] |{{Coord|28|08|49|N|86|41|06|E|}} |align=right|650 |[[Чо-Айю]] |align=center|1989 |align=center|2 (1) |- |89 | |{{Не перакладзена 5|Карона (гара)|Карона|en|The Crown (mountain)}} |align=center|7295 |{{Не перакладзена 5|Енгісагат|Енгісагат|en|Yengisogat}}, [[Каракарум]] |{{Coord|36|06|22|N|76|12|26|E|}} |align=right|1919 |[[Скіл-Брум]],<br>[[Чагары]] |align=center|1993 |align=center|1 (3) |- |90 |[[Файл:MakandroRi.jpg|60px]] |{{Не перакладзена 5|Г’яла Пэры|Г’яла Пэры|en|Gyala Peri}} |align=center|7294 |[[Асам]], [[Гімалаі]] |{{Coord|29|48|47|N|94|58|03|E|}} |align=right|2942 |[[Джамалунгма]] |align=center|1986 |align=center|1 (0) |- |91 |[[Файл:Shishapangma5.jpg|60px]] |{{Не перакладзена 5|Поронг-Ры|Поронг-Ры|ru|Поронг-Ри}} |align=center|7292 |{{Не перакладзена 5|Лангтанг|Лангтанг|ru|Лангтанг}}, [[Гімалаі]] |{{Coord|28|23|22|N|85|43|17|E|}} |align=right|520 |[[Шышабангма]] |align=center|1982 |align=center|5 (0) |- |92 |[[Файл:The Ogre I and II and the Ogres thumb (225912483).jpg|60px]] |{{Не перакладзена 5|Бантха-Брак|Бантха-Брак|ru|Баннтха-Бракк}} |align=center|7285 |{{Не перакладзена 5|Панмах Мустаг|Панмах Мустаг|en|Panmah Muztagh}}, [[Каракарум]] |{{Coord|35|56|51|N|75|45|12|E|}} |align=right|1891 |{{Не перакладзена 5|Канджут|Канджут|ru|Канджут}} |align=center|1977 |align=center|3 (13) |- |93 |[[Файл:Yukshin Gardan Sar - Yutmaru Sar.jpg|60px]] |{{Не перакладзена 5|Ютмар Сар|Ютмар Сар|en|Yutmaru Sar}} |align=center|7283 |{{Не перакладзена 5|Гіспар Мустаг|Гіспар Мустаг|en|Hispar Muztagh}}, [[Каракарум]] |{{Coord|36|13|40|N|75|22|05|E|}} |align=right|620 |{{Не перакладзена 5|Юкшын Гардан Сар|Юкшын Гардан Сар|en|Yukshin Gardan Sar}} |align=center|1980 |align=center|1 (1) |- |94 |[[Файл:Saltoro Kangri.jpg|60px]] |{{Не перакладзена 5|K6|K6|en|K6 (mountain)}} |align=center|7282 |{{Не перакладзена 5|Машэрбрум (хрыбет)|Машэрбрум|ru|Машербрум (хребет)}}, [[Каракарум]] |{{Coord|35|25|06|N|76|33|08|E|}} |align=right|1962 |{{Не перакладзена 5|Чагалізу|Чагалізу|ru|Чоголиза}} |align=center|1970 |align=center|1 (3) |- |95 |[[Файл:Gang Benchhen.jpg|60px]] |{{Не перакладзена 5|Kangpenqing|Kangpenqing|en|Kangpenqing}}<br>(Gang Benchhen) |align=center|7281 |Baiku, [[Гімалаі]] |{{Coord|28|33|03|N|85|32|44|E|}} |align=right|1340 |[[Шышабангма]] |align=center|1982 |align=center|1 (1) |- |96 |[[Файл:MuztaghTower.jpg|60px]] |{{Не перакладзена 5|Музтаг-Таўэр|Музтаг-Таўэр|ru|Музтаг-Тауэр}} |align=center|7276 |{{Не перакладзена 5|Балтара-Музтаг|Балтара-Музтаг|ru|Балторо-Музтаг}}, [[Каракарум]] |{{Coord|35|49|38|N|76|21|39|E|}} |align=right|1710 |[[Скіл-Брум]] |align=center|1956 |align=center|4 (2) |- |97 |[[Файл:Kamet.jpg|60px]] |{{Не перакладзена 5|Камет|Mana|en|Kamet}} |align=center|7272 |{{Не перакладзена 5|Гарваль|Гарваль|en|Garhwal Himalaya}}, [[Гімалаі]] |{{Coord|30|52|51|N|79|36|56|E|}} |align=right|730 |{{Не перакладзена 5|Камет|Камет|en|Kamet}} |align=center|1937 |align=center|7 (3) |- |98 |[[Файл:DhaulagiriMountain.jos.500pix.jpg|60px]] |[[Дхаўлагіры|Дхаўлагіры VI]] |align=center|7268 |[[Дхаўлагіры]], [[Гімалаі]] |{{Coord|28|42|29|N|83|16|21|E|}} |align=right|485 |[[Дхаўлагіры|Дхаўлагіры IV]] |align=center|1970 |align=center|5 (0) |- |99 |[[Файл:Diran P8050944.jpg|60px]] |{{Не перакладзена 5|Дыран|Дыран|ru|Диран}} |align=center|7266 |{{Не перакладзена 5|Ракапошы-Гарамош|Ракапошы-Гарамош|en|Rakaposhi-Haramosh Mountains}}, [[Каракарум]] |{{Coord|36|07|19|N|74|39|40|E|}} |align=right|1325 |{{Не перакладзена 5|Малюбіцінг|Малюбіцінг|en|Malubiting}} |align=center|1968 |align=center|12 (8) |- |100 |[[Файл:TongLa.jpg|60px]] |{{Не перакладзена 5|Лабучэ Кан III/Усход|Лабучэ Кан III|en|Labuche Kang III/East}}<ref>Дакладная вышыня невядомая, але і на кітайскіх і на расійскіх картах гэтага раёна вышыня вяршыні пазначана звыш 7200 м.</ref> |align=center|7250 |Лабучэ, [[Гімалаі]] |{{Coord|28|18|01|N|86|23|03|E|}} |align=right|570 |{{Не перакладзена 5|Лабучэ-Канг|Лабучэ-Канг|ru|Лабуче-Канг}} |align=center|не заваяваная |align=center|0 (0) |- |101 |[[Файл:DhaulagiriMountain.jos.500pix.jpg|60px]] |[[Дхаўлагіры|Putha Hiunchuli]] |align=center|7246 |[[Дхаўлагіры]], [[Гімалаі]] |{{Coord|28|44|50|N|83|08|55|E|}} |align=right|1151 |[[Дхаўлагіры|Churen Himal]] |align=center|1954 |align=center|11 (5) |- |102 | |{{Не перакладзена 5|Апсарасас Кангры|Апсарасас Кангры|en|Apsarasas Kangri}} |align=center|7245 |{{Не перакладзена 5|Сячэнь Музтаг|Сячэнь Музтаг|en|Siachen Muztagh}}, [[Каракарум]] |{{Coord|35|32|20|N|77|08|59|E|}} |align=right|635 |{{Не перакладзена 5|Тэрам Кангры|Тэрам Кангры I|en|Teram Kangri}} |align=center|1976 |align=center|2 (0) |- |103 |[[Файл:Kamet.jpg|60px]] |{{Не перакладзена 5|Камет|Mukut Parbat|en|Kamet}} |align=center|7242 |{{Не перакладзена 5|Гарваль|Гарваль|en|Garhwal Himalaya}}, [[Гімалаі]] |{{Coord|30|57|01|N|79|34|07|E|}} |align=right|840 |{{Не перакладзена 5|Камет|Камет|en|Kamet}} |align=center|1951 |align=center|2 (1) |- |104 | |Rimo III |align=center|7233 |{{Не перакладзена 5|Рыма Мустаг|Рыма Мустаг|en|Rimo Muztagh}}, [[Каракарум]] |{{Coord|35|22|29|N|77|21|42|E|}} |align=right|615 |{{Не перакладзена 5|Рыма|Рыма I|ru|Римо}} |align=center|1985 |align=center|1 (0) |- |105 |[[Файл:Langtang-lirung-and-kimshung.jpg|60px]] |{{Не перакладзена 5|Лангтанг-Лірунг|Лангтанг-Лірунг|ru|Лангтанг-Лирунг}} |align=center|7227 |{{Не перакладзена 5|Лангтанг|Лангтанг|ru|Лангтанг}}, [[Гімалаі]] |{{Coord|28|15|20|N|85|31|02|E|}} |align=right|1525 |[[Шышабангма]] |align=center|1978 |align=center|14 (13) |- |106 | |{{Не перакладзена 5|Карджанг|Карджанг|ru|Карджианг}} |align=center|7221 |[[Кула-Кангры]], [[Гімалаі]] |{{Coord|28|15|31|N|90|38|43|E|}} |align=right|880 |[[Кула-Кангры]] |align=center|не заваяваная |align=center|0 (2) |- |107 |[[Файл:Annapurna Massif Aerial View.jpg|60px]] |[[Анапурна]] Паўднёвая |align=center|7219 |[[Анапурна]], [[Гімалаі]] |{{Coord|28|31|04|N|83|48|27|E|}} |align=right|775 |[[Анапурна]] |align=center|1964 |align=center|10 (16) |- |108 |[[Файл:Everest Peace Project - Ice serac everest tibet2.jpg|60px]] |[[Кхартапху]] |align=center|7213 |{{Не перакладзена 5|Махалангур-Хімал|Махалангур-Хімал|ru|Махалангур-Химал}}, [[Гімалаі]] |{{Coord|28|03|45|N|86|58|39|E|}} |align=right|712 |[[Джамалунгма]] |align=center|1935 |align=center|1 (0) |- |109 | |{{Не перакладзена 5|Тонгшанджыябу|Тонгшанджыябу|ru|Тонгшанджиабу}}<ref>Назва і інфармацыя аб гэтай вяршыні ўзяты з «Japanese Alpine News» за май 2003 года.</ref><ref>Па дадзеных «{{Не перакладзена 5|Shuttle Radar Topography Mission|Shuttle Radar Topography Mission|ru|Shuttle Radar Topography Mission}}» вышыня Тонгшанджыябу складае 7105 метраў і такім чынам, яна магчыма не ўваходзіць у лік найвысокіх гор (>7200 м).</ref> |align=center|7207 |{{Не перакладзена 5|Лунана (горы)|Лунана|en|Lunana}}, [[Гімалаі]] |{{Coord|28|11|12|N|89|57|27|E|}} |align=right|1757 |[[Канкар-Пунсум]] |align=center|не заваяваная |align=center|0 (0) |- |110 | |{{Не перакладзена 5|Малангуці Сар|Малангуці Сар|en|Malangutti Sar}} |align=center|7207 |{{Не перакладзена 5|Гіспар Мустаг|Гіспар Мустаг|en|Hispar Muztagh}}, [[Каракарум]] |{{Coord|36|21|51|N|75|08|52|E|}} |align=right|515 |{{Не перакладзена 5|Дастагхіл|Дастагхіл|ru|Дастогхил}} |align=center|1985 |align=center|1 (0) |- |111 |[[Файл:Noijinkangsang.jpg|60px]] |{{Не перакладзена 5|Ноцэнкансары|Ноцэнкансары|ru|Ноценкансари}} |align=center|7206 |{{Не перакладзена 5|Нагарзэ|Нагарзэ|en|Nagarze}}, [[Гімалаі]] |{{Coord|28|56|48|N|90|10|42|E|}} |align=right|2160 |{{Не перакладзена 5|Тонгшанджыябу|Тонгшанджыябу|ru|Тонгшанджиабу}} |align=center|1986 |align=center|4 (1) |- |112 |[[Файл:ShishapangmaandGangBenchen.jpg|60px]] |{{Не перакладзена 5|Лангтанг-Ры|Лангтанг-Ры|ru|Лангтанг-Ри}} |align=center|7205 |{{Не перакладзена 5|Лангтанг|Лангтанг|ru|Лангтанг}}, [[Гімалаі]] |{{Coord|28|22|53|N|85|41|01|E|}} |align=right|650 |{{Не перакладзена 5|Поронг-Ры|Поронг-Ры|ru|Поронг-Ри}} |align=center|1981 |align=center|4 (0) |- |113 | |{{Не перакладзена 5|Кангпху-Канг|Кангпху-Канг|ru|Кангпху-Канг}}<ref>Па дадзеных «{{Не перакладзена 5|Shuttle Radar Topography Mission|Shuttle Radar Topography Mission|ru|Shuttle Radar Topography Mission}}» вышыня Кангпху-Канга складае ~7207 метраў.</ref> |align=center|7204 |{{Не перакладзена 5|Лунана (горы)|Лунана|en|Lunana}}, [[Гімалаі]] |{{Coord|28|09|18|N|90|03|45|E|}} |align=right|1200 |{{Не перакладзена 5|Тонгшанджыябу|Тонгшанджыябу|ru|Тонгшанджиабу}} |align=center|2002 |align=center|1 (0) |- |114 | |{{Не перакладзена 5|Сінгхі-Кангры|Сінгхі-Кангры|ru|Сингхи-Кангри}} |align=center|7202 |{{Не перакладзена 5|Сячэнь Музтаг|Сячэнь Музтаг|en|Siachen Muztagh}}, [[Каракарум]] |{{Coord|35|35|56|N|76|58|58|E|}} |align=right|790 |{{Не перакладзена 5|Тэрам Кангры|Тэрам Кангры III|en|Teram Kangri}} |align=center|1976 |align=center|2 (0) |- |115 |[[Файл:MorgendlKarakorum.jpg|60px]] |{{Не перакладзена 5|Лупгхар-Шар|Лупгхар-Шар|ru|Лупгхар-Шар}} |align=center|7200 |{{Не перакладзена 5|Гіспар Мустаг|Гіспар Мустаг|en|Hispar Muztagh}}, [[Каракарум]] |{{Coord|36|20|54|N|75|01|33|E|}} |align=right|730 |{{Не перакладзена 5|Момхиль-Шар|Момхиль-Шар|ru|Момхиль-Шар}} |align=center|1979 |align=center|1 (0) |} == Гл. таксама == * [[Алімп (Марс)|Алімп]] * {{Не перакладзена 5|Горы Максвела|Горы Максвела|ru|Горы Максвелла}} * {{Не перакладзена 5|Спіс найвышэйшых вяршыняў Сонечнай сістэмы|Спіс найвышэйшых вяршыняў Сонечнай сістэмы|ru|Список высочайших вершин Солнечной системы}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * «High Asia: An Illustrated History of the 7,000 Metre Peaks» by Jill Neate (Mountaineers Books 1990) * «The Maps of Snow Mountains in China» by Mi Desheng (Chinese Academy of Science, 1990s) * «Nepal Topographic Maps» by the Finnish Meteorological Inst. (Nepalese Survey Dept., 1990s) * Soviet military 1:100,000 topographic maps (most from 1980—1981) * The «High Mountain Info» section of the «High Mountain Sports Magazine» (1990—2005) (now Climb Magazine) * Some other topographic maps and much from the external links listed above. == Спасылкі == * [http://www.summitpost.org Summitpost]{{Ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20181105084530/http://peaklist.org/lists.html Prominence lists]{{Ref-en}} * [http://www.alpine-club.org.uk/hi/ Alpine Club Himalayan index] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170717233808/http://www.alpine-club.org.uk/hi/ |date=17 ліпеня 2017 }} (Гімалайскі індэкс змяшчае найбольш дакладную інфармацыю па колькасці ўзыходжанняў і спроб, у тым ліку на малавядомыя вяршыні.){{Ref-en}} * [http://www.8000ers.com/cms/download.html?func=fileinfo&id=168 List of highest mountains down to 6750 metres]{{Ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20150218181908/http://northsport.ru/mountains/ Список вершин выше 7000 метров] {{Вонкавыя спасылкі}} {{ізаляваны артыкул|date=2022-10-24}} 3nh4ovgzrgshr8aq7e607mo0tlwq8r3 0 723729 5202386 4485752 2026-09-19T16:58:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202386 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Паўлоўскі}} {{Ваенны дзеяч}} '''Мікалай Восіпавіч Паўло́ўскі'''{{sfn|Беларусь|1995}} ({{ДН|27|10|1903}} — {{ДС|25|10|1960}}{{sfn|Беларусь|1995}} ці [[21 кастрычніка]] 1960<ref name="ПМТ">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/pamyat-commander885/ Павловский Николай Осипович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221029174023/https://pamyat-naroda.ru/heroes/pamyat-commander885/ |date=29 кастрычніка 2022 }} {{ref-ru}} // Праект «Память народа»</ref>) — [[СССР|савецкі]] военачальнік, [[генерал-палкоўнік]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў горадзе [[Гродна]]. Пасля смерці бацькі жыў разам з маці і сястрой, потым у сваёй цёці ў вёсцы [[Гліняны]]. У 1915 годзе разам з імі быў эвакуіраваны ў [[Курск]], дзе ў 1919 годзе скончыў рэальнае вучылішча. Вучыўся на курсах інструктараў ваеннадапрызыўнай падрыхтоўкі. Курсы скончыў у 1920 одзе, атрымаў званне краснага камандзіра і быў прызначаны ўзводным інструктарам у Курскай тэрытарыяльнай палкавой акрузе. З мая 1922 года па люты 1923 года займаў пасаду камандзіра ўзвода Ташкенцкай школы ваенных капельмайстраў, якая знаходзілася ў Курску, потым у [[Ленінград]]зе. Пасля расфарміравання школы перавёўся ў Курск і служыў у губернскім ваенкамаце, тэрытарыяльнай акрузе. У 1926—1927 гадах вучыўся на гадзічных паўторных курсах камсаставу РСЧА ў [[Масква|Маскве]]. У 1924—1932 гадах служыў у 165-м стралковым палку 55-й стралковай дывізіі імя Варашылава на пасадах камандзіра кулямётнай роты, начальніка палявой школы. У 1929 годзе скончыў кулямётнае аддзяленне курсаў «Выстрал». З кастрычніка 1932 года — кіраўнік тактыкі ў Калінінскім ваенна-хімічным вучылішчы, з сакавіка 1935 года — камандзір батальёна курсантаў у гэтым вучылішчы. З сакавіка 1938 года — камандзір батальёна курсантаў Казанскага пяхотнага вучылішча імя ЦВК Татарскай АССР. 25 ліпеня 1938 года М. В. Паўлоўскі быў арыштаваны па абвінавачванні ва ўдзеле ў ваеннай змове і ў шпіянажы. Больш за год знаходзіўся пад следствам. Вызвалены за адсутнасцю віны і рэабілітаваны 7 верасня 1939 года. З верасня 1939 года займаў пасаду выкладчыка тактыкі на курсах камсаставу РСЧА ў горадзе [[Баку]]. З лютага 1940 года — камандзір батальёна курсантаў курсаў удасканалення камсаставу запасу ў [[Кутаісі]]. З мая 1940 года служыў у Стралкова-мінамётным вучылішчы ў [[Тэлаві]] на пасадзе выкладчыка па вучэбна-страявой частцы, са жніўня 1940 года — намеснік начальніка вучылішча. == Вялікая Айчынная вайна == У чэрвені 1941 года маёр Паўлоўскі накіраваны ў горад [[Ленінакан]] і прызначаны начальнікам штаба 55-га ўмацаванага раёна. Потым у [[Растоў-на-Доне|Растов-на-Доне]] займаўся выбарам месцаў для будаўніцтва абарончых рубяжоў. З чэрвеня 1942 года — начальнік штаба 70-га ўмацаванага раёна [[Паўночна-Каўказская ваенная акруга|Паўночна-Каўказскай ваеннай акругі]]. У жніўні 1942 года падпалкоўнік Паўлоўскі камандзіраваны ў [[Новарасійск]] для фарміравання з маракоў [[Чарнаморскі флот ВМФ СССР|Чарнаморскага флоту]], Азоўскай і Каспійскай флатылій 255-й брыгады марской пяхоты, першым начальнікам штаба якой ён і стаў. Удзельнік баявых дзеянняў на [[Закаўказскі фронт|Закаўказскім]], [[1-ы Украінскі фронт|1-м Украінскім]], [[2-і Украінскі фронт|2-м Украінскім]], [[Забайкальскі фронт|Забайкальскім]] франтах. Займаў пасады начальніка штаба ўмацаванага раёна, брыгады марской пяхоты, арміі, начальніка аператыўнага аддзела і ўпраўлення фронту. Удзельнік абароны Кубані, бітвы за Каўказ, Новарасійска-Таманскай, Жытомірска-Бярдзічаўскай, Львоўска-Сандамірскай, [[Яска-Кішынёўская аперацыя|Яска-Кішынёўскай]], Дэбрэцэнскай, Будапешцкай, [[Венская аперацыя|Венскай]], [[Пражская аперацыя|Пражскай]], Хінгана-Мукдэнскай наступальных аперацый. Вайну скончыў у званні [[генерал-лейтэнант]]а. == Пасля вайны == Пасля вайны М. В. Паўлоўскі працягваў службу ў [[Савецкая Армія|Савецкай Арміі]]. У 1948 годзе скончыў [[Ваенная акадэмія Генеральнага штаба Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі|Ваенную акадэмію Генеральнага штаба імя К. Я. Варашылава]] і застаўся выкладаць у ёй<ref name="Гр">[http://persony.grodno.by/glory/?page=people&item=73 Книга славы г. Гродно] {{ref-ru}}</ref>. У 1952—1959 года — начальнік галоўнага аператыўнага ўпраўлення Генеральнага штаба Узброеных Сіл СССР, адначасова ў 1955—1959 гадах — адказны сакратар Ваеннага савета пры Савеце абароны СССР. З верасня 1959 года — памочнік начальніка Генеральнага штаба па аператыўных пытаннях. Раптоўна памёр у сваім працоўным кабінеце ў будынку Генеральнага штаба. Пахаваны на [[Новадзявочыя могілкі|Новадзявочых могілках]] у Маскве. == Узнагароды == Узнагароджаны шэрагам узнагарод. Сярод іх 2 [[Ордэн Леніна|ордэны Леніна]], 4 [[Ордэн Чырвонага Сцяга|ордэны Чырвонага Сцяга]], [[ордэн Суворава]] II ступені, [[Ордэн Кутузава|ордэны Кутузава]] I і II ступені, [[Ордэн Багдана Хмяльніцкага (СССР)|ордэн Багдана Хмяльніцкага]] I ступені, [[ордэн Айчыннай вайны]] I ступені, [[медаль «За абарону Каўказа»]], [[медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]], [[медаль «За ўзяцце Будапешта»]], [[медаль «За ўзяцце Вены»]], [[медаль «За перамогу над Японіяй»]], мангольскія ордэн Чырвонага Сцяга і медаль «За перамогу над Японіяй», шэраг юбілейных медалёў. == Памяць == Імем М. В. Паўлоўскага названа вуліца ў горадзе Гродна і на доме, у якім ён жыў, устаноўлена мемарыяльная дошка. 31 ліпеня 1969 года імя Мікалая Восіпавіча Паўлоўскага было ўнесена ў Кнігу Народнай славы горада Гродна. У музеі воінскай славы школы № 11 Гродна вядомаму земляку прысвечана экспазіцыя. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Паўло́ўскі Мікалай Восіпавіч|576}} == Спасылкі == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/pamyat-commander885/ Павловский Николай Осипович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221029174023/https://pamyat-naroda.ru/heroes/pamyat-commander885/ |date=29 кастрычніка 2022 }} {{ref-ru}} // Праект «Память народа» * [https://grodnonews.by/news/zhizn/ot_kavkaza_do_pragi_i_manchzhurii_istoriya_generala_polkovnika_nikolaya_pavlovskogo_i_ulitsy_ego_imeni_.html ''Иван ГАВРИЦКИЙ, Ольга ЗАЕНЧКОВСКАЯ'' От Кавказа до Праги и Маньчжурии. История генерала-полковника Николая Павловского и улицы его имени.] {{ref-ru}} // Газета «[[Гродзенская праўда]]» * [https://1418museum.ru/heroes/33872875/ Музейный комплекс «Дорога памяти»]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}} * [http://persony.grodno.by/glory/?page=people&item=73 Книга славы г. Гродно] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Паўлоўскі Мікалай Восіпавіч}} [[Катэгорыя:Удзельнікі савецка-японскай вайны]] [[Катэгорыя:Генерал-палкоўнікі СССР]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя военачальнікі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Расіі]] [[Катэгорыя:Члены КПСС]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Ваеннай акадэміі Генеральнага штаба Узброеных сіл Расійскай Федэрацыі]] 4w1ixfin3eqaax2rp5lwnbkwdxxiyuj 0 724668 5202459 4501371 2026-09-19T20:07:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202459 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Дэмбінскі}} {{Навуковец}} '''Мікалай Уладзіслававіч Дэмбінскі''' ({{ДН|11|9|1899}}, [[Чарнігаў]], [[Расійская імперыя]] — {{ДС|22|4|1988}}) — [[Беларусь|беларускі]] эканаміст. [[Доктар эканамічных навук]] (1971), [[прафесар]] (1961). Удзельнік [[Грамадзянская вайна ў Расіі|грамадзянскай]] і [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай войн]]. == Біяграфія == Скончыў [[Усерасійскі завочны фінансава-эканамічны інстытут|Цэнтральны завочны інстытут фінансава-эканамічных навук]] (1932). Працаваў у Куйбышаўскім планавым інстытуце (1932—1941, 1945—1947, дацэнт), [[Беларускі дзяржаўны інстытут народнай гаспадаркі імя В. У. Куйбышава|Беларускім дзяржаўным інстытуце народнай гаспадаркі імя В. У. Куйбышава]] (1947—1987, прафесар кафедры бухгалтарскага ўліку, аналізу і аўдыту ў прамысловасці, у 1953—1964 — загадчык кафедры, з 1978 — прафесар-кансультант). Навуковыя інтарэсы: тэорыя бухгалтарскага ўліку; эканамічны аналіз дзейнасці прамысловых прадпрыемстваў. == Узнагароды == Званне «[[Заслужаны дзеяч навукі Беларускай ССР]]» (1972) і інш. == Бібліяграфія == * Экономический анализ деятельности строительных организаций / Н. В. Дембинский, А. П. Воробейчиков, М. З. Кауфман — Мн.: [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]], 1969. * Проблемы теории бухгалтерского и экономического анализа деятельности промышленных предприятий : доклад … доктора экономических наук по совокупности выполненных и опубликованных работ : 08-601 / Дембинский Н. В. — Минск, 1970. * Аналіз эканамічны / М. У. Дэмбінскі // Беларуская савецкая энцыклапедыя: [у 12 т.]. — Мінск, 1969. — Т. 1. — С. 310—311. * Вопросы теории экономического анализа — М.: Финансы, 1973. — 70, [2] с. * Экономический анализ деятельности предприятий, учебник для студентов экономических вузов и факультетов по спец. «Финансы и кредит», под ред. д-ра экон. наук, проф. Н. В. Дембинского — Мн.: [[Вышэйшая школа (выдавецтва)|Вышэйшая школа]], 1981. — 380, [1] с. — ил., табл. {{зноскі}} == Літаратура == * Дэмбінскі Мікалай Уладзіслававіч // Беларуская савецкая энцыклапедыя : [у 12 т.]. — Мінск, 1971. — Т. 4. — С. 348. * {{Крыніцы/БелЭн|6|Дэмбінскі Мікалай Уладзіслававіч||348}} * Дембинский Николай Владиславович // Белорусская ССР : краткая энциклопедия : [в 5 т.]. — Минск, 1982. — С. 193. — Дата рождения: 30.08.1999 (по юлианскому календарю). * Дембинский Николай Владиславович // Республика Беларусь : энциклопедия : [в 7 т.]. — Минск, 2006. — Т. 3. — С. 326. — Дата рождения: 30.08.1999 (по юлианскому календарю). * [Николай Владиславович Дембинский (1899—1988 гг.)] // Развитие экономической мысли учеными Белорусского государственного экономического университета, 60―80-е годы XX века / [Г. А. Шмарловская и др.]. — Минск, 2003. — С. 48—49. * Юбилей ученого // Бухгалтерский учет. — 1969. — № 9. — С. [55]. == Спасылкі == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero91198177/ Дембинский Николай Владиславович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230419040019/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero91198177/ |date=19 красавіка 2023 }} {{ref-ru}} // Праект «Память народа» * [https://www.ekonomika.by/ekonomisty/dembinskij-nikolaj-vladislavovich Дембинский Николай Владиславович] {{ref-ru}} // Партал ЭКОНОМИКА.BY {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дэмбінскі Мікалай Уладзіслававіч}} [[Катэгорыя:Эканамісты СССР]] [[Катэгорыя:Старшыя лейтэнанты СССР]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Расіі]] [[Катэгорыя:Пехацінцы Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Аўтары падручнікаў]] p1x4jec4smwxfbjuey8v9fee3m82cjo 0 731861 5202450 4332351 2026-09-19T19:38:34Z D.L.M.I. Bel 33064 5202450 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Макараўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[БССР]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Горацкі раён]] |Уключае = 14 населеных пунктаў |Сталіца = [[Макараўка (Горацкі раён)|Макараўка]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = [[26 сакавіка]] [[1987]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = |Год перапісу = |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = |Заўвагі = }} '''Мака́раўскі сельсавет''' — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Горацкі раён|Горацкага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Цэнтр — вёска [[Макараўка (Горацкі раён)|Макараўка]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года як '''Чашніцкі сельсавет''' у складзе Горацкага раёна [[Аршанская акруга|Аршанскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Чашнікі (Горацкі раён)|Чашнікі]]. 21 жніўня 1925 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Макараўка, сельсавет перайменаваны ў Макараўскі. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Горацкім раёне БССР, з 20 лютага 1938 года — Магілёўскай вобласці. 26 сакавіка 1987 года сельсавет скасаваны, яго тэрыторыя далучана да [[Горацкі сельсавет (Горацкі раён)|Горацкага]] (6 населеных пунктаў: [[Андрухі]], [[Воўкаўшчына (Горацкі раён)|Воўкаўшчына]], [[Зайцава (Горацкі раён)|Зайцава]], [[Макараўка (Горацкі раён)|Макараўка]], [[Чашнікі (Горацкі раён)|Чашнікі]] і [[Шалаханаўка]]) і [[Саўскі сельсавет|Саўскага]] (8 населеных пунктаў: вёскі [[Вішня (Горацкі раён)|Вішня]], [[Красуліна (Горацкі раён)|Красуліна]], [[Куртасы]], [[Лугіны]], [[Паташы]], [[Філіпава (Горацкі раён)|Філіпава]], [[Шырокія]] і [[Юркава (Горацкі раён)|Юркава]]) сельсаветаў<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 26 сакавіка 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Горацкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 1987 годзе]] jeurbjk50ko1o442ky0zo6trqentyxp 0 731890 5202503 4332508 2026-09-19T21:34:06Z АлесьНавіцкі90 162483 АлесьНавіцкі90 перанёс старонку [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва]] у [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва (значэнні)]]: Шмат дзе гіперспасылка "Беларускі інстытут навукі і мастацтва" мае на ўвазе менавіта Нью-Ёркскі. 4332508 wikitext text/x-wiki '''Беларускі інстытут навукі і мастацтва''', скарочана '''БІНіМ '''({{lang-be-x-old|Беларускі інстытут навукі й мастацтва}}, {{lang-en|Belarusian Institute of Arts and Sciences}}) — назвы арганізацый [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]]. * [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Канадзе]] * [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Нью-Йорку]] {{неадназначнасць}} m16hvs7yacdgcu4rpj51wu6k5vpg97y 5202505 5202503 2026-09-19T21:34:50Z АлесьНавіцкі90 162483 удакладненне 5202505 wikitext text/x-wiki '''Беларускі інстытут навукі і мастацтва''', скарочана '''БІНіМ''' ({{lang-be-x-old|Беларускі інстытут навукі й мастацтва}}, {{lang-en|Belarusian Institute of Arts and Sciences}}) — назва беларусазнаўчых арганізацый [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]]: * [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Нью-Ёрку]] — заснаваны ў 1951 годзе ў Нью-Ёрку; * [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Канадзе]] — заснаваны ў 1967 годзе ў Таронта спачатку як канадскі аддзел БІНіМа. {{неадназначнасць}} dd3urgmm2v6r106atk68ypxm9fw9wvo 0 736986 5202390 4621423 2026-09-19T17:22:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202390 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Мікалай Канстанцінавіч Старшы́наў'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{lang-ru|Николай Константинович Старшинов}}; {{ДН|6|12|1924}} — {{ДС|6|2|1998}}) — рускі савецкі [[паэт]], [[перакладчык]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Масква|Маскве]]. У 1942 годзе скончыў школу і быў прызваны ў [[РСЧА|Чырвоную Армію]]. Скончыў 2-е Ленінрадскае пяхотнае вучылішча і атрымаў званне [[старшы сяржант]]<ref name="БП" />. З 1943 года на [[Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Заходнім фронце]] — памочнік камандзіра кулямётнага ўзвода, рэдагаваў баявы лісток{{sfn|Русская литература XX века|2005}}<ref name="БП">[https://www.moypolk.ru/soldier/starshinov-nikolay-konstantinovich Старшинов Николай Константинович] {{ref-ru}} // Праект «Бессмертный полк»</ref>. У баях пад [[Спас-Дземенск]]ам быў цяжка паранены{{sfn|Русская литература XX века|2005}}<ref name="БП" />. У 1944 годзе М. К. Старшынаў дэмабілізаваны і паступіў у [[Літаратурны інстытут імя А. М. Горкага]] ў Маскве<ref name="БП" />{{sfn|Русская литература XX века|2005}}. Інстытут скончыў у 1955 годзе. З 1955 года загадваў аддзелам паэзіі ў часопісе «Юность» і адначасова займаў пасаду кіраўніка літаратурнага аб’яднання [[МДУ|Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. З 1972 года на працягу дваццаці гадоў быў рэдактарам альманаха «Поэзия» выдавецтва ЦК [[УЛКСМ]] «Маладая гвардыя»<ref name="БП" />. Памёр М. К. Старшынаў 6 лютага 1998 года. Пахаваны на [[Траякураўскія могілкі|Траякураўскіх могілках]] у Маскве<ref name="Маг">[http://po.m-necropol.ru/starshinov-nicolai.html Могилы ушедших поэтов] {{ref-ru}}</ref>. == Творчасць == Першыя [[верш]]ы пачаў пісаць у 12-гадовым узросце<ref name="БП" />. Друкаваўся з 1943 года{{sfn|БелЭн|2002}}. Аўтар паэтычных зборнікаў «Сябрам» (1951), «Пратока» (1966), «Астннік» (1973), «Ранні час» (1977), «Тваё імя» (1980), [[Паэма|паэм]] «Гвардыі радавы» (1947), «Сямёнаўна» (1973), кнігі [[Апавяданне|апавяданняў]] «Белы камень» (1968), кнігі «Памятны ўрок» (1980) і інш. Пераклаў на [[Руская мова|рускую мову]] асобныя творы [[Анатоль Сцяпанавіч Вялюгін|А. Вялюгіна]], [[М. Танк]]а, [[Аляксей Сцяпанавіч Русецкі|А. Русецкага]]{{sfn|БелЭн|2002}}. Займаўся перакладамі [[Літоўская мова|літоўскай]] і [[Фінская мова|фінскай]] паэзіі<ref name="БП" />. Таксама М. К. Старшынаў займаўся збіраннем частушак і апублікаваў зборнікі «Частушкі з карцінкамі» (1991), «Дазвольце вас пацешыць» (1992), «Ой, Сеямёнаўна!» (1992)<ref name="БП" />. Вершы паэта перакладзены на [[Англійская мова|англійскую]], [[Нямецкая мова|нямецкую]], [[Іспанская мова|іспанскую]], [[Нідэрландская мова|нідэрландскую]], [[Польская мова|польскую]], [[Чэшская мова|чэшскую]], [[Румынская мова|румынскую]] мовы<ref name="БП" />. Асобныя вершы пераклалі на беларускую мову [[К. В. Камейша]] і [[Ю. Свірка]]{{sfn|БелЭн|2002}}. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Старшы́наў Мікалай Канстанцінавіч||164}} * {{кніга|загаловак=Русская литература XX века. Прозаики, поэты, драматурги|падзагаловак=биобибл. словарь|адказны=РАН, ИРЛИ (Пушкинский Дом) ; под ред. Н. Н. Скатова|тамоў=3|том=3|том загаловак=П―Я|частка=Старшинов, Николай Константинович|спасылка частка=http://lib.pushkinskijdom.ru/LinkClick.aspx?fileticket=FmnGb4xSI1Y%3d&tabid=10547|аўтар=Пьяных М. Ф|месца=М.|выдавецтва=ОЛМА-ПРЕСС Инвест|год=2005|старонкі=423―424|старонак=829|isbn=5-94848-211-1|ref=Русская литература XX века}}{{ref-ru}} * СТАРШИ́НОВ Николай Константинович // Литературный энциклопедический словарь. / Под редакцией В. М. Кожевникова, П. А. Николаева. — М.: Советская энциклопедия, 1987.{{ref-ru}} == Спасылкі == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero123305338/ Старшинов Николай Константинович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230408051249/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero123305338/ |date=8 красавіка 2023 }} {{ref-ru}} // Праект «Память народа» * [https://www.moypolk.ru/soldier/starshinov-nikolay-konstantinovich Старшинов Николай Константинович] {{ref-ru}} // Праект «Бессмертный полк» * ''Мнацаканян Сергей'' [https://lgz.ru/article/-48-6489-3-12-2014/frontovik-poet-nastavnik/ Фронтовик, поэт, наставник]{{ref-ru}} // Литературная газета, № 48 (6489) (3-12-2014) {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Старшынаў Мікалай Канстанцінавіч}} [[Катэгорыя:Паэты СССР]] [[Катэгорыя:Паэты Расіі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі СССР]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Расіі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з беларускай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на рускую мову]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі-сацрэалісты]] [[Катэгорыя:Сяржанты і старшыны СССР]] [[Катэгорыя:Пехацінцы Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з літоўскай мовы]] 7g4xwqfazi08480003wrkyl3czxd41s 0 738204 5202357 5022423 2026-09-19T15:17:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202357 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч |арыгінал імя = {{lang-ru|Николай Иванович Сташек}}, {{lang-uk|Микола Іванович Сташек}} }} '''Мікалай Іванавіч Ста́шак'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{lang-ru|Николай Иванович Сташек}}, {{lang-uk|Микола Іванович Сташек}}; {{ДН|1|5|1914}} — {{ДС|17|2|1991}}) — [[СССР|савецкі]] [[военачальнік]], удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], [[Герой Савецкага Саюза]] (1943). [[Генерал-лейтэнант]] (1968), [[кандыдат ваенных навук]] (1961){{sfn|БелЭн|2002}}, [[дацэнт]]<ref name="Героі" />. [[Ганаровы грамадзянін]] гарадскога пасёлка [[Камарын]] (1984)<ref name="Браг">[http://www.bragin.gomel-region.by/ru/pochet Почётные жители района] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230501040222/http://www.bragin.gomel-region.by/ru/pochet |date=1 мая 2023 }} {{ref-ru}} // Сайт Брагінскага раённага выканаўчага камітэта</ref>{{sfn|Даўгатовіч|2008}}. == Біяграфія == Нарадзіўся на хутары Марынаўскі{{sfn|БелЭн|2002}} Адэскага павета [[Херсонская губерня|Херсонскай губерні]] (сучаснае сяло [[Марыніўка (Біляіўскі раён)|Марыніўка]] ў [[Адэская вобласць|Адэскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]). Скончыў 7 класаў школы, першы курс сельскагаспадарчага тэхнікума<ref name="Героі">{{warheroes|id=6637|Сташек Николай Иванович}}</ref>. Працаваў трактарыстам у саўгасе<ref name="Героі" />. У [[РСЧА|Чырвонай Арміі]] з 1935 года. У 1938 годзе скончыў Арджанікідзаўскае ваеннае вучылішча войскаў НКУС (сучасны [[Паўночна-Каўказскі ваенны інстытут унутраных войск]], [[Уладзікаўказ]]). Праходзіў службу ў пагранічных войсках<ref name="Героі" />. Удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] з лютага 1942 года<ref name="Героі" />. З кастрычніка 1942 года-камандзір 360-га стралковага палка<ref name="Героі" />. Удзельнік баёў на [[Бранскі фронт|Бранскім]] і [[Цэнтральны фронт|Цэнтральным]] франтах, [[Сталінградская бітва|Сталінградскай]] і [[Курская бітва|Курскай]] бітваў, вызвалення [[Левабярэжная Украіна|Левабярэжнай Украіны]]. У канцы верасня — пачатку кастрычніка 1943 года з палком фарсіраваў рэкі [[Дзясна]], [[Дняпро]] і [[Прыпяць]], захопліваў і пашыраў плацдармы, вызваляў гарадскі пасёлак [[Камарын]]. Пазней полк пад камандаваннем М. І. Сташака ў складзе [[1-ы Беларускі фронт|1-га Беларускага фронту]] ўдзельнічаў у вызваленні [[Беларусь|Беларусі]], [[Польшча|Польшчы]], у [[Берлінская наступальная аперацыя|Берлінскай наступальнай аперацыі]]<ref name="Героі" />. У 1947 годзе скончыў [[Ваенная акадэмія імя М. В. Фрунзэ|Ваенную акадэмію імя М. В. Фрунзэ]]. З лютага 1948 па снежань 1950 года служыў начальнікам штаба 3-й гвардзейскай механізаванай дывізіі Прыволжскай ваеннай акругі. У 1952 годзе скончыў [[Вышэйшая ваенная акадэмія імя К. Я. Варашылава|Вышэйшую ваенную акадэмію Генеральнага штаба]]{{sfn|БелЭн|2002}}<ref name="Героі" />. Працаваў намеснікам начальніка Ваеннай акадэміі імя М. В. Фрунзэ. З 1973 года генерал-лейтэнант М. Сташак у адстаўцы. Жыў у [[Масква|Маскве]]. Займаўся літаратурнай творчасцю. Памёр 17 лютага 1991 года. Пахаваны на Галавінскіх могілках у Маскве<ref name="Героі" />. == Літаратурныя творы == * Крутыми верстами: Роман. — М.: Молодая гвардия, 1982. * Через все испытания: Повесть. — М.: Издательство ДОСААФ, 1986. * На стремнине: Роман. — М.: Воениздат, 1990. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Ста́шак Мікалай Іванавіч||183}} * {{Крыніцы/Героі Савецкага Саюза|2}} * {{кніга|загаловак=Навечно в сердце народном: Справочник|адказны=Главный ред. [[Іван Пятровіч Шамякін|И. П. Шамякин]]|выданне=3-е изд., испр. и доп|месца=Мн.|выдавецтва=БелСЭ|год=1984|старонак=607|тыраж=65&nbsp;000}}{{ref-ru}} * Подвиг во имя жизни: Очерки о Героях Советского Союза, уроженцах Одесской области. / Сост.: Абрамов А. Ф., Бульба А. И. — Одеса: Маяк, 1984. — С. 250—253.{{ref-ru}} * {{кніга|аўтар=[[Барыс Дзмітрыевіч Даўгатовіч|Долготович Б. Д.]]|загаловак=Почётные граждане белорусских городов: биограф. справочник|адказны=Б. Д. Долготович|месца=Мн.|выдавецтва=[[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]]|год=2008|старонкі=153|старонак=368|isbn=978-985-01-0784-8|тыраж=2000|ref=Даўгатовіч}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/pamyat-commander21770/ Сташек Николай Иванович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241203070821/https://pamyat-naroda.ru/heroes/pamyat-commander21770/ |date=3 снежня 2024 }} {{ref-ru}} // Праект [[Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі]] «Память народа» * ''Кирик С.'' [https://warmuseum.by/news/hronika_pobedy/dni-i-mesyatsy-osvobozhdeniya-belarusi-sentyabr-1943-goda/ Дни и месяцы освобождения Беларуси. Сентябрь 1943 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230501040224/https://warmuseum.by/news/hronika_pobedy/dni-i-mesyatsy-osvobozhdeniya-belarusi-sentyabr-1943-goda/ |date=1 мая 2023 }} {{ref-ru}} // [[Беларускі дзяржаўны музей гісторыі Вялікай Айчыннай вайны]] * [http://www.bragin.gomel-region.by/ru/pochet Почётные жители района] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230501040222/http://www.bragin.gomel-region.by/ru/pochet |date=1 мая 2023 }} {{ref-ru}} // Сайт Брагінскага раённага выканаўчага камітэта {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Сташак Мікалай Іванавіч}} [[Катэгорыя:Удзельнікі Сталінградскай бітвы]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Курскай бітвы]] [[Катэгорыя:Удзельнікі бітвы за Дняпро]] [[Катэгорыя:Камандзіры палкоў у Вялікай Айчыннай вайне]] [[Катэгорыя:Генерал-лейтэнанты СССР]] [[Катэгорыя:Мемуарысты СССР]] [[Катэгорыя:Кандыдаты ваенных навук]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Ваеннай акадэміі імя М. В. Фрунзэ]] [[Катэгорыя:Пагранічнікі]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Камарына]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Адэскай вобласці]] qlh41fkco6uxt42xbgro4wo7s6gaa5d 0 750613 5202392 5010343 2026-09-19T17:30:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202392 wikitext text/x-wiki {{вучоны}} '''Мікалай Капітонавіч Сцепане́нкаў'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{lang-ru|Николай Капитонович Степаненков}}; нар. {{ДН|31|10|1925}}) — [[вучоны]] ў галіне [[Педагогіка|педагогікі]], [[доктар педагагічных навук]] (1988), [[прафесар]] (1974), акадэмік Міжнароднай акадэміі тэхнічнай адукацыі (1998). Удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. == Біяграфія == Нарадзіўся у вёсцы Харына Дарагабужскага павета [[Смаленская губерня|Смаленскай губерні]]<ref name="ГрДУ">[https://www.grsu.by/component/k2/item/34402-velikaya-otechestvennaya-vojna-v-sud-bakh-sotrudnikov-kupalovskogo-universiteta-nikolaj-stepanenkov.html «Великая Отечественная война в судьбах сотрудников Купаловского университета»: Николай Степаненков] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231012173144/https://www.grsu.by/component/k2/item/34402-velikaya-otechestvennaya-vojna-v-sud-bakh-sotrudnikov-kupalovskogo-universiteta-nikolaj-stepanenkov.html |date=12 кастрычніка 2023 }}{{ref-ru}} // Сайт [[ГрДУ]]</ref> ([[Духаўшчынскі раён|Духаўшчынскага раёна]] [[Смаленская вобласць|Смаленскай вобласці]]). У час Вялікай Айччыннай вайны з верасня 1941 па чэрвень 1944 года — разведчык, падрыўнік у партызанскім атрадзе імя Катоўскага брыгады Нікіціна, з 7 жніўня 1944 года — камандзір стралковага аддзялення, узвода 2-й гвардзейскай арміі [[3-ці Беларускі фронт|3-га Беларускага фронта]]<ref name="ГрДУ" />. Быў двойчы паранены<ref name="ГрДУ" />. У 1951 годзе скончыў [[Смаленскі педагагічны інстытут]]. Працаваў дырэктарам [[Первамайскі (Шумяцкі раён)|Первамайскай]]<ref name="ГрДУ" /> сярэдняй школы [[Шумяцкі раён|Шумяцкага раёна]] Смаленскай вобласці. Скончыў аспірантуру [[Расійскі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя А. І. Герцэна|Дзяржаўнага педагагічнага інстытута імя А. І. Герцэна]] ў [[Санкт-Пецярбург]]у<ref name="Гіст">[https://nastaunik.bspu.by/?page_id=2581 Гісторыя ў асобах. М. К. СЦЕПАНЕНКАЎ: «ГАЛОЎНАЕ — КАБ ПРАЦА ПРЫНОСІЛА КАРЫСЦЬ»] // Газета [[БДПУ]] «Настаўнік», 18 сакавіка 2010 года, № 4 (1071).</ref>. З 1962 года М. К. Сцепаненкаў працаваў у [[Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы|Гродзенскім педагагічным інстытуце]] ([[Асістэнт (пасада ў ВНУ)|асістэнт]] кафедры педагогікі і псіхалогіі, з 1964 года — [[старшы выкладчык]], з 1971 года — [[дацэнт]] кафедры і дэкан біёлага-хімічнага факультэта<ref name="ГрДУ" />). У 1974 годзе М. К. Сцепаненкаў перайшоў на працу ў [[Мінскі дзяржаўны педагагічны інстытут імя А. М. Горкага]]. == Навуковая дзейнасць == Працы па даследаваннях праблем політэхнічнай адукацыі і прафесійнай арыентацыі навучэнцаў, педагагічнай адукацыі настаўніцкіх кадраў. Падрыхтаваў шэраг кандыдатаў і дактароў навук, сярод якіх [[Аляксандр Міхайлавіч Радзькоў|А. М. Радзькоў]], [[Віктар Пятровіч Таранцей|В. П. Таранцей]], [[Ганна Мікалаеўна Сендзер|Г. М. Сендзер]], дактары навук з [[Польшча|Польшчы]], кандыдаты навук з [[Куба|Кубы]], [[В’етнам]]а, [[Сірыя|Сірыі]]<ref name="Гіст" />. Аўтар і сааўтар вучэбных дапаможнікаў, навукова-метадычных прац. Сярод апублікаванага: * О планировании работы классного руководителя / Н. К. Степаненков. — Минск: [[Народная асвета (выдавецтва)|Народная асвета]], 1978. — 95, [1] с.; * Политехническое образование школьников: учебно-методическое пособие / Н. И. Бабкин, Н. К. Степаненков — Мн.: МПИ, 1980. — 64, [1] с. ; 20 см; * Политехнические основы подготовки учащихся к труду / Н. К. Степаненков. — Минск: Народная асвета, 1982. — 158 с.; * Твоё призвание — Мн.: Народная асвета, 1983. — 64 с. 16 см; * Профессиональная ориентация сельской молодёжи / Н. К. Степаненков. — Мн.: [[Ураджай (выдавецтва)|Ураджай]], 1988. — 85,[2] с.; 17 см. — ISBN 5-7860-0043-5; * Педагогика: учеб. пособие для пед. спец. вузов / Н. К. Степаненков ; [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь|М-во образования Республики Беларусь]], Беларус. гос. пед. ун-т им. Максима Танка. — Минск : Изд. В. М. Скакун, 1998. — 447, [1] с. — Библиогр. в конце тем. — ISBN 985-6235-14-6; * Педагогика школы: учеб. пособие для студ. по пед. спец. / Н. К. Степаненков. — Мн.: Адукацыя i выхаванне, 2007. — 494, [1] с. — Библиогр.: с. 492—493. — ISBN 978-985-471-234-5 (в пер.); * Истоки педагогического творчества / Н. К. Степаненков — Мн.: БГПУ, 2011. — 255 с.: ил., табл.; 20 см. — ISBN 978-985-541-027-1. == Узнагароды == * [[Ордэн Чырвонай Зоркі]] (1944) * [[Медаль «За адвагу» (СССР)|Медаль «За адвагу»]] (1945) * [[Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]] (1945) * [[Медаль «За ўзяцце Кёнігсберга»]] == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Сцепане́нкаў Мікалай Капітонавіч||307}} * Республика Беларусь: энциклопедия : [в 7 т.]. / Редколлегия: Г. П. Пашков (главный редактор) [и др.] — Мн., Беларуская Энцыклапедыя, 2005―2008. — Т. 7: Снегирь ― Ящерицын. — Мн. 2008. — С. 110—111. — 739 с.: ил., цв. ил., портр., карты — С. 110—111. == Спасылкі == * [https://www.grsu.by/component/k2/item/34402-velikaya-otechestvennaya-vojna-v-sud-bakh-sotrudnikov-kupalovskogo-universiteta-nikolaj-stepanenkov.html «Великая Отечественная война в судьбах сотрудников Купаловского университета»: Николай Степаненков] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231012173144/https://www.grsu.by/component/k2/item/34402-velikaya-otechestvennaya-vojna-v-sud-bakh-sotrudnikov-kupalovskogo-universiteta-nikolaj-stepanenkov.html |date=12 кастрычніка 2023 }}{{ref-ru}} // Сайт [[ГрДУ]] * ''Вераніка Мандзік'' [https://nastaunik.bspu.by/?page_id=2581 Гісторыя ў асобах. М. К. СЦЕПАНЕНКАЎ: «ГАЛОЎНАЕ — КАБ ПРАЦА ПРЫНОСІЛА КАРЫСЦЬ»] // Газета [[БДПУ]] «Настаўнік», 18 сакавіка 2010 года, № 4 (1071). * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero30749671/ Степаненков Николай Капитонович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251009152537/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero30749671/ |date=9 кастрычніка 2025 }}{{ref-ru}} // Праект «Память народа» {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Сцепаненкаў Мікалай Капітонавіч}} [[Катэгорыя:Педагогі СССР]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Пехацінцы Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Сяржанты і старшыны СССР]] [[Катэгорыя:Аўтары падручнікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Духаўшчынскім раёне]] p50nd699zwqmljzphmc1tb0i47hi6q7 100 753274 5202373 5202102 2026-09-19T15:51:26Z NirvanaBot 40832 +6 новых 5202373 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Сіні Востраў|2026-09-19T15:19:50Z|Siliyiw}} {{Новы артыкул|Новыя Лугінцы|2026-09-19T14:57:45Z|Siliyiw}} {{Новы артыкул|Выгар (Веткаўскі раён)|2026-09-19T14:05:05Z|Siliyiw}} {{Новы артыкул|Уорэнс (Барбадас)|2026-09-18T21:05:05Z|Maksonkaa}} {{Новы артыкул|Холтаўн|2026-09-18T20:45:54Z|Maksonkaa}} {{Новы артыкул|Спейтстаўн|2026-09-18T20:14:27Z|Maksonkaa}} {{Новы артыкул|Элмайра (Нью-Ёрк)|2026-09-18T12:18:36Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Данкерк (Нью-Ёрк)|2026-09-18T12:01:34Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Марсі (гара)|2026-09-18T11:37:43Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Лонг-Айленд|2026-09-18T11:18:18Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Олеан (Нью-Ёрк)|2026-09-18T10:58:54Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Ойсцінс|2026-09-18T10:41:58Z|Maksonkaa}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> sluz0t7rlgfxcj04g0y7uimbi1zx98s 100 753287 5202371 5202099 2026-09-19T15:50:50Z NirvanaBot 40832 +4 новых 5202371 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Сіні Востраў|2026-09-19T15:19:50Z|Siliyiw}} {{Новы артыкул|Новыя Лугінцы|2026-09-19T14:57:45Z|Siliyiw}} {{Новы артыкул|Выгар (Веткаўскі раён)|2026-09-19T14:05:05Z|Siliyiw}} {{Новы артыкул|Беларуская каваная дзвярная фурнітура|2026-09-19T12:30:37Z|Ciepiersia}} {{Новы артыкул|Сяргей Васілевіч Шабельцаў|2026-09-18T14:11:48Z|АлесьНавіцкі90}} {{Новы артыкул|Гожскі палігон|2026-09-18T13:34:13Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Грынкевічы герба «Наліўка»|2026-09-18T10:46:37Z|BasiliusNorr}} {{Новы артыкул|Антон Ігнатавіч Залескі|2026-09-18T10:35:05Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Юрген Фарэнсбах|2026-09-18T09:10:14Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Вірпшы герба «Адравонж»|2026-09-18T09:01:23Z|BasiliusNorr}} {{Новы артыкул|Касцёл Святога Яна Хрысціцеля (Свіслач, Асіповіцкі раён)|2026-09-18T08:32:50Z|BasiliusNorr}} {{Новы артыкул|Літоўска-шведская вайна (1617–1618)|2026-09-17T10:10:05Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Літоўска-шведская вайна (1621–1625)|2026-09-17T08:42:21Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Баляслаў Длускі|2026-09-16T20:28:09Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Ківа Бязносік|2026-09-16T13:34:02Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Зыгмунт Кенстовіч|2026-09-16T13:19:35Z|Aliaksei Lastouski}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> lnga7su3rvla3hkrvp2jik1uz24ka81 0 758650 5202538 5189887 2026-09-20T02:44:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202538 wikitext text/x-wiki {{Музыкант}} '''Міхаіл Васілевіч Сярбу́лаў'''{{sfn|БелЭн|2002}} (2-я палова XIX — пачатак XX стагоддзя{{sfn|БелЭн|2002}}) — рускі [[скрыпач]], [[кампазітар]], [[дырыжор]] і [[педагог]]. Нарадзіўся ў [[Кіеў|Кіеве]]. Вучыўся ў [[Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі|Кіеўскім Імператарскім ўніверсітэце святога Уладзіміра]] і [[Кіеўская муніцыпальная акадэмія музыкі імя Р. М. Гліера|Кіеўскім музычным вучылішчы]]. Вышэйшую музычную адукацыю атрымаў у [[Францыя|Францыі]], у [[Льежская кансерваторыя|Льежскай кансерваторыі]] па спецыяльнасцях: скрыпка (клас прафесара С. Томсана) і кампазіцыя (клас Ж. Дзюпона)<ref name="А">[http://www.dslib.net/muz-iskusstvo/formirovanie-sistemy-professionalnoj-podgotovki-orkestrovogo-dirizhera-na-kubani.html?ysclid=lsit7l28i2252833929 ''Арутюнов В. Д.'' Формирование системы профессиональной подготовки оркестрового дирижера на Кубани: диссертация кандидата искусствоведения: 17.00.02.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251212005626/http://www.dslib.net/muz-iskusstvo/formirovanie-sistemy-professionalnoj-podgotovki-orkestrovogo-dirizhera-na-kubani.html?ysclid=lsit7l28i2252833929 |date=12 снежня 2025 }}{{ref-ru}}</ref>. Кансерваторыю скончыў у 1890 годзе{{sfn|БелЭн|2002}}. У 1882—1885 гадах выступаў у складзе квартэта Кіеўскага аддзялення [[Рускае музычнае таварыства|Рускага музычнага таварыства]]. Як скрыпач-віртуоз выступаў з канцэртамі ў [[Еўропа|Еўропе]], працаваў дырыжорам [[Сімфанічны аркестр|сімфанічных аркестраў]] у [[Берлін]]е і [[Лейпцыг]]у. У 1890—1894 гадах выступаў з канцэртамі ў [[Мінск]]у{{sfn|БелЭн|2002}}. З сярэдзіны 1890-х гадоў выкладаў у [[Пражская кансерваторыя|Пражскай кансерваторыі]]{{sfn|БелЭн|2002}} (прафесар), музычным інстытуце ў [[Петраград]]зе<ref name="А" />, працаваў у [[Тбілісі]] і [[Кішынёў|Кішынёве]]{{sfn|БелЭн|2002}}. У 1918 годзе па сямейных абставінах пераехаў у [[Екацярынадар]]<ref name="А" />. М. В. Сярбулаў аўтар інструментальных кампазіцый для [[трыа]] і [[квартэт]]аў, мініяцюр для [[Скрыпка|скрыпкі]] і [[фартэпіяна]]{{sfn|БелЭн|2002}}. == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Сярбу́лаў Міхаіл Васілевіч|[[Аляксандр Львовіч Капілаў|Капілаў А. Л.]]|353}} == Спасылкі == * [http://www.dslib.net/muz-iskusstvo/formirovanie-sistemy-professionalnoj-podgotovki-orkestrovogo-dirizhera-na-kubani.html?ysclid=lsit7l28i2252833929 ''Арутюнов В. Д.'' Формирование системы профессиональной подготовки оркестрового дирижера на Кубани: диссертация кандидата искусствоведения : 17.00.02 / Арутюнов Владимир Даниилович; (Место защиты: ФГБОУ ВО Ростовская государственная консерватория им. С. В. Рахманинова), 2017. — 206 с.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251212005626/http://www.dslib.net/muz-iskusstvo/formirovanie-sistemy-professionalnoj-podgotovki-orkestrovogo-dirizhera-na-kubani.html?ysclid=lsit7l28i2252833929 |date=12 снежня 2025 }}{{ref-ru}} * [https://pandia.ru/text/79/208/96625.php ''Кристина Сатюкова'' Из истории создания Кубанской консерватории: 1918—1922 годы]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20200622095636/http://www.alyoshin.ru/Files/publika/malakov/malakov_047.html ''Ольга Друг, Дмитро Малаков'' Особняки Києва]{{ref-uk}}(архіўная копія) {{Вонкавыя спасылкі}} {{ізаляваны артыкул|date=2024-02-13}} {{DEFAULTSORT:Сярбулаў Міхаіл Васілевіч}} [[Катэгорыя:Скрыпачы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Скрыпачы XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Скрыпачы XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кампазітары Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Кампазітары XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кампазітары XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Дырыжоры Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Дырыжоры XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Дырыжоры XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Музычныя педагогі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі ВНУ Бельгіі]] mjm6b6228c83e2o9l2gsvnorxurio8h 0 763009 5202570 5032889 2026-09-20T08:01:09Z 5202570 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Марчук}} {{Ваенны дзеяч |псеўданім = Брэст |прыналежнасць = [[Узброеныя сілы Украіны]] |гады службы = |званне = |род войскаў = |камандаваў = Батальён «Волат» |частка = [[File:Emblem of the Kastus Kalinovsky regiment.svg|18px]] [[Полк Кастуся Каліноўскага]] |бітвы = * [[Вайна на ўсходзе Украіны]] * [[Баі за Севераданэцк (2022)|Баі за Севераданэцк]] * [[Баі за Лысычанск]] |узнагароды = }} '''Іван Генадзевіч Марчук''', пазыўны '''Брэст''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі добраахвотнік у складзе [[Узброеныя сілы Украіны|Узброеных Сіл Украіны]]. Удзельнічаў у [[Вайна на ўсходзе Украіны|баявых дзеяннях на Данбасе]] ў 2015 годзе. З пачаткам [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|поўнамаштабнага расійскага ўварвання]] ў 2022 годзе далучыўся да фарміравання [[Полк Каліноўскага|батальёна імя Кастуся Каліноўскага]], потым узначальваў батальён «Волат» у складзе палка імя Каліноўскага. Загінуў у баі пад [[Лысычанск]]ам. У гонар Івана Марчука названа вуліца ў [[Канатоп]]е. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Брэсце. Вучыўся ва ўстанове з паглыбленым вывучэннем моў, пазней пераведзены ў іншы клас як схільны да фізіка-матэматычных дысцыплін. Паступіў у агульнаадукацыйны ліцэй з фізіка-матэматычным ухілам, потым у [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт інфарматыкі і радыёэлектронікі|БДУІР]] на спецыяльнасць «Інжынер па тэлекамунікацыях». Вучыўся ва ўніверсітэце два гады і прыпыніў навучанне<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/31923431.html|title=«Я паставіў на кон усё». Няскончанае інтэрвію з Іванам «Брэстам», які загінуў ля Лісічанску|first=|last=|website=[[Радыё Свабода]]|date=2022-07-11|access-date=2025-05-04|archive-date=4 кастрычніка 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241004160858/https://www.svaboda.org/a/31923431.html|url-status=live}}</ref>. === Служба ў Французскім Замежным легіёне === Паводле самога Івана Марчука, ва ўзросце 19 гадоў, то-бок летам 2013 года, на летніх канікулах ва ўніверсітэце паехаў у Францыю па турыстычнай пуцёўцы. У [[Парыж]]ы вырашыў запісацца ў [[Французскі Замежны легіён|Замежны легіён]], праз два тыдні выпрабаванняў і адбору прыняты на службу<ref name=":0" />. Пасля прыняцця на службу ў Легіён патэлефанаваў маці і паведаміў, што не вернецца ў Беларусь<ref name=":1">{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/32448505.html|title=«Ён дагэтуль сьніцца мне жывым». Каханая Івана «Брэста» пра любоў, турму і сьмерць|first=Зьміцер|last=Панкавец|author-link=Зміцер Панкавец|website=[[Радыё Свабода]]|date=2023-06-08|access-date=2025-05-04}}</ref>. Прайшоў чатырохмесячную падрыхтоўку і пераведзены ў баявы полк<ref name=":0" />. Падчас службы сутыкаўся з «[[дзедаўшчына]]й», неаднаразова трапляў у карцар за пазіцыю па розных пытаннях. Нёс службу ў джунглях [[Французская Гвіяна|Французскай Гвіяны]], ахоўваў гасцей аэрапорту ў [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты|ААЭ]]<ref name=":1" />. Як і калі пакінуў службу ў Легіёне, невядома. === Пасля пераезду ва Украіну === У 2015 годзе ўзяў удзел у [[Вайна на ўсходзе Украіны|баявых дзеяннях на Данбасе]]<ref name=":0" />. Пазыўны «Брэст» абраў па родным горадзе<ref name=":2">{{Cite web|lang=uk|url=https://zaborona.com/bij-za-lysychansk-stav-ostannim-istoriya-komandyra-biloruskogo-bataljonu-volat/|title=Бій за Лисичанськ став останнім: історія командира білоруського батальйону «Волат»|first=Ілона|last=Ківва|website=Заборона|date=2022-07-06|access-date=2025-05-04|archive-date=26 верасня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240926001524/https://zaborona.com/bij-za-lysychansk-stav-ostannim-istoriya-komandyra-biloruskogo-bataljonu-volat/|url-status=live}}</ref>. У лістападзе 2018 года Марчук затрыманы ва Украіне па падазрэнні ва ўдзеле ў падпале прадпрыемства і гандлі зброяй у складзе арганізаванай злачыннай групы<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/29604147.html|title=Ва Ўкраіне затрымалі беларуса праз падазрэньне ў бандытызьме|first=Алена|last=Літвінава|website=[[Радыё Свабода]]|date=2018-11-16|access-date=2025-05-04}}</ref>. Паводле матэрыялаў справы, 13 красавіка 2018 года адкрыў агонь з [[гранатамёт]]а па будынку офіса кампаніі «Кіеўгарбуд» ({{Lang-uk|Київміськбуд}}). У студзені 2019 года Марчук заключыў пагадненне з пракурорам, прызнаў віну і пагадзіўся на супрацоўніцтва з праваахоўнымі органамі. Дарніцкі раённы суд Кіева прызнаў яго вінаватым і прыгаварыў да 3 гадоў і 1 месяца пазбаўлення волі без канфіскацыі маёмасці<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://belaruspartisan.by/life/463385/|title=Стрелял из гранатомёта, кидал гранаты, поджигал и сдал подельников|author=Виктор Чижовский|website=[[Беларускі партызан]]|date=2019-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210516075652/https://belaruspartisan.by/life/463385/|archive-date=2021-05-16|url-status=dead}}</ref>. Пакаранне адбываў у Барыспальскай калоніі, вызвалены ў снежні 2021 года<ref name=":1" />. З пачаткам [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|поўнамаштабнай вайны ва Украіне]] далучыўся да фарміравання [[Полк Каліноўскага|батальёна імя Кастуся Каліноўскага]], на яго базе пазней сфарміраваны полк, у складзе якога Марчук узначаліў батальён «Волат»<ref name=":2" />. Навучаў і дапамагаў рэкрутам. Прымаў удзел у штурме Лазовага на мяжы [[Мікалаеўская вобласць|Мікалаеўскай]] і [[Херсонская вобласць|Херсонскай абласцей]], таксама ўдзельнічаў у абароне [[Сівэрскаданэцк]]а і [[Лысычанск]]а ў складзе «Волата»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/32315034.html|title=«Ён быў падобным да баявога гнома». Дзесяць вясёлых і сумных гісторый пра Івана «Брэста» Марчука|first=|last=|website=[[Радыё Свабода]]|date=2023-03-13|access-date=2025-05-04}}</ref>. === Гібель === 25 чэрвеня 2022 года выконваў загад камандавання па прыкрыцці адступлення ўкраінскіх войск з Лысычанска, група «Брэста» атрымала задачу стрымаць праціўніка ў раёне Лысычанскага нафтаперапрацоўчага заводу. Раніцай 26 чэрвеня атрад заняў пазіцыі каля НПЗ, потым Марчук прыняў рашэнне заняць больш выгадную пазіцыю бліжэй да праціўніка. Разведка беспілотнікам з новай пазіцыі паказала, што група знаходзіцца ўжо ў тыле праціўніка, і вырашана было адысці. Падчас перамяшчэння група сутыкнулася ў лесе з сіламі праціўніка колькасцю да роты, якія рыхтаваліся да атакі на НПЗ. Завязаўся бліжні стралковы бой, беларускія добраахвотнікі без страт адступілі на бліжэйшую вышыню<ref name=":3">{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/31948159.html|title=«Іван хацеў стрэліць з гранатамёта ў танк, стаў у поўны рост — і яго адразу расстралялі». Сьведка пра гібель «Брэста» і іншых беларусаў|first=|last=|website=[[Радыё Свабода]]|date=2022-07-18|access-date=2025-05-04|archive-date=4 кастрычніка 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241004160855/https://www.svaboda.org/a/31948159.html|url-status=live}}</ref><ref name=":4">{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/world/18082.html|title=«Иван хотел выстрелить из гранатомета в танк, стал в полный рост — его сразу расстреляли». Свидетель — о том, как погиб Брест|website=Зеркало|date=2022-07-18|access-date=2025-05-04|archive-date=19 верасня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240919005233/https://news.zerkalo.io/world/18082.html|url-status=live}}</ref>. Пазіцыі групы Брэста аказаліся пад агнём кулямётаў, танка і бронеаўтамабіля «[[Тыгр (бронеаўтамабіль)|Тыгр]]». Марчук устаў, каб стрэліць з гранатамёта па танку, але граната не нанесла эфектыўнага паражэння, а сам Марчук быў паражоны агнём праціўніка. Цяжка паранены, не мог весці бой або адысці. Неўзабаве, 26 чэрвеня 2022 года, Марчук памёр<ref name=":3" /><ref name=":4" />. Станам на верасень 2026 года, цела Івана Марчука не было перададзена ўкраінскаму боку<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33034987.html|title=У гонар беларускага добраахвотніка назвалі вуліцу ва ўкраінскім Канатопе|first=|last=|website=[[Радыё Свабода]]|date=2024-07-13|access-date=2025-05-04|archive-date=7 кастрычніка 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007001135/https://www.svaboda.org/a/33034987.html|url-status=live}}</ref>. == Асабістае жыццё == На працягу чатырох гадоў з перапынкамі быў у адносінах з Надзеяй Ліхашапка<ref name=":1" />. Меў матацыкл Kawasaki Z1000, захапляўся скачкамі з парашутам і тарзанкі. Апошнія гады жыцця ўстрымліваўся ад спажывання алкаголю<ref name=":1" />. == Узнагароды == 10 чэрвеня 2023 года [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святлана Ціханоўская]] ад імя [[Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі|Аб’яднанага пераходнага кабінета]] пасмяротна ўзнагародзіла Брэста [[Медаль «Гонар і Годнасць»|медалём «Гонар і годнасць»]]. Узнагароду ўручылі яго блізкім<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://reform.news/tihanovskaja-vruchila-medali-rodstvennikam-pogibshih-v-ukraine-belarusov|title=Тихановская вручила медали родственникам погибших в Украине беларусов|last=|website=[[Reform.news]]|date=2023-06-10|access-date=2025-05-04|archive-date=2 сакавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250302014030/https://reform.news/tihanovskaja-vruchila-medali-rodstvennikam-pogibshih-v-ukraine-belarusov|url-status=live}}</ref>. У красавіку 2024 года ўдастоены [[Ордэн Пагоні|Медаля Ордэна Пагоні БНР]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/342820|title=Вайсковая разведка Украіны ўзнагародзіла беларускіх добраахвотнікаў|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2024-05-15|access-date=2025-05-04|archive-date=5 кастрычніка 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241005013625/https://nashaniva.com/342820|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://bgmedia.site/society/esli-delat-chto-to-simvolicheskoe-to-krasivo-medali-ot-radyi-bnr-nikak-ne-mogut-popast-k-semyam-pogibshih-voinov/|title=Почему Рада БНР все еще не наградила погибших добровольцев? — BGmedia|website=BGmedia|date=2024-04-03|access-date=2025-05-04|archive-date=4 красавіка 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240404230133/https://bgmedia.site/society/esli-delat-chto-to-simvolicheskoe-to-krasivo-medali-ot-radyi-bnr-nikak-ne-mogut-popast-k-semyam-pogibshih-voinov/|url-status=live}}</ref>. == Памяць == У ліпені 2024 года ў [[Канатоп]]е [[Сумская вобласць|Сумскай вобласці]] ў гонар Івана Марчука перайменавалі вуліцу. У распараджэнні Канатопскага гарадскога савета Марчук названы «мужным воінам, сапраўдным героем і моцным лідарам»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://reform.news/v-chest-pogibshego-belarusskogo-dobrovolca-nazvali-ulicu-v-konotope|title=В честь погибшего беларусского добровольца назвали улицу в Конотопе|last=|website=[[reform.news]]|date=2024-07-13|access-date=2025-05-04|archive-date=13 ліпеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240713120938/https://reform.news/v-chest-pogibshego-belarusskogo-dobrovolca-nazvali-ulicu-v-konotope|url-status=live}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Спіс беларусаў, якія загінулі падчас расійска-ўкраінскай вайны]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{YouTube|5BD8ADVn63Q|ТРЫ ЖЫЦЦІ беларускіх ваяроў, рэж. Вольга Воранава, Беларусь, 2024 г.}} * {{Cite web|url=https://www.ukrainer.net/cytaty-nebesnoho-polku/|title=Цитатник Небесного полку • Ukraїner|first=Kateryna|last=Yuzefyk|website=Ukraїner|date=2023-10-08|access-date=2024-04-07}} * {{Cite web|lang=uk|url=https://novynarnia.com/2022/07/06/brest-kalinovskogo/|title=У бою під Лисичанськом загинув комбат Іван Марчук “Брест”, із кількома білоруськими бійцями втрачено зв’язок|website=novynarnia.com|date=2022-07-05|access-date=2024-04-07}} * {{Cite web|lang=uk|url=https://hromadske.ua/posts/komandir-biloruskogo-bataljonu-volat-sho-zahishav-ukrayinu-zaginuv-u-boyah-za-lisichansk|title=Командир білоруського батальйону «Волат», що захищав Україну, загинув у боях за Лисичанськ|author=Сітнікова, І.|website=hromadske.ua|date=2022-07-06|access-date=2024-04-07}} * {{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/294529|title=З-пад Лісічанска не вярнуліся шэсць беларусаў-каліноўцаў. Апошнім паведамленнем было: «На нас едзе танк. Адпрацаваў па ім»|website=Наша Ніва|date=2022-07-06|access-date=2024-04-07}} * {{Cite web|lang=uk|url=https://www.pravda.com.ua/news/2022/07/6/7356574/|title=Шестеро білорусів не повернулися з-під Лисичанська|author=Рощіна, О.|website=Українська правда|access-date=2024-04-07}} * {{Cite web|lang=uk|url=https://war.telegraf.com.ua/ukr/ukraina/2022-07-06/5709837-pod-lisichanskom-pogib-izvestnyy-belorusskiy-kombat-zashchishchavshiy-ukrainu|title=Під Лисичанськом загинув відомий білоруський комбат, який захищав Україну|website=Телеграф|date=2022-07-06|access-date=2024-04-07}} * {{Cite web|url=https://belaruspartisan.by/life/461642/|title=Своя рубашка ближе {{!}} Белорусский Партизан|website=web.archive.org|date=2021-05-08|access-date=2024-04-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210508094030/https://belaruspartisan.by/life/461642/|archivedate=8 мая 2021|url-status=}} {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Марчук Іван Генадзевіч}} [[Катэгорыя:Памерлі ў Луганскай вобласці]] [[Катэгорыя:Полк Каліноўскага]] gbsi92b28h7kjqv3d1bq6g13zorelpq 0 774830 5202546 5189913 2026-09-20T04:46:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202546 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пашкевіч}} {{Вучоны}} '''Міхаіл Фёдаравіч Пашке́віч'''{{sfn|БелЭн|2001}} (нар. {{ДН|2|8|1939}}) — [[вучоны]] ў галіне [[Машынабудаванне|машынабудавання]], [[доктар тэхнічных навук]] (1994), [[прафесар]] (1995). == Біяграфія == Нарадзіўся ў вёсцы [[Зацішша (Шклоўскі раён)|Зацішша]] ([[Шклоўскі раён]], [[Магілёўская вобласць]] [[Беларусь|Беларусі]]). У 1958 годзе скончыў [[Магілёўскі машынабудаўнічы тэхнікум]]<ref name="НББ">[http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar798280&strq=l_siz=50 Электронны каталог Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі]</ref>. Працаваў на [[Мотавела|Мінскім матацыклетным і веласіпедным заводзе]]<ref name="НББ" />. У 1967 годзе [[Беларускі політэхнічны інстытут]], у 1972 годзе [[Аспірантура|аспірантуру]] пры [[Фізіка-тэхнічны інстытут НАН Беларусі|Фізіка-тэхнічным інстытуце]] [[НАНБ|Акадэміі навук БССР]]. З 1967 года{{sfn|БелЭн|2001}} (у 1972—2018 гадах<ref name="НББ" />) М. Ф. Пашкевіч у Магілёўскім машынабудаўнічым інстытуце (сучасны [[Беларуска-Расійскі ўніверсітэт]]): прафесар кафедры «Тэхналогія машынабудавання», у 1988—2007 гадах загадчык кафедры, у 1977—1985 гадах — загадчык кафедры «Супраціўленне матэрыялаў»<ref name="НББ" />. == Навуковая дзейнасць == Аўтар навуковых прац па распрацоўцы і даследаванню новых тыпаў планетарных, шарыкавых і ролікавых механічных перадач, тэхналагічных метадаў павышэння іх тэхнічнага ўзроўню і сродкаў аўтаматычнага кантролю. Аўтар і сааўтар шэрагу [[вынаходства]]ў. Сярод апублікаванага: * Теоретические и экспериментальные основы проектирования планетарных шариковых и роликовых передач : автореферат дис. … доктора технических наук : 05.02.02. — Минск, 1993. — 48 с. : ил.; * ''Пашкевич М. Ф., Кожуро Л. М., Жолобов А. А., Пашкевич, В. М., [[Жорж Адамавіч Мрочак|Мрочек Ж. А.]]'' Технология машиностроения, учебное пособие для студентов учреждений, обеспечивающих получение высшего образования по машиностроительным специальностям, под ред. д-ра техн. наук, проф. М. Ф. Пашкевича — Мн. : Новое знание , 2008. — 477 с.; * ''Пашкевич М. Ф., Жолобов А. А., [[Валерый Канстанцінавіч Шэлег|Шелег В. К.]], Мрочек Ж. А., Лукашенко В. А. Пашкевич, В. М. ''Технология машиностроения. Курсовое и дипломное проектирование, учебное пособие для студентов высших учебных заведений по машиностроительным специальностям, под ред. М. Ф. Пашкевича — Минск : Издательство Гревцова, 2010. — 398, [2] с.; * ''Пашкевич М. Ф., Рогачевский Н. И., Бужинский А. И., Рогачевский С. Н.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/metodika-rascheta-geometricheskih-parametrov-tortsovoy-chervyachnoy-peredachi Методика расчета геометрических параметров торцовой червячной передачи] // Вестник Белорусско-Российского университета. 2012. № 1 (34). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|12|Пашке́віч Міхаіл Фёдаравіч||247}} * {{крыніцы/Республика Беларусь : энциклопедия|5}} — С. 746. == Спасылкі == * [http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar798280&strq=l_siz=50 Пашкевіч, Міхаіл Фёдаравіч (доктар тэхнічных навук; машынабудаванне; нар. 1939)] // Электронны каталог [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі]] * [https://by.patents.su/patents/pashkevich-mihail-fedorovich Пашкевич Михаил Федорович // База патентов Беларуси]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}} * [https://patentdb.ru/author/99104 Банк патентов РФ на изобретения и промышленные образцы ФИПС Роспатента]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Пашкевіч Міхаіл Фёдаравіч}} [[Катэгорыя:Машынабудаўнікі СССР]] [[Катэгорыя:Машынабудаўнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі СССР]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі Беларусі]] p98xopqdkqq0lsxodnz97l5izyqh34v 0 776376 5202447 4867131 2026-09-19T19:35:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202447 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Філатаў}} {{Ваенны дзеяч |званне={{СССР, Генерал-лейтэнант}} }} '''Мікалай Рыгоравіч Філатаў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкі]] ваенны дзеяч, генерал-лейтэнант. == Біяграфія == Нарадзіліся ў 1913 годзе ў вёсцы [[Кітай (Сакскі раён)|Кітай]]. Член КПСС. З 1931 года — на ваеннай службе, грамадскай і палітычнай працы. Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны: намеснік камандзіра па страявой частцы 192-га зенітна артылерыйскага полка СПА, 3-га запаснога стралковыга палка СПА, 60-й зенітнай артылерыйскай дывізіі Пасля вайны — на камандных пасадах у Савецкай Арміі. У 1949—1951 гадах — начальнік аб’яднаных курсаў удасканалення афіцэрскага складу СПА<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://raketac25.narod.ru/gl9.htm|title=Комплектование частей С-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20231202143425/https://raketac25.narod.ru/gl9.htm|archive-date=2023-12-02|access-date=2023-12-02|url-status=live}}</ref>. У 1951—1957 гадах — начальнік Сумскага ваенна-тэхнічнага вучылішча войск СПА<ref name="автоссылка1" />. У 1958 годзе — камандзір 1-га корпуса СПА асаблівага прызначэння. У 1958—1973 гадах — начальнік [[Мінскае вышэйшае ваеннае інжынернае вучылішча|Мінскага вышэйшага інжынернага зенітна-ракетнага вучылішча СПА]]<ref>{{Cite web|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_in_kartoteka1562215181/|title=Источник|archive-url=https://web.archive.org/web/20231202143424/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_in_kartoteka1562215181/|archive-date=2023-12-02|access-date=2023-12-02|url-status=live}}</ref>. Дэлегат XXII і XXIV з’ездаў КПСС. У адстаўцы з 1973 года. == Спасылкі == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero80535896/ УПК на сайте «Память народа»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241225111824/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero80535896/ |date=25 снежня 2024 }} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Начальнікі Ваеннай акадэміі Рэспублікі Беларусь}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Філатаў Мікалай Рыгоравіч}} [[Катэгорыя:Дэлегаты XXII з’езда КПСС]] [[Катэгорыя:Дэлегаты XXIV з’езда КПСС]] 5flizx9q1nfksagedom8l5w4d8kgqno 0 778029 5202618 5122004 2026-09-20T10:59:41Z Siliyiw 169172 5202618 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Леніна}}{{НП-Беларусь}} '''Ле́ніна''' (да 1940 — '''Смало́ў''') — скасаваны пасёлак у [[Хойніцкі раён|Хойніцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіў у склад [[Стралічаўскі сельсавет|Стралічаўскага сельсавета]]. == Геаграфія == Пасёлак размяшчаўся за 9 км на паўднёвы захад ад раённага цэнтра і чыгуначнай станцыі [[Хойнікі]] (на ветцы [[Васілевічы]] — Хойнікі ад лініі [[Гомель]] — [[Калінкавічы]]), за 112 км ад Гомеля. Побач аўтадарога [[Даўляды]] — Хойнікі. Планоўка складаецца з ледзь выгнутай мерыдыянальнай вуліцы, забудаванай двухбакова драўлянымі сядзібамі. == Гісторыя == Заснаваны ў пачатку XX стагоддзя перасяленцамі з суседніх вёсак. Найбольш актыўная забудова прыпадае на 1920-я гады. У 1931 годзе жыхары ўступілі ў калгас. Паводле перапісу 1959 года ўваходзіў у склад саўгаса «Стралічава» (цэнтр — вёска [[Стралічава]]). Размяшчаўся ўчастак Мазырскага лясгаса. У сувязі з радыяцыйным забруджваннем пасля [[Катастрофа на Чарнобыльскай АЭС|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] жыхары (36 сем’яў) пераселены ў чыстыя месцы. З 29 лістапада 2005 года выключаны з дадзеных па ўліку адміністрацыйна-тэрытарыяльных і тэрытарыяльных адзінак<ref name=":02">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=r905g0793&q_id=10572305|title=Решение Гомельского областного исполнительного комитета от 17 ноября 2005 года № 793 "Об исключении из данных по учету и регистрации административно-территориальных и территориальных единиц населенных пунктов Брагинского, Ветковского, Ельского и Хойникского районов"|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == * 1930 год — 23 двары, 132 жыхары. * 1959 год — 320 жыхароў. * 2004 год — жыхароў няма. == Вядомыя асобы == * [[Уладзімір Уладзіміравіч Васюк]] (нар. 1947) — беларускі графік. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|2-2}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Стралічаўскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя населеныя пункты Хойніцкага раёна]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Беларусі, адселеныя пасля Чарнобыльскай катастрофы]] [[Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Уладзіміра Леніна]] icjf2iduh6dcxdwcq5mjlvrh0ylxz6f 5202633 5202618 2026-09-20T11:14:03Z Siliyiw 169172 5202633 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Леніна}}{{НП-Беларусь|Леніна|статус=Пасёлак|вобласць=Гомельская|раён=Хойніцкі|сельсавет=Стралічаўскі}} '''Ле́ніна'''<ref name=":1">[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref> ({{Lang-ru|Ленино}}; да 1940 — '''Смало́ў'''<ref name=":1" /> ({{Lang-ru|Смолов}}) — былы<ref name=":02" /> пасёлак у [[Хойніцкі раён|Хойніцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіў у склад [[Стралічаўскі сельсавет|Стралічаўскага сельсавета]]. У сувязі з радыяцыйным забруджваннем пасля [[Катастрофа на Чарнобыльскай АЭС|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] жыхары (36 сем’яў) пераселены. == Геаграфія == Пасёлак размяшчаўся за 9 км на паўднёвы захад ад [[Хойнікі|раённага цэнтра]] і чыгуначнай станцыі [[Хойнікі (станцыя)|Хойнікі]] (на ветцы [[Васілевічы (станцыя)|Васілевічы]] — [[Хойнікі (станцыя)|Хойнікі]] ад лініі [[Гомель (станцыя)|Гомель]] — [[Калінкавічы (станцыя)|Калінкавічы]]), за 112 км ад [[Гомель|Гомеля]]. Побач аўтадарога [[Даўляды]] — [[Хойнікі]]. Планоўка складаецца з ледзь выгнутай мерыдыянальнай вуліцы, забудаванай двухбакова драўлянымі сядзібамі. == Гісторыя == Заснаваны ў пачатку XX стагоддзя перасяленцамі з суседніх вёсак. Найбольш актыўная забудова прыпадае на 1920-я гады. У 1931 годзе жыхары ўступілі ў калгас. Паводле перапісу 1959 года ўваходзіў у склад саўгаса «Стралічава» (цэнтр — вёска [[Стралічава]]). Размяшчаўся ўчастак Мазырскага лясгаса. З 29 лістапада 2005 года выключаны з дадзеных па ўліку адміністрацыйна-тэрытарыяльных і тэрытарыяльных адзінак<ref name=":02">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=r905g0793&q_id=10572305|title=Решение Гомельского областного исполнительного комитета от 17 ноября 2005 года № 793 "Об исключении из данных по учету и регистрации административно-территориальных и территориальных единиц населенных пунктов Брагинского, Ветковского, Ельского и Хойникского районов"|url-status=}}</ref>. == Насельніцтва == * 1930 год — 23 двары, 132 жыхары. * 1959 год — 320 жыхароў. * 2004 год — жыхароў няма. == Вядомыя асобы == * [[Уладзімір Уладзіміравіч Васюк]] (нар. 1947) — беларускі графік. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|2-2}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Стралічаўскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя населеныя пункты Хойніцкага раёна]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Беларусі, адселеныя пасля Чарнобыльскай катастрофы]] [[Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Уладзіміра Леніна]] if6qjwue4mc5thrd3er4wwv2ml29uo2 5202634 5202633 2026-09-20T11:17:19Z Siliyiw 169172 5202634 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Леніна}}{{НП-Беларусь|Леніна|статус=Пасёлак|вобласць=Гомельская|раён=Хойніцкі|сельсавет=Стралічаўскі}} '''Ле́ніна'''<ref name=":1">[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref> ({{Lang-ru|Ленино}}; да 1940 — '''Смало́ў'''<ref name=":1" /> ({{Lang-ru|Смолов}}) — былы<ref name=":02" /> пасёлак у [[Хойніцкі раён|Хойніцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіў у склад [[Стралічаўскі сельсавет|Стралічаўскага сельсавета]]. У сувязі з радыяцыйным забруджваннем пасля [[Катастрофа на Чарнобыльскай АЭС|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] жыхары (36 сем’яў) пераселены. == Геаграфія == Пасёлак размяшчаўся за 9 км на паўднёвы захад ад [[Хойнікі|раённага цэнтра]] і чыгуначнай станцыі [[Хойнікі (станцыя)|Хойнікі]] (на ветцы [[Васілевічы (станцыя)|Васілевічы]] — [[Хойнікі (станцыя)|Хойнікі]] ад лініі [[Гомель (станцыя)|Гомель]] — [[Калінкавічы (станцыя)|Калінкавічы]]), за 112 км ад [[Гомель|Гомеля]]. Побач аўтадарога [[Даўляды]] — [[Хойнікі]]. Планоўка складаецца з ледзь выгнутай мерыдыянальнай вуліцы, забудаванай двухбакова драўлянымі сядзібамі. == Гісторыя == Заснаваны ў пачатку XX стагоддзя перасяленцамі з суседніх вёсак. Найбольш актыўная забудова прыпадае на 1920-я гады. У 1931 годзе жыхары ўступілі ў калгас. Паводле перапісу 1959 года ўваходзіў у склад саўгаса «Стралічава» (цэнтр — вёска [[Стралічава]]). Размяшчаўся ўчастак Мазырскага лясгаса. З 29 лістапада 2005 года выключаны з дадзеных па ўліку адміністрацыйна-тэрытарыяльных і тэрытарыяльных адзінак<ref name=":02">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=r905g0793&q_id=10572305|title=Решение Гомельского областного исполнительного комитета от 17 ноября 2005 года № 793 "Об исключении из данных по учету и регистрации административно-территориальных и территориальных единиц населенных пунктов Брагинского, Ветковского, Ельского и Хойникского районов"|url-status=}}</ref>. == Насельніцтва == * 1930 год — 23 двары, 132 жыхары. * 1959 год — 320 жыхароў. * 2004 год — жыхароў няма. == Вядомыя асобы == * [[Уладзімір Уладзіміравіч Васюк]] (нар. 1947) — беларускі графік. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|2-2}} {{ВС}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Стралічаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Былыя населеныя пункты Хойніцкага раёна]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Беларусі, адселеныя пасля Чарнобыльскай катастрофы]] [[Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Уладзіміра Леніна]] o3e1rjlte24lmcw7xj1cwmpmz43hemh 0 778218 5202531 4882916 2026-09-19T23:27:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202531 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|Мінскі аўтобус}} '''Мінскі электробус''' — сістэма пасажырскага грамадскага электратранспарту ў [[Мінск]]у, якая складаецца з [[электробус]]аў. Пробная паездка першага электробуса ў Мінску адбылася [[26 снежня]] [[2016]] года. Рэгулярны тэставы рух электробусаў у Мінску быў адкрыты [[12 мая]] [[2017]] года па тралейбусных маршрутах № 43 і № 59. Гэтыя маршруты былі абраныя таму, што на той момант частка іх [[Кантактная сетка|кантактнай сеткі]] не дзейнічала ў сувязі з рэканструкцыяй разваротнага кальца дыспетчарскай станцыі «Сярова» і з будаўніцтвам новай магістралі «Паўднёвая». У 2019 годзе электробусы пачалі абслугоўваць аўтобусны маршрут № 1, а на маршруты № 43 і 59 вярнуліся тралейбусы. Станам на красавік 2024 года электробусы пастаянна абслугоўвалі аўтобусныя маршруты 1, 6, 17, 45, 50с, 60, 64, 75, 103, 139, 155, а таксама ў колькасці 1-2 адзінак з’яўляліся на маршрутах 2т, 43, 71, 69, 91, 135, 169, 195. Рухомы састаў мінскіх электробусаў складаецца з машын беларускай вытворчасці, якія выпускаюцца на прадпрыемстве «[[Белкамунмаш]]» і [[Мінскі аўтамабільны завод|Мінскім аўтамабільным заводзе]]. У 2017 годзе ДП «Мінсктранс» атрымала першыя 20 электробусаў асабліва вялікай умяшчальнасці E433 Vitovt Max Electro вытворчасці «Белкамунмаш». У 2018—2019 гадах «Белкамунмаш» паставіў яшчэ 28 мадэрнізаваных электробусаў мадэлі E433 Vitovt II Max Electro і 32 электробуса мадэлі E321 Сябар. У 2018—2019 гадах электробусный парк папоўніўся 9 электробусамі вытворчасці «Белкамунмаш» мадэлі Е321 Альгерд, а таксама 4 электробусамі мадэлі [[МАЗ-303|МАЗ 303Е10]] вытворчасці МАЗ. == Спасылкі == * [https://auto.onliner.by/2016/12/26/electrobus Электробусы совершили пробную поездку по Минску. На городские маршруты они выедут в марте] * [https://www.abw.by/novosti/commercial/210530 Электробусы в Минске выходят на автобусные маршруты. Состоится ли транспортная революция?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220813004115/https://www.abw.by/novosti/commercial/210530 |date=13 жніўня 2022 }} {{Транспарт Мінска}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Транспарт Мінска]] [[Катэгорыя:Аўтобусныя сістэмы Беларусі]] [[Катэгорыя:Электратранспарт]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] c5vf38eabf3a82jwv6s6olr57rivf53 2 783168 5202649 5006749 2026-09-20T11:48:54Z Железный капут 151538 5202649 wikitext text/x-wiki {{bot|Well very well|Mitte27}} З гэтага ўліковага запісу працуе антывандальная сістэма «Жалезны капут», якая складаецца з двух кампанентаў: * Рэйму Хакурэй: сістэма сочыць за праўкамі ў рускім, украінскім і беларускім раздзелах Вікіпедыі, а таксама на Вікісховішчы і ў Вікідадзеных. Яна аўтаматычна правярае іх на аснове метак, адзнак сістэм машыннага навучання [[mw:ORES|ORES]] і [[wikitech:Machine Learning/LiftWing#Vandalism detection|LiftWing]], а таксама тэкставых патэрнаў патэнцыйнага вандалізму, і трансліруе падазроныя праўкі ў катэгорыю «Проверка правок» на Discord-серверы ([https://discord.gg/V9D7Ej7vYV инвайт]). Першапачатковым стваральнікам кампанента з'яўляецца [[User:MBH|MBH]]. * уласна Жалезны капут: аператары бота ([[meta:User:{{PAGENAME}}/users.json|поўны спіс]]) '''уручную правяраюць''' кожную падазроную праўку на наяўнасць вандалізму (у асноўным, дзякуючы адлюстраванню розніцы версій і прычыны спрацоўвання — прама ў месенджары). Пасля гэтага яны могуць ухваліць яе, (хутка) адкаціць (даступны вялікі выбар прычын і магчымасць пазначыць сваю) або выставіць артыкул на [[ВП:ХВ|ХВ]] — дзеянне выконваецца з гэтага ўліковага запісу з указаннем аператара ў апісанні. Першапачатковым стваральнікам кампанента з'яўляецца [[User:Iluvatar|Iluvatar]]. [[Файл:Вандал в стриме.png|thumb|Вандалы гэтага бота любяць, цэняць і паважаюць]] Сістэма названая ў гонар танка-суперзброі «Жалезны капут» з украінскай гумарыстычнай тэлеперадачы «[[Каламбур (тэлечасопіс)|Каламбур]]». [[ru:user:{{PAGENAME}}]] [[be:user:{{PAGENAME}}]] 0xaobmevz4ogs4bar0oudoluv1b6nw6 5202650 5202649 2026-09-20T11:49:17Z Железный капут 151538 5202650 wikitext text/x-wiki {{bot|Well very well|Mitte27}} З гэтага ўліковага запісу працуе антывандальная сістэма «Жалезны капут», якая складаецца з двух кампанентаў: * Рэйму Хакурэй: сістэма сочыць за праўкамі ў рускім, украінскім і беларускім раздзелах Вікіпедыі, а таксама на Вікісховішчы і ў Вікідадзеных. Яна аўтаматычна правярае іх на аснове метак, адзнак сістэм машыннага навучання [[mw:ORES|ORES]] і [[wikitech:Machine Learning/LiftWing#Vandalism detection|LiftWing]], а таксама тэкставых патэрнаў патэнцыйнага вандалізму, і трансліруе падазроныя праўкі ў катэгорыю «Проверка правок» на Discord-серверы ([https://discord.gg/V9D7Ej7vYV инвайт]). Першапачатковым стваральнікам кампанента з'яўляецца [[User:MBH|MBH]]. * уласна Жалезны капут: аператары бота ([[meta:User:{{PAGENAME}}/users.json|поўны спіс]]) '''уручную правяраюць''' кожную падазроную праўку на наяўнасць вандалізму (у асноўным, дзякуючы адлюстраванню розніцы версій і прычыны спрацоўвання — прама ў месенджары). Пасля гэтага яны могуць ухваліць яе, (хутка) адкаціць (даступны вялікі выбар прычын і магчымасць пазначыць сваю) або выставіць артыкул на [[ВП:ХВ|ХВ]] — дзеянне выконваецца з гэтага ўліковага запісу з указаннем аператара ў апісанні. Першапачатковым стваральнікам кампанента з'яўляецца [[User:Iluvatar|Iluvatar]]. [[Файл:Вандал в стриме.png|thumb|Вандалы гэтага бота любяць, цэняць і паважаюць]] Сістэма названая ў гонар танка-суперзброі «Жалезны капут» з украінскай гумарыстычнай тэлеперадачы «[[Каламбур (тэлечасопіс)|Каламбур]]». [[ru:user:{{PAGENAME}}]] [[uk:user:{{PAGENAME}}]] 72q7ob5tzonjspo9o6wda7doemkq26d 5202652 5202650 2026-09-20T11:49:51Z Железный капут 151538 5202652 wikitext text/x-wiki {{bot|Well very well|Mitte27}} З гэтага ўліковага запісу працуе антывандальная сістэма «Жалезны капут», якая складаецца з двух кампанентаў: * Рэйму Хакурэй: сістэма сочыць за праўкамі ў рускім, украінскім і беларускім раздзелах Вікіпедыі, а таксама на Вікісховішчы і ў Вікідадзеных. Яна аўтаматычна правярае іх на аснове метак, адзнак сістэм машыннага навучання [[mw:ORES|ORES]] і [[wikitech:Machine Learning/LiftWing#Vandalism detection|LiftWing]], а таксама тэкставых патэрнаў патэнцыйнага вандалізму, і трансліруе падазроныя праўкі ў катэгорыю «Проверка правок» на Discord-серверы ([https://discord.gg/V9D7Ej7vYV инвайт]). Першапачатковым стваральнікам кампанента з'яўляецца [[User:MBH|MBH]]. * уласна Жалезны капут: аператары бота ([[meta:User:{{PAGENAME}}/users.json|поўны спіс]]) '''уручную правяраюць''' кожную падазроную праўку на наяўнасць вандалізму (у асноўным, дзякуючы адлюстраванню розніцы версій і прычыны спрацоўвання — прама ў месенджары). Пасля гэтага яны могуць ухваліць яе, (хутка) адкаціць (даступны вялікі выбар прычын і магчымасць пазначыць сваю) або выставіць артыкул на [[ВП:ХВ|ХВ]] — дзеянне выконваецца з гэтага ўліковага запісу з указаннем аператара ў апісанні. Першапачатковым стваральнікам кампанента з'яўляецца [[User:Iluvatar|Iluvatar]]. [[Файл:Вандал в стриме.png|thumb|Вандалы гэтага бота любяць, цэняць і паважаюць]] Сістэма названая ў гонар танка-суперзброі «Жалезны капут» з украінскай гумарыстычнай тэлеперадачы [[Каламбур (тэлечасопіс)|«Каламбур»]]. [[ru:user:{{PAGENAME}}]] [[uk:user:{{PAGENAME}}]] 28qnagbrjhq4dw37qodbwtrk9jffivd 0 784744 5202517 5201625 2026-09-19T21:58:54Z АлесьНавіцкі90 162483 Істотна пашыраю, абнаўляю артыкул. 5202517 wikitext text/x-wiki {{Не блытаць|Беларускі інстытут навукі і мастацтва}} {{Арганізацыя |назва = Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Канадзе імя Францішка Скарыны |абрэвіятура = БІНіМ, Канада |дата ўтварэння = {{Дата пачатку|17|9|1967}} |тып = навуковая, асветніцкая і культурная арганізацыя |месцазнаходжанне = [[Канада]] |пасада_кіраўніка1 = Старшыня |імя_кіраўніка1 = [[Пётра Мурзёнак]] |сайт = https://binim.org/ }} '''Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Канадзе імя Францішка Скарыны''' ('''БІНіМ, Канада'''; {{lang-en|Belarusian Institute of Arts and Sciences, Canada}}, {{lang-fr|Institut bélarussien des arts et des sciences, Canada}}; таксама {{lang-en|Francišak Skaryna Institute, Canada}}) — беларуская навуковая, асветніцкая і культурная арганізацыя ў [[Канада|Канадзе]]. Аб’ядноўвае навукоўцаў, пісьменнікаў, мастакоў і іншых прадстаўнікоў беларускай культуры дзеля развіцця [[беларусазнаўства|беларускіх даследаванняў]] і культуры, іх распаўсюджвання ў Беларусі, Канадзе і іншых краінах.<ref name="charter">{{Cite web |lang=be |url=https://binim.org/index.php/charter-2020/ |title=CHARTER / СТАТУТ |website=Belarusian Institute of Arts and Sciences, Canada |access-date=2026-09-18 }}</ref> Інстытут заснаваны 17 верасня 1967 года ў [[Таронта]] як канадскі аддзел [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва|Беларускага інстытута навукі і мастацтва ў ЗША]], а 17 лістапада 1968 года стаў самастойнай канадскай арганізацыяй.<ref name="history2020">{{Cite web |url=https://sakavik.net/2020/04/30/%D0%BF%D1%91%D1%82%D1%80%D0%B0-%D0%BC%D1%83%D1%80%D0%B7%D1%91%D0%BD%D0%B0%D0%BA-%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B0-%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80/ |title=Беларускі інстытут навукі і мастацтва, Канада ў 1967—2019 гг. |author=Пётра Мурзёнак; Зіна Гімпелевіч |date=2020-04-30 |website=Культура. Нацыя |access-date=2026-09-18 }}</ref> У другой палове XX — пачатку XXI стагоддзя БІНіМ стаў адным з асноўных інстытуцыйных асяродкаў [[Беларусазнаўства ў Канадзе|беларусазнаўства ў Канадзе]], прадстаўляючы беларускую тэматыку на канадскіх і міжнародных славістычных форумах.<ref name="history">{{Cite web |url=https://binim.org/index.php/about/binims-history/ |title=BINiM's History / Гісторыя БІНіМ(у) |website=Belarusian Institute of Arts and Sciences, Canada |access-date=2026-09-18 }}</ref> == Гісторыя == === Заснаванне === [[Файл:Вінцэнт Жук-Грышкевіч. 1930.jpg|thumb|[[Вінцэнт Антонавіч Жук-Грышкевіч|Вінцэнт Жук-Грышкевіч]] — адзін з заснавальнікаў і першы старшыня канадскага БІНіМа]] Непасрэдным штуршком да стварэння асобнай беларускай навуковай арганізацыі ў Канадзе стаў Другі кангрэс [[Канадская асацыяцыя славістаў|Канадскай асацыяцыі славістаў]], які адбыўся 9—11 чэрвеня 1967 года. [[Вінцэнт Антонавіч Жук-Грышкевіч|Вінцэнт Жук-Грышкевіч]], на той час сябра БІНіМа ў ЗША, выступіў там з дакладам «Беларусы і канадская статыстыка», прадстаўляючы [[Згуртаванне беларусаў Канады]]. Паводле правілаў навуковага форуму дакладчык мусіў прадстаўляць канадскую навуковую арганізацыю, а не грамадскае аб’яднанне, што выявіла патрэбу ў стварэнні асобнай беларускай навуковай установы ў Канадзе.<ref name="history2020"/><ref name="history"/> 17 верасня 1967 года ў Беларускім рэлігійна-грамадскім цэнтры ў Таронта быў створаны канадскі аддзел БІНіМа. Заснавальнікамі сталі [[Вінцэнт Антонавіч Жук-Грышкевіч|Вінцэнт Жук-Грышкевіч]], [[Раіса Жук-Грышкевіч]], Алесь Грыцук, [[Барыс Рагуля]], Людміла Рагуля і Яўхім Скурат.<ref name="people">{{Cite web |url=https://binim.org/index.php/people-list/ |title=List of BINiM’s Membership 1967–2025 |website=Belarusian Institute of Arts and Sciences, Canada |access-date=2026-09-19 }}</ref> Усе яны да таго былі звязаны з нью-ёркскім БІНіМам.<ref name="history"/> Пасля абмеркавання пытання з кіраўніком БІНіМа ў ЗША [[Вітаўт Тумаш|Вітаўтам Тумашам]] 17 лістапада 1968 года канадскі аддзел быў пераўтвораны ў самастойны інстытут. Арганізацыйныя і навуковыя сувязі паміж дзвюма ўстановамі пры гэтым захаваліся.<ref name="history"/> Першы статут канадскага БІНіМа быў прыняты 31 студзеня 1970 года.<ref name="history2020"/> Першапачатковай задачай Інстытута было пашырэнне ведаў пра жыццё канадцаў беларускага паходжання і іх культурную спадчыну. Пазней дзейнасць была пашырана на беларусазнаўчыя даследаванні ў цэлым і прадстаўленне ведаў пра Беларусь канадскаму грамадству, дзяржаўным структурам, сродкам масавай інфармацыі і акадэмічнаму асяроддзю.<ref name="LAC">{{Cite web |url=https://recherche-collection-search.bac-lac.gc.ca/eng/Home/Record?IdNumber=106161&app=fonandcol |title=Belarusian Institute of Arts & Sciences, Canada fonds |publisher=Library and Archives Canada |language=en |access-date=2026-09-19 }}</ref> === 1970—1980-я гады === Першым старшынёй Інстытута стаў Вінцэнт Жук-Грышкевіч, які кіраваў ім у 1968—1970 гадах. У 1970—1972 гадах старшынёй быў [[Барыс Рагуля]], у 1972—1974 гадах — [[Ян Садоўскі]], а ў 1974 годзе арганізацыю ўзначаліла [[Івонка Сурвіла]].<ref name="people"/> Адной з першых буйных навуковых імпрэз сталі беларусазнаўчыя дні, праведзеныя ў 1971 годзе ва [[Універсітэт Куінс у Кінгстане|Куінсскім універсітэце]] ў [[Кінгстан (Антарыа)|Кінгстане]]. Арганізатарамі былі [[Ян Садоўскі]] і Алесь Грыцук. Было прачытана шэсць дакладаў на англійскай мове і арганізавана выстава твораў беларускіх мастакоў і народных майстроў.<ref name="history"/> [[Файл:Pres. Ivonka Survilla.jpg|thumb|[[Івонка Сурвіла]], старшыня канадскага БІНіМа ў 1974—2002 гадах]] У 1975 годзе Янка і Івонка Сурвілы арганізавалі беларусазнаўчыя дні ва [[Універсітэт Атавы|Універсітэце Атавы]] ў супрацоўніцтве з кафедрай славістыкі і Канадскім музеем чалавека, цяпер [[Канадскі музей гісторыі|Канадскім музеем гісторыі]]. Навуковая канферэнцыя была прысвечана тэме «Беларуская прысутнасць у Паўночнай Амерыцы» і ўключала 12 дакладаў беларускіх і ўкраінскіх даследчыкаў з Канады і ЗША.<ref name="history"/> Адначасова прайшлі выстава беларускага народнага мастацтва і вечар паэзіі [[Наталля Арсеннева|Наталлі Арсенневай]]. Вечар вёў [[Антон Адамовіч]], удзельнічалі [[Янка Запруднік]], Канстанцін Біда і Багдан Плескач; свае вершы чытала сама Наталля Арсеннева.<ref name="history"/> З нагоды 450-годдзя беларускага кнігадрукавання ў Таронта была арганізавана выстава друкаў і кніг, прысвечаная [[Францыск Скарына|Францыску Скарыну]].<ref name="Survilla1983">{{Cite journal |last=Survilla |first=Ivonka |title=The Byelorussian Institute of Arts and Sciences in Canada: The Institute’s Programs and Activities |journal=Запісы Беларускага Інстытуту Навукі й Мастацтва |location=New York |issue=17 |year=1983 |pages=15—16 |url=https://kamunikat.org/zapisy-belaruskaga-instytutu-navuki-y-mastatstva-17 |language=en }}</ref> У 1977 годзе Сурвілы ўдзельнічалі ў арганізацыі выставы беларускага народнага мастацтва ў Публічнай бібліятэцы Атавы. У 1979—1989 гадах яны арганізоўвалі беларускі ўдзел у штогадовым атаўскім фестывалі ''Homelands''.<ref name="history"/> === Уключэнне ў канадскую і міжнародную славістыку === Адной з асноўных задач Інстытута было ўключэнне беларускай праблематыкі ў канадскія і міжнародныя даследаванні Цэнтральнай і Усходняй Еўропы. Яго сябры сталі ўдзельнікамі Канадскай асацыяцыі славістаў і Кангрэсаў Канадскай федэрацыі гуманітарных і сацыяльных навук.<ref name="history"/> У пачатковы перыяд большасць даследаванняў сяброў БІНіМа друкавалася па-беларуску ў выданнях беларускай эміграцыі. Паступова англійская мова стала адной з асноўных моў прадстаўлення вынікаў працы канадскага БІНіМа міжнароднай акадэмічнай аўдыторыі.<ref name="history"/> З 1989 года беларуская тэматыка сістэматычна прадстаўлялася на штогадовых кангрэсах Канадскай федэрацыі гуманітарных і сацыяльных навук, а з 1990 года — таксама на кангрэсах Амерыканскай асацыяцыі развіцця славянскіх даследаванняў, пазней [[Асацыяцыя славянскіх, усходнееўрапейскіх і еўразійскіх даследаванняў|Асацыяцыі славянскіх, усходнееўрапейскіх і еўразійскіх даследаванняў]].<ref name="history"/> У 1989—2007 гадах сябры канадскага БІНіМа прадставілі больш за 90 навуковых дакладаў. Паводле пазнейшага падліку Інстытута, да 2016 года агульная колькасць навуковых дакладаў яго сяброў на беларускую тэматыку дасягнула каля 150.<ref name="history2020"/> Даследчыкі, звязаныя з Інстытутам, выступалі на канферэнцыях і з асобнымі лекцыямі ў [[Гарвардскі ўніверсітэт|Гарвардскім універсітэце]], [[Сарбона|Сарбоне]], [[Оксфардскі ўніверсітэт|Оксфардскім універсітэце]], [[Кембрыджскі ўніверсітэт|Кембрыджскім універсітэце]], [[Універсітэцкі каледж Лондана|Універсітэцкім каледжы Лондана]] і іншых установах.<ref name="history2020"/> На Сусветным кангрэсе гуманітарных навук у Таронта ў 2003 годзе беларусазнаўчая праграма налічвала 18 дакладаў. У ёй удзельнічалі, сярод іншых, [[Арнольд Макмілін]], [[Аляксандр Надсан]], [[Курт Вулхайзер]], [[Вітаўт Кіпель]], [[Янка Запруднік]], [[Вінцук Вячорка]] і [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|Станіслаў Шушкевіч]].<ref name="history2020"/> На Кангрэсе Канадскай федэрацыі гуманітарных і сацыяльных навук у [[Карлтанскі ўніверсітэт|Карлтанскім універсітэце]] ў 2009 годзе сябры БІНіМа ўдзельнічалі як у навуковай праграме, так і ў выставе беларускага мастацтва і рамёстваў.<ref name="history2020"/> == Навуковая дзейнасць == Навуковая дзейнасць БІНіМа ахоплівае беларускую гісторыю, літаратуру, мовазнаўства, этнаграфію, музыказнаўства, культуру, нацыянальную ідэнтычнасць, гісторыю беларускай дыяспары і беларуска-канадскія даследаванні.<ref name="charter"/> Сярод даследчыкаў, якія ў розныя гады былі звязаны з Інстытутам, — Вінцэнт Жук-Грышкевіч, [[Ян Садоўскі]], [[Зінаіда Гімпелевіч|Зіна Гімпелевіч]], [[Паўліна Сурвіла]], [[Валянціна Пашкевіч]], Пётра Мурзёнак і іншыя.<ref name="people"/> [[Ян Садоўскі]] даследаваў беларускую літаратуру, бібліяграфію, гісторыю, мову і культуру, а таксама гісторыю беларускай эміграцыі ў Канадзе. З 1969 года ён працаваў дацэнтам рускай мовы і літаратуры ў Куінсскім універсітэце. У 1981 годзе выйшла яго кніга ''A History of the Byelorussians in Canada''.<ref name="Sadouski">{{Cite web |url=https://recherche-collection-search.bac-lac.gc.ca/eng/home/record?IdNumber=190423&app=fonandcol |title=John Sadouski fonds |publisher=Library and Archives Canada |language=en |access-date=2026-09-19 }}</ref> У асабістым фондзе Яна Садоўскага ў [[Бібліятэка і архівы Канады|Бібліятэцы і архівах Канады]] захоўваюцца яго карэспандэнцыя, матэрыялы пра [[Францыск Скарына|Францыска Скарыну]], беларускую мову і літаратуру, беларусаў Канады, акадэмічную дзейнасць і крыніцы па вывучэнні беларусаў у Канадзе і іншых краінах. Фонд змяшчае таксама запісы інтэрв’ю з прадстаўнікамі беларускай супольнасці Канады, праведзеныя пераважна па-беларуску для кнігі ''A History of the Byelorussians in Canada''.<ref name="Sadouski"/> Зіна Гімпелевіч займалася беларускай і рускай літаратурай, міжкультурнымі сувязямі і рэпрэзентацыяй беларускага грамадства ў літаратуры. Яна была актыўнай удзельніцай Канадскай асацыяцыі славістаў, якую ўзначальвала ў 2008—2010 гадах.<ref>{{Cite journal |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00085006.2020.1754030 |title=A roundtable on Zina Gimpelevich’s The Portrayal of Jews in Modern Biełarusian Literature |journal=Canadian Slavonic Papers |volume=62 |issue=2 |year=2020 |language=en }}</ref> [[Паўліна Сурвіла]] даследуе беларускую этнамузыкалогію, папулярную культуру, нацыянальную ідэнтычнасць, міграцыю і культурную памяць. Яна была прэзідэнтам Паўночнаамерыканскай асацыяцыі беларусазнаўчых даследаванняў і ўдзельнічала ў развіцці акадэмічных беларусазнаўчых сувязей у Паўночнай Амерыцы.<ref name="people"/> [[Валянціна Пашкевіч]] займалася беларускай мовай і адукацыяй. У Таронта выйшаў яе двухтомны падручнік беларускай мовы для англамоўных навучэнцаў ''Fundamental Byelorussian'' (1974—1978). Яна таксама працавала над англа-беларускім слоўнікам. Сабраная Валянцінай і Міхасём Пашкевічамі вялікая калекцыя беларускай кнігі, перыёдыкі і іншых матэрыялаў пазней паступіла ў бібліятэку [[Таронцкі ўніверсітэт|Таронцкага ўніверсітэта]].<ref>{{Cite web |url=https://pjrc.library.utoronto.ca/sites/default/public/PJRCupdate04.pdf |title=Pashkievich Collection Doubles UTL’s Belarusian Holdings |work=PJRC Update |issue=4 |year=2011 |publisher=University of Toronto Libraries |language=en |access-date=2026-09-19 }}</ref> == Мастацкая і культурная дзейнасць == Статут БІНіМа прадугледжвае не толькі навуковую, але і мастацкую дзейнасць. У яго структуры могуць дзейнічаць групы, адказныя за навуковыя мерапрыемствы, літаратуру і паэзію, класічную музыку, народнае мастацтва і іншыя формы культурнай дзейнасці.<ref name="charter"/> З Інстытутам былі звязаны пісьменнік [[Кастусь Акула]], мастачка Яўгенія Шаўчэнка, мастак Пётр Шварцман, майстрыха і пісьменніца Ірына Варабей, музыкі і ўдзельнікі беларускіх фальклорных калектываў.<ref name="history2020"/><ref name="people"/> Інстытут арганізоўваў мастацкія выставы, літаратурныя вечары, прэзентацыі, канцэрты і ўдзел беларускіх калектываў у канадскіх культурных мерапрыемствах. Такім чынам яго дзейнасць ад пачатку спалучала акадэмічнае беларусазнаўства з прадстаўленнем беларускай культуры шырэйшай аўдыторыі.<ref name="history2020"/> == Выдавецкая дзейнасць == Канадскі БІНіМ не меў уласнага шматгадовага друкаванага органа, аналагічнага нью-ёркскім ''[[Запісы БІНіМ|Запісам БІНіМа]]'', аднак матэрыялы пра яго дзейнасць і працы яго сяброў на працягу дзесяцігоддзяў друкаваліся ў ''Запісах''. Справаздачы змяшчалі інфармацыю пра навуковую, прафесійную, літаратурную і культурную дзейнасць сяброў канадскага Інстытута.<ref name="history"/> З Інстытутам звязана выданне навуковых і навукова-папулярных прац яго сяброў. Да іх належаць даследаванні Яна Садоўскага па гісторыі беларусаў Канады, працы Зіны Гімпелевіч па беларускай літаратуры, мовазнаўчыя і навучальныя працы Валянціны Пашкевіч, а таксама даследаванні іншых прадстаўнікоў [[Беларусазнаўства ў Канадзе|канадскага беларусазнаўства]]. === «Культура. Нацыя» === У 2012 годзе Пётра Мурзёнак заснаваў электронны часопіс ''[[Культура. Нацыя]]''; першы нумар пад першапачатковай назвай ''Сакавік'' выйшаў у сакавіку 2013 года. Першыя шэсць нумароў мелі назву ''Сакавік'', пасля выданне атрымала назву ''Культура. Нацыя''.<ref name="KN">{{Cite web |url=https://binim.org/index.php/2021/04/25/sakavik-27/ |title=Выйшаў у свет чарговы 27-мы нумар часопіса «Культура. Нацыя» |date=2021-04-25 |website=Belarusian Institute of Arts and Sciences, Canada |access-date=2026-09-19 }}</ref> Першапачаткова часопіс выходзіў штоквартальна, а з 2018 года — двойчы на год. У кастрычніку 2020 года ён атрымаў статус выдання Беларускага інстытута навукі і мастацтва ў Канадзе.<ref name="KN"/> Матэрыялы часопіса прысвечаны гісторыі, мове, літаратуры, культуры, сацыялогіі і іншым пытанням беларусазнаўства. Асноўная мова выдання — беларуская. На 2025 год выйшла 36 нумароў часопіса.<ref>{{Cite web |url=https://binim.org/index.php/post_grid/culture-nation/ |title=Часопіс «Культура. Нацыя» |website=Belarusian Institute of Arts and Sciences, Canada |access-date=2026-09-19 }}</ref> === Літаратурныя і перакладныя праекты === На сайце Інстытута прадстаўлены беларускія літаратурныя і перакладныя выданні. У 2022 годзе была апублікавана электронная кніга ''A Poetic Treasury from Belarus'', прысвечаная перакладам [[Вера Рыч|Веры Рыч]] твораў [[Янка Купала|Янкі Купалы]], [[Якуб Колас|Якуба Коласа]] і [[Максім Багдановіч|Максіма Багдановіча]] на англійскую мову.<ref>{{Cite web |url=https://binim.org/index.php/sdm_downloads/31035/ |title=A Poetic Treasury from Belarus |date=2022-01-31 |website=Belarusian Institute of Arts and Sciences, Canada |language=en |access-date=2026-09-19 }}</ref> == Архіўныя і бібліятэчныя матэрыялы == Фонд Беларускага інстытута навукі і мастацтва ў Канадзе захоўваецца ў [[Бібліятэка і архівы Канады|Бібліятэцы і архівах Канады]]. Ён уключае статут і матэрыялы, звязаныя з ранняй дзейнасцю арганізацыі.<ref name="LAC"/> Архіўная ўстанова характарызуе першапачатковую місію Інстытута як пашырэнне ведаў пра жыццё канадцаў беларускага паходжання і іх нацыянальную спадчыну, а пазнейшую — як развіццё і распаўсюджванне навуковых і мастацкіх ведаў пра Беларусь у Канадзе і за мяжой. БІНіМ выступаў таксама пасярэднікам у кантактах паміж канадскім і беларускім акадэмічнымі асяродкамі.<ref name="LAC"/> Матэрыялы, звязаныя з дзейнасцю асобных сяброў Інстытута, захоўваюцца і ў іншых фондах Бібліятэкі і архіваў Канады. Асабліва значны фонд [[Ян Садоўскі|Яна Садоўскага]], які складаецца з 2,69 м тэкставых матэрыялаў і 13 аўдыякасет працягласцю каля 12 гадзін; прыблізна палова матэрыялаў фонду — беларускамоўная.<ref name="Sadouski"/> Асобнае значэнне для беларусазнаўства мае калекцыя [[Валянціна Пашкевіч|Валянціны]] і Міхася Пашкевічаў у Таронцкім універсітэце. Яна ўключае беларускія рэдкія кнігі, перыядычныя выданні і брашуры, у тым ліку матэрыялы беларускай пасляваеннай эміграцыі.<ref>{{Cite web |url=https://pjrc.library.utoronto.ca/ |title=Petro Jacyk Central & East European Resource Centre |publisher=University of Toronto Libraries |language=en |access-date=2026-09-19 }}</ref> == Сучасная дзейнасць == Сучасны статут вызначае мэтай Інстытута развіццё і распаўсюджванне навуковых і мастацкіх ведаў пра Беларусь у Канадзе і за мяжой. Прадугледжваецца ўдзел сяброў у навуковых канферэнцыях, сімпозіумах і кангрэсах, публікацыя даследаванняў, арганізацыя літаратурных і мастацкіх мерапрыемстваў і супрацоўніцтва з універсітэтамі і прафесійнымі арганізацыямі.<ref name="charter"/> Інстытут супрацоўнічае з [[Канадская асацыяцыя славістаў|Канадскай асацыяцыяй славістаў]], [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва|БІНіМам у Нью-Ёрку]], [[Англа-беларускае таварыства|Англа-беларускім таварыствам]], [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|Еўрапейскім гуманітарным універсітэтам]], Паўночнаамерыканскай асацыяцыяй беларусазнаўчых даследаванняў, Цэнтрам беларускіх даследаванняў і іншымі акадэмічнымі і культурнымі арганізацыямі.<ref>{{Cite web |url=https://binim.org/index.php/about/ |title=Canadian BINiM’s Mission and Activities |website=Belarusian Institute of Arts and Sciences, Canada |language=en |access-date=2026-09-19 }}</ref> У 2022 годзе да 55-годдзя Інстытута і 10-годдзя часопіса ''Культура. Нацыя'' была арганізавана міжнародная анлайн-канферэнцыя «Беларуская нацыя вачыма дыяспары і суайчыннікаў». Яна складалася з дзвюх секцый і круглага стала; у праграму ўвайшлі 15 дакладаў даследчыкаў з шасці краін.<ref>{{Cite web |url=https://binim.org/index.php/2022/11/02/the-belarusian-nation-through-the-eyes-of-diaspora-and-fellow-compatriots-november-12th-2022/ |title=The Belarusian Nation through the Eyes of Diaspora and Fellow Compatriots |date=2022-11-02 |website=Belarusian Institute of Arts and Sciences, Canada |access-date=2026-09-19 }}</ref> Сябры Інстытута працягваюць удзельнічаць у канадскіх і міжнародных славістычных форумах і падтрымліваць даследчыя сувязі паміж беларускай дыяспарай і акадэмічным асяроддзем.<ref name="history"/> == Структура == Паводле статута, кіроўным органам БІНіМа з'яўляецца выканаўчая рада. У яе ўваходзяць старшыня, намеснік старшыні, навуковы сакратар, скарбнік, былыя старшыні і кіраўнікі працоўных груп. Колькасць дырэктараў павінна складаць ад трох да дзевяці чалавек.<ref name="charter"/> Прадугледжаны асобныя кірункі працы: * навуковы — арганізацыя ўдзелу ў канферэнцыях, кангрэсах і іншых навуковых мерапрыемствах; * літаратурны — прэзентацыі кніг, літаратурныя вечары і чытанні; * музычна-мастацкі — класічная музыка, фальклор і іншыя формы мастацкай дзейнасці.<ref name="charter"/> == Кіраўніцтва == Старшынямі Інстытута былі: * [[Вінцэнт Антонавіч Жук-Грышкевіч|Вінцэнт Жук-Грышкевіч]] — 1968—1970; * [[Барыс Рагуля]] — 1970—1972; * [[Ян Садоўскі]] — 1972—1974; * [[Івонка Сурвіла]] — 1974—2002; * [[Зінаіда Гімпелевіч|Зіна Гімпелевіч]] — 2002—2018;<ref name="people"/> * [[Пётра Мурзёнак]] — з 2017 года.<ref name="people"/> У апублікаваным Інстытутам спісе сяброў перыяд старшынства Зіны Гімпелевіч пазначаны як 2002—2018, а Пётры Мурзёнка — з 2017 года, таму даты ў самой крыніцы часткова перакрываюцца.<ref name="people"/> == Сябры == Сярод заснавальнікаў, кіраўнікоў і актыўных сяброў Інстытута ў розныя гады былі: * [[Вінцэнт Антонавіч Жук-Грышкевіч|Вінцэнт Жук-Грышкевіч]] — даследчык, педагог і грамадскі дзеяч; * [[Раіса Жук-Грышкевіч]] — даследчыца і аўтарка прац пра беларускае жыццё ў Канадзе; * [[Барыс Рагуля]] — лекар і грамадскі дзеяч; * [[Ян Садоўскі]] — літаратуразнаўца, бібліёграф і даследчык гісторыі беларусаў Канады; * [[Івонка Сурвіла]] — перакладчыца, мастачка і грамадская дзяячка; * [[Паўліна Сурвіла]] — этнамузыколаг і даследчыца беларускай культуры; * [[Зінаіда Гімпелевіч|Зіна Гімпелевіч]] — літаратуразнаўца і славіст; * [[Валянціна Пашкевіч]] — мовазнаўца, педагог і аўтарка навучальных дапаможнікаў беларускай мовы; * [[Кастусь Акула]] — пісьменнік і грамадскі дзеяч; * [[Вольга Іпатава]] — пісьменніца і перакладчыца; * [[Сяргей Панізнік]] — паэт, перакладчык і этнограф; * [[Пётра Мурзёнак]] — даследчык, пісьменнік і рэдактар часопіса ''Культура. Нацыя''.<ref name="people"/> == Роля ў беларусазнаўстве == БІНіМ стаў адной з асноўных інстытуцый, праз якія беларусазнаўства атрымала сталае прадстаўніцтва ў канадскай акадэмічнай славістыцы. Стварэнне ўласнай навуковай арганізацыі дазволіла беларускім даследчыкам сістэматычна ўдзельнічаць у форумах Канадскай асацыяцыі славістаў і Канадскай федэрацыі гуманітарных і сацыяльных навук.<ref name="history"/> Дзейнасць сяброў БІНіМа была звязана не толькі з гісторыяй беларускай дыяспары, але і з вывучэннем беларускай мовы, літаратуры, этнаграфіі, музыкі, нацыянальнай ідэнтычнасці і грамадства. Інстытут стаў адным з цэнтраў фарміравання [[Беларусазнаўства ў Канадзе|беларусазнаўства ў Канадзе]].<ref name="history2020"/> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Жук-Грышкевіч Р. ''Жыццё Вінцэнта Жук-Грышкевіча''. — Таронта, 1993. * {{Cite journal |last=Survilla |first=Ivonka |title=The Byelorussian Institute of Arts and Sciences in Canada: The Institute’s Programs and Activities |journal=Запісы Беларускага Інстытуту Навукі й Мастацтва |location=New York |issue=17 |year=1983 |pages=15—16 |language=en }} * Мурзёнак П., Гімпелевіч З. ''Беларускі інстытут навукі і мастацтва, Канада ў 1967—2019 гг.'' // ''Культура. Нацыя''. — 2020. * Sadouski J. ''A History of the Byelorussians in Canada''. — Belleville, Ontario: Mika Publishing Company, 1981. * Pashkievich V. ''Fundamental Byelorussian''. — Toronto, 1974—1978. — Vol. 1—2. == Гл. таксама == * [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва]] * [[Беларусазнаўства ў Канадзе]] * [[Запісы БІНіМ]] * [[Згуртаванне беларусаў Канады]] * [[Беларусы Канады]] * [[Канадская асацыяцыя славістаў]] * [[Спіс арганізацый беларускай дыяспары]] == Спасылкі == * [https://binim.org/ Афіцыйны сайт Беларускага інстытута навукі і мастацтва ў Канадзе]. * [https://binim.org/index.php/about/binims-history/ Гісторыя БІНіМа ў Канадзе]. * [https://binim.org/index.php/people-list/ Сябры Беларускага інстытута навукі і мастацтва ў Канадзе]. * [https://binim.org/index.php/charter-2020/ Статут БІНіМа ў Канадзе]. * [https://recherche-collection-search.bac-lac.gc.ca/eng/Home/Record?IdNumber=106161&app=fonandcol Фонд Беларускага інстытута навукі і мастацтва ў Канадзе] ў [[Бібліятэка і архівы Канады|Бібліятэцы і архівах Канады]]. {{Беларусазнаўства}} {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Канадзе}} [[Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Канады]] [[Катэгорыя:Беларусазнаўства ў Канадзе]] [[Катэгорыя:Навуковыя арганізацыі Канады]] [[Катэгорыя:Беларускі інстытут навукі і мастацтва]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1967 годзе]] [[Катэгорыя:1967 год у Канадзе]] 894pplr2cj4yjbynk617q6xtftqelv8 0 786260 5202354 5189561 2026-09-19T15:00:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202354 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Масквін}} {{Ваенны дзеяч |поўнае імя = Масквін Мікалай Іванавіч |арыгінал імя = Москвин Николай Иванович |дата нараджэння = 18.12.1915 |месца нараджэння = с. Троіцкае, Наўсільскі павет, Арлоўская губерня, Расійская імперыя |дата смерці = 22.02.2001 |месца смерці = Смаленск, Расія |выява = |подпіс = |мянушка = |псеўданім = |прыналежнасць = {{Сцяг|СССР|армія}} [[Узброеныя сілы СССР]] |гады службы = 1937—1944 |званне = капітан |род войскаў = артылерыя, партызанскія фарміраванні |камандаваў = [[1-я партызанская брыгада]] |частка = 293-ы гарматны артылерыйскі полк РГК |бітвы = [[Баі каля возера Хасан]], [[Смаленская бітва (1941)]], [[Партызанскі рух у Беларусі падчас Вялікай Айчыннай вайны]] |узнагароды = * {{Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга}} * {{Ордэн Айчыннай вайны I ступені}} * {{Ордэн Айчыннай вайны II ступені}} * {{Ордэн Чырвонай Зоркі}} * {{Ордэн «Знак Пашаны»}} * {{Медаль «Партызану Айчыннай вайны» 1 ступені}} * {{Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»}} |у адстаўцы = партыйны і гаспадарчы работнік, краязнавец }} '''Мікалай Іванавіч Масквін''' (18 снежня 1915, с. Троіцкае, Арлоўская губерня — 22 лютага 2001, Смаленск) — савецкі ваенны дзеяч, партызанскі камандзір у гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], партыйны і гаспадарчы работнік, краязнавец. Камандзір [[1-я партызанская брыгада|1-й партызанскай брыгады]] асаблівага злучэння «Трынаццаць», удзельнік [[Абарона Віцебска (1941)|абароны Віцебска]] і [[Смаленская бітва (1941)|Смаленскай бітвы]]. Аўтар успамінаў пра партызанскі рух. [[Ганаровы грамадзянін|Ганаровы грамадзянін горада Быхава]] (1983)<ref name="byhov">{{cite web |url=https://lib-bykhov.by/pochetnye-grazhdane-bykhovshiny/moskvin-nikolay-ivanovich |title=Масквін Мікалай Іванавіч |publisher=Быхаўская цэнтральная раённая бібліятэка |accessdate=2023-11-20}}</ref>. == Біяграфія == === Раннія гады === Нарадзіўся 18 снежня 1915 года ў сяле Троіцкае Навасільскага павета [[Арлоўская губерня|Арлоўскай губерні]] (цяпер [[Арлоўская вобласць]]) у сялянскай сям’і<ref name="gaso">{{cite web |url=https://gaso-smolensk.ru/f-r-1501-moskvin-nikolaj-ivanovich-komandir-1-batalona-brigady-osobogo-partizanskogo-polka-soedinenija-trinadcat-sekretar-obkoma-kpss-deputat-oblastnogo-soveta-1915-2001/ |title=Фонд Р-1501. Масквін Мікалай Іванавіч |publisher=Дзяржаўны архіў Смаленскай вобласці |accessdate=2023-11-20}}</ref>. У 1926 годзе з сям’ёй пераехаў у [[Алтайскі край]], дзе скончыў дзевяць класаў школы і два курсы Барнаульскага сельскагаспадарчага тэхнікума, працаваў аграномам у [[Баеўскі раён|Баеўскім]] раённым земаддзеле<ref name="smolnecropol">{{cite web |url=https://smolnecropol.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=334:moskvin&catid=19:2012-09-03-15-53-08&Itemid=48 |title=Масквін Мікалай Іванавіч |publisher=Смаленскі некропаль |accessdate=2023-11-20}}</ref>. === Ваенная служба === У 1937 годзе прызваны ў [[Рабоча-сялянская Чырвоная Армія|Рабоча-сялянскую Чырвоную Армію]] [[Баеўскі раён|Баеўскім раённым ваенкаматам]] Алтайскага краю<ref name="pamyat-naroda">{{cite web |url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie11792452/ |title=Наградны ліст на Масквіна М.І. |publisher=Памяць народа |accessdate=2023-11-20 |archive-date=11 красавіка 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250411084158/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie11792452/ |url-status=dead }}</ref>. Служыў у 75-м кавалерыйскім палку на [[Далёкі Усход Расіі|Далёкім Усходзе]], удзельнічаў у [[Баі каля возера Хасан|баях каля возера Хасан]] у ліпені—жніўні 1938 года<ref name="elar">{{cite web |url=https://pobeda.elar.ru/issues/osvobozhdenie-smolenska/partizanskiy-kombrig-nikolay-ivanovich-moskvin/ |title=Партызанскі камбрыг Мікалай Іванавіч Масквін |publisher=Перамога ЭЛАР |accessdate=2023-11-20}}</ref>. У 1940 годзе скончыў Горкаўскае ваенна-палітычнае вучылішча імя М. В. Фрунзэ і быў накіраваны палітруком у 444-ы карпусны артылерыйскі полк [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай асобнай ваеннай акругі]]<ref name="smolnecropol"/>. === Вялікая Айчынная вайна === З першых дзён [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] — на фронце ў складзе 293-га гарматнага артылерыйскага палка рэзерву Галоўнага камандавання<ref name="wiki293">{{cite web |url=https://w.wiki/Dmdo |title=293-і гарматны артылерыйскі полк |publisher=Вікіпедыя |accessdate=2023-11-20}}</ref>. Удзельнічаў у [[Віцебская бітва|абарончых баях пад Віцебскам]] у складзе 153-й стралковай дывізіі<ref name="wiki153">{{cite web |url=https://w.wiki/DmeU |title=153-я стралковая дывізія |publisher=Вікіпедыя |accessdate=2023-11-20}}</ref>. Падчас баявых дзеянняў полк неаднаразова трапляў у акружэнне, але дзякуючы ўмелай працы Масквіна як палітрука, захоўваў баявы дух і выходзіў з баёў, наносячы праціўніку максімальную шкоду. У ноч на 18 ліпеня 1941 года 12 гармат палка, скрытна перабазаваўшыся, здзейснілі агнявы налёт на аэрадром праціўніка ў раёне Віцебска, нанёсшы яму вялікія страты. На аэрадроме ў гэтую ноч загінула больш за 50 самалётаў, выбухнула бензасховішча і сутачны запас авіябомбаў, на доўгі час была выведзена са строю ўзлётная паласа і сістэма асвятлення лётнага поля<ref name="elar"/>. Пасля чарговага акружэння, пры спробе перайсці лінію фронту, трапіў у палон, але здзейсніў уцёкі. Сабраў у тыле ворага групу байцоў-акружэнцаў і арганізаваў партызанскі атрад. Вясной 1942 года далучыўся да [[Асобае партызанскае злучэнне «Трынаццаць»|партызанскага атрада «Трынаццаць»]] пад камандаваннем [[Сяргей Уладзіміравіч Грышын|С. У. Грышына]] (будучага [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]])<ref name="partizany">{{cite web |url=https://partizany.by/brigade/147/ |title=1-я брыгада (Масквін, М.І.) |publisher=Партызаны Беларусі |accessdate=2023-11-20}}</ref>. Прайшоў шлях ад радавога байца да камандзіра 1-га батальёна, а з чэрвеня 1944 года — камандзіра [[1-я партызанская брыгада|1-й партызанскай брыгады]] асаблівага партызанскага злучэння «Трынаццаць», якое дзейнічала на тэрыторыі [[Смаленская вобласць|Смаленскай]] і [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай]] абласцей<ref name="byhov"/>. Пад камандаваннем Масквіна партызаны правялі больш за 200 баявых аперацый, у ходзе якіх: * знішчылі 3201 нямецкага салдата і афіцэра<ref name="partizany-moskvin">{{cite web |url=https://partizany.by/partisans/62140/ |title=Масквін Мікалай Іванавіч |publisher=Партызаны Беларусі |accessdate=2023-11-20}}</ref> * пусцілі пад адкос 65 эшалонаў<ref name="elar"/> * разграмілі 20 варожых гарнізонаў<ref name="elar"/> * знішчылі 36 аўтамашын у адным баі пад вёскай Пучыкі<ref name="pamyat-naroda"/> Асабліва вызначыўся падчас [[Баўкінская блакада|Баўкінскай блакады]] восенню 1943 года, калі партызанскае злучэнне на працягу двух тыдняў вяло баі ў поўным акружэнні, адчуваючы востры недахоп прадуктаў і боепрыпасаў<ref name="interesnoe">{{cite web |url=https://interesnoe.me/source-99626804/post-402349 |title=Мой дзед Масквін Мікалай Іванавіч |publisher=Цікавае.me |accessdate=2023-11-20 |url-status=dead }}</ref>. У ліпені 1944 года брыгада Масквіна злучылася з часцямі [[5-я армія (СССР)|5-й арміі]] [[3-і Беларускі фронт|3-га Беларускага фронту]]<ref name="partizany"/>. У жніўні 1944 года быў звольнены ў запас па інваліднасці ў званні капітана<ref name="smolnecropol"/>. === Пасляваенная дзейнасць === Пасля вайны застаўся на [[Смаленская вобласць|Смаленшчыне]], займаў розныя кіруючыя пасады: * дырэктар племсаўгаса «Сычоўка» (1944—1948)<ref name="gaso"/> * сакратар [[Шумяцкі раён|Шумяцкага райкама]] [[КПСС]]<ref name="nasledie">{{cite web |url=https://nasledie.admin-smolensk.ru/personalii/m/moskvin-nikolaj-ivanovich/ |title=Масквін Мікалай Іванавіч |publisher=Спадчына зямлі Смаленскай |accessdate=2023-11-20 |archive-date=10 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210610191112/https://nasledie.admin-smolensk.ru/personalii/m/moskvin-nikolaj-ivanovich/ |url-status=dead }}</ref> * першы сакратар [[Ершыцкі раён|Яршыцкага райкама]] КПСС<ref name="nasledie"/> * старшыня [[Ельнінскі раён|Ельнінскага райвыканкама]]<ref name="nasledie"/> * сакратар [[Смаленская вобласць|Смаленскага абкама]] КПСС<ref name="nasledie"/> * старшыня партыйнай камісіі пры Смаленскім абкаме КПСС<ref name="nasledie"/> У 1956 годзе завочна скончыў [[Смаленскі дзяржаўны ўніверсітэт|Смаленскі дзяржаўны педагагічны інстытут]]<ref name="smolnecropol"/>. Быў дэлегатам XXII з’езда КПСС<ref name="znanierussia">{{cite web |url=https://znanierussia.ru/articles/Москвин,_Николай_Иванович |title=Масквін, Мікалай Іванавіч |publisher=Веды.Вікі |accessdate=2023-11-20}}</ref>. === Літаратурная і грамадская дзейнасць === Аўтар кніг успамінаў: * «Партызанскімі сцежкамі» (1961, перавыдавалася ў 1967 і 1971 гадах, перакладзена на польскую і чэшскую мовы)<ref name="nasledie"/> * «Дарогамі баявога братэрства» (1986)<ref name="nasledie"/> Актыўна ўдзельнічаў у ветэранскім руху, займаўся патрыятычным выхаваннем моладзі. Яго артыкулы публікаваліся ў мясцовых і цэнтральных газетах<ref name="pomnim">{{cite web |url=https://pomnimsmolensk.narod.ru/pages/pages0151/0239.htm |title=Слова развітання |publisher=Помнім Смаленск |accessdate=2023-11-20}}</ref>. == Узнагароды і званні == === Дзяржаўныя ўзнагароды === * [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга]] (1 чэрвеня 1966)<ref name="smolnecropol"/> * [[Ордэн Айчыннай вайны I ступені]] (6 красавіка 1985)<ref name="yubileynaya">{{cite web |url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1512515647/ |title=Юбілейная картатэка ўзнагароджанняў |publisher=Памяць народа |accessdate=2023-11-20 |archive-date=11 красавіка 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250411084158/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1512515647/ |url-status=dead }}</ref> * [[Ордэн Айчыннай вайны II ступені]]<ref name="znanierussia"/> * [[Ордэн Чырвонай Зоркі]] (15 студзеня 1943)<ref name="pamyat-naroda"/> * [[Ордэн «Знак Пашаны»]] (30 жніўня 1971)<ref name="smolnecropol"/> * [[Медаль «Партызану Айчыннай вайны»|Медаль «Партызану Айчыннай вайны» I ступені]] (19 кастрычніка 1944)<ref name="partizany-moskvin"/> * [[Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]]<ref name="znanierussia"/> * Юбілейныя медалі<ref name="znanierussia"/> * [[Ганаровая грамата Прэзідыума Вярхоўнага савета РСФСР|Ганаровая грамата Прэзідыума Вярхоўнага Савета РСФСР]] (18 снежня 1965)<ref name="znanierussia"/> === Званні === * [[Ганаровы грамадзянін]] горада [[Быхаў]] (1983)<ref name="byhov"/> == Памяць == Памёр 22 лютага 2001 года ў [[Смаленск]]е, пахаваны на [[Брацкія могілкі (Смаленск)|Брацкіх могілках]]<ref name="smolnecropol"/>. На доме, дзе ён жыў, усталявана мемарыяльная дошка. Асабісты архіў захоўваецца ў Дзяржаўным архіве Смаленскай вобласці (фонд Р-1501)<ref name="gaso"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero81713675/ Масквін Мікалай Іванавіч]{{Недаступная спасылка}} на сайце «Памяць народа» * [https://partizany.by/partisans/62140/ Масквін Мікалай Іванавіч] на сайце «Партызаны Беларусі» [[Катэгорыя:Нарадзіліся 18 снежня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1915 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Навасільскім павеце]] [[Катэгорыя:Памерлі 22 лютага]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 2001 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Смаленску]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Працоўнага Чырвонага Сцяга]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Айчыннай вайны I ступені]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Чырвонай Зоркі]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна «Знак Пашаны»]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «Партызану Айчыннай вайны»]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Быхава]] [[Катэгорыя:Камандзіры партызанскіх злучэнняў, брыгад і атрадаў у гады Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Мемуарысты СССР]] [[Катэгорыя:Асобы]] 6cukzuj2j34w0829fp3cynruz25p757 0 786353 5202409 5191517 2026-09-19T18:08:52Z Ciepiersia 162280 /* Гістарычныя звесткі */ дапаўненне 5202409 wikitext text/x-wiki [[Файл:1995. Stamp of Belarus 0102.jpg|250px|міні|Бабёр еўрапейскі на паштовай марцы Беларусі]] '''[[Бабёр еўрапейскі]]''' для [[Беларусь|Беларусі]] — абарыгенны від грызуноў, адзіны прадстаўнік сямейства {{bt-bellat|бабровыя|Castoridae}}. == Гістарычныя звесткі == [[Файл:1999. Stamp of Belarus 0323.jpg|250px|міні|Паштовая марка, прысвечаная [[Бярэзінскі біясферны запаведнік|Бярэзінскаму запаведніку]]]] [[Файл:Beaver (silver) rv.png|250px|міні|Бабёр еўрапейскі на памятнай манеце]] [[Файл:Belarus-1992-Bill-3-Obverse.jpg|міні|250пкс|Бабры на 3 [[Беларускі рубель|беларускіх рублях]] [[1992|1992 года]]]] У мінулым быў важным аб’ектам палявання. Косткі бабра знойдзеныя пры раскопках гарадзішчаў [[VI стагоддзе|VI]]—[[XII стагоддзе|XII]] стагоддзяў. Пры [[Археалагічныя даследаванні Старога замка ў Гродне|раскопках]] [[Стары замак (Гродна)|Старога замка]] ў [[Гродна|Гродне]] былі знойдзены косткі баброў, пры гэтым ўсе астанкі належаць дарослым жывёлам, што кажа пра тое, што здабываліся бабры выключна зімой, бо ў адваротным выпадку меліся б астанкі маладых жывёл<ref name="Гродна">{{Cite web|lang=be|url=https://knihi.com/Mikalaj_Varonin/Drievnieje_Hrodno_po_matierialam_archieolohicieskich_raskopok_1932-1949_hh-rus.html|title=Николай Воронин. Древнее Гродно (по материалам археологических раскопок 1932-1949 гг.)|website=knihi.com|access-date=2026-09-19}}</ref>. Вядомы граматы [[XIV стагоддзе|XIV]]—[[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзяў, выдадзеныя манастырам і прыватным асобам на ўгоддзі з ''бабровымі гонамі'' (месцамі адлову баброў) каля [[Полацк]]а, [[Маладзечна]], [[Слуцк]]а. У [[XVI стагоддзе|XVI стагоддзі]] [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|Статутамі ВКЛ]] былі вызначаныя меры па ахове баброў. У [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] бабёр яшчэ быў распаўсюджаны на [[Прыпяць|Прыпяці]], [[Піна|Піне]], [[Бярэзіна|Бярэзіне]], [[Ясельда|Ясельдзе]], [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслачы]], да сярэдзіны [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]] захаваўся толькі на [[Бярэзіна|Бярэзіне]] і паўднёвых прытоках [[Прыпяць|Прыпяці]]. Каля тысячы гадоў таму ва [[Усходняя Еўропа|Усходней Еўропе]] (на [[Русь|Русі]], у [[Польшча|Польшчы]] і ў [[Літва|Літве]]) склаўся арганізаваны промысел баброў. Людзі, занятыя гэтай справай (''[[баброўнікі]]''), мелі выключнае права на паляванне (''бабровыя гоны'') у княжаскіх (пазней — і іншых) уладаннях і падпарадкоўваліся баброўнічаму, службоўцу са шляхты<ref>{{Крыніцы/БелЭн|2}}</ref>. Па сутнасці, гэтыя жывёлы знаходзіліся на становішчы паўсвойскіх, часам уладкоўваліся цэлыя бабровыя гаспадаркі. [[Браканьерства]] строга каралася. Пра лоўлю баброў гаворыцца ў царкоўнай грамаце [[Вітаўт]]а: {{Пачатак цытаты}} где берег великаго князя сумежный з боярским, туто гонити бобры. И бобровником великаго князя и боярским и поделити бобры по старине, а сетей и рожнов и осок бояром не держати и поколодв и кошов не ставити. А где князский или боярский берег особный, а великаго князя берег не пришел, туто им ставити поколодвы и ковши, и собакы держати, и сети, как мога, так бобра им ловити. {{Канец цытаты}} Да пачатку [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]] амаль поўнасцю знік (засталіся невялікія селішчы на [[Бярэзіна|Бярэзіне]], [[Сож|Сажы]] і [[Нёман]]е). Для аднаўлення і захавання яго колькасці ў Беларусі было забаронена паляванне на бабра з 1922 года<ref name="ПУП"/>. У 1924 годзе ў вярхоўях ракі Бярэзіны былі знойдзены 22 паселішчы баброў (самая буйная папуляцыя на той час), а пазней — у далінах рэк Нёмана і Сожа. З мэтай захавання гэтага віду ў Беларусі быў прыняты шэраг іншых мер па ахове і аднаўленні колькасці, як натуральным шляхам, так і штучным. Аснову такіх мер склала стварэнне рэзерватаў, якія ў далейшым сталі цэнтрамі рассялення, з якіх фармаваліся цяпер існуючыя папуляцыі бабра<ref name="ПУП"/>. У прыватнасці ў 1925 годзе ў мэтах захавання і павелічэння беларускай папуляцыі бабра быў створаны [[Бярэзінскі біясферны запаведнік|Бярэзінскі запаведнік]]. У 1931—1932 гадах было ўлічана 54 бабровыя «хаткі», у 1933 — 95, у 1947—147 хатак. У другой палове 1920-х гадоў колькасць бабра ў Беларусі складала ўсяго каля 170 асобін, у 1930-я гады — каля 300—500 асобін<ref name="ReferenceA">Федюшин, А. В. Речной бобр, его история, жизнь и опыты по размножению / А. В. Федюшин — М., 1935. — 359с</ref><ref>Голодушко, Б. З. О промысловой экологии бобра в Белоруссии / Б. З. Голодушко // Лесное хозяйство. № 9. — 1972 — С. 58-60.</ref>. Дзякуючы мерапрыемствам, накіраваным на захаванне віду, да канца 1940-х гадоў папуляцыя бабра павялічылася да 6-8 тыс. асобін, а да канца 1960-х гадоў — да 22-30 тысяч асобін<ref>Голодушко, Б. З. Опыт использования бобра в Белоруссии / Б. З. Голодушко // Тр. Воронеж. гос. зап. Вып. 6. — 1969. — С. 264—274.</ref><ref>Сержанин, Ю. И. Географическое распространение и состояние естественных запасов охотничье-промысловых млекопитающих Белорусской ССР/ Ю. И. Сержанин. — Мн.: Наука и техника, 1970. — с. 61-63</ref>. З 1963 года на тэрыторыі Беларусі пачалося прамысловае адабранне бабра. У перыяд інтэнсіўнага рассялення (1960-1970-я гады) прырост папуляцыі бабра на ізноў асвойваных тэрыторыях складаў 20-25 %, паступова памяншаючыся, стабілізаваўся да дасягненні ўзроўню экалагічнай ёмістасці тэрыторыі<ref name="ПУП">[https://biobel.by/documents-downloads/issledovaniya-prikladnye/%D0%91%D0%9E%D0%91%D0%A0.pdf ПЛАН УПРАВЛЕНИЯ ПОПУЛЯЦИЕЙ БОБРА В РЕСПУБЛИКЕ БЕЛАРУСЬ. 2021] {{ref-ru}}</ref><ref>Жарков, И. В. Структура и динамика населения млекопитающих на примере бобра в СССР: дис. … д-ра биол. наук по совокупности опубликованных работ: 097. / И. В. Жарков. — 1968. — 42 с.</ref><ref>Литвинов, В. Ф. Рекомендации по рациональному использованию ресурсов бобра речного в Беларуси / В. Ф. Литвинов, А. И. Ятусевич, П. Г. Козло. Мн.: Минлесхоз, ОРУП" Белгосохота", УО «БГТУ», 2008. — 38с.</ref>. Да 1990 колькасць віду змянялася неістотна і складала 20-30 тысяч асобін. За перыяд 1990—1996 гады колькасць бабра знізілася на 42 % і склала каля 12 тысяч асобін. Відавочна, гэта было звязана з пагаршэннем сацыяльна-эканамічнай сітуацыі ў краіне, якая суправаджалася паслабленнем аховы і масавым браканьерствам, калі баброў бескантрольна здабывалі ўсімі даступнымі спосабамі<ref name="ПУП"/>. На пазнейшым этапе развіцця папуляцыі найбольш інтэнсіўны рост колькасці бабра назіраўся з 1997 па 2010 год, сярэдні прырост склаў 10,8 % пры здабычы 1,4 % ад колькасці. Згодна з экалагічнымі заканамернасцямі дынамікі папуляцый такія тэмпы росту папуляцыі маглі назірацца пры першапачаткова нізкай шчыльнасці насельніцтва і наяўнасці свабодных і экалагічна прыдатных тэрыторый для ўтварэння новых паселішчаў<ref name="ПУП"/>. == Сучасная папуляцыя == У наш час бабёр жыве ва ўсіх вадацёках і вадаёмах Беларусі, асвойваючы раней не характэрныя, але прыдатныя для жыцця месцы — меліярацыйныя сістэмы, пажарныя вадаёмы, сажалкі і да таго падобнае. Прычына гэтага — павелічэнне кармавой базы на прыбярэжных участках і недавыкарыстанне віду паляўнічымі. Вяртанне і паўсюднае распаўсюджванне бабра ў Беларусі з’яўляецца адным з найважнейшых дасягненняў у галіне аховы дзікай прыроды [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]<ref name="ПУП"/>. На 2023 год папуляцыя баброў у Беларусі складае 53 439 асобін<ref>[https://dataportal.belstat.gov.by/osids/indicator-info/10205200006 Численность основных видов охотничьих животных по территории Республики Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250413104115/https://dataportal.belstat.gov.by/osids/indicator-info/10205200006 |date=13 красавіка 2025 }} {{ref-ru}}</ref>. === Дынаміка агульнай колькасці === <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6) ImageSize = width:800 height:400 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:54000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:10000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:5000 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:2019 text:2019 bar:2020 text:2020 bar:2021 text:2021 bar:2022 text:2022 bar:2023 text:2023 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:2019 from:0 till: 53932 bar:2020 from:0 till: 53027 bar:2021 from:0 till: 52024 bar:2022 from:0 till: 53547 bar:2023 from:0 till: 53439 PlotData= bar:2019 at: 53932 fontsize:S text: 53932 shift:(-10,5) bar:2020 at: 53027 fontsize:S text: 53027 shift:(-10,5) bar:2021 at: 52024 fontsize:S text: 52024 shift:(-10,5) bar:2022 at: 53547 fontsize:S text: 53547 shift:(-10,5) bar:2023 at: 53439 fontsize:S text: 53439 shift:(-10,5) TextData= fontsize:10px pos:(60,-35) text:Колькасць баброў у Беларусі (асобін) </timeline> == Біялогія == [[Файл:Лідскі гісторыка-культурны музей 10.JPG|250px|міні|Пудзіла бабра еўрапейскага ў экспазіцыі ў [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскага гісторыка-мастацкага музея]]]] [[Файл:Трокенікі 1. Такісдэрмічны музей (01).jpg|250px|міні|Пудзіла бабра еўрапейскага ў таксідэрмічным музеі ў в. [[Трокенікі 1]] [[Астравецкі раён|Астравецкага раёна]]]] Даўжыня цела 66—92 см, хваста — 22—34 см, вага цела да 30 кілаграмаў. Афарбоўка светлая (каштанава-бурая, светла-бурая) або цёмная (чорна-бурая, амаль чорная). Цёмныя бабры характэрныя для басейнаў [[Сож|Сажа]] і [[Нёман]]а. Пальцы задніх канечнасцей злучаныя плавальнай перапонкай. Хвост плоскі, пакрыты цёмна-шэрымі рагавымі шчыткамі. Зубы ў бабра растуць усё жыццё, таму ён сточвае іх аб цвёрдыя пароды дрэваў. === Харчаванне === Харчуюцца бабры выключна расліннымі кармамі. У Беларусі яны ядуць 160 відаў раслін, але аснову рацыёну складаюць 30-40 відаў<ref name="ReferenceA"/><ref>Ставровский, Д. Д. Бобры Березинского биосферного заповедника (морфо-экологический анализ популяции) / Д. Д. Ставровский. Мн.: Ураджай, 1986. — 111 с.</ref><ref>Янушко, А. Д. Эколого-экономические основы лесоохотничьего хозяйства Беларуси / А. Д. Янушко, В. Ф. Дунин, А. П. Захаренко // Мн.: Четыре четверти, 2006. — С. 99-106.</ref>. У харчаванні гэтых жывёл прасочваецца сезоннасць, якая найбольш выразна праяўляецца трыма перыядамі. У вяснова-летні перыяд бабры ядуць лугавыя і водна-балотныя расліны і іх карэнішчы ({{bt-bellat|снитка звычайная|Aegopodium podagraria}}, {{bt-bellat|трыснёг|Phragmites}}, {{bt-bellat|гарлачык жоўты|Nuphar}}, {{bt-bellat|аер звычайны|Acorus calamus}}, {{bt-bellat|Бабок{{!}}бабок трохлісты|Menyanthes trifoliata}}, {{bt-bellat|асака|Carex}}, {{bt-bellat|рагоз|Typha}}, {{bt-bellat|крапіва|Urtica}} і іншыя), лісце і маладыя парасткі дрэў і кустоў ({{bt-bellat|парэчкі|Ribes}}, {{bt-bellat|вярба|Salix}}). У асенні перыяд пераважае драўняна-хмызняковая расліннасць. Зімні рацыён бабра складае ў асноўным кара і драўніна нарыхтаваных з восені паваленых дрэў: вярбы, асіны, чаромхі, бярозы, а таксама водная расліннасць. Пераважнымі відамі дрэў для бабра з’яўляюцца асіна і вербы, радзей ужываюцца дуб, ліпа, ляшчына, чаромха, бярозы, ясень, і вельмі рэдка — вольхі і елка. Непадыходны склад драўняных кормаў у месцах пасялення баброў кампенсуецца лугавой і водна-балотнай расліннасцю<ref name="ПУП"/>. === Экалогія === Для баброў важна наяўнасць па берагах вадаёма драўняна-хмызняковай расліннасці з мяккіх лісцяных парод, а таксама воднай і прыбярэжнай травяністай расліннасці, якая складае іх рацыён. У сучасных умовах Беларусі найбольш спрыяльнымі месцамі пасялення бабра з’яўляюцца малыя і сярэднія рэкі, якія найболей шчыльна засяляюцца гэтым відам<ref name="ПУП"/>. Сямейны ўчастак часам заняты на працягу многіх пакаленняў. На буйных вадаёмах даўжыня сямейнага ўчастка ўздоўж берага складае ад 0,3 да 2,9 км, а на рознатыповых вадацёках у сярэднім 1,3-11,8 км. Невялікі вадаём можа засяляць адна сям’я ці адзін дарослы бабёр. Ад берагоў вадаёмаў/вадатокаў бабры рэдка аддаляюцца больш, чым на 200 метраў<ref name="ПУП"/><ref>Baskin, S.M., The Danger of Predator Attacks as a Factor Influencing the Length of Feed Marches of Beavers (Castor fiber)/ S.M. Baskin, N.S. Novoselova // Zool. Zh. vol. 87. no. 2. — 2008. — P. 226—230.</ref>. == Таксанамія == Паводле вынікаў параўнальнага даследавання двух падвідаў еўрапейскага бабра — {{bt-latbel|Castor fiber belorussicus}} і {{bt-latbel|Castor fiber orientoeuropaeus|}} — у карэнных і інтрадукаваных папуляцыях, было вызначана, што беларускія бабры па большасці вымярэнняў апынуліся драбнейшымі за ўсходнееўрапейскіх, але больш разнастайнымі — паліморфнымі — чым апошнія<ref name="ККЗ">[http://elt-preview.host1.elementy.ru/genbio/synopsis?artid=367 H. П. Кораблёв, П. H. Кораблёв. Закономерности морфологической изменчивости реинтродуцированных популяций на примере двух подвидов бобра Castor fiber orientoeuropaeus и Castor fiber belorussicus (Castoridae, Rodentia)] {{ref-ru}}</ref>. Пераважная афарбоўка верху светла-бурая<ref>[http://zoomet.ru/grom/gromov_II_IV_1_1.html Громов И. М., Ербаева М. А. «МЛЕКОПИТАЮЩИЕ ФАУНЫ РОССИИ И СОПРЕДЕЛЬНЫХ ТЕРРИТОРИЙ»] {{ref-ru}}</ref>. == У культуры == У славянскіх фальклорных тэкстах, звязаных з шлюбам, перш за ўсё, у вясельных песнях бабёр выступае ўвасабленнем жаніха. Парным жаночым персанажам таксама выступае пушны звер. Так, у некаторых беларускіх вясельных песнях бабёр сімвалізуе жаніха, а нявесту — [[выдра]]{{Sfn|Гура|1997}}. Наогул, тэма лоўлі бабра на мех (жаніху — на шапку, нявесце — на [[футра]]) адзначана ў шэрагу беларускіх вясельных песень. У беларускіх вясельных і жніўных песнях бабёр згадваецца і ў якасці пачастунку, прапанаванага гасцям{{Sfn|Гура|1997}}. У [[Бабруйск]]у ў 2006 годзе быў устаноўлены помнік бабру. Яго выява выкарыстоўвалася для грашовых знакаў і паштовых марак. === У паштовай справе === <gallery> File:Stamp of Belarus - 2005 - Colnect 125586 - Eurasian Beaver Castor fiber.jpeg|Бабёр еўрапейскі File:Марка Бобрёнок.jpg|Бабраня File:1996. Stamp of Belarus 0128.jpg|Паштовая марка Беларусі </gallery> === У геральдыцы === <gallery> File:BIA Wołpa COA.png|Герб [[Воўпа|Воўпы]] </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''[[Іван Мікалаевіч Сяржанін|Сержанин И. Н.]]'' Речной бобр и его биологические особенности. — Мн.: Изд-во АН БССР, 1951. * {{кніга |аўтар=[[Аляксандр Віктаравіч Гура|Гура А. В.]] |частка=Куньи и другие пушные звери |спасылка частка= |загаловак=Символика животных в славянской народной традиции |nodot= |арыгінал= |мова=ru |спасылка=https://www.booksite.ru/fulltext/gura1/text.pdf |вікікрыніцы= |адказны= |выданне=[[Индрик]] |месца=М. |выдавецтва=Индрик |год=1997 |том= |старонкі=199—253 |слупкі= |старонак=910 |серыя=[[Традиционная духовная культура славян]]. Современные исследования |isbn=5-85759-056-6 |тыраж= |ref=Гура |archiveurl= |archivedate= }} == Спасылкі == {{Commonscat}} * [https://biobel.by/documents-downloads/issledovaniya-prikladnye/%D0%91%D0%9E%D0%91%D0%A0.pdf ПЛАН УПРАВЛЕНИЯ ПОПУЛЯЦИЕЙ БОБРА В РЕСПУБЛИКЕ БЕЛАРУСЬ. 2021] {{ref-ru}} * [https://www.czuczewicze.by/articles/0026 Хто забіў апошняга бабра ў Чучавіцкім краі пры Польшчы?] {{Грызуны Беларусі}} {{Флора і фаўна Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Бабры]] [[Катэгорыя:Млекакормячыя Беларусі]] ehnza2kcimbrejpnt5b7wwo24a5enbw 0 786734 5202580 5115828 2026-09-20T09:00:50Z AlexTref871 35251 5202580 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне |назва = |арыгінал = |выява = |подпіс = |гады = [[2022]] |краіна = |краіны = |падпарадкаванне = |у складзе = |тып = |уключае_ў_сябе = |роля = |памер = |камандная_структура = |размяшчэнне = |мянушка = |мянушкі = |заступнік = |заступнікі = |дэвіз = |дэвізы = |колеры = |марш = |маршы = |талісман = |талісманы = |рыштунак = |войны = |бітвы = |знакі_адрознення = [[Файл:Sleeve patch of the Joint Group of Forces.svg|111x111пкс]] |цяперашні_камандзір = |вядомыя_камандзіры = }} '''Аб’яднаная групоўка войск (сіл) ва Украіне''' ({{lang-ru|Объединённая группировка войск (сил) на Украине}}) — міжвідавае аператыўна-стратэгічнае [[Аб’яднанне (ваенная справа)|аб’яднанне]] [[Узброеныя сілы Расійскай Федэрацыі|Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі]], створанае ў ходзе [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|ўварвання ва Украіну]]. == Гісторыя == На пачатковым этапе баявых дзеянняў было сфармавана чатыры групоўкі войск, якія адпавядалі чатыром [[Ваенная акруга|ваенным акругам]] Расіі. Да позняй восені 2022 года за імі былі замацаваны ўчасткі лініі фронту. 8 кастрычніка 2022 года была створана Аб’яднаная групоўка войск, ваенны міністр [[Сяргей Кужугетавіч Шайгу|Сяргей Шайгу]] прызначыў камандуючым генерала арміі [[Сяргей Уладзіміравіч Суравікін|Сяргея Суравікіна]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tvzvezda.ru/news/20221081513-QTA9y.html|title=Командующим Объединённой группировкой войск в районе СВО назначен генерал армии Сергей Суровикин|first=Редакция|last=tvzvezda.ru|website=Телеканал «Звезда»|date=2022-10-08|access-date=2023-12-13}}</ref>. Пасля адступлення з [[Херсон]]а ў лістападзе 2022 года была створана групоўка «Днепр». Яна сфарміравана ў асноўным з часцей Паўднёвай ваеннай акругі і нададзеных часцей [[Паветрана-дэсантныя войскі Расійскай Федэрацыі|ПДВ]]. Групоўка адказвала за левы бераг [[Дняпро|Дняпра]] — «херсонскі напрамак»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://notes.citeam.org/mobilization-in-russia-2|title=Некоторые наблюдения за мобилизацией в России. Часть 2. Распределение мобилизованных по действующим воинским частям и формирование новых|first=Conflict Intelligence|last=Team|website=Teletype|date=2023-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20231010101658/https://notes.citeam.org/mobilization-in-russia-2|archive-date=2023-10-10|access-date=2023-10-12|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://meduza.io/feature/2023/10/05/v-ramkah-mobilizatsii-v-rossii-sozdali-bolee-120-novyh-voinskih-chastey-tret-prizvannyh-otpravili-v-kadrovye-chasti-vospolnyat-boevye-poteri|title=В рамках мобилизации в России создали более 120 новых воинских частей. Треть призванных отправили в кадровые части — восполнять боевые потери Главное из исследования Conflict Intelligence Team|website=Meduza|archive-url=https://web.archive.org/web/20231012003232/https://meduza.io/feature/2023/10/05/v-ramkah-mobilizatsii-v-rossii-sozdali-bolee-120-novyh-voinskih-chastey-tret-prizvannyh-otpravili-v-kadrovye-chasti-vospolnyat-boevye-poteri|archive-date=2023-10-12|access-date=2023-10-12|url-status=live}}</ref>. 11 студзеня 2023 камандуючым прызначаны начальнік Генштаба [[Валерый Васільевіч Герасімаў|Валерый Герасімаў]], Суравікін стаў адным з яго трох намеснікаў, разам з [[Алег Леанідавіч Салюкоў|Алегам Салюковым]] і [[Аляксей Расціслававіч Кім|Аляксеем Кімам]]<ref>{{Cite news|title=Командующим группировкой войск РФ в Украине назначен Герасимов|url=https://www.svoboda.org/a/komanduyuschim-gruppirovkoy-voysk-rf-v-ukraine-naznachen-gerasimov/32219081.html|website=Радио Свобода|date=2023-01-11|access-date=2023-12-13|lang=ru|archive-date=2023-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20231213212152/https://www.svoboda.org/a/komanduyuschim-gruppirovkoy-voysk-rf-v-ukraine-naznachen-gerasimov/32219081.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Герасимова назначили командующим Объединённой группировкой войск|url=https://ria.ru/20230111/spetsoperatsiya-1844221619.html|publisher=РИА Новости|date=2023-01-11|accessdate=2023-11-12|archive-date=2023-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20230111173253/https://ria.ru/20230111/spetsoperatsiya-1844221619.html|url-status=live}}</ref>. 17 сакавіка 2023 года [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзімір Пуцін]] прызначыў генерал-маёра юстыцыі Аляксея Найду ваенным пракурорам Аб’яднанай групоўкі войск<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/politics/17/03/2023/64149e069a79479e74899f60|title=Путин назначил военного прокурора Объединённой группировки войск|website=РБК|date=2023-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20231213212152/https://www.rbc.ru/politics/17/03/2023/64149e069a79479e74899f60|archive-date=2023-12-13|access-date=2023-12-13|url-status=live}}</ref>. У красавіку 2024 года паведамлялася аб стварэнні групоўкі войскаў «Поўнач» пад камандаваннем генерал-палкоўніка [[Аляксандр Паўлавіч Лапін|Аляксандра Лапіна]], у якую ўвайшлі групоўкі «Белгарад», «[[Групоўка войск «Курск» (Расія)|Курск]]» і «Бранск». У жніўні міністр абароны [[Андрэй Рэмавіч Белавусаў|Андрэй Белавусаў]] заявіў аб узнаўленні гэтых груповак<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://meduza.io/news/2024/08/20/ministr-oborony-rf-ob-yavil-o-sozdanii-gruppirovok-voysk-belgorod-bryansk-i-kursk|title=Министр обороны РФ объявил о создании группировок войск «Белгород», «Брянск» и «Курск»|website=MEDUZA|date=2024-08-20|url-status=live}}</ref>. == Склад == Склад групоўкі наступны<ref>{{Cite web|url=https://structure.mil.ru/structure/forces/ground/structure/tank/address/more.htm?id=12450736@egNews|title=Сводка Минобороны России о ходе проведения|date=2023-01-07|archive-url=https://archive.today/20231112132417/https://structure.mil.ru/structure/forces/ground/structure/tank/address/more.htm?id=12450736@egNews|archive-date=2023-11-12|access-date=2023-11-10}}</ref><ref name="mil2">{{Cite web|url=https://z.mil.ru/spec_mil_oper/news/more.htm?id=12485194@egNews|title=Сводка Министерства обороны Российской Федерации|date=2023-11-10|publisher=Департамент информации и массовых коммуникаций|archive-url=https://archive.today/20231112132845/https://z.mil.ru/spec_mil_oper/news/more.htm?id=12485194@egNews|archive-date=2023-11-12|access-date=2023-11-10}}</ref>: * Штаб АГВ (С) — [[Растоў-на-Доне]] ** групоўка войск «[[Маскоўская ваенная акруга|Захад]]» — [[Куп’янск|куп’янскі]] кірунак, ад [[Расійска-ўкраінская граніца|дзяржаўнай мяжы]] да раёна [[Сватавэ]]. ** групоўка войск «[[Цэнтральная ваенная акруга (Расія)|Цэнтр]]» — [[Лыман|лыманскі]] і [[Пакроўск (Украіна)|пакроўскі]] напрамкі. ** групоўка войск «Поўдзень» — [[Данецк|данецкі]] напрамак, уключаючы раён [[Бахмут|Бахмута]]. ** групоўка войск «[[Паўднёвая ваенная акруга (Расія)|Усход]]» — паўднёваданецкі кірунак, даходзіць да раёна [[Работынэ]] — Вербавыя — Новафёдараўка. ** групоўка войск «Днепр» — херсонскі кірунак, на захад ад Работынэ і ўздоўж Дняпра. ** [[Групоўка войск «Поўнач» (Расія)|групоўка войск «Поўнач»]] — [[Баі ў Курскай вобласці (2024)|курскі]] і харкаўскі напрамкі з 2024 года. *** групоўкі войск «Белгарад», «[[Групоўка войск «Курск» (Расія)|Курск]]» і «Бранск»<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/6905518|title=Минобороны создало группировки войск «Белгород», «Брянск» и «Курск»|date=2024-08-20|publisher=Коммерсантъ|access-date=2025-01-29}}</ref> ==Камандуючыя== * Генерал арміі [[Сяргей Уладзіміравіч Суравікін|Сяргей Суравікін]] (8 кастрычніка 2022 — 11 студзеня 2023) * Генерал арміі [[Валерый Васільевіч Герасімаў|Валерый Герасімаў]] (11 студзеня 2023 — {{Н.ч.}}) == Крыніцы == {{Reflist}} {{УС РФ за мяжой}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Уварванне Расіі ва Украіну (2022)]] [[Катэгорыя:Воінскія часці і фарміраванні Расіі]] [[Катэгорыя:Расійская ваенная прысутнасць за мяжой]] 03gtccfma4volbpvk8xoo1td42rptm3 5202584 5202580 2026-09-20T09:41:56Z M.L.Bot 261 афармленне 5202584 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне |назва = |арыгінал = |выява = |подпіс = |гады = [[2022]] |краіна = |краіны = |падпарадкаванне = |у складзе = |тып = |уключае_ў_сябе = |роля = |памер = |камандная_структура = |размяшчэнне = |мянушка = |мянушкі = |заступнік = |заступнікі = |дэвіз = |дэвізы = |колеры = |марш = |маршы = |талісман = |талісманы = |рыштунак = |войны = |бітвы = |знакі_адрознення = [[Файл:Sleeve patch of the Joint Group of Forces.svg|111x111пкс]] |цяперашні_камандзір = |вядомыя_камандзіры = }} '''Аб’яднаная групоўка войск (сіл) ва Украіне''' ({{lang-ru|Объединённая группировка войск (сил) на Украине}}) — міжвідавае аператыўна-стратэгічнае [[Аб’яднанне (ваенная справа)|аб’яднанне]] [[Узброеныя сілы Расійскай Федэрацыі|Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі]], створанае ў ходзе [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|ўварвання ва Украіну]]. == Гісторыя == На пачатковым этапе баявых дзеянняў было сфармавана чатыры групоўкі войск, якія адпавядалі чатыром [[Ваенная акруга|ваенным акругам]] Расіі. Да позняй восені 2022 года за імі былі замацаваны ўчасткі лініі фронту. 8 кастрычніка 2022 года была створана Аб’яднаная групоўка войск, ваенны міністр [[Сяргей Кужугетавіч Шайгу|Сяргей Шайгу]] прызначыў камандуючым генерала арміі [[Сяргей Уладзіміравіч Суравікін|Сяргея Суравікіна]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tvzvezda.ru/news/20221081513-QTA9y.html|title=Командующим Объединённой группировкой войск в районе СВО назначен генерал армии Сергей Суровикин|first=Редакция|last=tvzvezda.ru|website=Телеканал «Звезда»|date=2022-10-08|access-date=2023-12-13}}</ref>. Пасля адступлення з [[Херсон]]а ў лістападзе 2022 года была створана групоўка «Днепр». Яна сфарміравана ў асноўным з часцей Паўднёвай ваеннай акругі і нададзеных часцей [[Паветрана-дэсантныя войскі Расійскай Федэрацыі|ПДВ]]. Групоўка адказвала за левы бераг [[Дняпро|Дняпра]] — «херсонскі напрамак»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://notes.citeam.org/mobilization-in-russia-2|title=Некоторые наблюдения за мобилизацией в России. Часть 2. Распределение мобилизованных по действующим воинским частям и формирование новых|first=Conflict Intelligence|last=Team|website=Teletype|date=2023-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20231010101658/https://notes.citeam.org/mobilization-in-russia-2|archive-date=2023-10-10|access-date=2023-10-12|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://meduza.io/feature/2023/10/05/v-ramkah-mobilizatsii-v-rossii-sozdali-bolee-120-novyh-voinskih-chastey-tret-prizvannyh-otpravili-v-kadrovye-chasti-vospolnyat-boevye-poteri|title=В рамках мобилизации в России создали более 120 новых воинских частей. Треть призванных отправили в кадровые части — восполнять боевые потери Главное из исследования Conflict Intelligence Team|website=Meduza|archive-url=https://web.archive.org/web/20231012003232/https://meduza.io/feature/2023/10/05/v-ramkah-mobilizatsii-v-rossii-sozdali-bolee-120-novyh-voinskih-chastey-tret-prizvannyh-otpravili-v-kadrovye-chasti-vospolnyat-boevye-poteri|archive-date=2023-10-12|access-date=2023-10-12|url-status=live}}</ref>. 11 студзеня 2023 камандуючым прызначаны начальнік Генштаба [[Валерый Васільевіч Герасімаў|Валерый Герасімаў]], Суравікін стаў адным з яго трох намеснікаў, разам з [[Алег Леанідавіч Салюкоў|Алегам Салюковым]] і [[Аляксей Расціслававіч Кім|Аляксеем Кімам]]<ref>{{Cite news|title=Командующим группировкой войск РФ в Украине назначен Герасимов|url=https://www.svoboda.org/a/komanduyuschim-gruppirovkoy-voysk-rf-v-ukraine-naznachen-gerasimov/32219081.html|website=Радио Свобода|date=2023-01-11|access-date=2023-12-13|lang=ru|archive-date=2023-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20231213212152/https://www.svoboda.org/a/komanduyuschim-gruppirovkoy-voysk-rf-v-ukraine-naznachen-gerasimov/32219081.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Герасимова назначили командующим Объединённой группировкой войск|url=https://ria.ru/20230111/spetsoperatsiya-1844221619.html|publisher=РИА Новости|date=2023-01-11|accessdate=2023-11-12|archive-date=2023-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20230111173253/https://ria.ru/20230111/spetsoperatsiya-1844221619.html|url-status=live}}</ref>. 17 сакавіка 2023 года [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзімір Пуцін]] прызначыў генерал-маёра юстыцыі Аляксея Найду ваенным пракурорам Аб’яднанай групоўкі войск<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/politics/17/03/2023/64149e069a79479e74899f60|title=Путин назначил военного прокурора Объединённой группировки войск|website=РБК|date=2023-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20231213212152/https://www.rbc.ru/politics/17/03/2023/64149e069a79479e74899f60|archive-date=2023-12-13|access-date=2023-12-13|url-status=live}}</ref>. У красавіку 2024 года паведамлялася аб стварэнні групоўкі войскаў «Поўнач» пад камандаваннем генерал-палкоўніка [[Аляксандр Паўлавіч Лапін|Аляксандра Лапіна]], у якую ўвайшлі групоўкі «Белгарад», «[[Групоўка войск «Курск» (Расія)|Курск]]» і «Бранск». У жніўні міністр абароны [[Андрэй Рэмавіч Белавусаў|Андрэй Белавусаў]] заявіў аб узнаўленні гэтых груповак<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://meduza.io/news/2024/08/20/ministr-oborony-rf-ob-yavil-o-sozdanii-gruppirovok-voysk-belgorod-bryansk-i-kursk|title=Министр обороны РФ объявил о создании группировок войск «Белгород», «Брянск» и «Курск»|website=MEDUZA|date=2024-08-20|url-status=live}}</ref>. == Склад == Склад групоўкі наступны<ref>{{Cite web|url=https://structure.mil.ru/structure/forces/ground/structure/tank/address/more.htm?id=12450736@egNews|title=Сводка Минобороны России о ходе проведения|date=2023-01-07|archive-url=https://archive.today/20231112132417/https://structure.mil.ru/structure/forces/ground/structure/tank/address/more.htm?id=12450736@egNews|archive-date=2023-11-12|access-date=2023-11-10}}</ref><ref name="mil2">{{Cite web|url=https://z.mil.ru/spec_mil_oper/news/more.htm?id=12485194@egNews|title=Сводка Министерства обороны Российской Федерации|date=2023-11-10|publisher=Департамент информации и массовых коммуникаций|archive-url=https://archive.today/20231112132845/https://z.mil.ru/spec_mil_oper/news/more.htm?id=12485194@egNews|archive-date=2023-11-12|access-date=2023-11-10}}</ref>: * Штаб АГВ (С) — [[Растоў-на-Доне]] ** групоўка войск «[[Маскоўская ваенная акруга|Захад]]» — [[Куп’янск|куп’янскі]] кірунак, ад [[Расійска-ўкраінская граніца|дзяржаўнай мяжы]] да раёна [[Сватавэ]]. ** групоўка войск «[[Цэнтральная ваенная акруга (Расія)|Цэнтр]]» — [[Лыман|лыманскі]] і [[Пакроўск (Украіна)|пакроўскі]] напрамкі. ** групоўка войск «Поўдзень» — [[Данецк|данецкі]] напрамак, уключаючы раён [[Бахмут]]а. ** групоўка войск «[[Паўднёвая ваенная акруга (Расія)|Усход]]» — паўднёваданецкі кірунак, даходзіць да раёна [[Работынэ]] — Вербавыя — Новафёдараўка. ** групоўка войск «Днепр» — херсонскі кірунак, на захад ад Работынэ і ўздоўж Дняпра. ** [[Групоўка войск «Поўнач» (Расія)|групоўка войск «Поўнач»]] — [[Баі ў Курскай вобласці (2024)|курскі]] і харкаўскі напрамкі з 2024 года. *** групоўкі войск «Белгарад», «[[Групоўка войск «Курск» (Расія)|Курск]]» і «Бранск»<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/6905518|title=Минобороны создало группировки войск «Белгород», «Брянск» и «Курск»|date=2024-08-20|publisher=Коммерсантъ|access-date=2025-01-29}}</ref> == Камандуючыя == * Генерал арміі [[Сяргей Уладзіміравіч Суравікін|Сяргей Суравікін]] (8 кастрычніка 2022 — 11 студзеня 2023) * Генерал арміі [[Валерый Васільевіч Герасімаў|Валерый Герасімаў]] (11 студзеня 2023 — {{Н.ч.}}) == Крыніцы == {{Reflist}} {{УС РФ за мяжой}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Уварванне Расіі ва Украіну (2022)]] [[Катэгорыя:Воінскія часці і фарміраванні Расіі]] [[Катэгорыя:Расійская ваенная прысутнасць за мяжой]] 7c2tyxh3kpqtb3uscc72dtstn6m0wjg 0 792283 5202626 5166649 2026-09-20T11:07:51Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5202626 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|Беларусы ў Расіі}} [[Файл:Belarusians_-_on_Ethnic_Map_of_European_Russia_by_Aleksandr_Rittich_-_1875_AD_(Smolensk_region).jpg|міні|Тэрыторыя рассялення беларусаў у Смаленскай губерні паводле «[[Этнаграфічная карта Еўрапейскай Расіі (1875)|Этнаграфічнай карты Еўрапейскай Расіі]]» 1875 года, якая была вызначана пераважна паводле моўнага крытэрыю.]] '''Белару́сы на Смале́ншчыне''' — частка [[аўтахтоннае насельніцтва|аўтахтоннага насельніцтва]] і сучасная [[нацыянальная меншасць]] у [[Смаленская вобласць|Смаленскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. [[Беларусы]] гістарычна і этнаграфічна звязаны з фарміраваннем этнакультурнага аблічча заходняй [[Смаленшчына|Смаленшчыны]]. == Гісторыя == === У складзе ВКЛ і Расійскай імперыі === Гісторыя Смаленшчыны цесна пераплецена з гісторыяй Расіі і [[Беларусь|Беларусі]]. Доўгі час (XVI—XIX стагоддзі) тэрыторыя сучаснай Смаленскай вобласці фактычна дзялілася на «[[Вялікаросы|вялікарускую частку]]» на ўсходзе, дзе пераважала рускае насельніцтва і размяшчаліся гарады [[Вязьма]], [[Дарагабуж]], [[Гжацк]] (цяпер — Гагарын), і заходнюю — «беларускую» з гарадамі [[Рудня (горад)|Рудня]], [[Красны (Смаленская вобласць)|Красны]], [[Веліж]], Парэчча (цяпер — [[Дзямідаў (горад)|Дзямідаў]]) і [[Смаленск]]{{sfn|Кобец|2021|с=203–204}}. Захад рэгіёна больш за сто гадоў быў складзе [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] перады тым як упершыню ў 1514 годзе трапіў у [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскую дзяржаву]], потым вернуты і пэўны час быў часткай [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], толькі ў 2-й палове XVII ст. большая яго частка канчаткова адышла Маскоўскай дзяржаве. Гэта абумовіла шчыльныя эканамічныя і культурныя сувязі з цяперашнімі землямі Беларусі, жыхары заходняй Смаленшчыны мовай і ладам жыцця былі такімі самымі беларусамі{{sfn|Кодин, Кобец. Смоленщина|2019|с=166}}. Паводле даследаванняў [[этнограф]]а і [[статыстык]]а [[Якаў Аляксандравіч Салаўёў|Я.&nbsp;А.&nbsp;Салаўёва]] (1855), больш за палову жыхароў [[Смаленская губерня|Смаленскай губерні]] (звыш за 551 тысячу чалавек, або 51&nbsp;%) адносілася да беларускага этнасу{{sfn|Кобец|2021|с=203–204}}. Фундаментальныя працы акадэміка [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я.&nbsp;Ф.&nbsp;Карскага]] («[[Беларусы (Карскі)|Беларусы]]», 1903) і даследаванні [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|М.&nbsp;В.&nbsp;Доўнар-Запольскага]] і [[Уладзімір Мікалаевіч Дабравольскі|У.&nbsp;М.&nbsp;Дабравольскага]] таксама адназначна адносілі заходнія паветы Смаленшчыны да этнічнай беларускай тэрыторыі{{sfn|Кобец|2021|с=204}}. === Самарусіфікацыя на мяжы XIX—XX стагоддзяў === З другой паловы XIX стагоддзя на Смаленшчыне пачаўся імклівы працэс [[асіміляцыя (сацыялогія)|асіміляцыі]] і [[самарусіфікацыя|самарусіфікацыі]] беларускага насельніцтва. Хуткае [[Індустрыялізацыя|прамысловае развіццё]] цэнтральных расійскіх губерняў выклікала міграцыю сялян у гарады, дзе дамінавала [[руская культура]]. У смаленскіх школах навучанне вялося выключна на [[руская мова|рускай мове]]. Самарусіфікацыя была прагматычным выбарам: [[Мадэрнізацыя|мадэрнізацыйныя працэсы]] стваралі новыя [[сацыяльная мабільнасць|сацыяльныя ліфты]], і беларускае [[сялянства]], асабліва [[моладзь]], імкнулася далучацца да рускай культуры дзеля сацыяльнага прасоўвання{{sfn|Кобец|2021|с=212–213}}. Сяляне часта называлі сябе «рускімі» не ў этнічным, а ў дзяржаўным ці рэлігійным сэнсе (як прыналежнасць да [[Праваслаўе|праваслаўнай веры]]), хоць у побыце працягвалі захоўваць беларускія рысы{{sfn|Кобец|2024|с=29}}. У выніку, па дадзеных [[Першы ўсеагульны перапіс насельніцтва Расійскай імперыі (1897)|Усерасійскага перапісу 1897 года]], які ўлічваў родную мову, доля беларусаў афіцыйна склала толькі 6,6&nbsp;% (100,7 тысячы чалавек). Максімальная колькасць захоўвалася ў [[Краснінскі павет|Краснінскім павеце]], дзе беларуская мова заставалася роднай для 90&nbsp;% жыхароў{{sfn|Кобец|2024|с=29}}. === Утварэнне савецкіх рэспублік і змяненне межаў === [[Файл:Biełaruś. Беларусь (1924).jpg|міні|Карта Беларусі 1924 года, выдадзеная [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|ЦВК БССР]] у [[Мінск]]у пад рэдакцыяй [[Аляксандр Восіпавіч Сташэўскі|А.&nbsp;В.&nbsp;Сташэўскага]], [[Зміцер Жылуновіч|З.&nbsp;Х.&nbsp;Жылуновіча]], [[Усевалад Макаравіч Ігнатоўскі|У.&nbsp;М.&nbsp;Ігнатоўскага]] і інш. На карце Смаленшчына пазначана «ў межах пашырэння беларускага насялення на ўсходзе (паводле навуковых крыніц)».]] У гады [[Грамадзянская вайна ў Расіі|грамадзянскай вайны]] Смаленск на кароткі час стаў цэнтрам беларускага нацыянальна-дзяржаўнага будаўніцтва. 1 студзеня 1919 года тут была абвешчана [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусь]] (ССРБ). Аднак ужо ў сярэдзіне студзеня 1919 года Смаленскі рэгіён паводле рашэння [[Масква|Масквы]] быў перададзены ў склад [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]]{{sfn|Кодин|2024|с=181}}. Паводле даных перапісу 1920 года, з 2 083 465 жыхароў губерні беларусаў па нацыянальнасці налічвалася 54 700 (2,62&nbsp;%){{sfn|Кобец|2024|с=28}}. Народ пераважна пражываў у [[Смаленскі павет (Расійская імперыя)|Смаленскім]], [[Рослаўльскі павет|Рослаўльскім]] і [[Ельнінскі павет|Ельнінскім]] паветах{{sfn|Кодин, Кобец. Приграничье|2019|с=88}}. Мясцовае кіраўніцтва Смаленскай губерні часта маніпулявала статыстыкай, абапіраючыся на нізкі ўзровень нацыянальнай самаідэнтыфікацыі сялянства. Да 1926 года колькасць тых, хто назваў сябе беларусамі па нацыянальнасці, афіцыйна ўпала да 20 408 чалавек (0,89&nbsp;%), а па роднай мове — да 4 366 чалавек (0,19&nbsp;%){{sfn|Кобец|2024|с=28–29}}. На фоне гэтага афіцыйнага зніжэння лічбаў паказальным быў выступ прафесара [[Смаленскі дзяржаўны ўніверсітэт|Смаленскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] [[Кацярына Мікалаеўна Клятнова|К.&nbsp;М.&nbsp;Клятновай]]. 2 ліпеня 1923 года на міжведамаснай нарадзе яна заявіла, што рэальная доля беларускага сельскага насельніцтва ва ўсёй Смаленскай губерні, за выключэннем [[Гжацкі павет|Гжацкага]], [[Сычоўскі павет|Сычоўскага]] і часткі [[Вяземскі павет|Вяземскага]] паветаў, дасягае 90&nbsp;%. Гэтыя лічбы выкарыстоўваліся прыхільнікамі беларусізацыі, каб падкрэсліць важнасць праблемы ў супрацьвагу афіцыйнай статыстыцы{{sfn|Кодин, Кобец. Приграничье|2019|с=210}}{{sfn|Борисенок|2022|с=469—470}}. === Беларусізацыя ў 1920-я гады === {{Гл. таксама|Беларусізацыя ў Смаленскай губерні}} Нягледзячы на знаходжанне ў складзе РСФСР, у 1920-я гады ў рэгіёне пачалася рэалізацыя агульнасавецкай [[нацыянальная палітыка|нацыянальнай палітыкі]] [[Карэнізацыя|карэнізацыі]] — [[беларусізацыя]]. Яна ініцыявалася цэнтральнымі ўладамі і кіраўніцтвам [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] з [[геапалітыка|геапалітычных]] меркаванняў: стварэнне спрыяльных умоў для беларусаў у СССР павінна было прадэманстраваць перавагі савецкай улады перад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]], дзе ішла жорсткая [[паланізацыя]]{{sfn|Дроздов|2024|с=27–29}}. Для гэтага ж у 1924 і 1926 гадах адбылося [[Узбуйненне БССР|тэрытарыяльнае ўзбуйненне БССР]], у выніку якога са складу Смаленскай губерні Беларусі былі перададзены [[Горацкі павет|Горацкі]] і частка [[Мсціслаўскі павет|Мсціслаўскага]] павета{{sfn|Кодин|2024|с=183}}. Галоўным правадніком палітыкі ў РСФСР стаў [[Народны камісарыят асветы РСФСР|Народны камісарыят асветы РСФСР (Наркампрас)]]. Увесну 1922 года ён пастанавіў увесці беларускую мову і курс [[беларусазнаўства]] ў школах. 18 лютага 1923 года пры Смаленскім губернскім аддзеле народнай асветы (губана) было створана [[Беларуская секцыя пры Смаленскім губернскім аддзеле народнай асветы|бюро нацыянальных меншасцей з беларускай секцыяй]], якую ўзначаліў [[М. Агейчык]]{{sfn|Ершова|2019|с=22}}{{sfn|Кодин, Кобец. Смоленщина|2019|с=174}}. Практычная рэалізацыя сутыкнулася з жорсткім непрыняццем з боку варожа настроенай мясцовай расійскай адміністрацыі і катастрафічным станам сістэмы адукацыі з-за пераходу да [[Новая эканамічная палітыка|новай эканамічнай палітыкі (НЭП)]]{{sfn|Дроздов|2024|с=56}}{{sfn|Ершова|2019|с=21}}{{sfn|Кодин|2024|с=186–188}}. Баючыся страты сваіх пасад і магчымага перападпарадкавання рэгіёна Менску замест Масквы, смаленскае [[бюракратыя|чыноўніцтва]] ўсяляк блакавала працэс{{sfn|Дроздов|2024|с=56}}. ==== Школьная адукацыя і праблема кадраў ==== З-за адсутнасці дзяржаўнага фінансавання ў 1922 годзе ў Смаленскай губерні колькасць школ першай ступені ў сельскай мясцовасці скарацілася з 2637 да 1700. Настаўнікі галадалі, і ўлады былі вымушаны ствараць «дагаворныя школы», якія ўтрымліваліся за кошт саміх сялян. У такіх умовах пытанні беларусізацыі для мясцовых улад і насельніцтва адышлі на задні план{{sfn|Кодин|2024|с=186–188}}. Дырэктывы Наркампраса аб адкрыцці беларускіх школ сустракалі глухі [[сабатаж]]. Адзін з кіраўнікоў павятовага аддзела асветы адкрыта заяўляў: ''«Ніякай беларускай мовы я не прызнаю і яна пры нас не будзе ўведзена. Што вы хочаце прымусіць нас вучыцца вашай мужыцкай мове, нам яна не патрэбна»''{{sfn|Ершова|2019|с=23}}. Сур’ёзныя спробы стварэння беларускіх школ пачаліся толькі ў 1925 годзе. Улетку ў Менску былі арганізаваны курсы перападрыхтоўкі для 31 смаленскага настаўніка, якія выявілі іх поўнае няведанне літаратурнай беларускай мовы і варожае стаўленне да яе{{sfn|Кодин, Кобец|2021|с=79–86}}. Да 1927/1928 навучальнага года ў губерні лічылася 36 школ, якія пачалі «беларусізавацца». Аднак яны часта заставаліся беларускімі толькі на паперы. Рускія настаўнікі давалі распіскі аб пераходзе на беларускую мову, але працягвалі выкладаць па-руску. Вялікай праблемай былі аднакамплектныя школы (адзін настаўнік адначасова працаваў з трыма ўзроставымі групамі), што стварала ў галовах дзяцей «кашу» і прыводзіла да 30-35&nbsp;% другагодніцтва{{sfn|Кодин, Кобец|2021|с=90–96}}. Калі з Менска і Масквы прысылалі пуды беларускіх падручнікаў, мясцовыя чыноўнікі хавалі іх пад рускімі кнігамі і выдавалі настаўнікам толькі рускамоўныя выданні, пра што неаднаразова паведамлялі інспектары (напрыклад, у [[Пятровічы (Смаленская вобласць)|Пятровіцкім]] [[Валасны выканаўчы камітэт|валасным выканкаме]]){{sfn|Кодин, Кобец|2021|с=93–94}}. ==== Беларускае аддзяленне рабфака ==== У 1925 годзе пры [[Рабочы факультэт|рабфаку]] Смаленскага дзяржаўнага ўніверсітэта было адкрыта беларускае аддзяленне на 60 месцаў. Каб заахвоціць паступленне, для беларусаў былі зніжаны патрабаванні да працоўнага стажу. Гэта прывяло да таго, што [[абітурыент]]ы пры паступленні актыўна даказвалі, што яны з’яўляюцца «сапраўднымі беларусамі», каб скарыстацца ільготамі. Аднак ужо праз некалькі тыдняў вучобы яны пачыналі ладзіць сходы і патрабаваць адмены выкладання на беларускай мове{{sfn|Кодин, Кобец|2021|с=94–95}}. Слухачам выкладалі беларускую мову і геаграфію на беларускай мове, астатнія прадметы вяліся на рускай{{sfn|Кодин, Кобец|2021|с=94–95}}. ==== Навуковыя даследаванні і краязнаўства ==== Улетку 1927 года Смаленскую губерню абследавала [[фальклор]]на-[[Дыялекталогія|дыялекталагічная]] экспедыцыя [[Інстытут беларускай культуры|Інстытута беларускай культуры]] (будучай [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук БССР]]) у складзе этнографаў [[Аляксандр Ануфрыевіч Шлюбскі|А.&nbsp;А.&nbsp;Шлюбскага]] і [[Ісак Абрамавіч Сербаў|І.&nbsp;А.&nbsp;Сербава]]. У сваёй справаздачы яны адзначалі, што мясцовыя жыхары, нават прызнаючы свае беларускія карані, баяліся гэтага і называлі сябе «смалянамі» або рускімі з-за «спадчыны ўпартага правядзення „царскай нацыянальнай палітыкі“»{{sfn|Кодин, Кобец|2021|с=87–89}}. Экспедыцыя сутыкнулася з адкрытым неразуменнем з боку мясцовых чыноўнікаў. Напрыклад, старшыня аднаго з валасных выканкамаў [[Дзямідаўскі павет|Дзямідаўскага павета]] здзівіўся, пачуўшы беларускую мову навукоўцаў: ''«Дзіўна, які некультурны і неадукаваны народ — беларусы. Бо ў вас ва ўніверсітэце гавораць дакладна гэтак жа, як гавораць непісьменныя і неразвітыя сяляне ў маёй воласці»''{{sfn|Кодин, Кобец|2021|с=89}}. ==== Згортванне палітыкі ==== Сутыкнуўшыся з магутнай бюракратычнай сцяной, бракам фінансавання і адсутнасцю падтрымкі з боку дэзарыентаванага сялянства, палітыка беларусізацыі на Смаленшчыне была прырэчана. Бацькі абгрунтавана лічылі, што для далейшага жыцця і сацыяльнага прасоўвання ў Расіі іх дзецям патрэбна менавіта руская мова{{sfn|Кодин, Кобец|2021|с=98–99}}. У 1929 годзе Смаленская губерня ўвайшла ў склад новаўтворанай [[Заходняя вобласць (1929—1937)|Заходняй вобласці]]. З пачаткам 1930-х гадоў агульнасаюзны вектар нацыянальнай палітыкі кардынальна змяніўся. Пасля прыняцця 2 сакавіка 1933 года пастановы [[Палітбюро ЦК КПСС|Палітбюро ЦК УКП(б)]] «Аб скрыўленні нацыянальнай палітыкі УКП(б) у Беларусі», практыка беларусізацыі ў расійскіх рэгіёнах была з радасцю і канчаткова згорнута мясцовымі ўладамі. Усе беларускія школы і ініцыятывы на Смаленшчыне былі ліквідаваны або пераведзены на рускую мову навучання{{sfn|Кобец, Кодин|2023|с=164–166}}. == Этнаграфія і традыцыйная культура == Даследчыкі сярэдзіны XIX і пачатку XX стагоддзяў фіксавалі выразныя культурныя асаблівасці смаленскіх беларусаў. Я.&nbsp;А.&nbsp;Салаўёў адзначаў розніцу ў тыпах паселішчаў: у адрозненне ад [[Велікарусы|велікарусаў]], якія сяліліся ўздоўж вялікіх трактаў дзеля заробку, беларускі селянін хаваўся ў аддаленых вёсках. Адрознівалася і [[Беларускае народнае жыллё|жыллё]]: у беларусаў часцей сустракаліся [[хаты]] з печкамі без комінаў (кураныя). У [[Беларускае народнае адзенне|вопратцы беларусаў]] дамінаваў [[белы колер]]: белыя [[світка|світкі]] з неафарбаванага сукна, белыя валеныя [[Каўпак (галаўны ўбор)|каўпакі]] ў мужчын, а ў жанчын — белыя суконныя спадніцы-[[Андарак|андаракі]] і асаблівыя белыя галаўныя ўборы з чырвонымі ўзорыстымі канцамі. У ежы беларусы, у адрозненне ад суседзяў, пазбягалі дадавання [[Мякіна|мякіны]] ў [[хлеб]], нават у галодныя гады{{sfn|Кобец|2021|с=203–204}}. == Дынаміка колькасці == Статыстычныя даныя розных гадоў адлюстроўваюць не столькі дэмаграфічныя, колькі асіміляцыйныя працэсы і змяненне самаідэнтыфікацыі насельніцтва заходняй Смаленшчыны: * 1855 год — каля 551 000 чал. (51&nbsp;%){{sfn|Кобец|2021|с=203–204}} * 1897 год — 100 700 чал. (6,6&nbsp;%, паводле роднай мовы){{sfn|Кобец|2024|с=29}} * 1920 год — 54 700 чал. (2,62&nbsp;%, паводле нацыянальнасці){{sfn|Кобец|2024|с=28}} * 1926 год — 20 408 чал. (0,89&nbsp;%, паводле нацыянальнасці) і 4 366 чал. (0,19&nbsp;%, паводле мовы){{sfn|Кобец|2024|с=28–29}} З другой паловы XX стагоддзя колькасць беларусаў у Смаленскай вобласці працягвала зніжацца ў выніку натуральнай асіміляцыі і ўрбанізацыі: * 1959 год — 9 506 чал. (0,83&nbsp;%)<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_59.php?reg=62|title=Демоскоп. Всесоюзная перепись населения 1959 года. Национальный состав населения по регионам России: Смоленская область|lang=ru|access-date=13 верасня 2025|archive-date=4 сакавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304210125/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_59.php?reg=62|url-status=bot: unknown}}</ref> * 1989 год — 22 384 чал. (1,94&nbsp;%)<ref>{{Cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_89.php?reg=22 |title=Демоскоп. Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по регионам России: Смоленская область |access-date=2012-06-11 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304102643/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_89.php?reg=22 |url-status=live |lang=ru}}</ref> * 2002 год — 16 231 чал. (1,55&nbsp;%)<ref>{{cite web|url=http://www.perepis2002.ru/index.html?id=11|title=Всероссийская перепись населения 2002 года|archive-url=https://web.archive.org/web/20130421072430/http://www.perepis2002.ru/index.html?id=11|archive-date=21 красавіка 2013|lang=ru}}: {{cite web|url=http://www.perepis2002.ru/ct/doc/TOM_04_03.xls|title=Население по национальности и владению русским языком по субъектам РФ|archive-url=https://web.archive.org/web/20061104083455/http://www.perepis2002.ru/ct/doc/TOM_04_03.xls|archive-date=4 лістапада 2006|lang=ru}}</ref> * 2010 год — 12 012 чал. (1,22&nbsp;%)<ref name="пер.2010">{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm |title=Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2010 года. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года |access-date=2012-06-11 |archive-date=2019-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190107082613/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm%20 |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref name="ЭтноЯз.2010">{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/results2.html|title=Всероссийская перепись населения 2010 года. Официальные итоги с расширенными перечнями по национальному составу населения и по регионам.|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209035558/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/results2.html|archive-date=9 снежня 2021|lang=ru}}: {{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Materials/doklad2.rar|title=см.|archive-url=https://web.archive.org/web/20121018030348/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Materials/doklad2.rar|archive-date=18 кастрычніка 2012|lang=ru}}</ref> * 2020 год — 5 311 чал. (0,60&nbsp;%)<ref>{{cite web|url=https://62.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%86%D0%B0%201(17)_818808.xlsx|title=Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года. Том 5. Национальный состав и владение языками. Таблица 1. Национальный состав населения по муниципальным образованиям Рязанской области|lang=ru|url-status=dead}}</ref> == Гл. таксама == * [[Беларусы Расіі]] * [[Беларусізацыя ў Смаленскай губерні]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Байцар А. |загаловак=Україна та українці на європейських етнографічних картах |месца=Львів |выдавецтва=ЗУКЦ |год=2022 |lang=uk}} * {{артыкул|аўтар=[[Юрый Аркадзевіч Барысёнак|Борисенок Ю. А.]]|загаловак=Смоленский вариант белорусизации 1920-х гг.|выданне=Славянский альманах|год=2022|нумар=3-4|старонкі=463–478|doi=10.31168/2073-5731.2022.3-4.6.03|ref=Борисенок}} * {{артыкул|аўтар=[[Канстанцін Сяргеевіч Драздоў|Дроздов К. С.]]|загаловак=Политика белорусизации в БССР и РСФСР в контексте советско-польского противостояния 1920-х — начала 1930-х гг.: современные подходы в изучении проблемы|выданне=Россия и Беларусь: история и культура в прошлом и настоящем: материалы исследовательского проекта по белорусоведению|тып=зборнік|рэдактар=Е. В. Кодин|месца=Смаленск|выдавецтва=Изд-во СмолГУ|год=2024|выпуск=10|старонкі=24–42|ref=Дроздов}} * {{артыкул|аўтар=[[Вольга Ігараўна Яршова|Ершова О. И.]]|загаловак=Проблема национального просвещения белорусов в западных губерниях РСФСР (1921–1926)|выданне=Актуальные проблемы гуманитарных и социально-экономических наук|год=2019|нумар=13|старонкі=20–25|ref=Ершова}} * {{артыкул|аўтар=[[Вольга Віктараўна Кобец|Кобец О. В.]]|загаловак=«Приговоренные к белорусизации»: смоленские белорусы в 1920-е годы (к вопросу о численности)|выданне=[[Известия Смоленского государственного университета]]|год=2021|нумар=1(53)|старонкі=199–217|doi=10.35785/2072-9464-2021-53-1-199-217|ref=Кобец}} * {{артыкул|аўтар=[[Вольга Віктараўна Кобец|Кобец О. В.]]|загаловак=Саморусификация белорусов в российско-белорусском приграничье в конце XIX — начале XX в.: динамика, причины, результаты|выданне=История повседневности|год=2024|нумар=4|старонкі=24–40|doi=10.35231/25422375_2024_4_24|ref=Кобец}} * {{артыкул|аўтар=[[Яўген Уладзіміравіч Кодзін|Кодин Е. В.]]|загаловак=Белорусский фронтир 1920-х годов: состоялась ли белорусизация в российско-белорусском приграничье?|выданне=Журнал Фронтирных Исследований|год=2024|том=9|нумар=3|старонкі=175–199|doi=10.46539/jfs.v9i3.592|ref=Кодин}} * {{артыкул|аўтар=[[Яўген Уладзіміравіч Кодзін|Кодин Е. В.]], [[Вольга Віктараўна Кобец|Кобец О. В.]]|загаловак=Белорусизация в российско-белорусском приграничье: Смоленщина, 1924–1929 гг.|выданне=[[Беларуская думка (часопіс)|Белорусская думка]]|год=2019|нумар=8|старонкі=85–91|ref=Кодин, Кобец. Приграничье}} * {{артыкул|аўтар=[[Яўген Уладзіміравіч Кодзін|Кодин Е. В.]], [[Вольга Віктараўна Кобец|Кобец О. В.]]|загаловак=Смоленщина, 1921–1925 годы: белорусизация сверху?|выданне=[[Известия Смоленского государственного университета]]|год=2019|нумар=2(46)|старонкі=164–177|ref=Кодин, Кобец. Смоленщина}} * {{кніга|аўтар=[[Яўген Уладзіміравіч Кодзін|Кодин Е. В.]], [[Вольга Віктараўна Кобец|Кобец О. В.]]|загаловак=Белорусизация на Смоленщине, 1920-е годы|месца=Смаленск|выдавецтва=Изд-во СмолГУ|год=2021|старонак=165|ref=Кодин, Кобец}} * {{артыкул|аўтар=[[Вольга Віктараўна Кобец|Кобец О. В.]], [[Яўген Уладзіміравіч Кодзін|Кодин Е. В.]]|загаловак=Белорусизация на Смоленщине со страниц газеты «Рабочий путь», 1920–1930-е годы|выданне=[[Известия Смоленского государственного университета]]|год=2023|нумар=2(62)|старонкі=150–169|doi=10.35785/2072-9464-2023-62-150-169|ref=Кобец, Кодин}} == Спасылкі == * [https://www.sb.by/articles/rossiyskiy-istorik-sozdanie-bssr-dopolnyalos-belorusizatsiey-smolenshchny-.html Российский историк: создание БССР дополнялось белорусизацией Смоленщины] // СБ.Беларусь сегодня, 6 декабря 2018. {{Беларуская дыяспара}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Беларусы ў Расіі]] [[Катэгорыя:Смаленская вобласць]] rvfosjs8l4wcp364gy2i3s48nqlhqoa 0 799199 5202487 5170244 2026-09-19T21:07:46Z АлесьНавіцкі90 162483 вікіфікацыя 5202487 wikitext text/x-wiki '''[[Іўдаізм]]''' — адна з найстарэйшых рэлігійных традыцый на гістарычнай тэрыторыі сучаснай [[Рэспубліка Беларусь|Беларусі]]. Іўдаізм на беларускіх землях традыцыйна вызнаваўся двума народамі: [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэямі]] і [[Караімы|караімамі]]. Паміж канцом XIV стагоддзя і [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайной]] тэрыторыя сучаснай Беларусі была важным цэнтрам [[Ашкеназы|ашкеназскага]] іўдаізму. З першай паловы XVIII стагоддзя ў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] (а пасля яе акупацыі – і ў Расійскай Імперыі) на абшарах сучаснай Беларусі сфармаваліся буйныя асяродкі адной з буйнейшых плыняў іўдаізму – [[Хасідызм|хасідызму]]. Асаблівую ролю ў развіцці сусветнага хасідызму адыгралі [[Хасідызм на тэрыторыі Беларусі|хасідскія суполкі]] ў Брэсце,<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://yadyisroel.com/the-rabbinical-dynasties-of-belarus/|title=The Rabbinical Dynasties of Belarus|website=Yad Yisroel|access-date=2026-01-18}}</ref> [[Карлін-Столін (хасідская дынастыя)|Карліне]] ([[Столін|Століне]])<ref>{{Cite web|url=https://encyclopedia.yivo.org/article/197|title=The YIVO Encyclopedia of Jews in Eastern Europe|website=encyclopedia.yivo.org|access-date=2026-01-18}}</ref>, [[:en:Slonim_(Hasidic_dynasty)|Слоніме]], [[Койданава|Койданаве]]<ref>{{Cite web|url=https://encyclopedia.yivo.org/article/2309|title=The YIVO Encyclopedia of Jews in Eastern Europe|website=encyclopedia.yivo.org|access-date=2026-01-18}}</ref> і [[Радунь|Радуні]]<ref>{{Cite web|url=http://chofetzchaim.com/MainCampus.html|title=Main Campus|website=chofetzchaim.com|access-date=2026-01-18}}</ref>. Адначасова з ростам папулярнасці хасідызму на беларускіх землях узнік і артадаксальны рух [[Літвакі|габрэяў-літвакоў]], якія выступалі супраць хасідызму ([[міснагдым]])'''.'''<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://elib.grsu.by/katalog/162304-350169.pdf|title=“Як смоўж у шкарлупіне”: культура паўсядзённага жыцця берасцейскіх габрэяў у першай палове XIX стагоддзя|author=Вольга Сабалеўская|website=Arche}}</ref> Іўдаізм — традыцыйная рэлігія і культура [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэйскага народа на тэрыторыі Беларусі]]. Пры гэтым не ўсе этнічныя яўрэі ў Беларусі з'яўляюцца [[Іўдзей|іўдзеямі]] (тобок, вызнаюць іўдаізм у якасці сваёй рэлігіі ці прытрымліваюцца рэлігійных практыкаў іўдаізма). == Гісторыя == Першыя рэлігійныя абшчыны іўдзеяў пачалі фарміравацца ў гарадах [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] напрыканцы XIV стагоддзя. Першыя наўпроставыя ўзгадкі іўдзейскай абчыны на беларускіх землях у гістарычных дакументах адносяцца да [[Гродна]] (вызваленне ад падаткаў мясцовай [[Сінагога|сінагогі]] і могілак у 1389). Першая ўскосная згадка аб існаванні габрэйскай абшчыны (але не іўдаізму як рэлігійнай практыкі) датычыцца [[Брэст|Брэста]] (1388).<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://elib.grsu.by/katalog/564947pdf.pdf?d=true|title=КАНФЕСІЙНАЯ ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСІ|author=Э. С. Ярмусік|website=Установа адукацыі «Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы»}}</ref> У XIX — пачатку XX стагоддзя іўдзеі складалі істотную частку габрэйскага насельніцтва беларускіх гарадоў і мястэчак, аднак [[Халакост у Беларусі|Халакост]] прывёў да знішчэння большай часткі [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэйскай]] супольнасці і звязаных з ёю іўдзейскіх рэлігійных асяродкаў.<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://https//www.ehri-project.eu,%20https://www.ehri-project.eu/genocide-jewish-population-belarus-republic-during-wwii/|title=European Holocaust Research Infrastructure|access-date=2026-01-18|url-status=dead}}</ref> У пасляваенны савецкі перыяд рэлігійнае жыццё іўдзеяў у [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] было моцна абмежавана. == Іўдаізм і яўрэйская супольнасць Беларусі == З канца XX стагоддзя ў незалежнай Беларусі пачало адбываецца паступовае адраджэнне іўдаізма. У краіне распачалі дзейнічаць сінагогі, абшчыны і культурна-асветніцкія арганізацыі, але колькасць рэлігійных суполак застаецца невялікай у параўнанні з даваеннай.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://archive.jpr.org.uk/download?id=3365|title=Еврейская община Беларуси в 5767 году|author=Dymitry Sheveliov|website=Евроазиатский еврейский ежегодник|date=2008}}</ref> Іўдаізм быў асноўнай рэлігіяй яўрэйскай меншасці на гістарычных абшарах сучаснай Беларусі. У выніку стагоддзяў асіміляцыі значная колькасць сучасных беларускіх яўрэяў вызнае [[Хрысціянства ў Беларусі|хрысціянства]], альбо з'яўляецца агностыкамі ці атэістамі. Нягледзячы на ​​наяўнасць сінагог і рэлігійных аб'яднанняў, значная частка сучасных беларускіх яўрэяў не з'яўляюцца рэлігійнымі іўдзеямі ў традыцыйным сэнсе, а хутчэй прытрымліваюцца некаторых культурных і нацыянальных традыцый. У сучаснай Беларусі іўдзейская рэлігія прадстаўлена трыма буйнымі плынямі: дамінуючы артадаксальны юдаізм ([[літвакі]] і [[Хабад-Любавіч|любавічскія хасіды]]) і [[Рэфармісцкі іўдаізм|рэфармісцкі]] [[Рэфармісцкі іўдаізм|іўдаізм]] (або прагрэсіўны). Артадаксальныя абшчыны літвакоў у сучаснай Беларусі захоўваюцца ў Магілёве, Гомелі, Віцебску. Абшчыны любавічскіх хасідаў дзейнічаюць у Брэсце, Гродне, Магілёве, Мінску і Оршы.<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://institute.eajc.org/eajpp-4/|title=Евреи Беларуси: общий обзор|website=Институт евро-азиатских еврейский исследований|date=2018-12-10|access-date=2026-01-21}}</ref> == Караімскі іўдаізм на Беларусі == У XIХ стагоддзі на гістарычных абшарах сучаснай Рэспублікі Беларусь існавалі рэлігійныя абшчыны [[Караімы|караімаў]] ў Койданаве<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://dzr.by/16092025/pachatak-gistoryi-maloj-radzimy-litouskiya-tatary/|title=Пачатак гісторыі малой радзімы. Літоўскія татары - 16.09.2025|last=Limerencefox.com|website=DZR.BY|date=2025-09-16|access-date=2026-01-21|last2=Воронков|first2=Андрей}}</ref>, а таксама на тэрыторыі Гродзенскай, Віцебскай і Мінскай [[Паўночна-Заходні край|губерніяў]].<ref>{{Артыкул|спасылка=https://rep.bntu.by/handle/data/10916|аўтар=Д. А. Прохоров|загаловак=Караимские общины в Беларуси и на сопредельных территориях в середине XIX – начале XX вв.|год=2013|мова=ru|выдавецтва=БНТУ}}</ref> Рэлігійныя практыкі і рэлігійныя суполкі гэтай плыні іўдаізма ў сучаснай Беларусі не захаваліся. У 2009 годзе толькі 20 чалавек у Беларусі вызнавалі сябе як этнічныя караімы.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-pdf/perepis_2009/5.8-0.pdf|title=Население по национальности и родному языку|author=Белстат|website=Перепись населения Республики Беларусь 2009 года|access-date=21 студзеня 2026|archive-date=5 чэрвеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200605072534/https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-pdf/perepis_2009/5.8-0.pdf|url-status=dead}}</ref> == Выбітныя іўдзейскія лідары == Аўтарытэтны тэарэтык хасідызму [[Хафец-Хаім]] паходзіць з [[Дзятлава]].<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://merkazstam.com/products/i-will-open-my-mouth-in-a-parable-%d0%be%d1%82%d0%ba%d1%80%d0%be%d1%8e-%d1%83%d1%81%d1%82%d0%b0-%d1%81%d0%b2%d0%be%d0%b8-%d0%b2-%d0%bf%d1%80%d0%b8%d1%82%d1%87%d0%b5|title=I will open my mouth in a parable.Открою уста свои в притче|website=Merkaz Stam|access-date=2026-01-18}}</ref> Заснавальнік хасідскага руху [[Хабад|Хабад-Любавіч]] (найбольш уплывовая секта сучаснага іўдаізма) [[Шнеўр Залман з Лядаў|Шнеер Залман з Лядаў]] (Альтэр Рэбэ) паходзіць з [[Лёзна]].<ref>{{Cite web|url=https://lechaim.ru/academy/rabbi-shneur-zalman/|title=Рабби Шнеур-Залман из Ляд|website=Лехаим|date=2018-11-27|access-date=2026-01-18}}</ref> Заснавальнік [[Хасідская дынастыя|хасідскай дынастыі]] [[Койданаў (хасідская дынастыя)|Койданаў]] [[Шлома Хаім Перлаў]]. == Выбітныя іўдзейскія дынастыі == Найбольшую вядомасць і ўплыў у сусветным іўдаізме набылі чатыры хасідскія дынастыі з Беларусі: [[Карлін (хасідская дынастыя)|Карлін (Карлін-Столін)]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://eleven.co.il/judaism-trends/hasidism/11981/|title=Карлин, хасидская династия|last=Редакция|website=Электронная еврейская энциклопедия ОРТ|access-date=2026-01-23}}</ref>, [[Хабад-Любавіч|Любавіч]], [[Слонім (хасідская дынастыя)|Слонім]] (таксама вядомая як Ляхавічы-Кобрын-Слонім)<ref>{{Cite web|url=https://encyclopedia.yivo.org/article/198|title=The YIVO Encyclopedia of Jews in Eastern Europe|website=encyclopedia.yivo.org|access-date=2026-01-23}}</ref> і [[Койданаў (хасідская дынастыя)|Койданаў]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%B4%D1%8B&oldid=146538483|загаловак=Койдановские хасиды|год=2025-07-16|мова=ru|выданне=Википедия}}</ref>. Большасць хасідаў дынастыі Койданаў загінулі падчас Халакосту ў Беларусі, але дынастыя была адноўленая ў 1948 годзе ў Тэль-Авіве.<ref>{{Cite web|url=https://encyclopedia.yivo.org/article/2309|title=The YIVO Encyclopedia of Jews in Eastern Europe|website=encyclopedia.yivo.org|access-date=2026-01-23}}</ref> == Крыніцы == {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Іўдаізм у Беларусі]] gjs363whky5zlh7l3161crgjz3x7c8d 0 799271 5202527 5164764 2026-09-19T22:35:14Z АлесьНавіцкі90 162483 Дапоўніў. 5202527 wikitext text/x-wiki {{не блытаць|Бежанцы}} [[Файл:Buchenwald Children 90250.jpg|thumb|upright=1.2|Пасляваенная гуманітарная дапамога перамешчаным асобам у Еўропе.]] '''Пераме́шчаная асо́ба''' ({{lang-en|displaced person}}, скарочана '''DP''') — чалавек, які быў '''вымушаны пакінуць месца сталага жыхарства''' ў выніку вайны, гвалту, пераследу, масавых парушэнняў правоў чалавека, стыхійных або тэхнагенных бедстваў ці ў выніку адміністрацыйных дзеянняў, напрыклад дэпартацыі. У шырокім сучасным ужытку паняцце звязана з [[вымушанае перамяшчэнне|вымушаным перамяшчэннем]] як унутры дзяржаўных межаў, так і праз іх.<ref name="UNHCRGlossary">{{cite web |url=https://www.unhcr.org/glossary |title=UNHCR master glossary of terms |publisher=Упраўленне Вярхоўнага камісара ААН па справах бежанцаў |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> У вузкім гістарычным значэнні тэрмін '''DP''' ужываецца найперш да людзей, якія ў выніку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] апынуліся па-за краінай свайго грамадзянства або ранейшага сталага жыхарства і не маглі без дапамогі вярнуцца дадому або перасяліцца ў іншую краіну. Асабліва шырока тэрмін выкарыстоўваўся саюзніцкімі ўладамі ў [[Еўропа|Еўропе]] ў 1944 — пачатку 1950-х гадоў.<ref name="Woodbridge">{{cite book |last=Woodbridge |first=George |title=UNRRA: The History of the United Nations Relief and Rehabilitation Administration |volume=2 |location=New York |publisher=Columbia University Press |year=1950 |pages=470—471 |language=en }}</ref> == Вызначэнне і тэрміналогія == Сучаснае паняцце ''вымушанага перамяшчэння'' ахоплівае рух людзей, якія былі прымушаны пакінуць дом або месца сталага жыхарства ў выніку ўзброенага канфлікту, масавага гвалту, парушэння правоў чалавека або прыродных ці тэхнагенных катастроф. Такое перамяшчэнне можа адбывацца як унутры дзяржавы, так і праз міжнародную мяжу.<ref name="UNHCRGlossary"/> Разам з тым асобныя катэгорыі маюць розны прававы статус: * '''[[Бежанцы|бежанцы]]''' знаходзяцца па-за краінай паходжання і адпавядаюць крытэрыям міжнароднай абароны; * '''[[Унутрана перамешчаная асоба|унутрана перамешчаныя асобы]]''' былі вымушаны пакінуць дом, але не перасеклі міжнародна прызнаную дзяржаўную мяжу; * асобы, перамешчаныя праз дэпартацыю, прымусовую працу, эвакуацыю або іншыя формы прымусовага перасялення, могуць мець іншы прававы статус у залежнасці ад гістарычных і прававых абставін.<ref name="UNHCRIDP">{{cite web |url=https://emergency.unhcr.org/protection/legal-framework/idp-definition |title=IDP definition |publisher=Упраўленне Вярхоўнага камісара ААН па справах бежанцаў |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> Такім чынам, тэрміны ''перамешчаная асоба'', ''бежанец'' і ''ўнутрана перамешчаная асоба'' не з'яўляюцца поўнымі сінонімамі. У гістарыяграфіі Другой сусветнай вайны абазначэнне '''DP''' мае больш вузкае значэнне, звязанае з сістэмай уліку, апекі, рэпатрыяцыі і перасялення, створанай саюзнікамі пасля вызвалення Еўропы. Тэрмін ужываецца паралельна з паняццямі «вымушанае перамяшчэнне», «прымусовае перасяленне», «[[Дэпартацыя|дэпартацыя]]», «[[эвакуацыя]]», «[[рэпатрыяцыя]]», а ў пасляваенным кантэксце — таксама ''«DP-лагеры»'' (лагеры перамешчаных асоб). == Узнікненне гістарычнага паняцця DP == У сучасным пасляваенным значэнні тэрмін ''displaced person'' быў замацаваны ваенным камандаваннем заходніх саюзнікаў. У мемарандумах [[Вярхоўнае камандаванне экспедыцыйных сіл саюзнікаў|Вярхоўнага камандавання экспедыцыйных сіл саюзнікаў]] (SHAEF), падрыхтаваных у 1944 годзе, да DP адносілі цывільных асоб, якія ў выніку вайны апынуліся па-за межамі сваёй краіны і патрабавалі дапамогі, каб вярнуцца дадому або перасяліцца ў іншую краіну.<ref name="Woodbridge"/> У 1944 годзе саюзнікі ацэньвалі колькасць патэнцыйных перамешчаных асоб у Еўропе прыкладна ў 11,3 млн чалавек.<ref>{{cite book |last=Holleuffer |first=Henriette von |title=Zwischen Fremde und Fremde: Displaced Persons in Australien, den USA und Kanada 1946—1952 |location=Osnabrück |year=2001 |page=13 |isbn=3-932147-19-7 |language=de }}</ref> У статуце [[Міжнародная арганізацыя па справах бежанцаў|Міжнароднай арганізацыі па справах бежанцаў]] да перамешчаных асоб былі аднесены людзі, якіх улады нацысцкага і саюзных яму рэжымаў дэпартавалі з краіны грамадзянства або сталага жыхарства ці прымусілі пакінуць яе, у прыватнасці прымусовыя рабочыя і асобы, дэпартаваныя з расавых, рэлігійных або палітычных прычын.<ref name="IROdefinition">{{cite web |url=https://www.unhcr.org/publications/refugees-and-displaced-persons |title=Refugees and Displaced Persons |publisher=United Nations |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> == Перамешчаныя асобы пасля Другой сусветнай вайны == Падчас наступлення саюзніцкіх войскаў і разгрому нацысцкай Германіі ў Цэнтральнай і Заходняй Еўропе былі вызвалены мільёны людзей, якія знаходзіліся далёка ад сваіх даваенных месцаў жыхарства. Сярод іх былі: * вязні [[Канцэнтрацыйны лагер|канцэнтрацыйных лагераў]] і гета; * людзі, вывезеныя на [[прымусовая праца ў Трэцім рэйху|прымусовую працу]]; * [[ваеннапалонны|ваеннапалонныя]]; * дэпартаваныя; * уцекачы ад ваенных дзеянняў; * жыхары Усходняй Еўропы, якія ў 1944—1945 гадах адыходзілі на захад перад наступленнем савецкіх войскаў; * асобы без грамадзянства і людзі, чый прававы статус змяніўся ў выніку пераносу дзяржаўных межаў.<ref name="ArolsenBackground">{{cite web |url=https://eguide.arolsen-archives.org/en/additional-resources/background-information-on-displaced-persons-documents |title=Background information on Displaced Persons documents |publisher=Arolsen Archives |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> У заходніх акупацыйных зонах Германіі і Аўстрыі ў канцы вайны знаходзілася каля 6,5—7 млн перамешчаных асоб. Першачарговай мэтай саюзніцкіх улад была іх як мага хутчэйшая рэпатрыяцыя. Да канца ліпеня 1945 года ў краіны паходжання было вернута больш за 7 млн чалавек з розных тэрыторый, вызваленых заходнімі саюзнікамі.<ref name="Harrison">{{cite web |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/the-harrison-report |title=The Harrison Report |publisher=United States Holocaust Memorial Museum |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> Аднак сотні тысяч людзей не маглі або не жадалі вяртацца. Асабліва гэта датычыла жыхароў тэрыторый, якія пасля вайны апынуліся пад савецкім кантролем, ахвяр нацысцкага пераследу, асоб без грамадзянства і яўрэяў, для многіх з якіх даваенныя супольнасці былі знішчаны.<ref name="ArolsenBackground"/> === Класіфікацыя === Саюзніцкія ўлады выкарыстоўвалі складаную адміністрацыйную класіфікацыю. У залежнасці ад грамадзянства і абставін перамяшчэння вылучаліся, між іншым: * грамадзяне дзяржаў — удзельніц антыгітлераўскай кааліцыі; * грамадзяне былых дзяржаў — саюзніц Германіі; * грамадзяне Германіі, Аўстрыі і Японіі; * асобы без грамадзянства або асобы, грамадзянства якіх нельга было пацвердзіць; * савецкія грамадзяне, для якіх існавалі асобныя дамоўленасці аб рэпатрыяцыі; * асобы, чыя дзяржаўная прыналежнасць змянілася ў выніку тэрытарыяльных пераўтварэнняў; * ахвяры расавых, рэлігійных і палітычных пераследаў.<ref name="Woodbridge"/> На практыцы катэгорыі ''refugee'' і ''displaced person'' часта перакрываліся. [[Архівы Арользена]] адзначаюць, што ў дакументах SHAEF, ЮНРРА і IRO яны маглі адрознівацца паводле спосабу, якім чалавек пакінуў сваю краіну, але ў сучасных даследаваннях абедзве групы нярэдка разглядаюцца разам як пасляваенныя DP.<ref name="ArolsenBackground"/> Асобную вялікую групу складалі яўрэйскія перамешчаныя асобы. У 1945—1952 гадах больш за 250 тыс. яўрэяў жылі ў DP-лагерах і гарадскіх цэнтрах у Германіі, Аўстрыі і Італіі.<ref name="USHMMdp">{{cite web |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/displaced-persons |title=Displaced Persons |publisher=United States Holocaust Memorial Museum |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> Частка з іх прыбыла ў заходнія акупацыйныя зоны ўжо пасля заканчэння вайны, у тым ліку ў выніку антысеміцкага гвалту ў краінах Усходняй Еўропы. === Лагеры для перамешчаных асоб і адміністрацыя === {{Асноўны артыкул|Лагеры для перамешчаных асоб пасля Другой сусветнай вайны}} Для часовага размяшчэння і дапамогі ствараліся лагеры і зборныя цэнтры для DP. Яны знаходзіліся перадусім у [[Саюзніцкая акупацыя Германіі|акупацыйных зонах Германіі]], [[Аўстрыя|Аўстрыі]] і [[Італія|Італіі]]. Частка лагераў размяшчалася ў былых вайсковых казармах, лагерах прымусовай працы, лагерах ваеннапалонных і нават на тэрыторыі былых канцэнтрацыйных лагераў.<ref name="Harrison"/> Імі спачатку кіравалі ваенныя ўлады саюзнікаў разам з [[Арганізацыя дапамогі і аднаўлення Аб’яднаных Нацый|Арганізацыяй дапамогі і аднаўлення Аб’яднаных Нацый]] (ЮНРРА). ЮНРРА была створана ў 1943 годзе 44 дзяржавамі антыгітлераўскай кааліцыі, яшчэ да заснавання [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Арганізацыі Аб’яднаных Нацый]], таму фармальна не была ўстановай пазнейшай ААН.<ref>{{cite web |url=https://www.ofpra.gouv.fr/en/timeline/1940 |title=History of asylum and Ofpra |publisher=Office français de protection des réfugiés et apatrides |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> У ліпені 1947 года асноўныя функцыі ЮНРРА ў дачыненні да бежанцаў і перамешчаных асоб перайшлі да [[Міжнародная арганізацыя па справах бежанцаў|Міжнароднай арганізацыі па справах бежанцаў]] (IRO). На той момант было зарэгістравана каля 704 тыс. DP; у 1948 годзе — каля 598 тыс.<ref name="ArolsenBackground"/> У лагерах паступова ўзнікалі школы, рамесныя курсы, тэатральныя і музычныя калектывы, друкаваныя выданні, рэлігійныя суполкі, палітычныя і грамадскія арганізацыі. Для многіх нацыянальных груп лагерны перыяд стаў этапам аднаўлення арганізаванага культурнага і грамадскага жыцця пасля вайны. У 1948 годзе ў трох заходніх акупацыйных зонах Германіі існавала каля 370 лагераў, у Аўстрыі — каля 120, у Італіі — каля 25; разам у іх знаходзілася каля 800 тыс. бежанцаў і перамешчаных асоб.<ref>{{cite book |last=Lembeck |first=Andreas |title=Wyzwoleni, ale nie wolni |location=Warszawa |publisher=Świat Książki |year=2007 |isbn=978-83-247-0238-1 |language=pl }}</ref> ==== Беларусы ў лагерах для перамешчаных асоб ==== {{Асноўны артыкул|Беларускія лагеры для перамешчаных асоб}} Паводле даследавання [[Ян Максімюк|Яна Максімюка]], у першыя пасляваенныя гады перамешчаныя асобы з усходнееўрапейскіх тэрыторый, у тым ліку беларусы, жылі ў атмасферы страху перад прымусовай рэпатрыяцыяй, звязанай з дзейнасцю савецкіх рэпатрыяцыйных місій; гэтая пагроза захоўвалася да часу, калі савецкія місіі былі вымушаныя пакінуць Заходнюю Германію вясной 1949 года.<ref name="Maksimiuk1994p23-24">{{Cite book |last=Максімюк |first=Ян |title=Беларуская гімназія імя Янкі Купалы ў Заходняй Нямеччыне. 1945—1950 |place=Мінск |year=1994 |pages=23—24 |language=be }}</ref><ref name="Maksimiuk1994p32-33">{{Cite book |last=Максімюк |first=Ян |title=Беларуская гімназія імя Янкі Купалы ў Заходняй Нямеччыне. 1945—1950 |place=Мінск |year=1994 |pages=32—33 |language=be }}</ref> У той жа працы прыводзіцца тлумачэнне слабой арганізаванасці часткі беларускіх перамешчаных асоб: акупацыйныя ўлады часта ўлічвалі людзей паводле даваеннай дзяржаўнай прыналежнасці. Таму беларусаў з тэрыторый даваеннай Польшчы маглі ўлічваць як палякаў, а выхадцаў з [[БССР]] — як савецкіх грамадзян. Частка беларусаў таксама свядома не заяўляла беларускую нацыянальнасць з боязі прымусовай рэпатрыяцыі.<ref name="Maksimiuk1994p34">{{Cite book |last=Максімюк |first=Ян |title=Беларуская гімназія імя Янкі Купалы ў Заходняй Нямеччыне. 1945—1950 |place=Мінск |year=1994 |pages=33—34 |language=be }}</ref> У беларускіх DP-асяродках дзейнічалі школы, гімназіі, скаўцкія, рэлігійныя і грамадскія арганізацыі, выдаваліся газеты і часопісы. Пасля ліквідацыі лагераў значная частка беларускіх DP перасялілася ў [[ЗША]], [[Канада|Канаду]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытанію]], [[Аўстралія|Аўстралію]], [[Бельгія|Бельгію]] і іншыя краіны. == Рэпатрыяцыя == Першапачаткова галоўным спосабам вырашэння праблемы DP саюзнікі лічылі [[рэпатрыяцыя|рэпатрыяцыю]] — вяртанне людзей у краіны грамадзянства або ранейшага сталага жыхарства. Працэс пачаўся яшчэ да заканчэння вайны і асабліва інтэнсіўна ішоў летам і восенню 1945 года.<ref name="Harrison"/> Вяртанне грамадзян заходнееўрапейскіх дзяржаў адбывалася адносна хутка. Больш складаным было становішча выхадцаў з Усходняй Еўропы. Частка палякаў, украінцаў, беларусаў, балтаў і іншых не жадала вяртацца ў краіны, дзе пасля вайны былі ўсталяваны камуністычныя рэжымы або якія ўвайшлі ў склад СССР. Асаблівай праблемай была рэпатрыяцыя савецкіх грамадзян. Яе прававой асновай сталі дамоўленасці паміж СССР і заходнімі саюзнікамі, заключаныя ў 1945 годзе. У 1944—1946 гадах у СССР было вернута каля 4,2 млн яго грамадзян.<ref>{{cite book |last=Polian |first=Pavel |title=Against Their Will: The History and Geography of Forced Migrations in the USSR |location=Budapest |publisher=Central European University Press |year=2004 |language=en }}</ref> Частка рэпатрыянтаў пасля вяртання праходзіла савецкую «фільтрацыю»; некаторыя былі арыштаваны, накіраваны ў працоўныя батальёны або падвергнуты іншым абмежаванням. Гэта ўзмацняла страх перад вяртаннем сярод савецкіх DP і спрыяла спробам атрымаць іншы нацыянальны або прававы статус. Пасля таго як стала відавочна, што сотні тысяч чалавек не будуць рэпатрыяваны, галоўным доўгатэрміновым рашэннем стала іх перасяленне ў трэція краіны. == Перасяленне ў іншыя краіны == З 1947 года [[Міжнародная арганізацыя па справах бежанцаў]] праводзіла маштабныя праграмы перасялення ({{lang-en|resettlement}}). Дзяржавы прымалі DP як бежанцаў, імігрантаў або работнікаў у межах спецыяльных праграм. Праграмы мелі не толькі гуманітарны, але і эканамічны характар. У шэрагу краін аддавалася перавага маладым, здаровым і працаздольным кандыдатам, якія маглі працаваць у прамысловасці, шахтах, сельскай і лясной гаспадарцы, будаўніцтве або хатняй службе. Гэта ўскладняла перасяленне пажылых людзей, асоб з інваліднасцю, хранічна хворых і вялікіх сем'яў.<ref name="ArolsenBackground"/> У справаздачах IRO асобна выкарыстоўваліся катэгорыі ''refugees'' і ''displaced persons'', аднак выніковая статыстыка перасялення арганізацыі зводзіла іх разам. З 1 ліпеня 1947 да 31 снежня 1951 года IRO арганізавала перасяленне '''1 038 750''' бежанцаў і перамешчаных асоб. Яшчэ каля 73 тыс. чалавек за гэты перыяд былі рэпатрыяваны.<ref name="UNYB1952">{{cite web |url=https://www.unhcr.org/sites/default/files/legacy-pdf/4e1ee76e0.pdf |title=Yearbook of the United Nations, 1952 |publisher=United Nations |year=1953 |page=492 |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> === Краіны перасялення === Паводле выніковай справаздачы IRO, наступныя краіны і тэрыторыі прынялі больш за 1000 чалавек у межах праграмы перасялення ў 1947—1951 гадах:<ref name="UNYB1952"/> {| class="wikitable sortable" ! Краіна або тэрыторыя ! Колькасць пераселеных |- | [[ЗША]] | style="text-align:right" | 328 851 |- | [[Аўстралія]] | style="text-align:right" | 182 159 |- | [[Ізраіль]] | style="text-align:right" | 132 109 |- | [[Канада]] | style="text-align:right" | 123 479 |- | [[Вялікабрытанія]] | style="text-align:right" | 86 346 |- | [[Францыя]] | style="text-align:right" | 38 455 |- | [[Аргенціна]] | style="text-align:right" | 32 712 |- | [[Бразілія]] | style="text-align:right" | 28 848 |- | [[Бельгія]] | style="text-align:right" | 22 477 |- | [[Венесуэла]] | style="text-align:right" | 17 277 |- | [[Парагвай]] | style="text-align:right" | 5 887 |- | [[Чылі]] | style="text-align:right" | 5 108 |- | [[Новая Зеландыя]] | style="text-align:right" | 4 837 |- | [[Нідэрланды]] | style="text-align:right" | 4 355 |- | [[Швецыя]] | style="text-align:right" | 4 330 |- | [[Балівія]] | style="text-align:right" | 2 485 |- | [[Турцыя]] | style="text-align:right" | 2 358 |- | [[Перу]] | style="text-align:right" | 2 340 |- | [[Уругвай]] | style="text-align:right" | 1 461 |- | [[Французскае Марока]] | style="text-align:right" | 1 446 |- | [[Нарвегія]] | style="text-align:right" | 1 105 |} Гэтыя лічбы датычацца менавіта '''перасялення пры ўдзеле IRO''' і не раўназначныя агульнай пасляваеннай іміграцыі DP у кожную краіну. Нацыянальная статыстыка можа даваць іншыя вынікі праз адрозненні ў перыядах і крытэрыях уліку. Напрыклад, канадскія дзяржаўныя крыніцы ацэньваюць агульную колькасць DP, якія прыбылі ў Канаду ў пасляваенны перыяд, больш чым у 157 тыс., а шырэйшы падлік за 1947—1952 гады — каля 250 тыс. перамешчаных асоб з Цэнтральнай і Усходняй Еўропы.<ref name="CanadaDP">{{cite web |url=https://parks.canada.ca/culture/designation/evenement-event/personnes-deplacees-displaced-persons |title=The Arrival of Displaced Persons in Canada, 1945-1951 National Historic Event |publisher=Parks Canada |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> === ЗША === [[ЗША]] сталі найбуйнейшай краінай прызначэння ў межах праграм IRO: туды было пераселена 328 851 чалавек.<ref name="UNYB1952"/> У 1948 годзе Кангрэс ЗША прыняў [[Закон аб перамешчаных асобах 1948 года]], які першапачаткова прадугледжваў выдачу каля 200 тыс. дадатковых іміграцыйных віз. У 1950 годзе закон быў пашыраны. У цэлым у 1949—1952 гадах паводле яго ў ЗША прыбыло каля 400 тыс. перамешчаных асоб.<ref name="USHMMAftermath">{{cite web |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/the-aftermath-of-the-holocaust |title=Effects and Aftermath of the Holocaust |publisher=United States Holocaust Memorial Museum |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> === Аўстралія === Аўстралійскі ўрад пачаў спецыяльную праграму прыёму DP ў 1947 годзе. У межах IRO у краіну было пераселена 182 159 чалавек — другі па велічыні паказчык пасля ЗША.<ref name="UNYB1952"/> Аўстралійскія нацыянальныя архівы ацэньваюць колькасць удзельнікаў уласна аўстралійскай ''Displaced Persons Program'' у 1947—1953 гадах больш як у 170 тыс. чалавек. Адбор першапачаткова быў цесна звязаны з патрэбамі рынку працы: перавага аддавалася фізічна здаровым кандыдатам, здольным працаваць у сельскай гаспадарцы, будаўніцтве, прамысловасці і іншых галінах.<ref name="AustraliaDP">{{cite web |url=https://www.naa.gov.au/help-your-research/fact-sheets/migrant-selection-documents-held-canberra |title=Migrant selection documents held in Canberra |publisher=National Archives of Australia |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> Адным з галоўных пунктаў прыёму стаў [[Банегіла|Міграцыйны прыёмны і навучальны цэнтр Банегіла]], праз які прайшла амаль палова пасляваенных DP, што прыбылі ў Аўстралію.<ref>{{cite web |url=https://www.naa.gov.au/explore-collection/immigration-and-citizenship/migrant-accommodation/bonegilla-migrant-reception-and-training-centre |title=The Bonegilla Migrant Reception and Training Centre |publisher=National Archives of Australia |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> === Ізраіль === Пасля стварэння [[Ізраіль|Дзяржавы Ізраіль]] у маі 1948 года яна стала адным з галоўных напрамкаў эміграцыі яўрэйскіх DP. Праз сістэму IRO ў Ізраіль было пераселена 132 109 чалавек.<ref name="UNYB1952"/> Усяго ў першыя гады пасля заснавання краіны ў Ізраіль перасялілася каля 136—140 тыс. яўрэяў, якія перажылі Халакост і знаходзіліся пасля вайны ў Еўропе.<ref name="USHMMdp"/> У адрозненне ад многіх дзяржаў, якія абмяжоўвалі прыём паводле ўзросту, прафесіі або стану здароўя, Ізраіль прымаў таксама хворых, пажылых і іншых асоб, якія мелі невялікія шанцы прайсці адбор у працоўных іміграцыйных праграмах.<ref>{{cite journal |last=Kosiński |first=Leszek |title=Activity of the international community in Europe after the Second World War within the scope of the International Refugee Organization |language=en }}</ref> === Канада === Канада пачала арганізаваны прыём DP у 1947 годзе. У межах перасялення IRO ў краіну прыбыло 123 479 чалавек.<ref name="UNYB1952"/> Большасць першых удзельнікаў канадскіх праграм прыбывала паводле працоўных кантрактаў тэрмінам каля аднаго года. Іх накіроўвалі ў шахты, лясную гаспадарку, сельскую гаспадарку, швейную прамысловасць, будаўніцтва і хатнюю службу. Сярод найбольш шматлікіх груп былі палякі, украінцы, балты і іншыя жыхары Цэнтральнай і Усходняй Еўропы.<ref name="CanadaDP"/> === Вялікабрытанія === У межах IRO [[Вялікабрытанія]] прыняла 86 346 чалавек.<ref name="UNYB1952"/> Адной з асноўных схем была праграма ''Westward Ho!'', паводле якой з 1947 года ў краіну набіралі так званых еўрапейскіх добраахвотных работнікаў ({{lang-en|European Volunteer Workers}}) для прамысловасці, сельскай гаспадаркі, шахтаў, тэкстыльнай вытворчасці і медыцынскай сферы. === Францыя і Бельгія === [[Францыя]] прыняла праз IRO 38 455 чалавек, [[Бельгія]] — 22 477.<ref name="UNYB1952"/> У Бельгіі вялікая колькасць усходнееўрапейскіх DP была набрана для працы ў вугальных шахтах. У 1947—1949 гадах у краіну з амерыканскай і брытанскай акупацыйных зон Германіі прыбылі тысячы бежанцаў і перамешчаных асоб, якім пазней быў адкрыты доступ і да іншых сектараў рынку працы.<ref>{{cite web |url=https://www.refworld.org/reference/annualreport/unhcr/1954/en/42187 |title=Report of the United Nations High Commissioner for Refugees |publisher=United Nations High Commissioner for Refugees |year=1954 |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> === Лацінская Амерыка === Значнымі краінамі перасялення сталі таксама дзяржавы Лацінскай Амерыкі. Праз IRO [[Аргенціна]] прыняла 32 712 чалавек, [[Бразілія]] — 28 848, [[Венесуэла]] — 17 277, [[Парагвай]] — 5 887, [[Чылі]] — 5 108.<ref name="UNYB1952"/> Іміграцыйная палітыка гэтых дзяржаў адрознівалася, але ў шэрагу выпадкаў была звязана з праграмамі засваення сельскагаспадарчых тэрыторый і прыцягнення кваліфікаванай рабочай сілы. == Праблема асоб, якіх не ўдалося перасяліць == Масавыя іміграцыйныя праграмы часта аддавалі перавагу маладым і працаздольным асобам. У выніку пажылыя, хворыя, людзі з інваліднасцю і члены іх сем'яў мелі значна меншыя шанцы на перасяленне. У дакументах таго часу іх называлі {{lang-en|hard core cases}}.<ref name="ArolsenBackground"/> У 1949 годзе IRO ацэньвала колькасць асоб з абмежаванымі магчымасцямі для перасялення прыкладна ў 150 тыс.; каля 20 тыс. патрабавалі пастаяннага медыцынскага догляду і мелі каля 30 тыс. утрыманцаў.<ref>{{cite web |url=https://www.unhcr.org/publications/provisional-summary-record-two-hundred-and-fifty-ninth-meeting-held-lake-success-new |title=Provisional Summary Record of the Two Hundred and Fifty-ninth Meeting |publisher=United Nations |date=1949-11-10 |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> Да 1 студзеня 1952 года ў Германіі заставалася каля 177 тыс. DP. Адказнасць за тых, хто не быў пераселены або рэпатрыяваны, паступова перайшла да ўладаў Федэратыўнай Рэспублікі Германія; аналагічны працэс адбываўся ў Аўстрыі.<ref name="ArolsenBackground"/> Большасць DP-лагераў была закрыта да 1952 года, хоць асобныя ўстановы працягвалі існаваць пазней. Апошні буйны лагер для яўрэйскіх DP у Германіі — [[Фёрэнвальд]] — дзейнічаў да 1957 года.<ref name="USHMMadmin">{{cite web |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/displaced-persons-administration |title=Displaced Persons: Administration |publisher=United States Holocaust Memorial Museum |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> == Завяршэнне дзейнасці IRO == Да канца дзейнасці IRO каля 90 % зарэгістраваных ёю бежанцаў і перамешчаных асоб былі рэпатрыяваны, пераселены або іх справы былі закрыты іншым чынам. Колькасць людзей, якія непасрэдна залежалі ад забеспячэння IRO харчаваннем і жыллём, скарацілася з 712 тыс. да 25 тыс.<ref name="UNYB1952"/> Функцыі міжнароднай абароны бежанцаў пасля ліквідацыі IRO перайшлі перадусім да створанага ў 1950 годзе [[Упраўленне Вярхоўнага камісара ААН па справах бежанцаў|Упраўлення Вярхоўнага камісара ААН па справах бежанцаў]] (УВКБ ААН). У 1951 годзе была прынята [[Канвенцыя аб статусе бежанцаў]], якая стала асноўным міжнародна-прававым дакументам у гэтай сферы. == Памяць і значэнне == Пасляваенны досвед працы з перамешчанымі асобамі стаў адным з фактараў развіцця міжнародных механізмаў абароны бежанцаў, гуманітарнай дапамогі і арганізаванага перасялення ў трэція краіны. Сістэма DP-лагераў пакінула вялікі комплекс архіўных крыніц: рэгістрацыйныя карткі, анкеты, медыцынскія дакументы, перапіску, спісы транспартаў і матэрыялы аб эміграцыі. Значная частка гэтых дакументаў захоўваецца ў [[Архівы Арользена|Архівах Арользена]].<ref>{{cite web |url=https://collections.arolsen-archives.org/en/archive/3-2-1 |title=IRO “Care and Maintenance” Program |publisher=Arolsen Archives |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> Даследаванне DP мае значэнне для гісторыі пасляваеннай міграцыі, [[Халакост]]у, прымусовай працы, гісторыі нацыянальных дыяспар і фарміравання пасляваенных іміграцыйных грамадстваў у ЗША, Канадзе, Аўстраліі і іншых краінах. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{cite book |last=Максімюк |first=Ян |title=Беларуская гімназія імя Янкі Купалы ў Заходняй Нямеччыне. 1945—1950 |place=Мінск |year=1994 |language=be }} * {{cite book |last=Woodbridge |first=George |title=UNRRA: The History of the United Nations Relief and Rehabilitation Administration |volume=2 |location=New York |publisher=Columbia University Press |year=1950 |language=en }} * {{cite book |last=Jacobmeyer |first=Wolfgang |title=Vom Zwangsarbeiter zum heimatlosen Ausländer. Die Displaced Persons in Westdeutschland 1945—1951 |location=Göttingen |publisher=Vandenhoeck & Ruprecht |year=1985 |isbn=3-525-35724-9 |language=de }} * {{cite book |last=Holleuffer |first=Henriette von |title=Zwischen Fremde und Fremde: Displaced Persons in Australien, den USA und Kanada 1946—1952 |location=Osnabrück |year=2001 |isbn=3-932147-19-7 |language=de }} * {{cite book |last1=Königseder |first1=Angelika |last2=Wetzel |first2=Juliane |title=Lebensmut im Wartesaal. Die jüdischen DPs (Displaced Persons) im Nachkriegsdeutschland |location=Frankfurt am Main |publisher=Fischer |year=1994 |isbn=3-596-10761-X |language=de }} * {{cite book |last=Holian |first=Anna |title=Between National Socialism and Soviet Communism: Displaced Persons in Postwar Germany |location=Ann Arbor |publisher=University of Michigan Press |year=2011 |isbn=978-0-472-11780-2 |language=en }} * {{cite book |last=Lembeck |first=Andreas |title=Wyzwoleni, ale nie wolni |location=Warszawa |publisher=Świat Książki |year=2007 |isbn=978-83-247-0238-1 |language=pl }} * {{cite web |title=Displaced Persons |website=Holocaust Encyclopedia |publisher=United States Holocaust Memorial Museum |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/displaced-persons |access-date=2026-09-20 |language=en }} * {{cite web |title=Background information on Displaced Persons documents |publisher=Arolsen Archives |url=https://eguide.arolsen-archives.org/en/additional-resources/background-information-on-displaced-persons-documents |access-date=2026-09-20 |language=en }} * {{cite web |title=Yearbook of the United Nations, 1952 |publisher=United Nations |url=https://www.unhcr.org/sites/default/files/legacy-pdf/4e1ee76e0.pdf |access-date=2026-09-20 |language=en }} == Гл. таксама == * [[Лагеры для перамешчаных асоб пасля Другой сусветнай вайны]] * [[Беларускія лагеры для перамешчаных асоб]] * [[Беларуская гімназія імя Янкі Купалы]] * [[Арганізацыя дапамогі і аднаўлення Аб’яднаных Нацый]] * [[Міжнародная арганізацыя па справах бежанцаў]] * [[Упраўленне Вярхоўнага камісара ААН па справах бежанцаў]] * [[Бежанцы]] * [[Унутрана перамешчаная асоба]] * [[Дэпартацыя]] * [[Прымусовая праца]] * [[Халакост]] * [[Міграцыя насельніцтва|Міграцыя]] == Спасылкі == * [https://eguide.arolsen-archives.org/en/additional-resources/background-information-on-displaced-persons-documents Перамешчаныя асобы ў электронным даведніку Arolsen Archives]. * [https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/displaced-persons Displaced Persons] — ''Holocaust Encyclopedia'', United States Holocaust Memorial Museum. * [https://collections.arolsen-archives.org/en/archive/3-1-3.2 Дакументы пра эміграцыю перамешчаных асоб] — Arolsen Archives. [[Катэгорыя:Міграцыя насельніцтва]] [[Катэгорыя:Бежанцы]] [[Катэгорыя:Другая сусветная вайна]] [[Катэгорыя:Гуманітарная дапамога]] [[Катэгорыя:Лагеры для перамешчаных асоб]] [[Катэгорыя:Наступствы Другой сусветнай вайны]] 0tox9z3nb0ocdmw9y78iplaqbacm43y 5202591 5202527 2026-09-20T09:57:29Z M.L.Bot 261 /* Спасылкі */ 5202591 wikitext text/x-wiki {{не блытаць|Бежанцы}} [[Файл:Buchenwald Children 90250.jpg|thumb|upright=1.2|Пасляваенная гуманітарная дапамога перамешчаным асобам у Еўропе.]] '''Пераме́шчаная асо́ба''' ({{lang-en|displaced person}}, скарочана '''DP''') — чалавек, які быў '''вымушаны пакінуць месца сталага жыхарства''' ў выніку вайны, гвалту, пераследу, масавых парушэнняў правоў чалавека, стыхійных або тэхнагенных бедстваў ці ў выніку адміністрацыйных дзеянняў, напрыклад дэпартацыі. У шырокім сучасным ужытку паняцце звязана з [[вымушанае перамяшчэнне|вымушаным перамяшчэннем]] як унутры дзяржаўных межаў, так і праз іх.<ref name="UNHCRGlossary">{{cite web |url=https://www.unhcr.org/glossary |title=UNHCR master glossary of terms |publisher=Упраўленне Вярхоўнага камісара ААН па справах бежанцаў |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> У вузкім гістарычным значэнні тэрмін '''DP''' ужываецца найперш да людзей, якія ў выніку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] апынуліся па-за краінай свайго грамадзянства або ранейшага сталага жыхарства і не маглі без дапамогі вярнуцца дадому або перасяліцца ў іншую краіну. Асабліва шырока тэрмін выкарыстоўваўся саюзніцкімі ўладамі ў [[Еўропа|Еўропе]] ў 1944 — пачатку 1950-х гадоў.<ref name="Woodbridge">{{cite book |last=Woodbridge |first=George |title=UNRRA: The History of the United Nations Relief and Rehabilitation Administration |volume=2 |location=New York |publisher=Columbia University Press |year=1950 |pages=470—471 |language=en }}</ref> == Вызначэнне і тэрміналогія == Сучаснае паняцце ''вымушанага перамяшчэння'' ахоплівае рух людзей, якія былі прымушаны пакінуць дом або месца сталага жыхарства ў выніку ўзброенага канфлікту, масавага гвалту, парушэння правоў чалавека або прыродных ці тэхнагенных катастроф. Такое перамяшчэнне можа адбывацца як унутры дзяржавы, так і праз міжнародную мяжу.<ref name="UNHCRGlossary"/> Разам з тым асобныя катэгорыі маюць розны прававы статус: * '''[[Бежанцы|бежанцы]]''' знаходзяцца па-за краінай паходжання і адпавядаюць крытэрыям міжнароднай абароны; * '''[[Унутрана перамешчаная асоба|унутрана перамешчаныя асобы]]''' былі вымушаны пакінуць дом, але не перасеклі міжнародна прызнаную дзяржаўную мяжу; * асобы, перамешчаныя праз дэпартацыю, прымусовую працу, эвакуацыю або іншыя формы прымусовага перасялення, могуць мець іншы прававы статус у залежнасці ад гістарычных і прававых абставін.<ref name="UNHCRIDP">{{cite web |url=https://emergency.unhcr.org/protection/legal-framework/idp-definition |title=IDP definition |publisher=Упраўленне Вярхоўнага камісара ААН па справах бежанцаў |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> Такім чынам, тэрміны ''перамешчаная асоба'', ''бежанец'' і ''ўнутрана перамешчаная асоба'' не з'яўляюцца поўнымі сінонімамі. У гістарыяграфіі Другой сусветнай вайны абазначэнне '''DP''' мае больш вузкае значэнне, звязанае з сістэмай уліку, апекі, рэпатрыяцыі і перасялення, створанай саюзнікамі пасля вызвалення Еўропы. Тэрмін ужываецца паралельна з паняццямі «вымушанае перамяшчэнне», «прымусовае перасяленне», «[[Дэпартацыя|дэпартацыя]]», «[[эвакуацыя]]», «[[рэпатрыяцыя]]», а ў пасляваенным кантэксце — таксама ''«DP-лагеры»'' (лагеры перамешчаных асоб). == Узнікненне гістарычнага паняцця DP == У сучасным пасляваенным значэнні тэрмін ''displaced person'' быў замацаваны ваенным камандаваннем заходніх саюзнікаў. У мемарандумах [[Вярхоўнае камандаванне экспедыцыйных сіл саюзнікаў|Вярхоўнага камандавання экспедыцыйных сіл саюзнікаў]] (SHAEF), падрыхтаваных у 1944 годзе, да DP адносілі цывільных асоб, якія ў выніку вайны апынуліся па-за межамі сваёй краіны і патрабавалі дапамогі, каб вярнуцца дадому або перасяліцца ў іншую краіну.<ref name="Woodbridge"/> У 1944 годзе саюзнікі ацэньвалі колькасць патэнцыйных перамешчаных асоб у Еўропе прыкладна ў 11,3 млн чалавек.<ref>{{cite book |last=Holleuffer |first=Henriette von |title=Zwischen Fremde und Fremde: Displaced Persons in Australien, den USA und Kanada 1946—1952 |location=Osnabrück |year=2001 |page=13 |isbn=3-932147-19-7 |language=de }}</ref> У статуце [[Міжнародная арганізацыя па справах бежанцаў|Міжнароднай арганізацыі па справах бежанцаў]] да перамешчаных асоб былі аднесены людзі, якіх улады нацысцкага і саюзных яму рэжымаў дэпартавалі з краіны грамадзянства або сталага жыхарства ці прымусілі пакінуць яе, у прыватнасці прымусовыя рабочыя і асобы, дэпартаваныя з расавых, рэлігійных або палітычных прычын.<ref name="IROdefinition">{{cite web |url=https://www.unhcr.org/publications/refugees-and-displaced-persons |title=Refugees and Displaced Persons |publisher=United Nations |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> == Перамешчаныя асобы пасля Другой сусветнай вайны == Падчас наступлення саюзніцкіх войскаў і разгрому нацысцкай Германіі ў Цэнтральнай і Заходняй Еўропе былі вызвалены мільёны людзей, якія знаходзіліся далёка ад сваіх даваенных месцаў жыхарства. Сярод іх былі: * вязні [[Канцэнтрацыйны лагер|канцэнтрацыйных лагераў]] і гета; * людзі, вывезеныя на [[прымусовая праца ў Трэцім рэйху|прымусовую працу]]; * [[ваеннапалонны|ваеннапалонныя]]; * дэпартаваныя; * уцекачы ад ваенных дзеянняў; * жыхары Усходняй Еўропы, якія ў 1944—1945 гадах адыходзілі на захад перад наступленнем савецкіх войскаў; * асобы без грамадзянства і людзі, чый прававы статус змяніўся ў выніку пераносу дзяржаўных межаў.<ref name="ArolsenBackground">{{cite web |url=https://eguide.arolsen-archives.org/en/additional-resources/background-information-on-displaced-persons-documents |title=Background information on Displaced Persons documents |publisher=Arolsen Archives |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> У заходніх акупацыйных зонах Германіі і Аўстрыі ў канцы вайны знаходзілася каля 6,5—7 млн перамешчаных асоб. Першачарговай мэтай саюзніцкіх улад была іх як мага хутчэйшая рэпатрыяцыя. Да канца ліпеня 1945 года ў краіны паходжання было вернута больш за 7 млн чалавек з розных тэрыторый, вызваленых заходнімі саюзнікамі.<ref name="Harrison">{{cite web |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/the-harrison-report |title=The Harrison Report |publisher=United States Holocaust Memorial Museum |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> Аднак сотні тысяч людзей не маглі або не жадалі вяртацца. Асабліва гэта датычыла жыхароў тэрыторый, якія пасля вайны апынуліся пад савецкім кантролем, ахвяр нацысцкага пераследу, асоб без грамадзянства і яўрэяў, для многіх з якіх даваенныя супольнасці былі знішчаны.<ref name="ArolsenBackground"/> === Класіфікацыя === Саюзніцкія ўлады выкарыстоўвалі складаную адміністрацыйную класіфікацыю. У залежнасці ад грамадзянства і абставін перамяшчэння вылучаліся, між іншым: * грамадзяне дзяржаў — удзельніц антыгітлераўскай кааліцыі; * грамадзяне былых дзяржаў — саюзніц Германіі; * грамадзяне Германіі, Аўстрыі і Японіі; * асобы без грамадзянства або асобы, грамадзянства якіх нельга было пацвердзіць; * савецкія грамадзяне, для якіх існавалі асобныя дамоўленасці аб рэпатрыяцыі; * асобы, чыя дзяржаўная прыналежнасць змянілася ў выніку тэрытарыяльных пераўтварэнняў; * ахвяры расавых, рэлігійных і палітычных пераследаў.<ref name="Woodbridge"/> На практыцы катэгорыі ''refugee'' і ''displaced person'' часта перакрываліся. [[Архівы Арользена]] адзначаюць, што ў дакументах SHAEF, ЮНРРА і IRO яны маглі адрознівацца паводле спосабу, якім чалавек пакінуў сваю краіну, але ў сучасных даследаваннях абедзве групы нярэдка разглядаюцца разам як пасляваенныя DP.<ref name="ArolsenBackground"/> Асобную вялікую групу складалі яўрэйскія перамешчаныя асобы. У 1945—1952 гадах больш за 250 тыс. яўрэяў жылі ў DP-лагерах і гарадскіх цэнтрах у Германіі, Аўстрыі і Італіі.<ref name="USHMMdp">{{cite web |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/displaced-persons |title=Displaced Persons |publisher=United States Holocaust Memorial Museum |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> Частка з іх прыбыла ў заходнія акупацыйныя зоны ўжо пасля заканчэння вайны, у тым ліку ў выніку антысеміцкага гвалту ў краінах Усходняй Еўропы. === Лагеры для перамешчаных асоб і адміністрацыя === {{Асноўны артыкул|Лагеры для перамешчаных асоб пасля Другой сусветнай вайны}} Для часовага размяшчэння і дапамогі ствараліся лагеры і зборныя цэнтры для DP. Яны знаходзіліся перадусім у [[Саюзніцкая акупацыя Германіі|акупацыйных зонах Германіі]], [[Аўстрыя|Аўстрыі]] і [[Італія|Італіі]]. Частка лагераў размяшчалася ў былых вайсковых казармах, лагерах прымусовай працы, лагерах ваеннапалонных і нават на тэрыторыі былых канцэнтрацыйных лагераў.<ref name="Harrison"/> Імі спачатку кіравалі ваенныя ўлады саюзнікаў разам з [[Арганізацыя дапамогі і аднаўлення Аб’яднаных Нацый|Арганізацыяй дапамогі і аднаўлення Аб’яднаных Нацый]] (ЮНРРА). ЮНРРА была створана ў 1943 годзе 44 дзяржавамі антыгітлераўскай кааліцыі, яшчэ да заснавання [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Арганізацыі Аб’яднаных Нацый]], таму фармальна не была ўстановай пазнейшай ААН.<ref>{{cite web |url=https://www.ofpra.gouv.fr/en/timeline/1940 |title=History of asylum and Ofpra |publisher=Office français de protection des réfugiés et apatrides |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> У ліпені 1947 года асноўныя функцыі ЮНРРА ў дачыненні да бежанцаў і перамешчаных асоб перайшлі да [[Міжнародная арганізацыя па справах бежанцаў|Міжнароднай арганізацыі па справах бежанцаў]] (IRO). На той момант было зарэгістравана каля 704 тыс. DP; у 1948 годзе — каля 598 тыс.<ref name="ArolsenBackground"/> У лагерах паступова ўзнікалі школы, рамесныя курсы, тэатральныя і музычныя калектывы, друкаваныя выданні, рэлігійныя суполкі, палітычныя і грамадскія арганізацыі. Для многіх нацыянальных груп лагерны перыяд стаў этапам аднаўлення арганізаванага культурнага і грамадскага жыцця пасля вайны. У 1948 годзе ў трох заходніх акупацыйных зонах Германіі існавала каля 370 лагераў, у Аўстрыі — каля 120, у Італіі — каля 25; разам у іх знаходзілася каля 800 тыс. бежанцаў і перамешчаных асоб.<ref>{{cite book |last=Lembeck |first=Andreas |title=Wyzwoleni, ale nie wolni |location=Warszawa |publisher=Świat Książki |year=2007 |isbn=978-83-247-0238-1 |language=pl }}</ref> ==== Беларусы ў лагерах для перамешчаных асоб ==== {{Асноўны артыкул|Беларускія лагеры для перамешчаных асоб}} Паводле даследавання [[Ян Максімюк|Яна Максімюка]], у першыя пасляваенныя гады перамешчаныя асобы з усходнееўрапейскіх тэрыторый, у тым ліку беларусы, жылі ў атмасферы страху перад прымусовай рэпатрыяцыяй, звязанай з дзейнасцю савецкіх рэпатрыяцыйных місій; гэтая пагроза захоўвалася да часу, калі савецкія місіі былі вымушаныя пакінуць Заходнюю Германію вясной 1949 года.<ref name="Maksimiuk1994p23-24">{{Cite book |last=Максімюк |first=Ян |title=Беларуская гімназія імя Янкі Купалы ў Заходняй Нямеччыне. 1945—1950 |place=Мінск |year=1994 |pages=23—24 |language=be }}</ref><ref name="Maksimiuk1994p32-33">{{Cite book |last=Максімюк |first=Ян |title=Беларуская гімназія імя Янкі Купалы ў Заходняй Нямеччыне. 1945—1950 |place=Мінск |year=1994 |pages=32—33 |language=be }}</ref> У той жа працы прыводзіцца тлумачэнне слабой арганізаванасці часткі беларускіх перамешчаных асоб: акупацыйныя ўлады часта ўлічвалі людзей паводле даваеннай дзяржаўнай прыналежнасці. Таму беларусаў з тэрыторый даваеннай Польшчы маглі ўлічваць як палякаў, а выхадцаў з [[БССР]] — як савецкіх грамадзян. Частка беларусаў таксама свядома не заяўляла беларускую нацыянальнасць з боязі прымусовай рэпатрыяцыі.<ref name="Maksimiuk1994p34">{{Cite book |last=Максімюк |first=Ян |title=Беларуская гімназія імя Янкі Купалы ў Заходняй Нямеччыне. 1945—1950 |place=Мінск |year=1994 |pages=33—34 |language=be }}</ref> У беларускіх DP-асяродках дзейнічалі школы, гімназіі, скаўцкія, рэлігійныя і грамадскія арганізацыі, выдаваліся газеты і часопісы. Пасля ліквідацыі лагераў значная частка беларускіх DP перасялілася ў [[ЗША]], [[Канада|Канаду]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытанію]], [[Аўстралія|Аўстралію]], [[Бельгія|Бельгію]] і іншыя краіны. == Рэпатрыяцыя == Першапачаткова галоўным спосабам вырашэння праблемы DP саюзнікі лічылі [[рэпатрыяцыя|рэпатрыяцыю]] — вяртанне людзей у краіны грамадзянства або ранейшага сталага жыхарства. Працэс пачаўся яшчэ да заканчэння вайны і асабліва інтэнсіўна ішоў летам і восенню 1945 года.<ref name="Harrison"/> Вяртанне грамадзян заходнееўрапейскіх дзяржаў адбывалася адносна хутка. Больш складаным было становішча выхадцаў з Усходняй Еўропы. Частка палякаў, украінцаў, беларусаў, балтаў і іншых не жадала вяртацца ў краіны, дзе пасля вайны былі ўсталяваны камуністычныя рэжымы або якія ўвайшлі ў склад СССР. Асаблівай праблемай была рэпатрыяцыя савецкіх грамадзян. Яе прававой асновай сталі дамоўленасці паміж СССР і заходнімі саюзнікамі, заключаныя ў 1945 годзе. У 1944—1946 гадах у СССР было вернута каля 4,2 млн яго грамадзян.<ref>{{cite book |last=Polian |first=Pavel |title=Against Their Will: The History and Geography of Forced Migrations in the USSR |location=Budapest |publisher=Central European University Press |year=2004 |language=en }}</ref> Частка рэпатрыянтаў пасля вяртання праходзіла савецкую «фільтрацыю»; некаторыя былі арыштаваны, накіраваны ў працоўныя батальёны або падвергнуты іншым абмежаванням. Гэта ўзмацняла страх перад вяртаннем сярод савецкіх DP і спрыяла спробам атрымаць іншы нацыянальны або прававы статус. Пасля таго як стала відавочна, што сотні тысяч чалавек не будуць рэпатрыяваны, галоўным доўгатэрміновым рашэннем стала іх перасяленне ў трэція краіны. == Перасяленне ў іншыя краіны == З 1947 года [[Міжнародная арганізацыя па справах бежанцаў]] праводзіла маштабныя праграмы перасялення ({{lang-en|resettlement}}). Дзяржавы прымалі DP як бежанцаў, імігрантаў або работнікаў у межах спецыяльных праграм. Праграмы мелі не толькі гуманітарны, але і эканамічны характар. У шэрагу краін аддавалася перавага маладым, здаровым і працаздольным кандыдатам, якія маглі працаваць у прамысловасці, шахтах, сельскай і лясной гаспадарцы, будаўніцтве або хатняй службе. Гэта ўскладняла перасяленне пажылых людзей, асоб з інваліднасцю, хранічна хворых і вялікіх сем'яў.<ref name="ArolsenBackground"/> У справаздачах IRO асобна выкарыстоўваліся катэгорыі ''refugees'' і ''displaced persons'', аднак выніковая статыстыка перасялення арганізацыі зводзіла іх разам. З 1 ліпеня 1947 да 31 снежня 1951 года IRO арганізавала перасяленне '''1 038 750''' бежанцаў і перамешчаных асоб. Яшчэ каля 73 тыс. чалавек за гэты перыяд былі рэпатрыяваны.<ref name="UNYB1952">{{cite web |url=https://www.unhcr.org/sites/default/files/legacy-pdf/4e1ee76e0.pdf |title=Yearbook of the United Nations, 1952 |publisher=United Nations |year=1953 |page=492 |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> === Краіны перасялення === Паводле выніковай справаздачы IRO, наступныя краіны і тэрыторыі прынялі больш за 1000 чалавек у межах праграмы перасялення ў 1947—1951 гадах:<ref name="UNYB1952"/> {| class="wikitable sortable" ! Краіна або тэрыторыя ! Колькасць пераселеных |- | [[ЗША]] | style="text-align:right" | 328 851 |- | [[Аўстралія]] | style="text-align:right" | 182 159 |- | [[Ізраіль]] | style="text-align:right" | 132 109 |- | [[Канада]] | style="text-align:right" | 123 479 |- | [[Вялікабрытанія]] | style="text-align:right" | 86 346 |- | [[Францыя]] | style="text-align:right" | 38 455 |- | [[Аргенціна]] | style="text-align:right" | 32 712 |- | [[Бразілія]] | style="text-align:right" | 28 848 |- | [[Бельгія]] | style="text-align:right" | 22 477 |- | [[Венесуэла]] | style="text-align:right" | 17 277 |- | [[Парагвай]] | style="text-align:right" | 5 887 |- | [[Чылі]] | style="text-align:right" | 5 108 |- | [[Новая Зеландыя]] | style="text-align:right" | 4 837 |- | [[Нідэрланды]] | style="text-align:right" | 4 355 |- | [[Швецыя]] | style="text-align:right" | 4 330 |- | [[Балівія]] | style="text-align:right" | 2 485 |- | [[Турцыя]] | style="text-align:right" | 2 358 |- | [[Перу]] | style="text-align:right" | 2 340 |- | [[Уругвай]] | style="text-align:right" | 1 461 |- | [[Французскае Марока]] | style="text-align:right" | 1 446 |- | [[Нарвегія]] | style="text-align:right" | 1 105 |} Гэтыя лічбы датычацца менавіта '''перасялення пры ўдзеле IRO''' і не раўназначныя агульнай пасляваеннай іміграцыі DP у кожную краіну. Нацыянальная статыстыка можа даваць іншыя вынікі праз адрозненні ў перыядах і крытэрыях уліку. Напрыклад, канадскія дзяржаўныя крыніцы ацэньваюць агульную колькасць DP, якія прыбылі ў Канаду ў пасляваенны перыяд, больш чым у 157 тыс., а шырэйшы падлік за 1947—1952 гады — каля 250 тыс. перамешчаных асоб з Цэнтральнай і Усходняй Еўропы.<ref name="CanadaDP">{{cite web |url=https://parks.canada.ca/culture/designation/evenement-event/personnes-deplacees-displaced-persons |title=The Arrival of Displaced Persons in Canada, 1945-1951 National Historic Event |publisher=Parks Canada |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> === ЗША === [[ЗША]] сталі найбуйнейшай краінай прызначэння ў межах праграм IRO: туды было пераселена 328 851 чалавек.<ref name="UNYB1952"/> У 1948 годзе Кангрэс ЗША прыняў [[Закон аб перамешчаных асобах 1948 года]], які першапачаткова прадугледжваў выдачу каля 200 тыс. дадатковых іміграцыйных віз. У 1950 годзе закон быў пашыраны. У цэлым у 1949—1952 гадах паводле яго ў ЗША прыбыло каля 400 тыс. перамешчаных асоб.<ref name="USHMMAftermath">{{cite web |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/the-aftermath-of-the-holocaust |title=Effects and Aftermath of the Holocaust |publisher=United States Holocaust Memorial Museum |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> === Аўстралія === Аўстралійскі ўрад пачаў спецыяльную праграму прыёму DP ў 1947 годзе. У межах IRO у краіну было пераселена 182 159 чалавек — другі па велічыні паказчык пасля ЗША.<ref name="UNYB1952"/> Аўстралійскія нацыянальныя архівы ацэньваюць колькасць удзельнікаў уласна аўстралійскай ''Displaced Persons Program'' у 1947—1953 гадах больш як у 170 тыс. чалавек. Адбор першапачаткова быў цесна звязаны з патрэбамі рынку працы: перавага аддавалася фізічна здаровым кандыдатам, здольным працаваць у сельскай гаспадарцы, будаўніцтве, прамысловасці і іншых галінах.<ref name="AustraliaDP">{{cite web |url=https://www.naa.gov.au/help-your-research/fact-sheets/migrant-selection-documents-held-canberra |title=Migrant selection documents held in Canberra |publisher=National Archives of Australia |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> Адным з галоўных пунктаў прыёму стаў [[Банегіла|Міграцыйны прыёмны і навучальны цэнтр Банегіла]], праз які прайшла амаль палова пасляваенных DP, што прыбылі ў Аўстралію.<ref>{{cite web |url=https://www.naa.gov.au/explore-collection/immigration-and-citizenship/migrant-accommodation/bonegilla-migrant-reception-and-training-centre |title=The Bonegilla Migrant Reception and Training Centre |publisher=National Archives of Australia |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> === Ізраіль === Пасля стварэння [[Ізраіль|Дзяржавы Ізраіль]] у маі 1948 года яна стала адным з галоўных напрамкаў эміграцыі яўрэйскіх DP. Праз сістэму IRO ў Ізраіль было пераселена 132 109 чалавек.<ref name="UNYB1952"/> Усяго ў першыя гады пасля заснавання краіны ў Ізраіль перасялілася каля 136—140 тыс. яўрэяў, якія перажылі Халакост і знаходзіліся пасля вайны ў Еўропе.<ref name="USHMMdp"/> У адрозненне ад многіх дзяржаў, якія абмяжоўвалі прыём паводле ўзросту, прафесіі або стану здароўя, Ізраіль прымаў таксама хворых, пажылых і іншых асоб, якія мелі невялікія шанцы прайсці адбор у працоўных іміграцыйных праграмах.<ref>{{cite journal |last=Kosiński |first=Leszek |title=Activity of the international community in Europe after the Second World War within the scope of the International Refugee Organization |language=en }}</ref> === Канада === Канада пачала арганізаваны прыём DP у 1947 годзе. У межах перасялення IRO ў краіну прыбыло 123 479 чалавек.<ref name="UNYB1952"/> Большасць першых удзельнікаў канадскіх праграм прыбывала паводле працоўных кантрактаў тэрмінам каля аднаго года. Іх накіроўвалі ў шахты, лясную гаспадарку, сельскую гаспадарку, швейную прамысловасць, будаўніцтва і хатнюю службу. Сярод найбольш шматлікіх груп былі палякі, украінцы, балты і іншыя жыхары Цэнтральнай і Усходняй Еўропы.<ref name="CanadaDP"/> === Вялікабрытанія === У межах IRO [[Вялікабрытанія]] прыняла 86 346 чалавек.<ref name="UNYB1952"/> Адной з асноўных схем была праграма ''Westward Ho!'', паводле якой з 1947 года ў краіну набіралі так званых еўрапейскіх добраахвотных работнікаў ({{lang-en|European Volunteer Workers}}) для прамысловасці, сельскай гаспадаркі, шахтаў, тэкстыльнай вытворчасці і медыцынскай сферы. === Францыя і Бельгія === [[Францыя]] прыняла праз IRO 38 455 чалавек, [[Бельгія]] — 22 477.<ref name="UNYB1952"/> У Бельгіі вялікая колькасць усходнееўрапейскіх DP была набрана для працы ў вугальных шахтах. У 1947—1949 гадах у краіну з амерыканскай і брытанскай акупацыйных зон Германіі прыбылі тысячы бежанцаў і перамешчаных асоб, якім пазней быў адкрыты доступ і да іншых сектараў рынку працы.<ref>{{cite web |url=https://www.refworld.org/reference/annualreport/unhcr/1954/en/42187 |title=Report of the United Nations High Commissioner for Refugees |publisher=United Nations High Commissioner for Refugees |year=1954 |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> === Лацінская Амерыка === Значнымі краінамі перасялення сталі таксама дзяржавы Лацінскай Амерыкі. Праз IRO [[Аргенціна]] прыняла 32 712 чалавек, [[Бразілія]] — 28 848, [[Венесуэла]] — 17 277, [[Парагвай]] — 5 887, [[Чылі]] — 5 108.<ref name="UNYB1952"/> Іміграцыйная палітыка гэтых дзяржаў адрознівалася, але ў шэрагу выпадкаў была звязана з праграмамі засваення сельскагаспадарчых тэрыторый і прыцягнення кваліфікаванай рабочай сілы. == Праблема асоб, якіх не ўдалося перасяліць == Масавыя іміграцыйныя праграмы часта аддавалі перавагу маладым і працаздольным асобам. У выніку пажылыя, хворыя, людзі з інваліднасцю і члены іх сем'яў мелі значна меншыя шанцы на перасяленне. У дакументах таго часу іх называлі {{lang-en|hard core cases}}.<ref name="ArolsenBackground"/> У 1949 годзе IRO ацэньвала колькасць асоб з абмежаванымі магчымасцямі для перасялення прыкладна ў 150 тыс.; каля 20 тыс. патрабавалі пастаяннага медыцынскага догляду і мелі каля 30 тыс. утрыманцаў.<ref>{{cite web |url=https://www.unhcr.org/publications/provisional-summary-record-two-hundred-and-fifty-ninth-meeting-held-lake-success-new |title=Provisional Summary Record of the Two Hundred and Fifty-ninth Meeting |publisher=United Nations |date=1949-11-10 |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> Да 1 студзеня 1952 года ў Германіі заставалася каля 177 тыс. DP. Адказнасць за тых, хто не быў пераселены або рэпатрыяваны, паступова перайшла да ўладаў Федэратыўнай Рэспублікі Германія; аналагічны працэс адбываўся ў Аўстрыі.<ref name="ArolsenBackground"/> Большасць DP-лагераў была закрыта да 1952 года, хоць асобныя ўстановы працягвалі існаваць пазней. Апошні буйны лагер для яўрэйскіх DP у Германіі — [[Фёрэнвальд]] — дзейнічаў да 1957 года.<ref name="USHMMadmin">{{cite web |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/displaced-persons-administration |title=Displaced Persons: Administration |publisher=United States Holocaust Memorial Museum |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> == Завяршэнне дзейнасці IRO == Да канца дзейнасці IRO каля 90 % зарэгістраваных ёю бежанцаў і перамешчаных асоб былі рэпатрыяваны, пераселены або іх справы былі закрыты іншым чынам. Колькасць людзей, якія непасрэдна залежалі ад забеспячэння IRO харчаваннем і жыллём, скарацілася з 712 тыс. да 25 тыс.<ref name="UNYB1952"/> Функцыі міжнароднай абароны бежанцаў пасля ліквідацыі IRO перайшлі перадусім да створанага ў 1950 годзе [[Упраўленне Вярхоўнага камісара ААН па справах бежанцаў|Упраўлення Вярхоўнага камісара ААН па справах бежанцаў]] (УВКБ ААН). У 1951 годзе была прынята [[Канвенцыя аб статусе бежанцаў]], якая стала асноўным міжнародна-прававым дакументам у гэтай сферы. == Памяць і значэнне == Пасляваенны досвед працы з перамешчанымі асобамі стаў адным з фактараў развіцця міжнародных механізмаў абароны бежанцаў, гуманітарнай дапамогі і арганізаванага перасялення ў трэція краіны. Сістэма DP-лагераў пакінула вялікі комплекс архіўных крыніц: рэгістрацыйныя карткі, анкеты, медыцынскія дакументы, перапіску, спісы транспартаў і матэрыялы аб эміграцыі. Значная частка гэтых дакументаў захоўваецца ў [[Архівы Арользена|Архівах Арользена]].<ref>{{cite web |url=https://collections.arolsen-archives.org/en/archive/3-2-1 |title=IRO “Care and Maintenance” Program |publisher=Arolsen Archives |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> Даследаванне DP мае значэнне для гісторыі пасляваеннай міграцыі, [[Халакост]]у, прымусовай працы, гісторыі нацыянальных дыяспар і фарміравання пасляваенных іміграцыйных грамадстваў у ЗША, Канадзе, Аўстраліі і іншых краінах. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{cite book |last=Максімюк |first=Ян |title=Беларуская гімназія імя Янкі Купалы ў Заходняй Нямеччыне. 1945—1950 |place=Мінск |year=1994 |language=be }} * {{cite book |last=Woodbridge |first=George |title=UNRRA: The History of the United Nations Relief and Rehabilitation Administration |volume=2 |location=New York |publisher=Columbia University Press |year=1950 |language=en }} * {{cite book |last=Jacobmeyer |first=Wolfgang |title=Vom Zwangsarbeiter zum heimatlosen Ausländer. Die Displaced Persons in Westdeutschland 1945—1951 |location=Göttingen |publisher=Vandenhoeck & Ruprecht |year=1985 |isbn=3-525-35724-9 |language=de }} * {{cite book |last=Holleuffer |first=Henriette von |title=Zwischen Fremde und Fremde: Displaced Persons in Australien, den USA und Kanada 1946—1952 |location=Osnabrück |year=2001 |isbn=3-932147-19-7 |language=de }} * {{cite book |last1=Königseder |first1=Angelika |last2=Wetzel |first2=Juliane |title=Lebensmut im Wartesaal. Die jüdischen DPs (Displaced Persons) im Nachkriegsdeutschland |location=Frankfurt am Main |publisher=Fischer |year=1994 |isbn=3-596-10761-X |language=de }} * {{cite book |last=Holian |first=Anna |title=Between National Socialism and Soviet Communism: Displaced Persons in Postwar Germany |location=Ann Arbor |publisher=University of Michigan Press |year=2011 |isbn=978-0-472-11780-2 |language=en }} * {{cite book |last=Lembeck |first=Andreas |title=Wyzwoleni, ale nie wolni |location=Warszawa |publisher=Świat Książki |year=2007 |isbn=978-83-247-0238-1 |language=pl }} * {{cite web |title=Displaced Persons |website=Holocaust Encyclopedia |publisher=United States Holocaust Memorial Museum |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/displaced-persons |access-date=2026-09-20 |language=en }} * {{cite web |title=Background information on Displaced Persons documents |publisher=Arolsen Archives |url=https://eguide.arolsen-archives.org/en/additional-resources/background-information-on-displaced-persons-documents |access-date=2026-09-20 |language=en }} * {{cite web |title=Yearbook of the United Nations, 1952 |publisher=United Nations |url=https://www.unhcr.org/sites/default/files/legacy-pdf/4e1ee76e0.pdf |access-date=2026-09-20 |language=en }} == Гл. таксама == * [[Лагеры для перамешчаных асоб пасля Другой сусветнай вайны]] * [[Беларускія лагеры для перамешчаных асоб]] * [[Беларуская гімназія імя Янкі Купалы]] * [[Арганізацыя дапамогі і аднаўлення Аб’яднаных Нацый]] * [[Міжнародная арганізацыя па справах бежанцаў]] * [[Упраўленне Вярхоўнага камісара ААН па справах бежанцаў]] * [[Бежанцы]] * [[Унутрана перамешчаная асоба]] * [[Дэпартацыя]] * [[Прымусовая праца]] * [[Халакост]] * [[Міграцыя насельніцтва|Міграцыя]] == Спасылкі == * [https://eguide.arolsen-archives.org/en/additional-resources/background-information-on-displaced-persons-documents Перамешчаныя асобы ў электронным даведніку Arolsen Archives]. * [https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/displaced-persons Displaced Persons] — ''Holocaust Encyclopedia'', United States Holocaust Memorial Museum. * [https://collections.arolsen-archives.org/en/archive/3-1-3.2 Дакументы пра эміграцыю перамешчаных асоб] — Arolsen Archives. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Міграцыя насельніцтва]] [[Катэгорыя:Бежанцы]] [[Катэгорыя:Другая сусветная вайна]] [[Катэгорыя:Гуманітарная дапамога]] [[Катэгорыя:Лагеры для перамешчаных асоб]] [[Катэгорыя:Наступствы Другой сусветнай вайны]] 7nb0271vup17bgbbj3lkzyhqrwb7rnb 0 800078 5202458 5158713 2026-09-19T20:06:55Z Siliyiw 169172 5202458 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Гутка}}{{НП-Беларусь|статус=[[Хутар]]|беларуская назва=Гутка|выява=|вобласць=Гродзенская|раён=Слонімскі|сельсавет=Дзеравянчыцкі|add1n=[[Рака]]|add1=[[Іска]]}} '''Гу́тка, Кардо́н Гу́тка'''<ref>Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: [[Гродзенская вобласць]]: нарматыўны даведнік / І. А. Гапоненка і інш.; пад рэд. [[Валянціна Пятроўна Лемцюгова|В. П. Лемцюговай]]. — Мн.: Тэхналогія, 2004. — 469 с. <nowiki>ISBN 985-458-098-9</nowiki> (DJVU).</ref> ({{Lang-ru|Гу́тка}}) — былы [[хутар]] у [[Слонімскі раён|Слонімскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. У складзе [[Дзеравянчыцкі сельсавет|Дзеравянчыцкага сельсавета]]. Цяпер [[урочышча]] Гутка. == Геаграфія == Побач размяшчаліся населеныя пункты [[Новая Стража]], [[Слонім]], [[Чапялева]], [[Якімавічы (Слонімскі раён)|Якімавічы]] і інш. === Гідраграфія === Рака [[Іска]]. == Інфраструктура == * Дом паляўнічага «Гутка». * Дзіцячы лагер адпачынку «Іса». == Славутасць == * Былая сядзіба графа Пуслоўскага: драўляны двухпавярховы дом лядоўня вадакачка дом для служанкі (ХІХ стагоддзе)<ref>{{Cite web|url=https://heritage.gov.by/catalog/bylaia-siadziba-grafa-puslouskaga-drauliany-dvukhpaviarkhovy-dom-liadounia-vadakachka-dom-dlia-sluzhanki|title=Былая сядзіба графа Пуслоўскага: драўляны двухпавярховы дом; лядоўня; вадакачка; дом для служанкі|url-status=}}</ref>, [[урочышча]] Гутка — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|413Г000535}}. <blockquote>Ва ўрочышчы Гутка захаваўся сядзібны дом, дом служкі, лядоўня і водакачка. Сядзібны дом драўляны прамавугольны ў плане з мансардным (ламаным) дахам. У цэнтры фасада размешчаны ганак над якім на драўляных слупах навісае балкон мезаніна. Мезанін завершаны трохкутным франтонам. Прамавугольныя розных памераў вокны аформлены простымі ліштвамі. Сцены вертыкальна ашаляваны, вуглы дома акцэнтаваны гарызантальнай шалёўкай.</blockquote> == Крыніцы == <references responsive="" /> == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://retromap.ru/1418726_53.063913,25.532741 Гутка Михайловского на Старой карте]. * [https://retromap.ru/14194126_53.063500,25.533599 Гутка Пасловского на Старой карте]. * [https://retromap.ru/1419547_53.063500,25.533599 Гутка на Старой карте]. {{Дзеравянчыцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Дзеравянчыцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Былыя населеныя пункты Слонімскага раёна]] mpogk8ig0cdaxquv2qb2kiqh5eqpbuq 0 802611 5202415 5098289 2026-09-19T18:29:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202415 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Акімаў}} {{Ваенны дзеяч}} '''Мікалай Паўлавіч Акімаў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — савецкі [[военачальнік]], [[генерал-маёр]] войскаў сувязі (1944). Удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. Удзельнічаў у баях за [[Абарона Масквы|абарону Масквы]], Варшаўска-Познанскай наступальнай аперацыі, [[Берлінская наступальная аперацыя|Берлінскай наступальнай аперацыі]]. Член [[УКП(б)]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 10 снежня 1897 года ў [[Тамбоў|Тамбове]]<ref name="pam">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero80518354/ Акимов Николай Павлович]{{Недаступная спасылка}}</ref>. 1 верасня 1918 года прызваны ў [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Рабоча-сялянскую Чырвоную армію]]<ref name="pam"/>. Пасля [[далучэнне Прыбалтыкі да СССР|далучэння Прыбалтыкі да СССР]] быў адным з кіраўнікоў, адказных за наладжванне сувязі ў [[Прыбалтыйская ваенная акруга|Прыбалтыйскай ваеннай акрузе]]<ref>[https://militera.lib.ru/research/suvorov1/28.html?ysclid=mligcjktwm853568972 Глава 28. Зачем Сталин развернул фронты. — Суворов В. Ледокол: Кто начал Вторую мировую войну? — М., 1992.]</ref>. З 1941 года прымаў удзел у [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайне]]<ref name="pam2">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie46488263/ Акимов Николай Павлович. Наградной лист]{{Недаступная спасылка}}</ref>. З мая 1943 года па 1945 год — начальнік аддзела сувязі [[3-я ўдарная армія|3-й ударнай арміі]] [[2-гі Прыбалтыйскі фронт|2-га Прыбалтыйскага фронту]] (са студзеня 1945 года — [[1-ы Беларускі фронт|1-га Беларускага фронту]])<ref name="dk">[https://generals.dk/general/Akimov/Nikolai_Pavlovich/Soviet_Union.html Akimov, Nikolai Pavlovich]</ref>. 29 ліпеня 1944 года прысвоена воінскае званне генерал-маёра войскаў сувязі<ref>[https://opac.nekrasovka.ru/books/Vech_Moskva/1944/VM_1944_180.pdf О присовении воинских званий офицерскому составу и генералам Красной Армии // Вечерняя Москва. 31 июля 1944 года. № 180 (6237). — С. 2]</ref>. У 1945—1948 гадах быў начальнікам [[Разанскае вышэйшае ваеннае каманднае вучылішча сувязі|Горкаўскай школы па падрыхтоўцы старшын радыёспецыялістаў]]<ref>{{cite web |url=http://www.rvvkus.ru/index.php?pid=45 |title=Начальники РВВКУС |website=[[Wayback Machine]] |publisher=РВВКУС — Неофициальный сайт |date=2016-08-20 |access-date=2026-02-11 |archive-date=2020-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200312025951/http://www.rvvkus.ru/index.php?pid=45 |url-status=unfit}}</ref>. Звольнены з ваеннай службы 7 верасня 1954 года<ref name="dk"/>. Памёр 18 чэрвеня 1985 года<ref name="pam"/>. == Узнагароды == * [[Ордэн Леніна]] (1936)<ref name="pam2"/>, * [[юбілейны медаль «XX гадоў Рабоча-Сялянскай Чырвонай Арміі»]]<ref name="pam2"/>, * [[ордэн Айчыннай вайны I ступені]] (1943)<ref name="pam2"/>, * [[ордэн Чырвонага Сцяга]] (1944)<ref name="pam2"/>, * [[ордэн Чырвонага Сцяга]] (3 лістапада 1944)<ref name="pam2"/>, * [[ордэн Леніна]] (2 лютага 1945)<ref name="pam2"/>, * [[ордэн Кутузава II ступені]], * [[медаль «За абарону Масквы»]], * [[медаль «За ўзяцце Берліна»]], * [[медаль «За вызваленне Варшавы»]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://modernlib.net/books/semenov_g/nastupaet_udarnaya/read/?ysclid=mlj1i34ij8696998557 Семенов Г.Г. Наступает ударная. — 2-е изд., испр. — М.: Воениздат, 1986. — 286 с., 10 л. ил. — (Военные мемуары).] {{DEFAULTSORT:Акімаў Барыс Барысавіч}} [[Катэгорыя:Генерал-маёры СССР]] l28l1xppzhzn4749ohy8qfdm0miazcn 0 802868 5202464 5102681 2026-09-19T20:25:18Z M.L.Bot 261 5202464 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя}} '''«Выбранецкія шыхты»''' — рэспубліканская маладзёжная арганізацыя. На пачатку 1990-х адна з буйнейшых беларускіх асветніцкіх маладзёжных арганізацый, вызначалася спалучэннем культурнай дзейнасці з фізічнай падрыхтоўкай удзельнікаў<ref name="novychas"/>. == Стварэнне == Узнікла на грунце культурнай суполкі «Світанак», што з 2-й паловы 1980-х гадоў дзейнічала ў [[Тэхналагічны інстытут (Мінск)|Тэхналагічным інстытуце]]. Пасля сканчэння гэтай ВНУ, заснавальнікі «Світанка» — Ігар Міхно і Георгій (Франак) Швайбовіч — стварылі новую структуру, не прывязаную да пэўнай навучальнай установы. Атрымалі афіцыйную рэгістрацыю як рэспубліканская арганізацыя.<ref name="novychas"/> Назву прапанаваў гісторык [[Анатоль Грыцкевіч]], яна адсылала да [[Выбранцы|выбранцоў]] [[Слуцкае княства|Слуцкага княства]] XVII стагоддзя<ref name="novychas" />, з якіх камплектавалася прыватнае войска [[Радзівілы|Радзівілаў]]. Арганізацыя мела ўласную форму і сцяг, на сцягу была сімволіка са «старажытных беларускіх рунічных знакаў»<ref name="novychas" />. == Кіраўніцтва і структура == * Ігар Міхно — кіраўнік («камандант»). * Франак Швайбовіч — намеснік каманданта («радца»), кіраўнік навукова-вытворчай фірмы «Ваўкалака». * Сяргей Сёмуха — адказны за эканамічны сектар. * [[Генадзь Вінярскі]] — намеснік каманданта («радца»), адказны за арганізацыйны і інфармацыйны сектар. Арганізацыя мела філіялы ў рэгіёнах, у прыватнасці, гомельская суполка «Талака» пад кіраўніцтвам [[Зміцер Сасноўскі|Змітра Сасноўскага]] мела статус філіяла «Выбранецкіх шыхтоў».<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://slounik.org/|title=Канфэдэрацыя беларускіх суполак · Slounik.org|website=slounik.org|access-date=2026-02-19}}</ref> У 1989—1990 гадах «Выбранецкія шыхты» ўваходзілі ў [[Канфедэрацыя беларускіх суполак|Канфедэрацыю беларускіх суполак]].<ref name=":0" /> Сярод удзельнікаў і прыхільнікаў «Выбранецкіх шыхтоў» былі [[Тодар Кашкурэвіч]] і [[Арына Вячорка]]. == Дзейнасць == === Культурна-асветніцкая работа === «Выбранецкія шыхты» зладзілі шмат этнаграфічных экспедыцый (на Случчыну, Клеччыну, Ляхавіччыну) для збору фальклору, легенд і народных песень. Займаліся папулярызацыяй беларускай мовы і культуры ў школах, дзіцячых садках і летніках (напрыклад, у летніку «[[Грунвальд (летнік)|Грунвальд]]»).<ref name="novychas" /> Практыкавалася навучанне сяброў народным танцам — кожны «выбранец» мусіў ведаць не менш за дзесяць танцаў. Разам з Тодарам Кашкурэвічам арганізоўвалі першыя дударскія фэсты з канцэртамі, навуковымі канферэнцыямі і майстар-класамі вырабу інструментаў. З асяроддзя арганізацыі выйшлі заснавальнікі гуртоў «[[Стары Ольса]]» (Зміцер Сасноўскі) і [[GUDA]].<ref name="novychas" /> Сябры арганізацыі наведвалі Латгалію (Латвія), Віленскі ўніверсітэт і Калінінград, вазілі туды беларускія падручнікі.<ref name="novychas" /> === Фізічная падрыхтоўка === Звычайнай часткай дзейнасці арганізацыі былі трэніроўкі па ўсходніх адзінаборствах, пешыя паходы (40-50 км за дзень), спартыўныя лагеры з элементамі «гонак на выжыванне».<ref name="novychas" /> Таму «выбранцоў» часта прыцягвалі для аховы з’ездаў БНФ і вулічных акцый. Падчас [[Жнівеньскі путч|путчу ў жніўні 1991 года]] «выбранцы» забяспечвалі ўнутраную ахову апазіцыйных дэпутатаў Вярхоўнага Савета.<ref name="novychas" /> Вядомы таксама эпізод са зрывам «выбранцамі» прасавецкага мітынгу Уладзіміра Жырыноўскага ў Мінску, самога Жырыноўскага яны выціснулі з плошчы.<ref name="novychas" /> === Камерцыя і выдавецтва === Для фінансавання праектаў створана навукова-вытворчая фірма «Ваўкалака», якая займалася гандлем і выдавецкай справай. Выдавалі зборнікі народных замоў, метадычныя дапаможнікі для выкладчыкаў і літаратуру па гісторыі. У мінскай [[Серабранка (жылы раён, Мінск)|Серабранцы]] некаторы час быў кіёск арганізацыі з продажам беларускай літаратуры і этнаграфічных матэрыялаў.<ref name="novychas" /> == Заняпад == З 1993 года ў арганізацыі пачаўся крызіс. Кіраўнік арганізацыя — Ігар Міхно — захапіўся ідэямі этнакасмалогіі ([[Крыўя (цэнтр этнакасмалогіі)|цэнтр «Крыўя»]]), што звяло дзейнасць суполкі да вузкіх навуковых пошукаў, нецікавых большасці ўдзельнікаў. Таксама ўвесь прыбытак камерцыйнай дзейнасці ўкладаўся ў новыя праекты, што не давала арганізацыі эканамічнай устойлівасці. Удзельнікі арганізацыі сталелі, стваралі сем’і і сыходзілі ў пошуках стабільнага заробку. Да сярэдзіны 1990-х гадоў «Выбранецкія шыхты» паступова спыніла дзейнасць.<ref name="novychas" /> == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="novychas">{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/poviaz/vybraneckija-szyhty-czym-zajmalasja-amal-nevjad|title=«Выбранецкія шыхты»: чым займалася амаль невядомая сёння моладзевая арганізацыя|first=Настасся|last=Панкратава|website=Новы Час|date=2020-01-23|access-date=2026-02-19}}</ref> }} {{Бібліяінфармацыя}} jfw9xi2t7y779qgi0l0s301a0fw48wg 0 803698 5202365 5110255 2026-09-19T15:45:25Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Дыферэнцыяцыя «рускай» і «простай» моў */ 5202365 wikitext text/x-wiki '''На́звы старабелару́скай мо́вы''' — сукупнасць гістарычных саманазваў, а таксама навуковых тэрмінаў, якія выкарыстоўваліся ў лінгвістыцы і гістарыяграфіі для абазначэння літаратурна-пісьмовай мовы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і ўсходнеславянскіх зямель [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] у XIV—XVIII стагоддзях. Навуковае вызначэнне гэтага лінгвістычнага феномена нязменна выклікала цяжкасці з-за супярэчлівасці і дынамічнай зменлівасці самой мовы. Багатая даследчая традыцыя не прывяла да адзінага меркавання, у выніку чаго з часу абуджэння навуковай цікавасці да мінулага літоўска-рускай дзяржавы вучонымі было прапанавана не менш за чатыры дзясяткі абазначэнняў пісьмовай мовы адукаваных людзей таго часу{{sfn|Мякишев|2008|с=9}}. Яшчэ ў канцы XIX стагоддзя [[Я. Ф. Галавацкі]] канстатаваў, што навукоўцы не вырашылі, на якім нарэччы напісаны старыя кнігі і рукапісы, і карысталіся агульнымі назвамі: беларуская, маларасійская, літоўскаруская, польскаруская, змешаная славянская і крывіцкая мова{{sfn|Головацкiй|1888|с=35}}. == Гістарычныя саманазвы == У перыяд свайго актыўнага функцыянавання ў [[XVI]]—[[XVII стагоддзе|XVII стагоддзях]] пісьмовая мова мела дзве асноўныя саманазвы, якія адлюстроўвалі розныя функцыянальна-стылістычныя разнавіднасці і выкарыстоўваліся самімі яе носьбітамі: «руская мова» і «простая мова». Тэрмін «руская мова» (у арыгінальных тэкстах — ''руский языкъ'', ''руская мова'', ''рускии езыкъ'') першапачаткова і найбольш паслядоўна выкарыстоўваўся для абазначэння адміністрацыйна-дзяржаўнай, [[Канцылярская мова ВКЛ|канцылярскай мовы]]. Пра неабходнасць яго афіцыйнага замацавання сведчаць падзеі сярэдзіны XVI стагоддзя. Да гэтага часу жыхары [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] абыходзіліся без спецыяльнага наймення мовы актавых і канцылярскіх дакументаў, карыстаючыся не агульным нейкім языком, а сваім уласным. Патрэба ў новым паняцці ўзнікла ў сувязі з альтэрнатывай: якой быць мове дзяржаўных органаў перад пагрозай [[Паланізацыя|паланізацыі]] напярэдадні [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] 1569 года. Першыя фіксацыі назвы «руская мова» ў дачыненні да канцылярскай мовы княства сустракаюцца ў пісьмовых тэкстах 1560-х гадоў. Яе статус быў замацаваны ў [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1566|Статуце 1566 года]], дзе прадпісвалася земскаму пісару пісаць усе лісты і позвы па-руску, рускімі літарамі і словамі, а не іншай мовай{{sfn|Мякишев|2008|с=36}}. Гэты «моўны прывілей» быў слова ў слова паўторана і ў [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статуце 1588 года]]. Разам з тым, граматныя людзі ВКЛ выкарыстоўвалі паняцце «руская мова» і для абазначэння літаратурнай разнавіднасці, якая часцей называлася «простай мовай». Напрыклад, яшчэ [[Францыск Скарына]] ўжываў азначэнне «руский языкъ» у адносінах да сваіх перакладаў, якія не былі адміністрацыйна-дзелавымі тэкстамі. Аўтар «[[Лексікон Памвы Бярынды|Славенароскага лексікона]]» [[Памва Бярында]] тэрміналагічна супрацьпастаўляў «рускую» гаворку (гэта значыць кніжную «простую мову») «валынскай» ([[Украінская мова|украінскай]]) і «літоўскай» ([[Беларуская мова|беларускай]]){{sfn|Успенский|1983|с=67}}. Тэрмін «простая мова» ў адрозненне ад універсальнага паняцця «руская мова» характарызаваўся сэнсавай і функцыянальнай адназначнасцю. Народжаная як альтэрнатыва [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мове]], простая мова служыла сродкам інтэрпрэтацыі біблейскіх тэкстаў для «простых паспалітых людзей», а затым функцыянавала як літаратурная мова ў рэлігійна-палемічных творах{{sfn|Мякишев|2008|с=37}}. Эпітэт «простая» рабіў гэты тэрмін непрыдатным для наймення афіцыйнай мовы канцылярскіх і актавых дакументаў. Сігналы з'яўлення гэтага тэрміна бачныя ў Скарыны і ў [[С. Будны|С. Буднага]], які выдаў у 1562 годзе ў [[Нясвіж|Нясвіжы]] [[Катэхізіс Сымона Буднага|Катэхізіс]] «для простыхъ людей языка руского»{{sfn|Карский|1962|с=189}}. У тэкстах таго часу часта сустракаецца суседства гэтых двух паняццяў: напрыклад, [[Л. Зізаній]] заяўляў, што тлумачыць словы са славенскай мовы на «простый рускїй дїялектъ»{{sfn|Возняк|1908|с=33}}. == Першыя навуковыя азначэнні (канец XVI — пачатак XIX стагоддзяў) == Першую спробу тэрмінатворчасці ў дачыненні да гэтай мовы зрабіў [[Л. Зізаній]] у сваім «Лексісе» (1596), патлумачыўшы слова «катэхізіс» як «по-литовски оглашение»{{sfn|Карскiй|1904|с=406}}. Кніжны характар гэтай паралелі прадугледжвае яе літаратурнае выкарыстанне. Пазней, у 1819 годзе, расійскі бібліёграф [[П. І. Кёпен]] назваў пісьмова-кніжную мову ВКЛ «літоўска-рускай»{{sfn|Кеппен|1819|с=267-268}}. Гэтую ініцыятыву падтрымалі яго сучаснікі [[М. Т. Качаноўскі]], [[М. А. Максімовіч]] і [[І. П. Сахараў]]. Магчыма, гэта паўплывала на пазіцыю гісторыка права [[Ігнат Мікалаевіч Даніловіч|І. М. Даніловіча]], які вызначыў мову трэцяга Літоўскага Статута як «руска-літоўскае нарэчча»{{sfn|Данилович|1841|с=30}}. У XVII стагоддзі ў [[Маскоўская Русь|Маскоўскай Русі]] фіксуецца паняцце «[[беларуская мова]]». Яно суправаджала пераклады твораў [[І. Галятоўскі|І. Галятоўскага]] «[[Неба новае]]» (1665) і [[Кірыла Транквіліён-Стаўравецкі|К. Транквіліёна-Стаўравецкага]] «Люстэрка багаслоўя» (ў варыянце «бѣлоросiйскiй языкъ»), а таксама сустракалася ў граматыцы [[Юрый Крыжаніч|Ю. Крыжаніча]] (1666){{sfn|Первольф|1893|с=161}}. Аднак значнага распаўсюджвання гэты тэрмін тады не атрымаў, яго адраджэнне адбылося ў пачатку XIX стагоддзя. У 1813 годзе [[Васіль Сцяпанавіч Сопікаў|В. С. Сопікаў]] выкарыстаў вызначэнне «беларускі» ў адносінах да мовы шэрагу надрукаваных у ВКЛ кніг, хоць і трактаваў яго не зусім карэктна — як сумесь [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай]], [[Руская мова|рускай]], [[Польская мова|польскай]] і [[Лацінская мова|лацінскай]] моў{{sfn|Сопиков|1813|с=167}}. Пазней да назвы «беларуская гаворка» звярталіся [[Фёдар Іванавіч Буслаеў|Ф. І. Буслаеў]], [[А. М. Аганоўскі]], [[І. Нядзешаў]], [[Пётр Уладзіміравіч Уладзіміраў|П. У. Уладзіміраў]]. Польскі гісторык права [[Т. Чацкі]] ўвёў у абарот тэрмін ''język ruski'' (руская мова), які зацвердзіўся ў польскай навуцы і выкарыстоўваўся даследчыкамі [[С. Пташыцкі|С. Пташыцкім]], [[Т. Лер-Сплавінскі|Т. Лерам-Сплавінскім]], [[Я. Янаў|Я. Янавым]]{{sfn|Czacki|1844|с=64, 66}}{{sfn|Ptaszycki|1915|с=360-365}}. У 1816 годзе, спасылаючыся на польскую практыку, гэты тэрмін («руський») пусціў у абарот у Расіі [[М. Т. Качаноўскі]], каб не змешваць яго з [[Расейская мова|маскоўскай «рускай»]]{{sfn|Каченовскiй|1816|с=122}}. Неўзабаве [[М. І. Грэч]] прыраўняў «руський» да «беларускага», з чым катэгарычна не пагадзіліся ўкраінскія вучоныя, якія сцвярджалі, што так званая руская мова XIV—XVII стагоддзяў — гэта галоўным чынам [[украінская мова]]{{sfn|Огiєнко|1995|с=98}}. У 1829 годзе [[А. Паўстаньскі]] прапанаваў тэрмін ''польска-руская мова'' (język polsko-ruski){{sfn|Powstański|1829|с=5}}. Гэты тэрмін пазней выкарыстоўвалі расійскія аўтарытэты [[С. П. Шавыроў]] і [[А. Х. Вастокаў]], а ў 1934 годзе польская даследчыца [[М. Рудзіньска]] характарызавала мову ВКЛ як утварэнне «rusko-polski», дзе словы польскія ў рускім вымаўленні{{sfn|Rudzińska|1934|с=104}}. Своеасаблівыя гістарычныя [[Неалагізм|неалагізмы]] былі прапанаваны польскімі аўтарамі ў сярэдзіне XIX стагоддзя. Паводле назвы ўсходнеславянскага племені [[Крывічы|крывічоў]], [[І. Ярашэвіч]] і [[Ё. Марачэўскі]] называлі пісьмовую мову ВКЛ «крывіцкай» або «крывічанскай»{{sfn|Jaroszewicz|1844|с=133}}. == Ідэалагічныя канцэпцыі другой паловы XIX — пачатку XX стагоддзяў == === Ідэалогія заходнерусізму === У другой палове XIX стагоддзя на галоўныя ролі выходзіць тэрмін «заходнеруская мова». Гэтае паняцце мела сувязь з ідэалогіяй [[Заходнерусізм|заходнерусізму]], якая ставіла за мэту захаванне беларускай народнай ідэнтычнасці пры прызнанні дамінуючай ролі велікарускага цэнтра. Тэрмін сустракаецца ў працах [[М. В. Каяловіч|М. В. Каяловіча]] (1864), які сцвярджаў, што гэтая мова «не была ні маларасійскай, ні беларускай, а проста заходнерускай, аднолькава зразумелай абодвум плямёнам»{{sfn|Коялович|1864}}. Яшчэ раней, у 1855 годзе, [[І. Бяляеў]] пісаў пра мову Літоўскага Статута як пра «старадаўні заходнерускі дыялект»{{sfn|Беляев|1855}}. Да канца стагоддзя тэрмін «заходнеруская мова» стаў пазаканкурэнтным.<ref>{{артыкул|аўтар=[[Уладзімір Мітрафанавіч Свяжынскі|Свяжынскі У.]]|загаловак=Праблема ідэнтыфікацыі афіцыйнай мовы Вялікага Княства Літоўскага|год=2001|месца=Мінск|выданне=Metriciana|том=1|старонкі=109—136}}</ref> Яго выкарыстоўвалі [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я. Ф. Карскі]]<ref>{{кніга|аўтар=[[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Карский Е. Ф.]]|загаловак=Белорусы. Язык белорусского народа|год=1955|месца=Масква|выпуск=1}}</ref>, [[Аляксей Іванавіч Сабалеўскі|А. І. Сабалеўскі]]<ref>{{артыкул|аўтар=[[Аляксей Іванавіч Сабалеўскі|Соболевский А. И.]]|загаловак=Рэцэнзія на сачыненне Я. Ф. Карскага «Обзоръ звуковъ и формъ бѣлорусской рѣчи»|год=1887|выданне=ЖМНП|старонкі=137—138}}</ref>, [[Аляксандр Андрыянавіч Назарэўскі|А. А. Назарэўскі]]<ref>{{артыкул|аўтар=[[Аляксандр Андрэевіч Назарэўскі|Назаревський А. А.]]|загаловак=Языкъ Евангелія 1581 года въ переводѣ Негалевскаго|год=1911|месца=Кіеў|выданне=Университетскiя Извѣстiя|нумар=12|старонкі=114}}</ref>, а значна пазней — [[Уладзімір Васільевіч Анічэнка|В. В. Анічэнка]]<ref>{{кніга|аўтар=[[Уладзімір Васільевіч Анічэнка|Анічэнка У. В.]]|загаловак=Беларуска-ўкраінскія пісьмова-моўныя сувязі|год=1969|месца=Мінск|старонак=17}}</ref>, [[Лукія Лукінічна Гумецкая|Л. Л. Гумецкая]]<ref>{{артыкул|аўтар=[[Лукія Лукінічна Гумецкая|Гумецька Л. Л.]]|загаловак=Якій з трьох назв західноукраїнської літературної мови XV—XVIII ст. — «західноруська», «староукраїнська» і «старобілоруська» — слід віддати перевагу...|год=1958|месца=Київ|выданне=Філологічний збірник|старонкі=334}}</ref>, [[Зянон Ляшчынскі|З. Ляшчынскі]]<ref>{{артыкул|аўтар=[[Зянон Ляшчынскі|Leszczyński Z.]]|загаловак=Z polsko-zachodnioruskich stosunków językowych okresu starobiałoruskiego: poczucie odrębności językowej|год=1986|месца=Wrocław|выданне=Prace Slawistyczne|нумар=53|старонкі=171—182}}</ref>, [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|У. М. Тапароў]]<ref>{{кніга|аўтар=[[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|Топоров В. Н.]]|загаловак=Начало литовской письменности. Мартинас Мажвидас в контексте его времени|год=2001|месца=Масква|старонак=17, 23}}</ref>. Гэты тэрмін нівеляваў рэгіянальныя асаблівасці і ахопліваў усе жанрава-стылістычныя формы мовы. У сучасным беларускім мовазнаўстве і гістарыяграфіі тэрмін «заходнеруская мова» падвяргаецца жорсткай крытыцы як імперскі і палітызаваны. Даследчыкі, сярод якіх [[Аркадзь Іосіфавіч Жураўскі|А. І. Жураўскі]], [[Леў Мікалаевіч Шакун|Л. М. Шакун]], [[Уладзімір Мітрафанавіч Свяжынскі|У. М. Свяжынскі]] і [[Сяргей Мікалаевіч Запрудскі|С. М. Запрудскі]], адзначаюць, што гэты тэрмін штучна адрываў мову Вялікага Княства Літоўскага ад яе жывой беларускай дыялектнай асновы. Ён служыў ідэалагічным мэтам абгрунтавання адзінства «рускага свету» і маскіраваў самабытнасць беларускага этнасу і яго лінгвістычнай традыцыі<ref>{{артыкул|аўтар=[[Уладзімір Мітрафанавіч Свяжынскі|Свяжынскі У.]]|загаловак=Праблема ідэнтыфікацыі афіцыйнай мовы Вялікага Княства Літоўскага|год=2001|месца=Мінск|выданне=Metriciana|том=1|старонкі=109—136}}</ref>. === Украінскія канцэпцыі === Украінскія навукоўцы ў адказ выкарыстоўвалі ўласныя тэрміны, каб пазначыць дачыненне мовы да паўднёвых зямель. Яны пісалі пра «кніжную маларасійскую гаворку» ([[П. І. Жыцецкі]])<ref>{{кніга|аўтар=[[Павел Ігнатавіч Жыцецкі|Житецкiй П. И.]]|загаловак=Очеркъ литературной исторiи малорусскаго нарѣчiя въ XVII и XVIII вв.|год=1889|частка=1|месца=Кiевъ|старонак=40}}</ref>, «літаратурную паўднёва-рускую мову» ([[А. Яфіменка]])<ref>{{кніга|аўтар=[[Аляксандра Якаўлеўна Яфіменка|Ефименко А.]]|загаловак=Исторiя украинскаго народа|год=1906|месца=Санкт-Петербургъ|старонак=135|выпуск=1}}</ref> і «ўкраінскую літаратурную мову» ([[І. Агіенка]])<ref>{{кніга|аўтар=[[Іван Агіенка|Огiєнко I. А.]]|загаловак=Українська лiтературна мова XVI-го ст. i український Крехiвський Апостол|год=1930|месца=Варшава|старонак=98}}</ref>. Азначэнне «стараўкраінская мова» атрымала шырокае распаўсюджванне толькі ў другой палове XX стагоддзя ў працах [[Л. Гумецкая|Л. Гумецкай]]<ref>{{кніга|аўтар=[[Лукія Лукінічна Гумецкая|Гумецька Л. Л.]]|загаловак=Якій з трьох назв...|год=1958|месца=Київ}}</ref>, [[П. Плюшч|П. Плюшча]]<ref>{{кніга|аўтар=[[Павел Паўлавіч Плюшч|Плющ П. П.]]|загаловак=Iсторія української лiтературної мови|год=1971|месца=Київ}}</ref> і іншых. === Беларускія канцэпцыі === Да канца XIX стагоддзя выбітны філолаг [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я. Ф. Карскі]] дзеля адрознення ад сучаснай беларускай мовы трансфармаваў тэрмін у «старабеларуская мова»{{sfn|Карскiй|1893|с=13}}. Гэта дало пачатак шырокаму выкарыстанню паняцця сярод беларускіх даследчыкаў, часта ў варыянтах з удакладняючымі эпітэтамі: старабеларуская літаратурная ([[Ян Станкевіч|Я. Станкевіч]], [[Леў Мікалаевіч Шакун|Л. Шакун]], [[Аркадзь Іосіфавіч Жураўскі|А. Жураўскі]])<ref>{{кніга|аўтар=[[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]]|загаловак=Гісторыя беларускага языка|год=1939|месца=Вільня|старонак=4}}; {{артыкул|аўтар=[[Леў Мікалаевіч Шакун|Шакун Л. М.]]|загаловак=Образование белорусского национального литературного языка|год=1962|месца=Масква|выданне=Вопросы образования восточнославянских языков|старонкі=118—119}}; {{артыкул|аўтар=[[Аркадзь Іосіфавіч Жураўскі|Журавский А. И.]]|загаловак=Деловая письменность в системе старобелорусского литературного языка|год=1978|месца=Масква|выданне=Восточнославянское и общее языкознание|старонкі=185—191}}</ref> або літаратурна-пісьмовая ([[Леў Мікалаевіч Шакун|Л. Шакун]], [[Уладзімір Мітрафанавіч Свяжынскі|У. Свяжынскі]])<ref>{{кніга|аўтар=[[Леў Мікалаевіч Шакун|Шакун Л. М.]]|загаловак=Гісторыя беларускай літаратурнай мовы|год=1984|месца=Мінск|старонак=89}}; {{артыкул|аўтар=[[Уладзімір Мітрафанавіч Свяжынскі|Свяжынскі У.]]|загаловак=Праблема ідэнтыфікацыі афіцыйнай мовы Вялікага Княства Літоўскага|год=2001|месца=Мінск|выданне=Metriciana|том=1|старонкі=109—111}}</ref>. У другой палове XX стагоддзя ў беларускай навуковай школе канчаткова замацаваўся тэрмін «старабеларуская мова». Беларускія лінгвісты на багатым фактычным матэрыяле даказалі, што дзяржаўная, канцылярская і літаратурная мова Вялікага Княства Літоўскага фарміравалася пераважна на аснове [[Беларускія гаворкі|беларускіх гаворак]]. У прыватнасці, А.&nbsp;І.&nbsp;Жураўскі падкрэсліваў, што пераважная большасць помнікаў пісьменнасці ВКЛ мае менавіта беларускія [[Беларуская фанетыка|фанетычныя]], [[Марфалогія мовы|марфалагічныя]] і [[Лексіка|лексічныя]] рысы, у той час як украінскія або чыста [[Царкоўнаславянізмы|царкоўнаславянскія элементы]] з'яўляюцца перыферыйнымі або жанрава абумоўленымі<ref>{{артыкул|аўтар=[[Аркадзь Іосіфавіч Жураўскі|Журавский А. И.]]|загаловак=Деловая письменность в системе старобелорусского литературного языка|год=1978|месца=Масква|выданне=Восточнославянское и общее языкознание|старонкі=185—191}}</ref>. Даследчык У.&nbsp;М.&nbsp;Свяжынскі паказвае, што выкарыстанне тэрміна «старабеларуская мова» з'яўляецца найбольш навукова карэктным, бо ён адлюстроўвае гістарычную пераемнасць паміж мовай ВКЛ і сучаснай літаратурнай мовай, якая захавала асноўны лексічны фонд і граматычны лад сваёй папярэдніцы<ref>{{артыкул|аўтар=[[Уладзімір Мітрафанавіч Свяжынскі|Свяжынскі У.]]|загаловак=Праблема ідэнтыфікацыі афіцыйнай мовы Вялікага Княства Літоўскага|год=2001|месца=Мінск|выданне=Metriciana|том=1|старонкі=109—111}}</ref>. == Тэрміналагічныя навацыі другой паловы XX — пачатку XXI стагоддзяў == У XX стагоддзі атрымала распаўсюджванне канцэпцыя, паводле якой моўны падмурак складала «ўкраінска-беларускае [[Койнэ|койнэ]]». Тэрміналагічныя інавацыі другой паловы XX стагоддзя акцэнтавалі ўвагу на агульным наддыялектным характары: «ўкраінска-беларуская мова» ([[А. Кедайтэне]]), «ўкраінска-беларуская літаратурная» ([[Уладзімір Мікалаевіч Ператц|У. М. Ператц]], [[Леанід Арсеньевіч Булахоўскі|Л. А. Булахоўскі]]), «славяна-ўкраінска-беларуская мова» ([[Н. Непарожня]]) або нават «ўкраінская і беларуская шляхецкая свецка-літаратурная мова» ([[Віктар Уладзіміравіч Вінаградаў|В. У. Вінаградаў]]){{sfn|Кедайтене|1963|с=183}}{{sfn|Перетц|1958|с=205}}{{sfn|Виноградов|1982|с=28}}. Іншыя тэрміны суадносілі з'яву з месцам і часам: «паўднёва-заходнеруская позняга сярэднявечча» ([[Віктар Уладзіміравіч Вінаградаў|В. Вінаградаў]])<ref>{{кніга|аўтар=[[Віктар Уладзіміравіч Вінаградаў|Виноградов В. В.]]|загаловак=Проблемы литературных языков и закономерностей их образования и развития|год=1967|месца=Масква|старонак=48}}</ref>, «беларуская позняга сярэднявечча» ([[Аркадзь Іосіфавіч Жураўскі|А. Жураўскі]])<ref>{{кніга|аўтар=[[Аркадзь Іосіфавіч Жураўскі|Жураўскі А. І.]]|загаловак=Гісторыя беларускай літаратурнай мовы|год=1967|месца=Мінск|том=1|старонак=38}}</ref>, «старабеларускаўкраінская» ([[Ганна Леанідаўна Харашкевіч|А. Харашкевіч]])<ref>{{артыкул|аўтар=[[Ганна Леанідаўна Харашкевіч|Хорошкевич А. Л.]]|загаловак=Исторические судьбы белорусских и украинских земель в XIV — начале XVI вв.|год=1982|месца=Масква|выданне=Древнерусское наследие и исторические судьбы восточного славянства|старонкі=78}}</ref>. У XXI стагоддзі з'явіліся такія новаўвядзенні, як «пісьмовы [[інтэрдыялект]] русінаў» ([[Эдвардас Гудавічус|Э. Гудавічус]]) і «пісьмовая заходнеруская (рутэнская) мова» ([[Вячаслаў Усеваладавіч Іванаў|Вяч. Ус. Іваноў]]). Пазіцыі паняцця «рутэнская», якое мае глыбокія карані ў лацінскіх тэкстах, аслабляюцца яго агульным характарам і аманімічнасцю з тэрмінам для мовы галіцкіх ўкраінцаў{{sfn|Gudavičius|2006|с=646-647}}{{sfn|Иванов|2003|с=264}}. Прадстаўнікі беларускага мовазнаўства неаднаразова выступалі з жорсткай крытыкай такіх кампрамісных або размытых абазначэнняў. Тэрміны накшталт «рутэнская мова» або «ўкраінска-беларускае койнэ» разглядаюцца беларускімі навукоўцамі як неправамерныя, паколькі яны штучна зніжаюць ролю [[Беларусы|беларускага этнасу]] ў дзяржаватворчых і культурных працэсах Вялікага Княства Літоўскага. Як адзначаюць беларускія даследчыкі, спробы ўніверсалізацыі назвы праз увядзенне лацінскага тэрміна «рутэнская» пазбаўляюць мову яе канкрэтнай нацыянальнай прывязкі, а канцэпцыя «койнэ» ігнаруе той факт, што дэмаграфічным і культурным цэнтрам стварэння актавай і літаратурнай пісьменнасці ВКЛ былі менавіта этнічныя беларускія землі, а аснову мовы складалі фанетычныя і граматычныя рысы беларускіх дыялектаў<ref>{{артыкул|аўтар=[[Уладзімір Мітрафанавіч Свяжынскі|Свяжынскі У.]]|загаловак=Праблема ідэнтыфікацыі афіцыйнай мовы Вялікага Княства Літоўскага|год=2001|месца=Мінск|выданне=Metriciana|том=1|старонкі=109—136}}</ref>. Асобна прапаноўваліся спецыяльныя найменні выключна для канцылярска-актавага варыянта: «старажытная актавая мова» ([[Мікалай Іванавіч Гарбачэўскі|М. Гарбачэўскі]])<ref>{{кніга|аўтар=[[Мікалай Іванавіч Гарбачэўскі|Горбачевский Н. И.]]|загаловак=Словарь древняго актоваго языка Северо-западного края и Царства польскаго|год=1874|месца=Вильна}}</ref>, «актавая або дыпламатычная мова...» ([[Антон Сямёнавіч Будзіловіч|А. Будзіловіч]])<ref>{{кніга|аўтар=[[Антон Сямёнавіч Будзіловіч|Будиловичъ А.]]|загаловак=Къ вопросу о литературномъ языкѣ югозападной Руси|год=1900|месца=Юрьевъ|старонак=15}}</ref>, «заходнеруская дзелавая мова» ([[Аляксей Іванавіч Сабалеўскі|А. Сабалеўскі]])<ref>{{кніга|аўтар=[[Аляксей Іванавіч Сабалеўскі|Соболевский А. И.]]|загаловак=История русского литературного языка|год=1980|месца=Ленинград|старонак=72—73}}</ref>, «актавая мова» ([[Іван Агіенка|І. Агіенка]])<ref>{{кніга|аўтар=[[Іван Агіенка|Огiєнко I. А.]]|загаловак=Українська лiтературна мова XVI-го ст. i український Крехiвський Апостол|год=1930|месца=Варшава|старонак=121—128}}</ref>, «заходнеруская канцылярская» ([[Хрысціян Швейгард Станг|Хр. Станг]])<ref>{{кніга|аўтар=[[Хрысціян Станг|Stang Ch. S.]]|загаловак=Die westrussische Kanzleisprache des Grossfürstentums Litauen|год=1935|месца=Oslo|старонак=52}}</ref>, «старабеларуская канцылярска-юрыдычная мова» ([[Аркадзь Іосіфавіч Жураўскі|А. Жураўскі]])<ref>{{артыкул|аўтар=[[Аркадзь Іосіфавіч Жураўскі|Журавский А. И.]]|загаловак=О канцелярском языке Великого княжества Литовского|год=1984|месца=Vilnius|выданне=Lietuvos istorijos metraštis. 1983 metai|старонкі=24—25}}</ref> і «дзелавая ўкраінска-беларуская» ([[Віталь Макаравіч Русаноўскі|В. Русаноўскі]])<ref>{{артыкул|аўтар=[[Віталь Макаравіч Русаноўскі|Русановский В. М.]]|загаловак=Вопросы нормы на разных этапах истории литературного языка|год=1970|выданне=Вопросы языкознания|нумар=4|старонкі=57}}</ref>. == Дыферэнцыяцыя «рускай» і «простай» моў == З-за шырокай неаднароднасці моўных помнікаў сучасныя даследчыкі, абапіраючыся на працы [[П. П. Плюшч|П. П. Плюшча]] і [[У. П. Мякішаў|У. П. Мякішава]], паказваюць неабходнасць размежавання дзвюх разнавіднасцей мовы, выкарыстоўваючы гістарычныя тэрміны ў вузкім значэнні{{sfn|Плющ|1971|с=140}}{{sfn|Мякишев|2000|с=170}}: * '''Руская мова (канцылярска-актавая)''' — адміністрацыйна-дзелавая разнавіднасць, якая абслугоўвала [[дзяржаўнае кіраванне]]. Яна сфарміравалася раней, у XIV стагоддзі, і грунтавалася пераважна на [[Дыялекты беларускай мовы|беларускай дыялектнай аснове]] ([[Беларускія гаворкі ў Літве|гаворкі ваколіц Вільні]]) і імкнулася да стандартызацыі, пазбягаючы [[Царкоўнаславянізмы|царкоўнаславянскіх элементаў]]. * '''Простая мова (літаратурна-кніжная)''' — разнавіднасць, якая ўзнікла ў сярэдзіне XVI стагоддзя пад уплывам [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]]. Служыла сродкам інтэрпрэтацыі [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскага]] тэксту, а затым стала мовай [[Палемічная літаратура|палемічнай літаратуры]]. Яна мела больш шырокую ўкраінска-беларускую базу і дапускала шырокае выкарыстанне народных гаворак і царкоўнаславянскай традыцыі. Такім чынам, хоць абедзве разнавіднасці прадстаўляюць адну моўную сістэму на агульнай усходнеславянскай аснове, іх звядзенне пад адзін усеахопны тэрмін прыводзіць да тэрміналагічнай блытаніны і неадпаведнасці гістарычным фактам<ref>{{кніга|аўтар=[[Барыс Андрэевіч Успенскі|Успенский Б. А.]]|загаловак=Языковая ситуация Киевской Руси и ее значение для истории русского литературного языка|год=1983|месца=Масква|старонак=68}}; {{артыкул|аўтар=[[Міхаэль Мозер|Мозер М.]]|загаловак=Что такое «простая мова»?|год=2002|выданне=Studia Slavica Hung.|нумар=47/3-4|старонкі=221—260}}; {{артыкул|аўтар=[[Уладзімір Паўлавіч Мякішаў|Мякишев В. П.]]|загаловак=«Мовы» Великого княжества Литовского в единстве своих противоположностей|год=2000|выданне=Studia Russica|том=XVIII|старонкі=170}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[В. П. Мякішаў|Мякишев В. П.]] |загаловак=Язык Литовского Статута 1588 года |месца=Краков |выдавецтва=Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego |год=2008 |старонак=382 |isbn= |ref=Мякишев}} * {{кніга |аўтар=[[Я. Ф. Галавацкі|Головацкiй Я. Ф.]] |загаловак=Черты домашняго быта русскихъ дворянъ на Подляшьѣ... |месца=Вильна |выдавецтва= |год=1888 |старонак= |isbn= |ref=Головацкiй}} * {{кніга |аўтар=[[Я. Ф. Карскі|Карскiй Е. Ф.]] |загаловак=Бѣлорусcы |месца=Вильна |выдавецтва= |год=1904 |старонак= |isbn= |ref=Карскiй}} * {{артыкул |аўтар=[[Б. А. Успенскі|Успенский Б. А.]] |загаловак=Языковая ситуация Киевской Руси и ее значение для истории русского литературного языка |выданне=IX Международный съезд славистов. Доклады |тып=зборнік |год=1983 |том= |нумар= |старонкі= |ref=Успенский}} * {{кніга |аўтар=[[І. Агіенка|Огiєнко I. А.]] |загаловак=Украïнська лiтературна мова XVI-го ст. i український Крехiвський Апостол |месца=Варшава |выдавецтва= |год=1930 |старонак= |isbn= |ref=Огієнко}} * {{кніга |аўтар=[[В. М. Ператц|Перетц В. Н.]] |загаловак=Исследования и материалы по истории старинной украинской литературы XVI-XVIII веков |месца=Ленинград |выдавецтва= |год=1929 |старонак= |isbn= |ref=Перетц}} * {{артыкул |аўтар=[[П. П. Плюшч|Плющ П. П.]] |загаловак=До питання про так звану «просту мову» XVI-XVIII ст. на Українi |выданне=Питання iсторичного розвитку української мови |тып=зборнік |год=1962 |том= |нумар= |старонкі= |ref=Плющ}} * {{кніга |аўтар=[[Л. Л. Гумецкая|Гумецька Л. Л.]] |загаловак=Питання стандартизацiї слов’янських писемно-лiтературних мов стародавньої доби |месца=Київ |выдавецтва= |год=1968 |старонак= |isbn= |ref=Гумецька}} * {{артыкул |аўтар=[[М. Мозер|Мозер М.]] |загаловак=Что такое «простая мова»? |выданне=Studia Slavica Hung. |тып=часопіс |год=2002 |том= |нумар=47 |старонкі=221-260 |ref=Мозер}} * {{кніга |аўтар=[[І. П. Кепен|Кеппен И. П.]] |загаловак=Матерiалы для исторiи просвѣщенiя въ Россiи |месца=Санкт-Петербургъ |выдавецтва= |год=1819 |старонак= |isbn= |ref=Кеппен}} * {{артыкул |аўтар=[[М. Ц. Качаноўскі|Каченовскiй М. Т.]] |загаловак=О снимкѣ жалованной Граматы Великаго Князя Литовскаго Витовта... |выданне=Вѣстникъ Европы |тып=часопіс |год=1828 |том= |нумар=22 |старонкі=145-146 |ref=Каченовскiй}} * {{артыкул |аўтар=[[М. А. Максімовіч|Максимович М. А.]] |загаловак=Критико-историческое изслѣдованiе о русскомъ языкѣ |выданне=ЖМНП |тып=часопіс |год=1838 |том= |нумар=3 |старонкі=546 |ref=Максимович}} * {{кніга |аўтар=[[І. П. Сахараў|Сахаров И.]] |загаловак=Обозрѣнiе славянорусской библiографiи |месца=Санкт-Петербургъ |выдавецтва= |год=1849 |старонак= |isbn= |ref=Сахаров}} * {{артыкул |аўтар=[[І. Н. Даніловіч|Данилович И. Н.]] |загаловак=Взглядъ на Литовское законодательство и Литовскiе Статуты |выданне=Юридическiя записки |тып=часопіс |год=1841 |том=I |нумар= |старонкі=30 |ref=Данилович}} * {{кніга |аўтар=[[Т. Чацкі|Czacki T.]] |загаловак=Dzieła Tadeusza Czackiego |том=I |месца=Poznań |выдавецтва= |год=1844 |старонак= |isbn= |ref=Czacki}} * {{артыкул |аўтар=[[С. Пташыцкі|Ptaszycki S.]] |загаловак=Zewnętrzne dzieje języków ruskich w granicach dawnej Rzeczypospolitey |выданне=Encyklopedia Polska |тып=энцыклапедыя |год=1915 |том=III |нумар= |старонкі=360-365 |ref=Ptaszycki}} * {{кніга |аўтар=[[С. Б. Ліндэ|Linde S. B.]] |загаловак=O Statucie Litewskim Ruskim językiem i drukiem wydanym wiadomość |месца=Warszawa |выдавецтва= |год=1816 |старонак= |isbn= |ref=Linde}} * {{кніга |аўтар=[[А. Паўстаньскі|Powstański A.]] |загаловак=Uwagi odnoszące się do bibliografii Statutu litewskiego |месца=Wilno |выдавецтва= |год=1829 |старонак= |isbn= |ref=Powstański}} * {{кніга |аўтар=[[М. В. Каяловіч|Коялович М. В.]] |загаловак=Отвѣтъ Костомарову на его статью въ № 118 газеты «Голосъ» |месца= |выдавецтва=Русский инвалидъ |год=1864 |старонак= |isbn= |ref=Коялович}} * {{кніга |аўтар=[[М. Г. Устрялаў|Устрялов Н. Г.]] |загаловак=Русская исторiя |частка=II |месца=Санкт-Петербургъ |выдавецтва= |год=1837 |старонак= |isbn= |ref=Устрялов}} * {{кніга |аўтар=[[П. І. Жыцецкі|Житецкiй П. И.]] |загаловак=Очеркъ литературной исторiи малорусскаго нарѣчiя въ XVII и XVIII вв. |частка=I |месца=Кiевъ |выдавецтва= |год=1889 |старонак= |isbn= |ref=Житецкiй}} * {{артыкул |аўтар=[[В. П. Мякішаў|Мякишев В. П.]] |загаловак=«Мовы» Великого княжества Литовского в единстве своих противоположностей |выданне=Studia Russica |тып=часопіс |год=2000 |том=XVIII |нумар= |старонкі=170 |ref=Мякишев}} * {{артыкул |аўтар=Карский Е. Ф. |загаловак=Два памятника старого западнорусского наречия... |выданне=Труды по белорусскому и другим славянским языкам |тып=зборнік |год=1962 |месца=Масква |старонкі=188—208 |ref=Карский}} * {{артыкул |аўтар=Возняк М. |загаловак=Причинки до студiй над писаннями Лаврентiя Зизанiя |выданне=Записки Наукового Товариства iмени Шевченка |тып=часопіс |год=1908 |том=83 |нумар=3 |старонкі=31—88 |ref=Возняк}} * {{кніга |аўтар=Первольф И. |загаловак=Славяне, ихъ взаимныя отношенiя и связи |частка=II |том=III |месца=Варшава |год=1893 |старонак= |ref=Первольф}} * {{кніга |аўтар=Сопиков В. С. |загаловак=Опытъ россiйской библiографiи |частка=I |месца=Санкт-Петербургъ |год=1813 |старонак= |ref=Сопиков}} * {{артыкул |аўтар=Каченовскiй М. Т. |загаловак=Редакторская ссылка к статье: С. Б. Линде, О Россїйской литературѣ |выданне=Вѣстникъ Европы |тып=часопіс |год=1816 |том=XC |нумар=21 |старонкі=122 |ref=Каченовскiй}} * {{кніга |аўтар=Огiєнко I. |загаловак=Iсторiя української лiтературної мови |месца=Київ |год=1995 |старонак= |ref=Огiєнко}} * {{артыкул |аўтар=Rudzińska M. |загаловак=Charakterystyka języka urzędowego Wielkiego Księstwa Litewskiego |выданне=Księga referatów II zjazdu slawistów. Sekcja I, Językoznawstwo |месца=Warszawa |год=1934 |старонкі=100—104 |ref=Rudzińska}} * {{кніга |аўтар=Jaroszewicz J. |загаловак=Obraz Litwy pod względem jej cywilizacji, od czasow najdawniejszych do końca wieku XVIII |том=II |месца=Wilno |год=1844 |старонак= |ref=Jaroszewicz}} * {{артыкул |аўтар=Беляев И. |загаловак=Предисловiе к изданию Статута |выданне=Временникъ Московскаго Общества Исторiи и Древностей Российскихъ |тып=зборнік |год=1855 |том=XXIII |старонкі= |ref=Беляев}} * {{кніга |аўтар=Спрогис И. Я. |загаловак=Акты издаваемые Виленской Комиссiею для разбора древнихъ актовъ |том=XXXVI |месца=Вильна |год=1912 |старонак= |ref=Спрогис}} * {{кніга |аўтар=Карскiй Е. Ф. |загаловак=Къ вопросу о разработкѣ стараго западно-русскаго нарѣчiя. Библiографическiй очеркъ |месца=Вильна |год=1893 |старонак= |ref=Карскiй}} * {{артыкул |аўтар=Кедайтене Е. |загаловак=К вопросу о языке полемической литературы Юго-Западной Руси первой половины XVII в. |выданне=Lietuvos TSR aukštųjų mokyklų mokslo darbai (Kalbotyra) |год=1963 |том=VII |старонкі=183—213 |ref=Кедайтене}} * {{артыкул |аўтар=Перетц В. Н. |загаловак=Киево-печерский патерик в польском и украинском переводе |выданне=Славянская филология. Сборник статей |месца=Масква |год=1958 |старонкі=174—210 |ref=Перетц}} * {{кніга |аўтар=Виноградов В. В. |загаловак=Очерки по истории русского литературного языка XVII-XIX веков |месца=Масква |год=1982 |старонак= |ref=Виноградов}} * {{артыкул |аўтар=Gudavičius E. |загаловак=Rusini (gudowie) |выданне=Kultura Wielkiego Księstwa Litewskiego. Analizy i obrazy |месца=Kraków |год=2006 |старонкі=637—647 |ref=Gudavičius}} * {{артыкул |аўтар=Иванов Вяч. Вс. |загаловак=Славянские диалекты в соотношении с другими языками Великого княжества Литовского |выданне=Славянское языкознание. XIII Международный съезд славистов |месца=Масква |год=2003 |старонкі=258—288 |ref=Иванов}} * {{кніга |аўтар=Плющ П. П. |загаловак=Iсторiя української лiтературної мови |месца=Київ |год=1971 |старонак= |ref=Плющ}} {{Беларуская мова}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Старабеларуская мова]] [[Катэгорыя:Гісторыя беларускай мовы]] [[Катэгорыя:Гістарычная лінгвістыка]] [[Катэгорыя:Гісторыя ўкраінскай мовы]] b1v26nbk34zj64fcohjubrm0rw8iuzv 5202366 5202365 2026-09-19T15:47:28Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Гістарычныя саманазвы */ 5202366 wikitext text/x-wiki '''На́звы старабелару́скай мо́вы''' — сукупнасць гістарычных саманазваў, а таксама навуковых тэрмінаў, якія выкарыстоўваліся ў лінгвістыцы і гістарыяграфіі для абазначэння літаратурна-пісьмовай мовы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і ўсходнеславянскіх зямель [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] у XIV—XVIII стагоддзях. Навуковае вызначэнне гэтага лінгвістычнага феномена нязменна выклікала цяжкасці з-за супярэчлівасці і дынамічнай зменлівасці самой мовы. Багатая даследчая традыцыя не прывяла да адзінага меркавання, у выніку чаго з часу абуджэння навуковай цікавасці да мінулага літоўска-рускай дзяржавы вучонымі было прапанавана не менш за чатыры дзясяткі абазначэнняў пісьмовай мовы адукаваных людзей таго часу{{sfn|Мякишев|2008|с=9}}. Яшчэ ў канцы XIX стагоддзя [[Я. Ф. Галавацкі]] канстатаваў, што навукоўцы не вырашылі, на якім нарэччы напісаны старыя кнігі і рукапісы, і карысталіся агульнымі назвамі: беларуская, маларасійская, літоўскаруская, польскаруская, змешаная славянская і крывіцкая мова{{sfn|Головацкiй|1888|с=35}}. == Гістарычныя саманазвы == У перыяд свайго актыўнага функцыянавання ў [[XVI]]—[[XVII стагоддзе|XVII стагоддзях]] пісьмовая мова мела дзве асноўныя саманазвы, якія адлюстроўвалі розныя функцыянальна-стылістычныя разнавіднасці і выкарыстоўваліся самімі яе носьбітамі: «руская мова» і «простая мова». Тэрмін «руская мова» (у арыгінальных тэкстах — ''руский языкъ'', ''руская мова'', ''рускии езыкъ'') першапачаткова і найбольш паслядоўна выкарыстоўваўся для абазначэння адміністрацыйна-дзяржаўнай, [[Канцылярская мова ВКЛ|канцылярскай мовы]]. Пра неабходнасць яго афіцыйнага замацавання сведчаць падзеі сярэдзіны XVI стагоддзя. Да гэтага часу жыхары [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] абыходзіліся без спецыяльнага наймення мовы актавых і канцылярскіх дакументаў, карыстаючыся не агульным нейкім языком, а сваім уласным. Патрэба ў новым паняцці ўзнікла ў сувязі з альтэрнатывай: якой быць мове дзяржаўных органаў перад пагрозай [[Паланізацыя|паланізацыі]] напярэдадні [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] 1569 года. Першыя фіксацыі назвы «руская мова» ў дачыненні да канцылярскай мовы княства сустракаюцца ў пісьмовых тэкстах 1560-х гадоў. Яе статус быў замацаваны ў [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1566|Статуце 1566 года]], дзе прадпісвалася земскаму пісару пісаць усе лісты і позвы па-руску, рускімі літарамі і словамі, а не іншай мовай{{sfn|Мякишев|2008|с=36}}. Гэты «моўны прывілей» быў слова ў слова паўтораны і ў [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статуце 1588 года]]. Разам з тым, граматныя людзі ВКЛ выкарыстоўвалі паняцце «руская мова» і для абазначэння літаратурнай разнавіднасці, якая часцей называлася «простай мовай». Напрыклад, яшчэ [[Францыск Скарына]] ўжываў азначэнне «руский языкъ» у адносінах да сваіх перакладаў, якія не былі адміністрацыйна-дзелавымі тэкстамі. Аўтар «[[Лексікон Памвы Бярынды|Славенароскага лексікона]]» [[Памва Бярында]] тэрміналагічна супрацьпастаўляў «рускую» гаворку (гэта значыць кніжную «простую мову») «валынскай» ([[Украінская мова|украінскай]]) і «літоўскай» ([[Беларуская мова|беларускай]]){{sfn|Успенский|1983|с=67}}. Тэрмін «простая мова» ў адрозненне ад універсальнага паняцця «руская мова» характарызаваўся сэнсавай і функцыянальнай адназначнасцю. Народжаная як альтэрнатыва [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мове]], простая мова служыла сродкам інтэрпрэтацыі біблейскіх тэкстаў для «простых паспалітых людзей», а затым функцыянавала як літаратурная мова ў рэлігійна-палемічных творах{{sfn|Мякишев|2008|с=37}}. Эпітэт «простая» рабіў гэты тэрмін непрыдатным для наймення афіцыйнай мовы канцылярскіх і актавых дакументаў. Сігналы з'яўлення гэтага тэрміна бачныя ў Скарыны і ў [[С. Будны|С. Буднага]], які выдаў у 1562 годзе ў [[Нясвіж|Нясвіжы]] [[Катэхізіс Сымона Буднага|Катэхізіс]] «для простыхъ людей языка руского»{{sfn|Карский|1962|с=189}}. У тэкстах таго часу часта сустракаецца суседства гэтых двух паняццяў: напрыклад, [[Л. Зізаній]] заяўляў, што тлумачыць словы са славенскай мовы на «простый рускїй дїялектъ»{{sfn|Возняк|1908|с=33}}. == Першыя навуковыя азначэнні (канец XVI — пачатак XIX стагоддзяў) == Першую спробу тэрмінатворчасці ў дачыненні да гэтай мовы зрабіў [[Л. Зізаній]] у сваім «Лексісе» (1596), патлумачыўшы слова «катэхізіс» як «по-литовски оглашение»{{sfn|Карскiй|1904|с=406}}. Кніжны характар гэтай паралелі прадугледжвае яе літаратурнае выкарыстанне. Пазней, у 1819 годзе, расійскі бібліёграф [[П. І. Кёпен]] назваў пісьмова-кніжную мову ВКЛ «літоўска-рускай»{{sfn|Кеппен|1819|с=267-268}}. Гэтую ініцыятыву падтрымалі яго сучаснікі [[М. Т. Качаноўскі]], [[М. А. Максімовіч]] і [[І. П. Сахараў]]. Магчыма, гэта паўплывала на пазіцыю гісторыка права [[Ігнат Мікалаевіч Даніловіч|І. М. Даніловіча]], які вызначыў мову трэцяга Літоўскага Статута як «руска-літоўскае нарэчча»{{sfn|Данилович|1841|с=30}}. У XVII стагоддзі ў [[Маскоўская Русь|Маскоўскай Русі]] фіксуецца паняцце «[[беларуская мова]]». Яно суправаджала пераклады твораў [[І. Галятоўскі|І. Галятоўскага]] «[[Неба новае]]» (1665) і [[Кірыла Транквіліён-Стаўравецкі|К. Транквіліёна-Стаўравецкага]] «Люстэрка багаслоўя» (ў варыянце «бѣлоросiйскiй языкъ»), а таксама сустракалася ў граматыцы [[Юрый Крыжаніч|Ю. Крыжаніча]] (1666){{sfn|Первольф|1893|с=161}}. Аднак значнага распаўсюджвання гэты тэрмін тады не атрымаў, яго адраджэнне адбылося ў пачатку XIX стагоддзя. У 1813 годзе [[Васіль Сцяпанавіч Сопікаў|В. С. Сопікаў]] выкарыстаў вызначэнне «беларускі» ў адносінах да мовы шэрагу надрукаваных у ВКЛ кніг, хоць і трактаваў яго не зусім карэктна — як сумесь [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай]], [[Руская мова|рускай]], [[Польская мова|польскай]] і [[Лацінская мова|лацінскай]] моў{{sfn|Сопиков|1813|с=167}}. Пазней да назвы «беларуская гаворка» звярталіся [[Фёдар Іванавіч Буслаеў|Ф. І. Буслаеў]], [[А. М. Аганоўскі]], [[І. Нядзешаў]], [[Пётр Уладзіміравіч Уладзіміраў|П. У. Уладзіміраў]]. Польскі гісторык права [[Т. Чацкі]] ўвёў у абарот тэрмін ''język ruski'' (руская мова), які зацвердзіўся ў польскай навуцы і выкарыстоўваўся даследчыкамі [[С. Пташыцкі|С. Пташыцкім]], [[Т. Лер-Сплавінскі|Т. Лерам-Сплавінскім]], [[Я. Янаў|Я. Янавым]]{{sfn|Czacki|1844|с=64, 66}}{{sfn|Ptaszycki|1915|с=360-365}}. У 1816 годзе, спасылаючыся на польскую практыку, гэты тэрмін («руський») пусціў у абарот у Расіі [[М. Т. Качаноўскі]], каб не змешваць яго з [[Расейская мова|маскоўскай «рускай»]]{{sfn|Каченовскiй|1816|с=122}}. Неўзабаве [[М. І. Грэч]] прыраўняў «руський» да «беларускага», з чым катэгарычна не пагадзіліся ўкраінскія вучоныя, якія сцвярджалі, што так званая руская мова XIV—XVII стагоддзяў — гэта галоўным чынам [[украінская мова]]{{sfn|Огiєнко|1995|с=98}}. У 1829 годзе [[А. Паўстаньскі]] прапанаваў тэрмін ''польска-руская мова'' (język polsko-ruski){{sfn|Powstański|1829|с=5}}. Гэты тэрмін пазней выкарыстоўвалі расійскія аўтарытэты [[С. П. Шавыроў]] і [[А. Х. Вастокаў]], а ў 1934 годзе польская даследчыца [[М. Рудзіньска]] характарызавала мову ВКЛ як утварэнне «rusko-polski», дзе словы польскія ў рускім вымаўленні{{sfn|Rudzińska|1934|с=104}}. Своеасаблівыя гістарычныя [[Неалагізм|неалагізмы]] былі прапанаваны польскімі аўтарамі ў сярэдзіне XIX стагоддзя. Паводле назвы ўсходнеславянскага племені [[Крывічы|крывічоў]], [[І. Ярашэвіч]] і [[Ё. Марачэўскі]] называлі пісьмовую мову ВКЛ «крывіцкай» або «крывічанскай»{{sfn|Jaroszewicz|1844|с=133}}. == Ідэалагічныя канцэпцыі другой паловы XIX — пачатку XX стагоддзяў == === Ідэалогія заходнерусізму === У другой палове XIX стагоддзя на галоўныя ролі выходзіць тэрмін «заходнеруская мова». Гэтае паняцце мела сувязь з ідэалогіяй [[Заходнерусізм|заходнерусізму]], якая ставіла за мэту захаванне беларускай народнай ідэнтычнасці пры прызнанні дамінуючай ролі велікарускага цэнтра. Тэрмін сустракаецца ў працах [[М. В. Каяловіч|М. В. Каяловіча]] (1864), які сцвярджаў, што гэтая мова «не была ні маларасійскай, ні беларускай, а проста заходнерускай, аднолькава зразумелай абодвум плямёнам»{{sfn|Коялович|1864}}. Яшчэ раней, у 1855 годзе, [[І. Бяляеў]] пісаў пра мову Літоўскага Статута як пра «старадаўні заходнерускі дыялект»{{sfn|Беляев|1855}}. Да канца стагоддзя тэрмін «заходнеруская мова» стаў пазаканкурэнтным.<ref>{{артыкул|аўтар=[[Уладзімір Мітрафанавіч Свяжынскі|Свяжынскі У.]]|загаловак=Праблема ідэнтыфікацыі афіцыйнай мовы Вялікага Княства Літоўскага|год=2001|месца=Мінск|выданне=Metriciana|том=1|старонкі=109—136}}</ref> Яго выкарыстоўвалі [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я. Ф. Карскі]]<ref>{{кніга|аўтар=[[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Карский Е. Ф.]]|загаловак=Белорусы. Язык белорусского народа|год=1955|месца=Масква|выпуск=1}}</ref>, [[Аляксей Іванавіч Сабалеўскі|А. І. Сабалеўскі]]<ref>{{артыкул|аўтар=[[Аляксей Іванавіч Сабалеўскі|Соболевский А. И.]]|загаловак=Рэцэнзія на сачыненне Я. Ф. Карскага «Обзоръ звуковъ и формъ бѣлорусской рѣчи»|год=1887|выданне=ЖМНП|старонкі=137—138}}</ref>, [[Аляксандр Андрыянавіч Назарэўскі|А. А. Назарэўскі]]<ref>{{артыкул|аўтар=[[Аляксандр Андрэевіч Назарэўскі|Назаревський А. А.]]|загаловак=Языкъ Евангелія 1581 года въ переводѣ Негалевскаго|год=1911|месца=Кіеў|выданне=Университетскiя Извѣстiя|нумар=12|старонкі=114}}</ref>, а значна пазней — [[Уладзімір Васільевіч Анічэнка|В. В. Анічэнка]]<ref>{{кніга|аўтар=[[Уладзімір Васільевіч Анічэнка|Анічэнка У. В.]]|загаловак=Беларуска-ўкраінскія пісьмова-моўныя сувязі|год=1969|месца=Мінск|старонак=17}}</ref>, [[Лукія Лукінічна Гумецкая|Л. Л. Гумецкая]]<ref>{{артыкул|аўтар=[[Лукія Лукінічна Гумецкая|Гумецька Л. Л.]]|загаловак=Якій з трьох назв західноукраїнської літературної мови XV—XVIII ст. — «західноруська», «староукраїнська» і «старобілоруська» — слід віддати перевагу...|год=1958|месца=Київ|выданне=Філологічний збірник|старонкі=334}}</ref>, [[Зянон Ляшчынскі|З. Ляшчынскі]]<ref>{{артыкул|аўтар=[[Зянон Ляшчынскі|Leszczyński Z.]]|загаловак=Z polsko-zachodnioruskich stosunków językowych okresu starobiałoruskiego: poczucie odrębności językowej|год=1986|месца=Wrocław|выданне=Prace Slawistyczne|нумар=53|старонкі=171—182}}</ref>, [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|У. М. Тапароў]]<ref>{{кніга|аўтар=[[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|Топоров В. Н.]]|загаловак=Начало литовской письменности. Мартинас Мажвидас в контексте его времени|год=2001|месца=Масква|старонак=17, 23}}</ref>. Гэты тэрмін нівеляваў рэгіянальныя асаблівасці і ахопліваў усе жанрава-стылістычныя формы мовы. У сучасным беларускім мовазнаўстве і гістарыяграфіі тэрмін «заходнеруская мова» падвяргаецца жорсткай крытыцы як імперскі і палітызаваны. Даследчыкі, сярод якіх [[Аркадзь Іосіфавіч Жураўскі|А. І. Жураўскі]], [[Леў Мікалаевіч Шакун|Л. М. Шакун]], [[Уладзімір Мітрафанавіч Свяжынскі|У. М. Свяжынскі]] і [[Сяргей Мікалаевіч Запрудскі|С. М. Запрудскі]], адзначаюць, што гэты тэрмін штучна адрываў мову Вялікага Княства Літоўскага ад яе жывой беларускай дыялектнай асновы. Ён служыў ідэалагічным мэтам абгрунтавання адзінства «рускага свету» і маскіраваў самабытнасць беларускага этнасу і яго лінгвістычнай традыцыі<ref>{{артыкул|аўтар=[[Уладзімір Мітрафанавіч Свяжынскі|Свяжынскі У.]]|загаловак=Праблема ідэнтыфікацыі афіцыйнай мовы Вялікага Княства Літоўскага|год=2001|месца=Мінск|выданне=Metriciana|том=1|старонкі=109—136}}</ref>. === Украінскія канцэпцыі === Украінскія навукоўцы ў адказ выкарыстоўвалі ўласныя тэрміны, каб пазначыць дачыненне мовы да паўднёвых зямель. Яны пісалі пра «кніжную маларасійскую гаворку» ([[П. І. Жыцецкі]])<ref>{{кніга|аўтар=[[Павел Ігнатавіч Жыцецкі|Житецкiй П. И.]]|загаловак=Очеркъ литературной исторiи малорусскаго нарѣчiя въ XVII и XVIII вв.|год=1889|частка=1|месца=Кiевъ|старонак=40}}</ref>, «літаратурную паўднёва-рускую мову» ([[А. Яфіменка]])<ref>{{кніга|аўтар=[[Аляксандра Якаўлеўна Яфіменка|Ефименко А.]]|загаловак=Исторiя украинскаго народа|год=1906|месца=Санкт-Петербургъ|старонак=135|выпуск=1}}</ref> і «ўкраінскую літаратурную мову» ([[І. Агіенка]])<ref>{{кніга|аўтар=[[Іван Агіенка|Огiєнко I. А.]]|загаловак=Українська лiтературна мова XVI-го ст. i український Крехiвський Апостол|год=1930|месца=Варшава|старонак=98}}</ref>. Азначэнне «стараўкраінская мова» атрымала шырокае распаўсюджванне толькі ў другой палове XX стагоддзя ў працах [[Л. Гумецкая|Л. Гумецкай]]<ref>{{кніга|аўтар=[[Лукія Лукінічна Гумецкая|Гумецька Л. Л.]]|загаловак=Якій з трьох назв...|год=1958|месца=Київ}}</ref>, [[П. Плюшч|П. Плюшча]]<ref>{{кніга|аўтар=[[Павел Паўлавіч Плюшч|Плющ П. П.]]|загаловак=Iсторія української лiтературної мови|год=1971|месца=Київ}}</ref> і іншых. === Беларускія канцэпцыі === Да канца XIX стагоддзя выбітны філолаг [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я. Ф. Карскі]] дзеля адрознення ад сучаснай беларускай мовы трансфармаваў тэрмін у «старабеларуская мова»{{sfn|Карскiй|1893|с=13}}. Гэта дало пачатак шырокаму выкарыстанню паняцця сярод беларускіх даследчыкаў, часта ў варыянтах з удакладняючымі эпітэтамі: старабеларуская літаратурная ([[Ян Станкевіч|Я. Станкевіч]], [[Леў Мікалаевіч Шакун|Л. Шакун]], [[Аркадзь Іосіфавіч Жураўскі|А. Жураўскі]])<ref>{{кніга|аўтар=[[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]]|загаловак=Гісторыя беларускага языка|год=1939|месца=Вільня|старонак=4}}; {{артыкул|аўтар=[[Леў Мікалаевіч Шакун|Шакун Л. М.]]|загаловак=Образование белорусского национального литературного языка|год=1962|месца=Масква|выданне=Вопросы образования восточнославянских языков|старонкі=118—119}}; {{артыкул|аўтар=[[Аркадзь Іосіфавіч Жураўскі|Журавский А. И.]]|загаловак=Деловая письменность в системе старобелорусского литературного языка|год=1978|месца=Масква|выданне=Восточнославянское и общее языкознание|старонкі=185—191}}</ref> або літаратурна-пісьмовая ([[Леў Мікалаевіч Шакун|Л. Шакун]], [[Уладзімір Мітрафанавіч Свяжынскі|У. Свяжынскі]])<ref>{{кніга|аўтар=[[Леў Мікалаевіч Шакун|Шакун Л. М.]]|загаловак=Гісторыя беларускай літаратурнай мовы|год=1984|месца=Мінск|старонак=89}}; {{артыкул|аўтар=[[Уладзімір Мітрафанавіч Свяжынскі|Свяжынскі У.]]|загаловак=Праблема ідэнтыфікацыі афіцыйнай мовы Вялікага Княства Літоўскага|год=2001|месца=Мінск|выданне=Metriciana|том=1|старонкі=109—111}}</ref>. У другой палове XX стагоддзя ў беларускай навуковай школе канчаткова замацаваўся тэрмін «старабеларуская мова». Беларускія лінгвісты на багатым фактычным матэрыяле даказалі, што дзяржаўная, канцылярская і літаратурная мова Вялікага Княства Літоўскага фарміравалася пераважна на аснове [[Беларускія гаворкі|беларускіх гаворак]]. У прыватнасці, А.&nbsp;І.&nbsp;Жураўскі падкрэсліваў, што пераважная большасць помнікаў пісьменнасці ВКЛ мае менавіта беларускія [[Беларуская фанетыка|фанетычныя]], [[Марфалогія мовы|марфалагічныя]] і [[Лексіка|лексічныя]] рысы, у той час як украінскія або чыста [[Царкоўнаславянізмы|царкоўнаславянскія элементы]] з'яўляюцца перыферыйнымі або жанрава абумоўленымі<ref>{{артыкул|аўтар=[[Аркадзь Іосіфавіч Жураўскі|Журавский А. И.]]|загаловак=Деловая письменность в системе старобелорусского литературного языка|год=1978|месца=Масква|выданне=Восточнославянское и общее языкознание|старонкі=185—191}}</ref>. Даследчык У.&nbsp;М.&nbsp;Свяжынскі паказвае, што выкарыстанне тэрміна «старабеларуская мова» з'яўляецца найбольш навукова карэктным, бо ён адлюстроўвае гістарычную пераемнасць паміж мовай ВКЛ і сучаснай літаратурнай мовай, якая захавала асноўны лексічны фонд і граматычны лад сваёй папярэдніцы<ref>{{артыкул|аўтар=[[Уладзімір Мітрафанавіч Свяжынскі|Свяжынскі У.]]|загаловак=Праблема ідэнтыфікацыі афіцыйнай мовы Вялікага Княства Літоўскага|год=2001|месца=Мінск|выданне=Metriciana|том=1|старонкі=109—111}}</ref>. == Тэрміналагічныя навацыі другой паловы XX — пачатку XXI стагоддзяў == У XX стагоддзі атрымала распаўсюджванне канцэпцыя, паводле якой моўны падмурак складала «ўкраінска-беларускае [[Койнэ|койнэ]]». Тэрміналагічныя інавацыі другой паловы XX стагоддзя акцэнтавалі ўвагу на агульным наддыялектным характары: «ўкраінска-беларуская мова» ([[А. Кедайтэне]]), «ўкраінска-беларуская літаратурная» ([[Уладзімір Мікалаевіч Ператц|У. М. Ператц]], [[Леанід Арсеньевіч Булахоўскі|Л. А. Булахоўскі]]), «славяна-ўкраінска-беларуская мова» ([[Н. Непарожня]]) або нават «ўкраінская і беларуская шляхецкая свецка-літаратурная мова» ([[Віктар Уладзіміравіч Вінаградаў|В. У. Вінаградаў]]){{sfn|Кедайтене|1963|с=183}}{{sfn|Перетц|1958|с=205}}{{sfn|Виноградов|1982|с=28}}. Іншыя тэрміны суадносілі з'яву з месцам і часам: «паўднёва-заходнеруская позняга сярэднявечча» ([[Віктар Уладзіміравіч Вінаградаў|В. Вінаградаў]])<ref>{{кніга|аўтар=[[Віктар Уладзіміравіч Вінаградаў|Виноградов В. В.]]|загаловак=Проблемы литературных языков и закономерностей их образования и развития|год=1967|месца=Масква|старонак=48}}</ref>, «беларуская позняга сярэднявечча» ([[Аркадзь Іосіфавіч Жураўскі|А. Жураўскі]])<ref>{{кніга|аўтар=[[Аркадзь Іосіфавіч Жураўскі|Жураўскі А. І.]]|загаловак=Гісторыя беларускай літаратурнай мовы|год=1967|месца=Мінск|том=1|старонак=38}}</ref>, «старабеларускаўкраінская» ([[Ганна Леанідаўна Харашкевіч|А. Харашкевіч]])<ref>{{артыкул|аўтар=[[Ганна Леанідаўна Харашкевіч|Хорошкевич А. Л.]]|загаловак=Исторические судьбы белорусских и украинских земель в XIV — начале XVI вв.|год=1982|месца=Масква|выданне=Древнерусское наследие и исторические судьбы восточного славянства|старонкі=78}}</ref>. У XXI стагоддзі з'явіліся такія новаўвядзенні, як «пісьмовы [[інтэрдыялект]] русінаў» ([[Эдвардас Гудавічус|Э. Гудавічус]]) і «пісьмовая заходнеруская (рутэнская) мова» ([[Вячаслаў Усеваладавіч Іванаў|Вяч. Ус. Іваноў]]). Пазіцыі паняцця «рутэнская», якое мае глыбокія карані ў лацінскіх тэкстах, аслабляюцца яго агульным характарам і аманімічнасцю з тэрмінам для мовы галіцкіх ўкраінцаў{{sfn|Gudavičius|2006|с=646-647}}{{sfn|Иванов|2003|с=264}}. Прадстаўнікі беларускага мовазнаўства неаднаразова выступалі з жорсткай крытыкай такіх кампрамісных або размытых абазначэнняў. Тэрміны накшталт «рутэнская мова» або «ўкраінска-беларускае койнэ» разглядаюцца беларускімі навукоўцамі як неправамерныя, паколькі яны штучна зніжаюць ролю [[Беларусы|беларускага этнасу]] ў дзяржаватворчых і культурных працэсах Вялікага Княства Літоўскага. Як адзначаюць беларускія даследчыкі, спробы ўніверсалізацыі назвы праз увядзенне лацінскага тэрміна «рутэнская» пазбаўляюць мову яе канкрэтнай нацыянальнай прывязкі, а канцэпцыя «койнэ» ігнаруе той факт, што дэмаграфічным і культурным цэнтрам стварэння актавай і літаратурнай пісьменнасці ВКЛ былі менавіта этнічныя беларускія землі, а аснову мовы складалі фанетычныя і граматычныя рысы беларускіх дыялектаў<ref>{{артыкул|аўтар=[[Уладзімір Мітрафанавіч Свяжынскі|Свяжынскі У.]]|загаловак=Праблема ідэнтыфікацыі афіцыйнай мовы Вялікага Княства Літоўскага|год=2001|месца=Мінск|выданне=Metriciana|том=1|старонкі=109—136}}</ref>. Асобна прапаноўваліся спецыяльныя найменні выключна для канцылярска-актавага варыянта: «старажытная актавая мова» ([[Мікалай Іванавіч Гарбачэўскі|М. Гарбачэўскі]])<ref>{{кніга|аўтар=[[Мікалай Іванавіч Гарбачэўскі|Горбачевский Н. И.]]|загаловак=Словарь древняго актоваго языка Северо-западного края и Царства польскаго|год=1874|месца=Вильна}}</ref>, «актавая або дыпламатычная мова...» ([[Антон Сямёнавіч Будзіловіч|А. Будзіловіч]])<ref>{{кніга|аўтар=[[Антон Сямёнавіч Будзіловіч|Будиловичъ А.]]|загаловак=Къ вопросу о литературномъ языкѣ югозападной Руси|год=1900|месца=Юрьевъ|старонак=15}}</ref>, «заходнеруская дзелавая мова» ([[Аляксей Іванавіч Сабалеўскі|А. Сабалеўскі]])<ref>{{кніга|аўтар=[[Аляксей Іванавіч Сабалеўскі|Соболевский А. И.]]|загаловак=История русского литературного языка|год=1980|месца=Ленинград|старонак=72—73}}</ref>, «актавая мова» ([[Іван Агіенка|І. Агіенка]])<ref>{{кніга|аўтар=[[Іван Агіенка|Огiєнко I. А.]]|загаловак=Українська лiтературна мова XVI-го ст. i український Крехiвський Апостол|год=1930|месца=Варшава|старонак=121—128}}</ref>, «заходнеруская канцылярская» ([[Хрысціян Швейгард Станг|Хр. Станг]])<ref>{{кніга|аўтар=[[Хрысціян Станг|Stang Ch. S.]]|загаловак=Die westrussische Kanzleisprache des Grossfürstentums Litauen|год=1935|месца=Oslo|старонак=52}}</ref>, «старабеларуская канцылярска-юрыдычная мова» ([[Аркадзь Іосіфавіч Жураўскі|А. Жураўскі]])<ref>{{артыкул|аўтар=[[Аркадзь Іосіфавіч Жураўскі|Журавский А. И.]]|загаловак=О канцелярском языке Великого княжества Литовского|год=1984|месца=Vilnius|выданне=Lietuvos istorijos metraštis. 1983 metai|старонкі=24—25}}</ref> і «дзелавая ўкраінска-беларуская» ([[Віталь Макаравіч Русаноўскі|В. Русаноўскі]])<ref>{{артыкул|аўтар=[[Віталь Макаравіч Русаноўскі|Русановский В. М.]]|загаловак=Вопросы нормы на разных этапах истории литературного языка|год=1970|выданне=Вопросы языкознания|нумар=4|старонкі=57}}</ref>. == Дыферэнцыяцыя «рускай» і «простай» моў == З-за шырокай неаднароднасці моўных помнікаў сучасныя даследчыкі, абапіраючыся на працы [[П. П. Плюшч|П. П. Плюшча]] і [[У. П. Мякішаў|У. П. Мякішава]], паказваюць неабходнасць размежавання дзвюх разнавіднасцей мовы, выкарыстоўваючы гістарычныя тэрміны ў вузкім значэнні{{sfn|Плющ|1971|с=140}}{{sfn|Мякишев|2000|с=170}}: * '''Руская мова (канцылярска-актавая)''' — адміністрацыйна-дзелавая разнавіднасць, якая абслугоўвала [[дзяржаўнае кіраванне]]. Яна сфарміравалася раней, у XIV стагоддзі, і грунтавалася пераважна на [[Дыялекты беларускай мовы|беларускай дыялектнай аснове]] ([[Беларускія гаворкі ў Літве|гаворкі ваколіц Вільні]]) і імкнулася да стандартызацыі, пазбягаючы [[Царкоўнаславянізмы|царкоўнаславянскіх элементаў]]. * '''Простая мова (літаратурна-кніжная)''' — разнавіднасць, якая ўзнікла ў сярэдзіне XVI стагоддзя пад уплывам [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]]. Служыла сродкам інтэрпрэтацыі [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскага]] тэксту, а затым стала мовай [[Палемічная літаратура|палемічнай літаратуры]]. Яна мела больш шырокую ўкраінска-беларускую базу і дапускала шырокае выкарыстанне народных гаворак і царкоўнаславянскай традыцыі. Такім чынам, хоць абедзве разнавіднасці прадстаўляюць адну моўную сістэму на агульнай усходнеславянскай аснове, іх звядзенне пад адзін усеахопны тэрмін прыводзіць да тэрміналагічнай блытаніны і неадпаведнасці гістарычным фактам<ref>{{кніга|аўтар=[[Барыс Андрэевіч Успенскі|Успенский Б. А.]]|загаловак=Языковая ситуация Киевской Руси и ее значение для истории русского литературного языка|год=1983|месца=Масква|старонак=68}}; {{артыкул|аўтар=[[Міхаэль Мозер|Мозер М.]]|загаловак=Что такое «простая мова»?|год=2002|выданне=Studia Slavica Hung.|нумар=47/3-4|старонкі=221—260}}; {{артыкул|аўтар=[[Уладзімір Паўлавіч Мякішаў|Мякишев В. П.]]|загаловак=«Мовы» Великого княжества Литовского в единстве своих противоположностей|год=2000|выданне=Studia Russica|том=XVIII|старонкі=170}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[В. П. Мякішаў|Мякишев В. П.]] |загаловак=Язык Литовского Статута 1588 года |месца=Краков |выдавецтва=Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego |год=2008 |старонак=382 |isbn= |ref=Мякишев}} * {{кніга |аўтар=[[Я. Ф. Галавацкі|Головацкiй Я. Ф.]] |загаловак=Черты домашняго быта русскихъ дворянъ на Подляшьѣ... |месца=Вильна |выдавецтва= |год=1888 |старонак= |isbn= |ref=Головацкiй}} * {{кніга |аўтар=[[Я. Ф. Карскі|Карскiй Е. Ф.]] |загаловак=Бѣлорусcы |месца=Вильна |выдавецтва= |год=1904 |старонак= |isbn= |ref=Карскiй}} * {{артыкул |аўтар=[[Б. А. Успенскі|Успенский Б. А.]] |загаловак=Языковая ситуация Киевской Руси и ее значение для истории русского литературного языка |выданне=IX Международный съезд славистов. Доклады |тып=зборнік |год=1983 |том= |нумар= |старонкі= |ref=Успенский}} * {{кніга |аўтар=[[І. Агіенка|Огiєнко I. А.]] |загаловак=Украïнська лiтературна мова XVI-го ст. i український Крехiвський Апостол |месца=Варшава |выдавецтва= |год=1930 |старонак= |isbn= |ref=Огієнко}} * {{кніга |аўтар=[[В. М. Ператц|Перетц В. Н.]] |загаловак=Исследования и материалы по истории старинной украинской литературы XVI-XVIII веков |месца=Ленинград |выдавецтва= |год=1929 |старонак= |isbn= |ref=Перетц}} * {{артыкул |аўтар=[[П. П. Плюшч|Плющ П. П.]] |загаловак=До питання про так звану «просту мову» XVI-XVIII ст. на Українi |выданне=Питання iсторичного розвитку української мови |тып=зборнік |год=1962 |том= |нумар= |старонкі= |ref=Плющ}} * {{кніга |аўтар=[[Л. Л. Гумецкая|Гумецька Л. Л.]] |загаловак=Питання стандартизацiї слов’янських писемно-лiтературних мов стародавньої доби |месца=Київ |выдавецтва= |год=1968 |старонак= |isbn= |ref=Гумецька}} * {{артыкул |аўтар=[[М. Мозер|Мозер М.]] |загаловак=Что такое «простая мова»? |выданне=Studia Slavica Hung. |тып=часопіс |год=2002 |том= |нумар=47 |старонкі=221-260 |ref=Мозер}} * {{кніга |аўтар=[[І. П. Кепен|Кеппен И. П.]] |загаловак=Матерiалы для исторiи просвѣщенiя въ Россiи |месца=Санкт-Петербургъ |выдавецтва= |год=1819 |старонак= |isbn= |ref=Кеппен}} * {{артыкул |аўтар=[[М. Ц. Качаноўскі|Каченовскiй М. Т.]] |загаловак=О снимкѣ жалованной Граматы Великаго Князя Литовскаго Витовта... |выданне=Вѣстникъ Европы |тып=часопіс |год=1828 |том= |нумар=22 |старонкі=145-146 |ref=Каченовскiй}} * {{артыкул |аўтар=[[М. А. Максімовіч|Максимович М. А.]] |загаловак=Критико-историческое изслѣдованiе о русскомъ языкѣ |выданне=ЖМНП |тып=часопіс |год=1838 |том= |нумар=3 |старонкі=546 |ref=Максимович}} * {{кніга |аўтар=[[І. П. Сахараў|Сахаров И.]] |загаловак=Обозрѣнiе славянорусской библiографiи |месца=Санкт-Петербургъ |выдавецтва= |год=1849 |старонак= |isbn= |ref=Сахаров}} * {{артыкул |аўтар=[[І. Н. Даніловіч|Данилович И. Н.]] |загаловак=Взглядъ на Литовское законодательство и Литовскiе Статуты |выданне=Юридическiя записки |тып=часопіс |год=1841 |том=I |нумар= |старонкі=30 |ref=Данилович}} * {{кніга |аўтар=[[Т. Чацкі|Czacki T.]] |загаловак=Dzieła Tadeusza Czackiego |том=I |месца=Poznań |выдавецтва= |год=1844 |старонак= |isbn= |ref=Czacki}} * {{артыкул |аўтар=[[С. Пташыцкі|Ptaszycki S.]] |загаловак=Zewnętrzne dzieje języków ruskich w granicach dawnej Rzeczypospolitey |выданне=Encyklopedia Polska |тып=энцыклапедыя |год=1915 |том=III |нумар= |старонкі=360-365 |ref=Ptaszycki}} * {{кніга |аўтар=[[С. Б. Ліндэ|Linde S. B.]] |загаловак=O Statucie Litewskim Ruskim językiem i drukiem wydanym wiadomość |месца=Warszawa |выдавецтва= |год=1816 |старонак= |isbn= |ref=Linde}} * {{кніга |аўтар=[[А. Паўстаньскі|Powstański A.]] |загаловак=Uwagi odnoszące się do bibliografii Statutu litewskiego |месца=Wilno |выдавецтва= |год=1829 |старонак= |isbn= |ref=Powstański}} * {{кніга |аўтар=[[М. В. Каяловіч|Коялович М. В.]] |загаловак=Отвѣтъ Костомарову на его статью въ № 118 газеты «Голосъ» |месца= |выдавецтва=Русский инвалидъ |год=1864 |старонак= |isbn= |ref=Коялович}} * {{кніга |аўтар=[[М. Г. Устрялаў|Устрялов Н. Г.]] |загаловак=Русская исторiя |частка=II |месца=Санкт-Петербургъ |выдавецтва= |год=1837 |старонак= |isbn= |ref=Устрялов}} * {{кніга |аўтар=[[П. І. Жыцецкі|Житецкiй П. И.]] |загаловак=Очеркъ литературной исторiи малорусскаго нарѣчiя въ XVII и XVIII вв. |частка=I |месца=Кiевъ |выдавецтва= |год=1889 |старонак= |isbn= |ref=Житецкiй}} * {{артыкул |аўтар=[[В. П. Мякішаў|Мякишев В. П.]] |загаловак=«Мовы» Великого княжества Литовского в единстве своих противоположностей |выданне=Studia Russica |тып=часопіс |год=2000 |том=XVIII |нумар= |старонкі=170 |ref=Мякишев}} * {{артыкул |аўтар=Карский Е. Ф. |загаловак=Два памятника старого западнорусского наречия... |выданне=Труды по белорусскому и другим славянским языкам |тып=зборнік |год=1962 |месца=Масква |старонкі=188—208 |ref=Карский}} * {{артыкул |аўтар=Возняк М. |загаловак=Причинки до студiй над писаннями Лаврентiя Зизанiя |выданне=Записки Наукового Товариства iмени Шевченка |тып=часопіс |год=1908 |том=83 |нумар=3 |старонкі=31—88 |ref=Возняк}} * {{кніга |аўтар=Первольф И. |загаловак=Славяне, ихъ взаимныя отношенiя и связи |частка=II |том=III |месца=Варшава |год=1893 |старонак= |ref=Первольф}} * {{кніга |аўтар=Сопиков В. С. |загаловак=Опытъ россiйской библiографiи |частка=I |месца=Санкт-Петербургъ |год=1813 |старонак= |ref=Сопиков}} * {{артыкул |аўтар=Каченовскiй М. Т. |загаловак=Редакторская ссылка к статье: С. Б. Линде, О Россїйской литературѣ |выданне=Вѣстникъ Европы |тып=часопіс |год=1816 |том=XC |нумар=21 |старонкі=122 |ref=Каченовскiй}} * {{кніга |аўтар=Огiєнко I. |загаловак=Iсторiя української лiтературної мови |месца=Київ |год=1995 |старонак= |ref=Огiєнко}} * {{артыкул |аўтар=Rudzińska M. |загаловак=Charakterystyka języka urzędowego Wielkiego Księstwa Litewskiego |выданне=Księga referatów II zjazdu slawistów. Sekcja I, Językoznawstwo |месца=Warszawa |год=1934 |старонкі=100—104 |ref=Rudzińska}} * {{кніга |аўтар=Jaroszewicz J. |загаловак=Obraz Litwy pod względem jej cywilizacji, od czasow najdawniejszych do końca wieku XVIII |том=II |месца=Wilno |год=1844 |старонак= |ref=Jaroszewicz}} * {{артыкул |аўтар=Беляев И. |загаловак=Предисловiе к изданию Статута |выданне=Временникъ Московскаго Общества Исторiи и Древностей Российскихъ |тып=зборнік |год=1855 |том=XXIII |старонкі= |ref=Беляев}} * {{кніга |аўтар=Спрогис И. Я. |загаловак=Акты издаваемые Виленской Комиссiею для разбора древнихъ актовъ |том=XXXVI |месца=Вильна |год=1912 |старонак= |ref=Спрогис}} * {{кніга |аўтар=Карскiй Е. Ф. |загаловак=Къ вопросу о разработкѣ стараго западно-русскаго нарѣчiя. Библiографическiй очеркъ |месца=Вильна |год=1893 |старонак= |ref=Карскiй}} * {{артыкул |аўтар=Кедайтене Е. |загаловак=К вопросу о языке полемической литературы Юго-Западной Руси первой половины XVII в. |выданне=Lietuvos TSR aukštųjų mokyklų mokslo darbai (Kalbotyra) |год=1963 |том=VII |старонкі=183—213 |ref=Кедайтене}} * {{артыкул |аўтар=Перетц В. Н. |загаловак=Киево-печерский патерик в польском и украинском переводе |выданне=Славянская филология. Сборник статей |месца=Масква |год=1958 |старонкі=174—210 |ref=Перетц}} * {{кніга |аўтар=Виноградов В. В. |загаловак=Очерки по истории русского литературного языка XVII-XIX веков |месца=Масква |год=1982 |старонак= |ref=Виноградов}} * {{артыкул |аўтар=Gudavičius E. |загаловак=Rusini (gudowie) |выданне=Kultura Wielkiego Księstwa Litewskiego. Analizy i obrazy |месца=Kraków |год=2006 |старонкі=637—647 |ref=Gudavičius}} * {{артыкул |аўтар=Иванов Вяч. Вс. |загаловак=Славянские диалекты в соотношении с другими языками Великого княжества Литовского |выданне=Славянское языкознание. XIII Международный съезд славистов |месца=Масква |год=2003 |старонкі=258—288 |ref=Иванов}} * {{кніга |аўтар=Плющ П. П. |загаловак=Iсторiя української лiтературної мови |месца=Київ |год=1971 |старонак= |ref=Плющ}} {{Беларуская мова}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Старабеларуская мова]] [[Катэгорыя:Гісторыя беларускай мовы]] [[Катэгорыя:Гістарычная лінгвістыка]] [[Катэгорыя:Гісторыя ўкраінскай мовы]] ract44nmfkc02c0tqm83zfgz8rfvko3 0 803700 5202362 5201518 2026-09-19T15:39:48Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5202362 wikitext text/x-wiki '''Канцыля́рская мо́ва Вялі́кага Кня́ства Літо́ўскага''' (таксама '''ру́ская мо́ва''', '''заходнеру́ская дзелава́я''', '''старабелару́ская канцыля́рска-юрыды́чная''') — [[Афіцыйна-дзелавы стыль|афіцыйна-дзелавы]], адміністрацыйны варыянт [[Старабеларуская мова|старабеларускай]] літаратурна-пісьмовай мовы, які выкарыстоўваўся ў [[дзяржаўнае кіраванне|дзяржаўным кіраванні]], [[справаводства|справаводстве]], [[судаводства|судаводстве]] і [[заканадаўства|заканадаўстве]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] з XIV да канца XVII стагоддзя{{sfn|Мякишев|2008|с=26—27}}. У сучасным [[Беларускае мовазнаўства|беларускім мовазнаўстве]] тэрмін «заходнеруская дзелавая мова» падвяргаецца жорсткай крытыцы як імперскі і [[Палітызацыя навукі|палітызаваны]]. Даследчыкі ([[Аркадзь Іосіфавіч Жураўскі|А.&nbsp;І.&nbsp;Жураўскі]], [[Леў Міхайлавіч Шакун|Л.&nbsp;М.&nbsp;Шакун]], [[Уладзімір Мітрафанавіч Свяжынскі|У.&nbsp;М.&nbsp;Свяжынскі]]) адзначаюць, што гэты тэрмін штучна адрываў мову канцылярыі ВКЛ ад яе жывой [[Дыялекты беларускай мовы|беларускай дыялектнай асновы]], маскіруючы самабытнасць [[Беларусы|беларускага этнасу]]<ref>{{артыкул|аўтар=[[Уладзімір Мітрафанавіч Свяжынскі|Свяжынскі У.]]|загаловак=Праблема ідэнтыфікацыі афіцыйнай мовы Вялікага Княства Літоўскага|год=2001|месца=Мінск|выданне=Metriciana|том=1|старонкі=109—136}}</ref>. Беларуская навука аддае перавагу тэрмінам «старабеларуская літаратурная мова» або «старабеларуская канцылярска-юрыдычная мова». Канцылярская мова ўяўляла сабой толькі адзін, хоць і найважнейшы, пласт пісьменства дзяржавы. Яна мела выразныя адрозненні ад літаратурна-кніжнай разнавіднасці, якая абслугоўвала рэлігійную і палемічную літаратуру і ў гістарычных крыніцах часцей называлася «простай мовай»{{sfn|Мякишев|2008|с=33}}. == Гісторыя фарміравання і развіцця == === Ранні перыяд (XIV — канец XV стагоддзя) === Канцылярская мова ўзнікла ў XIV стагоддзі і была выклікана да жыцця патрэбамі дзяржавы ў стварэнні стандартызаванага сродку для вядзення [[справаводства]] на велікакняжацкіх землях. Паводле меркавання польскага даследчыка [[С. Пташыцкі|С. Пташыцкага]], ужо ў часы кіравання вялікага князя [[Гедзімін]]а гэтая мова пачынае панаваць, а пры [[Альгерд]]зе набывае трывалы статус мовы дзяржаўных устаноў{{sfn|Ptaszycki|1915|с=360}}{{sfn|Мякишев|2008|с=27}}. Некаторыя даследчыкі (напрыклад, [[А. А. Целунова]]) звязваюць канчатковае афармленне гэтага статусу з 1392 годам, калі вялікім князем стаў [[Вітаўт]]{{sfn|Целунова|1998|с=81}}{{sfn|Мякишев|2008|с=27}}. У ранні перыяд свайго развіцця, з сярэдзіны XIV стагоддзя да канца княжання [[Казімір IV Ягелончык|Казіміра Ягелончыка]] ў 1492 годзе, [[афіцыйная мова]] ВКЛ выкарыстоўвалася амаль выключна ў княжацкіх дагаворах, граматах і іншых дзяржаўных актах. Як сцвярджаў нарвежскі славіст [[Хрысціян Станг|Хр. Станг]], у гэты час у дакументах пераважалі дыялектныя рысы ўкраінскага тыпу. Такое становішча ён тлумачыў тым, што велікакняжацкая канцылярыя першапачаткова фарміравалася з арыентацыяй на традыцыі «рускай» канцылярыі пры польскім каралеўскім двары, якая, у сілу гістарычных абставін, карысталася моўным варыянтам, заснаваным на галіцкім дыялекце{{sfn|Stang|1935|с=51—52}}{{sfn|Мякишев|2008|с=27}}. Аднак беларускія мовазнаўцы пераканаўча абвяргаюць гіпотэзу Хр. Станга аб вызначальным уплыве паўднёва-заходніх (украінскіх) гаворак на раннюю канцылярскую мову ВКЛ. Паводле даследаванняў [[Аркадзь Іосіфавіч Жураўскі|А.&nbsp;І.&nbsp;Жураўскага]] і [[Л. М. Шакун|Л.&nbsp;М.&nbsp;Шакуна]], ужо з самага пачатку свайго функцыянавання канцылярыя ВКЛ абапіралася менавіта на мясцовыя [[беларускія гаворкі]] (цэнтральныя і заходнія). Наяўнасць жа асобных паўднёварускіх рыс у ранніх граматах тлумачыцца агульнай традыцыяй усходнеславянскага пісьменства і міграцыяй асобных пісараў, а не сістэмнай украінскай асновай мовы<ref>{{кніга|аўтар=[[Леў Міхайлавіч Шакун|Шакун Л. М.]]|загаловак=Гісторыя беларускай літаратурнай мовы|год=1984|месца=Мінск|старонак=89}}</ref>. === Перыяд росквіту (канец XV—XVI стагоддзе) === З часоў кіравання вялікіх князёў [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандра]] (1492—1506), [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта I]] (1506—1548) і [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] (1548—1572) цэнтр адміністрацыйнага і грамадскага жыцця трывала замацаваўся ў [[Вільня|Вільні]]. Цэнтралізацыя ўлады на «беларускамоўных» тэрыторыях, змяненне дэмаграфічных суадносін і межаў дзяржавы прывялі да таго, што ў дзелавым пісьменстве велікакняжацкай канцылярыі ўзяў верх [[беларускія дыялекты|беларускі дыялектны тып]], які развіўся на аснове [[Беларускія гаворкі ў Літве|гаворак ваколіц сталіцы]]{{sfn|Stang|1935|с=19—20, 52, 163}}{{sfn|Мякишев|2008|с=27}}. Менавіта на гэтай, ужо беларускай па сваёй аснове, канцылярскай мове былі напісаны дзяржаўныя акты [[Літоўская метрыка|Літоўскай Метрыкі]], [[Судзебнік Казіміра 1468 года|Судзебнік 1468 года]] і ўсе тры рэдакцыі [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|Літоўскага Статута]] (1529, 1566 і 1588 гадоў). У гэты перыяд пісьмовая мова дасягнула свайго найвышэйшага ўзроўню, стаўшы ўзорам і эталонам для ўсёй сістэмы тагачаснага пісьма{{sfn|Крамко|1991|с=4}}{{sfn|Мякишев|2008|с=41}}. == Сфера выкарыстання і характарыстыка == Канцылярская мова мела строга акрэсленыя функцыі: яна абслугоўвала адміністрацыйна-дзелавую сферу і спрыяла [[дзяржаўнае кіраванне|дзяржаўнаму кіраванню]]. На ёй вялося ўсё афіцыйнае справаводства цэнтральных і мясцовых органаў улады, складаліся шматлікія дзяржаўныя акты і граматы, найважнейшыя зборы законаў, у тым ліку тры Літоўскія Статуты, а таксама вяліся шматтомныя [[актавыя кнігі]] [[Гродскі суд|гродскіх]] і [[Земскі суд|земскіх судоў]]{{sfn|Мякишев|2008|с=27}}. Галоўнай уласцівасцю гэтай мовы была яе наддыялектнасць і ў пэўнай ступені штучнасць. Каб быць зразумелай на ўсёй велізарнай тэрыторыі ВКЛ, канцылярская мова строга пазбягала вузкарэгіянальных, лакальных дыялектных рыс. Яна прапускала праз фільтры ўзуснай нормы толькі тыя моўныя з’явы, што былі агульнымі для беларускіх і ўкраінскіх тэрыторый{{sfn|Мякишев|2008|с=62}}. Як адзначае нямецкі славіст [[Даніэль Бунчыч]], уражлівая ўніфікаванасць пісьмовай нормы на велізарнай тэрыторыі ад Вільні да [[Брацлаў|Брацлава]] была дасягнута не праз свядомы адбор нейкага аднаго мясцовага дыялекту (напрыклад, палескага), а дзякуючы так званай «адмоўнай норме». Пісары і літаратары кіраваліся двума асноўнымі правіламі: па-першае, яны пазбягалі «крайніх», вузкіх асаблівасцей свайго хатняга дыялекту, якія маглі б быць незразумелымі жыхарам іншых рэгіёнаў (напрыклад, на пісьме ігнараваліся [[Аканне|аканне]], [[Яканне|яканне]] або ўканне, нават калі аўтар так вымаўляў словы ў жыцці); па-другое, у выпадку сумненняў яны трымаліся традыцыйнага напісання, знаёмага з царкоўнаславянскіх ці больш даўніх помнікаў{{sfn|Bunčić|2015|с=277, 287—288}}. У той жа час беларускія лінгвісты катэгарычна не згодныя з пазбаўленнем канцылярскай мовы нацыянальнай прывязкі. Як даказвае [[Аркадзь Іосіфавіч Жураўскі|А.&nbsp;І.&nbsp;Жураўскі]], нягледзячы на стандартызацыю і пэўную наддыялектнасць, сістэмаўтваральнай асновай канцылярскай мовы ВКЛ з'яўляліся менавіта фанетычныя, марфалагічныя і лексічныя рысы беларускай мовы ([[аканне]], [[дзеканне]] і [[цеканне]], [[Зацвярдзелы зычны|зацвярдзелыя зычныя]], спецыфічная беларуская [[лексіка]]), якія складалі яе жывы падмурак і дамінавалі над іншымі элементамі<ref>{{артыкул|аўтар=[[Аркадзь Іосіфавіч Жураўскі|Журавский А. И.]]|загаловак=Деловая письменность в системе старобелорусского литературного языка|год=1978|месца=Масква|выданне=Восточнославянское и общее языкознание|старонкі=185—191}}</ref>. Як адзначаў вядомы лінгвіст [[Барыс Андрэевіч Успенскі|Б.&nbsp;А.&nbsp;Успенскі]], статус [[Дзяржаўная мова|дзяржаўнай мовы]] спрыяў яе стандартызацыі і кадыфікацыі, у той час як мова мясцовых і прыватных актаў, наадварот, магла даходзіць амаль да [[Транскрыпцыя (мовазнаўства)|транскрыпцыі]] жывога вымаўлення і жывых форм маўлення{{sfn|Успенский|1983|с=69}}. Норма канцылярскай мовы абапіралася не на афіцыйныя граматыкі ці слоўнікі, якіх тады практычна не існавала для гэтага стылю, а на ўзус — традыцыю і практыку саміх пісараў і служачых канцылярыі, якія належалі да інтэлектуальнай эліты дзяржавы{{sfn|Мякишев|2008|с=41, 61}}. У адрозненне ад літаратурна-кніжнай мовы, у адміністрацыйнай практыцы амаль цалкам адсутнічаў уплыў [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мовы]]{{sfn|Мякишев|2008|с=33}}. == Суадносіны з «простай мовай» == У гістарычнай лінгвістыцы часта ўзнікае праблема размежавання канцылярскай мовы і літаратурна-кніжнай мовы. Даследчыкі, сярод якіх [[Павел Паўлавіч Плюшч|П. П. Плюшч]], [[Лукія Лукінічна Гумецкая|Л. Л. Гумецкая]] і [[Уладзімір Паўлавіч Мякішаў|У. П. Мякішаў]], даказваюць, што ў межах адной усходнеславянскай моўнай сістэмы існавалі дзве розныя разнавіднасці, якія адрозніваліся паводле сваіх функцый, паходжання і ўнутранай структуры{{sfn|Мякишев|2008|с=33}}. Аднак беларуская лінгвістычная школа аспрэчвае такі жорсткі падзел. Паводле [[Аркадзь Іосіфавіч Жураўскі|А.&nbsp;І.&nbsp;Жураўскага]] і [[Аляксандр Мікалаевіч Булыка|А.&nbsp;М.&nbsp;Булыкі]], канцылярская і літаратурна-кніжная («простая») мовы з'яўляюцца не дзвюма рознымі мовамі, а [[Функцыянальныя стылі маўлення|функцыянальна-стылістычнымі разнавіднасцямі (стылямі)]] адной і той жа старабеларускай літаратурнай мовы. Яны арганічна ўзаемадзейнічалі: канцылярская мова ўзбагачала кніжную жывой народнай лексікай, а «простая мова» давала ўзоры высокага стылю і абстрактных паняццяў<ref>{{кніга|аўтар=[[Аркадзь Іосіфавіч Жураўскі|Жураўскі А. І.]]|загаловак=Гісторыя беларускай літаратурнай мовы|год=1967|месца=Мінск|том=1|старонак=38}}</ref>. Гэты падыход падтрымліваецца і сучаснымі заходнімі даследчыкамі. Згодна з Д. Бунчычам, адміністрацыйная канцылярская мова і «простая мова» літаратурных тэкстаў не былі рознымі моўнымі сістэмамі або штучнымі кодамі. Гэта былі розныя функцыянальныя разнавіднасці адной і той жа літаратурнай мовы. Адрозненні паміж імі мелі выключна стылёвы характар, падобна таму, як функцыянуюць розныя стылі ў межах любой сучаснай мовы (напрыклад, як у гісторыі [[Польская мова|польскай мовы]], якая таксама мела розныя дыялектныя базы ў розныя часы, але заўсёды ўспрымалася як адзіная мова){{sfn|Bunčić|2015|с=279—280, 287}}. Канцылярска-актавая разнавіднасць гістарычна называлася «рускай мовай» (у [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1566|Статуце 1566 года]] нават было спецыяльна замацавана патрабаванне: ''«па руску маець літарамі і словы рускімі ўсе лісты і позвы пісаці»''). Гэты варыянт сфарміраваўся раней, грунтаваўся пераважна на беларускай дыялектнай аснове і абслугоўваў патрэбы дзяржаўнага кіравання, захоўваючы кансерватызм і строгасць норм{{sfn|Мякишев|2008|с=33, 36}}. У сваю чаргу, літаратурна-кніжная разнавіднасць, якая ў гістарычных крыніцах называлася «простай мовай», узнікла пазней — толькі ў сярэдзіне XVI стагоддзя ў сувязі з ідэямі [[Рэфармацыя ў Вялікім Княстве Літоўскім|Рэфармацыі]]. Яна служыла сродкам перакладу і тлумачэння біблейскіх тэкстаў для «простых людзей», як гэта рабілі [[Францыск Скарына]] ці [[Васіль Мікалаевіч Цяпінскі|Васіль Цяпінскі]]. Выдавец «[[Евангелле вучыцельнае|Учыцельнага Евангелля]]» [[Рыгор Аляксандравіч Хадкевіч|Рыгор Хадкевіч]] у 1569 годзе адзначаў, што вырашыў перакласці кнігу на «простую мову» «выразумення дзеля простых людзей»{{sfn|Мякишев|2008|с=38}}. У яе аснове ляжала больш шырокая беларуска-ўкраінская база, яна дапускала значны ўплыў [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай]] традыцыі і [[Польская мова|польскай мов]]ы, абслугоўваючы [[рэлігійная літаратура|рэлігійную]] і [[Палемічная літаратура|палемічную літаратуру]]{{sfn|Плющ|1961|с=221}}{{sfn|Мякишев|2008|с=33}}. == Заняпад і выцясненне польскай мовай == Працэс заняпаду канцылярскай мовы ВКЛ быў цесна звязаны з палітычнымі зменамі. Пасля ўтварэння [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] у выніку [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] (1569) пачаўся актыўны працэс [[Паланізацыя|паланізацыі]] вышэйшых саслоўяў і інтэлігенцыі ВКЛ. Як адзначаў гісторык [[Іосіф Іванавіч Первольф|І. Первольф]], гэта адбылося з-за моцы польскай дзяржаўнасці і прыцягальнасці яе культуры{{sfn|Первольф|1893|с=235}}. Найбольш навочна выцясненне старабеларускай мовы [[Польская мова|польскай]] прасочваецца па [[Актавыя кнігі|актавых кнігах]] гродскіх і земскіх судоў. З канца XVI стагоддзя і на працягу ўсяго XVII стагоддзя «руская мова» незваротна губляла пазіцыі. Спачатку павялічвалася колькасць польскамоўных уставак і тэрмінаў, пазней цэлыя фрагменты актаў пачалі пісацца па-польску, і, нарэшце, [[кірыліца]] амаль цалкам саступіла месца [[лацініца|лацініцы]]. У гэты перыяд канцылярская мова ўяўляла сабой [[Макаранізм|макаранічную]] руска-польскую сумесь{{sfn|Шевельов|2002|с=718}}{{sfn|Мякишев|2008|с=28}}. Канчатковы юрыдычны канец афіцыйнага выкарыстання канцылярскай мовы быў аформлены пастановай [[Варшаўскі сейм 1697 года|Варшаўскага сейма 1697 года]]. На падставе канстытуцыі ''[[Ураўненне правоў|Coaequatio jurium]]'' (Ураўненне правоў Літвы з [[Карона Каралеўства Польскага|Каронай]]) было ўстаноўлена, што адгэтуль пісар павінен пісаць па-польску, а не па-руску (''«pisarz po Polsku, a nie po Rusku pisać powinien będzie»''). Пасля гэтага дакументы на «рускай мове» сустракаліся толькі як рэдкі перажытак мінулага{{sfn|Volumina legum|1860|с=418}}{{sfn|Мякишев|2008|с=28—29}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=[[У. П. Мякішаў|Мякишев В. П.]]|загаловак=Язык Литовского Статута 1588 года|месца=Краков|выдавецтва=Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego|год=2008|старонак=382|isbn=|ref=Мякишев}} * {{кніга |аўтар=[[Хрысціян Станг|Stang Ch. S.]] |загаловак=Die westrussische Kanzleisprache des Grossfürstentums Litauen |месца=Oslo |выдавецтва= |год=1935 |старонак= |isbn= |ref=Stang}} * {{артыкул |аўтар=[[Сільвестр Пташыцкі|Ptaszycki S.]] |загаловак=Zewnętrzne dzieje języków ruskich w granicach dawnej Rzeczypospolitey |выданне=Encyklopedia Polska |тып=энцыклапедыя |год=1915 |том=III |нумар= |старонкі=360—365 |ref=Ptaszycki}} * {{артыкул |аўтар=[[Алена Аляксандраўна Цялунова|Целунова Е. А.]] |загаловак=Культурная и языковая ситуация Великого княжества Литовского |выданне=Aion Slavistica |тып=часопіс |год=1998 |том=5 |нумар= |старонкі=33—109 |ref=Целунова}} * {{артыкул |аўтар=[[Іван Іванавіч Крамко|Крамко I. I.]] |загаловак=Характар моўнай нормы Статута Вялікага княства Літоўскага 1588 года |выданне=Беларуская лінгвістыка |тып=зборнік |год=1991 |том= |нумар=39 |старонкі=3—7 |ref=Крамко}} * {{артыкул |аўтар=[[Барыс Андрэевіч Успенскі|Успенский Б. А.]] |загаловак=Языковая ситуация Киевской Руси и ее значение для истории русского литературного языка |выданне=IX Международный съезд славистов. Доклады |тып=зборнік |год=1983 |том= |нумар= |старонкі= |ref=Успенский}} * {{артыкул |аўтар=[[Павел Паўлавіч Плюшч|Плющ П. П.]] |загаловак=Русская «простая мова» на Украине в XVI–XVIII веках |выданне=Начальный этап формирования русского национального языка |месца=Ленинград |год=1961 |старонкі=219—236 |ref=Плющ}} * {{кніга |аўтар=[[Іосіф Іванавіч Первольф|Первольфъ I.]] |загаловак=Славяне, ихъ взаимныя отношенiя и связи |том=III |частка=II |месца=Варшава |выдавецтва= |год=1893 |старонак= |ref=Первольф}} * {{кніга |аўтар=[[Юрый Уладзіміравіч Шавялёў|Шевельов Ю.]] |загаловак=Iсторична фонологiя украïнськоï мови |месца=Харкiв |выдавецтва= |год=2002 |старонак= |ref=Шевельов}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Volumina legum |том=V |месца=Petersburg |выдавецтва= |год=1860 |старонак= |isbn= |ref=Volumina legum}} * {{артыкул |аўтар=Bunčić D. |загаловак=On the Dialectal Basis of the Ruthenian Literary Language |выданне=Die Welt der Slaven |год=2015 |том=LX |старонкі=276—289 |ref=Bunčić}} * {{артыкул |аўтар=Prygodzich M. R., Korshuk A. V. |загаловак=The Belarusian Language: the History and the Present |выданне= |год= |старонкі=137—141 |ref=Prygodzich, Korshuk}} {{Беларуская мова}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Старабеларуская мова]] [[Катэгорыя:Вялікае Княства Літоўскае]] [[Катэгорыя:Гісторыя беларускай мовы]] [[Катэгорыя:Мовы Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Гістарычная лінгвістыка]] 65m6khldvr91ykb9aal6kjwhos846ty 0 803751 5202363 5110222 2026-09-19T15:42:07Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Крытыка «палескай» і «агульнаўкраінскай» канцэпцый */ 5202363 wikitext text/x-wiki '''Прабле́ма адзі́нства старабелару́скай і стараўкраі́нскай моў''' — адно з найбольш складаных і дыскусійных пытанняў у [[Гістарычная лінгвістыка|гістарычнай лінгвістыцы]] і [[Славістыка|славістыцы]], звязанае з вызначэннем прыроды літаратурна-пісьмовай мовы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і ўсходніх зямель [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] у XIV—XVII стагоддзях. Доўгі час у навуцы дамінавала думка, што [[старабеларуская мова]] і [[стараўкраінская мова]] ўяўлялі сабой адзіную непадзельную сістэму (гэтак званую «заходнерускую мову»). Аднак дэталёвы аналіз крыніц, а таксама сучасныя дыскусіі паміж беларускімі і ўкраінскімі мовазнаўцамі паказваюць, што такое звядзенне з'яўляецца памылковым{{sfn|Мякишев|2008|с=9—10}}. Мовы мелі агульную базу на раннім этапе, але пазней вельмі выразна дыферэнцаваліся паводле рэгіянальных, храналагічных і жанрава-стылістычных прыкмет, а спробы аб'яднаць іх часта маюць не толькі лінгвістычную, але і палітычную падаплёку{{sfn|Мякишев|2008|с=40}}. == Тэорыя агульнай мовы (койнэ) і «палеская» канцэпцыя == У XX стагоддзі шырокае распаўсюджанне атрымала канцэпцыя, згодна з якой моўны падмурак пісьменства ВКЛ складала агульнае «ўкраінска-беларускае [[Койнэ|койнэ]]». Гэты тэрмін быў прапанаваны ўкраінскім даследчыкам [[І. Агіенка|І. Агіенкам]], які ў сваіх працах спасылаўся на тэорыю [[П. І. Жыцецкі|П. І. Жыцецкага]]{{sfn|Огiєнко|1930|с=89—90}}. Паводле гэтай тэорыі, пісцы нібыта свядома пазбягалі вузкіх дыялектных рыс, аддаючы перавагу гукам, агульным для абедзвюх тэрыторый{{sfn|Житецкiй|1889|с=6—7}}. У выніку такога падыходу ўзніклі кампрамісныя навуковыя тэрміны, якія спрабавалі аб'яднаць дзве лінгвістычныя традыцыі ў адну: «украінска-беларуская літаратурная мова» ([[Уладзімір Мікалаевіч Ператц|У. М. Ператц]], [[Леанід Арсеньевіч Булахоўскі|Л. А. Булахоўскі]]{{sfn|Перетц|1958|с=205}}), «паўднёва-заходнеруская мова позняга сярэднявечча» ([[Віктар Уладзіміравіч Вінаградаў|В. У. Вінаградаў]]{{sfn|Виноградов|1982|с=28}}) і іншыя{{sfn|Мякишев|2008|с=17}}. Лагічным працягам гэтай тэорыі ў сучаснай украінскай лінгвістыцы стала так званая «[[Палессе|палеская]]» канцэпцыя. Яе высунуў яшчэ ў 1930-я гады [[І. Агіенка]], а ў пачатку XXI стагоддзя актыўна падтрымалі і развілі ўкраінскія мовазнаўцы [[В. Німчук]], [[В. Майсіенка]] і [[А. Даніленка]]. Яны пачалі абгрунтоўваць існаванне ў XV—XVI стагоддзях рэгіянальнай [[Заходнепалеская мікрамова|палескай пісьмовай мовы]], заснаванай на [[Паўночны дыялект украінскай мовы|паўночнаўкраінскіх дыялектных рысах]]. Паводле іх сцвярджэнняў, менавіта гэты палескі (фактычна [[Украінская мова|ўкраінскі]]) варыянт дамінаваў і стаў асновай [[Канцылярская мова Вялікага Княства Літоўскага|афіцыйнай пісьмовай мовы ўсяго Вялікага Княства Літоўскага]], а ўласна беларускі тып вылучыўся з яго толькі ў XVI стагоддзі{{sfn|Клімаў|2008|с=1—4}}. == Крытыка «палескай» і «агульнаўкраінскай» канцэпцый == Беларускія лінгвісты, у прыватнасці [[У. М. Свяжынскі]] і [[Ігар Клімаў|І. Клімаў]], падверглі канцэпцыю адзінай «палескай» (або ўкраінскай) асновы афіцыйнай мовы ВКЛ суровай і аргументаванай крытыцы. Яны адзначаюць, што падобныя тэорыі грунтуюцца на хібнай [[Метадалогія|метадалогіі]] і [[Палітызацыя навукі|палітычнай тэндэнцыйнасці]], калі беларускія рысы і тэксты проста абвяшчаюцца палескімі, каб перавесці ўсю багатую спадчыну ВКЛ выключна ва ўкраінскае рэчышча{{sfn|Клімаў|2008|с=5}}. З лінгвістычнага пункту гледжання палескі дыялект не ўтвараў ні [[Фаналагічная сістэма|фаналагічнага]], ні [[Марфалогія мовы|марфалагічнага]] адзінства, неабходнага для стварэння [[Літаратурная норма|літаратурнай нормы]]. Беларускія даследчыкі звяртаюць увагу на метадалагічную памылку ўкраінскіх калег, якія вырываюць асобныя дыялектныя рысы з кантэксту і ігнаруюць сістэмны характар мовы. Напрыклад, ігнаруецца наяўнасць у тэкстах такіх фундаментальных і спецыфічна беларускіх фанетычных з'яў, як [[аканне]], недысімілятыўнае [[яканне]], а таксама [[дзеканне]] і [[цеканне]], якія цалкам адсутнічаюць ва ўкраінскай мове і дакладна лакалізуюць тэксты на беларускай этнічнай тэрыторыі{{sfn|Карский|1897|с=255}}{{sfn|Мякишев|2008|с=107—108}}{{sfn|Свяжынскі|2003|с=151—152}}. [[У. П. Мякішаў]] у сваёй манаграфіі таксама даказвае, што [[канцылярская мова ВКЛ]] мела выразную беларускую аснову, і адзначае, што такія рысы як пераход ''е'' ў ''о'', зацвярдзенне шыпячых, ''р'' і ''ц'' былі характэрныя менавіта для беларускага арэала{{sfn|Мякишев|2008|с=128, 151}}. Акрамя таго, беларускія навукоўцы ўказваюць на гістарычныя і сацыяльныя нестыкоўкі «палескай» тэорыі. Каб афіцыйная мова дзяржавы сфарміравалася на базе палескіх гаворак, сталіцай ВКЛ мусіў быць як мінімум [[Тураў]], а большасць пісараў велікакняжацкай канцылярыі павінна была паходзіць з [[Палессе|Палесся]] або [[Украіна|Украіны]]. Аднак цэнтрам кіравання была [[Вільня]], размешчаная ў зоне кантакту беларускага і літоўскага этнасаў{{sfn|Клімаў|2008|с=12—13}}. Калі ў канцы XIV — пачатку XV стагоддзя ў граматах яшчэ маглі сустракацца [[Валынь|валынскія]] ці палескія рысы, то ўжо з сярэдзіны XV стагоддзя, як даказаў нарвежскі славіст [[Хрысціян Станг|Хр. Станг]] і пацвердзіў [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я. Ф. Карскі]], гэты ўплыў быў імкліва выцеснены беларускім, які стаў адзіна пануючым для дзяржаўнай канцылярыі да самага канца XVII стагоддзя{{sfn|Stang|1935|с=163}}{{sfn|Карский|1897|с=255}}{{sfn|Мякишев|2008|с=27}}. == Дыферэнцыяцыя і розныя шляхі развіцця == Сходнасць беларускіх і ўкраінскіх помнікаў тлумачыцца не столькі існаваннем адзінай гутарковай мовы-асновы, колькі традыцыйнасцю і кансерватызмам [[Кірыліца|кірылічнага пісьма]]. Афіцыйная пісьмовая мова ВКЛ выступала як наддыялектнае ўтварэнне. Зыходная агульнасць пісьма дазваляла ёй абслугоўваць абодва роднасныя народы, суадносячыся то з беларускай, то з украінскай формай жывога маўлення ў залежнасці ад рэгіёна стварэння тэксту{{sfn|Свяжынскі|2003|с=132—163}}. У. Свяжынскі звяртае ўвагу на істотнае адрозненне ў шляхах станаўлення новых літаратурных моў. Заняпад старой ўкраінскай літаратурнай мовы і станаўленне новай у XVIII—XIX стагоддзях адбываліся амаль паралельна і без значнага разрыву. Новая ўкраінская мова фармавалася на шырокай базе традыцыйных нізкіх і сярэдніх стыляў ([[Фальклор|фальклор]], [[Палемічная літаратура|палемічная літаратура]], [[Інтэрмедыя|інтэрмедыі]], [[Дзелавое пісьменства|дзелавое пісьменства]]). У той жа час для беларускай мовы гэты працэс быў іншым. Пасля забароны афіцыйнага выкарыстання старабеларускай мовы ў 1696 годзе і выхаду апошняй кнігі на ёй у 1722 годзе адбыўся значны храналагічны разрыў. Новая беларуская літаратурная мова пачала фармавацца значна пазней і выключна на базе [[Камедыя|камедыйна]]-[[Драма|драматычнага]] стылю (школьныя [[Інтэрмедыя (п'еса)|інтэрмедыі]]), дзе народная гаворка выкарыстоўвалася для натуралістычнага капіявання побыту. Гэты разрыў паміж старабеларускай і новай беларускай літаратурнымі традыцыямі часта памылкова выкарыстоўваецца апанентамі як доказ таго, што старая мова ВКЛ нібыта не мела дачынення да сучаснай беларускай мовы{{sfn|Свяжынскі|2003|с=132—163}}. == Палітызацыя праблемы і імперскія тэорыі == Пытанне статусу і назвы мовы ВКЛ заўсёды было моцна палітызаваным. Беларускія гісторыкі і лінгвісты адзначаюць, што адмаўленне самастойнасці і беларускага характару гэтай мовы выкарыстоўвалася рознымі сіламі для абгрунтавання сваіх палітычных прэтэнзій. Так, расійская імперская навука яшчэ пасля [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] у рамках ідэалогіі [[Заходнерусізм|заходнерусізму]] называла гэтую мову выключна «заходнерускай» або проста «рускай», лічачы яе сапсаваным варыянтам велікарускай мовы. Мэтай такога наймення была хутчэйшая інкарпарацыя беларускіх зямель і асіміляцыя беларусаў праз адмаўленне іх гістарычнай і моўнай самастойнасці ([[М. Г. Устралаў]], [[Фёдар Чарнецкі|Ф. Чарнецкі]], [[Іван Якаўлевіч Спрогіс|І. Я. Спрогіс]]){{sfn|Устрялов|1837|с=106—107}}{{sfn|Спрогис|1912|с=II—III}}. У сваю чаргу, польская гістарыяграфія часта выкарыстоўвала тэрмін «руская мова» (''język ruski'') або перабольшвала ступень [[Паланізацыя|паланізацыі]] ВКЛ, імкнучыся паказаць дамінаванне польскай дзяржаўнасці і культуры над мясцовай пісьменнасцю ([[Самуіл Багуміл Ліндэ|С. Б. Ліндэ]], [[Іосіф Іванавіч Первольф|І. І. Первольф]]){{sfn|Первольф|1893|с=43—44}}{{sfn|Мякишев|2008|с=24}}. Сучасная ўкраінская гістарыяграфія і лінгвістыка, як адзначаюць [[Ігар Паўлавіч Клімаў|І. Клімаў]] і [[У. Свяжынскі]], часам ідзе тым жа шляхам, спрабуючы праз «палескую» канцэпцыю прыўласніць усю літаратурна-пісьмовую спадчыну ВКЛ. Беларускія навукоўцы ацэньваюць гэта як праяву навуковага шавінізму і ігнараванне рэальных гістарычных фактаў дзеля палітычных мэт пабудовы ўласнага нацыянальнага наратыву за кошт гісторыі суседзяў{{sfn|Клімаў|2008|с=14—15}}. Сёння ў аб'ектыўнай навуцы даказана, што ігнараванне раздзялення на дзве самастойныя ўсходнеславянскія літаратурныя традыцыі (старабеларускую з цэнтрам у [[Вільня|Вільні]] і стараўкраінскую з цэнтрамі ў [[Кіеў|Кіеве]] і [[Львоў|Львове]]{{sfn|Шевельов|2002|с=719}}), якія функцыянавалі пад агульнай вонкавай абалонкай у розных рэгіёнах і стылях, вядзе да антыгістарычнага разумення моўнай сітуацыі ў Вялікім Княстве Літоўскім{{sfn|Мякишев|2008|с=40}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Уладзімір Паўлавіч Мякішаў|Мякишев В. П.]] |загаловак=Язык Литовского Статута 1588 года |месца=Краков |выдавецтва=Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego |год=2008 |старонак=382 |isbn= |ref=Мякишев}} * {{артыкул|аўтар=[[Уладзімір Свяжынскі|Свяжынскі У. М.]]|загаловак=Аб статусе беларускай і ўкраінскай моў у часы Вялікага Княства Літоўскага|выданне=Metriciana: Даследаванні і матэрыялы Метрыкі Вялікага Княства Літоўскага|тып=зборнік|год=2003|том=2|нумар=|старонкі=132—163|ref=Свяжынскі}} * {{артыкул |аўтар=[[Ігар Клімаў|Клімаў І.]] |загаловак=Да пытання пра палескі тып ў супольнай літаратурна-пісьмовай мове беларусаў і ўкраінцаў XIV-XVIII стст. |выданне=Беларуская лінгвістыка |тып=часопіс |год=2008 |том= |нумар= |старонкі=1—15 |ref=Клімаў}} * {{кніга |аўтар=[[Іван Агіенка|Огiєнко I. А.]] |загаловак=Украïнська лiтературна мова XVI-го ст. i український Крехiвський Апостол |месца=Варшава |выдавецтва= |год=1930 |старонак= |isbn= |ref=Огiєнко}} * {{кніга |аўтар=[[Павел Ігнатавіч Жыцецкі|Житецкiй П. И.]] |загаловак=Очеркъ литературной исторiи малорусскаго нарѣчiя въ XVII и XVIII вв. |частка=I |месца=Кiевъ |выдавецтва= |год=1889 |старонак= |isbn= |ref=Житецкiй}} * {{артыкул |аўтар=[[Уладзімір Мікалаевіч Ператц|Перетц В. Н.]] |загаловак=Киево-печерский патерик в польском и украинском переводе |выданне=Славянская филология. Сборник статей |месца=Масква |год=1958 |старонкі=174—210 |ref=Перетц}} * {{кніга |аўтар=[[Віктар Уладзіміравіч Вінаградаў|Виноградов В. В.]] |загаловак=Очерки по истории русского литературного языка XVII-XIX веков |месца=Масква |год=1982 |старонак= |ref=Виноградов}} * {{артыкул |аўтар=[[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Карскiй Е. Ф.]] |загаловак=Что такое древнее западно-русское нарѣчiе |выданне=Труды IX археологическаго съезда въ Вильнѣ 1893 |тып=зборнік |год=1897 |том=II |нумар= |старонкі= |ref=Карский}} * {{кніга |аўтар=[[Хрысціян Станг|Stang Ch. S.]] |загаловак=Die westrussische Kanzleisprache des Grossfürstentums Litauen |месца=Oslo |выдавецтва= |год=1935 |старонак= |isbn= |ref=Stang}} * {{кніга|аўтар=[[Мікалай Герасімавіч Устралаў|Устрялов Н. Г.]]|загаловак=Русская исторiя|частка=II|месца=Санкт-Петербургъ|выдавецтва=|год=1837|старонак=|isbn=|ref=Устрялов}} * {{кніга |аўтар=[[Іван Якаўлевіч Спрогіс|Спрогис И. Я.]] |загаловак=Акты издаваемые Виленской Комиссiею для разбора древнихъ актовъ |том=XXXVI |месца=Вильна |выдавецтва= |год=1912 |старонак= |isbn= |ref=Спрогис}} * {{кніга |аўтар=[[Іосіф Іванавіч Первольф|Первольфъ I.]] |загаловак=Славяне, ихъ взаимныя отношенiя и связи |том=III |частка=II |месца=Варшава |выдавецтва= |год=1893 |старонак= |isbn= |ref=Первольф}} * {{кніга |аўтар=[[Юрый Уладзіміравіч Шавялёў|Шевельов Ю.]] |загаловак=Iсторична фонологiя украïнськоï мови |месца=Харкiв |выдавецтва= |год=2002 |старонак= |ref=Шевельов}} {{Беларуская мова}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Старабеларуская мова]] [[Катэгорыя:Гісторыя беларускай мовы]] [[Катэгорыя:Гісторыя ўкраінскай мовы]] [[Катэгорыя:Гістарычная лінгвістыка]] 5inry0brrnmunhciqgzf2tld7gdo274 0 808156 5202592 5179505 2026-09-20T10:03:23Z 5202592 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Наступ}} {{Партыя |назва партыі = Наступ |лагатып = |шырыня лагатыпа = |подпіс = |лідар = |прэзідэнт = |старшыня = |заснавальнік = |дата заснавання = 2023 |дата роспуску = |аб’яднанне = [[Каардынацыйная рада (Беларусь)]] |штаб-кватэра = |ідэалогія = [[Дэмакратыя]]<br>[[Правы чалавека]]<br>[[Моладзевая палітыка]] |персаналіі = Члены фракцыі Наступ |афіцыйны сайт = [https://rada.vision/faction/nastup rada.vision/faction/nastup] }} '''«Наступ»''' — фракцыя [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйнай рады Беларусі]]. Першапачаткова дзейнічаў як фракцыя '''«Моладзевы наступ»''' у Каардынацыйнай радзе другога складу, у 2024 годзе ўдзельнічаў у [[Выбары ў Каардынацыйную раду (2024)|выбарах у Каардынацыйную раду III склікання]], а ў 2026 годзе быў зарэгістраваны і ўдзельнічаў у выбарах у КР IV склікання пад назвай «Наступ». == Гісторыя == === Каардынацыйная рада другога складу === У 2023—2024 гадах «Моладзевы наступ» дзейнічаў як фракцыя ў Каардынацыйнай радзе другога складу. Фракцыя ўдзельнічала ў працы камісіі па справах студэнтаў, юрыдычнай і міжнароднай камісій, у падрыхтоўцы слуханняў па пытаннях палітычных зняволеных і слуханняў з прадстаўнікамі [[Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі|Аб’яднанага пераходнага кабінета]], а таксама ў распрацоўцы канцэпцыі выбараў у наступны склад Каардынацыйнай рады<ref name="kr2-report">[https://rada.vision/wp-content/uploads/2024/05/Spravazdacha_ab_dzejnasci_Kaardynacyjnaj_rady_drugoga_skladu_.pdf Справаздача аб дзейнасці Каардынацыйнай рады другога складу за перыяд з 9 лютага 2023 года па 9 лютага 2024 года]{{Недаступная спасылка}} // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref>. Сярод іншых кірункаў дзейнасці фракцыі былі ўдзел у [[Стратэгічны дыялог з ЗША|Стратэгічным дыялогу з ЗША]], сустрэчы кантактнай групы [[Савет Еўропы|Савета Еўропы]], беларуска-ўкраінскім экспертным [[Форум імя Астрожскіх|форуме імя Астрожскіх]], рабочай групе па стыпендыі SALT, кампаніі падтрымкі палітычных зняволеных праз [[Dissidentby]], а таксама падрыхтоўка заявы ў падтрымку [[ЛГБТ|ЛГБТК+]]<ref name="kr2-report" />. Да 2024 года фракцыя выкарыстоўвала назву «Моладзевая фракцыя». Яна займалася зборам інфармацыі і адвакатаваннем праблем беларускай моладзі ў Беларусі і ў эміграцыі. У фракцыю ўваходзілі ўдзельнікі розных грамадскіх рухаў і кампаній, у тым ліку «[[Моладзевы блок|Моладзевага блока]]», [[Задзіночанне беларускіх студэнтаў|Задзіночання беларускіх студэнтаў]] і [[Legalize Belarus]]<ref name="euroradio-2024">[https://euroradio.fm/khto-mozha-trapic-u-kaardynacyynuyu-radu-ad-volgi-karach-da-zyanona-paznyaka Хто можа трапіць у Каардынацыйную раду? Ад Вольгі Карач да Зянона Пазняка] // Еўрарадыё. — 2024. — 15 красавіка.</ref>. === Каардынацыйная рада III склікання === На выбарах у Каардынацыйную раду III склікання ў 2024 годзе «Моладзевы наступ» выступаў як адзін з выбарчых спісаў. Сярод прадстаўнікоў, якіх фракцыя планавала вылучыць на выбары, былі [[Маргарыта Паўлаўна Ворыхава|Маргарыта Ворыхава]], [[Яўген Караулаў]], [[Лізавета Сяргееўна Пракопчык|Лізавета Пракопчык]] і [[Аляксандр Аўтушка-Сікорскі]]<ref name="euroradio-2024" />. Выбары прайшлі 25—27 мая 2024 года ў анлайн-фармаце. У галасаванні ўдзельнічалі 6723 выбаршчыкі<ref name="osw-2024">[https://www.osw.waw.pl/en/publikacje/analyses/2024-05-29/belarus-elections-to-opposition-parliament Belarus: elections to the opposition parliament] // Centre for Eastern Studies. — 2024. — 29 May.</ref>. Спіс атрымаў 598 галасоў (8,89 %), што дало яму 8 месцаў у КР<ref name="kas-2024">[https://www.kas.de/en/country-reports/detail/-/content/political-system-in-belarus Political system in Belarus: One nation — two new representative bodies?] // Konrad-Adenauer-Stiftung. — 2024. — 4 June.</ref>. Лізавета Пракопчык займала пазіцыю віцэ-спікеркі КР, а іншыя прадстаўнікі фракцыі ўваходзілі ў рабочыя камісіі<ref name="members-3">[https://rada.vision/members-3 Сябры Каардынацыйнай Рады III складу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260430171958/https://rada.vision/members-3 |date=30 красавіка 2026 }} // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref>. Яўгеній Караулаў быў намеснікам кіраўніка камісіі па бюджэце і кіраўніком камісіі па пытаннях Статута і іншых унутраных дакументах, [[Аляксандра Дойніч]] — намесніцай кіраўніка камісіі па этыцы. Аляксандр Лапко і Маргарыта Ворыхава ўваходзілі ў міжнародную камісію, Лізавета Пракопчык — у праўную камісію<ref name="budget-commission">[https://rada.vision/commission/kamisija-pa-biudzetu Камісія па бюджэту Каардынацыйнай Рады]{{Недаступная спасылка}} // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref><ref name="statute-commission">[https://rada.vision/commission/kamisija-pa-pytannyah-statuta Камісія па пытаннях Статута і іншых унутраных дакументах Каардынацыйнай Рады]{{Недаступная спасылка}} // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref><ref name="ethics-commission">[https://rada.vision/commission/kamisija-pa-etycy Камісія па этыцы]{{Недаступная спасылка}} // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref><ref name="international-commission">[https://rada.vision/commission/mizhnarodnaya-kamisiya Міжнародная камісія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250915221011/https://rada.vision/commission/mizhnarodnaya-kamisiya |date=15 верасня 2025 }} // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref><ref name="legal-commission">[https://rada.vision/commission/pra-naya-kamisiya Праўная камісія]{{Недаступная спасылка}} // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref>. === Каардынацыйная рада IV склікання === У 2026 годзе спіс быў зарэгістраваны пад назвай «Наступ». Выбарчая камісія дапусціла фракцыю да выбараў 3 красавіка 2026 года<ref name="nastup-reg-2026">[https://rada.vision/wp-content/uploads/2026/04/Rashenne-N-reg.pdf Рашэнне аб рэгістрацыі выбарчага суб’екта «Наступ» № 04/03-5/ВС]{{Недаступная спасылка}} // Выбарчая камісія выбараў у Каардынацыйную раду. — 2026. — 3 красавіка.</ref>. У спіс кандыдатаў увайшлі 13 чалавек<ref name="nastup-reg-2026" />. Галасаванне на завяршылася 19 траўня 2026 года. У выбарах узялі ўдзел 2113 чалавекі<ref name="belsat-2026">[https://belsat.eu/93333984/vyniki-vybarau-kr-u-liczbach Пірава перамога Латушкі. Хто прайшоў у КР і што паказалі выбары — у лічбах] // Белсат. — 2026. — 19 траўня.</ref>. Паводле папярэдніх вынікаў, «Наступ» атрымаў 204 галасы (9,65 %) і 8 мандатаў, захаваўшы такую ж колькасць месцаў, як і пасля выбараў 2024 года<ref name="belsat-2026" />. У КР IV склікання ад спіса прайшлі Лізавета Пракопчык, Маргарыта Ворыхава, Яўгеній Караулаў, [[Аляксандр Лапко]], [[Іван Яўгенавіч Краўцоў|Іван Краўцоў]], [[Яўген Андрэйчык]], [[Станіслава Цярэнцьева]] і Аляксандра Дойніч<ref name="belsat-2026" />. 3 ліпеня 2026 года Яўген Андрэйчык абраны другiм віцэ-спікерам Каардынацыйнай рады IV склікання<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/399173|title=Другім віцэ-спікерам Каардынацыйнай рады абралі Яўгена Андрэйчыка|website=Наша Ніва|date=2026-07-04|access-date=2026-07-04}}</ref>. == Праграма і пазіцыі == У 2024 годзе фракцыя вызначала сваёй місіяй прадстаўніцтва, абарону і прасоўванне інтарэсаў беларускай моладзі на розных узроўнях прыняцця палітычных рашэнняў. Праграма ўключала пашырэнне ўдзелу моладзі ў палітычных працэсах, працу з праблемамі студэнтаў і беларускай дыяспары, барацьбу з дыскрымінацыяй па пашпарце, развіццё міжнародных сувязяў і праект «Мільён віз для Беларусі»<ref name="nastup-faction">[https://rada.vision/faction/nastup «Наступ»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260419233658/https://rada.vision/faction/nastup |date=19 красавіка 2026 }} // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref>. У праграме 2026 года асноўны акцэнт быў зроблены на пераглядзе стратэгіі дэмакратычных сіл, вяртанні беларусам права бяспечна жыць у Беларусі, вызваленні палітычных зняволеных, абароне інтарэсаў дыяспары і ўзмацненні ролі Каардынацыйнай рады ў выпрацоўцы стратэгічных рашэнняў<ref name="nastup-program-2026">[https://rada.vision/wp-content/uploads/2026/04/Nastup.pdf Выбарчая праграма спісу «Наступ» на выбарах у Каардынацыйную Раду IV склікання, 2026—2028 гг.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260414110838/https://rada.vision/wp-content/uploads/2026/04/Nastup.pdf |date=14 красавіка 2026 }} // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref>. == Электаральная гісторыя == {| class=wikitable ! colspan="6" |[[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйная рада]] |- ! Выбары ! Лідар ! Галасоў ! % ! Колькасць мандатаў ! Статус |- ! [[Выбары ў Каардынацыйную раду (2024)|2024]] | rowspan="2" |[[Лізавета Сяргееўна Пракопчык|Лізавета Пракопчык]] | 598 | 8,89 | {{Партыя/Месцы|8|80|#8401ff}} | {{yes2|Прадстаўніцтва ў КР}} |- ! [[Выбары ў Каардынацыйную раду (2026)|2026]] | 204 | 9,65 | {{Партыя/Месцы|8|80|#8401ff}} | {{yes2|Прадстаўніцтва ў КР}} |} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фракцыі Каардынацыйнай рады]] a45t2071vdvl6f37wh2vtjptckpyfvk 0 809881 5202525 5157557 2026-09-19T22:19:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202525 wikitext text/x-wiki {{Кампанія | назва = Мінскграда | лагатып = | тып = Праектна-даследчае камунальнае ўнітарнае прадпрыемства | папярэднік = [[Мінскпраект]] | пераемнік = [[Мінскінжпраект]] | размяшчэнне = {{Сцягафікацыя|Беларусь}}: [[Мінск]], Рэвалюцыйная вуліца, 18 | галіна = [[Горадабудаўніцтва]], [[праектаванне]] | сайт = minskgrado.by }} '''Мінскгра́да'''&nbsp;— былая праектная арганізацыя ў [[Беларусь|Беларусі]], якая ажыццяўляла дзейнасць у рамках рэалізацыі [[Горадабудаўніцтва|горадабудаўнічай]] палітыкі развіцця горада [[Мінск]]а і [[Мінская вобласць|Мінскага рэгіёна]]<ref name="minskgrado">{{cite web|url=https://minskgrado.by/about-us|title=О нас|publisher=Минскградо|lang=ru|accessdate=22 чэрвеня 2026|archive-date=11 чэрвеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260611135828/https://minskgrado.by/about-us|url-status=dead}}</ref>. Размяшчаўся па адрасе [[Рэвалюцыйная вуліца (Мінск)|Рэвалюцыйная вуліца]], 18. == Гісторыя == Гісторыя прадпрыемства пачалася 18 красавіка 1996 года, калі майстэрня генеральнага плана была выведзена са складу інстытута «[[Мінскпраект]]» і пераўтворана ў асобную ўстанову. Першапачаткова калектыў складаўся з трох дзясяткаў архітэктараў, аднак з цягам часу штат павялічыўся да сотні супрацоўнікаў і некалькіх буйных майстэрняў<ref name="nn">{{cite web|url=https://nashaniva.com/394590|title=Не стала інстытута, які ствараў генпланы Мінска і вызначаў зялёныя зоны ў горадзе. Горадабудаўнікоў падпарадкавалі праекціроўшчыкам дарог і развязак|publisher=Наша Ніва|date=8 мая 2026|lang=be|accessdate=22 чэрвеня 2026}}</ref>. Доўгі час установа размяшчалася ў гістарычным цэнтры сталіцы ў будынку на рагу вуліц [[Рэвалюцыйная вуліца (Мінск)|Рэвалюцыйнай]] і [[Камсамольская вуліца (Мінск)|Камсамольскай]]<ref name="nn"/>. Згодна з рашэннем Мінскага гарадскога выканаўчага камітэта ад 24 снежня 2025 года арганізацыя была рэарганізавана шляхам далучэння да УП «[[Мінскінжпраект]]» (якое гістарычна спецыялізавалася выключна на праектаванні ўтылітарнай інфраструктуры). Працэс зліцця юрыдычна завяршыўся 23 красавіка 2026 года, калі ў Адзіны дзяржаўны рэгістр юрыдычных асоб і індывідуальных прадпрымальнікаў быў унесены запіс аб выключэнні «Мінскграда». «Мінскінжпраект» стаў правапераемнікам па ўсіх правах і абавязках далучанага прадпрыемства, у тым ліку па раней заключаных дагаворах<ref name="minskgrado"/><ref name="nn"/>. == Дзейнасць == Асноўнымі кірункамі дзейнасці «Мінскграда» з'яўляліся распрацоўка горадабудаўнічых праектаў агульнага, дэталёвага і спецыяльнага планавання, стварэнне канцэпцый і абгрунтаванняў, а таксама комплексных галіновых схем па транспарце, інжынерных сістэмах, ахове навакольнага асяроддзя і развіцці тэрыторый. Спецыялісты інстытута ўпершыню ў гісторыі горада распрацавалі выразныя рэгламенты для грамадскіх, жылых і ландшафтных тэрыторый, замяніўшы імі ранейшыя супярэчлівыя савецкія нарматывы<ref name="nn"/>. За тры дзесяцігоддзі існавання прадпрыемства стварыла генеральныя планы беларускай сталіцы [[2003]], [[2010]], [[2016]] і [[2025]] гадоў. Было распрацавана больш за сотню праектаў дэталёвага планавання, сярод якіх праект рэканструкцыі, рэстаўрацыі і добраўпарадкавання гістарычнага цэнтра Мінска, а таксама горадабудаўнічыя абгрунтаванні для найбуйнейшых інвестыцыйных праектаў, уключаючы эксперыментальны шматфункцыянальны комплекс «[[Мінск-Свет]]»<ref name="minskgrado"/><ref name="nn"/>. Сярод буйных работ прадпрыемства&nbsp;— дэталёвыя планы жылых раёнаў [[Зялёны Бор (Мінск)|Зялёны Бор]], [[Лебядзіны (Мінск)|Лебядзіны]], [[Копішча]], [[Лошыца (Мінск)|Лошыца]], [[Чыжоўка (Мінск)|Чыжоўка]], [[Сцяпянка (Мінск)|Сцяпянка]], [[Паўночны Бераг]], а таксама прамысловых зон і прадпрыемстваў ([[Калядзічы (прамысловая зона)|Калядзічы]], [[Мінская ЦЭЦ-2|ЦЭЦ-2]], [[Мінская ЦЭЦ-4|ЦЭЦ-4]], [[Мотавела (Мінск)|велазавод]], [[СЭЗ «Шабаны»]], [[Мінскі трактарны завод]])<ref name="oisic">{{cite web|url=https://minskgrado.by/about-us/oisic|title=Отдел инженерных сетей и сооружений (ОИСиС)|publisher=Минскградо|lang=ru|accessdate=22 чэрвеня 2026|archive-date=21 красавіка 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260421095203/https://www.minskgrado.by/about-us/oisic|url-status=dead}}</ref>. Апроч сталіцы, «Мінскграда» распрацоўваў генеральныя і дэталёвыя планы для многіх іншых населеных пунктаў краіны: [[Брэст]]а, [[Маладзечна]], [[Радашковічы|Радашковічаў]], [[Вілейка|Вілейкі]], [[Лепель|Лепеля]], [[Салігорск]]а, [[Слонім]]а, [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[Слаўгарад]]а, [[Орша|Оршы]], [[Мсціслаў|Мсціслава]], [[Бялынічы|Бялынічаў]], [[Капыль|Капыля]], [[Асіповічы|Асіповічаў]], [[Вішоў|Вішова]], [[Акцябрскі (Акцябрскі раён)|Акцябрскага]], [[Прылукі (Мінскі раён)|Прылук]] і іншых. Усяго было выканана звыш 500 горадабудаўнічых пашпартоў інвестыцыйных пляцовак<ref name="oisic"/>. Аддзел інжынерных сетак і збудаванняў прадпрыемства займаўся распрацоўкай раздзелаў вода-, цепла-, газа- і электразабеспячэння, сістэм сувязі, інжынернай падрыхтоўкі тэрыторыі. У рамках гэтай дзейнасці таксама стваралася комплексная транспартная схема Мінска да [[2020]] года. Праектаванне вялося на тапаграфічнай геападаснове ў маштабе 1:500 з дэталёвым адлюстраваннем усіх відаў сетак<ref name="minskgrado"/><ref name="oisic"/>. == Экалогія і ландшафтнае планаванне == Важнай часткай працы інстытута з'яўлялася дзейнасць ландшафтна-экалагічнага аддзела. Спецыялісты выканалі ўнікальную для краіны схему экалагічных калідораў Мінска, сутнасць якой заключалася ў рэгуляванні вышыннасці забудовы для захавання натуральных патокаў ветру і прадухілення перагрэву і хімічнага смогу ў мегаполісе. Упершыню ў краіне прадпрыемства стварыла схемы азелянёных тэрыторый агульнага карыстання для ўсіх раёнаў сталіцы, што юрыдычна замацавала межы існуючых і перспектыўных паркаў, сквераў, бульвараў і гарадскіх лясоў. Пазней каля дзясятка падобных схем было распрацавана і для шэрагу раённых цэнтраў Беларусі<ref name="nn"/><ref name="leo">{{cite web|url=https://minskgrado.by/about-us/about-leo|title=ЛЭО|publisher=Минскградо|lang=ru|accessdate=22 чэрвеня 2026|archive-date=11 чэрвеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260611134327/https://minskgrado.by/about-us/about-leo|url-status=dead}}</ref>. Сярод іншых значных экалагічных праектаў установы&nbsp;— Схема ахоўных зон для асабліва ахоўных прыродных тэрыторый і Схема водна-зялёнага дыяметра сталіцы, якая ўлічвала прыродны патэнцыял гарадскіх рэк і вадасховішчаў. На базе прадпрыемства ствараліся складаныя камп'ютарныя мадэлі прагнозу хімічнага і акустычнага забруджвання ад транспарту і прамысловасці для розных жылых раёнаў, каб мінімізаваць шкоднае ўздзеянне на насельніцтва. Таксама інстытут фарміраваў прапановы па абыходжанні з камунальнымі адходамі і ахове падземных вод і нетраў<ref name="nn"/><ref name="leo"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{kartoteka.by|unp-101264930}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горадабудаўніцтва Беларусі]] [[Катэгорыя:Праектныя арганізацыі Мінска]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыйная вуліца (Мінск)]] og5rxu7pwh225dqym3lb06q0v1bfecd 0 810757 5202642 5164846 2026-09-20T11:35:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202642 wikitext text/x-wiki {{Часопіс|ISSN=0028-1263}}'''Наука и жизнь''' — расійскі і савецкі штомесячны [[Папулярызацыя навукі|навукова-папулярны]] ілюстраваны часопіс шырокага профілю. Заснаваны ў кастрычніку 1934 года (рэдакцыя вядзе адлік гісторыі часопіса з аднайменнага выдання, якое выходзіла у [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] ў 1890—1900 гадах). У пасляваенны савецкі перыяд тыраж часопіса быў адным з самых высокіх у Савецкім Саюзе. Напрыклад, у 1980 годзе тыраж аднаго нумара складаў 3 млн асобнікаў. Пасля [[Распад СССР|распаду СССР]] тыраж часопіса рэзка скараціўся і ў 2000-я гады складаў менш за 50 тыс. ас. == Зноскі == <references /> == Спасылкі == {{Навігацыя}} * {{Cite web|url=http://www.nkj.ru/|title=Наука и жизнь|access-date=2011-12-26|ref=Наука и жизнь}} * [https://pynop.com/nauka-i-zhizn.htm Архив журнала «Наука и жизнь»] * https://on-demand.eastview.com/browse/publication/8287/udb/12/наука-и-жизнь * [http://www.nkj.ru/blogs/communication/blog/Elena_Lozovskaya/ Блог главного редактора]{{Недаступная спасылка}} [[Катэгорыя:Часопісы на рускай мове]] [[Катэгорыя:Часопісы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]] [[Катэгорыя:Штомесячныя часопісы]] [[Катэгорыя:Часопісы, якія з’явіліся ў 1890 годзе]] [[Катэгорыя:Часопісы СССР]] [[Катэгорыя:Часопісы Расіі]] [[Катэгорыя:Навукова-папулярныя часопісы]] lso6xgswvtze4dhml0f4ggj27ehgu2n 0 811425 5202486 5169922 2026-09-19T21:07:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202486 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Мікіта Забуга''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі грамадскі і палітычны дзеяч, прадпрымальнік, кіраўнік Нацыянальнай геральдычнай рады, удзельнік пошукаў парэшткаў кіраўнікоў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] у Вільні і адзін з ініцыятараў стварэння [[Пашпарт «Новай Беларусі»|пашпарта «Новай Беларусі»]]. Былы супрацоўнік беларускай міліцыі і добраахвотнік [[Полк імя Кастуся Каліноўскага|палка імя Кастуся Каліноўскага]], вядомы пад пазыўным «Аксон». Дэлегат [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйнай рады Беларусі]] чацвёртага склікання ад спіса «[[Воля (фракцыя)|Воля]]». == Біяграфія == === Адукацыя і праца ў міліцыі === Нарадзіўся ў лютым 1981 года<ref name="CompaniesHouse">{{cite web|url=https://find-and-update.company-information.service.gov.uk/company/16053780/persons-with-significant-control|title=Biostream Ltd: persons with significant control|website=Companies House|publisher=Урад Вялікабрытаніі|access-date=2026-07-23|lang=en}}</ref>. Паходзіць з [[Астравецкі раён|Астравеччыны]]. Вучыўся ў беларускамоўнай школе, пазней скончыў ліцэй у [[Гродна]]<ref name="Zerkalo2025">{{cite web|author=Якуб Пушнов|url=https://news.zerkalo.io/life/97716.html|title=Работал в ГАИ, нашел останки Калиновского, придумал паспорт Новой Беларуси и ушел на войну. Интервью с бойцом ПКК Никитой Забугой|website=Зеркало|date=2025-04-25|access-date=2026-07-23|lang=ru}}</ref>. У 1997 годзе паступіў у [[Акадэмія Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Акадэмію Міністэрства ўнутраных спраў Беларусі]], якую скончыў у 2002 годзе. Пасля заканчэння акадэміі працаваў у падраздзяленні вышуку [[Дзяржаўная аўтамабільная інспекцыя Беларусі|Дзяржаўнай аўтамабільнай інспекцыі]] Гродзенскага аблвыканкама. У рамах падраздзялення займаўся пошукам кіроўцаў, якія ўцяклі з месца дарожна-транспартнага здарэння. Таксама працаваў следчым ва ўпраўленні Следчага камітэта па Мінскай вобласці. У 2003 годзе звольніўся з органаў унутраных спраў і пераехаў у Літву<ref name="Zerkalo2025" /><ref name="BRC2024">{{cite web|url=https://news.zerkalo.io/economics/69273.html|title=Как связаны «кошелек» Лукашенко и паспорта Новой Беларуси? Рассказываем|website=Зеркало|date=2024-05-28|access-date=2026-07-23|lang=ru}}</ref>. Пасля пераезду скончыў [[Універсітэт Мікаласа Ромерыса|Літоўскі ўніверсітэт права]]. Затым атрымаў у [[Оксфардскі ўніверсітэт|Оксфардзе]] ступень магістра ў галіне фінансаў і ступень [[Магістр дзелавога адміністравання|магістра дзелавога адміністравання]]<ref name="Zerkalo2025" />. === Прадпрымальніцкая дзейнасць === Займаўся прадпрымальніцтвам у Літве, а таксама інвеставаў у будаўніцтва гандлёвых цэнтраў і магазінаў у [[Астравецкі раён|Астравецкім раёне]]<ref name="Zerkalo2025" />. Да сакавіка 2023 года быў адным з уладальнікаў беларускага таварыства «Феррата», якое займалася размяшчэннем рэкламы ў [[Нацыянальны аэрапорт Мінск|Нацыянальным аэрапорце Мінска]]. На момант 2024 года таксама заставаўся саўладальнікам кампаній «РастисКэпитал» і «РОССЭМсервис»<ref name="BRC2024" />. === Грамадская і геральдычная дзейнасць === У 2013—2014 гадах прыязджаў ва Украіну і ўдзельнічаў у падзеях [[Еўрамайдан]]а<ref name="Zerkalo2025" />. У 2017—2019 гадах удзельнічаў у археалагічных раскопках на [[Замкавая гара (Вільнюс)|гары Гедзіміна]] ў [[Вільнюс]]е, дзе шукалі месца пахавання ўдзельнікаў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]]. Паводле Забугі, да ўдзелу ў працах яго запрасіў намеснік дырэктара Нацыянальнага музея Літвы. Падчас раскопак былі выяўленыя парэшткі 21 чалавека, у тым ліку [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]] і [[Зыгмунт Серакоўскі|Зыгмунта Серакоўскага]]. Забуга таксама ўдзельнічаў у пошуку сваякоў Каліноўскага для правядзення генетычнай экспертызы<ref name="Zerkalo2025" />. Пасля 2020 года стаў кіраўніком [[Геральдычная рада|Геральдычнай рады]]. У склад арганізацыі ўвайшлі беларускія геральдысты, гісторыкі, нумізматы і вайскоўцы. Рада займалася аднаўленнем гістарычных беларускіх узнагарод, распрацоўкай новых узнагарод і сімволікі беларускіх добраахвотніцкіх фарміраванняў<ref name="Zerkalo2025" /><ref name="Euro2025">{{cite web|author=Зміцер Лукашук|url=https://euroradio.fm/mikita-zabuga-nasha-mova-nasha-zbroya-u-getym-nasha-nacyyanalnaya-ideya|title=Мікіта Забуга: «Наша мова — наша зброя!» — у гэтым наша нацыянальная ідэя|website=Еўрарадыё|date=2025-07-03|access-date=2026-07-23|lang=be}}</ref>. Геральдычная рада распрацавала сцяг [[Полк Каліноўскага|палка імя Кастуся Каліноўскага]] і арганізавала яго асвячэнне пры ўдзеле прадстаўнікоў [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]]<ref name="Zerkalo2025" />. === Пашпарт «Новай Беларусі» === Выступіў ініцыятарам стварэння [[Пашпарт «Новай Беларусі»|альтэрнатыўнага пашпарта для беларусаў]], якія не могуць атрымаць або аднавіць беларускія дакументы за мяжой. У 2022 годзе Геральдычная рада пачала працу над дызайнам і канцэпцыяй дакумента, пасля чаго праект перадалі [[Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі|Аб’яднанаму пераходнаму кабінету Беларусі]]<ref name="BelsatPassport">{{cite web|url=https://ru.belsat.eu/80757453/edinstvennaya-pechataet-pasporta-v-litve-zabuga-o-tom-kak-nashel-kompaniyu-dlya-pasporta-novoj-belarusi|title=«Единственная печатает паспорта в Литве»: Забуга о том, как нашел компанию для паспорта «Новой Беларуси»|website=Белсат|date=2024-06-03|access-date=2026-07-23|lang=ru}}</ref>. Забуга прапанаваў у якасці вытворцы пашпарта літоўскую кампанію Garsų pasaulis. У маі 2024 года [[Беларускі расследавальніцкі цэнтр]] сумесна з літоўскім выданнем [[15min]] паведаміў, што гэтая кампанія ў мінулым мела дзелавыя сувязі з прадпрыемствам, саўладальнікам якога быў беларускі бізнесмен [[Віктар Шаўцоў]], якога журналісты называлі блізкім да [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]]. Пасля публікацыі расследавання літоўскія дзяржаўныя органы пачалі праверку прадстаўленай інфармацыі<ref name="BRC2024" /><ref>{{cite web|url=https://www.lrt.lt/en/news-in-english/19/2285893/minsk-linked-lithuanian-co-to-produce-new-passports-for-belarusian-opposition|title=Minsk-linked Lithuanian company to produce passports for Belarusian opposition|website=LRT|date=2024-05-30|access-date=2026-07-23|lang=en}}</ref>. Забуга назваў расследаванне замоўленым матэрыялам, накіраваным на дыскрэдытацыю праекта. Ён сцвярджаў, што Garsų pasaulis была адзінай літоўскай кампаніяй, здольнай вырабляць дакументы такога тыпу, і што на момант заключэння дамоў не меў падстаў сумнявацца ў ёй<ref>{{cite web|url=https://euroradio.fm/ru/zakaznaya-statya-s-celyu-diskreditacii-iniciator-pasporta-novoy-belarusi|title=«Заказная статья с целью дискредитации» — инициатор паспорта Новой Беларуси|website=Еўрарадыё|date=2024-05-31|access-date=2026-07-23|lang=ru}}</ref><ref name="BelsatPassport" />. === Удзел у расійска-ўкраінскай вайне === Пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|поўнамаштабнага расійскага ўварвання ва Украіну]] Забуга аказваў дапамогу палку імя Кастуся Каліноўскага, у тым ліку перадаваў аўтамабілі для медыцынскай эвакуацыі<ref name="Zerkalo2025" />. Са снежня 2024 года па чэрвень 2025 года служыў па кантракце ў палку пад пазыўным «Аксон». Пасля праходжання базавай вайсковай падрыхтоўкі 22 лютага 2025 года быў накіраваны ў падраздзяленне беспілотных лятальных апаратаў на Запарожскім кірунку. Спачатку выконваў абавязкі сяржанта матэрыяльнага забеспячэння, а з сярэдзіны мая — кіроўцы разліку [[Беспілотны лятальны апарат|БПЛА]]<ref name="Warta2026">{{cite web|url=https://warta.media/4540|title=Павал «Дзядзька» Шурмей: «Полк імя Кастуся Каліноўскага не мае нічога агульнага з БВА і Мікітам Забугам»|website=Warta|date=2026-05-30|access-date=2026-07-23|lang=be}}</ref>. У 2025 годзе выступіў з прапановай ствараць у краінах Еўрапейскага саюза добраахвотніцкія падраздзяленні з беларусаў, якія ў будучыні маглі б стаць асновай нацыянальных узброеных сіл<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/365041|title=Памятаеце старшыню Геральдычнай рады, якая распрацоўвала дызайн пашпарта «Новай Беларусі»? Мікіта Забуга пайшоў ваяваць|website=Наша Ніва|date=2025-04-02|access-date=2026-07-23|lang=be}}</ref>. Пазней стаў старшынёй часовай вайсковай камісіі праекта «[[Беларуская вызвольная армія]]», які дэклараваў мэтай стварэнне беларускіх падраздзяленняў у краінах Еўрапейскага саюза і ва Украіне<ref>{{cite web|url=https://ru.belsat.eu/92821066/ne-gotovit-nacionalnoe-soprotivlenie-prestuplenie|title=«Не готовить национальное сопротивление — преступление». Представители демсил и ПКК — о предостережениях Украины о вступлении Беларуси в войну|website=Белсат|date=2026-04-21|access-date=2026-07-23|lang=ru}}</ref>. У маі 2026 года з’явіўся на сустрэчы [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]] з беларускімі добраахвотнікамі ў форме са знакамі адрознення падпалкоўніка. Забуга патлумачыў, што гэта званне Беларускай вызвольнай арміі, пры прысваенні якога было ўлічана яго афіцэрскае званне пасля заканчэння [[Акадэмія Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Акадэміі МУС]]. Ён падкрэсліў, што званне не з’яўляецца званнем ва [[Узброеныя сілы Украіны|Узброеных сілах Украіны]]<ref name="NN2026">{{cite web|url=https://nashaniva.com/396325|title=Мікіта Забуга атрымліваў узнагароду ад Ціханоўскай у пагонах падпалкоўніка. Ён расказаў, як так|website=Наша Ніва|date=2026-05-28|access-date=2026-07-23|lang=be}}</ref>. Прадстаўнік палка Каліноўскага [[Павел Шурмей]] заявіў, што полк не мае арганізацыйнага дачынення да Беларускай вызвольнай арміі і дзейнасці Забугі пасля заканчэння яго службы<ref name="Warta2026" />. === Каардынацыйная рада === На [[Выбары ў Каардынацыйную раду (2026)|выбарах у Каардынацыйную раду ў 2026 годзе]] балатаваўся ад спіса «[[Воля (фракцыя)|Воля]]» і быў абраны дэлегатам рады чацвёртага склікання<ref>{{cite web|url=https://rada.vision/members-4|title=Сябры Каардынацыйнай Рады IV склікання|website=Каардынацыйная рада|access-date=2026-07-23|lang=be|archive-date=22 ліпеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260722010453/https://rada.vision/members-4|url-status=dead}}</ref>. У КР займаўся пытаннямі нацыянальнай і рэгіянальнай бяспекі, падрыхтоўкі беларускага нацыянальнага супраціву і стварэння добраахвотніцкіх вайсковых структур<ref>{{cite web|url=https://ru.belsat.eu/92821066/ne-gotovit-nacionalnoe-soprotivlenie-prestuplenie|title=«Не готовить национальное сопротивление — преступление». Представители демсил и ПКК — о предостережениях Украины о вступлении Беларуси в войну|website=Белсат|date=2026-04-21|access-date=2026-07-23|lang=ru}}</ref>. == Асабістае жыццё == Жанаты, мае траіх дзяцей<ref name="Zerkalo2025" />. == Узнагароды == * [[Медаль «Гонар і Годнасць»|Медаль «Гонар і годнасць»]] Аб’яднанага пераходнага кабінета Беларусі (2026)<ref name="NN2026" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Забуга, Мікіта}} 8ux81ocszequ4cgun30hu3xndw11gvb 0 812006 5202341 5201955 2026-09-19T14:08:49Z Ciepiersia 162280 /* Завесы, клямкі і засаўкі */ абнаўленне звестак 5202341 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]].]] '''Беларускае кавальства''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. [[Кавальства|Кавальскае рамяство]] патрабавала майстэрства, ведання тэхналагічных сакрэтаў апрацоўкі матэрыялаў. Уменне выплавіць [[руда|руду]], вызначыць патрэбны працэнт дабавак, тэмпературу нагрэву, ступень загартоўкі лічылася амаль чараўніцтвам. Праз гэта ў [[беларуская культура|беларускай культуры]] кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над [[агонь|агнём]] і [[жалеза]]м. Звычайна кавалі былі спадчыннымі прафесіяналамі з мясцовых сялян, сустракаліся таксама [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэі]] разам з вандроўнымі і аселымі кавалямі [[Цыганы на Беларусі|цыганамі]]<ref name="Сах51">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 51</ref>. На Гомельшчыне майстэрскімі кавалямі лічыліся рускія-[[Стараверы ў Беларусі|стараверы]]<ref>Кузнечное ремесло // Белорусы / Ответственные редакторы: [[Васіль Кірылавіч Бандарчык|В. К. Бондарчик]], [[Рэгіна Антонаўна Грыгор’ева|Р. А. Григорьева]], [[Міхаіл Фёдаравіч Піліпенка|М. Ф. Пилипенко]]. — Москва : Наука, 1998. — С. 210—213. — (Народы и культуры)</ref>. == Гісторыя == === Старажытнасць === [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядомае з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых [[Балотная руда|балотных руд]]<ref name="ЭтнБел">{{Cite web |url=https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf |title=Этнаграфія Беларусі |access-date=2 жніўня 2026 |archive-date=10 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240910104504/https://elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%D0%9B%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%87_%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%8F%20%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96.pdf |url-status=dead }}</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай і паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з [[загартоўка]]й, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгажэнні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе залічаць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. Напрыклад, на [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|гарадзішчы]] трэцяй чвэрці [[1 тысячагоддзе|1-га тысячагоддзя]] за 0,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Нікадзімава]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]], на левым беразе ракі [[Быстрая (прыток Проні)|Быстрая]] (правы прыток ракі [[Проня]]) былі знойдзены [[жалеза|жалезныя]] прадметы [[узбраенне|ўзбраення]], [[рыштунак]] [[конскі рыштунак|каня]] і вершніка: [[наканечнік]]і [[кап’ё|коп’яў]] і кідальных [[дроцік]]аў утулкавыя (лісце-, ланцэта-, ромба-, полымяпадобныя, двухшыпныя), наканечнікі [[страла|стрэл]] тронкавыя (трохлопасцевыя, ромбападобны, бранябойны), фрагмент [[кальчуга|кальчугі]], [[шпоры]], [[цуглі]], [[збруя|збруйныя]] спражкі, фрагмент двухлязовага [[меч|мяча]] (шырыня клінка 5,5 см); жалезныя [[нож|нажы]], [[шыла|шылы]], [[крэсіва|крэсівы]], [[пінцэт]]ы, [[долата|долаты]], [[кнот]]авыя трубачкі, [[рыбалоўны кручок]], спружынныя [[нажніцы]], [[сякера|сякеры]], [[малаток]], [[каса (інструмент)|каса]]-гарбуша, [[серп|сярпы]], а таксама дробныя [[кавальства|кавальскія]] інструменты<ref>{{крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Нікадзімава}}</ref><ref>{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікадзімава|537}}</ref><ref>''Седин А. А.'' Оружие из городища Никодимово // V абласныя Магілёўскія краязнаўчыя чытанні. 1994.</ref>. [[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]].]] Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]], руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на кавальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа ў асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывазныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, ды і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены ў кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], [[Кавадла|кавадлы]], [[Зубіла|зубілы]], [[Прабойнік|прабойнікі]]. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты для апрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел|свердлы]], [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частыя знаходкі — [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У X—XI стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское і сельскае. Вырабы сталі значна адрознівацца якасцю і асартыментам. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. У 1953 годзе ля падножжа [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а былі адкрыты рэшткі {{нп3|Сырадутны горан|сырадутнага горна|uk|Сиродутне горно}}, вялікая колькасць жалезных [[шлак]]аў і некалькі абломкаў гліняных [[сопла]]ў. Гатовыя вырабы з жалеза шматлікія і разнастайныя<ref name="Ваўк">[https://gistoria.ru/2012-03-17-16-08-26/22-arheology/83-2012-03-15-12-38-42.html Волковыск] {{ref-ru}}</ref>. Толькі на Шведскай гары, дзе ўскрыта плошча ў 288 м², здабыта 409 розных жалезных і стальных прадметаў больш за 40 катэгорый рэчаў<ref name="Раск_Ваўк"/>. Сярод іх прылады працы, бытавыя рэчы, прадметы ўзбраення і ваеннага побыту. Апошніх асабліва шмат: наканечнікі дзід і стрэл, абломак баявой сякеры, наканечнік ад похваў мяча, страмёны, шпоры і т. д<ref name="Ваўк"/>. Гэтыя прадметы большасцю адносяцца да другой паловы [[XII стагоддзе|XII]] — першай паловы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. Пры гэтым у трэцім і ніжняй частцы другога культурнага пласта былі сустрэты таксама ўзоры двухшыпных утулкавых жалезных наканечнікаў стрэл, якія, па агульнапрынятым датаванні, адносяцца да часу не пазней [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]]<ref name="Раск_Ваўк">[https://pawet.net/library/history/bel_history/_rarch/007/2/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B0_'%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0'_%D0%B2_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B2_1954_%D0%B3..html Раскопки городища 'Шведская гора' в Волковыске в 1954 г.] {{ref-ru}}</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі.]] [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі.]] У XV—XVI стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкасці вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў<ref name="Сах15">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15</ref>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством<ref>[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.</ref>. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, укоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, забяспечвалі неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэнцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў<ref name="Сах20">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20</ref>. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання<ref>Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.</ref> Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі<ref name="Сах23">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23</ref>. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках<ref name="Сах24">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24</ref>. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта мясцовымі майстрамі<ref name="Сах25">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25</ref>. У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.</ref>. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]<ref name="Сах25"/>. Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з абласцей, якія далі прысягу, умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў.{{Няма АК}} Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іван IV Грозны|Іванам IV Грозным]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]<ref name="ЭнцВКЛ">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}</ref>. Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]<ref name="ЭнцВКЛ"/>, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў<ref name="Сах26">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26</ref>. === Расійская імперыя === [[Файл:Hammered roses at Vietranaja (Čechava) street in Viciebsk - panoramio.jpg|250px|міні|Каваныя дэталі дома па [[Вуліца Чэхава (Віцебск)|вуліцы Чэхава]] ў [[Віцебск]]у.]] [[Файл:Жандарская ўправа. Магілёў 2.jpg|250px|міні|[[Пансіён Бельскай|Дом]] з балконамі з каванымі балюстрадай і кансолямі і каваным навесам у [[гістарычны цэнтр Магілёва|гістарычным цэнтры]] [[Магілёў|Магілёва]].]] [[Файл:Гродна, гістарычная забудова XIX-XX стст., 21-02-2009, фота 0413.jpg|250px|міні|[[Маланкаадвод]] на [[Дом урача Тальгейма|доме ўрача Тэльмана]] ў [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Ігната Сіліневіча<ref name="КачСіл">[https://newgrodno.by/society/nashli-samye-neobychnye-balkony-grodno/ Каждый — произведение искусства. Нашли самые необычные балконы Гродно] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://vgr.by/2012/04/25/news-kniga-2/ «Красная книга Гродно»: Кохановского, 13 — бывшая мастерская Качанов] {{ref-ru}}</ref>]] [[Файл:005b 526 Гродно, правосл кладбище, ул Антонова, 22-05-2004.jpg|250px|міні|Каваная [[Грабніца (пахаванне)|грабніца]] на [[Праваслаўныя могілкі (Гродна)|праваслаўных могілках]] у [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Качаноў<ref name="КачСіл"/>]] З сярэдзіны XVIII стагоддзя рамесніцкая вытворчасць пачала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях<ref name="Сах26"/><ref name="Сах27">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27</ref>. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёртую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.</ref>. Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.</ref>. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]<ref name="Сах30">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30</ref>. У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. Стан кавальскага рамяства адлюстроўваў усю складанасць і неадназначнасць перыяду. Колькасць рудняў на беларускіх землях інтэнсіўна скарачалася, рамеснікі забяспечваліся таннейшым і больш якасным матэрыялам з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. Даступнасць заводскага пракату, з аднаго боку, палегчыла працу кавалёў, а з другога — вяла да нівеліроўкі рамяства. Не спрыяла яму і канкурэнцыя з прамысловымі вырабамі, якія актыўна выцяснялі ручныя мастацкія рамёствы. Гэта прывяло да таго, што мастацкія якасці выніковай працы кавалёў пагоршыліся, а іх імкненне да арыгінальнай творчасці паменшылася<ref name="Сах33">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33</ref>. У сярэдзіне ХІХ стагоддзя спынілі сваю дзейнасць амаль усе рамесніцкія цэхі. Гарадское і местачковае рамесніцтва перайшлі ў прыватныя майстэрні і невялікія прадпрыемствы капіталістычнага тыпу, якія займаліся галоўным чынам задавальненнем бытавых патрэб і рамонтам сельскагаспадарчай тэхнікі, але адначасова выконвалі кавальскія і слясарныя работы мастацкага характару — як масавага попыту, так і па індывідуальных заказах<ref name="Сах34">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 34</ref>. Пры гэтым якасць была здавальняючай, але выпрацоўвалася шаблоннасць вырабаў і змяншалася іх мастацкая ўнікальнасць<ref name="Сах35">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 35</ref>. У 1860 годзе ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] налічвалася 1298 кавалёў, з іх тры чвэрці — сельскіх<ref>[[Павел Восіпавіч Баброўскі|Бобровский П.]] Материалы для географии Гродненской губернии. — СПб., 1863. — Ч. 2. С. 113—114</ref>, у Магілёўскай губерні ў 1880-х гадах — 968. Асабліва шмат кавалёў было ў [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскім]] (102), [[Сенненскі павет|Сенненскім]] (146), [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім]] (137), [[Гомельскі павет|Гомельскім]] (162) паветах<ref>Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 479—494.</ref>. У Мінскім павеце ў 1904 годзе было зарэгістравана звыш 200 кавалёў, у тым ліку ў [[Рубяжэвіцкая воласць|Рубяжэвіцкай воласці]] — 70, [[Койданаўская воласць|Койданаўскай]] — 45, [[Ракаўская воласць|Ракаўскай]]— 30, [[Астрашыцка-Гарадоцкая воласць|Астрашыцка-Гарадоцкай]] — 25. Аналагічная карціна назіралася і па іншых губернях і паветах<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 321. — Воп. 1. — Спр. 636.</ref>. Статыстычныя звесткі тых часоў называюць кавальства сярод найбольш пашыраных рамёстваў<ref name="Сах39">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39</ref>. Некаторыя работы гарадскіх кавалёў пачатку XX стагоддзя адлюстроўваюць апошні ўзлёт рамяства, які выявіўся ў спробе адгукнуцца на праявы новага стылю [[мадэрн]] (сецэсія). Ён узнік на хвалі тэхнічнага прагрэсу як новае мастацтва, закліканае адкінуць старыя формы і адгукнуцца на запатрабаванні часу. Новы стыль вызначыўся перавагай мяккіх, лёгкіх, пластычных форм. Сіметрыя і дакладнасць кампазіцыі, рух ліній і пластыка форм спакойныя, адвольныя, лёгка цякучыя. Шырока выкарыстоўваюцца раслінныя і жывёльныя матывы з уласцівай ім асіметрыяй, мяккасцю і пластычнасцю<ref name="Сах36">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 36</ref><ref name="Сах37">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 37</ref>. === XX стагоддзе === [[Файл:2025-09-12 Трабуцішкі Кавальская майстэрня.jpg|250px|міні|Сучасная кавальская майстэрня ў в. [[Трабуцішкі]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]].]] [[Файл:2024-09-14 Трабуцішкі падкова.jpg|thumb|250px|[[Падкова]] і [[вухналь]].]] У першай палове XX стагоддзя гарадское кавальства перажывала заняпад, узмоцнены [[Першая Сусветная вайна|Першай Сусветнай вайной]]<ref name="Сах37"/>. Адначасова з гэтым сельскае кавальства пашырылася<ref name="Сах38">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 38</ref>, адасобілася ад сельскай гаспадаркі і набыло пэўнай самастойнасці<ref name="Сах39"/>. Пашырэнне матэрыяльных і эстэтычных патрабаванняў вёскі выклікала не толькі ўзбагачэнне асартыменту кавальскіх вырабаў, але і паляпшэнне іх якасці. Напрыклад, кавальскія вырабы сталі важным элементам у афармленні і аздабленні жылля. Адмыслова аздаблялі клямкі, завесы, выязныя транспартныя сродкі і іншае<ref name="Сах39"/>. Частка кавалёў пачала абслугоўваць патрэбы цэркваў, касцёлаў, панскіх двароў, сядзіб і маёнткаў, што павялічыла ўзровень іх майстэрства. У гэты час створаны шматлікія мастацкія вырабы, многія з якіх захаваліся і цяпер, сярод іх фігурныя агароджы, вароты, аконныя рашоткі, надмагільныя і прыдарожныя крыжы і гэтак далей<ref name="Сах39"/>. Але гэты росквіт не працягнуўся доўга, таму што напярэдадні Першай Сусветнай вайны значна падаражэлі жалеза і вугаль, якія былі сыравінай для кавальства, што вымусіла майстроў звесці сваю дзейнасць да стварэння самых неабходных у гаспадарцы рэчаў і іх рамонту<ref name="Сах39"/>. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] кавальскае рамяство зазнала пэўныя змены. Перабудова вёскі на новы лад і рост яе дабрабыту, узрастанне патрэб у сельскагаспадарчых прыладах запатрабавалі шырокага прымянення кавальскіх работ<ref name="Сах40">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 40</ref>. Пасля шматгадовых ваенных дзеянняў не было недахопу ў разнастайных гатунках металу. Разбураная прамысловасць адразу была не ў стане забяспечыць насельніцтва неабходнымі вырабамі, таму прыняты адпаведныя ўрадавыя меры па адраджэнні і развіцці традыцыйных рамёстваў. У прыватнасці, Дэкрэт [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] 1919 года «Аб мерах садзейнічання саматужніцкай прамысловасці» адзначаў, што дробнарамесніцкія прадпрыемствы не падлягаюць [[Нацыяналізацыя|нацыяналізацыі]], а майстры могуць гандляваць сваімі вырабамі як на месцы, так і ў наваколлі, што ўнясе пасільны ўклад у забеспячэнне насельніцтва неабходнымі гаспадарчымі рэчамі<ref name="Сах40"/><ref>Решения партии и правительства по хозяйствннным вопросам (1917—1967). — М., 1967. — Т. 1. С. 146—147.</ref>. У сярэдзіне 1920-х гадоў найбольшая колькасць кавалёў налічвалася ў Цэнтральнай Беларусі, прычым з агульнага іх ліку (каля 3 тысяч) больш чым дзве траціны працавалі ў сельскай мясцовасці. Найбольш іх было ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім]] (165), [[Барысаўскі раён|Барысаўскім]] (150), [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкім]] (136), [[Капыльскі раён|Капыльскім]] (133), [[Глускі раён|Глускім]] (119) і [[Слуцкі раён|Слуцкім]] (104) раёнах<ref name="Сах41">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 41</ref>. На захадзе Беларусі патрэба ў кавальстве ўзрасла ў сувязі з маёмасным расслаеннем вёскі. Разнастайнасць кавальскіх вырабаў ва ўласнасці была паказчыкам таго ўзроўню, які займаў іх уладальнік у вясковай іерархіі. Асабліва гэта датычылася [[Шляхта|шляхты]]. Таксама важным і сталым заказчыкам кавальскіх вырабаў была царква<ref name="Сах41"/>. У часы [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] беларускія кавалі зрабілі вялікі ўнёсак у забеспячэнне мясцовых партызанскіх атрадаў. Яны засвоілі прафесіі збройнікаў і самі забяспечвалі сябе прыладамі, аж да [[Такарны станок|такарных станкоў]]<ref name="Сах42">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 42</ref>. Займаліся і больш звыклымі справамі, напрыклад, падкоўвалі партызанскіх коней. Пасля вайны праз дзяржаўныя абмежаванні на прыватную куплю металу каваль фактычна не мог займацца сваім рамяством сам па сабе. Ён мусіў або працаваць у прамысловай арцелі, атрымліваючы метал па плане праз «Белметалапрамсаюз», або ў выпадку пераўтварэння арцелі ў завод, станавіцца рабочым дзяржаўнага прадпрыемства. Індывідуальная, прыватная дзейнасць у металаапрацоўчы ў гэты перыяд фактычна схадзіла на нішто, саступалі месца дзяржаўнай прамысловасці. Пры гэтым патрэба ў кавальскай працы нікуды не дзелася і нават павялічылася, бо гаспадарка была разбуранай пасля вайны. Каваль быў патрэбны кожнаму калгасу, саўгасу, {{нп3|Машынна-транспартная станцыя|машынна-транспартнай станцыі|ru|Машинно-транспортная станция}}. Зразумела, што задавальненне першачарговых бытавых і гаспадарчых патрэб адсунула на другі план хоць якія праявы мастацкай творчасці, дзейнасць кавалёў амаль цалкам зводзілася да рамонту прасцейшай сельскагаспадарчай тэхнікі, [[Падкоўванне|падкоўвання]] коней, вырабу самых неабходных прылад бытавога прызначэння<ref name="Сах42"/>. У выніку кавальства выявіла тэндэнцыю да звужэння сферы бытавання<ref name="Сах42"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. [[Файл:Сторожевская 3 аптека вывеска.JPG|250px|міні|Каваная шыльда аптэкі на вуліцы [[Старажоўская вуліца|Старажоўскай]] у [[Траецкае прадмесце|Траецкім прадмесці]] [[Мінск]]а.]] Асобнай сферай кавальства, якая мела больш-менш стабільны попыт, былі рэстаўрацыйныя справы. Так, значны аб’ём такіх работ быў праведзены пры рэстаўрацыі [[Траецкае прадмесце|Траецкага прадмесця]] ў [[Мінск]]у. Шматлікія вароты, балконы, рашоткі, люстры, завесы, клямкі, шыльды, дзвярныя малаткі самых адмысловых форм і малюнкаў адкоўваліся на аснове старых узораў<ref name="Сах44">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 44</ref>. Удзелу майстроў-кавалёў запатрабавала таксама стварэнне [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускага дзяржаўнага музея народнай архітэктуры і побыту]], дзе для перавезеных будынкаў давялося замест многіх папсаваных адкоўваць новыя завесы, клямкі, крукі, зашчапкі, а таксама металічныя дэталі транспартных сродкаў, прылад працы і іншага<ref name="Сах45">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 45</ref>. Пры гэтым адзначаюць, што пры рэстаўрацыі часам выкарыстоўваліся не чыстыя аўтэнтычныя тэхналогіі, бо ўжываюць прамысловы пракат, электразварку і іншыя сучасныя тэхналогіі<ref name="Сах45"/>. Да 1980-х гадоў ужо амаль усе апошнія майстры старэйшага пакалення кінулі кавальства, рэдка дзе можна было адшукаць традыцыйную кузню з усім кавальскім начыннем<ref name="Сах46">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 46</ref>. У канцы 1980-х — пачатку 1990-х гадоў спалучэнне абуджэння цікавасці грамадства да традыцыйнай культуры і масавая пабудова прыватнага жытла сядзібнага і катэджнага тыпу выклікала тэндэнцыю да развіцця і пашырэння кавальства. На рынку з’явіліся ў шырокім асартыменце каваныя агароджы, парэнчы, вароты, балконы, лесвіцы, прадметы інтэр’ера, у тым ліку камінныя прылады, малыя архітэктурныя формы і гэтак далей<ref name="Сах46"/>. Попыт выклікаў развіццё прапановы, людзі сталі вучыцца на кавалёў, з’яўляліся майстэрні, прычым развіццё кавальства цалкам ішло ў межах гарадскога, а не сельскага рамяства<ref name="Сах47">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 47</ref>. Кавальскі кааператыў «Дэкор», арганізаваны выдатным майстрам-кавалём Аляксандрам Сяргеевічам Дубінай<ref>[https://belpismennost12.ucoz.ru/publ/aljaksandr_dubina/1-1-0-89 Майстар кавальскіх спраў — Аляксандр Сяргеевіч Дубіна]</ref>, стаў ініцыятарам і арганізатарам першага ў Беларусі свята кавальскага мастацтва, праведзенага летам 1990 года ў г. [[Глыбокае|Глыбокім]]<ref name="Сах47"/>. === XXI стагоддзе === У 2001 і 2013 гадах у [[Глыбокае|Глыбокім]] на базе кавальскага кааператыва «Дэкор» прайшлі два маштабныя рэспубліканскія святы-конкурсы кавальства «Залатая падкова»<ref name="Сах48">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 48</ref>. У [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным гістарычным музеі]] прайшлі спецыялізаваныя выстаўкі «Жалезны вернісаж» (2007) і «Партрэт вясны ў жалезным абрамленні» (2009)<ref name="Сах49">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 49</ref>. У рамках «Славянскага базару ў Віцебску» праводзіцца свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч». Упершыню мерапрыемства адбылося ў 2022 годзе<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vitbichi.by/news/kultura/slavyanskiy_bazar_v_vitebske/upershynyu_ramkakh_slavyanskaga_bazaru_vitsebsku_2022_adbylosya_mizhnarodnae_svyata_konkurs_kavalska/|title=Упершыню ў рамках «Славянскага базару ў Віцебску-2022» адбылося міжнароднае свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч»|website=www.vitbichi.by|access-date=2026-08-22}}</ref>. Другі раз мерапрыемства адбылося ў 2025 годзе<ref>{{Артыкул|аўтар=Лапкова, Таццяна|загаловак=Уладары металу і агню : ІІ Міжнародны свята-конкурс кавальскага рамяства "Зніч"|год=2025|мова=be|выданне=[[Мастацтва (часопіс)|Мастацтва]]|нумар=7|старонкі=С. 36—39}}</ref>. == Сыравіна == === Руда === [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]].]] Выкарыстанне на Палессі [[Балотная руда|балотнай руды]] для здабычы [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (прыкладна ў I стагоддзі)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, бо руда залягае зусім неглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]].]] Першыя сляды такой здабычы жалеза знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў зямлянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза тым часам, наколькі можна вызначыць, выраблялі праз распальванне кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддзімалі для павышэння тэмпературы. Магчыма, на Палессі тым часам існавалі і першабытныя прымітыўныя невялікія печы для выплаўкі жалеза, падобныя да знойдзеныў на гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} былі абмазанымі глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У V—VI стагоддзях пашырыліся глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробненую руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі падзімалі знізу. Печ змяшчала да 120 кілаграмаў руды, плаўка доўжылася 8—12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю.]] Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у XVI—XVII стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. Важна зазначыць, што крычнае жалеза, якое ў XVIII—XIX стагоддзях выраблялася на Палессі на руднях, асабліва руднях, якія не мелі механічнага абсталявання, было невысокай якасці і ішло ў большасці для вырабу дробных гаспадарчых прылад. Пры выплаўцы жалеза ў прымітыўных плавільных печах значны працэнт жалеза заставаўся ў шлаках. Шлакі некаторых рудаплавільняў XVIII стагоддзя, напрыклад, каля [[Рудакоў (Хойніцкі раён)|Рудакова]] [[Хойніцкі раён|Хойніцкага раёна]], змяшчаюць у сабе 71,35 % жалеза, а руда каля [[Багушы (Брагінскі раён)|Багушоў]] [[Брагінскі раён|Брагінскага раёна]] і многіх іншых у гэтай ваколіцы мае ад 30 да 52,46 % жалеза<ref name="Ляўд"/><ref>[[Аляксандр Уладзіміравіч Красоўскі|Красоўскі А. У.]] Да геалогіі і гідрагеалогіі Палесся : [папярэдняя справаздача па геалагічных доследах 1930 г.] / А. Ул. Красоўскі ; Беларуская акадэмія навук, Геалагічны інстытут. — Менск [Мінск : б. в.], 1932 (Друкарня БАН). — 46, 11 с. ; 26 см. — (Матэрыялы па вывучэнню геалогіі і карысных выкапняў Беларусі; т. 5). — Рэзюмэ на нямецкай, рускай мовах. — 100 экз.</ref> (11), а ў іншых месцах, напрыклад, каля [[Суткова]] [[Лоеўскі раён|Лоеўскага раёна]] руда змяшчае 47,40 — 56,29 % жалеза<ref name="Ляўд"/><ref>[[Аляксандр Уладзіміравіч Красоўскі|А. В. Красовский]]. Предварительные сообщения о результатах работ Брагинско-Ручаевской геологической партии Геологического Института Белорусской Акад. Наук. 1931 г.</ref>. === Жалеза і сталь === У выпадку, калі каваль не меў побач уласнай крыніцы жалезнай руды, яму даводзілася купляць або выменьваць ужо выплаўленае жалеза. Яно трапляла ў рукі каваля ў выглядзе груба каваных вуглаватых кавалкаў, якія драбнілі і выкарыстоўвалі на розныя вырабы. Некаторыя кавалі праз нястачу жалеза працавалі толькі з матэрыялам заказчыка<ref name="Сах61">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 61</ref>. Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.</ref>. Пасля Першай і Другой сусветных войнаў выкарыстоўвалі таксама матэрыял з разбітай ваеннай тэхнікі і ўзбраення<ref name="Сах61"/>. Маюцца звесткі пра пастаўкі [[Сталь|сталі]] англійскай вытворчасці. Сталь выраблялася ў металургічнай прамысловасці ў выглядзе пруткоў, прутоў і гатовых вырабаў, такіх як косы і г. д. У вёсках сталь са старых кос (таксама прывезеных) («{{нп3|Рафінаваная сталь|косная сталь|de|Gärbstahl}}») таксама выкарыстоўвалася для вытворчасці лёзаў дрэваапрацоўчых інструментаў (напрыклад, сякер, зубіл і іншых), а таксама для настальвання (наварвання рабочых частак) розных інструментаў і прылад<ref name="Сах61"/><ref name="Карыбуцяк8">Kowalstwo ludowe w wojewodztwie Wilenskiem / Oprac.: [[Зыгмунт Ян Карыбуцяк|Zygmunt Jan Korybutiak]]. — Wilno : Nakl. Dziennika Urzedowego Kuratorjum Okr. Szk. Wilenskiego, 1936. — 38 s. ; 24 см. — (Pomoc dla nauczyciela realizujacego program publicznej szkoly powszechnej na Wilenszczyznie i Nowogrodczyznie ; N 23). S. 8</ref>. З пракладкай на Беларусі [[Чыгунка|чыгуначных дарог]] кавалі хутка ацанілі адбракаваныя вагонныя [[Рысора|рысоры]], якія перакоўвалі на [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Лемех|нарогі|uk|Леміш (сільське господарство)}} і іншае<ref name="Карыбуцяк9">Kowalstwo ludowe w wojewodztwie Wilenskiem / Oprac.: [[Зыгмунт Ян Карыбуцяк|Zygmunt Jan Korybutiak]]. — Wilno : Nakl. Dziennika Urzedowego Kuratorjum Okr. Szk. Wilenskiego, 1936. — 38 s. ; 24 см. — (Pomoc dla nauczyciela realizujacego program publicznej szkoly powszechnej na Wilenszczyznie i Nowogrodczyznie ; N 23). S. 9</ref>. === Беларускае заводскае жалеза === У [[Барысаўскі раён|Барысаўскім раёне]] ў 1854—1880 гадах працаваў [[Барысаўшчынскі металургічны завод царскага двара|Барысаўшчынскі металургічны завод]], які выплаўляў [[чыгун]], {{нп3|Пудлінгаванне|пудлінгавае|ru|Пудлингование}} і шыннае жалеза<ref name="Болбас">{{Крыніцы/Болбас 1988а}}</ref>. Акрамя гэтага выплаўкай жалеза з руды займаліся [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод]] (спыніў працу ў 1872 годзе), прадукцыяй якога была, між іншым, [[сталь]], і [[Вішнеўскі металургічны завод]] (спыніў працу ў 1870 годзе), які ў тым ліку выпускаў паласавое жалеза, каваныя стрыжні, а таксама [[Кавадла|кавадлы]]<ref>[https://verbum.by/belen/%d0%92%d0%86%d0%a8%d0%9d%d0%95%d0%8e%d0%a1%d0%9a%d0%86%20%d0%9c%d0%95%d0%a2%d0%90%d0%9b%d0%a3%d0%a0%d0%93%d0%86%d0%a7%d0%9d%d0%ab%20%d0%97%d0%90%d0%92%d0%9e%d0%94 ВІ́ШНЕЎСКІ МЕТАЛУРГІ́ЧНЫ ЗАВО́Д.]</ref>. === Расійскае заводскае жалеза === У XIX стагоддзі колькасць рудняў на Беларусі імкліва скарачалася, бо з’явілася магчымасць паставак таннага і якаснага металу з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. У 1824 годзе на Беларусі налічвалася каля 130 рудняў<ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]] Аб жалезнай прамысловасці на Беларусі // Савецкая краіна. — 1931. — № 12. — С. 61</ref>, але яшчэ ў 1804 годзе ў распараджэнні [[Губернатары Гродзенскай губерні|гродзенскага]] {{нп3|Карл Карлавіч Лешэрн фон Герцэнфельд|губернатара|ru|Лешерн фон Герценфельд, Карл Карлович}} аб арганізацыі дастаўкі жалеза ў губерню з Цэнтральнай Расіі гаворыцца: {| |{{пачатак цытаты}} Хоць тут знаходзяцца ўласныя жалезныя заводы, але жалеза з іх ужываецца на адны толькі звычайныя вырабы. Для лепшых работ атрымліваюць той з Масквы і іншых расійскіх гарадоў. {{oq|ru|Хотя здесь находятся собственные железные заводы, но железо с них употребляется на одни только обыкновенные изделия. Для лучших работ получают оное из Москвы и других российских городов<ref name="Сах33"/><ref>Белоруссия в эпоху феодализма. — Минск, 1961. — Т. 3. С. 132.</ref>}} {{канец цытаты}} |} Буйныя прадпрыемствы, накшталт [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод|завода Бенкендорфа]] ў [[Старынка (Слаўгарадскі раён)|Старынцы]] [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскага павета]], маглі закупляць сыравіну ў [[Масква|Маскве]] і [[Калуга|Калузе]], а не з [[Урал]]а. === Металалом === Да Кастрычніцкай рэвалюцыі ў Расійскай імперыі не існавала арганізацыі, якая цэнтралізавана займалася нарыхтоўкай і перапрацоўкай металалому. Гэтую ролю ўзялі на сябе прыватнікі — буйныя пастаўшчыкі-прадпрымальнікі і сотні саматужных майстэрняў<ref name="Металалом">[https://bvm.by/company/istoriya/ История] {{ref-ru}}</ref>. У 1920-я гады саматужная прамысловасць, уключаючы кавалёў, адчувала найвастрэйшы дэфіцыт якаснага металу. У гэтых умовах выкарыстанне металічнага лому і браку стала не проста распаўсюджанай, а крытычнай неабходнасцю. Паводле дадзеных таго часу, доля выкарыстоўванага ў саматужнай вытворчасці старога металу ўзрасла з 30-40 % да 90 % у параўнанні з даваенным перыядам<ref name="Дзерж">[https://ru.djvu.online/file/Onja0VfaQkiul#14 КУСТАРНАЯ ПРОМЫШЛЕННОСТЬ СССР. СБОРНИК СТАТЕЙ И МАТЕРИАЛОВ под редакцией С. П. СЕРЕДЫ. С предисловием ф. Э. ДЗЕРЖИНСКОГО. ВЫПУСК I. Центральное Управление печати ВСНХ СССР. МОСКВА—1926 г.]</ref>. Гэта быў змушаны крок з прычыны крызісу з сыравінай. Пачатак развіццю ломаперапрацоўчай галіны ў Беларусі паклала пастанова {{нп3|Савет працы і абароны|Савета працы і абароны|ru|Совет труда и обороны}} ад 19 красавіка 1922 года аб утварэнні аб’яднання «Металагандаль» (пазней — «Рудметалгандаль»). З таго часу пытанні, звязаныя са зборам і рэалізацыяй металічнага лому, уключаючы яго пастаўкі на экспарт, каардынавала дзяржаўная арганізацыя «Металагандаль»<ref name="Металалом"/><ref>[https://belprofmash.1prof.by/news/100-letnij-yubilej-so-dnya-osnovaniya-gosudarstvennoj-sistemy-obrashheniya-loma-i-otxodov-chernyx-i-cvetnyx-metallov/ 100-летний юбилей со дня основания государственной системы обращения лома и отходов черных и цветных металлов] {{ref-ru}}</ref>. Гэтае рашэнне азначала, што дзяржава ўзяла пад поўны кантроль збор, перапрацоўку і рэалізацыю металалому<ref name="Вестник">[https://ruslom.com/wp-content/uploads/2021/11/vestnik11.2021.pdf#1#1 Вестник руслом.ком. Ноябрь 2021. Спецвыпуск к 100-летию отрасли обращения с ломом и отходами металлов в России] {{ref-ru}}</ref>. Увесь цэнтралізаваны гандаль ломам вёўся праз гэтую дзяржаўную структуру, якая, апроч іншага, займалася і экспартам<ref name="Каксобирали">[https://www.metalinfo.ru/ru/magazine/2006/11/100 Как в 1920-х годах «цветной» лом собирали] {{ref-ru}}</ref><ref name="Ктоосновал">[https://infolom.su/who-founded-scrap-processing-from/ Кто основал ломоперерабатывающую отрасль России?] {{ref-ru}}</ref>. Такім чынам, кавалі не маглі проста прыйсці і купіць лом на свабодным рынку — ён размяркоўваўся праз дзяржаўныя каналы. Нягледзячы на ​​манаполію, на практыцы існавалі выпадкі, калі метал, які кваліфікаваўся як лом, сыходзіў на бок. Напрыклад, дзяржаўныя арганізацыі маглі прадаваць прыдатны для выкарыстання метал (у тым ліку інструментальную сталь) па непрыдатных цэнах прыватным структурам, якія, верагодна, перапрадавалі яго саматужнікам і кавалям<ref name="Ктоосновал"/>. Гэта была форма нелегальнага ці паўлегальнага абыходу сістэмы, якая дапамагала змякчыць дэфіцыт. Важна разумець, што дзяржаўная манаполія праследвала дзве асноўныя мэты: атрыманне востра неабходнай краіне замежнай валюты ад экспарту крышана і цэнтралізаванае забеспячэнне сыравінай буйной металургіі<ref name="Каксобирали"/><ref name="Вестник"/>. Інтарэсы сотняў тысяч саматужнікаў і кавалёў, якія ў сукупнасці мелі патрэбу ў метале, у гэтай сістэме часта аказваліся на другім плане<ref name="Дзерж"/>. Сітуацыю пагаршала агульная разруха пасля Грамадзянскай вайны і крызіс у транспартнай сістэме<ref name="Каксобирали"//>. Такім чынам, другасны метал быў жыццёва важным рэсурсам для кавалёў у 1920-х гадах, але доступ да яго ажыццяўляўся ва ўмовах жорсткага дзяржаўнага кантролю і сталага дэфіцыту, які толькі зрэдку кампенсаваўся нефармальнымі каналамі. У 1930-я гады дзяржаўная манаполія на металалом, верагодна, толькі ўзмацнілася. Збор і размеркаванне, хутчэй за ўсё, жорстка планаваліся і ўвязваліся з задачамі першай пяцігодкі. Мясцовыя кузні, асабліва ў сельскай мясцовасці, верагодна, атрымлівалі метал па дзяржаўных разнарадках праз сістэму прамысловай кааперацыі («[[Белкаапсаюз]]» і падобныя структуры) ці мясцовыя саветы, а не праз вольныя куплю і продаж<ref name="Проектпяти">[http://rntbcat.org.by/EK/dovoen_izd/44.pdf#2#1 Проект пятилетнего плана развития металлопромышленности Белоруссии 1928/29 — 1932/33] {{ref-ru}}</ref>. З развіццём калгаснай сістэмы і з’яўленнем {{нп3|Машынна-трактарная станцыя|машынна-трактарных станцый|ru|Машинно-тракторная станция}} (МТС), рамонтныя майстэрні пры іх, верагодна, сталі асноўнымі спажыўцамі другаснага металу для рамонту інвентару. Індывідуальныя кавалі маглі адчуваць яшчэ большы дэфіцыт, бо рэсурсы накіроўваліся ў першую чаргу на патрэбы калектывізацыі<ref>[https://docs.historyrussia.org/nodes/88442#mode/inspect/page/2/zoom/4 Спецсообщение из Минска о ходе ремонта тракторов по МТС БССР, по данным на 27 декабря 1933 г. 5 января 1934 г.] ад 1933 года — гэта каштоўны дакумент, які паказвае востры дэфіцыт металу. У ім, напрыклад, апісваецца выпадак, калі дырэктар майстэрні абмяняў 572 кг дэфіцытнага жалеза на прадукты, што было расцэнена як шкодніцтва.</ref>. Нягледзячы на ​​строгі кантроль, у мясцовай глыбінцы (на [[Палессе|Палессі]] ці ва ўсходніх раёнах БССР) верагодна захоўваўся нефармальны абарот. Кавалі маглі атрымліваць лом (старыя плугі, абады колаў) ад мясцовага насельніцтва ў лік аплаты за працу або праз абмен, абыходзячы дзяржаўныя нарыхтоўчыя канторы. У гэты час большая частка якаснага лому, верагодна, ішла на патрэбы буйной саюзнай металургіі. БССР, не маючы ўласнай буйной металургічнай базы, магла атрымліваць метал з заводаў Цэнтральнай Расіі (напрыклад, з [[Масква|Масквы]] ці [[Санкт-Пецярбург|Ленінграда]]), але гэтага катастрафічна не хапала, і саматужная прамысловасць часта даношвала тое, што магла пераплавіць на месцы<ref name="Проектпяти"/>. У 1944—1948 гадах нарыхтоўкай, перапрацоўкай і збытам другаснай сыравіны на тэрыторыі БССР займалася Беларуская рэспубліканская кантора «Белдругасчормет» Галоўнага ўпраўлення па нарыхтоўцы, перапрацоўцы і збыце другасных чорных металаў [[Народны камісарыят чорнай металургіі СССР|Народнага камісарыята чорнай металургіі СССР]]. У васьмі гарадах рэспублікі — [[Мінск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Магілёў|Магілёве]], [[Бабруйск]]у, [[Віцебск]]у, [[Орша|Оршы]], [[Полацк]]у, [[Барысаў|Барысаве]] — створаны вытворчыя пляцоўкі па прыёмцы металалому, разбіранні, сартаванні і адгрузцы. Пры гэтым індывідуальныя кавалі былі на самай нізкай прыступцы ў іерархіі атрымання дэфіцытнай сыравіны і маглі здавольвацца толькі тым, што не пайшло на патрэбы планавай прамысловасці і калгасаў. У 1950-я гады для каваля ў БССР легальны шлях атрымання металу праходзіў праз дзяржаўныя структуры. Ён мог або працаваць у прамысловай арцелі, атрымліваючы метал па плане праз «Белметалапрамсаюз», або ў выпадку пераўтварэння арцелі ў завод, станавіцца рабочым дзяржаўнага прадпрыемства. Індывідуальная, прыватная дзейнасць у металаапрацоўцы ў гэты перыяд фактычна схадзіла на нішто, саступаючы месца дзяржаўнай прамысловасці. Свабодная купля металу для індывідуальных кавалёў была фактычна немагчыма да 1980-х гадоў. Нязначныя перамены пачаліся з пачаткам эканамічных рэформаў канца 1980-х — пачатку 1990-х гадоў, але ўжо ў 1995 годзе ў Беларусі быў прыняты Указ Прэзідэнта 179 «Аб мерах па ўзмацненні барацьбы з крадзяжом каштоўных, чорных і каляровых металаў, іх лому і адходаў, каштоўных камянёў»<ref>[https://news.sb.by/articles/nazarov-70-potrebnostey-bmz-v-syre-obespechivaet-belvtorchermet.html Назаров: 70 % потребностей БМЗ в сырье обеспечивает ОАО «Белвторчермет»] {{ref-ru}}</ref>. Ён увёў дзяржаўную манаполію на дзейнасць па нарыхтоўцы і перапрацоўцы металалому. Фактычна гэта азначала, што толькі пэўныя дзяржаўныя структуры (перш за ўсё, сістэма «Белдругасчормет») мелі законнае права скупляць і прадаваць лом чорных і каляровых металаў. Для каваля гэта азначала, што ён па-ранейшаму не мог свабодна набыць метал на рынку — ён мог купіць яго толькі ў упаўнаважанага дзяржавай прадаўца, што часта было спалучана з абмежаваннямі і адсутнасцю рэальнага выбару. Гэтая дзяржаўная манаполія праіснавала больш за 20 гадоў і стала прадметам разглядаў на ўзроўні Еўразійскага эканамічнага саюза (ЕАЭС), бо стварала бар’еры для бізнесу з іншых краін-удзельніц<ref>[https://eec.eaeunion.org/en/news/belarus-ustranila-ogranicheniya-v-otnoshenii-optovoy-torgovli-lomom-i-otkhodami-chernykh-i-tsvetnykh/ Belarus eliminated restrictions on wholesale trade in scrap and waste of ferrous and non-ferrous metals] {{ref-en}}</ref>. У выніку ў 2020 годзе Еўразійская эканамічная камісія (ЕЭК) кваліфікавала беларускую дзяржаўную манаполію на гандаль металалому як бар’ер, які перашкаджае свабоднаму гандлю ўнутры ЕАЭС, і 11 ліпеня 2023 года Калегія ЕЭК афіцыйна прызнала гэты бар’ер ліквідаваным<ref>[https://www.steelradar.com/en/eurasian-economic-commission-removes-barriers-to-scrap-metal-trade-within-the-eeu Eurasian Economic Commission removes barriers to scrap metal trade within the EEU] {{ref-en}}</ref>. У нарматыўна-прававыя акты Беларусі былі ўнесены змяненні, якія здымаюць абмежаванні на аптовы гандаль металалому для юрыдычных асоб з краін ЕАЭС<ref>[https://www.metaltorg.ru/n/9B3AFA Белоруссия сняла ограничения по торговле металлоломом в рамках ЕАЭС] {{ref-ru}}</ref>. Гэта стварае юрыдычную аснову для больш вольнага рынка, на якім каваль, гіпатэтычна, мог бы набыць метал. Аднак канчатковае станаўленне сапраўды свабоднага і канкурэнтнага рынку — гэта больш працяглы працэс, які можа заняць час. === Вугаль === Беларускія кавалі выкарыстоўвалі выключна {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}}, а не [[Каменны вугаль|каменны]]. Беларускія лясы заўсёды былі багатыя лясамі, што рабіла драўнінны вугаль самым даступным відам паліва<ref name="Глуск">[[Вячаслаў Фёдаравіч Капыцін|Копытин В. Ф.]] Археологические памятники Глусского района Могилевской области: Монография. — Могилев: МГУ им. А. А. Кулешова, 2004. — 146 с.: ил.</ref>. Аднак справа не толькі ў таннасці. У адрозненне ад каменнага вугалю, драўнінны не ўтрымлівае прымешак [[Сера|серы]] і [[фосфар]]у, якія маглі б зрабіць метал крохкім і няякасным. У [[горан]]е, куды з дапамогай мяхоў нагняталася паветра, драўнінны вугаль дазваляў дасягаць тэмпературы каля 1000 °C, дастатковай для размякчэння і кавання жалеза і сталі. У кузнях, напрыклад, з [[Кузня з Клочкава|вёскі Клочкава]] (Мінская вобласць, 1919 год пабудовы), было спецыяльнае месца для захоўвання драўніннага вугалю, што падкрэслівае яго важнасць. У дыялектным слоўніку Лоеўшчыны<ref>[[Тамара Сямёнаўна Янкова|Янкова Т. С.]] «Дыялектны слоўнік Лоеўшчыны», 1982</ref> адзначана адмысловае слова «мілёр», якім называлі вугаль для кузні<ref>[https://bydialects.org/dicts/jankova-dyjalektny-slounik-lojeuscyny-1982-r/194/?hl=%D0%BC%D1%96%D0%BB%D1%91%D1%80 Мілёр]</ref>. {{нп3|Вуглярка|Ямы|uk|Вуглярка}} для {{нп3|Вуглевыпальванне|выпальвання|bg|Въглищарство}} драўніннага вугалю ў плане прадстаўляюць круг або авал з паглыбленнем у цэнтры, па перыметры якога знаходзіцца вал вышынёй у 1 метр са знешняга боку. Арганізацыя вытворчасці, выпрацоўка спецыяльных навыкаў, стварэнне саміх ям патрабавалі значных затрат часу і намаганняў. У выкапаныя ямы круглявай формы дыяметрам да 20 м складалі {{нп3|Хвоя (драўніна)|хваёвыя|ru|Сосна (древесина)}} або {{нп3|Бяроза (драўніна)|бярозавыя|ru|Берёза (древесина)}} дровы, якія перакрываліся зверху [[дзёран]]ам, абмазваліся [[гліна]]й або засыпаліся зямлёй. У цэнтры і па баках збудавання пакідаліся невялікія адтуліны для паступлення паветра. Праз цэнтральную адтуліну {{нп3|вугляпал||ru|Углежог}} падпальваў дровы і, калі тэмпература гарэння паднімалася, усе адтуліны перакрываліся да поўнага згарання пален і атрымання вугалю. У залежнасці ад колькасці дроў, {{нп3|Вытворчасць драўніннага вугля|працэс атрымання вугалю|d|Q113018354}} займаў ад некалькіх дзён да месяца і праводзіўся ў восеньскі (верасень — кастрычнік) час. Гэты спосаб атрымання драўніннага вугалю вынайдзены ў раннім жалезным веку ([[1 тысячагоддзе да н.э.]]), існаваў на тэрыторыі Беларусі аж да [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]<ref name="Глуск"/>. Важна адзначыць, што выхад гатовага прадукту быў вельмі малы: па аб’ёме — усяго каля 30 %, а па вазе — не больш за 12 % ад зыходнай драўніны<ref name="Глуск"/>. У ходзе пошукавых работ у [[Глускі раён|Глускім раёне]] былі знойдзены збудаванні для атрымання драўніннага вугалю ў ямах для вуглепалення. Да нядаўняга часу такія аб’екты ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] былі невядомыя, што тлумачыцца як недастатковай археалагічнай вывучанасцю рэгіёна, так і адсутнасцю спецыяльных пошукаў падобных аб’ектаў. Яшчэ ў пачатку 1980-х гадоў вядомы спецыяліст па металургіі і кавальскай апрацоўцы жалеза [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурын]] адзначаў: «У адрозненне ад іншых рэгіёнаў у Беларускім Падняпроўі пакуль не выяўлены ямы для вуглепалення. Трэба меркаваць, што вугаль для крычна-руднага працэсу выпальваўся кучным спосабам»<ref name="Глуск"/><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин, М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья (I тысячелетие н.э.) / М. Ф. Гурин. — Минск : Наука и техника, 1982</ref>. Па пісьмовых крыніцах толькі ў 1900 годзе з Беларусі было вывезена 10320 тон драўніннага вугалю<ref name="Глуск"/>. З сярэдзіны XIX стагоддзя, калі гутніцтва заняпала, некаторыя кавалі выпальвалі яго самі<ref name="Сах61"/>. Паленне ўкладвалі стажком, укрывалі саломай ці нават травой, затым дзёрнам. Праз адтуліну ўнізе яго падпальвалі, адтуліну наглуха закрывалі. Дрэва {{нп3|Тленне|тлела|uk|Тління}} без доступу паветра каля двух тыдняў, ператвараючыся ў высакаякасны вугаль<ref name="Сах62">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 62</ref>. Некаторыя кавалі саматужна выпальвалі яго нават у сярэдзіне XX стагоддзя, але дуб як сыравіна ўжываўся ўжо рэдка. На Міншчыне, напрыклад, аддавалі перавагу сасновай, часам асінавай драўніне<ref name="Сах62"/>. Пераважная ж большасць кавалёў купляла паліва ў {{нп3|Смаляная печ|смалярнях|de|Pechofen}}, якія заўсёды былі ў бліжэйшым наваколлі і ў дастатку мелі вугаль як пабочны прадукт пры выганцы смалы<ref name="Сах62"/>. Некаторыя сучасныя майстры ў Беларусі выкарыстоўваюць у сваёй працы традыцыйны драўнінны вугаль, захоўваючы вернасць старажытным метадам, хоць ёсць і тыя, хто перайшоў на газавыя горны<ref>[https://news.by/news/obshchestvo/zolotye_ruki_talantlivy_vo_vsem_khirurg_kuznets_iz_loeva#1 Золотые руки талантливы во всем: хирург-кузнец из Лоева] {{ref-ru}}</ref>. З іншага боку, у некаторых інтэрв’ю згадваецца выкарыстанне і каменнага вугалю<ref>[https://ctv.by/news/obshestvo/ne-rasstayotsya-s-nakovalnej-uzhe-20-let-belorus-rasskazal-pochemu-reshil-zanimatsya-drevnim-kuznechnym-remeslom#1 Не расстаётся с наковальней уже 20 лет. Белорус рассказал, почему решил заниматься древним кузнечным ремеслом] {{ref-ru}}</ref>, але, відаць, гэта ўжо пазнейшая практыка. == Рачны пясок == === Прымяненне === У кавальскай справе пясок выступае як {{нп3|Флюсы|флюс|ru|Флюсы}}. Пры нагрэве металу ў [[горан]]е на яго паверхні актыўна ўтвараецца [[акаліна]] (аксідная плёнка)<ref name="ЧПМ">[https://stroy-podskazka.ru/kovka/chem-posypayut-metall/#h2_1117181#1#1 Чем посыпают металл при ковке?] {{ref-ru}}</ref>. Калі яе не прыбраць, яна можа прывесці да дэфектаў: ​​метал перапальваецца, а пры [[Кавальская зварка|кавальскай зварцы]] — не злучаецца. Пясок (галоўным чынам кварцавы, {{нп3|Кварцавы пясок|SiO₂|ru|Кварцевый песок}}) вырашае гэтую праблему. Пясок, якім пасыпаюць канцы нарыхтовак, пры высокай тэмпературы (звыш 1150—1250 °C) уступае ў рэакцыю з {{нп3|Аксід жалеза (II)|аксідам жалеза (FeO)|uk|Оксид заліза(II)}}, утвараючы лёгкаплаўкае злучэнне — {{нп3|Сілікат жалеза(II)|сілікат жалеза (FeO·SiO₂)|ru|Силикат железа(II)}}. Гэты расплаўлены [[шлак]] пакрывае паверхню металу тонкай плёнкай. Гэтая плёнка перакрывае доступ [[кісларод]]у з паветра, прадухіляючы далейшае ўтварэнне акаліны і перапал металу. Гэты шлак не толькі абараняе метал, але і растварае ўжо наяўныя аксіды, чысцячы паверхні для надзейнага злучэння. Без флюсу акаліна перашкодзіла б гэтаму працэсу, зрабіўшы шво слабым і ненадзейным, а з ім чысты метал надзейна зварваецца<ref name="ЧПМ"/>. === Патрабаванні да пяску === Чысты кварцавы пясок змяшчае не менш за 97 % дыяксіду крэмнію (SiO₂), а прымешкі серы і фосфару строга абмежаваны, бо яны могуць пагоршыць якасць [[Зварное злучэнне|зварнога шва]]<ref name="Песок кварцевый">[https://meganorm.ru/Data1/32/32835/index.htm#1 ГОСТ 4417-75. ПЕСОК КВАРЦЕВЫЙ ДЛЯ СВАРОЧНЫХ МАТЕРИАЛОВ]</ref>. У саматужнай дзейнасці кавалі выкарыстоўвалі рачны пясок. Ён павінен быць чыстым, таму пясок перад ужываннем абавязкова прасейвалі, каб выдаліць буйныя камяні і смецце, прамывалі, каб аддзяліць гліністыя і пылавыя часціцы, а потым прасушвалі або напякалі<ref name="ЧПМ"/>. == Іншыя віды сыравіны == === Гліна === [[Гліна]] была асноўным матэрыялам для [[Горан|горанаў]], [[Тыгель|тыгляў]] (для плаўкі {{нп3|Каляровыя металы|каляровых металаў|ru|Цветные металлы}}) і соплаў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/20230818/v-polotske-nashli-kvartal-yuvelirov-xi-veka-1078656053.html|title=В Полоцке нашли квартал ювелиров XI века|first=Sputnik|last=Беларусь|website=Sputnik Беларусь|date=20230818T1656+0300|access-date=2026-09-11}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://www.psu.by/ru/drevnie-ulitsy-polotska/tsentr-goroda/ulitsa-streletskaya-info/yuvelirnyj-kvartal|title=Ювелирный квартал|website=Полоцкий государственный университет имени Евфросинии Полоцкой|access-date=2026-09-11}}</ref> і абмазак для лакальнай цэментацыі або аховы металу ад акаліны пры награванні<ref name=":1" />. === Каляровыя металы === Мясцовых радовішчаў [[Медзь|медзі]] і [[волава]] на тэрыторыі Беларусі не было. Гэтыя металы і {{нп3|Сплавы медзі|сплавы|ru|Сплавы меди}} ([[бронза]], [[латунь]]) траплялі сюды альбо ў гатовым выглядзе, альбо ў якасці сыравіны (зліткаў) у выніку гандлю з паўднёвымі і заходнімі рэгіёнамі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://trojden.com/books/world-history/world-history-6-class-shtihov-2009/6#1|title=Trojden {{!}} Начало использования металлов на белорусских землях: Штыхов Г. В. - 6 класс|website=trojden.com|access-date=2026-09-11}}</ref>. Медзь і волава для бронзы траплялі на беларускія землі з поўдня (з {{нп3|Прыкарпацце|Прыкарпацця|ru|Прикарпатье}}, [[Каўказ]]а). Аналіз металу з пазнейшых пластоў (XIV—XVIII стагоддзі) паказвае, што доступ да высокацынкавых сплаваў (латуні) і волава ажыццяўляўся праз прамыя гандлёвыя кантакты з [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай]] і [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропай]], а таксама з [[Расійская імперыя|Расійскай імперыяй]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://journals.psu.by/humanities/article/view/3218|аўтар=И. В. Магалинский|загаловак=ХИМИЧЕСКИЙ СОСТАВ МЕТАЛЛИЧЕСКОГО СЫРЬЯ ДЛЯ ЮВЕЛИРНОГО ПРОИЗВОДСТВА X – XVIII вв. С ТЕРРИТОРИИ СЕВЕРНОЙ И ЦЕНТРАЛЬНОЙ БЕЛАРУСИ|год=2023-02-10|мова=ru|выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Гуманитарные науки|выпуск=1|старонкі=2–5|issn=2710-3838|doi=10.52928/2070-1608-2023-66-1-2-5}}</ref>. Гэтыя металы былі ў асноўным доляй {{нп3|Ювелір|ювеліраў|ru|Ювелир}} і {{нп3|Ліцейшчык|ліцейшчыкаў|tr|Dökümcü}}. Даследаванне хімічнага складу знаходак X—XVIII стагоддзяў на тэрыторыі Паўночнай і Цэнтральнай Беларусі паказвае, што мясцовыя майстры працавалі пераважна са шматкампанентнымі і свінцовымі латунямі і бронзавымі сплавамі. З «чыстай» медзі рабілі посуд і выкарыстоўвалі яго як сыравіну для пераплаўкі. На гарадзішчы [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|Нікадзімава]] ([[Горацкі раён]]) знойдзены [[Ліцейная форма|ліцейныя формы]], [[Льячка|льячкі]] і тачыльныя брускі, што пацвярджае мясцовую апрацоўку медзі і бронзы<ref>{{Cite web|url=https://www.belarus.by/ru/press-center/press-release/o-chem-rasskazyvajut-mestnye-pamjatniki-juvelirnogo-dela-na-gorodische-nikodimovo_i_213586.html?_print=1|title=О чем рассказывают местные памятники ювелирного дела на городище Никодимово? {{!}} События, факты, анонсы {{!}} Belarus.by|website=www.belarus.by|access-date=2026-09-11}}</ref>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]].]] [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (05).jpg|250px|thumb|[[Кузня з Клочкава]]. На заднім плане [[Мяхі (тэхніка)|мех]] і [[горан]], на пярэднім — дубовая калода з [[кавадла]]м.]] Кавальства — адно з нешматлікіх рамёстваў, якое патрабуе абавязковай наяўнасці спецыяльнага памяшкання. Часам кузня была грамадскай, якую вёска здавала наёмным майстрам, але сталыя мясцовыя кавалі звычайна імкнуліся мець кузню ў асабістай уласнасці<ref name="Сах53">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 53</ref>. [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правіл, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">{{Cite web |url=https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html |title=Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе» |access-date=2 жніўня 2026 |archive-date=2 жніўня 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260802164919/https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html |url-status=dead }}</ref><ref name="Карыбуцяк10">Kowalstwo ludowe w wojewodztwie Wilenskiem / Oprac.: [[Зыгмунт Ян Карыбуцяк|Zygmunt Jan Korybutiak]]. — Wilno : Nakl. Dziennika Urzedowego Kuratorjum Okr. Szk. Wilenskiego, 1936. — 38 s. ; 24 см. — (Pomoc dla nauczyciela realizujacego program publicznej szkoly powszechnej na Wilenszczyznie i Nowogrodczyznie ; N 23). S. 10</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак прамавугольнай формы з {{нп3|Земляная падлога|земляной падлогай|ru|Земляной пол}} без столі<ref name="ЭтнБел"/>. Яго ўзводзілі з таннага дрэва, мала прыдатнага для жыллёвых ці гаспадарчых збудаванняў, нярэдка рабілі {{нп3|Глінабітныя збудаванні|глінабітным|ru|Глинобитные строения}}, часам (пераважна ў мястэчках) — з цэглы<ref name="Сах53"/>. На ўзвышаных месцах кузні маглі быць заглыбленыя ў зямлю, абсыпаныя грунтам да страхі ці нават накрытыя дзёрнам<ref>[[Часлаў Пяткевіч|Пяткевіч Ч.]] Рэчыцкае Палессе. — С. 239.</ref><ref name="Карыбуцяк10"/>. Планіроўка і канструкцыя кузні практычна не мяняліся на працягу многіх стагоддзяў, яшчэ і ў пасляваенныя часы многія вясковыя кузні былі амаль такія ж, як і ў XIX ці нават XIII стагоддзі<ref>Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 495</ref><ref>{{нп3|Барыс Аляксандравіч Колчын|Колчин Б. А.|ru|Колчин, Борис Александрович}} Черная металлургия и металлообработка в Древней Руси // Материалы и исследования по археологии СССР. — М., 1953. — Вып. 2. — С. 56.</ref>. Перад кузняй звычайна ставілі станок (прамавугольную загарадку на чатырох слупах) для падкоўвання коней, клалі вялікі стары жарон ці ўкопвалі тоўстую калоду для нацягвання шын на колы. Да сцяны нярэдка прыбудоўвалі паветку, дзе складвалі рознае габарытнае начынне: прызначаныя для рамонту транспартныя сродкі, розны інвентар, запасы вугалю, жалеза і іншае<ref name="Сах53"/>. Унутры каля тарцовай сцяны, як правіла, насупраць увахода, узводзілі [[горан]] (гарно, гарон) — мураваную з цэглы пляцоўку ці набіты каменем з глінаю драўляны зруб вышынёю каля 0,8 м. На яго левым краі вымуроўвалі сценку, праз якую прасоўвалі жалезнае (у старажытнасці — глінянае) сапло («дыса») для паддзімання паветра. Сапло выходзіла з умацаванага злева ад горна скуранога меха — своеасаблівай паветранай помпы. Над горнам часам мацавалі дашчаны ці бляшаны каптур для выцяжкі дыму<ref name="Сах54">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 54</ref>. === Абсталяванне === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]].]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]].]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]].]] * [[Горан]] — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * [[Кавадла]] — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Мяхі (тэхніка)|Мяхі]] — прылада для надзімання паветра * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў === Прылады і інструменты === Кожны каваль меў некалькі [[Малаток|малаткоў]], звычайна не менш трох, якія розніліся сваімі памерамі, вагой і прызначэннем. Акрамя гэтага меліся [[Абцугі|клешчы]] розных памераў і канфігурацыі, пры гэтым абавязковай была наяўнасць кавальскіх з прамымі плоскімі губамі і абуховых з паўкруглымі. Для заточвання інструмента ў кузні мелася [[Тачыла (інструмент)|тачыла]] — круглы, з плоскімі бакамі, камень з [[пясчанік]]у, надзеты на гранёную вось з рукаяткай<ref name="Сах57">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 57</ref>. Акрамя гэтага мінімальнага набору інструментарый кузні поўніўся самымі рознымі прыладамі ў залежнасці ад заможнасці каваля і яго ўласных пераваг у працы. Сярод частых можна згадаць секачы розных тыпаў, [[Зубіла|зубілы]], [[Барадок|прабойнікі]], дрылі, [[Плашка|вінтарэзкі]], [[напільнік]]і і гэтак далей<ref name="Сах58">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 58</ref>. == Асноўныя працы == [[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у.]] [[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]].]] Гарадское кавальства ў значнай ступені абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, бо забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама|брамў]], [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]<ref name="Сах30"/>. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае<ref name="Сах31">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31</ref>. Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як: * [[Падкоўванне]] коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], [[Вухналь|вухналёў]] ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], [[Прабойнік|прабойнікі]], [[Напільнік|напільнікі]]), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўныя прыёмы апрацоўкі — каванне і прасечка<ref name="Сах32">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32</ref>. === Беларуская каваная дзвярная фурнітура === {{main|Беларуская каваная дзвярная фурнітура}} [[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (07).jpg|250px|міні|Завесы ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]].]] [[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]].]] У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага<ref name="Фарбы">[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл.</ref>. Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца XV стагоддзя<ref name="Рэзн">[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]</ref>. Канцы металічных завес раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профілю птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам на паверхні завес насякалі зубілам рыскі, крыжыкі, трохвугольнікі<ref name="Фарбы"/>. Скобы трапляюцца ў археалагічных пластах з XVI—XVII стагоддзяў, з гэтага можа вынікаць, што раней іх не выраблялі. Форма скоб застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і да нашых дзён<ref name="Рэзн"/>. Дзвярныя кручкі трапляюцца ў археалагічных матэрыялах з X—XIII стагоддзяў. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца вонкавым выглядам. Агулам іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім<ref name="Рэзн"/>. Разнастайнасцю форм вызначаюцца дзвярныя клямкі. Ніжнія канцы іх звычайна раскоўвалі ў выглядзе ліста ці ромба, верхнім надавалі форму трызубца, трылісніка, галовак птушак, змей, жывёл. Так, напрыклад, на Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]]. Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу<ref name="Рэзн"/>. === Замкі і ключы === Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]<ref>Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.</ref>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі.]] Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.</ref>. ==== Навясныя замкі ==== У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: [[Прабойнік|прабіваннем]] адтулін, апрацоўкай [[напільнік]]амі рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. Вісячыя жалезныя замкі, знойдзеныя ў час раскопак на [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а, усе трубчастыя (або цыліндрычныя), двухкорпусныя, гэта значыць тыпу, які з’яўляецца не раней канца XI — пачатку XII стагоддзя<ref name="Раск_Ваўк"/> === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]].]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж [[заклёпка]]й{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. === Рашоткі === [[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года».]] [[Файл:Г. Магілёў - Былы архірэйскі палац PICT1836.jpg|250px|міні|Каваная агароджа [[Архірэйскі палац (Магілёў)|былога архірэйскага палаца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зробленая ў стылі класіцызму.]] Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю. Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі. З прыходам класіцызму ў дэталях архітэктурнага ўбранства з’явілася імкненне да сіметрыі, раўнамернага запаўнення ўсяго поля. Адны кампазіцыі імкнуліся да цэнтрычнасці, другія — да рапортнасці, бясконцага паўтарэння элементаў, звычайна вертыкальных гладкіх стрыжняў, злучаных сістэмай скобак і завіткоў. Шырока ўжываліся матывы [[Меандр (арнамент)|меандра]] і лотаса, коп’епадобныя {{нп3|Фіял|завяршэнні|ru|Фиал}}, бутоны, кветкі, лісце, часта сустракаюцца парныя [[Валюта (архітэктура)|валюты]]. Нямала падобных узораў кавальскага майстэрства можна бачыць у старой забудове [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]], [[Гродна]], [[Пінск]]а і іншых<ref name="Сах33"/>. == Прафесійная адукацыя == У старадаўнія часы кавалямі станавіліся падчас індывідуальнага навучання ад бацькі, сваяка або старэйшага майстра. Са станаўленнем сістэмы [[ Прафесійна-тэхнічная адукацыя|прафесійнай адукацыі]] з’явіліся рамесніцкія школы і майстэрні, дзе мясцовая моладзь навучалася асновам той ці іншай прафесіі. Да рэвалюцыі кавальская справа была адной з ключавых працоўных спецыяльнасцяў, і навучанне вялося ў рамесных і чыгуначных вучылішчах. Тэрмін навучання складаў ад 3 да 5 год. Самыя вядомыя з такіх устаноў: * [[Горацкае рамеснае вучылішча]] (адкрыта ў 1872 годзе на базе механічнага завода) — адна з самых вядомых ніжэйшых прафесійных навучальных устаноў * [[Гомельскае чыгуначнае вучылішча]] (адкрыта ў 1878 годзе пры [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгунцы]]). * [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Магілёў)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]] ў [[Магілёў|Магілёве]] (адкрыта ў 1885 годзе) * [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Гродна)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]]<ref>[http://unicat.nlb.by/auth/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar5443745&strq=l_siz=20 Uродненское Александровское ремесленное училище] {{ref-ru}}</ref> ў [[Гродна|Гродне]] (адкрыта ў 1890 годзе, працавала да 1918 года) * [[Мінская школа рамесных вучняў]] (адкрыта ў 1896 годзе), а таксама ніжэйшыя прафесійныя школы ў [[Быхаў|Быхаве]], [[Ракаў|Ракаве]], [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[Мазыр]]ы, [[Віцебск]]у і іншых гарадах. Адначасова з гэтым кавалёў рыхтавалі і ў некаторых сельскагаспадарчых школах. Напрыклад, [[Мар’інагорскі дзяржаўны аграрна-тэхнічны каледж імя У. Е. Лабанка|Мар’інагорская сельскагаспадарчая школа]], адкрытая ў 1876 годзе адной са сваіх мэт ставіла падрыхтоўку «дасведчаных рамеснікаў… (кавалёў, сыравараў, вінаробаў)»<ref>[https://www.sb.by/articles/imeet-tselyu-obrazovanie-svedushchikh-pakharey-.html#1 «Имеет целью образование сведущих пахарей…»]</ref>. Сёння ў Беларусі атрымаць прафесію каваля можна ў каледжах, якія даюць прафесійна-тэхнічную адукацыю. Спецыяльнасці могуць адрознівацца: напрыклад, «каваль ручнога кавання»<ref>[https://kedyshko-college.by/%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BF%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%BC/%D0%BDa%D1%88%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8/%D0%BA%D1%83%D0%B7%D0%BD%D0%B5%D1%86 КУЗНЕЦ РУЧНОЙ КОВКИ] {{ref-ru}}</ref> або «каваль на молатах і прэсах»<ref>[https://mycity.by/gorodskaya-spravka/uchrezhdeniya-obrazovaniya/50-professionalno-tekhnicheskie-uchebnye-zavedeniya/120-mogilevskij-gosudarstvennyj-mashinostroitelnyj-professionalno-tekhnicheskij-kolledzh Могилевский государственный машиностроительный колледж] {{ref-ru}}</ref>. Асноўныя навучальныя ўстановы, дзе рыхтуюць кавалёў сёння: * [[Мінскі дзяржаўны каледж рамёстваў і дызайну імя М. А. Кедышкі|Мінскі дзяржаўны каледж рамесніцтва і дызайну імя М. А. Кедышкі]] — гэта галоўнае месца ў краіне, дзе аднавілі падрыхтоўку кавалёў ручной кавання. У каледжы ёсць свая кузня. Выпускнікі запатрабаваны на [[Мінскі трактарны завод|МТЗ]], [[Мінскі завод шасцерняў|Мінскім заводзе шасцерняў]] і іншых прадпрыемствах<ref>[https://www.belnovosti.by/minsk/kakie-redkie-specialnosti-mozhno-osvoit-v-minske-mastera-kotorym-ne-strashen-krizis Какие редкие специальности можно освоить в Минске: мастера, которым не страшен кризис] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://news.by/news/obshchestvo/v-belarusi-otmechayut-den-kuznetsa#1 В Беларуси отмечают День кузнеца] {{ref-ru}}</ref> * [[Магілёўскі дзяржаўны машынабудаўнічы каледж]] — рыхтуе кавалёў на молатах і прэсах, а таксама кавалёў-штампоўшчыкаў * [[Жодзінскі дзяржаўны каледж]] — вядзе падрыхтоўку па спецыяльнасці «каваль на молатах і прэсах»<ref>[https://xn--80aabfqjj3bdadgnd1d.xn--90ais/college/23adfa3f-33d1-4c0f-9618-97ac142b9a28 Учреждение образования «Жодинский государственный колледж»] {{ref-ru}}</ref> * [[Пінскі дзяржаўны аўтамеханічны каледж]] — рыхтуе кавалёў для прамысловых прадпрыемстваў рэгіёну, такіх як ААТ «[[Кавліцмаш]]» і «[[Амкадор|Амкадор-Пінск]]»<ref>[https://zarya.by/news/glavnye-novosti/proekt-nauchim-rabotat-s-pinskim-gosudarstvennym-avtomehanicheskim-kolledzhem-uspeshnyj-start-v-professii/#1 Проект «Научим работать». С Пинским государственным автомеханическим колледжем — успешный старт в профессии] {{ref-ru}}</ref> == Прафесійныя аб’яднанні == Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)<ref name="Сах17">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17</ref>. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)<ref>[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.</ref>. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-слясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]<ref>[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.</ref>. Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)<ref name="Сах19">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19</ref>. == Подпісы майстроў == Некаторыя кавалі выраблялі спецыяльныя {{нп3|Кляймо майстра|штэмпелі|de|Meistermarke}} з уласнымі ініцыяламі ці нейкім значком — асабістае кляймо, якім мецілі свае вырабы. Але часцей кавалі карысталіся падручнымі інструментамі — [[зубіла]]мі і [[Барадок|прабойнікамі]]<ref name="Сах69">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 69</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} * {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] |загаловак=Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX-XIII вв. |месца=Минск|выдавецтва=Наука и техника |год=1987 |старонак=287 |isbn= |ref=Гурын}} * Древнее железо Белорусского Поднепровья (І тысячелетие н. э.) / [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурин]]; [научный редактор Л. Д. Поболь] ; Академия наук Белорусской ССР, Институт истории. — Минск : Наука и техника, 1982. — 124, [2] с. : ил., табл. ; 25 см. {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} {{Кандыдат у добрыя артыкулы}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] e11a7vwcf10zrsev8hrc8xx74i7m4bw 5202344 5202341 2026-09-19T14:09:51Z Ciepiersia 162280 /* Замкі і ключы */ афармленне 5202344 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]].]] '''Беларускае кавальства''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. [[Кавальства|Кавальскае рамяство]] патрабавала майстэрства, ведання тэхналагічных сакрэтаў апрацоўкі матэрыялаў. Уменне выплавіць [[руда|руду]], вызначыць патрэбны працэнт дабавак, тэмпературу нагрэву, ступень загартоўкі лічылася амаль чараўніцтвам. Праз гэта ў [[беларуская культура|беларускай культуры]] кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над [[агонь|агнём]] і [[жалеза]]м. Звычайна кавалі былі спадчыннымі прафесіяналамі з мясцовых сялян, сустракаліся таксама [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэі]] разам з вандроўнымі і аселымі кавалямі [[Цыганы на Беларусі|цыганамі]]<ref name="Сах51">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 51</ref>. На Гомельшчыне майстэрскімі кавалямі лічыліся рускія-[[Стараверы ў Беларусі|стараверы]]<ref>Кузнечное ремесло // Белорусы / Ответственные редакторы: [[Васіль Кірылавіч Бандарчык|В. К. Бондарчик]], [[Рэгіна Антонаўна Грыгор’ева|Р. А. Григорьева]], [[Міхаіл Фёдаравіч Піліпенка|М. Ф. Пилипенко]]. — Москва : Наука, 1998. — С. 210—213. — (Народы и культуры)</ref>. == Гісторыя == === Старажытнасць === [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядомае з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых [[Балотная руда|балотных руд]]<ref name="ЭтнБел">{{Cite web |url=https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf |title=Этнаграфія Беларусі |access-date=2 жніўня 2026 |archive-date=10 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240910104504/https://elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%D0%9B%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%87_%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%8F%20%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96.pdf |url-status=dead }}</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай і паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з [[загартоўка]]й, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгажэнні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе залічаць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. Напрыклад, на [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|гарадзішчы]] трэцяй чвэрці [[1 тысячагоддзе|1-га тысячагоддзя]] за 0,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Нікадзімава]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]], на левым беразе ракі [[Быстрая (прыток Проні)|Быстрая]] (правы прыток ракі [[Проня]]) былі знойдзены [[жалеза|жалезныя]] прадметы [[узбраенне|ўзбраення]], [[рыштунак]] [[конскі рыштунак|каня]] і вершніка: [[наканечнік]]і [[кап’ё|коп’яў]] і кідальных [[дроцік]]аў утулкавыя (лісце-, ланцэта-, ромба-, полымяпадобныя, двухшыпныя), наканечнікі [[страла|стрэл]] тронкавыя (трохлопасцевыя, ромбападобны, бранябойны), фрагмент [[кальчуга|кальчугі]], [[шпоры]], [[цуглі]], [[збруя|збруйныя]] спражкі, фрагмент двухлязовага [[меч|мяча]] (шырыня клінка 5,5 см); жалезныя [[нож|нажы]], [[шыла|шылы]], [[крэсіва|крэсівы]], [[пінцэт]]ы, [[долата|долаты]], [[кнот]]авыя трубачкі, [[рыбалоўны кручок]], спружынныя [[нажніцы]], [[сякера|сякеры]], [[малаток]], [[каса (інструмент)|каса]]-гарбуша, [[серп|сярпы]], а таксама дробныя [[кавальства|кавальскія]] інструменты<ref>{{крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Нікадзімава}}</ref><ref>{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікадзімава|537}}</ref><ref>''Седин А. А.'' Оружие из городища Никодимово // V абласныя Магілёўскія краязнаўчыя чытанні. 1994.</ref>. [[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]].]] Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]], руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на кавальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа ў асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывазныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, ды і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены ў кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], [[Кавадла|кавадлы]], [[Зубіла|зубілы]], [[Прабойнік|прабойнікі]]. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты для апрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел|свердлы]], [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частыя знаходкі — [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У X—XI стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское і сельскае. Вырабы сталі значна адрознівацца якасцю і асартыментам. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. У 1953 годзе ля падножжа [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а былі адкрыты рэшткі {{нп3|Сырадутны горан|сырадутнага горна|uk|Сиродутне горно}}, вялікая колькасць жалезных [[шлак]]аў і некалькі абломкаў гліняных [[сопла]]ў. Гатовыя вырабы з жалеза шматлікія і разнастайныя<ref name="Ваўк">[https://gistoria.ru/2012-03-17-16-08-26/22-arheology/83-2012-03-15-12-38-42.html Волковыск] {{ref-ru}}</ref>. Толькі на Шведскай гары, дзе ўскрыта плошча ў 288 м², здабыта 409 розных жалезных і стальных прадметаў больш за 40 катэгорый рэчаў<ref name="Раск_Ваўк"/>. Сярод іх прылады працы, бытавыя рэчы, прадметы ўзбраення і ваеннага побыту. Апошніх асабліва шмат: наканечнікі дзід і стрэл, абломак баявой сякеры, наканечнік ад похваў мяча, страмёны, шпоры і т. д<ref name="Ваўк"/>. Гэтыя прадметы большасцю адносяцца да другой паловы [[XII стагоддзе|XII]] — першай паловы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. Пры гэтым у трэцім і ніжняй частцы другога культурнага пласта былі сустрэты таксама ўзоры двухшыпных утулкавых жалезных наканечнікаў стрэл, якія, па агульнапрынятым датаванні, адносяцца да часу не пазней [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]]<ref name="Раск_Ваўк">[https://pawet.net/library/history/bel_history/_rarch/007/2/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B0_'%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0'_%D0%B2_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B2_1954_%D0%B3..html Раскопки городища 'Шведская гора' в Волковыске в 1954 г.] {{ref-ru}}</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі.]] [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі.]] У XV—XVI стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкасці вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў<ref name="Сах15">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15</ref>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством<ref>[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.</ref>. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, укоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, забяспечвалі неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэнцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў<ref name="Сах20">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20</ref>. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання<ref>Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.</ref> Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі<ref name="Сах23">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23</ref>. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках<ref name="Сах24">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24</ref>. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта мясцовымі майстрамі<ref name="Сах25">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25</ref>. У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.</ref>. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]<ref name="Сах25"/>. Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з абласцей, якія далі прысягу, умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў.{{Няма АК}} Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іван IV Грозны|Іванам IV Грозным]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]<ref name="ЭнцВКЛ">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}</ref>. Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]<ref name="ЭнцВКЛ"/>, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў<ref name="Сах26">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26</ref>. === Расійская імперыя === [[Файл:Hammered roses at Vietranaja (Čechava) street in Viciebsk - panoramio.jpg|250px|міні|Каваныя дэталі дома па [[Вуліца Чэхава (Віцебск)|вуліцы Чэхава]] ў [[Віцебск]]у.]] [[Файл:Жандарская ўправа. Магілёў 2.jpg|250px|міні|[[Пансіён Бельскай|Дом]] з балконамі з каванымі балюстрадай і кансолямі і каваным навесам у [[гістарычны цэнтр Магілёва|гістарычным цэнтры]] [[Магілёў|Магілёва]].]] [[Файл:Гродна, гістарычная забудова XIX-XX стст., 21-02-2009, фота 0413.jpg|250px|міні|[[Маланкаадвод]] на [[Дом урача Тальгейма|доме ўрача Тэльмана]] ў [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Ігната Сіліневіча<ref name="КачСіл">[https://newgrodno.by/society/nashli-samye-neobychnye-balkony-grodno/ Каждый — произведение искусства. Нашли самые необычные балконы Гродно] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://vgr.by/2012/04/25/news-kniga-2/ «Красная книга Гродно»: Кохановского, 13 — бывшая мастерская Качанов] {{ref-ru}}</ref>]] [[Файл:005b 526 Гродно, правосл кладбище, ул Антонова, 22-05-2004.jpg|250px|міні|Каваная [[Грабніца (пахаванне)|грабніца]] на [[Праваслаўныя могілкі (Гродна)|праваслаўных могілках]] у [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Качаноў<ref name="КачСіл"/>]] З сярэдзіны XVIII стагоддзя рамесніцкая вытворчасць пачала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях<ref name="Сах26"/><ref name="Сах27">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27</ref>. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёртую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.</ref>. Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.</ref>. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]<ref name="Сах30">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30</ref>. У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. Стан кавальскага рамяства адлюстроўваў усю складанасць і неадназначнасць перыяду. Колькасць рудняў на беларускіх землях інтэнсіўна скарачалася, рамеснікі забяспечваліся таннейшым і больш якасным матэрыялам з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. Даступнасць заводскага пракату, з аднаго боку, палегчыла працу кавалёў, а з другога — вяла да нівеліроўкі рамяства. Не спрыяла яму і канкурэнцыя з прамысловымі вырабамі, якія актыўна выцяснялі ручныя мастацкія рамёствы. Гэта прывяло да таго, што мастацкія якасці выніковай працы кавалёў пагоршыліся, а іх імкненне да арыгінальнай творчасці паменшылася<ref name="Сах33">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33</ref>. У сярэдзіне ХІХ стагоддзя спынілі сваю дзейнасць амаль усе рамесніцкія цэхі. Гарадское і местачковае рамесніцтва перайшлі ў прыватныя майстэрні і невялікія прадпрыемствы капіталістычнага тыпу, якія займаліся галоўным чынам задавальненнем бытавых патрэб і рамонтам сельскагаспадарчай тэхнікі, але адначасова выконвалі кавальскія і слясарныя работы мастацкага характару — як масавага попыту, так і па індывідуальных заказах<ref name="Сах34">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 34</ref>. Пры гэтым якасць была здавальняючай, але выпрацоўвалася шаблоннасць вырабаў і змяншалася іх мастацкая ўнікальнасць<ref name="Сах35">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 35</ref>. У 1860 годзе ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] налічвалася 1298 кавалёў, з іх тры чвэрці — сельскіх<ref>[[Павел Восіпавіч Баброўскі|Бобровский П.]] Материалы для географии Гродненской губернии. — СПб., 1863. — Ч. 2. С. 113—114</ref>, у Магілёўскай губерні ў 1880-х гадах — 968. Асабліва шмат кавалёў было ў [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскім]] (102), [[Сенненскі павет|Сенненскім]] (146), [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім]] (137), [[Гомельскі павет|Гомельскім]] (162) паветах<ref>Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 479—494.</ref>. У Мінскім павеце ў 1904 годзе было зарэгістравана звыш 200 кавалёў, у тым ліку ў [[Рубяжэвіцкая воласць|Рубяжэвіцкай воласці]] — 70, [[Койданаўская воласць|Койданаўскай]] — 45, [[Ракаўская воласць|Ракаўскай]]— 30, [[Астрашыцка-Гарадоцкая воласць|Астрашыцка-Гарадоцкай]] — 25. Аналагічная карціна назіралася і па іншых губернях і паветах<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 321. — Воп. 1. — Спр. 636.</ref>. Статыстычныя звесткі тых часоў называюць кавальства сярод найбольш пашыраных рамёстваў<ref name="Сах39">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39</ref>. Некаторыя работы гарадскіх кавалёў пачатку XX стагоддзя адлюстроўваюць апошні ўзлёт рамяства, які выявіўся ў спробе адгукнуцца на праявы новага стылю [[мадэрн]] (сецэсія). Ён узнік на хвалі тэхнічнага прагрэсу як новае мастацтва, закліканае адкінуць старыя формы і адгукнуцца на запатрабаванні часу. Новы стыль вызначыўся перавагай мяккіх, лёгкіх, пластычных форм. Сіметрыя і дакладнасць кампазіцыі, рух ліній і пластыка форм спакойныя, адвольныя, лёгка цякучыя. Шырока выкарыстоўваюцца раслінныя і жывёльныя матывы з уласцівай ім асіметрыяй, мяккасцю і пластычнасцю<ref name="Сах36">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 36</ref><ref name="Сах37">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 37</ref>. === XX стагоддзе === [[Файл:2025-09-12 Трабуцішкі Кавальская майстэрня.jpg|250px|міні|Сучасная кавальская майстэрня ў в. [[Трабуцішкі]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]].]] [[Файл:2024-09-14 Трабуцішкі падкова.jpg|thumb|250px|[[Падкова]] і [[вухналь]].]] У першай палове XX стагоддзя гарадское кавальства перажывала заняпад, узмоцнены [[Першая Сусветная вайна|Першай Сусветнай вайной]]<ref name="Сах37"/>. Адначасова з гэтым сельскае кавальства пашырылася<ref name="Сах38">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 38</ref>, адасобілася ад сельскай гаспадаркі і набыло пэўнай самастойнасці<ref name="Сах39"/>. Пашырэнне матэрыяльных і эстэтычных патрабаванняў вёскі выклікала не толькі ўзбагачэнне асартыменту кавальскіх вырабаў, але і паляпшэнне іх якасці. Напрыклад, кавальскія вырабы сталі важным элементам у афармленні і аздабленні жылля. Адмыслова аздаблялі клямкі, завесы, выязныя транспартныя сродкі і іншае<ref name="Сах39"/>. Частка кавалёў пачала абслугоўваць патрэбы цэркваў, касцёлаў, панскіх двароў, сядзіб і маёнткаў, што павялічыла ўзровень іх майстэрства. У гэты час створаны шматлікія мастацкія вырабы, многія з якіх захаваліся і цяпер, сярод іх фігурныя агароджы, вароты, аконныя рашоткі, надмагільныя і прыдарожныя крыжы і гэтак далей<ref name="Сах39"/>. Але гэты росквіт не працягнуўся доўга, таму што напярэдадні Першай Сусветнай вайны значна падаражэлі жалеза і вугаль, якія былі сыравінай для кавальства, што вымусіла майстроў звесці сваю дзейнасць да стварэння самых неабходных у гаспадарцы рэчаў і іх рамонту<ref name="Сах39"/>. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] кавальскае рамяство зазнала пэўныя змены. Перабудова вёскі на новы лад і рост яе дабрабыту, узрастанне патрэб у сельскагаспадарчых прыладах запатрабавалі шырокага прымянення кавальскіх работ<ref name="Сах40">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 40</ref>. Пасля шматгадовых ваенных дзеянняў не было недахопу ў разнастайных гатунках металу. Разбураная прамысловасць адразу была не ў стане забяспечыць насельніцтва неабходнымі вырабамі, таму прыняты адпаведныя ўрадавыя меры па адраджэнні і развіцці традыцыйных рамёстваў. У прыватнасці, Дэкрэт [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] 1919 года «Аб мерах садзейнічання саматужніцкай прамысловасці» адзначаў, што дробнарамесніцкія прадпрыемствы не падлягаюць [[Нацыяналізацыя|нацыяналізацыі]], а майстры могуць гандляваць сваімі вырабамі як на месцы, так і ў наваколлі, што ўнясе пасільны ўклад у забеспячэнне насельніцтва неабходнымі гаспадарчымі рэчамі<ref name="Сах40"/><ref>Решения партии и правительства по хозяйствннным вопросам (1917—1967). — М., 1967. — Т. 1. С. 146—147.</ref>. У сярэдзіне 1920-х гадоў найбольшая колькасць кавалёў налічвалася ў Цэнтральнай Беларусі, прычым з агульнага іх ліку (каля 3 тысяч) больш чым дзве траціны працавалі ў сельскай мясцовасці. Найбольш іх было ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім]] (165), [[Барысаўскі раён|Барысаўскім]] (150), [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкім]] (136), [[Капыльскі раён|Капыльскім]] (133), [[Глускі раён|Глускім]] (119) і [[Слуцкі раён|Слуцкім]] (104) раёнах<ref name="Сах41">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 41</ref>. На захадзе Беларусі патрэба ў кавальстве ўзрасла ў сувязі з маёмасным расслаеннем вёскі. Разнастайнасць кавальскіх вырабаў ва ўласнасці была паказчыкам таго ўзроўню, які займаў іх уладальнік у вясковай іерархіі. Асабліва гэта датычылася [[Шляхта|шляхты]]. Таксама важным і сталым заказчыкам кавальскіх вырабаў была царква<ref name="Сах41"/>. У часы [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] беларускія кавалі зрабілі вялікі ўнёсак у забеспячэнне мясцовых партызанскіх атрадаў. Яны засвоілі прафесіі збройнікаў і самі забяспечвалі сябе прыладамі, аж да [[Такарны станок|такарных станкоў]]<ref name="Сах42">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 42</ref>. Займаліся і больш звыклымі справамі, напрыклад, падкоўвалі партызанскіх коней. Пасля вайны праз дзяржаўныя абмежаванні на прыватную куплю металу каваль фактычна не мог займацца сваім рамяством сам па сабе. Ён мусіў або працаваць у прамысловай арцелі, атрымліваючы метал па плане праз «Белметалапрамсаюз», або ў выпадку пераўтварэння арцелі ў завод, станавіцца рабочым дзяржаўнага прадпрыемства. Індывідуальная, прыватная дзейнасць у металаапрацоўчы ў гэты перыяд фактычна схадзіла на нішто, саступалі месца дзяржаўнай прамысловасці. Пры гэтым патрэба ў кавальскай працы нікуды не дзелася і нават павялічылася, бо гаспадарка была разбуранай пасля вайны. Каваль быў патрэбны кожнаму калгасу, саўгасу, {{нп3|Машынна-транспартная станцыя|машынна-транспартнай станцыі|ru|Машинно-транспортная станция}}. Зразумела, што задавальненне першачарговых бытавых і гаспадарчых патрэб адсунула на другі план хоць якія праявы мастацкай творчасці, дзейнасць кавалёў амаль цалкам зводзілася да рамонту прасцейшай сельскагаспадарчай тэхнікі, [[Падкоўванне|падкоўвання]] коней, вырабу самых неабходных прылад бытавога прызначэння<ref name="Сах42"/>. У выніку кавальства выявіла тэндэнцыю да звужэння сферы бытавання<ref name="Сах42"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. [[Файл:Сторожевская 3 аптека вывеска.JPG|250px|міні|Каваная шыльда аптэкі на вуліцы [[Старажоўская вуліца|Старажоўскай]] у [[Траецкае прадмесце|Траецкім прадмесці]] [[Мінск]]а.]] Асобнай сферай кавальства, якая мела больш-менш стабільны попыт, былі рэстаўрацыйныя справы. Так, значны аб’ём такіх работ быў праведзены пры рэстаўрацыі [[Траецкае прадмесце|Траецкага прадмесця]] ў [[Мінск]]у. Шматлікія вароты, балконы, рашоткі, люстры, завесы, клямкі, шыльды, дзвярныя малаткі самых адмысловых форм і малюнкаў адкоўваліся на аснове старых узораў<ref name="Сах44">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 44</ref>. Удзелу майстроў-кавалёў запатрабавала таксама стварэнне [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускага дзяржаўнага музея народнай архітэктуры і побыту]], дзе для перавезеных будынкаў давялося замест многіх папсаваных адкоўваць новыя завесы, клямкі, крукі, зашчапкі, а таксама металічныя дэталі транспартных сродкаў, прылад працы і іншага<ref name="Сах45">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 45</ref>. Пры гэтым адзначаюць, што пры рэстаўрацыі часам выкарыстоўваліся не чыстыя аўтэнтычныя тэхналогіі, бо ўжываюць прамысловы пракат, электразварку і іншыя сучасныя тэхналогіі<ref name="Сах45"/>. Да 1980-х гадоў ужо амаль усе апошнія майстры старэйшага пакалення кінулі кавальства, рэдка дзе можна было адшукаць традыцыйную кузню з усім кавальскім начыннем<ref name="Сах46">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 46</ref>. У канцы 1980-х — пачатку 1990-х гадоў спалучэнне абуджэння цікавасці грамадства да традыцыйнай культуры і масавая пабудова прыватнага жытла сядзібнага і катэджнага тыпу выклікала тэндэнцыю да развіцця і пашырэння кавальства. На рынку з’явіліся ў шырокім асартыменце каваныя агароджы, парэнчы, вароты, балконы, лесвіцы, прадметы інтэр’ера, у тым ліку камінныя прылады, малыя архітэктурныя формы і гэтак далей<ref name="Сах46"/>. Попыт выклікаў развіццё прапановы, людзі сталі вучыцца на кавалёў, з’яўляліся майстэрні, прычым развіццё кавальства цалкам ішло ў межах гарадскога, а не сельскага рамяства<ref name="Сах47">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 47</ref>. Кавальскі кааператыў «Дэкор», арганізаваны выдатным майстрам-кавалём Аляксандрам Сяргеевічам Дубінай<ref>[https://belpismennost12.ucoz.ru/publ/aljaksandr_dubina/1-1-0-89 Майстар кавальскіх спраў — Аляксандр Сяргеевіч Дубіна]</ref>, стаў ініцыятарам і арганізатарам першага ў Беларусі свята кавальскага мастацтва, праведзенага летам 1990 года ў г. [[Глыбокае|Глыбокім]]<ref name="Сах47"/>. === XXI стагоддзе === У 2001 і 2013 гадах у [[Глыбокае|Глыбокім]] на базе кавальскага кааператыва «Дэкор» прайшлі два маштабныя рэспубліканскія святы-конкурсы кавальства «Залатая падкова»<ref name="Сах48">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 48</ref>. У [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным гістарычным музеі]] прайшлі спецыялізаваныя выстаўкі «Жалезны вернісаж» (2007) і «Партрэт вясны ў жалезным абрамленні» (2009)<ref name="Сах49">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 49</ref>. У рамках «Славянскага базару ў Віцебску» праводзіцца свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч». Упершыню мерапрыемства адбылося ў 2022 годзе<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vitbichi.by/news/kultura/slavyanskiy_bazar_v_vitebske/upershynyu_ramkakh_slavyanskaga_bazaru_vitsebsku_2022_adbylosya_mizhnarodnae_svyata_konkurs_kavalska/|title=Упершыню ў рамках «Славянскага базару ў Віцебску-2022» адбылося міжнароднае свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч»|website=www.vitbichi.by|access-date=2026-08-22}}</ref>. Другі раз мерапрыемства адбылося ў 2025 годзе<ref>{{Артыкул|аўтар=Лапкова, Таццяна|загаловак=Уладары металу і агню : ІІ Міжнародны свята-конкурс кавальскага рамяства "Зніч"|год=2025|мова=be|выданне=[[Мастацтва (часопіс)|Мастацтва]]|нумар=7|старонкі=С. 36—39}}</ref>. == Сыравіна == === Руда === [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]].]] Выкарыстанне на Палессі [[Балотная руда|балотнай руды]] для здабычы [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (прыкладна ў I стагоддзі)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, бо руда залягае зусім неглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]].]] Першыя сляды такой здабычы жалеза знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў зямлянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза тым часам, наколькі можна вызначыць, выраблялі праз распальванне кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддзімалі для павышэння тэмпературы. Магчыма, на Палессі тым часам існавалі і першабытныя прымітыўныя невялікія печы для выплаўкі жалеза, падобныя да знойдзеныў на гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} былі абмазанымі глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У V—VI стагоддзях пашырыліся глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробненую руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі падзімалі знізу. Печ змяшчала да 120 кілаграмаў руды, плаўка доўжылася 8—12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю.]] Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у XVI—XVII стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. Важна зазначыць, што крычнае жалеза, якое ў XVIII—XIX стагоддзях выраблялася на Палессі на руднях, асабліва руднях, якія не мелі механічнага абсталявання, было невысокай якасці і ішло ў большасці для вырабу дробных гаспадарчых прылад. Пры выплаўцы жалеза ў прымітыўных плавільных печах значны працэнт жалеза заставаўся ў шлаках. Шлакі некаторых рудаплавільняў XVIII стагоддзя, напрыклад, каля [[Рудакоў (Хойніцкі раён)|Рудакова]] [[Хойніцкі раён|Хойніцкага раёна]], змяшчаюць у сабе 71,35 % жалеза, а руда каля [[Багушы (Брагінскі раён)|Багушоў]] [[Брагінскі раён|Брагінскага раёна]] і многіх іншых у гэтай ваколіцы мае ад 30 да 52,46 % жалеза<ref name="Ляўд"/><ref>[[Аляксандр Уладзіміравіч Красоўскі|Красоўскі А. У.]] Да геалогіі і гідрагеалогіі Палесся : [папярэдняя справаздача па геалагічных доследах 1930 г.] / А. Ул. Красоўскі ; Беларуская акадэмія навук, Геалагічны інстытут. — Менск [Мінск : б. в.], 1932 (Друкарня БАН). — 46, 11 с. ; 26 см. — (Матэрыялы па вывучэнню геалогіі і карысных выкапняў Беларусі; т. 5). — Рэзюмэ на нямецкай, рускай мовах. — 100 экз.</ref> (11), а ў іншых месцах, напрыклад, каля [[Суткова]] [[Лоеўскі раён|Лоеўскага раёна]] руда змяшчае 47,40 — 56,29 % жалеза<ref name="Ляўд"/><ref>[[Аляксандр Уладзіміравіч Красоўскі|А. В. Красовский]]. Предварительные сообщения о результатах работ Брагинско-Ручаевской геологической партии Геологического Института Белорусской Акад. Наук. 1931 г.</ref>. === Жалеза і сталь === У выпадку, калі каваль не меў побач уласнай крыніцы жалезнай руды, яму даводзілася купляць або выменьваць ужо выплаўленае жалеза. Яно трапляла ў рукі каваля ў выглядзе груба каваных вуглаватых кавалкаў, якія драбнілі і выкарыстоўвалі на розныя вырабы. Некаторыя кавалі праз нястачу жалеза працавалі толькі з матэрыялам заказчыка<ref name="Сах61">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 61</ref>. Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.</ref>. Пасля Першай і Другой сусветных войнаў выкарыстоўвалі таксама матэрыял з разбітай ваеннай тэхнікі і ўзбраення<ref name="Сах61"/>. Маюцца звесткі пра пастаўкі [[Сталь|сталі]] англійскай вытворчасці. Сталь выраблялася ў металургічнай прамысловасці ў выглядзе пруткоў, прутоў і гатовых вырабаў, такіх як косы і г. д. У вёсках сталь са старых кос (таксама прывезеных) («{{нп3|Рафінаваная сталь|косная сталь|de|Gärbstahl}}») таксама выкарыстоўвалася для вытворчасці лёзаў дрэваапрацоўчых інструментаў (напрыклад, сякер, зубіл і іншых), а таксама для настальвання (наварвання рабочых частак) розных інструментаў і прылад<ref name="Сах61"/><ref name="Карыбуцяк8">Kowalstwo ludowe w wojewodztwie Wilenskiem / Oprac.: [[Зыгмунт Ян Карыбуцяк|Zygmunt Jan Korybutiak]]. — Wilno : Nakl. Dziennika Urzedowego Kuratorjum Okr. Szk. Wilenskiego, 1936. — 38 s. ; 24 см. — (Pomoc dla nauczyciela realizujacego program publicznej szkoly powszechnej na Wilenszczyznie i Nowogrodczyznie ; N 23). S. 8</ref>. З пракладкай на Беларусі [[Чыгунка|чыгуначных дарог]] кавалі хутка ацанілі адбракаваныя вагонныя [[Рысора|рысоры]], якія перакоўвалі на [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Лемех|нарогі|uk|Леміш (сільське господарство)}} і іншае<ref name="Карыбуцяк9">Kowalstwo ludowe w wojewodztwie Wilenskiem / Oprac.: [[Зыгмунт Ян Карыбуцяк|Zygmunt Jan Korybutiak]]. — Wilno : Nakl. Dziennika Urzedowego Kuratorjum Okr. Szk. Wilenskiego, 1936. — 38 s. ; 24 см. — (Pomoc dla nauczyciela realizujacego program publicznej szkoly powszechnej na Wilenszczyznie i Nowogrodczyznie ; N 23). S. 9</ref>. === Беларускае заводскае жалеза === У [[Барысаўскі раён|Барысаўскім раёне]] ў 1854—1880 гадах працаваў [[Барысаўшчынскі металургічны завод царскага двара|Барысаўшчынскі металургічны завод]], які выплаўляў [[чыгун]], {{нп3|Пудлінгаванне|пудлінгавае|ru|Пудлингование}} і шыннае жалеза<ref name="Болбас">{{Крыніцы/Болбас 1988а}}</ref>. Акрамя гэтага выплаўкай жалеза з руды займаліся [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод]] (спыніў працу ў 1872 годзе), прадукцыяй якога была, між іншым, [[сталь]], і [[Вішнеўскі металургічны завод]] (спыніў працу ў 1870 годзе), які ў тым ліку выпускаў паласавое жалеза, каваныя стрыжні, а таксама [[Кавадла|кавадлы]]<ref>[https://verbum.by/belen/%d0%92%d0%86%d0%a8%d0%9d%d0%95%d0%8e%d0%a1%d0%9a%d0%86%20%d0%9c%d0%95%d0%a2%d0%90%d0%9b%d0%a3%d0%a0%d0%93%d0%86%d0%a7%d0%9d%d0%ab%20%d0%97%d0%90%d0%92%d0%9e%d0%94 ВІ́ШНЕЎСКІ МЕТАЛУРГІ́ЧНЫ ЗАВО́Д.]</ref>. === Расійскае заводскае жалеза === У XIX стагоддзі колькасць рудняў на Беларусі імкліва скарачалася, бо з’явілася магчымасць паставак таннага і якаснага металу з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. У 1824 годзе на Беларусі налічвалася каля 130 рудняў<ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]] Аб жалезнай прамысловасці на Беларусі // Савецкая краіна. — 1931. — № 12. — С. 61</ref>, але яшчэ ў 1804 годзе ў распараджэнні [[Губернатары Гродзенскай губерні|гродзенскага]] {{нп3|Карл Карлавіч Лешэрн фон Герцэнфельд|губернатара|ru|Лешерн фон Герценфельд, Карл Карлович}} аб арганізацыі дастаўкі жалеза ў губерню з Цэнтральнай Расіі гаворыцца: {| |{{пачатак цытаты}} Хоць тут знаходзяцца ўласныя жалезныя заводы, але жалеза з іх ужываецца на адны толькі звычайныя вырабы. Для лепшых работ атрымліваюць той з Масквы і іншых расійскіх гарадоў. {{oq|ru|Хотя здесь находятся собственные железные заводы, но железо с них употребляется на одни только обыкновенные изделия. Для лучших работ получают оное из Москвы и других российских городов<ref name="Сах33"/><ref>Белоруссия в эпоху феодализма. — Минск, 1961. — Т. 3. С. 132.</ref>}} {{канец цытаты}} |} Буйныя прадпрыемствы, накшталт [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод|завода Бенкендорфа]] ў [[Старынка (Слаўгарадскі раён)|Старынцы]] [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскага павета]], маглі закупляць сыравіну ў [[Масква|Маскве]] і [[Калуга|Калузе]], а не з [[Урал]]а. === Металалом === Да Кастрычніцкай рэвалюцыі ў Расійскай імперыі не існавала арганізацыі, якая цэнтралізавана займалася нарыхтоўкай і перапрацоўкай металалому. Гэтую ролю ўзялі на сябе прыватнікі — буйныя пастаўшчыкі-прадпрымальнікі і сотні саматужных майстэрняў<ref name="Металалом">[https://bvm.by/company/istoriya/ История] {{ref-ru}}</ref>. У 1920-я гады саматужная прамысловасць, уключаючы кавалёў, адчувала найвастрэйшы дэфіцыт якаснага металу. У гэтых умовах выкарыстанне металічнага лому і браку стала не проста распаўсюджанай, а крытычнай неабходнасцю. Паводле дадзеных таго часу, доля выкарыстоўванага ў саматужнай вытворчасці старога металу ўзрасла з 30-40 % да 90 % у параўнанні з даваенным перыядам<ref name="Дзерж">[https://ru.djvu.online/file/Onja0VfaQkiul#14 КУСТАРНАЯ ПРОМЫШЛЕННОСТЬ СССР. СБОРНИК СТАТЕЙ И МАТЕРИАЛОВ под редакцией С. П. СЕРЕДЫ. С предисловием ф. Э. ДЗЕРЖИНСКОГО. ВЫПУСК I. Центральное Управление печати ВСНХ СССР. МОСКВА—1926 г.]</ref>. Гэта быў змушаны крок з прычыны крызісу з сыравінай. Пачатак развіццю ломаперапрацоўчай галіны ў Беларусі паклала пастанова {{нп3|Савет працы і абароны|Савета працы і абароны|ru|Совет труда и обороны}} ад 19 красавіка 1922 года аб утварэнні аб’яднання «Металагандаль» (пазней — «Рудметалгандаль»). З таго часу пытанні, звязаныя са зборам і рэалізацыяй металічнага лому, уключаючы яго пастаўкі на экспарт, каардынавала дзяржаўная арганізацыя «Металагандаль»<ref name="Металалом"/><ref>[https://belprofmash.1prof.by/news/100-letnij-yubilej-so-dnya-osnovaniya-gosudarstvennoj-sistemy-obrashheniya-loma-i-otxodov-chernyx-i-cvetnyx-metallov/ 100-летний юбилей со дня основания государственной системы обращения лома и отходов черных и цветных металлов] {{ref-ru}}</ref>. Гэтае рашэнне азначала, што дзяржава ўзяла пад поўны кантроль збор, перапрацоўку і рэалізацыю металалому<ref name="Вестник">[https://ruslom.com/wp-content/uploads/2021/11/vestnik11.2021.pdf#1#1 Вестник руслом.ком. Ноябрь 2021. Спецвыпуск к 100-летию отрасли обращения с ломом и отходами металлов в России] {{ref-ru}}</ref>. Увесь цэнтралізаваны гандаль ломам вёўся праз гэтую дзяржаўную структуру, якая, апроч іншага, займалася і экспартам<ref name="Каксобирали">[https://www.metalinfo.ru/ru/magazine/2006/11/100 Как в 1920-х годах «цветной» лом собирали] {{ref-ru}}</ref><ref name="Ктоосновал">[https://infolom.su/who-founded-scrap-processing-from/ Кто основал ломоперерабатывающую отрасль России?] {{ref-ru}}</ref>. Такім чынам, кавалі не маглі проста прыйсці і купіць лом на свабодным рынку — ён размяркоўваўся праз дзяржаўныя каналы. Нягледзячы на ​​манаполію, на практыцы існавалі выпадкі, калі метал, які кваліфікаваўся як лом, сыходзіў на бок. Напрыклад, дзяржаўныя арганізацыі маглі прадаваць прыдатны для выкарыстання метал (у тым ліку інструментальную сталь) па непрыдатных цэнах прыватным структурам, якія, верагодна, перапрадавалі яго саматужнікам і кавалям<ref name="Ктоосновал"/>. Гэта была форма нелегальнага ці паўлегальнага абыходу сістэмы, якая дапамагала змякчыць дэфіцыт. Важна разумець, што дзяржаўная манаполія праследвала дзве асноўныя мэты: атрыманне востра неабходнай краіне замежнай валюты ад экспарту крышана і цэнтралізаванае забеспячэнне сыравінай буйной металургіі<ref name="Каксобирали"/><ref name="Вестник"/>. Інтарэсы сотняў тысяч саматужнікаў і кавалёў, якія ў сукупнасці мелі патрэбу ў метале, у гэтай сістэме часта аказваліся на другім плане<ref name="Дзерж"/>. Сітуацыю пагаршала агульная разруха пасля Грамадзянскай вайны і крызіс у транспартнай сістэме<ref name="Каксобирали"//>. Такім чынам, другасны метал быў жыццёва важным рэсурсам для кавалёў у 1920-х гадах, але доступ да яго ажыццяўляўся ва ўмовах жорсткага дзяржаўнага кантролю і сталага дэфіцыту, які толькі зрэдку кампенсаваўся нефармальнымі каналамі. У 1930-я гады дзяржаўная манаполія на металалом, верагодна, толькі ўзмацнілася. Збор і размеркаванне, хутчэй за ўсё, жорстка планаваліся і ўвязваліся з задачамі першай пяцігодкі. Мясцовыя кузні, асабліва ў сельскай мясцовасці, верагодна, атрымлівалі метал па дзяржаўных разнарадках праз сістэму прамысловай кааперацыі («[[Белкаапсаюз]]» і падобныя структуры) ці мясцовыя саветы, а не праз вольныя куплю і продаж<ref name="Проектпяти">[http://rntbcat.org.by/EK/dovoen_izd/44.pdf#2#1 Проект пятилетнего плана развития металлопромышленности Белоруссии 1928/29 — 1932/33] {{ref-ru}}</ref>. З развіццём калгаснай сістэмы і з’яўленнем {{нп3|Машынна-трактарная станцыя|машынна-трактарных станцый|ru|Машинно-тракторная станция}} (МТС), рамонтныя майстэрні пры іх, верагодна, сталі асноўнымі спажыўцамі другаснага металу для рамонту інвентару. Індывідуальныя кавалі маглі адчуваць яшчэ большы дэфіцыт, бо рэсурсы накіроўваліся ў першую чаргу на патрэбы калектывізацыі<ref>[https://docs.historyrussia.org/nodes/88442#mode/inspect/page/2/zoom/4 Спецсообщение из Минска о ходе ремонта тракторов по МТС БССР, по данным на 27 декабря 1933 г. 5 января 1934 г.] ад 1933 года — гэта каштоўны дакумент, які паказвае востры дэфіцыт металу. У ім, напрыклад, апісваецца выпадак, калі дырэктар майстэрні абмяняў 572 кг дэфіцытнага жалеза на прадукты, што было расцэнена як шкодніцтва.</ref>. Нягледзячы на ​​строгі кантроль, у мясцовай глыбінцы (на [[Палессе|Палессі]] ці ва ўсходніх раёнах БССР) верагодна захоўваўся нефармальны абарот. Кавалі маглі атрымліваць лом (старыя плугі, абады колаў) ад мясцовага насельніцтва ў лік аплаты за працу або праз абмен, абыходзячы дзяржаўныя нарыхтоўчыя канторы. У гэты час большая частка якаснага лому, верагодна, ішла на патрэбы буйной саюзнай металургіі. БССР, не маючы ўласнай буйной металургічнай базы, магла атрымліваць метал з заводаў Цэнтральнай Расіі (напрыклад, з [[Масква|Масквы]] ці [[Санкт-Пецярбург|Ленінграда]]), але гэтага катастрафічна не хапала, і саматужная прамысловасць часта даношвала тое, што магла пераплавіць на месцы<ref name="Проектпяти"/>. У 1944—1948 гадах нарыхтоўкай, перапрацоўкай і збытам другаснай сыравіны на тэрыторыі БССР займалася Беларуская рэспубліканская кантора «Белдругасчормет» Галоўнага ўпраўлення па нарыхтоўцы, перапрацоўцы і збыце другасных чорных металаў [[Народны камісарыят чорнай металургіі СССР|Народнага камісарыята чорнай металургіі СССР]]. У васьмі гарадах рэспублікі — [[Мінск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Магілёў|Магілёве]], [[Бабруйск]]у, [[Віцебск]]у, [[Орша|Оршы]], [[Полацк]]у, [[Барысаў|Барысаве]] — створаны вытворчыя пляцоўкі па прыёмцы металалому, разбіранні, сартаванні і адгрузцы. Пры гэтым індывідуальныя кавалі былі на самай нізкай прыступцы ў іерархіі атрымання дэфіцытнай сыравіны і маглі здавольвацца толькі тым, што не пайшло на патрэбы планавай прамысловасці і калгасаў. У 1950-я гады для каваля ў БССР легальны шлях атрымання металу праходзіў праз дзяржаўныя структуры. Ён мог або працаваць у прамысловай арцелі, атрымліваючы метал па плане праз «Белметалапрамсаюз», або ў выпадку пераўтварэння арцелі ў завод, станавіцца рабочым дзяржаўнага прадпрыемства. Індывідуальная, прыватная дзейнасць у металаапрацоўцы ў гэты перыяд фактычна схадзіла на нішто, саступаючы месца дзяржаўнай прамысловасці. Свабодная купля металу для індывідуальных кавалёў была фактычна немагчыма да 1980-х гадоў. Нязначныя перамены пачаліся з пачаткам эканамічных рэформаў канца 1980-х — пачатку 1990-х гадоў, але ўжо ў 1995 годзе ў Беларусі быў прыняты Указ Прэзідэнта 179 «Аб мерах па ўзмацненні барацьбы з крадзяжом каштоўных, чорных і каляровых металаў, іх лому і адходаў, каштоўных камянёў»<ref>[https://news.sb.by/articles/nazarov-70-potrebnostey-bmz-v-syre-obespechivaet-belvtorchermet.html Назаров: 70 % потребностей БМЗ в сырье обеспечивает ОАО «Белвторчермет»] {{ref-ru}}</ref>. Ён увёў дзяржаўную манаполію на дзейнасць па нарыхтоўцы і перапрацоўцы металалому. Фактычна гэта азначала, што толькі пэўныя дзяржаўныя структуры (перш за ўсё, сістэма «Белдругасчормет») мелі законнае права скупляць і прадаваць лом чорных і каляровых металаў. Для каваля гэта азначала, што ён па-ранейшаму не мог свабодна набыць метал на рынку — ён мог купіць яго толькі ў упаўнаважанага дзяржавай прадаўца, што часта было спалучана з абмежаваннямі і адсутнасцю рэальнага выбару. Гэтая дзяржаўная манаполія праіснавала больш за 20 гадоў і стала прадметам разглядаў на ўзроўні Еўразійскага эканамічнага саюза (ЕАЭС), бо стварала бар’еры для бізнесу з іншых краін-удзельніц<ref>[https://eec.eaeunion.org/en/news/belarus-ustranila-ogranicheniya-v-otnoshenii-optovoy-torgovli-lomom-i-otkhodami-chernykh-i-tsvetnykh/ Belarus eliminated restrictions on wholesale trade in scrap and waste of ferrous and non-ferrous metals] {{ref-en}}</ref>. У выніку ў 2020 годзе Еўразійская эканамічная камісія (ЕЭК) кваліфікавала беларускую дзяржаўную манаполію на гандаль металалому як бар’ер, які перашкаджае свабоднаму гандлю ўнутры ЕАЭС, і 11 ліпеня 2023 года Калегія ЕЭК афіцыйна прызнала гэты бар’ер ліквідаваным<ref>[https://www.steelradar.com/en/eurasian-economic-commission-removes-barriers-to-scrap-metal-trade-within-the-eeu Eurasian Economic Commission removes barriers to scrap metal trade within the EEU] {{ref-en}}</ref>. У нарматыўна-прававыя акты Беларусі былі ўнесены змяненні, якія здымаюць абмежаванні на аптовы гандаль металалому для юрыдычных асоб з краін ЕАЭС<ref>[https://www.metaltorg.ru/n/9B3AFA Белоруссия сняла ограничения по торговле металлоломом в рамках ЕАЭС] {{ref-ru}}</ref>. Гэта стварае юрыдычную аснову для больш вольнага рынка, на якім каваль, гіпатэтычна, мог бы набыць метал. Аднак канчатковае станаўленне сапраўды свабоднага і канкурэнтнага рынку — гэта больш працяглы працэс, які можа заняць час. === Вугаль === Беларускія кавалі выкарыстоўвалі выключна {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}}, а не [[Каменны вугаль|каменны]]. Беларускія лясы заўсёды былі багатыя лясамі, што рабіла драўнінны вугаль самым даступным відам паліва<ref name="Глуск">[[Вячаслаў Фёдаравіч Капыцін|Копытин В. Ф.]] Археологические памятники Глусского района Могилевской области: Монография. — Могилев: МГУ им. А. А. Кулешова, 2004. — 146 с.: ил.</ref>. Аднак справа не толькі ў таннасці. У адрозненне ад каменнага вугалю, драўнінны не ўтрымлівае прымешак [[Сера|серы]] і [[фосфар]]у, якія маглі б зрабіць метал крохкім і няякасным. У [[горан]]е, куды з дапамогай мяхоў нагняталася паветра, драўнінны вугаль дазваляў дасягаць тэмпературы каля 1000 °C, дастатковай для размякчэння і кавання жалеза і сталі. У кузнях, напрыклад, з [[Кузня з Клочкава|вёскі Клочкава]] (Мінская вобласць, 1919 год пабудовы), было спецыяльнае месца для захоўвання драўніннага вугалю, што падкрэслівае яго важнасць. У дыялектным слоўніку Лоеўшчыны<ref>[[Тамара Сямёнаўна Янкова|Янкова Т. С.]] «Дыялектны слоўнік Лоеўшчыны», 1982</ref> адзначана адмысловае слова «мілёр», якім называлі вугаль для кузні<ref>[https://bydialects.org/dicts/jankova-dyjalektny-slounik-lojeuscyny-1982-r/194/?hl=%D0%BC%D1%96%D0%BB%D1%91%D1%80 Мілёр]</ref>. {{нп3|Вуглярка|Ямы|uk|Вуглярка}} для {{нп3|Вуглевыпальванне|выпальвання|bg|Въглищарство}} драўніннага вугалю ў плане прадстаўляюць круг або авал з паглыбленнем у цэнтры, па перыметры якога знаходзіцца вал вышынёй у 1 метр са знешняга боку. Арганізацыя вытворчасці, выпрацоўка спецыяльных навыкаў, стварэнне саміх ям патрабавалі значных затрат часу і намаганняў. У выкапаныя ямы круглявай формы дыяметрам да 20 м складалі {{нп3|Хвоя (драўніна)|хваёвыя|ru|Сосна (древесина)}} або {{нп3|Бяроза (драўніна)|бярозавыя|ru|Берёза (древесина)}} дровы, якія перакрываліся зверху [[дзёран]]ам, абмазваліся [[гліна]]й або засыпаліся зямлёй. У цэнтры і па баках збудавання пакідаліся невялікія адтуліны для паступлення паветра. Праз цэнтральную адтуліну {{нп3|вугляпал||ru|Углежог}} падпальваў дровы і, калі тэмпература гарэння паднімалася, усе адтуліны перакрываліся да поўнага згарання пален і атрымання вугалю. У залежнасці ад колькасці дроў, {{нп3|Вытворчасць драўніннага вугля|працэс атрымання вугалю|d|Q113018354}} займаў ад некалькіх дзён да месяца і праводзіўся ў восеньскі (верасень — кастрычнік) час. Гэты спосаб атрымання драўніннага вугалю вынайдзены ў раннім жалезным веку ([[1 тысячагоддзе да н.э.]]), існаваў на тэрыторыі Беларусі аж да [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]<ref name="Глуск"/>. Важна адзначыць, што выхад гатовага прадукту быў вельмі малы: па аб’ёме — усяго каля 30 %, а па вазе — не больш за 12 % ад зыходнай драўніны<ref name="Глуск"/>. У ходзе пошукавых работ у [[Глускі раён|Глускім раёне]] былі знойдзены збудаванні для атрымання драўніннага вугалю ў ямах для вуглепалення. Да нядаўняга часу такія аб’екты ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] былі невядомыя, што тлумачыцца як недастатковай археалагічнай вывучанасцю рэгіёна, так і адсутнасцю спецыяльных пошукаў падобных аб’ектаў. Яшчэ ў пачатку 1980-х гадоў вядомы спецыяліст па металургіі і кавальскай апрацоўцы жалеза [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурын]] адзначаў: «У адрозненне ад іншых рэгіёнаў у Беларускім Падняпроўі пакуль не выяўлены ямы для вуглепалення. Трэба меркаваць, што вугаль для крычна-руднага працэсу выпальваўся кучным спосабам»<ref name="Глуск"/><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин, М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья (I тысячелетие н.э.) / М. Ф. Гурин. — Минск : Наука и техника, 1982</ref>. Па пісьмовых крыніцах толькі ў 1900 годзе з Беларусі было вывезена 10320 тон драўніннага вугалю<ref name="Глуск"/>. З сярэдзіны XIX стагоддзя, калі гутніцтва заняпала, некаторыя кавалі выпальвалі яго самі<ref name="Сах61"/>. Паленне ўкладвалі стажком, укрывалі саломай ці нават травой, затым дзёрнам. Праз адтуліну ўнізе яго падпальвалі, адтуліну наглуха закрывалі. Дрэва {{нп3|Тленне|тлела|uk|Тління}} без доступу паветра каля двух тыдняў, ператвараючыся ў высакаякасны вугаль<ref name="Сах62">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 62</ref>. Некаторыя кавалі саматужна выпальвалі яго нават у сярэдзіне XX стагоддзя, але дуб як сыравіна ўжываўся ўжо рэдка. На Міншчыне, напрыклад, аддавалі перавагу сасновай, часам асінавай драўніне<ref name="Сах62"/>. Пераважная ж большасць кавалёў купляла паліва ў {{нп3|Смаляная печ|смалярнях|de|Pechofen}}, якія заўсёды былі ў бліжэйшым наваколлі і ў дастатку мелі вугаль як пабочны прадукт пры выганцы смалы<ref name="Сах62"/>. Некаторыя сучасныя майстры ў Беларусі выкарыстоўваюць у сваёй працы традыцыйны драўнінны вугаль, захоўваючы вернасць старажытным метадам, хоць ёсць і тыя, хто перайшоў на газавыя горны<ref>[https://news.by/news/obshchestvo/zolotye_ruki_talantlivy_vo_vsem_khirurg_kuznets_iz_loeva#1 Золотые руки талантливы во всем: хирург-кузнец из Лоева] {{ref-ru}}</ref>. З іншага боку, у некаторых інтэрв’ю згадваецца выкарыстанне і каменнага вугалю<ref>[https://ctv.by/news/obshestvo/ne-rasstayotsya-s-nakovalnej-uzhe-20-let-belorus-rasskazal-pochemu-reshil-zanimatsya-drevnim-kuznechnym-remeslom#1 Не расстаётся с наковальней уже 20 лет. Белорус рассказал, почему решил заниматься древним кузнечным ремеслом] {{ref-ru}}</ref>, але, відаць, гэта ўжо пазнейшая практыка. == Рачны пясок == === Прымяненне === У кавальскай справе пясок выступае як {{нп3|Флюсы|флюс|ru|Флюсы}}. Пры нагрэве металу ў [[горан]]е на яго паверхні актыўна ўтвараецца [[акаліна]] (аксідная плёнка)<ref name="ЧПМ">[https://stroy-podskazka.ru/kovka/chem-posypayut-metall/#h2_1117181#1#1 Чем посыпают металл при ковке?] {{ref-ru}}</ref>. Калі яе не прыбраць, яна можа прывесці да дэфектаў: ​​метал перапальваецца, а пры [[Кавальская зварка|кавальскай зварцы]] — не злучаецца. Пясок (галоўным чынам кварцавы, {{нп3|Кварцавы пясок|SiO₂|ru|Кварцевый песок}}) вырашае гэтую праблему. Пясок, якім пасыпаюць канцы нарыхтовак, пры высокай тэмпературы (звыш 1150—1250 °C) уступае ў рэакцыю з {{нп3|Аксід жалеза (II)|аксідам жалеза (FeO)|uk|Оксид заліза(II)}}, утвараючы лёгкаплаўкае злучэнне — {{нп3|Сілікат жалеза(II)|сілікат жалеза (FeO·SiO₂)|ru|Силикат железа(II)}}. Гэты расплаўлены [[шлак]] пакрывае паверхню металу тонкай плёнкай. Гэтая плёнка перакрывае доступ [[кісларод]]у з паветра, прадухіляючы далейшае ўтварэнне акаліны і перапал металу. Гэты шлак не толькі абараняе метал, але і растварае ўжо наяўныя аксіды, чысцячы паверхні для надзейнага злучэння. Без флюсу акаліна перашкодзіла б гэтаму працэсу, зрабіўшы шво слабым і ненадзейным, а з ім чысты метал надзейна зварваецца<ref name="ЧПМ"/>. === Патрабаванні да пяску === Чысты кварцавы пясок змяшчае не менш за 97 % дыяксіду крэмнію (SiO₂), а прымешкі серы і фосфару строга абмежаваны, бо яны могуць пагоршыць якасць [[Зварное злучэнне|зварнога шва]]<ref name="Песок кварцевый">[https://meganorm.ru/Data1/32/32835/index.htm#1 ГОСТ 4417-75. ПЕСОК КВАРЦЕВЫЙ ДЛЯ СВАРОЧНЫХ МАТЕРИАЛОВ]</ref>. У саматужнай дзейнасці кавалі выкарыстоўвалі рачны пясок. Ён павінен быць чыстым, таму пясок перад ужываннем абавязкова прасейвалі, каб выдаліць буйныя камяні і смецце, прамывалі, каб аддзяліць гліністыя і пылавыя часціцы, а потым прасушвалі або напякалі<ref name="ЧПМ"/>. == Іншыя віды сыравіны == === Гліна === [[Гліна]] была асноўным матэрыялам для [[Горан|горанаў]], [[Тыгель|тыгляў]] (для плаўкі {{нп3|Каляровыя металы|каляровых металаў|ru|Цветные металлы}}) і соплаў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/20230818/v-polotske-nashli-kvartal-yuvelirov-xi-veka-1078656053.html|title=В Полоцке нашли квартал ювелиров XI века|first=Sputnik|last=Беларусь|website=Sputnik Беларусь|date=20230818T1656+0300|access-date=2026-09-11}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://www.psu.by/ru/drevnie-ulitsy-polotska/tsentr-goroda/ulitsa-streletskaya-info/yuvelirnyj-kvartal|title=Ювелирный квартал|website=Полоцкий государственный университет имени Евфросинии Полоцкой|access-date=2026-09-11}}</ref> і абмазак для лакальнай цэментацыі або аховы металу ад акаліны пры награванні<ref name=":1" />. === Каляровыя металы === Мясцовых радовішчаў [[Медзь|медзі]] і [[волава]] на тэрыторыі Беларусі не было. Гэтыя металы і {{нп3|Сплавы медзі|сплавы|ru|Сплавы меди}} ([[бронза]], [[латунь]]) траплялі сюды альбо ў гатовым выглядзе, альбо ў якасці сыравіны (зліткаў) у выніку гандлю з паўднёвымі і заходнімі рэгіёнамі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://trojden.com/books/world-history/world-history-6-class-shtihov-2009/6#1|title=Trojden {{!}} Начало использования металлов на белорусских землях: Штыхов Г. В. - 6 класс|website=trojden.com|access-date=2026-09-11}}</ref>. Медзь і волава для бронзы траплялі на беларускія землі з поўдня (з {{нп3|Прыкарпацце|Прыкарпацця|ru|Прикарпатье}}, [[Каўказ]]а). Аналіз металу з пазнейшых пластоў (XIV—XVIII стагоддзі) паказвае, што доступ да высокацынкавых сплаваў (латуні) і волава ажыццяўляўся праз прамыя гандлёвыя кантакты з [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай]] і [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропай]], а таксама з [[Расійская імперыя|Расійскай імперыяй]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://journals.psu.by/humanities/article/view/3218|аўтар=И. В. Магалинский|загаловак=ХИМИЧЕСКИЙ СОСТАВ МЕТАЛЛИЧЕСКОГО СЫРЬЯ ДЛЯ ЮВЕЛИРНОГО ПРОИЗВОДСТВА X – XVIII вв. С ТЕРРИТОРИИ СЕВЕРНОЙ И ЦЕНТРАЛЬНОЙ БЕЛАРУСИ|год=2023-02-10|мова=ru|выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Гуманитарные науки|выпуск=1|старонкі=2–5|issn=2710-3838|doi=10.52928/2070-1608-2023-66-1-2-5}}</ref>. Гэтыя металы былі ў асноўным доляй {{нп3|Ювелір|ювеліраў|ru|Ювелир}} і {{нп3|Ліцейшчык|ліцейшчыкаў|tr|Dökümcü}}. Даследаванне хімічнага складу знаходак X—XVIII стагоддзяў на тэрыторыі Паўночнай і Цэнтральнай Беларусі паказвае, што мясцовыя майстры працавалі пераважна са шматкампанентнымі і свінцовымі латунямі і бронзавымі сплавамі. З «чыстай» медзі рабілі посуд і выкарыстоўвалі яго як сыравіну для пераплаўкі. На гарадзішчы [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|Нікадзімава]] ([[Горацкі раён]]) знойдзены [[Ліцейная форма|ліцейныя формы]], [[Льячка|льячкі]] і тачыльныя брускі, што пацвярджае мясцовую апрацоўку медзі і бронзы<ref>{{Cite web|url=https://www.belarus.by/ru/press-center/press-release/o-chem-rasskazyvajut-mestnye-pamjatniki-juvelirnogo-dela-na-gorodische-nikodimovo_i_213586.html?_print=1|title=О чем рассказывают местные памятники ювелирного дела на городище Никодимово? {{!}} События, факты, анонсы {{!}} Belarus.by|website=www.belarus.by|access-date=2026-09-11}}</ref>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]].]] [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (05).jpg|250px|thumb|[[Кузня з Клочкава]]. На заднім плане [[Мяхі (тэхніка)|мех]] і [[горан]], на пярэднім — дубовая калода з [[кавадла]]м.]] Кавальства — адно з нешматлікіх рамёстваў, якое патрабуе абавязковай наяўнасці спецыяльнага памяшкання. Часам кузня была грамадскай, якую вёска здавала наёмным майстрам, але сталыя мясцовыя кавалі звычайна імкнуліся мець кузню ў асабістай уласнасці<ref name="Сах53">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 53</ref>. [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правіл, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">{{Cite web |url=https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html |title=Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе» |access-date=2 жніўня 2026 |archive-date=2 жніўня 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260802164919/https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html |url-status=dead }}</ref><ref name="Карыбуцяк10">Kowalstwo ludowe w wojewodztwie Wilenskiem / Oprac.: [[Зыгмунт Ян Карыбуцяк|Zygmunt Jan Korybutiak]]. — Wilno : Nakl. Dziennika Urzedowego Kuratorjum Okr. Szk. Wilenskiego, 1936. — 38 s. ; 24 см. — (Pomoc dla nauczyciela realizujacego program publicznej szkoly powszechnej na Wilenszczyznie i Nowogrodczyznie ; N 23). S. 10</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак прамавугольнай формы з {{нп3|Земляная падлога|земляной падлогай|ru|Земляной пол}} без столі<ref name="ЭтнБел"/>. Яго ўзводзілі з таннага дрэва, мала прыдатнага для жыллёвых ці гаспадарчых збудаванняў, нярэдка рабілі {{нп3|Глінабітныя збудаванні|глінабітным|ru|Глинобитные строения}}, часам (пераважна ў мястэчках) — з цэглы<ref name="Сах53"/>. На ўзвышаных месцах кузні маглі быць заглыбленыя ў зямлю, абсыпаныя грунтам да страхі ці нават накрытыя дзёрнам<ref>[[Часлаў Пяткевіч|Пяткевіч Ч.]] Рэчыцкае Палессе. — С. 239.</ref><ref name="Карыбуцяк10"/>. Планіроўка і канструкцыя кузні практычна не мяняліся на працягу многіх стагоддзяў, яшчэ і ў пасляваенныя часы многія вясковыя кузні былі амаль такія ж, як і ў XIX ці нават XIII стагоддзі<ref>Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 495</ref><ref>{{нп3|Барыс Аляксандравіч Колчын|Колчин Б. А.|ru|Колчин, Борис Александрович}} Черная металлургия и металлообработка в Древней Руси // Материалы и исследования по археологии СССР. — М., 1953. — Вып. 2. — С. 56.</ref>. Перад кузняй звычайна ставілі станок (прамавугольную загарадку на чатырох слупах) для падкоўвання коней, клалі вялікі стары жарон ці ўкопвалі тоўстую калоду для нацягвання шын на колы. Да сцяны нярэдка прыбудоўвалі паветку, дзе складвалі рознае габарытнае начынне: прызначаныя для рамонту транспартныя сродкі, розны інвентар, запасы вугалю, жалеза і іншае<ref name="Сах53"/>. Унутры каля тарцовай сцяны, як правіла, насупраць увахода, узводзілі [[горан]] (гарно, гарон) — мураваную з цэглы пляцоўку ці набіты каменем з глінаю драўляны зруб вышынёю каля 0,8 м. На яго левым краі вымуроўвалі сценку, праз якую прасоўвалі жалезнае (у старажытнасці — глінянае) сапло («дыса») для паддзімання паветра. Сапло выходзіла з умацаванага злева ад горна скуранога меха — своеасаблівай паветранай помпы. Над горнам часам мацавалі дашчаны ці бляшаны каптур для выцяжкі дыму<ref name="Сах54">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 54</ref>. === Абсталяванне === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]].]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]].]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]].]] * [[Горан]] — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * [[Кавадла]] — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Мяхі (тэхніка)|Мяхі]] — прылада для надзімання паветра * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў === Прылады і інструменты === Кожны каваль меў некалькі [[Малаток|малаткоў]], звычайна не менш трох, якія розніліся сваімі памерамі, вагой і прызначэннем. Акрамя гэтага меліся [[Абцугі|клешчы]] розных памераў і канфігурацыі, пры гэтым абавязковай была наяўнасць кавальскіх з прамымі плоскімі губамі і абуховых з паўкруглымі. Для заточвання інструмента ў кузні мелася [[Тачыла (інструмент)|тачыла]] — круглы, з плоскімі бакамі, камень з [[пясчанік]]у, надзеты на гранёную вось з рукаяткай<ref name="Сах57">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 57</ref>. Акрамя гэтага мінімальнага набору інструментарый кузні поўніўся самымі рознымі прыладамі ў залежнасці ад заможнасці каваля і яго ўласных пераваг у працы. Сярод частых можна згадаць секачы розных тыпаў, [[Зубіла|зубілы]], [[Барадок|прабойнікі]], дрылі, [[Плашка|вінтарэзкі]], [[напільнік]]і і гэтак далей<ref name="Сах58">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 58</ref>. == Асноўныя працы == [[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у.]] [[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]].]] Гарадское кавальства ў значнай ступені абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, бо забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама|брамў]], [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]<ref name="Сах30"/>. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае<ref name="Сах31">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31</ref>. Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як: * [[Падкоўванне]] коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], [[Вухналь|вухналёў]] ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], [[Прабойнік|прабойнікі]], [[Напільнік|напільнікі]]), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўныя прыёмы апрацоўкі — каванне і прасечка<ref name="Сах32">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32</ref>. === Беларуская каваная дзвярная фурнітура === {{main|Беларуская каваная дзвярная фурнітура}} [[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (07).jpg|250px|міні|Завесы ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]].]] [[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]].]] У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага<ref name="Фарбы">[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл.</ref>. Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца XV стагоддзя<ref name="Рэзн">[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]</ref>. Канцы металічных завес раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профілю птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам на паверхні завес насякалі зубілам рыскі, крыжыкі, трохвугольнікі<ref name="Фарбы"/>. Скобы трапляюцца ў археалагічных пластах з XVI—XVII стагоддзяў, з гэтага можа вынікаць, што раней іх не выраблялі. Форма скоб застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і да нашых дзён<ref name="Рэзн"/>. Дзвярныя кручкі трапляюцца ў археалагічных матэрыялах з X—XIII стагоддзяў. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца вонкавым выглядам. Агулам іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім<ref name="Рэзн"/>. Разнастайнасцю форм вызначаюцца дзвярныя клямкі. Ніжнія канцы іх звычайна раскоўвалі ў выглядзе ліста ці ромба, верхнім надавалі форму трызубца, трылісніка, галовак птушак, змей, жывёл. Так, напрыклад, на Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]]. Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу<ref name="Рэзн"/>. ==== Замкі і ключы ==== Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]<ref>Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.</ref>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі.]] Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.</ref>. ===== Навясныя замкі ===== У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: [[Прабойнік|прабіваннем]] адтулін, апрацоўкай [[напільнік]]амі рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. Вісячыя жалезныя замкі, знойдзеныя ў час раскопак на [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а, усе трубчастыя (або цыліндрычныя), двухкорпусныя, гэта значыць тыпу, які з’яўляецца не раней канца XI — пачатку XII стагоддзя<ref name="Раск_Ваўк"/> === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]].]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж [[заклёпка]]й{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. === Рашоткі === [[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года».]] [[Файл:Г. Магілёў - Былы архірэйскі палац PICT1836.jpg|250px|міні|Каваная агароджа [[Архірэйскі палац (Магілёў)|былога архірэйскага палаца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зробленая ў стылі класіцызму.]] Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю. Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі. З прыходам класіцызму ў дэталях архітэктурнага ўбранства з’явілася імкненне да сіметрыі, раўнамернага запаўнення ўсяго поля. Адны кампазіцыі імкнуліся да цэнтрычнасці, другія — да рапортнасці, бясконцага паўтарэння элементаў, звычайна вертыкальных гладкіх стрыжняў, злучаных сістэмай скобак і завіткоў. Шырока ўжываліся матывы [[Меандр (арнамент)|меандра]] і лотаса, коп’епадобныя {{нп3|Фіял|завяршэнні|ru|Фиал}}, бутоны, кветкі, лісце, часта сустракаюцца парныя [[Валюта (архітэктура)|валюты]]. Нямала падобных узораў кавальскага майстэрства можна бачыць у старой забудове [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]], [[Гродна]], [[Пінск]]а і іншых<ref name="Сах33"/>. == Прафесійная адукацыя == У старадаўнія часы кавалямі станавіліся падчас індывідуальнага навучання ад бацькі, сваяка або старэйшага майстра. Са станаўленнем сістэмы [[ Прафесійна-тэхнічная адукацыя|прафесійнай адукацыі]] з’явіліся рамесніцкія школы і майстэрні, дзе мясцовая моладзь навучалася асновам той ці іншай прафесіі. Да рэвалюцыі кавальская справа была адной з ключавых працоўных спецыяльнасцяў, і навучанне вялося ў рамесных і чыгуначных вучылішчах. Тэрмін навучання складаў ад 3 да 5 год. Самыя вядомыя з такіх устаноў: * [[Горацкае рамеснае вучылішча]] (адкрыта ў 1872 годзе на базе механічнага завода) — адна з самых вядомых ніжэйшых прафесійных навучальных устаноў * [[Гомельскае чыгуначнае вучылішча]] (адкрыта ў 1878 годзе пры [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгунцы]]). * [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Магілёў)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]] ў [[Магілёў|Магілёве]] (адкрыта ў 1885 годзе) * [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Гродна)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]]<ref>[http://unicat.nlb.by/auth/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar5443745&strq=l_siz=20 Uродненское Александровское ремесленное училище] {{ref-ru}}</ref> ў [[Гродна|Гродне]] (адкрыта ў 1890 годзе, працавала да 1918 года) * [[Мінская школа рамесных вучняў]] (адкрыта ў 1896 годзе), а таксама ніжэйшыя прафесійныя школы ў [[Быхаў|Быхаве]], [[Ракаў|Ракаве]], [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[Мазыр]]ы, [[Віцебск]]у і іншых гарадах. Адначасова з гэтым кавалёў рыхтавалі і ў некаторых сельскагаспадарчых школах. Напрыклад, [[Мар’інагорскі дзяржаўны аграрна-тэхнічны каледж імя У. Е. Лабанка|Мар’інагорская сельскагаспадарчая школа]], адкрытая ў 1876 годзе адной са сваіх мэт ставіла падрыхтоўку «дасведчаных рамеснікаў… (кавалёў, сыравараў, вінаробаў)»<ref>[https://www.sb.by/articles/imeet-tselyu-obrazovanie-svedushchikh-pakharey-.html#1 «Имеет целью образование сведущих пахарей…»]</ref>. Сёння ў Беларусі атрымаць прафесію каваля можна ў каледжах, якія даюць прафесійна-тэхнічную адукацыю. Спецыяльнасці могуць адрознівацца: напрыклад, «каваль ручнога кавання»<ref>[https://kedyshko-college.by/%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BF%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%BC/%D0%BDa%D1%88%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8/%D0%BA%D1%83%D0%B7%D0%BD%D0%B5%D1%86 КУЗНЕЦ РУЧНОЙ КОВКИ] {{ref-ru}}</ref> або «каваль на молатах і прэсах»<ref>[https://mycity.by/gorodskaya-spravka/uchrezhdeniya-obrazovaniya/50-professionalno-tekhnicheskie-uchebnye-zavedeniya/120-mogilevskij-gosudarstvennyj-mashinostroitelnyj-professionalno-tekhnicheskij-kolledzh Могилевский государственный машиностроительный колледж] {{ref-ru}}</ref>. Асноўныя навучальныя ўстановы, дзе рыхтуюць кавалёў сёння: * [[Мінскі дзяржаўны каледж рамёстваў і дызайну імя М. А. Кедышкі|Мінскі дзяржаўны каледж рамесніцтва і дызайну імя М. А. Кедышкі]] — гэта галоўнае месца ў краіне, дзе аднавілі падрыхтоўку кавалёў ручной кавання. У каледжы ёсць свая кузня. Выпускнікі запатрабаваны на [[Мінскі трактарны завод|МТЗ]], [[Мінскі завод шасцерняў|Мінскім заводзе шасцерняў]] і іншых прадпрыемствах<ref>[https://www.belnovosti.by/minsk/kakie-redkie-specialnosti-mozhno-osvoit-v-minske-mastera-kotorym-ne-strashen-krizis Какие редкие специальности можно освоить в Минске: мастера, которым не страшен кризис] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://news.by/news/obshchestvo/v-belarusi-otmechayut-den-kuznetsa#1 В Беларуси отмечают День кузнеца] {{ref-ru}}</ref> * [[Магілёўскі дзяржаўны машынабудаўнічы каледж]] — рыхтуе кавалёў на молатах і прэсах, а таксама кавалёў-штампоўшчыкаў * [[Жодзінскі дзяржаўны каледж]] — вядзе падрыхтоўку па спецыяльнасці «каваль на молатах і прэсах»<ref>[https://xn--80aabfqjj3bdadgnd1d.xn--90ais/college/23adfa3f-33d1-4c0f-9618-97ac142b9a28 Учреждение образования «Жодинский государственный колледж»] {{ref-ru}}</ref> * [[Пінскі дзяржаўны аўтамеханічны каледж]] — рыхтуе кавалёў для прамысловых прадпрыемстваў рэгіёну, такіх як ААТ «[[Кавліцмаш]]» і «[[Амкадор|Амкадор-Пінск]]»<ref>[https://zarya.by/news/glavnye-novosti/proekt-nauchim-rabotat-s-pinskim-gosudarstvennym-avtomehanicheskim-kolledzhem-uspeshnyj-start-v-professii/#1 Проект «Научим работать». С Пинским государственным автомеханическим колледжем — успешный старт в профессии] {{ref-ru}}</ref> == Прафесійныя аб’яднанні == Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)<ref name="Сах17">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17</ref>. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)<ref>[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.</ref>. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-слясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]<ref>[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.</ref>. Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)<ref name="Сах19">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19</ref>. == Подпісы майстроў == Некаторыя кавалі выраблялі спецыяльныя {{нп3|Кляймо майстра|штэмпелі|de|Meistermarke}} з уласнымі ініцыяламі ці нейкім значком — асабістае кляймо, якім мецілі свае вырабы. Але часцей кавалі карысталіся падручнымі інструментамі — [[зубіла]]мі і [[Барадок|прабойнікамі]]<ref name="Сах69">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 69</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} * {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] |загаловак=Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX-XIII вв. |месца=Минск|выдавецтва=Наука и техника |год=1987 |старонак=287 |isbn= |ref=Гурын}} * Древнее железо Белорусского Поднепровья (І тысячелетие н. э.) / [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурин]]; [научный редактор Л. Д. Поболь] ; Академия наук Белорусской ССР, Институт истории. — Минск : Наука и техника, 1982. — 124, [2] с. : ил., табл. ; 25 см. {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} {{Кандыдат у добрыя артыкулы}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] mrh7v8hwr2czhzz0bketj8ycz8q3inr 5202348 5202344 2026-09-19T14:12:43Z Ciepiersia 162280 /* Асноўныя вырабы */ афармленне 5202348 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]].]] '''Беларускае кавальства''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. [[Кавальства|Кавальскае рамяство]] патрабавала майстэрства, ведання тэхналагічных сакрэтаў апрацоўкі матэрыялаў. Уменне выплавіць [[руда|руду]], вызначыць патрэбны працэнт дабавак, тэмпературу нагрэву, ступень загартоўкі лічылася амаль чараўніцтвам. Праз гэта ў [[беларуская культура|беларускай культуры]] кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над [[агонь|агнём]] і [[жалеза]]м. Звычайна кавалі былі спадчыннымі прафесіяналамі з мясцовых сялян, сустракаліся таксама [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэі]] разам з вандроўнымі і аселымі кавалямі [[Цыганы на Беларусі|цыганамі]]<ref name="Сах51">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 51</ref>. На Гомельшчыне майстэрскімі кавалямі лічыліся рускія-[[Стараверы ў Беларусі|стараверы]]<ref>Кузнечное ремесло // Белорусы / Ответственные редакторы: [[Васіль Кірылавіч Бандарчык|В. К. Бондарчик]], [[Рэгіна Антонаўна Грыгор’ева|Р. А. Григорьева]], [[Міхаіл Фёдаравіч Піліпенка|М. Ф. Пилипенко]]. — Москва : Наука, 1998. — С. 210—213. — (Народы и культуры)</ref>. == Гісторыя == === Старажытнасць === [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядомае з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых [[Балотная руда|балотных руд]]<ref name="ЭтнБел">{{Cite web |url=https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf |title=Этнаграфія Беларусі |access-date=2 жніўня 2026 |archive-date=10 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240910104504/https://elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%D0%9B%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%87_%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%8F%20%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96.pdf |url-status=dead }}</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай і паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з [[загартоўка]]й, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгажэнні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе залічаць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. Напрыклад, на [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|гарадзішчы]] трэцяй чвэрці [[1 тысячагоддзе|1-га тысячагоддзя]] за 0,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Нікадзімава]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]], на левым беразе ракі [[Быстрая (прыток Проні)|Быстрая]] (правы прыток ракі [[Проня]]) былі знойдзены [[жалеза|жалезныя]] прадметы [[узбраенне|ўзбраення]], [[рыштунак]] [[конскі рыштунак|каня]] і вершніка: [[наканечнік]]і [[кап’ё|коп’яў]] і кідальных [[дроцік]]аў утулкавыя (лісце-, ланцэта-, ромба-, полымяпадобныя, двухшыпныя), наканечнікі [[страла|стрэл]] тронкавыя (трохлопасцевыя, ромбападобны, бранябойны), фрагмент [[кальчуга|кальчугі]], [[шпоры]], [[цуглі]], [[збруя|збруйныя]] спражкі, фрагмент двухлязовага [[меч|мяча]] (шырыня клінка 5,5 см); жалезныя [[нож|нажы]], [[шыла|шылы]], [[крэсіва|крэсівы]], [[пінцэт]]ы, [[долата|долаты]], [[кнот]]авыя трубачкі, [[рыбалоўны кручок]], спружынныя [[нажніцы]], [[сякера|сякеры]], [[малаток]], [[каса (інструмент)|каса]]-гарбуша, [[серп|сярпы]], а таксама дробныя [[кавальства|кавальскія]] інструменты<ref>{{крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Нікадзімава}}</ref><ref>{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікадзімава|537}}</ref><ref>''Седин А. А.'' Оружие из городища Никодимово // V абласныя Магілёўскія краязнаўчыя чытанні. 1994.</ref>. [[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]].]] Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]], руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на кавальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа ў асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывазныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, ды і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены ў кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], [[Кавадла|кавадлы]], [[Зубіла|зубілы]], [[Прабойнік|прабойнікі]]. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты для апрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел|свердлы]], [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частыя знаходкі — [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У X—XI стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское і сельскае. Вырабы сталі значна адрознівацца якасцю і асартыментам. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. У 1953 годзе ля падножжа [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а былі адкрыты рэшткі {{нп3|Сырадутны горан|сырадутнага горна|uk|Сиродутне горно}}, вялікая колькасць жалезных [[шлак]]аў і некалькі абломкаў гліняных [[сопла]]ў. Гатовыя вырабы з жалеза шматлікія і разнастайныя<ref name="Ваўк">[https://gistoria.ru/2012-03-17-16-08-26/22-arheology/83-2012-03-15-12-38-42.html Волковыск] {{ref-ru}}</ref>. Толькі на Шведскай гары, дзе ўскрыта плошча ў 288 м², здабыта 409 розных жалезных і стальных прадметаў больш за 40 катэгорый рэчаў<ref name="Раск_Ваўк"/>. Сярод іх прылады працы, бытавыя рэчы, прадметы ўзбраення і ваеннага побыту. Апошніх асабліва шмат: наканечнікі дзід і стрэл, абломак баявой сякеры, наканечнік ад похваў мяча, страмёны, шпоры і т. д<ref name="Ваўк"/>. Гэтыя прадметы большасцю адносяцца да другой паловы [[XII стагоддзе|XII]] — першай паловы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. Пры гэтым у трэцім і ніжняй частцы другога культурнага пласта былі сустрэты таксама ўзоры двухшыпных утулкавых жалезных наканечнікаў стрэл, якія, па агульнапрынятым датаванні, адносяцца да часу не пазней [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]]<ref name="Раск_Ваўк">[https://pawet.net/library/history/bel_history/_rarch/007/2/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B0_'%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0'_%D0%B2_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B2_1954_%D0%B3..html Раскопки городища 'Шведская гора' в Волковыске в 1954 г.] {{ref-ru}}</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі.]] [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі.]] У XV—XVI стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкасці вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў<ref name="Сах15">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15</ref>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством<ref>[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.</ref>. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, укоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, забяспечвалі неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэнцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў<ref name="Сах20">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20</ref>. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання<ref>Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.</ref> Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі<ref name="Сах23">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23</ref>. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках<ref name="Сах24">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24</ref>. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта мясцовымі майстрамі<ref name="Сах25">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25</ref>. У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.</ref>. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]<ref name="Сах25"/>. Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з абласцей, якія далі прысягу, умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў.{{Няма АК}} Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іван IV Грозны|Іванам IV Грозным]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]<ref name="ЭнцВКЛ">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}</ref>. Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]<ref name="ЭнцВКЛ"/>, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў<ref name="Сах26">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26</ref>. === Расійская імперыя === [[Файл:Hammered roses at Vietranaja (Čechava) street in Viciebsk - panoramio.jpg|250px|міні|Каваныя дэталі дома па [[Вуліца Чэхава (Віцебск)|вуліцы Чэхава]] ў [[Віцебск]]у.]] [[Файл:Жандарская ўправа. Магілёў 2.jpg|250px|міні|[[Пансіён Бельскай|Дом]] з балконамі з каванымі балюстрадай і кансолямі і каваным навесам у [[гістарычны цэнтр Магілёва|гістарычным цэнтры]] [[Магілёў|Магілёва]].]] [[Файл:Гродна, гістарычная забудова XIX-XX стст., 21-02-2009, фота 0413.jpg|250px|міні|[[Маланкаадвод]] на [[Дом урача Тальгейма|доме ўрача Тэльмана]] ў [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Ігната Сіліневіча<ref name="КачСіл">[https://newgrodno.by/society/nashli-samye-neobychnye-balkony-grodno/ Каждый — произведение искусства. Нашли самые необычные балконы Гродно] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://vgr.by/2012/04/25/news-kniga-2/ «Красная книга Гродно»: Кохановского, 13 — бывшая мастерская Качанов] {{ref-ru}}</ref>]] [[Файл:005b 526 Гродно, правосл кладбище, ул Антонова, 22-05-2004.jpg|250px|міні|Каваная [[Грабніца (пахаванне)|грабніца]] на [[Праваслаўныя могілкі (Гродна)|праваслаўных могілках]] у [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Качаноў<ref name="КачСіл"/>]] З сярэдзіны XVIII стагоддзя рамесніцкая вытворчасць пачала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях<ref name="Сах26"/><ref name="Сах27">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27</ref>. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёртую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.</ref>. Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.</ref>. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]<ref name="Сах30">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30</ref>. У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. Стан кавальскага рамяства адлюстроўваў усю складанасць і неадназначнасць перыяду. Колькасць рудняў на беларускіх землях інтэнсіўна скарачалася, рамеснікі забяспечваліся таннейшым і больш якасным матэрыялам з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. Даступнасць заводскага пракату, з аднаго боку, палегчыла працу кавалёў, а з другога — вяла да нівеліроўкі рамяства. Не спрыяла яму і канкурэнцыя з прамысловымі вырабамі, якія актыўна выцяснялі ручныя мастацкія рамёствы. Гэта прывяло да таго, што мастацкія якасці выніковай працы кавалёў пагоршыліся, а іх імкненне да арыгінальнай творчасці паменшылася<ref name="Сах33">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33</ref>. У сярэдзіне ХІХ стагоддзя спынілі сваю дзейнасць амаль усе рамесніцкія цэхі. Гарадское і местачковае рамесніцтва перайшлі ў прыватныя майстэрні і невялікія прадпрыемствы капіталістычнага тыпу, якія займаліся галоўным чынам задавальненнем бытавых патрэб і рамонтам сельскагаспадарчай тэхнікі, але адначасова выконвалі кавальскія і слясарныя работы мастацкага характару — як масавага попыту, так і па індывідуальных заказах<ref name="Сах34">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 34</ref>. Пры гэтым якасць была здавальняючай, але выпрацоўвалася шаблоннасць вырабаў і змяншалася іх мастацкая ўнікальнасць<ref name="Сах35">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 35</ref>. У 1860 годзе ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] налічвалася 1298 кавалёў, з іх тры чвэрці — сельскіх<ref>[[Павел Восіпавіч Баброўскі|Бобровский П.]] Материалы для географии Гродненской губернии. — СПб., 1863. — Ч. 2. С. 113—114</ref>, у Магілёўскай губерні ў 1880-х гадах — 968. Асабліва шмат кавалёў было ў [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскім]] (102), [[Сенненскі павет|Сенненскім]] (146), [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім]] (137), [[Гомельскі павет|Гомельскім]] (162) паветах<ref>Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 479—494.</ref>. У Мінскім павеце ў 1904 годзе было зарэгістравана звыш 200 кавалёў, у тым ліку ў [[Рубяжэвіцкая воласць|Рубяжэвіцкай воласці]] — 70, [[Койданаўская воласць|Койданаўскай]] — 45, [[Ракаўская воласць|Ракаўскай]]— 30, [[Астрашыцка-Гарадоцкая воласць|Астрашыцка-Гарадоцкай]] — 25. Аналагічная карціна назіралася і па іншых губернях і паветах<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 321. — Воп. 1. — Спр. 636.</ref>. Статыстычныя звесткі тых часоў называюць кавальства сярод найбольш пашыраных рамёстваў<ref name="Сах39">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39</ref>. Некаторыя работы гарадскіх кавалёў пачатку XX стагоддзя адлюстроўваюць апошні ўзлёт рамяства, які выявіўся ў спробе адгукнуцца на праявы новага стылю [[мадэрн]] (сецэсія). Ён узнік на хвалі тэхнічнага прагрэсу як новае мастацтва, закліканае адкінуць старыя формы і адгукнуцца на запатрабаванні часу. Новы стыль вызначыўся перавагай мяккіх, лёгкіх, пластычных форм. Сіметрыя і дакладнасць кампазіцыі, рух ліній і пластыка форм спакойныя, адвольныя, лёгка цякучыя. Шырока выкарыстоўваюцца раслінныя і жывёльныя матывы з уласцівай ім асіметрыяй, мяккасцю і пластычнасцю<ref name="Сах36">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 36</ref><ref name="Сах37">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 37</ref>. === XX стагоддзе === [[Файл:2025-09-12 Трабуцішкі Кавальская майстэрня.jpg|250px|міні|Сучасная кавальская майстэрня ў в. [[Трабуцішкі]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]].]] [[Файл:2024-09-14 Трабуцішкі падкова.jpg|thumb|250px|[[Падкова]] і [[вухналь]].]] У першай палове XX стагоддзя гарадское кавальства перажывала заняпад, узмоцнены [[Першая Сусветная вайна|Першай Сусветнай вайной]]<ref name="Сах37"/>. Адначасова з гэтым сельскае кавальства пашырылася<ref name="Сах38">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 38</ref>, адасобілася ад сельскай гаспадаркі і набыло пэўнай самастойнасці<ref name="Сах39"/>. Пашырэнне матэрыяльных і эстэтычных патрабаванняў вёскі выклікала не толькі ўзбагачэнне асартыменту кавальскіх вырабаў, але і паляпшэнне іх якасці. Напрыклад, кавальскія вырабы сталі важным элементам у афармленні і аздабленні жылля. Адмыслова аздаблялі клямкі, завесы, выязныя транспартныя сродкі і іншае<ref name="Сах39"/>. Частка кавалёў пачала абслугоўваць патрэбы цэркваў, касцёлаў, панскіх двароў, сядзіб і маёнткаў, што павялічыла ўзровень іх майстэрства. У гэты час створаны шматлікія мастацкія вырабы, многія з якіх захаваліся і цяпер, сярод іх фігурныя агароджы, вароты, аконныя рашоткі, надмагільныя і прыдарожныя крыжы і гэтак далей<ref name="Сах39"/>. Але гэты росквіт не працягнуўся доўга, таму што напярэдадні Першай Сусветнай вайны значна падаражэлі жалеза і вугаль, якія былі сыравінай для кавальства, што вымусіла майстроў звесці сваю дзейнасць да стварэння самых неабходных у гаспадарцы рэчаў і іх рамонту<ref name="Сах39"/>. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] кавальскае рамяство зазнала пэўныя змены. Перабудова вёскі на новы лад і рост яе дабрабыту, узрастанне патрэб у сельскагаспадарчых прыладах запатрабавалі шырокага прымянення кавальскіх работ<ref name="Сах40">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 40</ref>. Пасля шматгадовых ваенных дзеянняў не было недахопу ў разнастайных гатунках металу. Разбураная прамысловасць адразу была не ў стане забяспечыць насельніцтва неабходнымі вырабамі, таму прыняты адпаведныя ўрадавыя меры па адраджэнні і развіцці традыцыйных рамёстваў. У прыватнасці, Дэкрэт [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] 1919 года «Аб мерах садзейнічання саматужніцкай прамысловасці» адзначаў, што дробнарамесніцкія прадпрыемствы не падлягаюць [[Нацыяналізацыя|нацыяналізацыі]], а майстры могуць гандляваць сваімі вырабамі як на месцы, так і ў наваколлі, што ўнясе пасільны ўклад у забеспячэнне насельніцтва неабходнымі гаспадарчымі рэчамі<ref name="Сах40"/><ref>Решения партии и правительства по хозяйствннным вопросам (1917—1967). — М., 1967. — Т. 1. С. 146—147.</ref>. У сярэдзіне 1920-х гадоў найбольшая колькасць кавалёў налічвалася ў Цэнтральнай Беларусі, прычым з агульнага іх ліку (каля 3 тысяч) больш чым дзве траціны працавалі ў сельскай мясцовасці. Найбольш іх было ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім]] (165), [[Барысаўскі раён|Барысаўскім]] (150), [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкім]] (136), [[Капыльскі раён|Капыльскім]] (133), [[Глускі раён|Глускім]] (119) і [[Слуцкі раён|Слуцкім]] (104) раёнах<ref name="Сах41">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 41</ref>. На захадзе Беларусі патрэба ў кавальстве ўзрасла ў сувязі з маёмасным расслаеннем вёскі. Разнастайнасць кавальскіх вырабаў ва ўласнасці была паказчыкам таго ўзроўню, які займаў іх уладальнік у вясковай іерархіі. Асабліва гэта датычылася [[Шляхта|шляхты]]. Таксама важным і сталым заказчыкам кавальскіх вырабаў была царква<ref name="Сах41"/>. У часы [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] беларускія кавалі зрабілі вялікі ўнёсак у забеспячэнне мясцовых партызанскіх атрадаў. Яны засвоілі прафесіі збройнікаў і самі забяспечвалі сябе прыладамі, аж да [[Такарны станок|такарных станкоў]]<ref name="Сах42">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 42</ref>. Займаліся і больш звыклымі справамі, напрыклад, падкоўвалі партызанскіх коней. Пасля вайны праз дзяржаўныя абмежаванні на прыватную куплю металу каваль фактычна не мог займацца сваім рамяством сам па сабе. Ён мусіў або працаваць у прамысловай арцелі, атрымліваючы метал па плане праз «Белметалапрамсаюз», або ў выпадку пераўтварэння арцелі ў завод, станавіцца рабочым дзяржаўнага прадпрыемства. Індывідуальная, прыватная дзейнасць у металаапрацоўчы ў гэты перыяд фактычна схадзіла на нішто, саступалі месца дзяржаўнай прамысловасці. Пры гэтым патрэба ў кавальскай працы нікуды не дзелася і нават павялічылася, бо гаспадарка была разбуранай пасля вайны. Каваль быў патрэбны кожнаму калгасу, саўгасу, {{нп3|Машынна-транспартная станцыя|машынна-транспартнай станцыі|ru|Машинно-транспортная станция}}. Зразумела, што задавальненне першачарговых бытавых і гаспадарчых патрэб адсунула на другі план хоць якія праявы мастацкай творчасці, дзейнасць кавалёў амаль цалкам зводзілася да рамонту прасцейшай сельскагаспадарчай тэхнікі, [[Падкоўванне|падкоўвання]] коней, вырабу самых неабходных прылад бытавога прызначэння<ref name="Сах42"/>. У выніку кавальства выявіла тэндэнцыю да звужэння сферы бытавання<ref name="Сах42"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. [[Файл:Сторожевская 3 аптека вывеска.JPG|250px|міні|Каваная шыльда аптэкі на вуліцы [[Старажоўская вуліца|Старажоўскай]] у [[Траецкае прадмесце|Траецкім прадмесці]] [[Мінск]]а.]] Асобнай сферай кавальства, якая мела больш-менш стабільны попыт, былі рэстаўрацыйныя справы. Так, значны аб’ём такіх работ быў праведзены пры рэстаўрацыі [[Траецкае прадмесце|Траецкага прадмесця]] ў [[Мінск]]у. Шматлікія вароты, балконы, рашоткі, люстры, завесы, клямкі, шыльды, дзвярныя малаткі самых адмысловых форм і малюнкаў адкоўваліся на аснове старых узораў<ref name="Сах44">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 44</ref>. Удзелу майстроў-кавалёў запатрабавала таксама стварэнне [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускага дзяржаўнага музея народнай архітэктуры і побыту]], дзе для перавезеных будынкаў давялося замест многіх папсаваных адкоўваць новыя завесы, клямкі, крукі, зашчапкі, а таксама металічныя дэталі транспартных сродкаў, прылад працы і іншага<ref name="Сах45">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 45</ref>. Пры гэтым адзначаюць, што пры рэстаўрацыі часам выкарыстоўваліся не чыстыя аўтэнтычныя тэхналогіі, бо ўжываюць прамысловы пракат, электразварку і іншыя сучасныя тэхналогіі<ref name="Сах45"/>. Да 1980-х гадоў ужо амаль усе апошнія майстры старэйшага пакалення кінулі кавальства, рэдка дзе можна было адшукаць традыцыйную кузню з усім кавальскім начыннем<ref name="Сах46">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 46</ref>. У канцы 1980-х — пачатку 1990-х гадоў спалучэнне абуджэння цікавасці грамадства да традыцыйнай культуры і масавая пабудова прыватнага жытла сядзібнага і катэджнага тыпу выклікала тэндэнцыю да развіцця і пашырэння кавальства. На рынку з’явіліся ў шырокім асартыменце каваныя агароджы, парэнчы, вароты, балконы, лесвіцы, прадметы інтэр’ера, у тым ліку камінныя прылады, малыя архітэктурныя формы і гэтак далей<ref name="Сах46"/>. Попыт выклікаў развіццё прапановы, людзі сталі вучыцца на кавалёў, з’яўляліся майстэрні, прычым развіццё кавальства цалкам ішло ў межах гарадскога, а не сельскага рамяства<ref name="Сах47">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 47</ref>. Кавальскі кааператыў «Дэкор», арганізаваны выдатным майстрам-кавалём Аляксандрам Сяргеевічам Дубінай<ref>[https://belpismennost12.ucoz.ru/publ/aljaksandr_dubina/1-1-0-89 Майстар кавальскіх спраў — Аляксандр Сяргеевіч Дубіна]</ref>, стаў ініцыятарам і арганізатарам першага ў Беларусі свята кавальскага мастацтва, праведзенага летам 1990 года ў г. [[Глыбокае|Глыбокім]]<ref name="Сах47"/>. === XXI стагоддзе === У 2001 і 2013 гадах у [[Глыбокае|Глыбокім]] на базе кавальскага кааператыва «Дэкор» прайшлі два маштабныя рэспубліканскія святы-конкурсы кавальства «Залатая падкова»<ref name="Сах48">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 48</ref>. У [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным гістарычным музеі]] прайшлі спецыялізаваныя выстаўкі «Жалезны вернісаж» (2007) і «Партрэт вясны ў жалезным абрамленні» (2009)<ref name="Сах49">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 49</ref>. У рамках «Славянскага базару ў Віцебску» праводзіцца свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч». Упершыню мерапрыемства адбылося ў 2022 годзе<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vitbichi.by/news/kultura/slavyanskiy_bazar_v_vitebske/upershynyu_ramkakh_slavyanskaga_bazaru_vitsebsku_2022_adbylosya_mizhnarodnae_svyata_konkurs_kavalska/|title=Упершыню ў рамках «Славянскага базару ў Віцебску-2022» адбылося міжнароднае свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч»|website=www.vitbichi.by|access-date=2026-08-22}}</ref>. Другі раз мерапрыемства адбылося ў 2025 годзе<ref>{{Артыкул|аўтар=Лапкова, Таццяна|загаловак=Уладары металу і агню : ІІ Міжнародны свята-конкурс кавальскага рамяства "Зніч"|год=2025|мова=be|выданне=[[Мастацтва (часопіс)|Мастацтва]]|нумар=7|старонкі=С. 36—39}}</ref>. == Сыравіна == === Руда === [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]].]] Выкарыстанне на Палессі [[Балотная руда|балотнай руды]] для здабычы [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (прыкладна ў I стагоддзі)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, бо руда залягае зусім неглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]].]] Першыя сляды такой здабычы жалеза знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў зямлянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза тым часам, наколькі можна вызначыць, выраблялі праз распальванне кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддзімалі для павышэння тэмпературы. Магчыма, на Палессі тым часам існавалі і першабытныя прымітыўныя невялікія печы для выплаўкі жалеза, падобныя да знойдзеныў на гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} былі абмазанымі глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У V—VI стагоддзях пашырыліся глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробненую руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі падзімалі знізу. Печ змяшчала да 120 кілаграмаў руды, плаўка доўжылася 8—12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю.]] Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у XVI—XVII стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. Важна зазначыць, што крычнае жалеза, якое ў XVIII—XIX стагоддзях выраблялася на Палессі на руднях, асабліва руднях, якія не мелі механічнага абсталявання, было невысокай якасці і ішло ў большасці для вырабу дробных гаспадарчых прылад. Пры выплаўцы жалеза ў прымітыўных плавільных печах значны працэнт жалеза заставаўся ў шлаках. Шлакі некаторых рудаплавільняў XVIII стагоддзя, напрыклад, каля [[Рудакоў (Хойніцкі раён)|Рудакова]] [[Хойніцкі раён|Хойніцкага раёна]], змяшчаюць у сабе 71,35 % жалеза, а руда каля [[Багушы (Брагінскі раён)|Багушоў]] [[Брагінскі раён|Брагінскага раёна]] і многіх іншых у гэтай ваколіцы мае ад 30 да 52,46 % жалеза<ref name="Ляўд"/><ref>[[Аляксандр Уладзіміравіч Красоўскі|Красоўскі А. У.]] Да геалогіі і гідрагеалогіі Палесся : [папярэдняя справаздача па геалагічных доследах 1930 г.] / А. Ул. Красоўскі ; Беларуская акадэмія навук, Геалагічны інстытут. — Менск [Мінск : б. в.], 1932 (Друкарня БАН). — 46, 11 с. ; 26 см. — (Матэрыялы па вывучэнню геалогіі і карысных выкапняў Беларусі; т. 5). — Рэзюмэ на нямецкай, рускай мовах. — 100 экз.</ref> (11), а ў іншых месцах, напрыклад, каля [[Суткова]] [[Лоеўскі раён|Лоеўскага раёна]] руда змяшчае 47,40 — 56,29 % жалеза<ref name="Ляўд"/><ref>[[Аляксандр Уладзіміравіч Красоўскі|А. В. Красовский]]. Предварительные сообщения о результатах работ Брагинско-Ручаевской геологической партии Геологического Института Белорусской Акад. Наук. 1931 г.</ref>. === Жалеза і сталь === У выпадку, калі каваль не меў побач уласнай крыніцы жалезнай руды, яму даводзілася купляць або выменьваць ужо выплаўленае жалеза. Яно трапляла ў рукі каваля ў выглядзе груба каваных вуглаватых кавалкаў, якія драбнілі і выкарыстоўвалі на розныя вырабы. Некаторыя кавалі праз нястачу жалеза працавалі толькі з матэрыялам заказчыка<ref name="Сах61">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 61</ref>. Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.</ref>. Пасля Першай і Другой сусветных войнаў выкарыстоўвалі таксама матэрыял з разбітай ваеннай тэхнікі і ўзбраення<ref name="Сах61"/>. Маюцца звесткі пра пастаўкі [[Сталь|сталі]] англійскай вытворчасці. Сталь выраблялася ў металургічнай прамысловасці ў выглядзе пруткоў, прутоў і гатовых вырабаў, такіх як косы і г. д. У вёсках сталь са старых кос (таксама прывезеных) («{{нп3|Рафінаваная сталь|косная сталь|de|Gärbstahl}}») таксама выкарыстоўвалася для вытворчасці лёзаў дрэваапрацоўчых інструментаў (напрыклад, сякер, зубіл і іншых), а таксама для настальвання (наварвання рабочых частак) розных інструментаў і прылад<ref name="Сах61"/><ref name="Карыбуцяк8">Kowalstwo ludowe w wojewodztwie Wilenskiem / Oprac.: [[Зыгмунт Ян Карыбуцяк|Zygmunt Jan Korybutiak]]. — Wilno : Nakl. Dziennika Urzedowego Kuratorjum Okr. Szk. Wilenskiego, 1936. — 38 s. ; 24 см. — (Pomoc dla nauczyciela realizujacego program publicznej szkoly powszechnej na Wilenszczyznie i Nowogrodczyznie ; N 23). S. 8</ref>. З пракладкай на Беларусі [[Чыгунка|чыгуначных дарог]] кавалі хутка ацанілі адбракаваныя вагонныя [[Рысора|рысоры]], якія перакоўвалі на [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Лемех|нарогі|uk|Леміш (сільське господарство)}} і іншае<ref name="Карыбуцяк9">Kowalstwo ludowe w wojewodztwie Wilenskiem / Oprac.: [[Зыгмунт Ян Карыбуцяк|Zygmunt Jan Korybutiak]]. — Wilno : Nakl. Dziennika Urzedowego Kuratorjum Okr. Szk. Wilenskiego, 1936. — 38 s. ; 24 см. — (Pomoc dla nauczyciela realizujacego program publicznej szkoly powszechnej na Wilenszczyznie i Nowogrodczyznie ; N 23). S. 9</ref>. === Беларускае заводскае жалеза === У [[Барысаўскі раён|Барысаўскім раёне]] ў 1854—1880 гадах працаваў [[Барысаўшчынскі металургічны завод царскага двара|Барысаўшчынскі металургічны завод]], які выплаўляў [[чыгун]], {{нп3|Пудлінгаванне|пудлінгавае|ru|Пудлингование}} і шыннае жалеза<ref name="Болбас">{{Крыніцы/Болбас 1988а}}</ref>. Акрамя гэтага выплаўкай жалеза з руды займаліся [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод]] (спыніў працу ў 1872 годзе), прадукцыяй якога была, між іншым, [[сталь]], і [[Вішнеўскі металургічны завод]] (спыніў працу ў 1870 годзе), які ў тым ліку выпускаў паласавое жалеза, каваныя стрыжні, а таксама [[Кавадла|кавадлы]]<ref>[https://verbum.by/belen/%d0%92%d0%86%d0%a8%d0%9d%d0%95%d0%8e%d0%a1%d0%9a%d0%86%20%d0%9c%d0%95%d0%a2%d0%90%d0%9b%d0%a3%d0%a0%d0%93%d0%86%d0%a7%d0%9d%d0%ab%20%d0%97%d0%90%d0%92%d0%9e%d0%94 ВІ́ШНЕЎСКІ МЕТАЛУРГІ́ЧНЫ ЗАВО́Д.]</ref>. === Расійскае заводскае жалеза === У XIX стагоддзі колькасць рудняў на Беларусі імкліва скарачалася, бо з’явілася магчымасць паставак таннага і якаснага металу з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. У 1824 годзе на Беларусі налічвалася каля 130 рудняў<ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]] Аб жалезнай прамысловасці на Беларусі // Савецкая краіна. — 1931. — № 12. — С. 61</ref>, але яшчэ ў 1804 годзе ў распараджэнні [[Губернатары Гродзенскай губерні|гродзенскага]] {{нп3|Карл Карлавіч Лешэрн фон Герцэнфельд|губернатара|ru|Лешерн фон Герценфельд, Карл Карлович}} аб арганізацыі дастаўкі жалеза ў губерню з Цэнтральнай Расіі гаворыцца: {| |{{пачатак цытаты}} Хоць тут знаходзяцца ўласныя жалезныя заводы, але жалеза з іх ужываецца на адны толькі звычайныя вырабы. Для лепшых работ атрымліваюць той з Масквы і іншых расійскіх гарадоў. {{oq|ru|Хотя здесь находятся собственные железные заводы, но железо с них употребляется на одни только обыкновенные изделия. Для лучших работ получают оное из Москвы и других российских городов<ref name="Сах33"/><ref>Белоруссия в эпоху феодализма. — Минск, 1961. — Т. 3. С. 132.</ref>}} {{канец цытаты}} |} Буйныя прадпрыемствы, накшталт [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод|завода Бенкендорфа]] ў [[Старынка (Слаўгарадскі раён)|Старынцы]] [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскага павета]], маглі закупляць сыравіну ў [[Масква|Маскве]] і [[Калуга|Калузе]], а не з [[Урал]]а. === Металалом === Да Кастрычніцкай рэвалюцыі ў Расійскай імперыі не існавала арганізацыі, якая цэнтралізавана займалася нарыхтоўкай і перапрацоўкай металалому. Гэтую ролю ўзялі на сябе прыватнікі — буйныя пастаўшчыкі-прадпрымальнікі і сотні саматужных майстэрняў<ref name="Металалом">[https://bvm.by/company/istoriya/ История] {{ref-ru}}</ref>. У 1920-я гады саматужная прамысловасць, уключаючы кавалёў, адчувала найвастрэйшы дэфіцыт якаснага металу. У гэтых умовах выкарыстанне металічнага лому і браку стала не проста распаўсюджанай, а крытычнай неабходнасцю. Паводле дадзеных таго часу, доля выкарыстоўванага ў саматужнай вытворчасці старога металу ўзрасла з 30-40 % да 90 % у параўнанні з даваенным перыядам<ref name="Дзерж">[https://ru.djvu.online/file/Onja0VfaQkiul#14 КУСТАРНАЯ ПРОМЫШЛЕННОСТЬ СССР. СБОРНИК СТАТЕЙ И МАТЕРИАЛОВ под редакцией С. П. СЕРЕДЫ. С предисловием ф. Э. ДЗЕРЖИНСКОГО. ВЫПУСК I. Центральное Управление печати ВСНХ СССР. МОСКВА—1926 г.]</ref>. Гэта быў змушаны крок з прычыны крызісу з сыравінай. Пачатак развіццю ломаперапрацоўчай галіны ў Беларусі паклала пастанова {{нп3|Савет працы і абароны|Савета працы і абароны|ru|Совет труда и обороны}} ад 19 красавіка 1922 года аб утварэнні аб’яднання «Металагандаль» (пазней — «Рудметалгандаль»). З таго часу пытанні, звязаныя са зборам і рэалізацыяй металічнага лому, уключаючы яго пастаўкі на экспарт, каардынавала дзяржаўная арганізацыя «Металагандаль»<ref name="Металалом"/><ref>[https://belprofmash.1prof.by/news/100-letnij-yubilej-so-dnya-osnovaniya-gosudarstvennoj-sistemy-obrashheniya-loma-i-otxodov-chernyx-i-cvetnyx-metallov/ 100-летний юбилей со дня основания государственной системы обращения лома и отходов черных и цветных металлов] {{ref-ru}}</ref>. Гэтае рашэнне азначала, што дзяржава ўзяла пад поўны кантроль збор, перапрацоўку і рэалізацыю металалому<ref name="Вестник">[https://ruslom.com/wp-content/uploads/2021/11/vestnik11.2021.pdf#1#1 Вестник руслом.ком. Ноябрь 2021. Спецвыпуск к 100-летию отрасли обращения с ломом и отходами металлов в России] {{ref-ru}}</ref>. Увесь цэнтралізаваны гандаль ломам вёўся праз гэтую дзяржаўную структуру, якая, апроч іншага, займалася і экспартам<ref name="Каксобирали">[https://www.metalinfo.ru/ru/magazine/2006/11/100 Как в 1920-х годах «цветной» лом собирали] {{ref-ru}}</ref><ref name="Ктоосновал">[https://infolom.su/who-founded-scrap-processing-from/ Кто основал ломоперерабатывающую отрасль России?] {{ref-ru}}</ref>. Такім чынам, кавалі не маглі проста прыйсці і купіць лом на свабодным рынку — ён размяркоўваўся праз дзяржаўныя каналы. Нягледзячы на ​​манаполію, на практыцы існавалі выпадкі, калі метал, які кваліфікаваўся як лом, сыходзіў на бок. Напрыклад, дзяржаўныя арганізацыі маглі прадаваць прыдатны для выкарыстання метал (у тым ліку інструментальную сталь) па непрыдатных цэнах прыватным структурам, якія, верагодна, перапрадавалі яго саматужнікам і кавалям<ref name="Ктоосновал"/>. Гэта была форма нелегальнага ці паўлегальнага абыходу сістэмы, якая дапамагала змякчыць дэфіцыт. Важна разумець, што дзяржаўная манаполія праследвала дзве асноўныя мэты: атрыманне востра неабходнай краіне замежнай валюты ад экспарту крышана і цэнтралізаванае забеспячэнне сыравінай буйной металургіі<ref name="Каксобирали"/><ref name="Вестник"/>. Інтарэсы сотняў тысяч саматужнікаў і кавалёў, якія ў сукупнасці мелі патрэбу ў метале, у гэтай сістэме часта аказваліся на другім плане<ref name="Дзерж"/>. Сітуацыю пагаршала агульная разруха пасля Грамадзянскай вайны і крызіс у транспартнай сістэме<ref name="Каксобирали"//>. Такім чынам, другасны метал быў жыццёва важным рэсурсам для кавалёў у 1920-х гадах, але доступ да яго ажыццяўляўся ва ўмовах жорсткага дзяржаўнага кантролю і сталага дэфіцыту, які толькі зрэдку кампенсаваўся нефармальнымі каналамі. У 1930-я гады дзяржаўная манаполія на металалом, верагодна, толькі ўзмацнілася. Збор і размеркаванне, хутчэй за ўсё, жорстка планаваліся і ўвязваліся з задачамі першай пяцігодкі. Мясцовыя кузні, асабліва ў сельскай мясцовасці, верагодна, атрымлівалі метал па дзяржаўных разнарадках праз сістэму прамысловай кааперацыі («[[Белкаапсаюз]]» і падобныя структуры) ці мясцовыя саветы, а не праз вольныя куплю і продаж<ref name="Проектпяти">[http://rntbcat.org.by/EK/dovoen_izd/44.pdf#2#1 Проект пятилетнего плана развития металлопромышленности Белоруссии 1928/29 — 1932/33] {{ref-ru}}</ref>. З развіццём калгаснай сістэмы і з’яўленнем {{нп3|Машынна-трактарная станцыя|машынна-трактарных станцый|ru|Машинно-тракторная станция}} (МТС), рамонтныя майстэрні пры іх, верагодна, сталі асноўнымі спажыўцамі другаснага металу для рамонту інвентару. Індывідуальныя кавалі маглі адчуваць яшчэ большы дэфіцыт, бо рэсурсы накіроўваліся ў першую чаргу на патрэбы калектывізацыі<ref>[https://docs.historyrussia.org/nodes/88442#mode/inspect/page/2/zoom/4 Спецсообщение из Минска о ходе ремонта тракторов по МТС БССР, по данным на 27 декабря 1933 г. 5 января 1934 г.] ад 1933 года — гэта каштоўны дакумент, які паказвае востры дэфіцыт металу. У ім, напрыклад, апісваецца выпадак, калі дырэктар майстэрні абмяняў 572 кг дэфіцытнага жалеза на прадукты, што было расцэнена як шкодніцтва.</ref>. Нягледзячы на ​​строгі кантроль, у мясцовай глыбінцы (на [[Палессе|Палессі]] ці ва ўсходніх раёнах БССР) верагодна захоўваўся нефармальны абарот. Кавалі маглі атрымліваць лом (старыя плугі, абады колаў) ад мясцовага насельніцтва ў лік аплаты за працу або праз абмен, абыходзячы дзяржаўныя нарыхтоўчыя канторы. У гэты час большая частка якаснага лому, верагодна, ішла на патрэбы буйной саюзнай металургіі. БССР, не маючы ўласнай буйной металургічнай базы, магла атрымліваць метал з заводаў Цэнтральнай Расіі (напрыклад, з [[Масква|Масквы]] ці [[Санкт-Пецярбург|Ленінграда]]), але гэтага катастрафічна не хапала, і саматужная прамысловасць часта даношвала тое, што магла пераплавіць на месцы<ref name="Проектпяти"/>. У 1944—1948 гадах нарыхтоўкай, перапрацоўкай і збытам другаснай сыравіны на тэрыторыі БССР займалася Беларуская рэспубліканская кантора «Белдругасчормет» Галоўнага ўпраўлення па нарыхтоўцы, перапрацоўцы і збыце другасных чорных металаў [[Народны камісарыят чорнай металургіі СССР|Народнага камісарыята чорнай металургіі СССР]]. У васьмі гарадах рэспублікі — [[Мінск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Магілёў|Магілёве]], [[Бабруйск]]у, [[Віцебск]]у, [[Орша|Оршы]], [[Полацк]]у, [[Барысаў|Барысаве]] — створаны вытворчыя пляцоўкі па прыёмцы металалому, разбіранні, сартаванні і адгрузцы. Пры гэтым індывідуальныя кавалі былі на самай нізкай прыступцы ў іерархіі атрымання дэфіцытнай сыравіны і маглі здавольвацца толькі тым, што не пайшло на патрэбы планавай прамысловасці і калгасаў. У 1950-я гады для каваля ў БССР легальны шлях атрымання металу праходзіў праз дзяржаўныя структуры. Ён мог або працаваць у прамысловай арцелі, атрымліваючы метал па плане праз «Белметалапрамсаюз», або ў выпадку пераўтварэння арцелі ў завод, станавіцца рабочым дзяржаўнага прадпрыемства. Індывідуальная, прыватная дзейнасць у металаапрацоўцы ў гэты перыяд фактычна схадзіла на нішто, саступаючы месца дзяржаўнай прамысловасці. Свабодная купля металу для індывідуальных кавалёў была фактычна немагчыма да 1980-х гадоў. Нязначныя перамены пачаліся з пачаткам эканамічных рэформаў канца 1980-х — пачатку 1990-х гадоў, але ўжо ў 1995 годзе ў Беларусі быў прыняты Указ Прэзідэнта 179 «Аб мерах па ўзмацненні барацьбы з крадзяжом каштоўных, чорных і каляровых металаў, іх лому і адходаў, каштоўных камянёў»<ref>[https://news.sb.by/articles/nazarov-70-potrebnostey-bmz-v-syre-obespechivaet-belvtorchermet.html Назаров: 70 % потребностей БМЗ в сырье обеспечивает ОАО «Белвторчермет»] {{ref-ru}}</ref>. Ён увёў дзяржаўную манаполію на дзейнасць па нарыхтоўцы і перапрацоўцы металалому. Фактычна гэта азначала, што толькі пэўныя дзяржаўныя структуры (перш за ўсё, сістэма «Белдругасчормет») мелі законнае права скупляць і прадаваць лом чорных і каляровых металаў. Для каваля гэта азначала, што ён па-ранейшаму не мог свабодна набыць метал на рынку — ён мог купіць яго толькі ў упаўнаважанага дзяржавай прадаўца, што часта было спалучана з абмежаваннямі і адсутнасцю рэальнага выбару. Гэтая дзяржаўная манаполія праіснавала больш за 20 гадоў і стала прадметам разглядаў на ўзроўні Еўразійскага эканамічнага саюза (ЕАЭС), бо стварала бар’еры для бізнесу з іншых краін-удзельніц<ref>[https://eec.eaeunion.org/en/news/belarus-ustranila-ogranicheniya-v-otnoshenii-optovoy-torgovli-lomom-i-otkhodami-chernykh-i-tsvetnykh/ Belarus eliminated restrictions on wholesale trade in scrap and waste of ferrous and non-ferrous metals] {{ref-en}}</ref>. У выніку ў 2020 годзе Еўразійская эканамічная камісія (ЕЭК) кваліфікавала беларускую дзяржаўную манаполію на гандаль металалому як бар’ер, які перашкаджае свабоднаму гандлю ўнутры ЕАЭС, і 11 ліпеня 2023 года Калегія ЕЭК афіцыйна прызнала гэты бар’ер ліквідаваным<ref>[https://www.steelradar.com/en/eurasian-economic-commission-removes-barriers-to-scrap-metal-trade-within-the-eeu Eurasian Economic Commission removes barriers to scrap metal trade within the EEU] {{ref-en}}</ref>. У нарматыўна-прававыя акты Беларусі былі ўнесены змяненні, якія здымаюць абмежаванні на аптовы гандаль металалому для юрыдычных асоб з краін ЕАЭС<ref>[https://www.metaltorg.ru/n/9B3AFA Белоруссия сняла ограничения по торговле металлоломом в рамках ЕАЭС] {{ref-ru}}</ref>. Гэта стварае юрыдычную аснову для больш вольнага рынка, на якім каваль, гіпатэтычна, мог бы набыць метал. Аднак канчатковае станаўленне сапраўды свабоднага і канкурэнтнага рынку — гэта больш працяглы працэс, які можа заняць час. === Вугаль === Беларускія кавалі выкарыстоўвалі выключна {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}}, а не [[Каменны вугаль|каменны]]. Беларускія лясы заўсёды былі багатыя лясамі, што рабіла драўнінны вугаль самым даступным відам паліва<ref name="Глуск">[[Вячаслаў Фёдаравіч Капыцін|Копытин В. Ф.]] Археологические памятники Глусского района Могилевской области: Монография. — Могилев: МГУ им. А. А. Кулешова, 2004. — 146 с.: ил.</ref>. Аднак справа не толькі ў таннасці. У адрозненне ад каменнага вугалю, драўнінны не ўтрымлівае прымешак [[Сера|серы]] і [[фосфар]]у, якія маглі б зрабіць метал крохкім і няякасным. У [[горан]]е, куды з дапамогай мяхоў нагняталася паветра, драўнінны вугаль дазваляў дасягаць тэмпературы каля 1000 °C, дастатковай для размякчэння і кавання жалеза і сталі. У кузнях, напрыклад, з [[Кузня з Клочкава|вёскі Клочкава]] (Мінская вобласць, 1919 год пабудовы), было спецыяльнае месца для захоўвання драўніннага вугалю, што падкрэслівае яго важнасць. У дыялектным слоўніку Лоеўшчыны<ref>[[Тамара Сямёнаўна Янкова|Янкова Т. С.]] «Дыялектны слоўнік Лоеўшчыны», 1982</ref> адзначана адмысловае слова «мілёр», якім называлі вугаль для кузні<ref>[https://bydialects.org/dicts/jankova-dyjalektny-slounik-lojeuscyny-1982-r/194/?hl=%D0%BC%D1%96%D0%BB%D1%91%D1%80 Мілёр]</ref>. {{нп3|Вуглярка|Ямы|uk|Вуглярка}} для {{нп3|Вуглевыпальванне|выпальвання|bg|Въглищарство}} драўніннага вугалю ў плане прадстаўляюць круг або авал з паглыбленнем у цэнтры, па перыметры якога знаходзіцца вал вышынёй у 1 метр са знешняга боку. Арганізацыя вытворчасці, выпрацоўка спецыяльных навыкаў, стварэнне саміх ям патрабавалі значных затрат часу і намаганняў. У выкапаныя ямы круглявай формы дыяметрам да 20 м складалі {{нп3|Хвоя (драўніна)|хваёвыя|ru|Сосна (древесина)}} або {{нп3|Бяроза (драўніна)|бярозавыя|ru|Берёза (древесина)}} дровы, якія перакрываліся зверху [[дзёран]]ам, абмазваліся [[гліна]]й або засыпаліся зямлёй. У цэнтры і па баках збудавання пакідаліся невялікія адтуліны для паступлення паветра. Праз цэнтральную адтуліну {{нп3|вугляпал||ru|Углежог}} падпальваў дровы і, калі тэмпература гарэння паднімалася, усе адтуліны перакрываліся да поўнага згарання пален і атрымання вугалю. У залежнасці ад колькасці дроў, {{нп3|Вытворчасць драўніннага вугля|працэс атрымання вугалю|d|Q113018354}} займаў ад некалькіх дзён да месяца і праводзіўся ў восеньскі (верасень — кастрычнік) час. Гэты спосаб атрымання драўніннага вугалю вынайдзены ў раннім жалезным веку ([[1 тысячагоддзе да н.э.]]), існаваў на тэрыторыі Беларусі аж да [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]<ref name="Глуск"/>. Важна адзначыць, што выхад гатовага прадукту быў вельмі малы: па аб’ёме — усяго каля 30 %, а па вазе — не больш за 12 % ад зыходнай драўніны<ref name="Глуск"/>. У ходзе пошукавых работ у [[Глускі раён|Глускім раёне]] былі знойдзены збудаванні для атрымання драўніннага вугалю ў ямах для вуглепалення. Да нядаўняга часу такія аб’екты ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] былі невядомыя, што тлумачыцца як недастатковай археалагічнай вывучанасцю рэгіёна, так і адсутнасцю спецыяльных пошукаў падобных аб’ектаў. Яшчэ ў пачатку 1980-х гадоў вядомы спецыяліст па металургіі і кавальскай апрацоўцы жалеза [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурын]] адзначаў: «У адрозненне ад іншых рэгіёнаў у Беларускім Падняпроўі пакуль не выяўлены ямы для вуглепалення. Трэба меркаваць, што вугаль для крычна-руднага працэсу выпальваўся кучным спосабам»<ref name="Глуск"/><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин, М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья (I тысячелетие н.э.) / М. Ф. Гурин. — Минск : Наука и техника, 1982</ref>. Па пісьмовых крыніцах толькі ў 1900 годзе з Беларусі было вывезена 10320 тон драўніннага вугалю<ref name="Глуск"/>. З сярэдзіны XIX стагоддзя, калі гутніцтва заняпала, некаторыя кавалі выпальвалі яго самі<ref name="Сах61"/>. Паленне ўкладвалі стажком, укрывалі саломай ці нават травой, затым дзёрнам. Праз адтуліну ўнізе яго падпальвалі, адтуліну наглуха закрывалі. Дрэва {{нп3|Тленне|тлела|uk|Тління}} без доступу паветра каля двух тыдняў, ператвараючыся ў высакаякасны вугаль<ref name="Сах62">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 62</ref>. Некаторыя кавалі саматужна выпальвалі яго нават у сярэдзіне XX стагоддзя, але дуб як сыравіна ўжываўся ўжо рэдка. На Міншчыне, напрыклад, аддавалі перавагу сасновай, часам асінавай драўніне<ref name="Сах62"/>. Пераважная ж большасць кавалёў купляла паліва ў {{нп3|Смаляная печ|смалярнях|de|Pechofen}}, якія заўсёды былі ў бліжэйшым наваколлі і ў дастатку мелі вугаль як пабочны прадукт пры выганцы смалы<ref name="Сах62"/>. Некаторыя сучасныя майстры ў Беларусі выкарыстоўваюць у сваёй працы традыцыйны драўнінны вугаль, захоўваючы вернасць старажытным метадам, хоць ёсць і тыя, хто перайшоў на газавыя горны<ref>[https://news.by/news/obshchestvo/zolotye_ruki_talantlivy_vo_vsem_khirurg_kuznets_iz_loeva#1 Золотые руки талантливы во всем: хирург-кузнец из Лоева] {{ref-ru}}</ref>. З іншага боку, у некаторых інтэрв’ю згадваецца выкарыстанне і каменнага вугалю<ref>[https://ctv.by/news/obshestvo/ne-rasstayotsya-s-nakovalnej-uzhe-20-let-belorus-rasskazal-pochemu-reshil-zanimatsya-drevnim-kuznechnym-remeslom#1 Не расстаётся с наковальней уже 20 лет. Белорус рассказал, почему решил заниматься древним кузнечным ремеслом] {{ref-ru}}</ref>, але, відаць, гэта ўжо пазнейшая практыка. == Рачны пясок == === Прымяненне === У кавальскай справе пясок выступае як {{нп3|Флюсы|флюс|ru|Флюсы}}. Пры нагрэве металу ў [[горан]]е на яго паверхні актыўна ўтвараецца [[акаліна]] (аксідная плёнка)<ref name="ЧПМ">[https://stroy-podskazka.ru/kovka/chem-posypayut-metall/#h2_1117181#1#1 Чем посыпают металл при ковке?] {{ref-ru}}</ref>. Калі яе не прыбраць, яна можа прывесці да дэфектаў: ​​метал перапальваецца, а пры [[Кавальская зварка|кавальскай зварцы]] — не злучаецца. Пясок (галоўным чынам кварцавы, {{нп3|Кварцавы пясок|SiO₂|ru|Кварцевый песок}}) вырашае гэтую праблему. Пясок, якім пасыпаюць канцы нарыхтовак, пры высокай тэмпературы (звыш 1150—1250 °C) уступае ў рэакцыю з {{нп3|Аксід жалеза (II)|аксідам жалеза (FeO)|uk|Оксид заліза(II)}}, утвараючы лёгкаплаўкае злучэнне — {{нп3|Сілікат жалеза(II)|сілікат жалеза (FeO·SiO₂)|ru|Силикат железа(II)}}. Гэты расплаўлены [[шлак]] пакрывае паверхню металу тонкай плёнкай. Гэтая плёнка перакрывае доступ [[кісларод]]у з паветра, прадухіляючы далейшае ўтварэнне акаліны і перапал металу. Гэты шлак не толькі абараняе метал, але і растварае ўжо наяўныя аксіды, чысцячы паверхні для надзейнага злучэння. Без флюсу акаліна перашкодзіла б гэтаму працэсу, зрабіўшы шво слабым і ненадзейным, а з ім чысты метал надзейна зварваецца<ref name="ЧПМ"/>. === Патрабаванні да пяску === Чысты кварцавы пясок змяшчае не менш за 97 % дыяксіду крэмнію (SiO₂), а прымешкі серы і фосфару строга абмежаваны, бо яны могуць пагоршыць якасць [[Зварное злучэнне|зварнога шва]]<ref name="Песок кварцевый">[https://meganorm.ru/Data1/32/32835/index.htm#1 ГОСТ 4417-75. ПЕСОК КВАРЦЕВЫЙ ДЛЯ СВАРОЧНЫХ МАТЕРИАЛОВ]</ref>. У саматужнай дзейнасці кавалі выкарыстоўвалі рачны пясок. Ён павінен быць чыстым, таму пясок перад ужываннем абавязкова прасейвалі, каб выдаліць буйныя камяні і смецце, прамывалі, каб аддзяліць гліністыя і пылавыя часціцы, а потым прасушвалі або напякалі<ref name="ЧПМ"/>. == Іншыя віды сыравіны == === Гліна === [[Гліна]] была асноўным матэрыялам для [[Горан|горанаў]], [[Тыгель|тыгляў]] (для плаўкі {{нп3|Каляровыя металы|каляровых металаў|ru|Цветные металлы}}) і соплаў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/20230818/v-polotske-nashli-kvartal-yuvelirov-xi-veka-1078656053.html|title=В Полоцке нашли квартал ювелиров XI века|first=Sputnik|last=Беларусь|website=Sputnik Беларусь|date=20230818T1656+0300|access-date=2026-09-11}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://www.psu.by/ru/drevnie-ulitsy-polotska/tsentr-goroda/ulitsa-streletskaya-info/yuvelirnyj-kvartal|title=Ювелирный квартал|website=Полоцкий государственный университет имени Евфросинии Полоцкой|access-date=2026-09-11}}</ref> і абмазак для лакальнай цэментацыі або аховы металу ад акаліны пры награванні<ref name=":1" />. === Каляровыя металы === Мясцовых радовішчаў [[Медзь|медзі]] і [[волава]] на тэрыторыі Беларусі не было. Гэтыя металы і {{нп3|Сплавы медзі|сплавы|ru|Сплавы меди}} ([[бронза]], [[латунь]]) траплялі сюды альбо ў гатовым выглядзе, альбо ў якасці сыравіны (зліткаў) у выніку гандлю з паўднёвымі і заходнімі рэгіёнамі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://trojden.com/books/world-history/world-history-6-class-shtihov-2009/6#1|title=Trojden {{!}} Начало использования металлов на белорусских землях: Штыхов Г. В. - 6 класс|website=trojden.com|access-date=2026-09-11}}</ref>. Медзь і волава для бронзы траплялі на беларускія землі з поўдня (з {{нп3|Прыкарпацце|Прыкарпацця|ru|Прикарпатье}}, [[Каўказ]]а). Аналіз металу з пазнейшых пластоў (XIV—XVIII стагоддзі) паказвае, што доступ да высокацынкавых сплаваў (латуні) і волава ажыццяўляўся праз прамыя гандлёвыя кантакты з [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай]] і [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропай]], а таксама з [[Расійская імперыя|Расійскай імперыяй]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://journals.psu.by/humanities/article/view/3218|аўтар=И. В. Магалинский|загаловак=ХИМИЧЕСКИЙ СОСТАВ МЕТАЛЛИЧЕСКОГО СЫРЬЯ ДЛЯ ЮВЕЛИРНОГО ПРОИЗВОДСТВА X – XVIII вв. С ТЕРРИТОРИИ СЕВЕРНОЙ И ЦЕНТРАЛЬНОЙ БЕЛАРУСИ|год=2023-02-10|мова=ru|выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Гуманитарные науки|выпуск=1|старонкі=2–5|issn=2710-3838|doi=10.52928/2070-1608-2023-66-1-2-5}}</ref>. Гэтыя металы былі ў асноўным доляй {{нп3|Ювелір|ювеліраў|ru|Ювелир}} і {{нп3|Ліцейшчык|ліцейшчыкаў|tr|Dökümcü}}. Даследаванне хімічнага складу знаходак X—XVIII стагоддзяў на тэрыторыі Паўночнай і Цэнтральнай Беларусі паказвае, што мясцовыя майстры працавалі пераважна са шматкампанентнымі і свінцовымі латунямі і бронзавымі сплавамі. З «чыстай» медзі рабілі посуд і выкарыстоўвалі яго як сыравіну для пераплаўкі. На гарадзішчы [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|Нікадзімава]] ([[Горацкі раён]]) знойдзены [[Ліцейная форма|ліцейныя формы]], [[Льячка|льячкі]] і тачыльныя брускі, што пацвярджае мясцовую апрацоўку медзі і бронзы<ref>{{Cite web|url=https://www.belarus.by/ru/press-center/press-release/o-chem-rasskazyvajut-mestnye-pamjatniki-juvelirnogo-dela-na-gorodische-nikodimovo_i_213586.html?_print=1|title=О чем рассказывают местные памятники ювелирного дела на городище Никодимово? {{!}} События, факты, анонсы {{!}} Belarus.by|website=www.belarus.by|access-date=2026-09-11}}</ref>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]].]] [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (05).jpg|250px|thumb|[[Кузня з Клочкава]]. На заднім плане [[Мяхі (тэхніка)|мех]] і [[горан]], на пярэднім — дубовая калода з [[кавадла]]м.]] Кавальства — адно з нешматлікіх рамёстваў, якое патрабуе абавязковай наяўнасці спецыяльнага памяшкання. Часам кузня была грамадскай, якую вёска здавала наёмным майстрам, але сталыя мясцовыя кавалі звычайна імкнуліся мець кузню ў асабістай уласнасці<ref name="Сах53">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 53</ref>. [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правіл, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">{{Cite web |url=https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html |title=Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе» |access-date=2 жніўня 2026 |archive-date=2 жніўня 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260802164919/https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html |url-status=dead }}</ref><ref name="Карыбуцяк10">Kowalstwo ludowe w wojewodztwie Wilenskiem / Oprac.: [[Зыгмунт Ян Карыбуцяк|Zygmunt Jan Korybutiak]]. — Wilno : Nakl. Dziennika Urzedowego Kuratorjum Okr. Szk. Wilenskiego, 1936. — 38 s. ; 24 см. — (Pomoc dla nauczyciela realizujacego program publicznej szkoly powszechnej na Wilenszczyznie i Nowogrodczyznie ; N 23). S. 10</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак прамавугольнай формы з {{нп3|Земляная падлога|земляной падлогай|ru|Земляной пол}} без столі<ref name="ЭтнБел"/>. Яго ўзводзілі з таннага дрэва, мала прыдатнага для жыллёвых ці гаспадарчых збудаванняў, нярэдка рабілі {{нп3|Глінабітныя збудаванні|глінабітным|ru|Глинобитные строения}}, часам (пераважна ў мястэчках) — з цэглы<ref name="Сах53"/>. На ўзвышаных месцах кузні маглі быць заглыбленыя ў зямлю, абсыпаныя грунтам да страхі ці нават накрытыя дзёрнам<ref>[[Часлаў Пяткевіч|Пяткевіч Ч.]] Рэчыцкае Палессе. — С. 239.</ref><ref name="Карыбуцяк10"/>. Планіроўка і канструкцыя кузні практычна не мяняліся на працягу многіх стагоддзяў, яшчэ і ў пасляваенныя часы многія вясковыя кузні былі амаль такія ж, як і ў XIX ці нават XIII стагоддзі<ref>Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 495</ref><ref>{{нп3|Барыс Аляксандравіч Колчын|Колчин Б. А.|ru|Колчин, Борис Александрович}} Черная металлургия и металлообработка в Древней Руси // Материалы и исследования по археологии СССР. — М., 1953. — Вып. 2. — С. 56.</ref>. Перад кузняй звычайна ставілі станок (прамавугольную загарадку на чатырох слупах) для падкоўвання коней, клалі вялікі стары жарон ці ўкопвалі тоўстую калоду для нацягвання шын на колы. Да сцяны нярэдка прыбудоўвалі паветку, дзе складвалі рознае габарытнае начынне: прызначаныя для рамонту транспартныя сродкі, розны інвентар, запасы вугалю, жалеза і іншае<ref name="Сах53"/>. Унутры каля тарцовай сцяны, як правіла, насупраць увахода, узводзілі [[горан]] (гарно, гарон) — мураваную з цэглы пляцоўку ці набіты каменем з глінаю драўляны зруб вышынёю каля 0,8 м. На яго левым краі вымуроўвалі сценку, праз якую прасоўвалі жалезнае (у старажытнасці — глінянае) сапло («дыса») для паддзімання паветра. Сапло выходзіла з умацаванага злева ад горна скуранога меха — своеасаблівай паветранай помпы. Над горнам часам мацавалі дашчаны ці бляшаны каптур для выцяжкі дыму<ref name="Сах54">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 54</ref>. === Абсталяванне === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]].]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]].]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]].]] * [[Горан]] — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * [[Кавадла]] — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Мяхі (тэхніка)|Мяхі]] — прылада для надзімання паветра * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў === Прылады і інструменты === Кожны каваль меў некалькі [[Малаток|малаткоў]], звычайна не менш трох, якія розніліся сваімі памерамі, вагой і прызначэннем. Акрамя гэтага меліся [[Абцугі|клешчы]] розных памераў і канфігурацыі, пры гэтым абавязковай была наяўнасць кавальскіх з прамымі плоскімі губамі і абуховых з паўкруглымі. Для заточвання інструмента ў кузні мелася [[Тачыла (інструмент)|тачыла]] — круглы, з плоскімі бакамі, камень з [[пясчанік]]у, надзеты на гранёную вось з рукаяткай<ref name="Сах57">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 57</ref>. Акрамя гэтага мінімальнага набору інструментарый кузні поўніўся самымі рознымі прыладамі ў залежнасці ад заможнасці каваля і яго ўласных пераваг у працы. Сярод частых можна згадаць секачы розных тыпаў, [[Зубіла|зубілы]], [[Барадок|прабойнікі]], дрылі, [[Плашка|вінтарэзкі]], [[напільнік]]і і гэтак далей<ref name="Сах58">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 58</ref>. == Асноўныя працы == [[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у.]] [[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]].]] Гарадское кавальства ў значнай ступені абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, бо забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама|брамў]], [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]<ref name="Сах30"/>. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае<ref name="Сах31">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31</ref>. Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як: * [[Падкоўванне]] коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], [[Вухналь|вухналёў]] ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == === Прылады і інструменты === Вылучаюць некалькі асноўных груп утылітарных кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], [[прабойнік|прабойнікі]], [[напільнік|напільнікі]]), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўныя прыёмы апрацоўкі — каванне і прасечка<ref name="Сах32">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32</ref>. === Дзвярная фурнітура === {{main|Беларуская каваная дзвярная фурнітура}} [[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (07).jpg|250px|міні|Завесы ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]].]] [[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]].]] У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага<ref name="Фарбы">[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл.</ref>. Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца XV стагоддзя<ref name="Рэзн">[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]</ref>. Канцы металічных завес раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профілю птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам на паверхні завес насякалі зубілам рыскі, крыжыкі, трохвугольнікі<ref name="Фарбы"/>. Скобы трапляюцца ў археалагічных пластах з XVI—XVII стагоддзяў, з гэтага можа вынікаць, што раней іх не выраблялі. Форма скоб застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і да нашых дзён<ref name="Рэзн"/>. Дзвярныя кручкі трапляюцца ў археалагічных матэрыялах з X—XIII стагоддзяў. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца вонкавым выглядам. Агулам іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім<ref name="Рэзн"/>. Разнастайнасцю форм вызначаюцца дзвярныя клямкі. Ніжнія канцы іх звычайна раскоўвалі ў выглядзе ліста ці ромба, верхнім надавалі форму трызубца, трылісніка, галовак птушак, змей, жывёл. Так, напрыклад, на Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]]. Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу<ref name="Рэзн"/>. ==== Замкі і ключы ==== Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]<ref>Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.</ref>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі.]] Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.</ref>. ===== Навясныя замкі ===== У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: [[Прабойнік|прабіваннем]] адтулін, апрацоўкай [[напільнік]]амі рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. Вісячыя жалезныя замкі, знойдзеныя ў час раскопак на [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а, усе трубчастыя (або цыліндрычныя), двухкорпусныя, гэта значыць тыпу, які з’яўляецца не раней канца XI — пачатку XII стагоддзя<ref name="Раск_Ваўк"/> === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]].]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж [[заклёпка]]й{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. === Рашоткі === [[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года».]] [[Файл:Г. Магілёў - Былы архірэйскі палац PICT1836.jpg|250px|міні|Каваная агароджа [[Архірэйскі палац (Магілёў)|былога архірэйскага палаца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зробленая ў стылі класіцызму.]] Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю. Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі. З прыходам класіцызму ў дэталях архітэктурнага ўбранства з’явілася імкненне да сіметрыі, раўнамернага запаўнення ўсяго поля. Адны кампазіцыі імкнуліся да цэнтрычнасці, другія — да рапортнасці, бясконцага паўтарэння элементаў, звычайна вертыкальных гладкіх стрыжняў, злучаных сістэмай скобак і завіткоў. Шырока ўжываліся матывы [[Меандр (арнамент)|меандра]] і лотаса, коп’епадобныя {{нп3|Фіял|завяршэнні|ru|Фиал}}, бутоны, кветкі, лісце, часта сустракаюцца парныя [[Валюта (архітэктура)|валюты]]. Нямала падобных узораў кавальскага майстэрства можна бачыць у старой забудове [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]], [[Гродна]], [[Пінск]]а і іншых<ref name="Сах33"/>. == Прафесійная адукацыя == У старадаўнія часы кавалямі станавіліся падчас індывідуальнага навучання ад бацькі, сваяка або старэйшага майстра. Са станаўленнем сістэмы [[ Прафесійна-тэхнічная адукацыя|прафесійнай адукацыі]] з’явіліся рамесніцкія школы і майстэрні, дзе мясцовая моладзь навучалася асновам той ці іншай прафесіі. Да рэвалюцыі кавальская справа была адной з ключавых працоўных спецыяльнасцяў, і навучанне вялося ў рамесных і чыгуначных вучылішчах. Тэрмін навучання складаў ад 3 да 5 год. Самыя вядомыя з такіх устаноў: * [[Горацкае рамеснае вучылішча]] (адкрыта ў 1872 годзе на базе механічнага завода) — адна з самых вядомых ніжэйшых прафесійных навучальных устаноў * [[Гомельскае чыгуначнае вучылішча]] (адкрыта ў 1878 годзе пры [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгунцы]]). * [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Магілёў)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]] ў [[Магілёў|Магілёве]] (адкрыта ў 1885 годзе) * [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Гродна)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]]<ref>[http://unicat.nlb.by/auth/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar5443745&strq=l_siz=20 Uродненское Александровское ремесленное училище] {{ref-ru}}</ref> ў [[Гродна|Гродне]] (адкрыта ў 1890 годзе, працавала да 1918 года) * [[Мінская школа рамесных вучняў]] (адкрыта ў 1896 годзе), а таксама ніжэйшыя прафесійныя школы ў [[Быхаў|Быхаве]], [[Ракаў|Ракаве]], [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[Мазыр]]ы, [[Віцебск]]у і іншых гарадах. Адначасова з гэтым кавалёў рыхтавалі і ў некаторых сельскагаспадарчых школах. Напрыклад, [[Мар’інагорскі дзяржаўны аграрна-тэхнічны каледж імя У. Е. Лабанка|Мар’інагорская сельскагаспадарчая школа]], адкрытая ў 1876 годзе адной са сваіх мэт ставіла падрыхтоўку «дасведчаных рамеснікаў… (кавалёў, сыравараў, вінаробаў)»<ref>[https://www.sb.by/articles/imeet-tselyu-obrazovanie-svedushchikh-pakharey-.html#1 «Имеет целью образование сведущих пахарей…»]</ref>. Сёння ў Беларусі атрымаць прафесію каваля можна ў каледжах, якія даюць прафесійна-тэхнічную адукацыю. Спецыяльнасці могуць адрознівацца: напрыклад, «каваль ручнога кавання»<ref>[https://kedyshko-college.by/%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BF%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%BC/%D0%BDa%D1%88%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8/%D0%BA%D1%83%D0%B7%D0%BD%D0%B5%D1%86 КУЗНЕЦ РУЧНОЙ КОВКИ] {{ref-ru}}</ref> або «каваль на молатах і прэсах»<ref>[https://mycity.by/gorodskaya-spravka/uchrezhdeniya-obrazovaniya/50-professionalno-tekhnicheskie-uchebnye-zavedeniya/120-mogilevskij-gosudarstvennyj-mashinostroitelnyj-professionalno-tekhnicheskij-kolledzh Могилевский государственный машиностроительный колледж] {{ref-ru}}</ref>. Асноўныя навучальныя ўстановы, дзе рыхтуюць кавалёў сёння: * [[Мінскі дзяржаўны каледж рамёстваў і дызайну імя М. А. Кедышкі|Мінскі дзяржаўны каледж рамесніцтва і дызайну імя М. А. Кедышкі]] — гэта галоўнае месца ў краіне, дзе аднавілі падрыхтоўку кавалёў ручной кавання. У каледжы ёсць свая кузня. Выпускнікі запатрабаваны на [[Мінскі трактарны завод|МТЗ]], [[Мінскі завод шасцерняў|Мінскім заводзе шасцерняў]] і іншых прадпрыемствах<ref>[https://www.belnovosti.by/minsk/kakie-redkie-specialnosti-mozhno-osvoit-v-minske-mastera-kotorym-ne-strashen-krizis Какие редкие специальности можно освоить в Минске: мастера, которым не страшен кризис] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://news.by/news/obshchestvo/v-belarusi-otmechayut-den-kuznetsa#1 В Беларуси отмечают День кузнеца] {{ref-ru}}</ref> * [[Магілёўскі дзяржаўны машынабудаўнічы каледж]] — рыхтуе кавалёў на молатах і прэсах, а таксама кавалёў-штампоўшчыкаў * [[Жодзінскі дзяржаўны каледж]] — вядзе падрыхтоўку па спецыяльнасці «каваль на молатах і прэсах»<ref>[https://xn--80aabfqjj3bdadgnd1d.xn--90ais/college/23adfa3f-33d1-4c0f-9618-97ac142b9a28 Учреждение образования «Жодинский государственный колледж»] {{ref-ru}}</ref> * [[Пінскі дзяржаўны аўтамеханічны каледж]] — рыхтуе кавалёў для прамысловых прадпрыемстваў рэгіёну, такіх як ААТ «[[Кавліцмаш]]» і «[[Амкадор|Амкадор-Пінск]]»<ref>[https://zarya.by/news/glavnye-novosti/proekt-nauchim-rabotat-s-pinskim-gosudarstvennym-avtomehanicheskim-kolledzhem-uspeshnyj-start-v-professii/#1 Проект «Научим работать». С Пинским государственным автомеханическим колледжем — успешный старт в профессии] {{ref-ru}}</ref> == Прафесійныя аб’яднанні == Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)<ref name="Сах17">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17</ref>. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)<ref>[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.</ref>. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-слясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]<ref>[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.</ref>. Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)<ref name="Сах19">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19</ref>. == Подпісы майстроў == Некаторыя кавалі выраблялі спецыяльныя {{нп3|Кляймо майстра|штэмпелі|de|Meistermarke}} з уласнымі ініцыяламі ці нейкім значком — асабістае кляймо, якім мецілі свае вырабы. Але часцей кавалі карысталіся падручнымі інструментамі — [[зубіла]]мі і [[Барадок|прабойнікамі]]<ref name="Сах69">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 69</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} * {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] |загаловак=Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX-XIII вв. |месца=Минск|выдавецтва=Наука и техника |год=1987 |старонак=287 |isbn= |ref=Гурын}} * Древнее железо Белорусского Поднепровья (І тысячелетие н. э.) / [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурин]]; [научный редактор Л. Д. Поболь] ; Академия наук Белорусской ССР, Институт истории. — Минск : Наука и техника, 1982. — 124, [2] с. : ил., табл. ; 25 см. {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} {{Кандыдат у добрыя артыкулы}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] sdje01kh52yeusv2c8skql9ihdtvka6 5202417 5202348 2026-09-19T18:33:11Z Ciepiersia 162280 /* Вялікае Княства Літоўскае */ дапаўненне 5202417 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]].]] '''Беларускае кавальства''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. [[Кавальства|Кавальскае рамяство]] патрабавала майстэрства, ведання тэхналагічных сакрэтаў апрацоўкі матэрыялаў. Уменне выплавіць [[руда|руду]], вызначыць патрэбны працэнт дабавак, тэмпературу нагрэву, ступень загартоўкі лічылася амаль чараўніцтвам. Праз гэта ў [[беларуская культура|беларускай культуры]] кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над [[агонь|агнём]] і [[жалеза]]м. Звычайна кавалі былі спадчыннымі прафесіяналамі з мясцовых сялян, сустракаліся таксама [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэі]] разам з вандроўнымі і аселымі кавалямі [[Цыганы на Беларусі|цыганамі]]<ref name="Сах51">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 51</ref>. На Гомельшчыне майстэрскімі кавалямі лічыліся рускія-[[Стараверы ў Беларусі|стараверы]]<ref>Кузнечное ремесло // Белорусы / Ответственные редакторы: [[Васіль Кірылавіч Бандарчык|В. К. Бондарчик]], [[Рэгіна Антонаўна Грыгор’ева|Р. А. Григорьева]], [[Міхаіл Фёдаравіч Піліпенка|М. Ф. Пилипенко]]. — Москва : Наука, 1998. — С. 210—213. — (Народы и культуры)</ref>. == Гісторыя == === Старажытнасць === [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядомае з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых [[Балотная руда|балотных руд]]<ref name="ЭтнБел">{{Cite web |url=https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf |title=Этнаграфія Беларусі |access-date=2 жніўня 2026 |archive-date=10 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240910104504/https://elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%D0%9B%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%87_%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%8F%20%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96.pdf |url-status=dead }}</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай і паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з [[загартоўка]]й, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгажэнні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе залічаць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. Напрыклад, на [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|гарадзішчы]] трэцяй чвэрці [[1 тысячагоддзе|1-га тысячагоддзя]] за 0,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Нікадзімава]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]], на левым беразе ракі [[Быстрая (прыток Проні)|Быстрая]] (правы прыток ракі [[Проня]]) былі знойдзены [[жалеза|жалезныя]] прадметы [[узбраенне|ўзбраення]], [[рыштунак]] [[конскі рыштунак|каня]] і вершніка: [[наканечнік]]і [[кап’ё|коп’яў]] і кідальных [[дроцік]]аў утулкавыя (лісце-, ланцэта-, ромба-, полымяпадобныя, двухшыпныя), наканечнікі [[страла|стрэл]] тронкавыя (трохлопасцевыя, ромбападобны, бранябойны), фрагмент [[кальчуга|кальчугі]], [[шпоры]], [[цуглі]], [[збруя|збруйныя]] спражкі, фрагмент двухлязовага [[меч|мяча]] (шырыня клінка 5,5 см); жалезныя [[нож|нажы]], [[шыла|шылы]], [[крэсіва|крэсівы]], [[пінцэт]]ы, [[долата|долаты]], [[кнот]]авыя трубачкі, [[рыбалоўны кручок]], спружынныя [[нажніцы]], [[сякера|сякеры]], [[малаток]], [[каса (інструмент)|каса]]-гарбуша, [[серп|сярпы]], а таксама дробныя [[кавальства|кавальскія]] інструменты<ref>{{крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Нікадзімава}}</ref><ref>{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікадзімава|537}}</ref><ref>''Седин А. А.'' Оружие из городища Никодимово // V абласныя Магілёўскія краязнаўчыя чытанні. 1994.</ref>. [[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]].]] Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]], руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на кавальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа ў асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывазныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, ды і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены ў кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], [[Кавадла|кавадлы]], [[Зубіла|зубілы]], [[Прабойнік|прабойнікі]]. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты для апрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел|свердлы]], [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частыя знаходкі — [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У X—XI стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское і сельскае. Вырабы сталі значна адрознівацца якасцю і асартыментам. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. У 1953 годзе ля падножжа [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а былі адкрыты рэшткі {{нп3|Сырадутны горан|сырадутнага горна|uk|Сиродутне горно}}, вялікая колькасць жалезных [[шлак]]аў і некалькі абломкаў гліняных [[сопла]]ў. Гатовыя вырабы з жалеза шматлікія і разнастайныя<ref name="Ваўк">[https://gistoria.ru/2012-03-17-16-08-26/22-arheology/83-2012-03-15-12-38-42.html Волковыск] {{ref-ru}}</ref>. Толькі на Шведскай гары, дзе ўскрыта плошча ў 288 м², здабыта 409 розных жалезных і стальных прадметаў больш за 40 катэгорый рэчаў<ref name="Раск_Ваўк"/>. Сярод іх прылады працы, бытавыя рэчы, прадметы ўзбраення і ваеннага побыту. Апошніх асабліва шмат: наканечнікі дзід і стрэл, абломак баявой сякеры, наканечнік ад похваў мяча, страмёны, шпоры і т. д<ref name="Ваўк"/>. Гэтыя прадметы большасцю адносяцца да другой паловы [[XII стагоддзе|XII]] — першай паловы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. Пры гэтым у трэцім і ніжняй частцы другога культурнага пласта былі сустрэты таксама ўзоры двухшыпных утулкавых жалезных наканечнікаў стрэл, якія, па агульнапрынятым датаванні, адносяцца да часу не пазней [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]]<ref name="Раск_Ваўк">[https://pawet.net/library/history/bel_history/_rarch/007/2/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B0_'%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0'_%D0%B2_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B2_1954_%D0%B3..html Раскопки городища 'Шведская гора' в Волковыске в 1954 г.] {{ref-ru}}</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі.]] [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі.]] У XV—XVI стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкасці вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў<ref name="Сах15">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15</ref>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством<ref>[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.</ref>. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, укоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, забяспечвалі неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэнцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў<ref name="Сах20">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20</ref>. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання<ref>Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.</ref> Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі<ref name="Сах23">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23</ref>. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках<ref name="Сах24">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24</ref>. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта мясцовымі майстрамі<ref name="Сах25">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25</ref>. У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.</ref>. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]<ref name="Сах25"/>. Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з абласцей, якія далі прысягу, умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў<ref>[[Расійскі дзяржаўны архіў старажытных актаў|РДАСА]] Фонд 210 Вопіс 12 Справа 488 Лісты: лл. 182–184</ref><ref>{{Крыніцы/Сагановіч НВ}} С. 93</ref><ref>Мальцев, А. Н. Россия и Белоруссия в середине XVII века / А. Н. Мальцев. — Москва : Издательство Московского университета, 1974. — С. 142.</ref>. Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іван IV Грозны|Іванам IV Грозным]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]<ref name="ЭнцВКЛ">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}</ref>. Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]<ref name="ЭнцВКЛ"/>, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў<ref name="Сах26">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26</ref>. === Расійская імперыя === [[Файл:Hammered roses at Vietranaja (Čechava) street in Viciebsk - panoramio.jpg|250px|міні|Каваныя дэталі дома па [[Вуліца Чэхава (Віцебск)|вуліцы Чэхава]] ў [[Віцебск]]у.]] [[Файл:Жандарская ўправа. Магілёў 2.jpg|250px|міні|[[Пансіён Бельскай|Дом]] з балконамі з каванымі балюстрадай і кансолямі і каваным навесам у [[гістарычны цэнтр Магілёва|гістарычным цэнтры]] [[Магілёў|Магілёва]].]] [[Файл:Гродна, гістарычная забудова XIX-XX стст., 21-02-2009, фота 0413.jpg|250px|міні|[[Маланкаадвод]] на [[Дом урача Тальгейма|доме ўрача Тэльмана]] ў [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Ігната Сіліневіча<ref name="КачСіл">[https://newgrodno.by/society/nashli-samye-neobychnye-balkony-grodno/ Каждый — произведение искусства. Нашли самые необычные балконы Гродно] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://vgr.by/2012/04/25/news-kniga-2/ «Красная книга Гродно»: Кохановского, 13 — бывшая мастерская Качанов] {{ref-ru}}</ref>]] [[Файл:005b 526 Гродно, правосл кладбище, ул Антонова, 22-05-2004.jpg|250px|міні|Каваная [[Грабніца (пахаванне)|грабніца]] на [[Праваслаўныя могілкі (Гродна)|праваслаўных могілках]] у [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Качаноў<ref name="КачСіл"/>]] З сярэдзіны XVIII стагоддзя рамесніцкая вытворчасць пачала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях<ref name="Сах26"/><ref name="Сах27">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27</ref>. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёртую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.</ref>. Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.</ref>. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]<ref name="Сах30">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30</ref>. У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. Стан кавальскага рамяства адлюстроўваў усю складанасць і неадназначнасць перыяду. Колькасць рудняў на беларускіх землях інтэнсіўна скарачалася, рамеснікі забяспечваліся таннейшым і больш якасным матэрыялам з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. Даступнасць заводскага пракату, з аднаго боку, палегчыла працу кавалёў, а з другога — вяла да нівеліроўкі рамяства. Не спрыяла яму і канкурэнцыя з прамысловымі вырабамі, якія актыўна выцяснялі ручныя мастацкія рамёствы. Гэта прывяло да таго, што мастацкія якасці выніковай працы кавалёў пагоршыліся, а іх імкненне да арыгінальнай творчасці паменшылася<ref name="Сах33">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33</ref>. У сярэдзіне ХІХ стагоддзя спынілі сваю дзейнасць амаль усе рамесніцкія цэхі. Гарадское і местачковае рамесніцтва перайшлі ў прыватныя майстэрні і невялікія прадпрыемствы капіталістычнага тыпу, якія займаліся галоўным чынам задавальненнем бытавых патрэб і рамонтам сельскагаспадарчай тэхнікі, але адначасова выконвалі кавальскія і слясарныя работы мастацкага характару — як масавага попыту, так і па індывідуальных заказах<ref name="Сах34">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 34</ref>. Пры гэтым якасць была здавальняючай, але выпрацоўвалася шаблоннасць вырабаў і змяншалася іх мастацкая ўнікальнасць<ref name="Сах35">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 35</ref>. У 1860 годзе ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] налічвалася 1298 кавалёў, з іх тры чвэрці — сельскіх<ref>[[Павел Восіпавіч Баброўскі|Бобровский П.]] Материалы для географии Гродненской губернии. — СПб., 1863. — Ч. 2. С. 113—114</ref>, у Магілёўскай губерні ў 1880-х гадах — 968. Асабліва шмат кавалёў было ў [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскім]] (102), [[Сенненскі павет|Сенненскім]] (146), [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім]] (137), [[Гомельскі павет|Гомельскім]] (162) паветах<ref>Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 479—494.</ref>. У Мінскім павеце ў 1904 годзе было зарэгістравана звыш 200 кавалёў, у тым ліку ў [[Рубяжэвіцкая воласць|Рубяжэвіцкай воласці]] — 70, [[Койданаўская воласць|Койданаўскай]] — 45, [[Ракаўская воласць|Ракаўскай]]— 30, [[Астрашыцка-Гарадоцкая воласць|Астрашыцка-Гарадоцкай]] — 25. Аналагічная карціна назіралася і па іншых губернях і паветах<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 321. — Воп. 1. — Спр. 636.</ref>. Статыстычныя звесткі тых часоў называюць кавальства сярод найбольш пашыраных рамёстваў<ref name="Сах39">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39</ref>. Некаторыя работы гарадскіх кавалёў пачатку XX стагоддзя адлюстроўваюць апошні ўзлёт рамяства, які выявіўся ў спробе адгукнуцца на праявы новага стылю [[мадэрн]] (сецэсія). Ён узнік на хвалі тэхнічнага прагрэсу як новае мастацтва, закліканае адкінуць старыя формы і адгукнуцца на запатрабаванні часу. Новы стыль вызначыўся перавагай мяккіх, лёгкіх, пластычных форм. Сіметрыя і дакладнасць кампазіцыі, рух ліній і пластыка форм спакойныя, адвольныя, лёгка цякучыя. Шырока выкарыстоўваюцца раслінныя і жывёльныя матывы з уласцівай ім асіметрыяй, мяккасцю і пластычнасцю<ref name="Сах36">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 36</ref><ref name="Сах37">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 37</ref>. === XX стагоддзе === [[Файл:2025-09-12 Трабуцішкі Кавальская майстэрня.jpg|250px|міні|Сучасная кавальская майстэрня ў в. [[Трабуцішкі]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]].]] [[Файл:2024-09-14 Трабуцішкі падкова.jpg|thumb|250px|[[Падкова]] і [[вухналь]].]] У першай палове XX стагоддзя гарадское кавальства перажывала заняпад, узмоцнены [[Першая Сусветная вайна|Першай Сусветнай вайной]]<ref name="Сах37"/>. Адначасова з гэтым сельскае кавальства пашырылася<ref name="Сах38">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 38</ref>, адасобілася ад сельскай гаспадаркі і набыло пэўнай самастойнасці<ref name="Сах39"/>. Пашырэнне матэрыяльных і эстэтычных патрабаванняў вёскі выклікала не толькі ўзбагачэнне асартыменту кавальскіх вырабаў, але і паляпшэнне іх якасці. Напрыклад, кавальскія вырабы сталі важным элементам у афармленні і аздабленні жылля. Адмыслова аздаблялі клямкі, завесы, выязныя транспартныя сродкі і іншае<ref name="Сах39"/>. Частка кавалёў пачала абслугоўваць патрэбы цэркваў, касцёлаў, панскіх двароў, сядзіб і маёнткаў, што павялічыла ўзровень іх майстэрства. У гэты час створаны шматлікія мастацкія вырабы, многія з якіх захаваліся і цяпер, сярод іх фігурныя агароджы, вароты, аконныя рашоткі, надмагільныя і прыдарожныя крыжы і гэтак далей<ref name="Сах39"/>. Але гэты росквіт не працягнуўся доўга, таму што напярэдадні Першай Сусветнай вайны значна падаражэлі жалеза і вугаль, якія былі сыравінай для кавальства, што вымусіла майстроў звесці сваю дзейнасць да стварэння самых неабходных у гаспадарцы рэчаў і іх рамонту<ref name="Сах39"/>. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] кавальскае рамяство зазнала пэўныя змены. Перабудова вёскі на новы лад і рост яе дабрабыту, узрастанне патрэб у сельскагаспадарчых прыладах запатрабавалі шырокага прымянення кавальскіх работ<ref name="Сах40">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 40</ref>. Пасля шматгадовых ваенных дзеянняў не было недахопу ў разнастайных гатунках металу. Разбураная прамысловасць адразу была не ў стане забяспечыць насельніцтва неабходнымі вырабамі, таму прыняты адпаведныя ўрадавыя меры па адраджэнні і развіцці традыцыйных рамёстваў. У прыватнасці, Дэкрэт [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] 1919 года «Аб мерах садзейнічання саматужніцкай прамысловасці» адзначаў, што дробнарамесніцкія прадпрыемствы не падлягаюць [[Нацыяналізацыя|нацыяналізацыі]], а майстры могуць гандляваць сваімі вырабамі як на месцы, так і ў наваколлі, што ўнясе пасільны ўклад у забеспячэнне насельніцтва неабходнымі гаспадарчымі рэчамі<ref name="Сах40"/><ref>Решения партии и правительства по хозяйствннным вопросам (1917—1967). — М., 1967. — Т. 1. С. 146—147.</ref>. У сярэдзіне 1920-х гадоў найбольшая колькасць кавалёў налічвалася ў Цэнтральнай Беларусі, прычым з агульнага іх ліку (каля 3 тысяч) больш чым дзве траціны працавалі ў сельскай мясцовасці. Найбольш іх было ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім]] (165), [[Барысаўскі раён|Барысаўскім]] (150), [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкім]] (136), [[Капыльскі раён|Капыльскім]] (133), [[Глускі раён|Глускім]] (119) і [[Слуцкі раён|Слуцкім]] (104) раёнах<ref name="Сах41">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 41</ref>. На захадзе Беларусі патрэба ў кавальстве ўзрасла ў сувязі з маёмасным расслаеннем вёскі. Разнастайнасць кавальскіх вырабаў ва ўласнасці была паказчыкам таго ўзроўню, які займаў іх уладальнік у вясковай іерархіі. Асабліва гэта датычылася [[Шляхта|шляхты]]. Таксама важным і сталым заказчыкам кавальскіх вырабаў была царква<ref name="Сах41"/>. У часы [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] беларускія кавалі зрабілі вялікі ўнёсак у забеспячэнне мясцовых партызанскіх атрадаў. Яны засвоілі прафесіі збройнікаў і самі забяспечвалі сябе прыладамі, аж да [[Такарны станок|такарных станкоў]]<ref name="Сах42">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 42</ref>. Займаліся і больш звыклымі справамі, напрыклад, падкоўвалі партызанскіх коней. Пасля вайны праз дзяржаўныя абмежаванні на прыватную куплю металу каваль фактычна не мог займацца сваім рамяством сам па сабе. Ён мусіў або працаваць у прамысловай арцелі, атрымліваючы метал па плане праз «Белметалапрамсаюз», або ў выпадку пераўтварэння арцелі ў завод, станавіцца рабочым дзяржаўнага прадпрыемства. Індывідуальная, прыватная дзейнасць у металаапрацоўчы ў гэты перыяд фактычна схадзіла на нішто, саступалі месца дзяржаўнай прамысловасці. Пры гэтым патрэба ў кавальскай працы нікуды не дзелася і нават павялічылася, бо гаспадарка была разбуранай пасля вайны. Каваль быў патрэбны кожнаму калгасу, саўгасу, {{нп3|Машынна-транспартная станцыя|машынна-транспартнай станцыі|ru|Машинно-транспортная станция}}. Зразумела, што задавальненне першачарговых бытавых і гаспадарчых патрэб адсунула на другі план хоць якія праявы мастацкай творчасці, дзейнасць кавалёў амаль цалкам зводзілася да рамонту прасцейшай сельскагаспадарчай тэхнікі, [[Падкоўванне|падкоўвання]] коней, вырабу самых неабходных прылад бытавога прызначэння<ref name="Сах42"/>. У выніку кавальства выявіла тэндэнцыю да звужэння сферы бытавання<ref name="Сах42"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. [[Файл:Сторожевская 3 аптека вывеска.JPG|250px|міні|Каваная шыльда аптэкі на вуліцы [[Старажоўская вуліца|Старажоўскай]] у [[Траецкае прадмесце|Траецкім прадмесці]] [[Мінск]]а.]] Асобнай сферай кавальства, якая мела больш-менш стабільны попыт, былі рэстаўрацыйныя справы. Так, значны аб’ём такіх работ быў праведзены пры рэстаўрацыі [[Траецкае прадмесце|Траецкага прадмесця]] ў [[Мінск]]у. Шматлікія вароты, балконы, рашоткі, люстры, завесы, клямкі, шыльды, дзвярныя малаткі самых адмысловых форм і малюнкаў адкоўваліся на аснове старых узораў<ref name="Сах44">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 44</ref>. Удзелу майстроў-кавалёў запатрабавала таксама стварэнне [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускага дзяржаўнага музея народнай архітэктуры і побыту]], дзе для перавезеных будынкаў давялося замест многіх папсаваных адкоўваць новыя завесы, клямкі, крукі, зашчапкі, а таксама металічныя дэталі транспартных сродкаў, прылад працы і іншага<ref name="Сах45">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 45</ref>. Пры гэтым адзначаюць, што пры рэстаўрацыі часам выкарыстоўваліся не чыстыя аўтэнтычныя тэхналогіі, бо ўжываюць прамысловы пракат, электразварку і іншыя сучасныя тэхналогіі<ref name="Сах45"/>. Да 1980-х гадоў ужо амаль усе апошнія майстры старэйшага пакалення кінулі кавальства, рэдка дзе можна было адшукаць традыцыйную кузню з усім кавальскім начыннем<ref name="Сах46">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 46</ref>. У канцы 1980-х — пачатку 1990-х гадоў спалучэнне абуджэння цікавасці грамадства да традыцыйнай культуры і масавая пабудова прыватнага жытла сядзібнага і катэджнага тыпу выклікала тэндэнцыю да развіцця і пашырэння кавальства. На рынку з’явіліся ў шырокім асартыменце каваныя агароджы, парэнчы, вароты, балконы, лесвіцы, прадметы інтэр’ера, у тым ліку камінныя прылады, малыя архітэктурныя формы і гэтак далей<ref name="Сах46"/>. Попыт выклікаў развіццё прапановы, людзі сталі вучыцца на кавалёў, з’яўляліся майстэрні, прычым развіццё кавальства цалкам ішло ў межах гарадскога, а не сельскага рамяства<ref name="Сах47">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 47</ref>. Кавальскі кааператыў «Дэкор», арганізаваны выдатным майстрам-кавалём Аляксандрам Сяргеевічам Дубінай<ref>[https://belpismennost12.ucoz.ru/publ/aljaksandr_dubina/1-1-0-89 Майстар кавальскіх спраў — Аляксандр Сяргеевіч Дубіна]</ref>, стаў ініцыятарам і арганізатарам першага ў Беларусі свята кавальскага мастацтва, праведзенага летам 1990 года ў г. [[Глыбокае|Глыбокім]]<ref name="Сах47"/>. === XXI стагоддзе === У 2001 і 2013 гадах у [[Глыбокае|Глыбокім]] на базе кавальскага кааператыва «Дэкор» прайшлі два маштабныя рэспубліканскія святы-конкурсы кавальства «Залатая падкова»<ref name="Сах48">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 48</ref>. У [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным гістарычным музеі]] прайшлі спецыялізаваныя выстаўкі «Жалезны вернісаж» (2007) і «Партрэт вясны ў жалезным абрамленні» (2009)<ref name="Сах49">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 49</ref>. У рамках «Славянскага базару ў Віцебску» праводзіцца свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч». Упершыню мерапрыемства адбылося ў 2022 годзе<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vitbichi.by/news/kultura/slavyanskiy_bazar_v_vitebske/upershynyu_ramkakh_slavyanskaga_bazaru_vitsebsku_2022_adbylosya_mizhnarodnae_svyata_konkurs_kavalska/|title=Упершыню ў рамках «Славянскага базару ў Віцебску-2022» адбылося міжнароднае свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч»|website=www.vitbichi.by|access-date=2026-08-22}}</ref>. Другі раз мерапрыемства адбылося ў 2025 годзе<ref>{{Артыкул|аўтар=Лапкова, Таццяна|загаловак=Уладары металу і агню : ІІ Міжнародны свята-конкурс кавальскага рамяства "Зніч"|год=2025|мова=be|выданне=[[Мастацтва (часопіс)|Мастацтва]]|нумар=7|старонкі=С. 36—39}}</ref>. == Сыравіна == === Руда === [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]].]] Выкарыстанне на Палессі [[Балотная руда|балотнай руды]] для здабычы [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (прыкладна ў I стагоддзі)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, бо руда залягае зусім неглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]].]] Першыя сляды такой здабычы жалеза знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў зямлянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза тым часам, наколькі можна вызначыць, выраблялі праз распальванне кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддзімалі для павышэння тэмпературы. Магчыма, на Палессі тым часам існавалі і першабытныя прымітыўныя невялікія печы для выплаўкі жалеза, падобныя да знойдзеныў на гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} былі абмазанымі глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У V—VI стагоддзях пашырыліся глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробненую руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі падзімалі знізу. Печ змяшчала да 120 кілаграмаў руды, плаўка доўжылася 8—12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю.]] Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у XVI—XVII стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. Важна зазначыць, што крычнае жалеза, якое ў XVIII—XIX стагоддзях выраблялася на Палессі на руднях, асабліва руднях, якія не мелі механічнага абсталявання, было невысокай якасці і ішло ў большасці для вырабу дробных гаспадарчых прылад. Пры выплаўцы жалеза ў прымітыўных плавільных печах значны працэнт жалеза заставаўся ў шлаках. Шлакі некаторых рудаплавільняў XVIII стагоддзя, напрыклад, каля [[Рудакоў (Хойніцкі раён)|Рудакова]] [[Хойніцкі раён|Хойніцкага раёна]], змяшчаюць у сабе 71,35 % жалеза, а руда каля [[Багушы (Брагінскі раён)|Багушоў]] [[Брагінскі раён|Брагінскага раёна]] і многіх іншых у гэтай ваколіцы мае ад 30 да 52,46 % жалеза<ref name="Ляўд"/><ref>[[Аляксандр Уладзіміравіч Красоўскі|Красоўскі А. У.]] Да геалогіі і гідрагеалогіі Палесся : [папярэдняя справаздача па геалагічных доследах 1930 г.] / А. Ул. Красоўскі ; Беларуская акадэмія навук, Геалагічны інстытут. — Менск [Мінск : б. в.], 1932 (Друкарня БАН). — 46, 11 с. ; 26 см. — (Матэрыялы па вывучэнню геалогіі і карысных выкапняў Беларусі; т. 5). — Рэзюмэ на нямецкай, рускай мовах. — 100 экз.</ref> (11), а ў іншых месцах, напрыклад, каля [[Суткова]] [[Лоеўскі раён|Лоеўскага раёна]] руда змяшчае 47,40 — 56,29 % жалеза<ref name="Ляўд"/><ref>[[Аляксандр Уладзіміравіч Красоўскі|А. В. Красовский]]. Предварительные сообщения о результатах работ Брагинско-Ручаевской геологической партии Геологического Института Белорусской Акад. Наук. 1931 г.</ref>. === Жалеза і сталь === У выпадку, калі каваль не меў побач уласнай крыніцы жалезнай руды, яму даводзілася купляць або выменьваць ужо выплаўленае жалеза. Яно трапляла ў рукі каваля ў выглядзе груба каваных вуглаватых кавалкаў, якія драбнілі і выкарыстоўвалі на розныя вырабы. Некаторыя кавалі праз нястачу жалеза працавалі толькі з матэрыялам заказчыка<ref name="Сах61">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 61</ref>. Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.</ref>. Пасля Першай і Другой сусветных войнаў выкарыстоўвалі таксама матэрыял з разбітай ваеннай тэхнікі і ўзбраення<ref name="Сах61"/>. Маюцца звесткі пра пастаўкі [[Сталь|сталі]] англійскай вытворчасці. Сталь выраблялася ў металургічнай прамысловасці ў выглядзе пруткоў, прутоў і гатовых вырабаў, такіх як косы і г. д. У вёсках сталь са старых кос (таксама прывезеных) («{{нп3|Рафінаваная сталь|косная сталь|de|Gärbstahl}}») таксама выкарыстоўвалася для вытворчасці лёзаў дрэваапрацоўчых інструментаў (напрыклад, сякер, зубіл і іншых), а таксама для настальвання (наварвання рабочых частак) розных інструментаў і прылад<ref name="Сах61"/><ref name="Карыбуцяк8">Kowalstwo ludowe w wojewodztwie Wilenskiem / Oprac.: [[Зыгмунт Ян Карыбуцяк|Zygmunt Jan Korybutiak]]. — Wilno : Nakl. Dziennika Urzedowego Kuratorjum Okr. Szk. Wilenskiego, 1936. — 38 s. ; 24 см. — (Pomoc dla nauczyciela realizujacego program publicznej szkoly powszechnej na Wilenszczyznie i Nowogrodczyznie ; N 23). S. 8</ref>. З пракладкай на Беларусі [[Чыгунка|чыгуначных дарог]] кавалі хутка ацанілі адбракаваныя вагонныя [[Рысора|рысоры]], якія перакоўвалі на [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Лемех|нарогі|uk|Леміш (сільське господарство)}} і іншае<ref name="Карыбуцяк9">Kowalstwo ludowe w wojewodztwie Wilenskiem / Oprac.: [[Зыгмунт Ян Карыбуцяк|Zygmunt Jan Korybutiak]]. — Wilno : Nakl. Dziennika Urzedowego Kuratorjum Okr. Szk. Wilenskiego, 1936. — 38 s. ; 24 см. — (Pomoc dla nauczyciela realizujacego program publicznej szkoly powszechnej na Wilenszczyznie i Nowogrodczyznie ; N 23). S. 9</ref>. === Беларускае заводскае жалеза === У [[Барысаўскі раён|Барысаўскім раёне]] ў 1854—1880 гадах працаваў [[Барысаўшчынскі металургічны завод царскага двара|Барысаўшчынскі металургічны завод]], які выплаўляў [[чыгун]], {{нп3|Пудлінгаванне|пудлінгавае|ru|Пудлингование}} і шыннае жалеза<ref name="Болбас">{{Крыніцы/Болбас 1988а}}</ref>. Акрамя гэтага выплаўкай жалеза з руды займаліся [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод]] (спыніў працу ў 1872 годзе), прадукцыяй якога была, між іншым, [[сталь]], і [[Вішнеўскі металургічны завод]] (спыніў працу ў 1870 годзе), які ў тым ліку выпускаў паласавое жалеза, каваныя стрыжні, а таксама [[Кавадла|кавадлы]]<ref>[https://verbum.by/belen/%d0%92%d0%86%d0%a8%d0%9d%d0%95%d0%8e%d0%a1%d0%9a%d0%86%20%d0%9c%d0%95%d0%a2%d0%90%d0%9b%d0%a3%d0%a0%d0%93%d0%86%d0%a7%d0%9d%d0%ab%20%d0%97%d0%90%d0%92%d0%9e%d0%94 ВІ́ШНЕЎСКІ МЕТАЛУРГІ́ЧНЫ ЗАВО́Д.]</ref>. === Расійскае заводскае жалеза === У XIX стагоддзі колькасць рудняў на Беларусі імкліва скарачалася, бо з’явілася магчымасць паставак таннага і якаснага металу з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. У 1824 годзе на Беларусі налічвалася каля 130 рудняў<ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]] Аб жалезнай прамысловасці на Беларусі // Савецкая краіна. — 1931. — № 12. — С. 61</ref>, але яшчэ ў 1804 годзе ў распараджэнні [[Губернатары Гродзенскай губерні|гродзенскага]] {{нп3|Карл Карлавіч Лешэрн фон Герцэнфельд|губернатара|ru|Лешерн фон Герценфельд, Карл Карлович}} аб арганізацыі дастаўкі жалеза ў губерню з Цэнтральнай Расіі гаворыцца: {| |{{пачатак цытаты}} Хоць тут знаходзяцца ўласныя жалезныя заводы, але жалеза з іх ужываецца на адны толькі звычайныя вырабы. Для лепшых работ атрымліваюць той з Масквы і іншых расійскіх гарадоў. {{oq|ru|Хотя здесь находятся собственные железные заводы, но железо с них употребляется на одни только обыкновенные изделия. Для лучших работ получают оное из Москвы и других российских городов<ref name="Сах33"/><ref>Белоруссия в эпоху феодализма. — Минск, 1961. — Т. 3. С. 132.</ref>}} {{канец цытаты}} |} Буйныя прадпрыемствы, накшталт [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод|завода Бенкендорфа]] ў [[Старынка (Слаўгарадскі раён)|Старынцы]] [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскага павета]], маглі закупляць сыравіну ў [[Масква|Маскве]] і [[Калуга|Калузе]], а не з [[Урал]]а. === Металалом === Да Кастрычніцкай рэвалюцыі ў Расійскай імперыі не існавала арганізацыі, якая цэнтралізавана займалася нарыхтоўкай і перапрацоўкай металалому. Гэтую ролю ўзялі на сябе прыватнікі — буйныя пастаўшчыкі-прадпрымальнікі і сотні саматужных майстэрняў<ref name="Металалом">[https://bvm.by/company/istoriya/ История] {{ref-ru}}</ref>. У 1920-я гады саматужная прамысловасць, уключаючы кавалёў, адчувала найвастрэйшы дэфіцыт якаснага металу. У гэтых умовах выкарыстанне металічнага лому і браку стала не проста распаўсюджанай, а крытычнай неабходнасцю. Паводле дадзеных таго часу, доля выкарыстоўванага ў саматужнай вытворчасці старога металу ўзрасла з 30-40 % да 90 % у параўнанні з даваенным перыядам<ref name="Дзерж">[https://ru.djvu.online/file/Onja0VfaQkiul#14 КУСТАРНАЯ ПРОМЫШЛЕННОСТЬ СССР. СБОРНИК СТАТЕЙ И МАТЕРИАЛОВ под редакцией С. П. СЕРЕДЫ. С предисловием ф. Э. ДЗЕРЖИНСКОГО. ВЫПУСК I. Центральное Управление печати ВСНХ СССР. МОСКВА—1926 г.]</ref>. Гэта быў змушаны крок з прычыны крызісу з сыравінай. Пачатак развіццю ломаперапрацоўчай галіны ў Беларусі паклала пастанова {{нп3|Савет працы і абароны|Савета працы і абароны|ru|Совет труда и обороны}} ад 19 красавіка 1922 года аб утварэнні аб’яднання «Металагандаль» (пазней — «Рудметалгандаль»). З таго часу пытанні, звязаныя са зборам і рэалізацыяй металічнага лому, уключаючы яго пастаўкі на экспарт, каардынавала дзяржаўная арганізацыя «Металагандаль»<ref name="Металалом"/><ref>[https://belprofmash.1prof.by/news/100-letnij-yubilej-so-dnya-osnovaniya-gosudarstvennoj-sistemy-obrashheniya-loma-i-otxodov-chernyx-i-cvetnyx-metallov/ 100-летний юбилей со дня основания государственной системы обращения лома и отходов черных и цветных металлов] {{ref-ru}}</ref>. Гэтае рашэнне азначала, што дзяржава ўзяла пад поўны кантроль збор, перапрацоўку і рэалізацыю металалому<ref name="Вестник">[https://ruslom.com/wp-content/uploads/2021/11/vestnik11.2021.pdf#1#1 Вестник руслом.ком. Ноябрь 2021. Спецвыпуск к 100-летию отрасли обращения с ломом и отходами металлов в России] {{ref-ru}}</ref>. Увесь цэнтралізаваны гандаль ломам вёўся праз гэтую дзяржаўную структуру, якая, апроч іншага, займалася і экспартам<ref name="Каксобирали">[https://www.metalinfo.ru/ru/magazine/2006/11/100 Как в 1920-х годах «цветной» лом собирали] {{ref-ru}}</ref><ref name="Ктоосновал">[https://infolom.su/who-founded-scrap-processing-from/ Кто основал ломоперерабатывающую отрасль России?] {{ref-ru}}</ref>. Такім чынам, кавалі не маглі проста прыйсці і купіць лом на свабодным рынку — ён размяркоўваўся праз дзяржаўныя каналы. Нягледзячы на ​​манаполію, на практыцы існавалі выпадкі, калі метал, які кваліфікаваўся як лом, сыходзіў на бок. Напрыклад, дзяржаўныя арганізацыі маглі прадаваць прыдатны для выкарыстання метал (у тым ліку інструментальную сталь) па непрыдатных цэнах прыватным структурам, якія, верагодна, перапрадавалі яго саматужнікам і кавалям<ref name="Ктоосновал"/>. Гэта была форма нелегальнага ці паўлегальнага абыходу сістэмы, якая дапамагала змякчыць дэфіцыт. Важна разумець, што дзяржаўная манаполія праследвала дзве асноўныя мэты: атрыманне востра неабходнай краіне замежнай валюты ад экспарту крышана і цэнтралізаванае забеспячэнне сыравінай буйной металургіі<ref name="Каксобирали"/><ref name="Вестник"/>. Інтарэсы сотняў тысяч саматужнікаў і кавалёў, якія ў сукупнасці мелі патрэбу ў метале, у гэтай сістэме часта аказваліся на другім плане<ref name="Дзерж"/>. Сітуацыю пагаршала агульная разруха пасля Грамадзянскай вайны і крызіс у транспартнай сістэме<ref name="Каксобирали"//>. Такім чынам, другасны метал быў жыццёва важным рэсурсам для кавалёў у 1920-х гадах, але доступ да яго ажыццяўляўся ва ўмовах жорсткага дзяржаўнага кантролю і сталага дэфіцыту, які толькі зрэдку кампенсаваўся нефармальнымі каналамі. У 1930-я гады дзяржаўная манаполія на металалом, верагодна, толькі ўзмацнілася. Збор і размеркаванне, хутчэй за ўсё, жорстка планаваліся і ўвязваліся з задачамі першай пяцігодкі. Мясцовыя кузні, асабліва ў сельскай мясцовасці, верагодна, атрымлівалі метал па дзяржаўных разнарадках праз сістэму прамысловай кааперацыі («[[Белкаапсаюз]]» і падобныя структуры) ці мясцовыя саветы, а не праз вольныя куплю і продаж<ref name="Проектпяти">[http://rntbcat.org.by/EK/dovoen_izd/44.pdf#2#1 Проект пятилетнего плана развития металлопромышленности Белоруссии 1928/29 — 1932/33] {{ref-ru}}</ref>. З развіццём калгаснай сістэмы і з’яўленнем {{нп3|Машынна-трактарная станцыя|машынна-трактарных станцый|ru|Машинно-тракторная станция}} (МТС), рамонтныя майстэрні пры іх, верагодна, сталі асноўнымі спажыўцамі другаснага металу для рамонту інвентару. Індывідуальныя кавалі маглі адчуваць яшчэ большы дэфіцыт, бо рэсурсы накіроўваліся ў першую чаргу на патрэбы калектывізацыі<ref>[https://docs.historyrussia.org/nodes/88442#mode/inspect/page/2/zoom/4 Спецсообщение из Минска о ходе ремонта тракторов по МТС БССР, по данным на 27 декабря 1933 г. 5 января 1934 г.] ад 1933 года — гэта каштоўны дакумент, які паказвае востры дэфіцыт металу. У ім, напрыклад, апісваецца выпадак, калі дырэктар майстэрні абмяняў 572 кг дэфіцытнага жалеза на прадукты, што было расцэнена як шкодніцтва.</ref>. Нягледзячы на ​​строгі кантроль, у мясцовай глыбінцы (на [[Палессе|Палессі]] ці ва ўсходніх раёнах БССР) верагодна захоўваўся нефармальны абарот. Кавалі маглі атрымліваць лом (старыя плугі, абады колаў) ад мясцовага насельніцтва ў лік аплаты за працу або праз абмен, абыходзячы дзяржаўныя нарыхтоўчыя канторы. У гэты час большая частка якаснага лому, верагодна, ішла на патрэбы буйной саюзнай металургіі. БССР, не маючы ўласнай буйной металургічнай базы, магла атрымліваць метал з заводаў Цэнтральнай Расіі (напрыклад, з [[Масква|Масквы]] ці [[Санкт-Пецярбург|Ленінграда]]), але гэтага катастрафічна не хапала, і саматужная прамысловасць часта даношвала тое, што магла пераплавіць на месцы<ref name="Проектпяти"/>. У 1944—1948 гадах нарыхтоўкай, перапрацоўкай і збытам другаснай сыравіны на тэрыторыі БССР займалася Беларуская рэспубліканская кантора «Белдругасчормет» Галоўнага ўпраўлення па нарыхтоўцы, перапрацоўцы і збыце другасных чорных металаў [[Народны камісарыят чорнай металургіі СССР|Народнага камісарыята чорнай металургіі СССР]]. У васьмі гарадах рэспублікі — [[Мінск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Магілёў|Магілёве]], [[Бабруйск]]у, [[Віцебск]]у, [[Орша|Оршы]], [[Полацк]]у, [[Барысаў|Барысаве]] — створаны вытворчыя пляцоўкі па прыёмцы металалому, разбіранні, сартаванні і адгрузцы. Пры гэтым індывідуальныя кавалі былі на самай нізкай прыступцы ў іерархіі атрымання дэфіцытнай сыравіны і маглі здавольвацца толькі тым, што не пайшло на патрэбы планавай прамысловасці і калгасаў. У 1950-я гады для каваля ў БССР легальны шлях атрымання металу праходзіў праз дзяржаўныя структуры. Ён мог або працаваць у прамысловай арцелі, атрымліваючы метал па плане праз «Белметалапрамсаюз», або ў выпадку пераўтварэння арцелі ў завод, станавіцца рабочым дзяржаўнага прадпрыемства. Індывідуальная, прыватная дзейнасць у металаапрацоўцы ў гэты перыяд фактычна схадзіла на нішто, саступаючы месца дзяржаўнай прамысловасці. Свабодная купля металу для індывідуальных кавалёў была фактычна немагчыма да 1980-х гадоў. Нязначныя перамены пачаліся з пачаткам эканамічных рэформаў канца 1980-х — пачатку 1990-х гадоў, але ўжо ў 1995 годзе ў Беларусі быў прыняты Указ Прэзідэнта 179 «Аб мерах па ўзмацненні барацьбы з крадзяжом каштоўных, чорных і каляровых металаў, іх лому і адходаў, каштоўных камянёў»<ref>[https://news.sb.by/articles/nazarov-70-potrebnostey-bmz-v-syre-obespechivaet-belvtorchermet.html Назаров: 70 % потребностей БМЗ в сырье обеспечивает ОАО «Белвторчермет»] {{ref-ru}}</ref>. Ён увёў дзяржаўную манаполію на дзейнасць па нарыхтоўцы і перапрацоўцы металалому. Фактычна гэта азначала, што толькі пэўныя дзяржаўныя структуры (перш за ўсё, сістэма «Белдругасчормет») мелі законнае права скупляць і прадаваць лом чорных і каляровых металаў. Для каваля гэта азначала, што ён па-ранейшаму не мог свабодна набыць метал на рынку — ён мог купіць яго толькі ў упаўнаважанага дзяржавай прадаўца, што часта было спалучана з абмежаваннямі і адсутнасцю рэальнага выбару. Гэтая дзяржаўная манаполія праіснавала больш за 20 гадоў і стала прадметам разглядаў на ўзроўні Еўразійскага эканамічнага саюза (ЕАЭС), бо стварала бар’еры для бізнесу з іншых краін-удзельніц<ref>[https://eec.eaeunion.org/en/news/belarus-ustranila-ogranicheniya-v-otnoshenii-optovoy-torgovli-lomom-i-otkhodami-chernykh-i-tsvetnykh/ Belarus eliminated restrictions on wholesale trade in scrap and waste of ferrous and non-ferrous metals] {{ref-en}}</ref>. У выніку ў 2020 годзе Еўразійская эканамічная камісія (ЕЭК) кваліфікавала беларускую дзяржаўную манаполію на гандаль металалому як бар’ер, які перашкаджае свабоднаму гандлю ўнутры ЕАЭС, і 11 ліпеня 2023 года Калегія ЕЭК афіцыйна прызнала гэты бар’ер ліквідаваным<ref>[https://www.steelradar.com/en/eurasian-economic-commission-removes-barriers-to-scrap-metal-trade-within-the-eeu Eurasian Economic Commission removes barriers to scrap metal trade within the EEU] {{ref-en}}</ref>. У нарматыўна-прававыя акты Беларусі былі ўнесены змяненні, якія здымаюць абмежаванні на аптовы гандаль металалому для юрыдычных асоб з краін ЕАЭС<ref>[https://www.metaltorg.ru/n/9B3AFA Белоруссия сняла ограничения по торговле металлоломом в рамках ЕАЭС] {{ref-ru}}</ref>. Гэта стварае юрыдычную аснову для больш вольнага рынка, на якім каваль, гіпатэтычна, мог бы набыць метал. Аднак канчатковае станаўленне сапраўды свабоднага і канкурэнтнага рынку — гэта больш працяглы працэс, які можа заняць час. === Вугаль === Беларускія кавалі выкарыстоўвалі выключна {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}}, а не [[Каменны вугаль|каменны]]. Беларускія лясы заўсёды былі багатыя лясамі, што рабіла драўнінны вугаль самым даступным відам паліва<ref name="Глуск">[[Вячаслаў Фёдаравіч Капыцін|Копытин В. Ф.]] Археологические памятники Глусского района Могилевской области: Монография. — Могилев: МГУ им. А. А. Кулешова, 2004. — 146 с.: ил.</ref>. Аднак справа не толькі ў таннасці. У адрозненне ад каменнага вугалю, драўнінны не ўтрымлівае прымешак [[Сера|серы]] і [[фосфар]]у, якія маглі б зрабіць метал крохкім і няякасным. У [[горан]]е, куды з дапамогай мяхоў нагняталася паветра, драўнінны вугаль дазваляў дасягаць тэмпературы каля 1000 °C, дастатковай для размякчэння і кавання жалеза і сталі. У кузнях, напрыклад, з [[Кузня з Клочкава|вёскі Клочкава]] (Мінская вобласць, 1919 год пабудовы), было спецыяльнае месца для захоўвання драўніннага вугалю, што падкрэслівае яго важнасць. У дыялектным слоўніку Лоеўшчыны<ref>[[Тамара Сямёнаўна Янкова|Янкова Т. С.]] «Дыялектны слоўнік Лоеўшчыны», 1982</ref> адзначана адмысловае слова «мілёр», якім называлі вугаль для кузні<ref>[https://bydialects.org/dicts/jankova-dyjalektny-slounik-lojeuscyny-1982-r/194/?hl=%D0%BC%D1%96%D0%BB%D1%91%D1%80 Мілёр]</ref>. {{нп3|Вуглярка|Ямы|uk|Вуглярка}} для {{нп3|Вуглевыпальванне|выпальвання|bg|Въглищарство}} драўніннага вугалю ў плане прадстаўляюць круг або авал з паглыбленнем у цэнтры, па перыметры якога знаходзіцца вал вышынёй у 1 метр са знешняга боку. Арганізацыя вытворчасці, выпрацоўка спецыяльных навыкаў, стварэнне саміх ям патрабавалі значных затрат часу і намаганняў. У выкапаныя ямы круглявай формы дыяметрам да 20 м складалі {{нп3|Хвоя (драўніна)|хваёвыя|ru|Сосна (древесина)}} або {{нп3|Бяроза (драўніна)|бярозавыя|ru|Берёза (древесина)}} дровы, якія перакрываліся зверху [[дзёран]]ам, абмазваліся [[гліна]]й або засыпаліся зямлёй. У цэнтры і па баках збудавання пакідаліся невялікія адтуліны для паступлення паветра. Праз цэнтральную адтуліну {{нп3|вугляпал||ru|Углежог}} падпальваў дровы і, калі тэмпература гарэння паднімалася, усе адтуліны перакрываліся да поўнага згарання пален і атрымання вугалю. У залежнасці ад колькасці дроў, {{нп3|Вытворчасць драўніннага вугля|працэс атрымання вугалю|d|Q113018354}} займаў ад некалькіх дзён да месяца і праводзіўся ў восеньскі (верасень — кастрычнік) час. Гэты спосаб атрымання драўніннага вугалю вынайдзены ў раннім жалезным веку ([[1 тысячагоддзе да н.э.]]), існаваў на тэрыторыі Беларусі аж да [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]<ref name="Глуск"/>. Важна адзначыць, што выхад гатовага прадукту быў вельмі малы: па аб’ёме — усяго каля 30 %, а па вазе — не больш за 12 % ад зыходнай драўніны<ref name="Глуск"/>. У ходзе пошукавых работ у [[Глускі раён|Глускім раёне]] былі знойдзены збудаванні для атрымання драўніннага вугалю ў ямах для вуглепалення. Да нядаўняга часу такія аб’екты ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] былі невядомыя, што тлумачыцца як недастатковай археалагічнай вывучанасцю рэгіёна, так і адсутнасцю спецыяльных пошукаў падобных аб’ектаў. Яшчэ ў пачатку 1980-х гадоў вядомы спецыяліст па металургіі і кавальскай апрацоўцы жалеза [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурын]] адзначаў: «У адрозненне ад іншых рэгіёнаў у Беларускім Падняпроўі пакуль не выяўлены ямы для вуглепалення. Трэба меркаваць, што вугаль для крычна-руднага працэсу выпальваўся кучным спосабам»<ref name="Глуск"/><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин, М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья (I тысячелетие н.э.) / М. Ф. Гурин. — Минск : Наука и техника, 1982</ref>. Па пісьмовых крыніцах толькі ў 1900 годзе з Беларусі было вывезена 10320 тон драўніннага вугалю<ref name="Глуск"/>. З сярэдзіны XIX стагоддзя, калі гутніцтва заняпала, некаторыя кавалі выпальвалі яго самі<ref name="Сах61"/>. Паленне ўкладвалі стажком, укрывалі саломай ці нават травой, затым дзёрнам. Праз адтуліну ўнізе яго падпальвалі, адтуліну наглуха закрывалі. Дрэва {{нп3|Тленне|тлела|uk|Тління}} без доступу паветра каля двух тыдняў, ператвараючыся ў высакаякасны вугаль<ref name="Сах62">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 62</ref>. Некаторыя кавалі саматужна выпальвалі яго нават у сярэдзіне XX стагоддзя, але дуб як сыравіна ўжываўся ўжо рэдка. На Міншчыне, напрыклад, аддавалі перавагу сасновай, часам асінавай драўніне<ref name="Сах62"/>. Пераважная ж большасць кавалёў купляла паліва ў {{нп3|Смаляная печ|смалярнях|de|Pechofen}}, якія заўсёды былі ў бліжэйшым наваколлі і ў дастатку мелі вугаль як пабочны прадукт пры выганцы смалы<ref name="Сах62"/>. Некаторыя сучасныя майстры ў Беларусі выкарыстоўваюць у сваёй працы традыцыйны драўнінны вугаль, захоўваючы вернасць старажытным метадам, хоць ёсць і тыя, хто перайшоў на газавыя горны<ref>[https://news.by/news/obshchestvo/zolotye_ruki_talantlivy_vo_vsem_khirurg_kuznets_iz_loeva#1 Золотые руки талантливы во всем: хирург-кузнец из Лоева] {{ref-ru}}</ref>. З іншага боку, у некаторых інтэрв’ю згадваецца выкарыстанне і каменнага вугалю<ref>[https://ctv.by/news/obshestvo/ne-rasstayotsya-s-nakovalnej-uzhe-20-let-belorus-rasskazal-pochemu-reshil-zanimatsya-drevnim-kuznechnym-remeslom#1 Не расстаётся с наковальней уже 20 лет. Белорус рассказал, почему решил заниматься древним кузнечным ремеслом] {{ref-ru}}</ref>, але, відаць, гэта ўжо пазнейшая практыка. == Рачны пясок == === Прымяненне === У кавальскай справе пясок выступае як {{нп3|Флюсы|флюс|ru|Флюсы}}. Пры нагрэве металу ў [[горан]]е на яго паверхні актыўна ўтвараецца [[акаліна]] (аксідная плёнка)<ref name="ЧПМ">[https://stroy-podskazka.ru/kovka/chem-posypayut-metall/#h2_1117181#1#1 Чем посыпают металл при ковке?] {{ref-ru}}</ref>. Калі яе не прыбраць, яна можа прывесці да дэфектаў: ​​метал перапальваецца, а пры [[Кавальская зварка|кавальскай зварцы]] — не злучаецца. Пясок (галоўным чынам кварцавы, {{нп3|Кварцавы пясок|SiO₂|ru|Кварцевый песок}}) вырашае гэтую праблему. Пясок, якім пасыпаюць канцы нарыхтовак, пры высокай тэмпературы (звыш 1150—1250 °C) уступае ў рэакцыю з {{нп3|Аксід жалеза (II)|аксідам жалеза (FeO)|uk|Оксид заліза(II)}}, утвараючы лёгкаплаўкае злучэнне — {{нп3|Сілікат жалеза(II)|сілікат жалеза (FeO·SiO₂)|ru|Силикат железа(II)}}. Гэты расплаўлены [[шлак]] пакрывае паверхню металу тонкай плёнкай. Гэтая плёнка перакрывае доступ [[кісларод]]у з паветра, прадухіляючы далейшае ўтварэнне акаліны і перапал металу. Гэты шлак не толькі абараняе метал, але і растварае ўжо наяўныя аксіды, чысцячы паверхні для надзейнага злучэння. Без флюсу акаліна перашкодзіла б гэтаму працэсу, зрабіўшы шво слабым і ненадзейным, а з ім чысты метал надзейна зварваецца<ref name="ЧПМ"/>. === Патрабаванні да пяску === Чысты кварцавы пясок змяшчае не менш за 97 % дыяксіду крэмнію (SiO₂), а прымешкі серы і фосфару строга абмежаваны, бо яны могуць пагоршыць якасць [[Зварное злучэнне|зварнога шва]]<ref name="Песок кварцевый">[https://meganorm.ru/Data1/32/32835/index.htm#1 ГОСТ 4417-75. ПЕСОК КВАРЦЕВЫЙ ДЛЯ СВАРОЧНЫХ МАТЕРИАЛОВ]</ref>. У саматужнай дзейнасці кавалі выкарыстоўвалі рачны пясок. Ён павінен быць чыстым, таму пясок перад ужываннем абавязкова прасейвалі, каб выдаліць буйныя камяні і смецце, прамывалі, каб аддзяліць гліністыя і пылавыя часціцы, а потым прасушвалі або напякалі<ref name="ЧПМ"/>. == Іншыя віды сыравіны == === Гліна === [[Гліна]] была асноўным матэрыялам для [[Горан|горанаў]], [[Тыгель|тыгляў]] (для плаўкі {{нп3|Каляровыя металы|каляровых металаў|ru|Цветные металлы}}) і соплаў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/20230818/v-polotske-nashli-kvartal-yuvelirov-xi-veka-1078656053.html|title=В Полоцке нашли квартал ювелиров XI века|first=Sputnik|last=Беларусь|website=Sputnik Беларусь|date=20230818T1656+0300|access-date=2026-09-11}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://www.psu.by/ru/drevnie-ulitsy-polotska/tsentr-goroda/ulitsa-streletskaya-info/yuvelirnyj-kvartal|title=Ювелирный квартал|website=Полоцкий государственный университет имени Евфросинии Полоцкой|access-date=2026-09-11}}</ref> і абмазак для лакальнай цэментацыі або аховы металу ад акаліны пры награванні<ref name=":1" />. === Каляровыя металы === Мясцовых радовішчаў [[Медзь|медзі]] і [[волава]] на тэрыторыі Беларусі не было. Гэтыя металы і {{нп3|Сплавы медзі|сплавы|ru|Сплавы меди}} ([[бронза]], [[латунь]]) траплялі сюды альбо ў гатовым выглядзе, альбо ў якасці сыравіны (зліткаў) у выніку гандлю з паўднёвымі і заходнімі рэгіёнамі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://trojden.com/books/world-history/world-history-6-class-shtihov-2009/6#1|title=Trojden {{!}} Начало использования металлов на белорусских землях: Штыхов Г. В. - 6 класс|website=trojden.com|access-date=2026-09-11}}</ref>. Медзь і волава для бронзы траплялі на беларускія землі з поўдня (з {{нп3|Прыкарпацце|Прыкарпацця|ru|Прикарпатье}}, [[Каўказ]]а). Аналіз металу з пазнейшых пластоў (XIV—XVIII стагоддзі) паказвае, што доступ да высокацынкавых сплаваў (латуні) і волава ажыццяўляўся праз прамыя гандлёвыя кантакты з [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай]] і [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропай]], а таксама з [[Расійская імперыя|Расійскай імперыяй]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://journals.psu.by/humanities/article/view/3218|аўтар=И. В. Магалинский|загаловак=ХИМИЧЕСКИЙ СОСТАВ МЕТАЛЛИЧЕСКОГО СЫРЬЯ ДЛЯ ЮВЕЛИРНОГО ПРОИЗВОДСТВА X – XVIII вв. С ТЕРРИТОРИИ СЕВЕРНОЙ И ЦЕНТРАЛЬНОЙ БЕЛАРУСИ|год=2023-02-10|мова=ru|выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Гуманитарные науки|выпуск=1|старонкі=2–5|issn=2710-3838|doi=10.52928/2070-1608-2023-66-1-2-5}}</ref>. Гэтыя металы былі ў асноўным доляй {{нп3|Ювелір|ювеліраў|ru|Ювелир}} і {{нп3|Ліцейшчык|ліцейшчыкаў|tr|Dökümcü}}. Даследаванне хімічнага складу знаходак X—XVIII стагоддзяў на тэрыторыі Паўночнай і Цэнтральнай Беларусі паказвае, што мясцовыя майстры працавалі пераважна са шматкампанентнымі і свінцовымі латунямі і бронзавымі сплавамі. З «чыстай» медзі рабілі посуд і выкарыстоўвалі яго як сыравіну для пераплаўкі. На гарадзішчы [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|Нікадзімава]] ([[Горацкі раён]]) знойдзены [[Ліцейная форма|ліцейныя формы]], [[Льячка|льячкі]] і тачыльныя брускі, што пацвярджае мясцовую апрацоўку медзі і бронзы<ref>{{Cite web|url=https://www.belarus.by/ru/press-center/press-release/o-chem-rasskazyvajut-mestnye-pamjatniki-juvelirnogo-dela-na-gorodische-nikodimovo_i_213586.html?_print=1|title=О чем рассказывают местные памятники ювелирного дела на городище Никодимово? {{!}} События, факты, анонсы {{!}} Belarus.by|website=www.belarus.by|access-date=2026-09-11}}</ref>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]].]] [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (05).jpg|250px|thumb|[[Кузня з Клочкава]]. На заднім плане [[Мяхі (тэхніка)|мех]] і [[горан]], на пярэднім — дубовая калода з [[кавадла]]м.]] Кавальства — адно з нешматлікіх рамёстваў, якое патрабуе абавязковай наяўнасці спецыяльнага памяшкання. Часам кузня была грамадскай, якую вёска здавала наёмным майстрам, але сталыя мясцовыя кавалі звычайна імкнуліся мець кузню ў асабістай уласнасці<ref name="Сах53">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 53</ref>. [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правіл, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">{{Cite web |url=https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html |title=Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе» |access-date=2 жніўня 2026 |archive-date=2 жніўня 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260802164919/https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html |url-status=dead }}</ref><ref name="Карыбуцяк10">Kowalstwo ludowe w wojewodztwie Wilenskiem / Oprac.: [[Зыгмунт Ян Карыбуцяк|Zygmunt Jan Korybutiak]]. — Wilno : Nakl. Dziennika Urzedowego Kuratorjum Okr. Szk. Wilenskiego, 1936. — 38 s. ; 24 см. — (Pomoc dla nauczyciela realizujacego program publicznej szkoly powszechnej na Wilenszczyznie i Nowogrodczyznie ; N 23). S. 10</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак прамавугольнай формы з {{нп3|Земляная падлога|земляной падлогай|ru|Земляной пол}} без столі<ref name="ЭтнБел"/>. Яго ўзводзілі з таннага дрэва, мала прыдатнага для жыллёвых ці гаспадарчых збудаванняў, нярэдка рабілі {{нп3|Глінабітныя збудаванні|глінабітным|ru|Глинобитные строения}}, часам (пераважна ў мястэчках) — з цэглы<ref name="Сах53"/>. На ўзвышаных месцах кузні маглі быць заглыбленыя ў зямлю, абсыпаныя грунтам да страхі ці нават накрытыя дзёрнам<ref>[[Часлаў Пяткевіч|Пяткевіч Ч.]] Рэчыцкае Палессе. — С. 239.</ref><ref name="Карыбуцяк10"/>. Планіроўка і канструкцыя кузні практычна не мяняліся на працягу многіх стагоддзяў, яшчэ і ў пасляваенныя часы многія вясковыя кузні былі амаль такія ж, як і ў XIX ці нават XIII стагоддзі<ref>Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 495</ref><ref>{{нп3|Барыс Аляксандравіч Колчын|Колчин Б. А.|ru|Колчин, Борис Александрович}} Черная металлургия и металлообработка в Древней Руси // Материалы и исследования по археологии СССР. — М., 1953. — Вып. 2. — С. 56.</ref>. Перад кузняй звычайна ставілі станок (прамавугольную загарадку на чатырох слупах) для падкоўвання коней, клалі вялікі стары жарон ці ўкопвалі тоўстую калоду для нацягвання шын на колы. Да сцяны нярэдка прыбудоўвалі паветку, дзе складвалі рознае габарытнае начынне: прызначаныя для рамонту транспартныя сродкі, розны інвентар, запасы вугалю, жалеза і іншае<ref name="Сах53"/>. Унутры каля тарцовай сцяны, як правіла, насупраць увахода, узводзілі [[горан]] (гарно, гарон) — мураваную з цэглы пляцоўку ці набіты каменем з глінаю драўляны зруб вышынёю каля 0,8 м. На яго левым краі вымуроўвалі сценку, праз якую прасоўвалі жалезнае (у старажытнасці — глінянае) сапло («дыса») для паддзімання паветра. Сапло выходзіла з умацаванага злева ад горна скуранога меха — своеасаблівай паветранай помпы. Над горнам часам мацавалі дашчаны ці бляшаны каптур для выцяжкі дыму<ref name="Сах54">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 54</ref>. === Абсталяванне === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]].]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]].]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]].]] * [[Горан]] — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * [[Кавадла]] — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Мяхі (тэхніка)|Мяхі]] — прылада для надзімання паветра * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў === Прылады і інструменты === Кожны каваль меў некалькі [[Малаток|малаткоў]], звычайна не менш трох, якія розніліся сваімі памерамі, вагой і прызначэннем. Акрамя гэтага меліся [[Абцугі|клешчы]] розных памераў і канфігурацыі, пры гэтым абавязковай была наяўнасць кавальскіх з прамымі плоскімі губамі і абуховых з паўкруглымі. Для заточвання інструмента ў кузні мелася [[Тачыла (інструмент)|тачыла]] — круглы, з плоскімі бакамі, камень з [[пясчанік]]у, надзеты на гранёную вось з рукаяткай<ref name="Сах57">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 57</ref>. Акрамя гэтага мінімальнага набору інструментарый кузні поўніўся самымі рознымі прыладамі ў залежнасці ад заможнасці каваля і яго ўласных пераваг у працы. Сярод частых можна згадаць секачы розных тыпаў, [[Зубіла|зубілы]], [[Барадок|прабойнікі]], дрылі, [[Плашка|вінтарэзкі]], [[напільнік]]і і гэтак далей<ref name="Сах58">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 58</ref>. == Асноўныя працы == [[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у.]] [[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]].]] Гарадское кавальства ў значнай ступені абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, бо забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама|брамў]], [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]<ref name="Сах30"/>. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае<ref name="Сах31">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31</ref>. Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як: * [[Падкоўванне]] коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], [[Вухналь|вухналёў]] ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == === Прылады і інструменты === Вылучаюць некалькі асноўных груп утылітарных кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], [[прабойнік|прабойнікі]], [[напільнік|напільнікі]]), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўныя прыёмы апрацоўкі — каванне і прасечка<ref name="Сах32">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32</ref>. === Дзвярная фурнітура === {{main|Беларуская каваная дзвярная фурнітура}} [[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (07).jpg|250px|міні|Завесы ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]].]] [[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]].]] У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага<ref name="Фарбы">[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл.</ref>. Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца XV стагоддзя<ref name="Рэзн">[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]</ref>. Канцы металічных завес раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профілю птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам на паверхні завес насякалі зубілам рыскі, крыжыкі, трохвугольнікі<ref name="Фарбы"/>. Скобы трапляюцца ў археалагічных пластах з XVI—XVII стагоддзяў, з гэтага можа вынікаць, што раней іх не выраблялі. Форма скоб застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і да нашых дзён<ref name="Рэзн"/>. Дзвярныя кручкі трапляюцца ў археалагічных матэрыялах з X—XIII стагоддзяў. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца вонкавым выглядам. Агулам іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім<ref name="Рэзн"/>. Разнастайнасцю форм вызначаюцца дзвярныя клямкі. Ніжнія канцы іх звычайна раскоўвалі ў выглядзе ліста ці ромба, верхнім надавалі форму трызубца, трылісніка, галовак птушак, змей, жывёл. Так, напрыклад, на Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]]. Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу<ref name="Рэзн"/>. ==== Замкі і ключы ==== Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]<ref>Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.</ref>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі.]] Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.</ref>. ===== Навясныя замкі ===== У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: [[Прабойнік|прабіваннем]] адтулін, апрацоўкай [[напільнік]]амі рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. Вісячыя жалезныя замкі, знойдзеныя ў час раскопак на [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а, усе трубчастыя (або цыліндрычныя), двухкорпусныя, гэта значыць тыпу, які з’яўляецца не раней канца XI — пачатку XII стагоддзя<ref name="Раск_Ваўк"/> === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]].]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж [[заклёпка]]й{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. === Рашоткі === [[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года».]] [[Файл:Г. Магілёў - Былы архірэйскі палац PICT1836.jpg|250px|міні|Каваная агароджа [[Архірэйскі палац (Магілёў)|былога архірэйскага палаца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зробленая ў стылі класіцызму.]] Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю. Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі. З прыходам класіцызму ў дэталях архітэктурнага ўбранства з’явілася імкненне да сіметрыі, раўнамернага запаўнення ўсяго поля. Адны кампазіцыі імкнуліся да цэнтрычнасці, другія — да рапортнасці, бясконцага паўтарэння элементаў, звычайна вертыкальных гладкіх стрыжняў, злучаных сістэмай скобак і завіткоў. Шырока ўжываліся матывы [[Меандр (арнамент)|меандра]] і лотаса, коп’епадобныя {{нп3|Фіял|завяршэнні|ru|Фиал}}, бутоны, кветкі, лісце, часта сустракаюцца парныя [[Валюта (архітэктура)|валюты]]. Нямала падобных узораў кавальскага майстэрства можна бачыць у старой забудове [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]], [[Гродна]], [[Пінск]]а і іншых<ref name="Сах33"/>. == Прафесійная адукацыя == У старадаўнія часы кавалямі станавіліся падчас індывідуальнага навучання ад бацькі, сваяка або старэйшага майстра. Са станаўленнем сістэмы [[ Прафесійна-тэхнічная адукацыя|прафесійнай адукацыі]] з’явіліся рамесніцкія школы і майстэрні, дзе мясцовая моладзь навучалася асновам той ці іншай прафесіі. Да рэвалюцыі кавальская справа была адной з ключавых працоўных спецыяльнасцяў, і навучанне вялося ў рамесных і чыгуначных вучылішчах. Тэрмін навучання складаў ад 3 да 5 год. Самыя вядомыя з такіх устаноў: * [[Горацкае рамеснае вучылішча]] (адкрыта ў 1872 годзе на базе механічнага завода) — адна з самых вядомых ніжэйшых прафесійных навучальных устаноў * [[Гомельскае чыгуначнае вучылішча]] (адкрыта ў 1878 годзе пры [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгунцы]]). * [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Магілёў)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]] ў [[Магілёў|Магілёве]] (адкрыта ў 1885 годзе) * [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Гродна)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]]<ref>[http://unicat.nlb.by/auth/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar5443745&strq=l_siz=20 Uродненское Александровское ремесленное училище] {{ref-ru}}</ref> ў [[Гродна|Гродне]] (адкрыта ў 1890 годзе, працавала да 1918 года) * [[Мінская школа рамесных вучняў]] (адкрыта ў 1896 годзе), а таксама ніжэйшыя прафесійныя школы ў [[Быхаў|Быхаве]], [[Ракаў|Ракаве]], [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[Мазыр]]ы, [[Віцебск]]у і іншых гарадах. Адначасова з гэтым кавалёў рыхтавалі і ў некаторых сельскагаспадарчых школах. Напрыклад, [[Мар’інагорскі дзяржаўны аграрна-тэхнічны каледж імя У. Е. Лабанка|Мар’інагорская сельскагаспадарчая школа]], адкрытая ў 1876 годзе адной са сваіх мэт ставіла падрыхтоўку «дасведчаных рамеснікаў… (кавалёў, сыравараў, вінаробаў)»<ref>[https://www.sb.by/articles/imeet-tselyu-obrazovanie-svedushchikh-pakharey-.html#1 «Имеет целью образование сведущих пахарей…»]</ref>. Сёння ў Беларусі атрымаць прафесію каваля можна ў каледжах, якія даюць прафесійна-тэхнічную адукацыю. Спецыяльнасці могуць адрознівацца: напрыклад, «каваль ручнога кавання»<ref>[https://kedyshko-college.by/%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BF%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%BC/%D0%BDa%D1%88%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8/%D0%BA%D1%83%D0%B7%D0%BD%D0%B5%D1%86 КУЗНЕЦ РУЧНОЙ КОВКИ] {{ref-ru}}</ref> або «каваль на молатах і прэсах»<ref>[https://mycity.by/gorodskaya-spravka/uchrezhdeniya-obrazovaniya/50-professionalno-tekhnicheskie-uchebnye-zavedeniya/120-mogilevskij-gosudarstvennyj-mashinostroitelnyj-professionalno-tekhnicheskij-kolledzh Могилевский государственный машиностроительный колледж] {{ref-ru}}</ref>. Асноўныя навучальныя ўстановы, дзе рыхтуюць кавалёў сёння: * [[Мінскі дзяржаўны каледж рамёстваў і дызайну імя М. А. Кедышкі|Мінскі дзяржаўны каледж рамесніцтва і дызайну імя М. А. Кедышкі]] — гэта галоўнае месца ў краіне, дзе аднавілі падрыхтоўку кавалёў ручной кавання. У каледжы ёсць свая кузня. Выпускнікі запатрабаваны на [[Мінскі трактарны завод|МТЗ]], [[Мінскі завод шасцерняў|Мінскім заводзе шасцерняў]] і іншых прадпрыемствах<ref>[https://www.belnovosti.by/minsk/kakie-redkie-specialnosti-mozhno-osvoit-v-minske-mastera-kotorym-ne-strashen-krizis Какие редкие специальности можно освоить в Минске: мастера, которым не страшен кризис] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://news.by/news/obshchestvo/v-belarusi-otmechayut-den-kuznetsa#1 В Беларуси отмечают День кузнеца] {{ref-ru}}</ref> * [[Магілёўскі дзяржаўны машынабудаўнічы каледж]] — рыхтуе кавалёў на молатах і прэсах, а таксама кавалёў-штампоўшчыкаў * [[Жодзінскі дзяржаўны каледж]] — вядзе падрыхтоўку па спецыяльнасці «каваль на молатах і прэсах»<ref>[https://xn--80aabfqjj3bdadgnd1d.xn--90ais/college/23adfa3f-33d1-4c0f-9618-97ac142b9a28 Учреждение образования «Жодинский государственный колледж»] {{ref-ru}}</ref> * [[Пінскі дзяржаўны аўтамеханічны каледж]] — рыхтуе кавалёў для прамысловых прадпрыемстваў рэгіёну, такіх як ААТ «[[Кавліцмаш]]» і «[[Амкадор|Амкадор-Пінск]]»<ref>[https://zarya.by/news/glavnye-novosti/proekt-nauchim-rabotat-s-pinskim-gosudarstvennym-avtomehanicheskim-kolledzhem-uspeshnyj-start-v-professii/#1 Проект «Научим работать». С Пинским государственным автомеханическим колледжем — успешный старт в профессии] {{ref-ru}}</ref> == Прафесійныя аб’яднанні == Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)<ref name="Сах17">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17</ref>. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)<ref>[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.</ref>. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-слясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]<ref>[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.</ref>. Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)<ref name="Сах19">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19</ref>. == Подпісы майстроў == Некаторыя кавалі выраблялі спецыяльныя {{нп3|Кляймо майстра|штэмпелі|de|Meistermarke}} з уласнымі ініцыяламі ці нейкім значком — асабістае кляймо, якім мецілі свае вырабы. Але часцей кавалі карысталіся падручнымі інструментамі — [[зубіла]]мі і [[Барадок|прабойнікамі]]<ref name="Сах69">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 69</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} * {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] |загаловак=Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX-XIII вв. |месца=Минск|выдавецтва=Наука и техника |год=1987 |старонак=287 |isbn= |ref=Гурын}} * Древнее железо Белорусского Поднепровья (І тысячелетие н. э.) / [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурин]]; [научный редактор Л. Д. Поболь] ; Академия наук Белорусской ССР, Институт истории. — Минск : Наука и техника, 1982. — 124, [2] с. : ил., табл. ; 25 см. {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} {{Кандыдат у добрыя артыкулы}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] n9omdxq9ysevwpn041n1r6bk3ibgaza 5202420 5202417 2026-09-19T18:34:51Z Ciepiersia 162280 /* Асноўныя працы */ дапаўненне 5202420 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]].]] '''Беларускае кавальства''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. [[Кавальства|Кавальскае рамяство]] патрабавала майстэрства, ведання тэхналагічных сакрэтаў апрацоўкі матэрыялаў. Уменне выплавіць [[руда|руду]], вызначыць патрэбны працэнт дабавак, тэмпературу нагрэву, ступень загартоўкі лічылася амаль чараўніцтвам. Праз гэта ў [[беларуская культура|беларускай культуры]] кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над [[агонь|агнём]] і [[жалеза]]м. Звычайна кавалі былі спадчыннымі прафесіяналамі з мясцовых сялян, сустракаліся таксама [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэі]] разам з вандроўнымі і аселымі кавалямі [[Цыганы на Беларусі|цыганамі]]<ref name="Сах51">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 51</ref>. На Гомельшчыне майстэрскімі кавалямі лічыліся рускія-[[Стараверы ў Беларусі|стараверы]]<ref>Кузнечное ремесло // Белорусы / Ответственные редакторы: [[Васіль Кірылавіч Бандарчык|В. К. Бондарчик]], [[Рэгіна Антонаўна Грыгор’ева|Р. А. Григорьева]], [[Міхаіл Фёдаравіч Піліпенка|М. Ф. Пилипенко]]. — Москва : Наука, 1998. — С. 210—213. — (Народы и культуры)</ref>. == Гісторыя == === Старажытнасць === [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядомае з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых [[Балотная руда|балотных руд]]<ref name="ЭтнБел">{{Cite web |url=https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf |title=Этнаграфія Беларусі |access-date=2 жніўня 2026 |archive-date=10 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240910104504/https://elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%D0%9B%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%87_%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%8F%20%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96.pdf |url-status=dead }}</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай і паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з [[загартоўка]]й, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгажэнні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе залічаць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. Напрыклад, на [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|гарадзішчы]] трэцяй чвэрці [[1 тысячагоддзе|1-га тысячагоддзя]] за 0,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Нікадзімава]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]], на левым беразе ракі [[Быстрая (прыток Проні)|Быстрая]] (правы прыток ракі [[Проня]]) былі знойдзены [[жалеза|жалезныя]] прадметы [[узбраенне|ўзбраення]], [[рыштунак]] [[конскі рыштунак|каня]] і вершніка: [[наканечнік]]і [[кап’ё|коп’яў]] і кідальных [[дроцік]]аў утулкавыя (лісце-, ланцэта-, ромба-, полымяпадобныя, двухшыпныя), наканечнікі [[страла|стрэл]] тронкавыя (трохлопасцевыя, ромбападобны, бранябойны), фрагмент [[кальчуга|кальчугі]], [[шпоры]], [[цуглі]], [[збруя|збруйныя]] спражкі, фрагмент двухлязовага [[меч|мяча]] (шырыня клінка 5,5 см); жалезныя [[нож|нажы]], [[шыла|шылы]], [[крэсіва|крэсівы]], [[пінцэт]]ы, [[долата|долаты]], [[кнот]]авыя трубачкі, [[рыбалоўны кручок]], спружынныя [[нажніцы]], [[сякера|сякеры]], [[малаток]], [[каса (інструмент)|каса]]-гарбуша, [[серп|сярпы]], а таксама дробныя [[кавальства|кавальскія]] інструменты<ref>{{крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Нікадзімава}}</ref><ref>{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікадзімава|537}}</ref><ref>''Седин А. А.'' Оружие из городища Никодимово // V абласныя Магілёўскія краязнаўчыя чытанні. 1994.</ref>. [[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]].]] Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]], руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на кавальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа ў асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывазныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, ды і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены ў кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], [[Кавадла|кавадлы]], [[Зубіла|зубілы]], [[Прабойнік|прабойнікі]]. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты для апрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел|свердлы]], [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частыя знаходкі — [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У X—XI стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское і сельскае. Вырабы сталі значна адрознівацца якасцю і асартыментам. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. У 1953 годзе ля падножжа [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а былі адкрыты рэшткі {{нп3|Сырадутны горан|сырадутнага горна|uk|Сиродутне горно}}, вялікая колькасць жалезных [[шлак]]аў і некалькі абломкаў гліняных [[сопла]]ў. Гатовыя вырабы з жалеза шматлікія і разнастайныя<ref name="Ваўк">[https://gistoria.ru/2012-03-17-16-08-26/22-arheology/83-2012-03-15-12-38-42.html Волковыск] {{ref-ru}}</ref>. Толькі на Шведскай гары, дзе ўскрыта плошча ў 288 м², здабыта 409 розных жалезных і стальных прадметаў больш за 40 катэгорый рэчаў<ref name="Раск_Ваўк"/>. Сярод іх прылады працы, бытавыя рэчы, прадметы ўзбраення і ваеннага побыту. Апошніх асабліва шмат: наканечнікі дзід і стрэл, абломак баявой сякеры, наканечнік ад похваў мяча, страмёны, шпоры і т. д<ref name="Ваўк"/>. Гэтыя прадметы большасцю адносяцца да другой паловы [[XII стагоддзе|XII]] — першай паловы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. Пры гэтым у трэцім і ніжняй частцы другога культурнага пласта былі сустрэты таксама ўзоры двухшыпных утулкавых жалезных наканечнікаў стрэл, якія, па агульнапрынятым датаванні, адносяцца да часу не пазней [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]]<ref name="Раск_Ваўк">[https://pawet.net/library/history/bel_history/_rarch/007/2/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B0_'%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0'_%D0%B2_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B2_1954_%D0%B3..html Раскопки городища 'Шведская гора' в Волковыске в 1954 г.] {{ref-ru}}</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі.]] [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі.]] У XV—XVI стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкасці вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў<ref name="Сах15">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15</ref>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством<ref>[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.</ref>. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, укоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, забяспечвалі неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэнцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў<ref name="Сах20">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20</ref>. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання<ref>Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.</ref> Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі<ref name="Сах23">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23</ref>. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках<ref name="Сах24">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24</ref>. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта мясцовымі майстрамі<ref name="Сах25">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25</ref>. У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.</ref>. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]<ref name="Сах25"/>. Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з абласцей, якія далі прысягу, умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў<ref>[[Расійскі дзяржаўны архіў старажытных актаў|РДАСА]] Фонд 210 Вопіс 12 Справа 488 Лісты: лл. 182–184</ref><ref>{{Крыніцы/Сагановіч НВ}} С. 93</ref><ref>Мальцев, А. Н. Россия и Белоруссия в середине XVII века / А. Н. Мальцев. — Москва : Издательство Московского университета, 1974. — С. 142.</ref>. Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іван IV Грозны|Іванам IV Грозным]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]<ref name="ЭнцВКЛ">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}</ref>. Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]<ref name="ЭнцВКЛ"/>, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў<ref name="Сах26">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26</ref>. === Расійская імперыя === [[Файл:Hammered roses at Vietranaja (Čechava) street in Viciebsk - panoramio.jpg|250px|міні|Каваныя дэталі дома па [[Вуліца Чэхава (Віцебск)|вуліцы Чэхава]] ў [[Віцебск]]у.]] [[Файл:Жандарская ўправа. Магілёў 2.jpg|250px|міні|[[Пансіён Бельскай|Дом]] з балконамі з каванымі балюстрадай і кансолямі і каваным навесам у [[гістарычны цэнтр Магілёва|гістарычным цэнтры]] [[Магілёў|Магілёва]].]] [[Файл:Гродна, гістарычная забудова XIX-XX стст., 21-02-2009, фота 0413.jpg|250px|міні|[[Маланкаадвод]] на [[Дом урача Тальгейма|доме ўрача Тэльмана]] ў [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Ігната Сіліневіча<ref name="КачСіл">[https://newgrodno.by/society/nashli-samye-neobychnye-balkony-grodno/ Каждый — произведение искусства. Нашли самые необычные балконы Гродно] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://vgr.by/2012/04/25/news-kniga-2/ «Красная книга Гродно»: Кохановского, 13 — бывшая мастерская Качанов] {{ref-ru}}</ref>]] [[Файл:005b 526 Гродно, правосл кладбище, ул Антонова, 22-05-2004.jpg|250px|міні|Каваная [[Грабніца (пахаванне)|грабніца]] на [[Праваслаўныя могілкі (Гродна)|праваслаўных могілках]] у [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Качаноў<ref name="КачСіл"/>]] З сярэдзіны XVIII стагоддзя рамесніцкая вытворчасць пачала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях<ref name="Сах26"/><ref name="Сах27">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27</ref>. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёртую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.</ref>. Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.</ref>. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]<ref name="Сах30">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30</ref>. У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. Стан кавальскага рамяства адлюстроўваў усю складанасць і неадназначнасць перыяду. Колькасць рудняў на беларускіх землях інтэнсіўна скарачалася, рамеснікі забяспечваліся таннейшым і больш якасным матэрыялам з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. Даступнасць заводскага пракату, з аднаго боку, палегчыла працу кавалёў, а з другога — вяла да нівеліроўкі рамяства. Не спрыяла яму і канкурэнцыя з прамысловымі вырабамі, якія актыўна выцяснялі ручныя мастацкія рамёствы. Гэта прывяло да таго, што мастацкія якасці выніковай працы кавалёў пагоршыліся, а іх імкненне да арыгінальнай творчасці паменшылася<ref name="Сах33">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33</ref>. У сярэдзіне ХІХ стагоддзя спынілі сваю дзейнасць амаль усе рамесніцкія цэхі. Гарадское і местачковае рамесніцтва перайшлі ў прыватныя майстэрні і невялікія прадпрыемствы капіталістычнага тыпу, якія займаліся галоўным чынам задавальненнем бытавых патрэб і рамонтам сельскагаспадарчай тэхнікі, але адначасова выконвалі кавальскія і слясарныя работы мастацкага характару — як масавага попыту, так і па індывідуальных заказах<ref name="Сах34">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 34</ref>. Пры гэтым якасць была здавальняючай, але выпрацоўвалася шаблоннасць вырабаў і змяншалася іх мастацкая ўнікальнасць<ref name="Сах35">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 35</ref>. У 1860 годзе ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] налічвалася 1298 кавалёў, з іх тры чвэрці — сельскіх<ref>[[Павел Восіпавіч Баброўскі|Бобровский П.]] Материалы для географии Гродненской губернии. — СПб., 1863. — Ч. 2. С. 113—114</ref>, у Магілёўскай губерні ў 1880-х гадах — 968. Асабліва шмат кавалёў было ў [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскім]] (102), [[Сенненскі павет|Сенненскім]] (146), [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім]] (137), [[Гомельскі павет|Гомельскім]] (162) паветах<ref>Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 479—494.</ref>. У Мінскім павеце ў 1904 годзе было зарэгістравана звыш 200 кавалёў, у тым ліку ў [[Рубяжэвіцкая воласць|Рубяжэвіцкай воласці]] — 70, [[Койданаўская воласць|Койданаўскай]] — 45, [[Ракаўская воласць|Ракаўскай]]— 30, [[Астрашыцка-Гарадоцкая воласць|Астрашыцка-Гарадоцкай]] — 25. Аналагічная карціна назіралася і па іншых губернях і паветах<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 321. — Воп. 1. — Спр. 636.</ref>. Статыстычныя звесткі тых часоў называюць кавальства сярод найбольш пашыраных рамёстваў<ref name="Сах39">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39</ref>. Некаторыя работы гарадскіх кавалёў пачатку XX стагоддзя адлюстроўваюць апошні ўзлёт рамяства, які выявіўся ў спробе адгукнуцца на праявы новага стылю [[мадэрн]] (сецэсія). Ён узнік на хвалі тэхнічнага прагрэсу як новае мастацтва, закліканае адкінуць старыя формы і адгукнуцца на запатрабаванні часу. Новы стыль вызначыўся перавагай мяккіх, лёгкіх, пластычных форм. Сіметрыя і дакладнасць кампазіцыі, рух ліній і пластыка форм спакойныя, адвольныя, лёгка цякучыя. Шырока выкарыстоўваюцца раслінныя і жывёльныя матывы з уласцівай ім асіметрыяй, мяккасцю і пластычнасцю<ref name="Сах36">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 36</ref><ref name="Сах37">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 37</ref>. === XX стагоддзе === [[Файл:2025-09-12 Трабуцішкі Кавальская майстэрня.jpg|250px|міні|Сучасная кавальская майстэрня ў в. [[Трабуцішкі]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]].]] [[Файл:2024-09-14 Трабуцішкі падкова.jpg|thumb|250px|[[Падкова]] і [[вухналь]].]] У першай палове XX стагоддзя гарадское кавальства перажывала заняпад, узмоцнены [[Першая Сусветная вайна|Першай Сусветнай вайной]]<ref name="Сах37"/>. Адначасова з гэтым сельскае кавальства пашырылася<ref name="Сах38">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 38</ref>, адасобілася ад сельскай гаспадаркі і набыло пэўнай самастойнасці<ref name="Сах39"/>. Пашырэнне матэрыяльных і эстэтычных патрабаванняў вёскі выклікала не толькі ўзбагачэнне асартыменту кавальскіх вырабаў, але і паляпшэнне іх якасці. Напрыклад, кавальскія вырабы сталі важным элементам у афармленні і аздабленні жылля. Адмыслова аздаблялі клямкі, завесы, выязныя транспартныя сродкі і іншае<ref name="Сах39"/>. Частка кавалёў пачала абслугоўваць патрэбы цэркваў, касцёлаў, панскіх двароў, сядзіб і маёнткаў, што павялічыла ўзровень іх майстэрства. У гэты час створаны шматлікія мастацкія вырабы, многія з якіх захаваліся і цяпер, сярод іх фігурныя агароджы, вароты, аконныя рашоткі, надмагільныя і прыдарожныя крыжы і гэтак далей<ref name="Сах39"/>. Але гэты росквіт не працягнуўся доўга, таму што напярэдадні Першай Сусветнай вайны значна падаражэлі жалеза і вугаль, якія былі сыравінай для кавальства, што вымусіла майстроў звесці сваю дзейнасць да стварэння самых неабходных у гаспадарцы рэчаў і іх рамонту<ref name="Сах39"/>. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] кавальскае рамяство зазнала пэўныя змены. Перабудова вёскі на новы лад і рост яе дабрабыту, узрастанне патрэб у сельскагаспадарчых прыладах запатрабавалі шырокага прымянення кавальскіх работ<ref name="Сах40">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 40</ref>. Пасля шматгадовых ваенных дзеянняў не было недахопу ў разнастайных гатунках металу. Разбураная прамысловасць адразу была не ў стане забяспечыць насельніцтва неабходнымі вырабамі, таму прыняты адпаведныя ўрадавыя меры па адраджэнні і развіцці традыцыйных рамёстваў. У прыватнасці, Дэкрэт [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] 1919 года «Аб мерах садзейнічання саматужніцкай прамысловасці» адзначаў, што дробнарамесніцкія прадпрыемствы не падлягаюць [[Нацыяналізацыя|нацыяналізацыі]], а майстры могуць гандляваць сваімі вырабамі як на месцы, так і ў наваколлі, што ўнясе пасільны ўклад у забеспячэнне насельніцтва неабходнымі гаспадарчымі рэчамі<ref name="Сах40"/><ref>Решения партии и правительства по хозяйствннным вопросам (1917—1967). — М., 1967. — Т. 1. С. 146—147.</ref>. У сярэдзіне 1920-х гадоў найбольшая колькасць кавалёў налічвалася ў Цэнтральнай Беларусі, прычым з агульнага іх ліку (каля 3 тысяч) больш чым дзве траціны працавалі ў сельскай мясцовасці. Найбольш іх было ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім]] (165), [[Барысаўскі раён|Барысаўскім]] (150), [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкім]] (136), [[Капыльскі раён|Капыльскім]] (133), [[Глускі раён|Глускім]] (119) і [[Слуцкі раён|Слуцкім]] (104) раёнах<ref name="Сах41">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 41</ref>. На захадзе Беларусі патрэба ў кавальстве ўзрасла ў сувязі з маёмасным расслаеннем вёскі. Разнастайнасць кавальскіх вырабаў ва ўласнасці была паказчыкам таго ўзроўню, які займаў іх уладальнік у вясковай іерархіі. Асабліва гэта датычылася [[Шляхта|шляхты]]. Таксама важным і сталым заказчыкам кавальскіх вырабаў была царква<ref name="Сах41"/>. У часы [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] беларускія кавалі зрабілі вялікі ўнёсак у забеспячэнне мясцовых партызанскіх атрадаў. Яны засвоілі прафесіі збройнікаў і самі забяспечвалі сябе прыладамі, аж да [[Такарны станок|такарных станкоў]]<ref name="Сах42">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 42</ref>. Займаліся і больш звыклымі справамі, напрыклад, падкоўвалі партызанскіх коней. Пасля вайны праз дзяржаўныя абмежаванні на прыватную куплю металу каваль фактычна не мог займацца сваім рамяством сам па сабе. Ён мусіў або працаваць у прамысловай арцелі, атрымліваючы метал па плане праз «Белметалапрамсаюз», або ў выпадку пераўтварэння арцелі ў завод, станавіцца рабочым дзяржаўнага прадпрыемства. Індывідуальная, прыватная дзейнасць у металаапрацоўчы ў гэты перыяд фактычна схадзіла на нішто, саступалі месца дзяржаўнай прамысловасці. Пры гэтым патрэба ў кавальскай працы нікуды не дзелася і нават павялічылася, бо гаспадарка была разбуранай пасля вайны. Каваль быў патрэбны кожнаму калгасу, саўгасу, {{нп3|Машынна-транспартная станцыя|машынна-транспартнай станцыі|ru|Машинно-транспортная станция}}. Зразумела, што задавальненне першачарговых бытавых і гаспадарчых патрэб адсунула на другі план хоць якія праявы мастацкай творчасці, дзейнасць кавалёў амаль цалкам зводзілася да рамонту прасцейшай сельскагаспадарчай тэхнікі, [[Падкоўванне|падкоўвання]] коней, вырабу самых неабходных прылад бытавога прызначэння<ref name="Сах42"/>. У выніку кавальства выявіла тэндэнцыю да звужэння сферы бытавання<ref name="Сах42"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. [[Файл:Сторожевская 3 аптека вывеска.JPG|250px|міні|Каваная шыльда аптэкі на вуліцы [[Старажоўская вуліца|Старажоўскай]] у [[Траецкае прадмесце|Траецкім прадмесці]] [[Мінск]]а.]] Асобнай сферай кавальства, якая мела больш-менш стабільны попыт, былі рэстаўрацыйныя справы. Так, значны аб’ём такіх работ быў праведзены пры рэстаўрацыі [[Траецкае прадмесце|Траецкага прадмесця]] ў [[Мінск]]у. Шматлікія вароты, балконы, рашоткі, люстры, завесы, клямкі, шыльды, дзвярныя малаткі самых адмысловых форм і малюнкаў адкоўваліся на аснове старых узораў<ref name="Сах44">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 44</ref>. Удзелу майстроў-кавалёў запатрабавала таксама стварэнне [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускага дзяржаўнага музея народнай архітэктуры і побыту]], дзе для перавезеных будынкаў давялося замест многіх папсаваных адкоўваць новыя завесы, клямкі, крукі, зашчапкі, а таксама металічныя дэталі транспартных сродкаў, прылад працы і іншага<ref name="Сах45">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 45</ref>. Пры гэтым адзначаюць, што пры рэстаўрацыі часам выкарыстоўваліся не чыстыя аўтэнтычныя тэхналогіі, бо ўжываюць прамысловы пракат, электразварку і іншыя сучасныя тэхналогіі<ref name="Сах45"/>. Да 1980-х гадоў ужо амаль усе апошнія майстры старэйшага пакалення кінулі кавальства, рэдка дзе можна было адшукаць традыцыйную кузню з усім кавальскім начыннем<ref name="Сах46">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 46</ref>. У канцы 1980-х — пачатку 1990-х гадоў спалучэнне абуджэння цікавасці грамадства да традыцыйнай культуры і масавая пабудова прыватнага жытла сядзібнага і катэджнага тыпу выклікала тэндэнцыю да развіцця і пашырэння кавальства. На рынку з’явіліся ў шырокім асартыменце каваныя агароджы, парэнчы, вароты, балконы, лесвіцы, прадметы інтэр’ера, у тым ліку камінныя прылады, малыя архітэктурныя формы і гэтак далей<ref name="Сах46"/>. Попыт выклікаў развіццё прапановы, людзі сталі вучыцца на кавалёў, з’яўляліся майстэрні, прычым развіццё кавальства цалкам ішло ў межах гарадскога, а не сельскага рамяства<ref name="Сах47">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 47</ref>. Кавальскі кааператыў «Дэкор», арганізаваны выдатным майстрам-кавалём Аляксандрам Сяргеевічам Дубінай<ref>[https://belpismennost12.ucoz.ru/publ/aljaksandr_dubina/1-1-0-89 Майстар кавальскіх спраў — Аляксандр Сяргеевіч Дубіна]</ref>, стаў ініцыятарам і арганізатарам першага ў Беларусі свята кавальскага мастацтва, праведзенага летам 1990 года ў г. [[Глыбокае|Глыбокім]]<ref name="Сах47"/>. === XXI стагоддзе === У 2001 і 2013 гадах у [[Глыбокае|Глыбокім]] на базе кавальскага кааператыва «Дэкор» прайшлі два маштабныя рэспубліканскія святы-конкурсы кавальства «Залатая падкова»<ref name="Сах48">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 48</ref>. У [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным гістарычным музеі]] прайшлі спецыялізаваныя выстаўкі «Жалезны вернісаж» (2007) і «Партрэт вясны ў жалезным абрамленні» (2009)<ref name="Сах49">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 49</ref>. У рамках «Славянскага базару ў Віцебску» праводзіцца свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч». Упершыню мерапрыемства адбылося ў 2022 годзе<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vitbichi.by/news/kultura/slavyanskiy_bazar_v_vitebske/upershynyu_ramkakh_slavyanskaga_bazaru_vitsebsku_2022_adbylosya_mizhnarodnae_svyata_konkurs_kavalska/|title=Упершыню ў рамках «Славянскага базару ў Віцебску-2022» адбылося міжнароднае свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч»|website=www.vitbichi.by|access-date=2026-08-22}}</ref>. Другі раз мерапрыемства адбылося ў 2025 годзе<ref>{{Артыкул|аўтар=Лапкова, Таццяна|загаловак=Уладары металу і агню : ІІ Міжнародны свята-конкурс кавальскага рамяства "Зніч"|год=2025|мова=be|выданне=[[Мастацтва (часопіс)|Мастацтва]]|нумар=7|старонкі=С. 36—39}}</ref>. == Сыравіна == === Руда === [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]].]] Выкарыстанне на Палессі [[Балотная руда|балотнай руды]] для здабычы [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (прыкладна ў I стагоддзі)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, бо руда залягае зусім неглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]].]] Першыя сляды такой здабычы жалеза знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў зямлянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза тым часам, наколькі можна вызначыць, выраблялі праз распальванне кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддзімалі для павышэння тэмпературы. Магчыма, на Палессі тым часам існавалі і першабытныя прымітыўныя невялікія печы для выплаўкі жалеза, падобныя да знойдзеныў на гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} былі абмазанымі глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У V—VI стагоддзях пашырыліся глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробненую руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі падзімалі знізу. Печ змяшчала да 120 кілаграмаў руды, плаўка доўжылася 8—12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю.]] Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у XVI—XVII стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. Важна зазначыць, што крычнае жалеза, якое ў XVIII—XIX стагоддзях выраблялася на Палессі на руднях, асабліва руднях, якія не мелі механічнага абсталявання, было невысокай якасці і ішло ў большасці для вырабу дробных гаспадарчых прылад. Пры выплаўцы жалеза ў прымітыўных плавільных печах значны працэнт жалеза заставаўся ў шлаках. Шлакі некаторых рудаплавільняў XVIII стагоддзя, напрыклад, каля [[Рудакоў (Хойніцкі раён)|Рудакова]] [[Хойніцкі раён|Хойніцкага раёна]], змяшчаюць у сабе 71,35 % жалеза, а руда каля [[Багушы (Брагінскі раён)|Багушоў]] [[Брагінскі раён|Брагінскага раёна]] і многіх іншых у гэтай ваколіцы мае ад 30 да 52,46 % жалеза<ref name="Ляўд"/><ref>[[Аляксандр Уладзіміравіч Красоўскі|Красоўскі А. У.]] Да геалогіі і гідрагеалогіі Палесся : [папярэдняя справаздача па геалагічных доследах 1930 г.] / А. Ул. Красоўскі ; Беларуская акадэмія навук, Геалагічны інстытут. — Менск [Мінск : б. в.], 1932 (Друкарня БАН). — 46, 11 с. ; 26 см. — (Матэрыялы па вывучэнню геалогіі і карысных выкапняў Беларусі; т. 5). — Рэзюмэ на нямецкай, рускай мовах. — 100 экз.</ref> (11), а ў іншых месцах, напрыклад, каля [[Суткова]] [[Лоеўскі раён|Лоеўскага раёна]] руда змяшчае 47,40 — 56,29 % жалеза<ref name="Ляўд"/><ref>[[Аляксандр Уладзіміравіч Красоўскі|А. В. Красовский]]. Предварительные сообщения о результатах работ Брагинско-Ручаевской геологической партии Геологического Института Белорусской Акад. Наук. 1931 г.</ref>. === Жалеза і сталь === У выпадку, калі каваль не меў побач уласнай крыніцы жалезнай руды, яму даводзілася купляць або выменьваць ужо выплаўленае жалеза. Яно трапляла ў рукі каваля ў выглядзе груба каваных вуглаватых кавалкаў, якія драбнілі і выкарыстоўвалі на розныя вырабы. Некаторыя кавалі праз нястачу жалеза працавалі толькі з матэрыялам заказчыка<ref name="Сах61">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 61</ref>. Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.</ref>. Пасля Першай і Другой сусветных войнаў выкарыстоўвалі таксама матэрыял з разбітай ваеннай тэхнікі і ўзбраення<ref name="Сах61"/>. Маюцца звесткі пра пастаўкі [[Сталь|сталі]] англійскай вытворчасці. Сталь выраблялася ў металургічнай прамысловасці ў выглядзе пруткоў, прутоў і гатовых вырабаў, такіх як косы і г. д. У вёсках сталь са старых кос (таксама прывезеных) («{{нп3|Рафінаваная сталь|косная сталь|de|Gärbstahl}}») таксама выкарыстоўвалася для вытворчасці лёзаў дрэваапрацоўчых інструментаў (напрыклад, сякер, зубіл і іншых), а таксама для настальвання (наварвання рабочых частак) розных інструментаў і прылад<ref name="Сах61"/><ref name="Карыбуцяк8">Kowalstwo ludowe w wojewodztwie Wilenskiem / Oprac.: [[Зыгмунт Ян Карыбуцяк|Zygmunt Jan Korybutiak]]. — Wilno : Nakl. Dziennika Urzedowego Kuratorjum Okr. Szk. Wilenskiego, 1936. — 38 s. ; 24 см. — (Pomoc dla nauczyciela realizujacego program publicznej szkoly powszechnej na Wilenszczyznie i Nowogrodczyznie ; N 23). S. 8</ref>. З пракладкай на Беларусі [[Чыгунка|чыгуначных дарог]] кавалі хутка ацанілі адбракаваныя вагонныя [[Рысора|рысоры]], якія перакоўвалі на [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Лемех|нарогі|uk|Леміш (сільське господарство)}} і іншае<ref name="Карыбуцяк9">Kowalstwo ludowe w wojewodztwie Wilenskiem / Oprac.: [[Зыгмунт Ян Карыбуцяк|Zygmunt Jan Korybutiak]]. — Wilno : Nakl. Dziennika Urzedowego Kuratorjum Okr. Szk. Wilenskiego, 1936. — 38 s. ; 24 см. — (Pomoc dla nauczyciela realizujacego program publicznej szkoly powszechnej na Wilenszczyznie i Nowogrodczyznie ; N 23). S. 9</ref>. === Беларускае заводскае жалеза === У [[Барысаўскі раён|Барысаўскім раёне]] ў 1854—1880 гадах працаваў [[Барысаўшчынскі металургічны завод царскага двара|Барысаўшчынскі металургічны завод]], які выплаўляў [[чыгун]], {{нп3|Пудлінгаванне|пудлінгавае|ru|Пудлингование}} і шыннае жалеза<ref name="Болбас">{{Крыніцы/Болбас 1988а}}</ref>. Акрамя гэтага выплаўкай жалеза з руды займаліся [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод]] (спыніў працу ў 1872 годзе), прадукцыяй якога была, між іншым, [[сталь]], і [[Вішнеўскі металургічны завод]] (спыніў працу ў 1870 годзе), які ў тым ліку выпускаў паласавое жалеза, каваныя стрыжні, а таксама [[Кавадла|кавадлы]]<ref>[https://verbum.by/belen/%d0%92%d0%86%d0%a8%d0%9d%d0%95%d0%8e%d0%a1%d0%9a%d0%86%20%d0%9c%d0%95%d0%a2%d0%90%d0%9b%d0%a3%d0%a0%d0%93%d0%86%d0%a7%d0%9d%d0%ab%20%d0%97%d0%90%d0%92%d0%9e%d0%94 ВІ́ШНЕЎСКІ МЕТАЛУРГІ́ЧНЫ ЗАВО́Д.]</ref>. === Расійскае заводскае жалеза === У XIX стагоддзі колькасць рудняў на Беларусі імкліва скарачалася, бо з’явілася магчымасць паставак таннага і якаснага металу з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. У 1824 годзе на Беларусі налічвалася каля 130 рудняў<ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]] Аб жалезнай прамысловасці на Беларусі // Савецкая краіна. — 1931. — № 12. — С. 61</ref>, але яшчэ ў 1804 годзе ў распараджэнні [[Губернатары Гродзенскай губерні|гродзенскага]] {{нп3|Карл Карлавіч Лешэрн фон Герцэнфельд|губернатара|ru|Лешерн фон Герценфельд, Карл Карлович}} аб арганізацыі дастаўкі жалеза ў губерню з Цэнтральнай Расіі гаворыцца: {| |{{пачатак цытаты}} Хоць тут знаходзяцца ўласныя жалезныя заводы, але жалеза з іх ужываецца на адны толькі звычайныя вырабы. Для лепшых работ атрымліваюць той з Масквы і іншых расійскіх гарадоў. {{oq|ru|Хотя здесь находятся собственные железные заводы, но железо с них употребляется на одни только обыкновенные изделия. Для лучших работ получают оное из Москвы и других российских городов<ref name="Сах33"/><ref>Белоруссия в эпоху феодализма. — Минск, 1961. — Т. 3. С. 132.</ref>}} {{канец цытаты}} |} Буйныя прадпрыемствы, накшталт [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод|завода Бенкендорфа]] ў [[Старынка (Слаўгарадскі раён)|Старынцы]] [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскага павета]], маглі закупляць сыравіну ў [[Масква|Маскве]] і [[Калуга|Калузе]], а не з [[Урал]]а. === Металалом === Да Кастрычніцкай рэвалюцыі ў Расійскай імперыі не існавала арганізацыі, якая цэнтралізавана займалася нарыхтоўкай і перапрацоўкай металалому. Гэтую ролю ўзялі на сябе прыватнікі — буйныя пастаўшчыкі-прадпрымальнікі і сотні саматужных майстэрняў<ref name="Металалом">[https://bvm.by/company/istoriya/ История] {{ref-ru}}</ref>. У 1920-я гады саматужная прамысловасць, уключаючы кавалёў, адчувала найвастрэйшы дэфіцыт якаснага металу. У гэтых умовах выкарыстанне металічнага лому і браку стала не проста распаўсюджанай, а крытычнай неабходнасцю. Паводле дадзеных таго часу, доля выкарыстоўванага ў саматужнай вытворчасці старога металу ўзрасла з 30-40 % да 90 % у параўнанні з даваенным перыядам<ref name="Дзерж">[https://ru.djvu.online/file/Onja0VfaQkiul#14 КУСТАРНАЯ ПРОМЫШЛЕННОСТЬ СССР. СБОРНИК СТАТЕЙ И МАТЕРИАЛОВ под редакцией С. П. СЕРЕДЫ. С предисловием ф. Э. ДЗЕРЖИНСКОГО. ВЫПУСК I. Центральное Управление печати ВСНХ СССР. МОСКВА—1926 г.]</ref>. Гэта быў змушаны крок з прычыны крызісу з сыравінай. Пачатак развіццю ломаперапрацоўчай галіны ў Беларусі паклала пастанова {{нп3|Савет працы і абароны|Савета працы і абароны|ru|Совет труда и обороны}} ад 19 красавіка 1922 года аб утварэнні аб’яднання «Металагандаль» (пазней — «Рудметалгандаль»). З таго часу пытанні, звязаныя са зборам і рэалізацыяй металічнага лому, уключаючы яго пастаўкі на экспарт, каардынавала дзяржаўная арганізацыя «Металагандаль»<ref name="Металалом"/><ref>[https://belprofmash.1prof.by/news/100-letnij-yubilej-so-dnya-osnovaniya-gosudarstvennoj-sistemy-obrashheniya-loma-i-otxodov-chernyx-i-cvetnyx-metallov/ 100-летний юбилей со дня основания государственной системы обращения лома и отходов черных и цветных металлов] {{ref-ru}}</ref>. Гэтае рашэнне азначала, што дзяржава ўзяла пад поўны кантроль збор, перапрацоўку і рэалізацыю металалому<ref name="Вестник">[https://ruslom.com/wp-content/uploads/2021/11/vestnik11.2021.pdf#1#1 Вестник руслом.ком. Ноябрь 2021. Спецвыпуск к 100-летию отрасли обращения с ломом и отходами металлов в России] {{ref-ru}}</ref>. Увесь цэнтралізаваны гандаль ломам вёўся праз гэтую дзяржаўную структуру, якая, апроч іншага, займалася і экспартам<ref name="Каксобирали">[https://www.metalinfo.ru/ru/magazine/2006/11/100 Как в 1920-х годах «цветной» лом собирали] {{ref-ru}}</ref><ref name="Ктоосновал">[https://infolom.su/who-founded-scrap-processing-from/ Кто основал ломоперерабатывающую отрасль России?] {{ref-ru}}</ref>. Такім чынам, кавалі не маглі проста прыйсці і купіць лом на свабодным рынку — ён размяркоўваўся праз дзяржаўныя каналы. Нягледзячы на ​​манаполію, на практыцы існавалі выпадкі, калі метал, які кваліфікаваўся як лом, сыходзіў на бок. Напрыклад, дзяржаўныя арганізацыі маглі прадаваць прыдатны для выкарыстання метал (у тым ліку інструментальную сталь) па непрыдатных цэнах прыватным структурам, якія, верагодна, перапрадавалі яго саматужнікам і кавалям<ref name="Ктоосновал"/>. Гэта была форма нелегальнага ці паўлегальнага абыходу сістэмы, якая дапамагала змякчыць дэфіцыт. Важна разумець, што дзяржаўная манаполія праследвала дзве асноўныя мэты: атрыманне востра неабходнай краіне замежнай валюты ад экспарту крышана і цэнтралізаванае забеспячэнне сыравінай буйной металургіі<ref name="Каксобирали"/><ref name="Вестник"/>. Інтарэсы сотняў тысяч саматужнікаў і кавалёў, якія ў сукупнасці мелі патрэбу ў метале, у гэтай сістэме часта аказваліся на другім плане<ref name="Дзерж"/>. Сітуацыю пагаршала агульная разруха пасля Грамадзянскай вайны і крызіс у транспартнай сістэме<ref name="Каксобирали"//>. Такім чынам, другасны метал быў жыццёва важным рэсурсам для кавалёў у 1920-х гадах, але доступ да яго ажыццяўляўся ва ўмовах жорсткага дзяржаўнага кантролю і сталага дэфіцыту, які толькі зрэдку кампенсаваўся нефармальнымі каналамі. У 1930-я гады дзяржаўная манаполія на металалом, верагодна, толькі ўзмацнілася. Збор і размеркаванне, хутчэй за ўсё, жорстка планаваліся і ўвязваліся з задачамі першай пяцігодкі. Мясцовыя кузні, асабліва ў сельскай мясцовасці, верагодна, атрымлівалі метал па дзяржаўных разнарадках праз сістэму прамысловай кааперацыі («[[Белкаапсаюз]]» і падобныя структуры) ці мясцовыя саветы, а не праз вольныя куплю і продаж<ref name="Проектпяти">[http://rntbcat.org.by/EK/dovoen_izd/44.pdf#2#1 Проект пятилетнего плана развития металлопромышленности Белоруссии 1928/29 — 1932/33] {{ref-ru}}</ref>. З развіццём калгаснай сістэмы і з’яўленнем {{нп3|Машынна-трактарная станцыя|машынна-трактарных станцый|ru|Машинно-тракторная станция}} (МТС), рамонтныя майстэрні пры іх, верагодна, сталі асноўнымі спажыўцамі другаснага металу для рамонту інвентару. Індывідуальныя кавалі маглі адчуваць яшчэ большы дэфіцыт, бо рэсурсы накіроўваліся ў першую чаргу на патрэбы калектывізацыі<ref>[https://docs.historyrussia.org/nodes/88442#mode/inspect/page/2/zoom/4 Спецсообщение из Минска о ходе ремонта тракторов по МТС БССР, по данным на 27 декабря 1933 г. 5 января 1934 г.] ад 1933 года — гэта каштоўны дакумент, які паказвае востры дэфіцыт металу. У ім, напрыклад, апісваецца выпадак, калі дырэктар майстэрні абмяняў 572 кг дэфіцытнага жалеза на прадукты, што было расцэнена як шкодніцтва.</ref>. Нягледзячы на ​​строгі кантроль, у мясцовай глыбінцы (на [[Палессе|Палессі]] ці ва ўсходніх раёнах БССР) верагодна захоўваўся нефармальны абарот. Кавалі маглі атрымліваць лом (старыя плугі, абады колаў) ад мясцовага насельніцтва ў лік аплаты за працу або праз абмен, абыходзячы дзяржаўныя нарыхтоўчыя канторы. У гэты час большая частка якаснага лому, верагодна, ішла на патрэбы буйной саюзнай металургіі. БССР, не маючы ўласнай буйной металургічнай базы, магла атрымліваць метал з заводаў Цэнтральнай Расіі (напрыклад, з [[Масква|Масквы]] ці [[Санкт-Пецярбург|Ленінграда]]), але гэтага катастрафічна не хапала, і саматужная прамысловасць часта даношвала тое, што магла пераплавіць на месцы<ref name="Проектпяти"/>. У 1944—1948 гадах нарыхтоўкай, перапрацоўкай і збытам другаснай сыравіны на тэрыторыі БССР займалася Беларуская рэспубліканская кантора «Белдругасчормет» Галоўнага ўпраўлення па нарыхтоўцы, перапрацоўцы і збыце другасных чорных металаў [[Народны камісарыят чорнай металургіі СССР|Народнага камісарыята чорнай металургіі СССР]]. У васьмі гарадах рэспублікі — [[Мінск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Магілёў|Магілёве]], [[Бабруйск]]у, [[Віцебск]]у, [[Орша|Оршы]], [[Полацк]]у, [[Барысаў|Барысаве]] — створаны вытворчыя пляцоўкі па прыёмцы металалому, разбіранні, сартаванні і адгрузцы. Пры гэтым індывідуальныя кавалі былі на самай нізкай прыступцы ў іерархіі атрымання дэфіцытнай сыравіны і маглі здавольвацца толькі тым, што не пайшло на патрэбы планавай прамысловасці і калгасаў. У 1950-я гады для каваля ў БССР легальны шлях атрымання металу праходзіў праз дзяржаўныя структуры. Ён мог або працаваць у прамысловай арцелі, атрымліваючы метал па плане праз «Белметалапрамсаюз», або ў выпадку пераўтварэння арцелі ў завод, станавіцца рабочым дзяржаўнага прадпрыемства. Індывідуальная, прыватная дзейнасць у металаапрацоўцы ў гэты перыяд фактычна схадзіла на нішто, саступаючы месца дзяржаўнай прамысловасці. Свабодная купля металу для індывідуальных кавалёў была фактычна немагчыма да 1980-х гадоў. Нязначныя перамены пачаліся з пачаткам эканамічных рэформаў канца 1980-х — пачатку 1990-х гадоў, але ўжо ў 1995 годзе ў Беларусі быў прыняты Указ Прэзідэнта 179 «Аб мерах па ўзмацненні барацьбы з крадзяжом каштоўных, чорных і каляровых металаў, іх лому і адходаў, каштоўных камянёў»<ref>[https://news.sb.by/articles/nazarov-70-potrebnostey-bmz-v-syre-obespechivaet-belvtorchermet.html Назаров: 70 % потребностей БМЗ в сырье обеспечивает ОАО «Белвторчермет»] {{ref-ru}}</ref>. Ён увёў дзяржаўную манаполію на дзейнасць па нарыхтоўцы і перапрацоўцы металалому. Фактычна гэта азначала, што толькі пэўныя дзяржаўныя структуры (перш за ўсё, сістэма «Белдругасчормет») мелі законнае права скупляць і прадаваць лом чорных і каляровых металаў. Для каваля гэта азначала, што ён па-ранейшаму не мог свабодна набыць метал на рынку — ён мог купіць яго толькі ў упаўнаважанага дзяржавай прадаўца, што часта было спалучана з абмежаваннямі і адсутнасцю рэальнага выбару. Гэтая дзяржаўная манаполія праіснавала больш за 20 гадоў і стала прадметам разглядаў на ўзроўні Еўразійскага эканамічнага саюза (ЕАЭС), бо стварала бар’еры для бізнесу з іншых краін-удзельніц<ref>[https://eec.eaeunion.org/en/news/belarus-ustranila-ogranicheniya-v-otnoshenii-optovoy-torgovli-lomom-i-otkhodami-chernykh-i-tsvetnykh/ Belarus eliminated restrictions on wholesale trade in scrap and waste of ferrous and non-ferrous metals] {{ref-en}}</ref>. У выніку ў 2020 годзе Еўразійская эканамічная камісія (ЕЭК) кваліфікавала беларускую дзяржаўную манаполію на гандаль металалому як бар’ер, які перашкаджае свабоднаму гандлю ўнутры ЕАЭС, і 11 ліпеня 2023 года Калегія ЕЭК афіцыйна прызнала гэты бар’ер ліквідаваным<ref>[https://www.steelradar.com/en/eurasian-economic-commission-removes-barriers-to-scrap-metal-trade-within-the-eeu Eurasian Economic Commission removes barriers to scrap metal trade within the EEU] {{ref-en}}</ref>. У нарматыўна-прававыя акты Беларусі былі ўнесены змяненні, якія здымаюць абмежаванні на аптовы гандаль металалому для юрыдычных асоб з краін ЕАЭС<ref>[https://www.metaltorg.ru/n/9B3AFA Белоруссия сняла ограничения по торговле металлоломом в рамках ЕАЭС] {{ref-ru}}</ref>. Гэта стварае юрыдычную аснову для больш вольнага рынка, на якім каваль, гіпатэтычна, мог бы набыць метал. Аднак канчатковае станаўленне сапраўды свабоднага і канкурэнтнага рынку — гэта больш працяглы працэс, які можа заняць час. === Вугаль === Беларускія кавалі выкарыстоўвалі выключна {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}}, а не [[Каменны вугаль|каменны]]. Беларускія лясы заўсёды былі багатыя лясамі, што рабіла драўнінны вугаль самым даступным відам паліва<ref name="Глуск">[[Вячаслаў Фёдаравіч Капыцін|Копытин В. Ф.]] Археологические памятники Глусского района Могилевской области: Монография. — Могилев: МГУ им. А. А. Кулешова, 2004. — 146 с.: ил.</ref>. Аднак справа не толькі ў таннасці. У адрозненне ад каменнага вугалю, драўнінны не ўтрымлівае прымешак [[Сера|серы]] і [[фосфар]]у, якія маглі б зрабіць метал крохкім і няякасным. У [[горан]]е, куды з дапамогай мяхоў нагняталася паветра, драўнінны вугаль дазваляў дасягаць тэмпературы каля 1000 °C, дастатковай для размякчэння і кавання жалеза і сталі. У кузнях, напрыклад, з [[Кузня з Клочкава|вёскі Клочкава]] (Мінская вобласць, 1919 год пабудовы), было спецыяльнае месца для захоўвання драўніннага вугалю, што падкрэслівае яго важнасць. У дыялектным слоўніку Лоеўшчыны<ref>[[Тамара Сямёнаўна Янкова|Янкова Т. С.]] «Дыялектны слоўнік Лоеўшчыны», 1982</ref> адзначана адмысловае слова «мілёр», якім называлі вугаль для кузні<ref>[https://bydialects.org/dicts/jankova-dyjalektny-slounik-lojeuscyny-1982-r/194/?hl=%D0%BC%D1%96%D0%BB%D1%91%D1%80 Мілёр]</ref>. {{нп3|Вуглярка|Ямы|uk|Вуглярка}} для {{нп3|Вуглевыпальванне|выпальвання|bg|Въглищарство}} драўніннага вугалю ў плане прадстаўляюць круг або авал з паглыбленнем у цэнтры, па перыметры якога знаходзіцца вал вышынёй у 1 метр са знешняга боку. Арганізацыя вытворчасці, выпрацоўка спецыяльных навыкаў, стварэнне саміх ям патрабавалі значных затрат часу і намаганняў. У выкапаныя ямы круглявай формы дыяметрам да 20 м складалі {{нп3|Хвоя (драўніна)|хваёвыя|ru|Сосна (древесина)}} або {{нп3|Бяроза (драўніна)|бярозавыя|ru|Берёза (древесина)}} дровы, якія перакрываліся зверху [[дзёран]]ам, абмазваліся [[гліна]]й або засыпаліся зямлёй. У цэнтры і па баках збудавання пакідаліся невялікія адтуліны для паступлення паветра. Праз цэнтральную адтуліну {{нп3|вугляпал||ru|Углежог}} падпальваў дровы і, калі тэмпература гарэння паднімалася, усе адтуліны перакрываліся да поўнага згарання пален і атрымання вугалю. У залежнасці ад колькасці дроў, {{нп3|Вытворчасць драўніннага вугля|працэс атрымання вугалю|d|Q113018354}} займаў ад некалькіх дзён да месяца і праводзіўся ў восеньскі (верасень — кастрычнік) час. Гэты спосаб атрымання драўніннага вугалю вынайдзены ў раннім жалезным веку ([[1 тысячагоддзе да н.э.]]), існаваў на тэрыторыі Беларусі аж да [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]<ref name="Глуск"/>. Важна адзначыць, што выхад гатовага прадукту быў вельмі малы: па аб’ёме — усяго каля 30 %, а па вазе — не больш за 12 % ад зыходнай драўніны<ref name="Глуск"/>. У ходзе пошукавых работ у [[Глускі раён|Глускім раёне]] былі знойдзены збудаванні для атрымання драўніннага вугалю ў ямах для вуглепалення. Да нядаўняга часу такія аб’екты ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] былі невядомыя, што тлумачыцца як недастатковай археалагічнай вывучанасцю рэгіёна, так і адсутнасцю спецыяльных пошукаў падобных аб’ектаў. Яшчэ ў пачатку 1980-х гадоў вядомы спецыяліст па металургіі і кавальскай апрацоўцы жалеза [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурын]] адзначаў: «У адрозненне ад іншых рэгіёнаў у Беларускім Падняпроўі пакуль не выяўлены ямы для вуглепалення. Трэба меркаваць, што вугаль для крычна-руднага працэсу выпальваўся кучным спосабам»<ref name="Глуск"/><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин, М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья (I тысячелетие н.э.) / М. Ф. Гурин. — Минск : Наука и техника, 1982</ref>. Па пісьмовых крыніцах толькі ў 1900 годзе з Беларусі было вывезена 10320 тон драўніннага вугалю<ref name="Глуск"/>. З сярэдзіны XIX стагоддзя, калі гутніцтва заняпала, некаторыя кавалі выпальвалі яго самі<ref name="Сах61"/>. Паленне ўкладвалі стажком, укрывалі саломай ці нават травой, затым дзёрнам. Праз адтуліну ўнізе яго падпальвалі, адтуліну наглуха закрывалі. Дрэва {{нп3|Тленне|тлела|uk|Тління}} без доступу паветра каля двух тыдняў, ператвараючыся ў высакаякасны вугаль<ref name="Сах62">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 62</ref>. Некаторыя кавалі саматужна выпальвалі яго нават у сярэдзіне XX стагоддзя, але дуб як сыравіна ўжываўся ўжо рэдка. На Міншчыне, напрыклад, аддавалі перавагу сасновай, часам асінавай драўніне<ref name="Сах62"/>. Пераважная ж большасць кавалёў купляла паліва ў {{нп3|Смаляная печ|смалярнях|de|Pechofen}}, якія заўсёды былі ў бліжэйшым наваколлі і ў дастатку мелі вугаль як пабочны прадукт пры выганцы смалы<ref name="Сах62"/>. Некаторыя сучасныя майстры ў Беларусі выкарыстоўваюць у сваёй працы традыцыйны драўнінны вугаль, захоўваючы вернасць старажытным метадам, хоць ёсць і тыя, хто перайшоў на газавыя горны<ref>[https://news.by/news/obshchestvo/zolotye_ruki_talantlivy_vo_vsem_khirurg_kuznets_iz_loeva#1 Золотые руки талантливы во всем: хирург-кузнец из Лоева] {{ref-ru}}</ref>. З іншага боку, у некаторых інтэрв’ю згадваецца выкарыстанне і каменнага вугалю<ref>[https://ctv.by/news/obshestvo/ne-rasstayotsya-s-nakovalnej-uzhe-20-let-belorus-rasskazal-pochemu-reshil-zanimatsya-drevnim-kuznechnym-remeslom#1 Не расстаётся с наковальней уже 20 лет. Белорус рассказал, почему решил заниматься древним кузнечным ремеслом] {{ref-ru}}</ref>, але, відаць, гэта ўжо пазнейшая практыка. == Рачны пясок == === Прымяненне === У кавальскай справе пясок выступае як {{нп3|Флюсы|флюс|ru|Флюсы}}. Пры нагрэве металу ў [[горан]]е на яго паверхні актыўна ўтвараецца [[акаліна]] (аксідная плёнка)<ref name="ЧПМ">[https://stroy-podskazka.ru/kovka/chem-posypayut-metall/#h2_1117181#1#1 Чем посыпают металл при ковке?] {{ref-ru}}</ref>. Калі яе не прыбраць, яна можа прывесці да дэфектаў: ​​метал перапальваецца, а пры [[Кавальская зварка|кавальскай зварцы]] — не злучаецца. Пясок (галоўным чынам кварцавы, {{нп3|Кварцавы пясок|SiO₂|ru|Кварцевый песок}}) вырашае гэтую праблему. Пясок, якім пасыпаюць канцы нарыхтовак, пры высокай тэмпературы (звыш 1150—1250 °C) уступае ў рэакцыю з {{нп3|Аксід жалеза (II)|аксідам жалеза (FeO)|uk|Оксид заліза(II)}}, утвараючы лёгкаплаўкае злучэнне — {{нп3|Сілікат жалеза(II)|сілікат жалеза (FeO·SiO₂)|ru|Силикат железа(II)}}. Гэты расплаўлены [[шлак]] пакрывае паверхню металу тонкай плёнкай. Гэтая плёнка перакрывае доступ [[кісларод]]у з паветра, прадухіляючы далейшае ўтварэнне акаліны і перапал металу. Гэты шлак не толькі абараняе метал, але і растварае ўжо наяўныя аксіды, чысцячы паверхні для надзейнага злучэння. Без флюсу акаліна перашкодзіла б гэтаму працэсу, зрабіўшы шво слабым і ненадзейным, а з ім чысты метал надзейна зварваецца<ref name="ЧПМ"/>. === Патрабаванні да пяску === Чысты кварцавы пясок змяшчае не менш за 97 % дыяксіду крэмнію (SiO₂), а прымешкі серы і фосфару строга абмежаваны, бо яны могуць пагоршыць якасць [[Зварное злучэнне|зварнога шва]]<ref name="Песок кварцевый">[https://meganorm.ru/Data1/32/32835/index.htm#1 ГОСТ 4417-75. ПЕСОК КВАРЦЕВЫЙ ДЛЯ СВАРОЧНЫХ МАТЕРИАЛОВ]</ref>. У саматужнай дзейнасці кавалі выкарыстоўвалі рачны пясок. Ён павінен быць чыстым, таму пясок перад ужываннем абавязкова прасейвалі, каб выдаліць буйныя камяні і смецце, прамывалі, каб аддзяліць гліністыя і пылавыя часціцы, а потым прасушвалі або напякалі<ref name="ЧПМ"/>. == Іншыя віды сыравіны == === Гліна === [[Гліна]] была асноўным матэрыялам для [[Горан|горанаў]], [[Тыгель|тыгляў]] (для плаўкі {{нп3|Каляровыя металы|каляровых металаў|ru|Цветные металлы}}) і соплаў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/20230818/v-polotske-nashli-kvartal-yuvelirov-xi-veka-1078656053.html|title=В Полоцке нашли квартал ювелиров XI века|first=Sputnik|last=Беларусь|website=Sputnik Беларусь|date=20230818T1656+0300|access-date=2026-09-11}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://www.psu.by/ru/drevnie-ulitsy-polotska/tsentr-goroda/ulitsa-streletskaya-info/yuvelirnyj-kvartal|title=Ювелирный квартал|website=Полоцкий государственный университет имени Евфросинии Полоцкой|access-date=2026-09-11}}</ref> і абмазак для лакальнай цэментацыі або аховы металу ад акаліны пры награванні<ref name=":1" />. === Каляровыя металы === Мясцовых радовішчаў [[Медзь|медзі]] і [[волава]] на тэрыторыі Беларусі не было. Гэтыя металы і {{нп3|Сплавы медзі|сплавы|ru|Сплавы меди}} ([[бронза]], [[латунь]]) траплялі сюды альбо ў гатовым выглядзе, альбо ў якасці сыравіны (зліткаў) у выніку гандлю з паўднёвымі і заходнімі рэгіёнамі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://trojden.com/books/world-history/world-history-6-class-shtihov-2009/6#1|title=Trojden {{!}} Начало использования металлов на белорусских землях: Штыхов Г. В. - 6 класс|website=trojden.com|access-date=2026-09-11}}</ref>. Медзь і волава для бронзы траплялі на беларускія землі з поўдня (з {{нп3|Прыкарпацце|Прыкарпацця|ru|Прикарпатье}}, [[Каўказ]]а). Аналіз металу з пазнейшых пластоў (XIV—XVIII стагоддзі) паказвае, што доступ да высокацынкавых сплаваў (латуні) і волава ажыццяўляўся праз прамыя гандлёвыя кантакты з [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай]] і [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропай]], а таксама з [[Расійская імперыя|Расійскай імперыяй]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://journals.psu.by/humanities/article/view/3218|аўтар=И. В. Магалинский|загаловак=ХИМИЧЕСКИЙ СОСТАВ МЕТАЛЛИЧЕСКОГО СЫРЬЯ ДЛЯ ЮВЕЛИРНОГО ПРОИЗВОДСТВА X – XVIII вв. С ТЕРРИТОРИИ СЕВЕРНОЙ И ЦЕНТРАЛЬНОЙ БЕЛАРУСИ|год=2023-02-10|мова=ru|выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Гуманитарные науки|выпуск=1|старонкі=2–5|issn=2710-3838|doi=10.52928/2070-1608-2023-66-1-2-5}}</ref>. Гэтыя металы былі ў асноўным доляй {{нп3|Ювелір|ювеліраў|ru|Ювелир}} і {{нп3|Ліцейшчык|ліцейшчыкаў|tr|Dökümcü}}. Даследаванне хімічнага складу знаходак X—XVIII стагоддзяў на тэрыторыі Паўночнай і Цэнтральнай Беларусі паказвае, што мясцовыя майстры працавалі пераважна са шматкампанентнымі і свінцовымі латунямі і бронзавымі сплавамі. З «чыстай» медзі рабілі посуд і выкарыстоўвалі яго як сыравіну для пераплаўкі. На гарадзішчы [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|Нікадзімава]] ([[Горацкі раён]]) знойдзены [[Ліцейная форма|ліцейныя формы]], [[Льячка|льячкі]] і тачыльныя брускі, што пацвярджае мясцовую апрацоўку медзі і бронзы<ref>{{Cite web|url=https://www.belarus.by/ru/press-center/press-release/o-chem-rasskazyvajut-mestnye-pamjatniki-juvelirnogo-dela-na-gorodische-nikodimovo_i_213586.html?_print=1|title=О чем рассказывают местные памятники ювелирного дела на городище Никодимово? {{!}} События, факты, анонсы {{!}} Belarus.by|website=www.belarus.by|access-date=2026-09-11}}</ref>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]].]] [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (05).jpg|250px|thumb|[[Кузня з Клочкава]]. На заднім плане [[Мяхі (тэхніка)|мех]] і [[горан]], на пярэднім — дубовая калода з [[кавадла]]м.]] Кавальства — адно з нешматлікіх рамёстваў, якое патрабуе абавязковай наяўнасці спецыяльнага памяшкання. Часам кузня была грамадскай, якую вёска здавала наёмным майстрам, але сталыя мясцовыя кавалі звычайна імкнуліся мець кузню ў асабістай уласнасці<ref name="Сах53">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 53</ref>. [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правіл, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">{{Cite web |url=https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html |title=Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе» |access-date=2 жніўня 2026 |archive-date=2 жніўня 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260802164919/https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html |url-status=dead }}</ref><ref name="Карыбуцяк10">Kowalstwo ludowe w wojewodztwie Wilenskiem / Oprac.: [[Зыгмунт Ян Карыбуцяк|Zygmunt Jan Korybutiak]]. — Wilno : Nakl. Dziennika Urzedowego Kuratorjum Okr. Szk. Wilenskiego, 1936. — 38 s. ; 24 см. — (Pomoc dla nauczyciela realizujacego program publicznej szkoly powszechnej na Wilenszczyznie i Nowogrodczyznie ; N 23). S. 10</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак прамавугольнай формы з {{нп3|Земляная падлога|земляной падлогай|ru|Земляной пол}} без столі<ref name="ЭтнБел"/>. Яго ўзводзілі з таннага дрэва, мала прыдатнага для жыллёвых ці гаспадарчых збудаванняў, нярэдка рабілі {{нп3|Глінабітныя збудаванні|глінабітным|ru|Глинобитные строения}}, часам (пераважна ў мястэчках) — з цэглы<ref name="Сах53"/>. На ўзвышаных месцах кузні маглі быць заглыбленыя ў зямлю, абсыпаныя грунтам да страхі ці нават накрытыя дзёрнам<ref>[[Часлаў Пяткевіч|Пяткевіч Ч.]] Рэчыцкае Палессе. — С. 239.</ref><ref name="Карыбуцяк10"/>. Планіроўка і канструкцыя кузні практычна не мяняліся на працягу многіх стагоддзяў, яшчэ і ў пасляваенныя часы многія вясковыя кузні былі амаль такія ж, як і ў XIX ці нават XIII стагоддзі<ref>Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 495</ref><ref>{{нп3|Барыс Аляксандравіч Колчын|Колчин Б. А.|ru|Колчин, Борис Александрович}} Черная металлургия и металлообработка в Древней Руси // Материалы и исследования по археологии СССР. — М., 1953. — Вып. 2. — С. 56.</ref>. Перад кузняй звычайна ставілі станок (прамавугольную загарадку на чатырох слупах) для падкоўвання коней, клалі вялікі стары жарон ці ўкопвалі тоўстую калоду для нацягвання шын на колы. Да сцяны нярэдка прыбудоўвалі паветку, дзе складвалі рознае габарытнае начынне: прызначаныя для рамонту транспартныя сродкі, розны інвентар, запасы вугалю, жалеза і іншае<ref name="Сах53"/>. Унутры каля тарцовай сцяны, як правіла, насупраць увахода, узводзілі [[горан]] (гарно, гарон) — мураваную з цэглы пляцоўку ці набіты каменем з глінаю драўляны зруб вышынёю каля 0,8 м. На яго левым краі вымуроўвалі сценку, праз якую прасоўвалі жалезнае (у старажытнасці — глінянае) сапло («дыса») для паддзімання паветра. Сапло выходзіла з умацаванага злева ад горна скуранога меха — своеасаблівай паветранай помпы. Над горнам часам мацавалі дашчаны ці бляшаны каптур для выцяжкі дыму<ref name="Сах54">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 54</ref>. === Абсталяванне === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]].]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]].]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]].]] * [[Горан]] — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * [[Кавадла]] — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Мяхі (тэхніка)|Мяхі]] — прылада для надзімання паветра * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў === Прылады і інструменты === Кожны каваль меў некалькі [[Малаток|малаткоў]], звычайна не менш трох, якія розніліся сваімі памерамі, вагой і прызначэннем. Акрамя гэтага меліся [[Абцугі|клешчы]] розных памераў і канфігурацыі, пры гэтым абавязковай была наяўнасць кавальскіх з прамымі плоскімі губамі і абуховых з паўкруглымі. Для заточвання інструмента ў кузні мелася [[Тачыла (інструмент)|тачыла]] — круглы, з плоскімі бакамі, камень з [[пясчанік]]у, надзеты на гранёную вось з рукаяткай<ref name="Сах57">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 57</ref>. Акрамя гэтага мінімальнага набору інструментарый кузні поўніўся самымі рознымі прыладамі ў залежнасці ад заможнасці каваля і яго ўласных пераваг у працы. Сярод частых можна згадаць секачы розных тыпаў, [[Зубіла|зубілы]], [[Барадок|прабойнікі]], дрылі, [[Плашка|вінтарэзкі]], [[напільнік]]і і гэтак далей<ref name="Сах58">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 58</ref>. == Асноўныя працы == [[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у.]] [[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]].]] Гарадское кавальства ў значнай ступені абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, бо забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама|брамў]], [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, [[Засаўка|засаўкі]] і [[Клямка|клямкі]]<ref name="Сах30"/>. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае<ref name="Сах31">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31</ref>. Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як: * [[Падкоўванне]] коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], [[Вухналь|вухналёў]] ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], [[Завеса|завесы]], крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == === Прылады і інструменты === Вылучаюць некалькі асноўных груп утылітарных кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], [[прабойнік|прабойнікі]], [[напільнік|напільнікі]]), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўныя прыёмы апрацоўкі — каванне і прасечка<ref name="Сах32">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32</ref>. === Дзвярная фурнітура === {{main|Беларуская каваная дзвярная фурнітура}} [[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (07).jpg|250px|міні|Завесы ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]].]] [[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]].]] У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага<ref name="Фарбы">[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл.</ref>. Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца XV стагоддзя<ref name="Рэзн">[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]</ref>. Канцы металічных завес раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профілю птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам на паверхні завес насякалі зубілам рыскі, крыжыкі, трохвугольнікі<ref name="Фарбы"/>. Скобы трапляюцца ў археалагічных пластах з XVI—XVII стагоддзяў, з гэтага можа вынікаць, што раней іх не выраблялі. Форма скоб застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і да нашых дзён<ref name="Рэзн"/>. Дзвярныя кручкі трапляюцца ў археалагічных матэрыялах з X—XIII стагоддзяў. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца вонкавым выглядам. Агулам іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім<ref name="Рэзн"/>. Разнастайнасцю форм вызначаюцца дзвярныя клямкі. Ніжнія канцы іх звычайна раскоўвалі ў выглядзе ліста ці ромба, верхнім надавалі форму трызубца, трылісніка, галовак птушак, змей, жывёл. Так, напрыклад, на Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]]. Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу<ref name="Рэзн"/>. ==== Замкі і ключы ==== Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]<ref>Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.</ref>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі.]] Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.</ref>. ===== Навясныя замкі ===== У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: [[Прабойнік|прабіваннем]] адтулін, апрацоўкай [[напільнік]]амі рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. Вісячыя жалезныя замкі, знойдзеныя ў час раскопак на [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а, усе трубчастыя (або цыліндрычныя), двухкорпусныя, гэта значыць тыпу, які з’яўляецца не раней канца XI — пачатку XII стагоддзя<ref name="Раск_Ваўк"/> === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]].]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж [[заклёпка]]й{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. === Рашоткі === [[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года».]] [[Файл:Г. Магілёў - Былы архірэйскі палац PICT1836.jpg|250px|міні|Каваная агароджа [[Архірэйскі палац (Магілёў)|былога архірэйскага палаца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зробленая ў стылі класіцызму.]] Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю. Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі. З прыходам класіцызму ў дэталях архітэктурнага ўбранства з’явілася імкненне да сіметрыі, раўнамернага запаўнення ўсяго поля. Адны кампазіцыі імкнуліся да цэнтрычнасці, другія — да рапортнасці, бясконцага паўтарэння элементаў, звычайна вертыкальных гладкіх стрыжняў, злучаных сістэмай скобак і завіткоў. Шырока ўжываліся матывы [[Меандр (арнамент)|меандра]] і лотаса, коп’епадобныя {{нп3|Фіял|завяршэнні|ru|Фиал}}, бутоны, кветкі, лісце, часта сустракаюцца парныя [[Валюта (архітэктура)|валюты]]. Нямала падобных узораў кавальскага майстэрства можна бачыць у старой забудове [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]], [[Гродна]], [[Пінск]]а і іншых<ref name="Сах33"/>. == Прафесійная адукацыя == У старадаўнія часы кавалямі станавіліся падчас індывідуальнага навучання ад бацькі, сваяка або старэйшага майстра. Са станаўленнем сістэмы [[ Прафесійна-тэхнічная адукацыя|прафесійнай адукацыі]] з’явіліся рамесніцкія школы і майстэрні, дзе мясцовая моладзь навучалася асновам той ці іншай прафесіі. Да рэвалюцыі кавальская справа была адной з ключавых працоўных спецыяльнасцяў, і навучанне вялося ў рамесных і чыгуначных вучылішчах. Тэрмін навучання складаў ад 3 да 5 год. Самыя вядомыя з такіх устаноў: * [[Горацкае рамеснае вучылішча]] (адкрыта ў 1872 годзе на базе механічнага завода) — адна з самых вядомых ніжэйшых прафесійных навучальных устаноў * [[Гомельскае чыгуначнае вучылішча]] (адкрыта ў 1878 годзе пры [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгунцы]]). * [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Магілёў)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]] ў [[Магілёў|Магілёве]] (адкрыта ў 1885 годзе) * [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Гродна)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]]<ref>[http://unicat.nlb.by/auth/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar5443745&strq=l_siz=20 Uродненское Александровское ремесленное училище] {{ref-ru}}</ref> ў [[Гродна|Гродне]] (адкрыта ў 1890 годзе, працавала да 1918 года) * [[Мінская школа рамесных вучняў]] (адкрыта ў 1896 годзе), а таксама ніжэйшыя прафесійныя школы ў [[Быхаў|Быхаве]], [[Ракаў|Ракаве]], [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[Мазыр]]ы, [[Віцебск]]у і іншых гарадах. Адначасова з гэтым кавалёў рыхтавалі і ў некаторых сельскагаспадарчых школах. Напрыклад, [[Мар’інагорскі дзяржаўны аграрна-тэхнічны каледж імя У. Е. Лабанка|Мар’інагорская сельскагаспадарчая школа]], адкрытая ў 1876 годзе адной са сваіх мэт ставіла падрыхтоўку «дасведчаных рамеснікаў… (кавалёў, сыравараў, вінаробаў)»<ref>[https://www.sb.by/articles/imeet-tselyu-obrazovanie-svedushchikh-pakharey-.html#1 «Имеет целью образование сведущих пахарей…»]</ref>. Сёння ў Беларусі атрымаць прафесію каваля можна ў каледжах, якія даюць прафесійна-тэхнічную адукацыю. Спецыяльнасці могуць адрознівацца: напрыклад, «каваль ручнога кавання»<ref>[https://kedyshko-college.by/%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BF%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%BC/%D0%BDa%D1%88%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8/%D0%BA%D1%83%D0%B7%D0%BD%D0%B5%D1%86 КУЗНЕЦ РУЧНОЙ КОВКИ] {{ref-ru}}</ref> або «каваль на молатах і прэсах»<ref>[https://mycity.by/gorodskaya-spravka/uchrezhdeniya-obrazovaniya/50-professionalno-tekhnicheskie-uchebnye-zavedeniya/120-mogilevskij-gosudarstvennyj-mashinostroitelnyj-professionalno-tekhnicheskij-kolledzh Могилевский государственный машиностроительный колледж] {{ref-ru}}</ref>. Асноўныя навучальныя ўстановы, дзе рыхтуюць кавалёў сёння: * [[Мінскі дзяржаўны каледж рамёстваў і дызайну імя М. А. Кедышкі|Мінскі дзяржаўны каледж рамесніцтва і дызайну імя М. А. Кедышкі]] — гэта галоўнае месца ў краіне, дзе аднавілі падрыхтоўку кавалёў ручной кавання. У каледжы ёсць свая кузня. Выпускнікі запатрабаваны на [[Мінскі трактарны завод|МТЗ]], [[Мінскі завод шасцерняў|Мінскім заводзе шасцерняў]] і іншых прадпрыемствах<ref>[https://www.belnovosti.by/minsk/kakie-redkie-specialnosti-mozhno-osvoit-v-minske-mastera-kotorym-ne-strashen-krizis Какие редкие специальности можно освоить в Минске: мастера, которым не страшен кризис] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://news.by/news/obshchestvo/v-belarusi-otmechayut-den-kuznetsa#1 В Беларуси отмечают День кузнеца] {{ref-ru}}</ref> * [[Магілёўскі дзяржаўны машынабудаўнічы каледж]] — рыхтуе кавалёў на молатах і прэсах, а таксама кавалёў-штампоўшчыкаў * [[Жодзінскі дзяржаўны каледж]] — вядзе падрыхтоўку па спецыяльнасці «каваль на молатах і прэсах»<ref>[https://xn--80aabfqjj3bdadgnd1d.xn--90ais/college/23adfa3f-33d1-4c0f-9618-97ac142b9a28 Учреждение образования «Жодинский государственный колледж»] {{ref-ru}}</ref> * [[Пінскі дзяржаўны аўтамеханічны каледж]] — рыхтуе кавалёў для прамысловых прадпрыемстваў рэгіёну, такіх як ААТ «[[Кавліцмаш]]» і «[[Амкадор|Амкадор-Пінск]]»<ref>[https://zarya.by/news/glavnye-novosti/proekt-nauchim-rabotat-s-pinskim-gosudarstvennym-avtomehanicheskim-kolledzhem-uspeshnyj-start-v-professii/#1 Проект «Научим работать». С Пинским государственным автомеханическим колледжем — успешный старт в профессии] {{ref-ru}}</ref> == Прафесійныя аб’яднанні == Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)<ref name="Сах17">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17</ref>. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)<ref>[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.</ref>. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-слясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]<ref>[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.</ref>. Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)<ref name="Сах19">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19</ref>. == Подпісы майстроў == Некаторыя кавалі выраблялі спецыяльныя {{нп3|Кляймо майстра|штэмпелі|de|Meistermarke}} з уласнымі ініцыяламі ці нейкім значком — асабістае кляймо, якім мецілі свае вырабы. Але часцей кавалі карысталіся падручнымі інструментамі — [[зубіла]]мі і [[Барадок|прабойнікамі]]<ref name="Сах69">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 69</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} * {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] |загаловак=Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX-XIII вв. |месца=Минск|выдавецтва=Наука и техника |год=1987 |старонак=287 |isbn= |ref=Гурын}} * Древнее железо Белорусского Поднепровья (І тысячелетие н. э.) / [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурин]]; [научный редактор Л. Д. Поболь] ; Академия наук Белорусской ССР, Институт истории. — Минск : Наука и техника, 1982. — 124, [2] с. : ил., табл. ; 25 см. {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} {{Кандыдат у добрыя артыкулы}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] 32sit2ofhxgvposizx5d6s1xhm0cyvp 5202423 5202420 2026-09-19T18:38:29Z Ciepiersia 162280 /* XX стагоддзе */ арфаграфія 5202423 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]].]] '''Беларускае кавальства''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. [[Кавальства|Кавальскае рамяство]] патрабавала майстэрства, ведання тэхналагічных сакрэтаў апрацоўкі матэрыялаў. Уменне выплавіць [[руда|руду]], вызначыць патрэбны працэнт дабавак, тэмпературу нагрэву, ступень загартоўкі лічылася амаль чараўніцтвам. Праз гэта ў [[беларуская культура|беларускай культуры]] кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над [[агонь|агнём]] і [[жалеза]]м. Звычайна кавалі былі спадчыннымі прафесіяналамі з мясцовых сялян, сустракаліся таксама [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэі]] разам з вандроўнымі і аселымі кавалямі [[Цыганы на Беларусі|цыганамі]]<ref name="Сах51">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 51</ref>. На Гомельшчыне майстэрскімі кавалямі лічыліся рускія-[[Стараверы ў Беларусі|стараверы]]<ref>Кузнечное ремесло // Белорусы / Ответственные редакторы: [[Васіль Кірылавіч Бандарчык|В. К. Бондарчик]], [[Рэгіна Антонаўна Грыгор’ева|Р. А. Григорьева]], [[Міхаіл Фёдаравіч Піліпенка|М. Ф. Пилипенко]]. — Москва : Наука, 1998. — С. 210—213. — (Народы и культуры)</ref>. == Гісторыя == === Старажытнасць === [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядомае з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых [[Балотная руда|балотных руд]]<ref name="ЭтнБел">{{Cite web |url=https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf |title=Этнаграфія Беларусі |access-date=2 жніўня 2026 |archive-date=10 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240910104504/https://elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%D0%9B%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%87_%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%8F%20%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96.pdf |url-status=dead }}</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай і паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з [[загартоўка]]й, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгажэнні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе залічаць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. Напрыклад, на [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|гарадзішчы]] трэцяй чвэрці [[1 тысячагоддзе|1-га тысячагоддзя]] за 0,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Нікадзімава]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]], на левым беразе ракі [[Быстрая (прыток Проні)|Быстрая]] (правы прыток ракі [[Проня]]) былі знойдзены [[жалеза|жалезныя]] прадметы [[узбраенне|ўзбраення]], [[рыштунак]] [[конскі рыштунак|каня]] і вершніка: [[наканечнік]]і [[кап’ё|коп’яў]] і кідальных [[дроцік]]аў утулкавыя (лісце-, ланцэта-, ромба-, полымяпадобныя, двухшыпныя), наканечнікі [[страла|стрэл]] тронкавыя (трохлопасцевыя, ромбападобны, бранябойны), фрагмент [[кальчуга|кальчугі]], [[шпоры]], [[цуглі]], [[збруя|збруйныя]] спражкі, фрагмент двухлязовага [[меч|мяча]] (шырыня клінка 5,5 см); жалезныя [[нож|нажы]], [[шыла|шылы]], [[крэсіва|крэсівы]], [[пінцэт]]ы, [[долата|долаты]], [[кнот]]авыя трубачкі, [[рыбалоўны кручок]], спружынныя [[нажніцы]], [[сякера|сякеры]], [[малаток]], [[каса (інструмент)|каса]]-гарбуша, [[серп|сярпы]], а таксама дробныя [[кавальства|кавальскія]] інструменты<ref>{{крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Нікадзімава}}</ref><ref>{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікадзімава|537}}</ref><ref>''Седин А. А.'' Оружие из городища Никодимово // V абласныя Магілёўскія краязнаўчыя чытанні. 1994.</ref>. [[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]].]] Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]], руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на кавальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа ў асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывазныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, ды і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены ў кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], [[Кавадла|кавадлы]], [[Зубіла|зубілы]], [[Прабойнік|прабойнікі]]. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты для апрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел|свердлы]], [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частыя знаходкі — [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У X—XI стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское і сельскае. Вырабы сталі значна адрознівацца якасцю і асартыментам. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. У 1953 годзе ля падножжа [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а былі адкрыты рэшткі {{нп3|Сырадутны горан|сырадутнага горна|uk|Сиродутне горно}}, вялікая колькасць жалезных [[шлак]]аў і некалькі абломкаў гліняных [[сопла]]ў. Гатовыя вырабы з жалеза шматлікія і разнастайныя<ref name="Ваўк">[https://gistoria.ru/2012-03-17-16-08-26/22-arheology/83-2012-03-15-12-38-42.html Волковыск] {{ref-ru}}</ref>. Толькі на Шведскай гары, дзе ўскрыта плошча ў 288 м², здабыта 409 розных жалезных і стальных прадметаў больш за 40 катэгорый рэчаў<ref name="Раск_Ваўк"/>. Сярод іх прылады працы, бытавыя рэчы, прадметы ўзбраення і ваеннага побыту. Апошніх асабліва шмат: наканечнікі дзід і стрэл, абломак баявой сякеры, наканечнік ад похваў мяча, страмёны, шпоры і т. д<ref name="Ваўк"/>. Гэтыя прадметы большасцю адносяцца да другой паловы [[XII стагоддзе|XII]] — першай паловы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. Пры гэтым у трэцім і ніжняй частцы другога культурнага пласта былі сустрэты таксама ўзоры двухшыпных утулкавых жалезных наканечнікаў стрэл, якія, па агульнапрынятым датаванні, адносяцца да часу не пазней [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]]<ref name="Раск_Ваўк">[https://pawet.net/library/history/bel_history/_rarch/007/2/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B0_'%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0'_%D0%B2_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B2_1954_%D0%B3..html Раскопки городища 'Шведская гора' в Волковыске в 1954 г.] {{ref-ru}}</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі.]] [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі.]] У XV—XVI стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкасці вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў<ref name="Сах15">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15</ref>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством<ref>[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.</ref>. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, укоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, забяспечвалі неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэнцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў<ref name="Сах20">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20</ref>. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання<ref>Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.</ref> Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі<ref name="Сах23">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23</ref>. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках<ref name="Сах24">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24</ref>. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта мясцовымі майстрамі<ref name="Сах25">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25</ref>. У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.</ref>. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]<ref name="Сах25"/>. Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з абласцей, якія далі прысягу, умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў<ref>[[Расійскі дзяржаўны архіў старажытных актаў|РДАСА]] Фонд 210 Вопіс 12 Справа 488 Лісты: лл. 182–184</ref><ref>{{Крыніцы/Сагановіч НВ}} С. 93</ref><ref>Мальцев, А. Н. Россия и Белоруссия в середине XVII века / А. Н. Мальцев. — Москва : Издательство Московского университета, 1974. — С. 142.</ref>. Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іван IV Грозны|Іванам IV Грозным]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]<ref name="ЭнцВКЛ">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}</ref>. Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]<ref name="ЭнцВКЛ"/>, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў<ref name="Сах26">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26</ref>. === Расійская імперыя === [[Файл:Hammered roses at Vietranaja (Čechava) street in Viciebsk - panoramio.jpg|250px|міні|Каваныя дэталі дома па [[Вуліца Чэхава (Віцебск)|вуліцы Чэхава]] ў [[Віцебск]]у.]] [[Файл:Жандарская ўправа. Магілёў 2.jpg|250px|міні|[[Пансіён Бельскай|Дом]] з балконамі з каванымі балюстрадай і кансолямі і каваным навесам у [[гістарычны цэнтр Магілёва|гістарычным цэнтры]] [[Магілёў|Магілёва]].]] [[Файл:Гродна, гістарычная забудова XIX-XX стст., 21-02-2009, фота 0413.jpg|250px|міні|[[Маланкаадвод]] на [[Дом урача Тальгейма|доме ўрача Тэльмана]] ў [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Ігната Сіліневіча<ref name="КачСіл">[https://newgrodno.by/society/nashli-samye-neobychnye-balkony-grodno/ Каждый — произведение искусства. Нашли самые необычные балконы Гродно] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://vgr.by/2012/04/25/news-kniga-2/ «Красная книга Гродно»: Кохановского, 13 — бывшая мастерская Качанов] {{ref-ru}}</ref>]] [[Файл:005b 526 Гродно, правосл кладбище, ул Антонова, 22-05-2004.jpg|250px|міні|Каваная [[Грабніца (пахаванне)|грабніца]] на [[Праваслаўныя могілкі (Гродна)|праваслаўных могілках]] у [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Качаноў<ref name="КачСіл"/>]] З сярэдзіны XVIII стагоддзя рамесніцкая вытворчасць пачала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях<ref name="Сах26"/><ref name="Сах27">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27</ref>. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёртую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.</ref>. Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.</ref>. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]<ref name="Сах30">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30</ref>. У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. Стан кавальскага рамяства адлюстроўваў усю складанасць і неадназначнасць перыяду. Колькасць рудняў на беларускіх землях інтэнсіўна скарачалася, рамеснікі забяспечваліся таннейшым і больш якасным матэрыялам з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. Даступнасць заводскага пракату, з аднаго боку, палегчыла працу кавалёў, а з другога — вяла да нівеліроўкі рамяства. Не спрыяла яму і канкурэнцыя з прамысловымі вырабамі, якія актыўна выцяснялі ручныя мастацкія рамёствы. Гэта прывяло да таго, што мастацкія якасці выніковай працы кавалёў пагоршыліся, а іх імкненне да арыгінальнай творчасці паменшылася<ref name="Сах33">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33</ref>. У сярэдзіне ХІХ стагоддзя спынілі сваю дзейнасць амаль усе рамесніцкія цэхі. Гарадское і местачковае рамесніцтва перайшлі ў прыватныя майстэрні і невялікія прадпрыемствы капіталістычнага тыпу, якія займаліся галоўным чынам задавальненнем бытавых патрэб і рамонтам сельскагаспадарчай тэхнікі, але адначасова выконвалі кавальскія і слясарныя работы мастацкага характару — як масавага попыту, так і па індывідуальных заказах<ref name="Сах34">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 34</ref>. Пры гэтым якасць была здавальняючай, але выпрацоўвалася шаблоннасць вырабаў і змяншалася іх мастацкая ўнікальнасць<ref name="Сах35">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 35</ref>. У 1860 годзе ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] налічвалася 1298 кавалёў, з іх тры чвэрці — сельскіх<ref>[[Павел Восіпавіч Баброўскі|Бобровский П.]] Материалы для географии Гродненской губернии. — СПб., 1863. — Ч. 2. С. 113—114</ref>, у Магілёўскай губерні ў 1880-х гадах — 968. Асабліва шмат кавалёў было ў [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскім]] (102), [[Сенненскі павет|Сенненскім]] (146), [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім]] (137), [[Гомельскі павет|Гомельскім]] (162) паветах<ref>Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 479—494.</ref>. У Мінскім павеце ў 1904 годзе было зарэгістравана звыш 200 кавалёў, у тым ліку ў [[Рубяжэвіцкая воласць|Рубяжэвіцкай воласці]] — 70, [[Койданаўская воласць|Койданаўскай]] — 45, [[Ракаўская воласць|Ракаўскай]]— 30, [[Астрашыцка-Гарадоцкая воласць|Астрашыцка-Гарадоцкай]] — 25. Аналагічная карціна назіралася і па іншых губернях і паветах<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 321. — Воп. 1. — Спр. 636.</ref>. Статыстычныя звесткі тых часоў называюць кавальства сярод найбольш пашыраных рамёстваў<ref name="Сах39">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39</ref>. Некаторыя работы гарадскіх кавалёў пачатку XX стагоддзя адлюстроўваюць апошні ўзлёт рамяства, які выявіўся ў спробе адгукнуцца на праявы новага стылю [[мадэрн]] (сецэсія). Ён узнік на хвалі тэхнічнага прагрэсу як новае мастацтва, закліканае адкінуць старыя формы і адгукнуцца на запатрабаванні часу. Новы стыль вызначыўся перавагай мяккіх, лёгкіх, пластычных форм. Сіметрыя і дакладнасць кампазіцыі, рух ліній і пластыка форм спакойныя, адвольныя, лёгка цякучыя. Шырока выкарыстоўваюцца раслінныя і жывёльныя матывы з уласцівай ім асіметрыяй, мяккасцю і пластычнасцю<ref name="Сах36">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 36</ref><ref name="Сах37">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 37</ref>. === XX стагоддзе === [[Файл:2025-09-12 Трабуцішкі Кавальская майстэрня.jpg|250px|міні|Сучасная кавальская майстэрня ў в. [[Трабуцішкі]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]].]] [[Файл:2024-09-14 Трабуцішкі падкова.jpg|thumb|250px|[[Падкова]] і [[вухналь]].]] У першай палове XX стагоддзя гарадское кавальства перажывала заняпад, узмоцнены [[Першая Сусветная вайна|Першай Сусветнай вайной]]<ref name="Сах37"/>. Адначасова з гэтым сельскае кавальства пашырылася<ref name="Сах38">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 38</ref>, адасобілася ад сельскай гаспадаркі і набыло пэўнай самастойнасці<ref name="Сах39"/>. Пашырэнне матэрыяльных і эстэтычных патрабаванняў вёскі выклікала не толькі ўзбагачэнне асартыменту кавальскіх вырабаў, але і паляпшэнне іх якасці. Напрыклад, кавальскія вырабы сталі важным элементам у афармленні і аздабленні жылля. Адмыслова аздаблялі клямкі, завесы, выязныя транспартныя сродкі і іншае<ref name="Сах39"/>. Частка кавалёў пачала абслугоўваць патрэбы цэркваў, касцёлаў, панскіх двароў, сядзіб і маёнткаў, што павялічыла ўзровень іх майстэрства. У гэты час створаны шматлікія мастацкія вырабы, многія з якіх захаваліся і цяпер, сярод іх фігурныя агароджы, вароты, аконныя рашоткі, надмагільныя і прыдарожныя крыжы і гэтак далей<ref name="Сах39"/>. Але гэты росквіт не працягнуўся доўга, таму што напярэдадні Першай Сусветнай вайны значна падаражэлі жалеза і вугаль, якія былі сыравінай для кавальства, што вымусіла майстроў звесці сваю дзейнасць да стварэння самых неабходных у гаспадарцы рэчаў і іх рамонту<ref name="Сах39"/>. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] кавальскае рамяство зазнала пэўныя змены. Перабудова вёскі на новы лад і рост яе дабрабыту, узрастанне патрэб у сельскагаспадарчых прыладах запатрабавалі шырокага прымянення кавальскіх работ<ref name="Сах40">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 40</ref>. Пасля шматгадовых ваенных дзеянняў не было недахопу ў разнастайных гатунках металу. Разбураная прамысловасць адразу была не ў стане забяспечыць насельніцтва неабходнымі вырабамі, таму прыняты адпаведныя ўрадавыя меры па адраджэнні і развіцці традыцыйных рамёстваў. У прыватнасці, Дэкрэт [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] 1919 года «Аб мерах садзейнічання саматужніцкай прамысловасці» адзначаў, што дробнарамесніцкія прадпрыемствы не падлягаюць [[Нацыяналізацыя|нацыяналізацыі]], а майстры могуць гандляваць сваімі вырабамі як на месцы, так і ў наваколлі, што ўнясе пасільны ўклад у забеспячэнне насельніцтва неабходнымі гаспадарчымі рэчамі<ref name="Сах40"/><ref>Решения партии и правительства по хозяйствннным вопросам (1917—1967). — М., 1967. — Т. 1. С. 146—147.</ref>. У сярэдзіне 1920-х гадоў найбольшая колькасць кавалёў налічвалася ў Цэнтральнай Беларусі, прычым з агульнага іх ліку (каля 3 тысяч) больш чым дзве траціны працавалі ў сельскай мясцовасці. Найбольш іх было ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім]] (165), [[Барысаўскі раён|Барысаўскім]] (150), [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкім]] (136), [[Капыльскі раён|Капыльскім]] (133), [[Глускі раён|Глускім]] (119) і [[Слуцкі раён|Слуцкім]] (104) раёнах<ref name="Сах41">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 41</ref>. На захадзе Беларусі патрэба ў кавальстве ўзрасла ў сувязі з маёмасным расслаеннем вёскі. Разнастайнасць кавальскіх вырабаў ва ўласнасці была паказчыкам таго ўзроўню, які займаў іх уладальнік у вясковай іерархіі. Асабліва гэта датычылася [[Шляхта|шляхты]]. Таксама важным і сталым заказчыкам кавальскіх вырабаў была царква<ref name="Сах41"/>. У часы [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] беларускія кавалі зрабілі вялікі ўнёсак у забеспячэнне мясцовых партызанскіх атрадаў. Яны засвоілі прафесіі збройнікаў і самі забяспечвалі сябе прыладамі, аж да [[Такарны станок|такарных станкоў]]<ref name="Сах42">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 42</ref>. Займаліся і больш звыклымі справамі, напрыклад, падкоўвалі партызанскіх коней. Пасля вайны праз дзяржаўныя абмежаванні на прыватную куплю металу каваль фактычна не мог займацца сваім рамяством сам па сабе. Ён мусіў або працаваць у прамысловай арцелі, атрымліваючы метал па плане праз «Белметалапрамсаюз», або ў выпадку пераўтварэння арцелі ў завод, станавіцца рабочым дзяржаўнага прадпрыемства. Індывідуальная, прыватная дзейнасць у металаапрацоўцы ў гэты перыяд фактычна схадзіла на нішто, саступалі месца дзяржаўнай прамысловасці. Пры гэтым патрэба ў кавальскай працы нікуды не дзелася і нават павялічылася, бо гаспадарка была разбуранай пасля вайны. Каваль быў патрэбны кожнаму калгасу, саўгасу, {{нп3|Машынна-транспартная станцыя|машынна-транспартнай станцыі|ru|Машинно-транспортная станция}}. Зразумела, што задавальненне першачарговых бытавых і гаспадарчых патрэб адсунула на другі план хоць якія праявы мастацкай творчасці, дзейнасць кавалёў амаль цалкам зводзілася да рамонту прасцейшай сельскагаспадарчай тэхнікі, [[Падкоўванне|падкоўвання]] коней, вырабу самых неабходных прылад бытавога прызначэння<ref name="Сах42"/>. У выніку кавальства выявіла тэндэнцыю да звужэння сферы бытавання<ref name="Сах42"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. [[Файл:Сторожевская 3 аптека вывеска.JPG|250px|міні|Каваная шыльда аптэкі на вуліцы [[Старажоўская вуліца|Старажоўскай]] у [[Траецкае прадмесце|Траецкім прадмесці]] [[Мінск]]а.]] Асобнай сферай кавальства, якая мела больш-менш стабільны попыт, былі рэстаўрацыйныя справы. Так, значны аб’ём такіх работ быў праведзены пры рэстаўрацыі [[Траецкае прадмесце|Траецкага прадмесця]] ў [[Мінск]]у. Шматлікія вароты, балконы, рашоткі, люстры, завесы, клямкі, шыльды, дзвярныя малаткі самых адмысловых форм і малюнкаў адкоўваліся на аснове старых узораў<ref name="Сах44">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 44</ref>. Удзелу майстроў-кавалёў запатрабавала таксама стварэнне [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускага дзяржаўнага музея народнай архітэктуры і побыту]], дзе для перавезеных будынкаў давялося замест многіх папсаваных адкоўваць новыя завесы, клямкі, крукі, зашчапкі, а таксама металічныя дэталі транспартных сродкаў, прылад працы і іншага<ref name="Сах45">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 45</ref>. Пры гэтым адзначаюць, што пры рэстаўрацыі часам выкарыстоўваліся не чыстыя аўтэнтычныя тэхналогіі, бо ўжываюць прамысловы пракат, электразварку і іншыя сучасныя тэхналогіі<ref name="Сах45"/>. Да 1980-х гадоў ужо амаль усе апошнія майстры старэйшага пакалення кінулі кавальства, рэдка дзе можна было адшукаць традыцыйную кузню з усім кавальскім начыннем<ref name="Сах46">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 46</ref>. У канцы 1980-х — пачатку 1990-х гадоў спалучэнне абуджэння цікавасці грамадства да традыцыйнай культуры і масавая пабудова прыватнага жытла сядзібнага і катэджнага тыпу выклікала тэндэнцыю да развіцця і пашырэння кавальства. На рынку з’явіліся ў шырокім асартыменце каваныя агароджы, парэнчы, вароты, балконы, лесвіцы, прадметы інтэр’ера, у тым ліку камінныя прылады, малыя архітэктурныя формы і гэтак далей<ref name="Сах46"/>. Попыт выклікаў развіццё прапановы, людзі сталі вучыцца на кавалёў, з’яўляліся майстэрні, прычым развіццё кавальства цалкам ішло ў межах гарадскога, а не сельскага рамяства<ref name="Сах47">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 47</ref>. Кавальскі кааператыў «Дэкор», арганізаваны выдатным майстрам-кавалём Аляксандрам Сяргеевічам Дубінай<ref>[https://belpismennost12.ucoz.ru/publ/aljaksandr_dubina/1-1-0-89 Майстар кавальскіх спраў — Аляксандр Сяргеевіч Дубіна]</ref>, стаў ініцыятарам і арганізатарам першага ў Беларусі свята кавальскага мастацтва, праведзенага летам 1990 года ў г. [[Глыбокае|Глыбокім]]<ref name="Сах47"/>. === XXI стагоддзе === У 2001 і 2013 гадах у [[Глыбокае|Глыбокім]] на базе кавальскага кааператыва «Дэкор» прайшлі два маштабныя рэспубліканскія святы-конкурсы кавальства «Залатая падкова»<ref name="Сах48">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 48</ref>. У [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным гістарычным музеі]] прайшлі спецыялізаваныя выстаўкі «Жалезны вернісаж» (2007) і «Партрэт вясны ў жалезным абрамленні» (2009)<ref name="Сах49">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 49</ref>. У рамках «Славянскага базару ў Віцебску» праводзіцца свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч». Упершыню мерапрыемства адбылося ў 2022 годзе<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vitbichi.by/news/kultura/slavyanskiy_bazar_v_vitebske/upershynyu_ramkakh_slavyanskaga_bazaru_vitsebsku_2022_adbylosya_mizhnarodnae_svyata_konkurs_kavalska/|title=Упершыню ў рамках «Славянскага базару ў Віцебску-2022» адбылося міжнароднае свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч»|website=www.vitbichi.by|access-date=2026-08-22}}</ref>. Другі раз мерапрыемства адбылося ў 2025 годзе<ref>{{Артыкул|аўтар=Лапкова, Таццяна|загаловак=Уладары металу і агню : ІІ Міжнародны свята-конкурс кавальскага рамяства "Зніч"|год=2025|мова=be|выданне=[[Мастацтва (часопіс)|Мастацтва]]|нумар=7|старонкі=С. 36—39}}</ref>. == Сыравіна == === Руда === [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]].]] Выкарыстанне на Палессі [[Балотная руда|балотнай руды]] для здабычы [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (прыкладна ў I стагоддзі)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, бо руда залягае зусім неглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]].]] Першыя сляды такой здабычы жалеза знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў зямлянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза тым часам, наколькі можна вызначыць, выраблялі праз распальванне кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддзімалі для павышэння тэмпературы. Магчыма, на Палессі тым часам існавалі і першабытныя прымітыўныя невялікія печы для выплаўкі жалеза, падобныя да знойдзеныў на гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} былі абмазанымі глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У V—VI стагоддзях пашырыліся глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробненую руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі падзімалі знізу. Печ змяшчала да 120 кілаграмаў руды, плаўка доўжылася 8—12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю.]] Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у XVI—XVII стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. Важна зазначыць, што крычнае жалеза, якое ў XVIII—XIX стагоддзях выраблялася на Палессі на руднях, асабліва руднях, якія не мелі механічнага абсталявання, было невысокай якасці і ішло ў большасці для вырабу дробных гаспадарчых прылад. Пры выплаўцы жалеза ў прымітыўных плавільных печах значны працэнт жалеза заставаўся ў шлаках. Шлакі некаторых рудаплавільняў XVIII стагоддзя, напрыклад, каля [[Рудакоў (Хойніцкі раён)|Рудакова]] [[Хойніцкі раён|Хойніцкага раёна]], змяшчаюць у сабе 71,35 % жалеза, а руда каля [[Багушы (Брагінскі раён)|Багушоў]] [[Брагінскі раён|Брагінскага раёна]] і многіх іншых у гэтай ваколіцы мае ад 30 да 52,46 % жалеза<ref name="Ляўд"/><ref>[[Аляксандр Уладзіміравіч Красоўскі|Красоўскі А. У.]] Да геалогіі і гідрагеалогіі Палесся : [папярэдняя справаздача па геалагічных доследах 1930 г.] / А. Ул. Красоўскі ; Беларуская акадэмія навук, Геалагічны інстытут. — Менск [Мінск : б. в.], 1932 (Друкарня БАН). — 46, 11 с. ; 26 см. — (Матэрыялы па вывучэнню геалогіі і карысных выкапняў Беларусі; т. 5). — Рэзюмэ на нямецкай, рускай мовах. — 100 экз.</ref> (11), а ў іншых месцах, напрыклад, каля [[Суткова]] [[Лоеўскі раён|Лоеўскага раёна]] руда змяшчае 47,40 — 56,29 % жалеза<ref name="Ляўд"/><ref>[[Аляксандр Уладзіміравіч Красоўскі|А. В. Красовский]]. Предварительные сообщения о результатах работ Брагинско-Ручаевской геологической партии Геологического Института Белорусской Акад. Наук. 1931 г.</ref>. === Жалеза і сталь === У выпадку, калі каваль не меў побач уласнай крыніцы жалезнай руды, яму даводзілася купляць або выменьваць ужо выплаўленае жалеза. Яно трапляла ў рукі каваля ў выглядзе груба каваных вуглаватых кавалкаў, якія драбнілі і выкарыстоўвалі на розныя вырабы. Некаторыя кавалі праз нястачу жалеза працавалі толькі з матэрыялам заказчыка<ref name="Сах61">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 61</ref>. Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.</ref>. Пасля Першай і Другой сусветных войнаў выкарыстоўвалі таксама матэрыял з разбітай ваеннай тэхнікі і ўзбраення<ref name="Сах61"/>. Маюцца звесткі пра пастаўкі [[Сталь|сталі]] англійскай вытворчасці. Сталь выраблялася ў металургічнай прамысловасці ў выглядзе пруткоў, прутоў і гатовых вырабаў, такіх як косы і г. д. У вёсках сталь са старых кос (таксама прывезеных) («{{нп3|Рафінаваная сталь|косная сталь|de|Gärbstahl}}») таксама выкарыстоўвалася для вытворчасці лёзаў дрэваапрацоўчых інструментаў (напрыклад, сякер, зубіл і іншых), а таксама для настальвання (наварвання рабочых частак) розных інструментаў і прылад<ref name="Сах61"/><ref name="Карыбуцяк8">Kowalstwo ludowe w wojewodztwie Wilenskiem / Oprac.: [[Зыгмунт Ян Карыбуцяк|Zygmunt Jan Korybutiak]]. — Wilno : Nakl. Dziennika Urzedowego Kuratorjum Okr. Szk. Wilenskiego, 1936. — 38 s. ; 24 см. — (Pomoc dla nauczyciela realizujacego program publicznej szkoly powszechnej na Wilenszczyznie i Nowogrodczyznie ; N 23). S. 8</ref>. З пракладкай на Беларусі [[Чыгунка|чыгуначных дарог]] кавалі хутка ацанілі адбракаваныя вагонныя [[Рысора|рысоры]], якія перакоўвалі на [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Лемех|нарогі|uk|Леміш (сільське господарство)}} і іншае<ref name="Карыбуцяк9">Kowalstwo ludowe w wojewodztwie Wilenskiem / Oprac.: [[Зыгмунт Ян Карыбуцяк|Zygmunt Jan Korybutiak]]. — Wilno : Nakl. Dziennika Urzedowego Kuratorjum Okr. Szk. Wilenskiego, 1936. — 38 s. ; 24 см. — (Pomoc dla nauczyciela realizujacego program publicznej szkoly powszechnej na Wilenszczyznie i Nowogrodczyznie ; N 23). S. 9</ref>. === Беларускае заводскае жалеза === У [[Барысаўскі раён|Барысаўскім раёне]] ў 1854—1880 гадах працаваў [[Барысаўшчынскі металургічны завод царскага двара|Барысаўшчынскі металургічны завод]], які выплаўляў [[чыгун]], {{нп3|Пудлінгаванне|пудлінгавае|ru|Пудлингование}} і шыннае жалеза<ref name="Болбас">{{Крыніцы/Болбас 1988а}}</ref>. Акрамя гэтага выплаўкай жалеза з руды займаліся [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод]] (спыніў працу ў 1872 годзе), прадукцыяй якога была, між іншым, [[сталь]], і [[Вішнеўскі металургічны завод]] (спыніў працу ў 1870 годзе), які ў тым ліку выпускаў паласавое жалеза, каваныя стрыжні, а таксама [[Кавадла|кавадлы]]<ref>[https://verbum.by/belen/%d0%92%d0%86%d0%a8%d0%9d%d0%95%d0%8e%d0%a1%d0%9a%d0%86%20%d0%9c%d0%95%d0%a2%d0%90%d0%9b%d0%a3%d0%a0%d0%93%d0%86%d0%a7%d0%9d%d0%ab%20%d0%97%d0%90%d0%92%d0%9e%d0%94 ВІ́ШНЕЎСКІ МЕТАЛУРГІ́ЧНЫ ЗАВО́Д.]</ref>. === Расійскае заводскае жалеза === У XIX стагоддзі колькасць рудняў на Беларусі імкліва скарачалася, бо з’явілася магчымасць паставак таннага і якаснага металу з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. У 1824 годзе на Беларусі налічвалася каля 130 рудняў<ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]] Аб жалезнай прамысловасці на Беларусі // Савецкая краіна. — 1931. — № 12. — С. 61</ref>, але яшчэ ў 1804 годзе ў распараджэнні [[Губернатары Гродзенскай губерні|гродзенскага]] {{нп3|Карл Карлавіч Лешэрн фон Герцэнфельд|губернатара|ru|Лешерн фон Герценфельд, Карл Карлович}} аб арганізацыі дастаўкі жалеза ў губерню з Цэнтральнай Расіі гаворыцца: {| |{{пачатак цытаты}} Хоць тут знаходзяцца ўласныя жалезныя заводы, але жалеза з іх ужываецца на адны толькі звычайныя вырабы. Для лепшых работ атрымліваюць той з Масквы і іншых расійскіх гарадоў. {{oq|ru|Хотя здесь находятся собственные железные заводы, но железо с них употребляется на одни только обыкновенные изделия. Для лучших работ получают оное из Москвы и других российских городов<ref name="Сах33"/><ref>Белоруссия в эпоху феодализма. — Минск, 1961. — Т. 3. С. 132.</ref>}} {{канец цытаты}} |} Буйныя прадпрыемствы, накшталт [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод|завода Бенкендорфа]] ў [[Старынка (Слаўгарадскі раён)|Старынцы]] [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскага павета]], маглі закупляць сыравіну ў [[Масква|Маскве]] і [[Калуга|Калузе]], а не з [[Урал]]а. === Металалом === Да Кастрычніцкай рэвалюцыі ў Расійскай імперыі не існавала арганізацыі, якая цэнтралізавана займалася нарыхтоўкай і перапрацоўкай металалому. Гэтую ролю ўзялі на сябе прыватнікі — буйныя пастаўшчыкі-прадпрымальнікі і сотні саматужных майстэрняў<ref name="Металалом">[https://bvm.by/company/istoriya/ История] {{ref-ru}}</ref>. У 1920-я гады саматужная прамысловасць, уключаючы кавалёў, адчувала найвастрэйшы дэфіцыт якаснага металу. У гэтых умовах выкарыстанне металічнага лому і браку стала не проста распаўсюджанай, а крытычнай неабходнасцю. Паводле дадзеных таго часу, доля выкарыстоўванага ў саматужнай вытворчасці старога металу ўзрасла з 30-40 % да 90 % у параўнанні з даваенным перыядам<ref name="Дзерж">[https://ru.djvu.online/file/Onja0VfaQkiul#14 КУСТАРНАЯ ПРОМЫШЛЕННОСТЬ СССР. СБОРНИК СТАТЕЙ И МАТЕРИАЛОВ под редакцией С. П. СЕРЕДЫ. С предисловием ф. Э. ДЗЕРЖИНСКОГО. ВЫПУСК I. Центральное Управление печати ВСНХ СССР. МОСКВА—1926 г.]</ref>. Гэта быў змушаны крок з прычыны крызісу з сыравінай. Пачатак развіццю ломаперапрацоўчай галіны ў Беларусі паклала пастанова {{нп3|Савет працы і абароны|Савета працы і абароны|ru|Совет труда и обороны}} ад 19 красавіка 1922 года аб утварэнні аб’яднання «Металагандаль» (пазней — «Рудметалгандаль»). З таго часу пытанні, звязаныя са зборам і рэалізацыяй металічнага лому, уключаючы яго пастаўкі на экспарт, каардынавала дзяржаўная арганізацыя «Металагандаль»<ref name="Металалом"/><ref>[https://belprofmash.1prof.by/news/100-letnij-yubilej-so-dnya-osnovaniya-gosudarstvennoj-sistemy-obrashheniya-loma-i-otxodov-chernyx-i-cvetnyx-metallov/ 100-летний юбилей со дня основания государственной системы обращения лома и отходов черных и цветных металлов] {{ref-ru}}</ref>. Гэтае рашэнне азначала, што дзяржава ўзяла пад поўны кантроль збор, перапрацоўку і рэалізацыю металалому<ref name="Вестник">[https://ruslom.com/wp-content/uploads/2021/11/vestnik11.2021.pdf#1#1 Вестник руслом.ком. Ноябрь 2021. Спецвыпуск к 100-летию отрасли обращения с ломом и отходами металлов в России] {{ref-ru}}</ref>. Увесь цэнтралізаваны гандаль ломам вёўся праз гэтую дзяржаўную структуру, якая, апроч іншага, займалася і экспартам<ref name="Каксобирали">[https://www.metalinfo.ru/ru/magazine/2006/11/100 Как в 1920-х годах «цветной» лом собирали] {{ref-ru}}</ref><ref name="Ктоосновал">[https://infolom.su/who-founded-scrap-processing-from/ Кто основал ломоперерабатывающую отрасль России?] {{ref-ru}}</ref>. Такім чынам, кавалі не маглі проста прыйсці і купіць лом на свабодным рынку — ён размяркоўваўся праз дзяржаўныя каналы. Нягледзячы на ​​манаполію, на практыцы існавалі выпадкі, калі метал, які кваліфікаваўся як лом, сыходзіў на бок. Напрыклад, дзяржаўныя арганізацыі маглі прадаваць прыдатны для выкарыстання метал (у тым ліку інструментальную сталь) па непрыдатных цэнах прыватным структурам, якія, верагодна, перапрадавалі яго саматужнікам і кавалям<ref name="Ктоосновал"/>. Гэта была форма нелегальнага ці паўлегальнага абыходу сістэмы, якая дапамагала змякчыць дэфіцыт. Важна разумець, што дзяржаўная манаполія праследвала дзве асноўныя мэты: атрыманне востра неабходнай краіне замежнай валюты ад экспарту крышана і цэнтралізаванае забеспячэнне сыравінай буйной металургіі<ref name="Каксобирали"/><ref name="Вестник"/>. Інтарэсы сотняў тысяч саматужнікаў і кавалёў, якія ў сукупнасці мелі патрэбу ў метале, у гэтай сістэме часта аказваліся на другім плане<ref name="Дзерж"/>. Сітуацыю пагаршала агульная разруха пасля Грамадзянскай вайны і крызіс у транспартнай сістэме<ref name="Каксобирали"//>. Такім чынам, другасны метал быў жыццёва важным рэсурсам для кавалёў у 1920-х гадах, але доступ да яго ажыццяўляўся ва ўмовах жорсткага дзяржаўнага кантролю і сталага дэфіцыту, які толькі зрэдку кампенсаваўся нефармальнымі каналамі. У 1930-я гады дзяржаўная манаполія на металалом, верагодна, толькі ўзмацнілася. Збор і размеркаванне, хутчэй за ўсё, жорстка планаваліся і ўвязваліся з задачамі першай пяцігодкі. Мясцовыя кузні, асабліва ў сельскай мясцовасці, верагодна, атрымлівалі метал па дзяржаўных разнарадках праз сістэму прамысловай кааперацыі («[[Белкаапсаюз]]» і падобныя структуры) ці мясцовыя саветы, а не праз вольныя куплю і продаж<ref name="Проектпяти">[http://rntbcat.org.by/EK/dovoen_izd/44.pdf#2#1 Проект пятилетнего плана развития металлопромышленности Белоруссии 1928/29 — 1932/33] {{ref-ru}}</ref>. З развіццём калгаснай сістэмы і з’яўленнем {{нп3|Машынна-трактарная станцыя|машынна-трактарных станцый|ru|Машинно-тракторная станция}} (МТС), рамонтныя майстэрні пры іх, верагодна, сталі асноўнымі спажыўцамі другаснага металу для рамонту інвентару. Індывідуальныя кавалі маглі адчуваць яшчэ большы дэфіцыт, бо рэсурсы накіроўваліся ў першую чаргу на патрэбы калектывізацыі<ref>[https://docs.historyrussia.org/nodes/88442#mode/inspect/page/2/zoom/4 Спецсообщение из Минска о ходе ремонта тракторов по МТС БССР, по данным на 27 декабря 1933 г. 5 января 1934 г.] ад 1933 года — гэта каштоўны дакумент, які паказвае востры дэфіцыт металу. У ім, напрыклад, апісваецца выпадак, калі дырэктар майстэрні абмяняў 572 кг дэфіцытнага жалеза на прадукты, што было расцэнена як шкодніцтва.</ref>. Нягледзячы на ​​строгі кантроль, у мясцовай глыбінцы (на [[Палессе|Палессі]] ці ва ўсходніх раёнах БССР) верагодна захоўваўся нефармальны абарот. Кавалі маглі атрымліваць лом (старыя плугі, абады колаў) ад мясцовага насельніцтва ў лік аплаты за працу або праз абмен, абыходзячы дзяржаўныя нарыхтоўчыя канторы. У гэты час большая частка якаснага лому, верагодна, ішла на патрэбы буйной саюзнай металургіі. БССР, не маючы ўласнай буйной металургічнай базы, магла атрымліваць метал з заводаў Цэнтральнай Расіі (напрыклад, з [[Масква|Масквы]] ці [[Санкт-Пецярбург|Ленінграда]]), але гэтага катастрафічна не хапала, і саматужная прамысловасць часта даношвала тое, што магла пераплавіць на месцы<ref name="Проектпяти"/>. У 1944—1948 гадах нарыхтоўкай, перапрацоўкай і збытам другаснай сыравіны на тэрыторыі БССР займалася Беларуская рэспубліканская кантора «Белдругасчормет» Галоўнага ўпраўлення па нарыхтоўцы, перапрацоўцы і збыце другасных чорных металаў [[Народны камісарыят чорнай металургіі СССР|Народнага камісарыята чорнай металургіі СССР]]. У васьмі гарадах рэспублікі — [[Мінск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Магілёў|Магілёве]], [[Бабруйск]]у, [[Віцебск]]у, [[Орша|Оршы]], [[Полацк]]у, [[Барысаў|Барысаве]] — створаны вытворчыя пляцоўкі па прыёмцы металалому, разбіранні, сартаванні і адгрузцы. Пры гэтым індывідуальныя кавалі былі на самай нізкай прыступцы ў іерархіі атрымання дэфіцытнай сыравіны і маглі здавольвацца толькі тым, што не пайшло на патрэбы планавай прамысловасці і калгасаў. У 1950-я гады для каваля ў БССР легальны шлях атрымання металу праходзіў праз дзяржаўныя структуры. Ён мог або працаваць у прамысловай арцелі, атрымліваючы метал па плане праз «Белметалапрамсаюз», або ў выпадку пераўтварэння арцелі ў завод, станавіцца рабочым дзяржаўнага прадпрыемства. Індывідуальная, прыватная дзейнасць у металаапрацоўцы ў гэты перыяд фактычна схадзіла на нішто, саступаючы месца дзяржаўнай прамысловасці. Свабодная купля металу для індывідуальных кавалёў была фактычна немагчыма да 1980-х гадоў. Нязначныя перамены пачаліся з пачаткам эканамічных рэформаў канца 1980-х — пачатку 1990-х гадоў, але ўжо ў 1995 годзе ў Беларусі быў прыняты Указ Прэзідэнта 179 «Аб мерах па ўзмацненні барацьбы з крадзяжом каштоўных, чорных і каляровых металаў, іх лому і адходаў, каштоўных камянёў»<ref>[https://news.sb.by/articles/nazarov-70-potrebnostey-bmz-v-syre-obespechivaet-belvtorchermet.html Назаров: 70 % потребностей БМЗ в сырье обеспечивает ОАО «Белвторчермет»] {{ref-ru}}</ref>. Ён увёў дзяржаўную манаполію на дзейнасць па нарыхтоўцы і перапрацоўцы металалому. Фактычна гэта азначала, што толькі пэўныя дзяржаўныя структуры (перш за ўсё, сістэма «Белдругасчормет») мелі законнае права скупляць і прадаваць лом чорных і каляровых металаў. Для каваля гэта азначала, што ён па-ранейшаму не мог свабодна набыць метал на рынку — ён мог купіць яго толькі ў упаўнаважанага дзяржавай прадаўца, што часта было спалучана з абмежаваннямі і адсутнасцю рэальнага выбару. Гэтая дзяржаўная манаполія праіснавала больш за 20 гадоў і стала прадметам разглядаў на ўзроўні Еўразійскага эканамічнага саюза (ЕАЭС), бо стварала бар’еры для бізнесу з іншых краін-удзельніц<ref>[https://eec.eaeunion.org/en/news/belarus-ustranila-ogranicheniya-v-otnoshenii-optovoy-torgovli-lomom-i-otkhodami-chernykh-i-tsvetnykh/ Belarus eliminated restrictions on wholesale trade in scrap and waste of ferrous and non-ferrous metals] {{ref-en}}</ref>. У выніку ў 2020 годзе Еўразійская эканамічная камісія (ЕЭК) кваліфікавала беларускую дзяржаўную манаполію на гандаль металалому як бар’ер, які перашкаджае свабоднаму гандлю ўнутры ЕАЭС, і 11 ліпеня 2023 года Калегія ЕЭК афіцыйна прызнала гэты бар’ер ліквідаваным<ref>[https://www.steelradar.com/en/eurasian-economic-commission-removes-barriers-to-scrap-metal-trade-within-the-eeu Eurasian Economic Commission removes barriers to scrap metal trade within the EEU] {{ref-en}}</ref>. У нарматыўна-прававыя акты Беларусі былі ўнесены змяненні, якія здымаюць абмежаванні на аптовы гандаль металалому для юрыдычных асоб з краін ЕАЭС<ref>[https://www.metaltorg.ru/n/9B3AFA Белоруссия сняла ограничения по торговле металлоломом в рамках ЕАЭС] {{ref-ru}}</ref>. Гэта стварае юрыдычную аснову для больш вольнага рынка, на якім каваль, гіпатэтычна, мог бы набыць метал. Аднак канчатковае станаўленне сапраўды свабоднага і канкурэнтнага рынку — гэта больш працяглы працэс, які можа заняць час. === Вугаль === Беларускія кавалі выкарыстоўвалі выключна {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}}, а не [[Каменны вугаль|каменны]]. Беларускія лясы заўсёды былі багатыя лясамі, што рабіла драўнінны вугаль самым даступным відам паліва<ref name="Глуск">[[Вячаслаў Фёдаравіч Капыцін|Копытин В. Ф.]] Археологические памятники Глусского района Могилевской области: Монография. — Могилев: МГУ им. А. А. Кулешова, 2004. — 146 с.: ил.</ref>. Аднак справа не толькі ў таннасці. У адрозненне ад каменнага вугалю, драўнінны не ўтрымлівае прымешак [[Сера|серы]] і [[фосфар]]у, якія маглі б зрабіць метал крохкім і няякасным. У [[горан]]е, куды з дапамогай мяхоў нагняталася паветра, драўнінны вугаль дазваляў дасягаць тэмпературы каля 1000 °C, дастатковай для размякчэння і кавання жалеза і сталі. У кузнях, напрыклад, з [[Кузня з Клочкава|вёскі Клочкава]] (Мінская вобласць, 1919 год пабудовы), было спецыяльнае месца для захоўвання драўніннага вугалю, што падкрэслівае яго важнасць. У дыялектным слоўніку Лоеўшчыны<ref>[[Тамара Сямёнаўна Янкова|Янкова Т. С.]] «Дыялектны слоўнік Лоеўшчыны», 1982</ref> адзначана адмысловае слова «мілёр», якім называлі вугаль для кузні<ref>[https://bydialects.org/dicts/jankova-dyjalektny-slounik-lojeuscyny-1982-r/194/?hl=%D0%BC%D1%96%D0%BB%D1%91%D1%80 Мілёр]</ref>. {{нп3|Вуглярка|Ямы|uk|Вуглярка}} для {{нп3|Вуглевыпальванне|выпальвання|bg|Въглищарство}} драўніннага вугалю ў плане прадстаўляюць круг або авал з паглыбленнем у цэнтры, па перыметры якога знаходзіцца вал вышынёй у 1 метр са знешняга боку. Арганізацыя вытворчасці, выпрацоўка спецыяльных навыкаў, стварэнне саміх ям патрабавалі значных затрат часу і намаганняў. У выкапаныя ямы круглявай формы дыяметрам да 20 м складалі {{нп3|Хвоя (драўніна)|хваёвыя|ru|Сосна (древесина)}} або {{нп3|Бяроза (драўніна)|бярозавыя|ru|Берёза (древесина)}} дровы, якія перакрываліся зверху [[дзёран]]ам, абмазваліся [[гліна]]й або засыпаліся зямлёй. У цэнтры і па баках збудавання пакідаліся невялікія адтуліны для паступлення паветра. Праз цэнтральную адтуліну {{нп3|вугляпал||ru|Углежог}} падпальваў дровы і, калі тэмпература гарэння паднімалася, усе адтуліны перакрываліся да поўнага згарання пален і атрымання вугалю. У залежнасці ад колькасці дроў, {{нп3|Вытворчасць драўніннага вугля|працэс атрымання вугалю|d|Q113018354}} займаў ад некалькіх дзён да месяца і праводзіўся ў восеньскі (верасень — кастрычнік) час. Гэты спосаб атрымання драўніннага вугалю вынайдзены ў раннім жалезным веку ([[1 тысячагоддзе да н.э.]]), існаваў на тэрыторыі Беларусі аж да [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]<ref name="Глуск"/>. Важна адзначыць, што выхад гатовага прадукту быў вельмі малы: па аб’ёме — усяго каля 30 %, а па вазе — не больш за 12 % ад зыходнай драўніны<ref name="Глуск"/>. У ходзе пошукавых работ у [[Глускі раён|Глускім раёне]] былі знойдзены збудаванні для атрымання драўніннага вугалю ў ямах для вуглепалення. Да нядаўняга часу такія аб’екты ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] былі невядомыя, што тлумачыцца як недастатковай археалагічнай вывучанасцю рэгіёна, так і адсутнасцю спецыяльных пошукаў падобных аб’ектаў. Яшчэ ў пачатку 1980-х гадоў вядомы спецыяліст па металургіі і кавальскай апрацоўцы жалеза [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурын]] адзначаў: «У адрозненне ад іншых рэгіёнаў у Беларускім Падняпроўі пакуль не выяўлены ямы для вуглепалення. Трэба меркаваць, што вугаль для крычна-руднага працэсу выпальваўся кучным спосабам»<ref name="Глуск"/><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин, М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья (I тысячелетие н.э.) / М. Ф. Гурин. — Минск : Наука и техника, 1982</ref>. Па пісьмовых крыніцах толькі ў 1900 годзе з Беларусі было вывезена 10320 тон драўніннага вугалю<ref name="Глуск"/>. З сярэдзіны XIX стагоддзя, калі гутніцтва заняпала, некаторыя кавалі выпальвалі яго самі<ref name="Сах61"/>. Паленне ўкладвалі стажком, укрывалі саломай ці нават травой, затым дзёрнам. Праз адтуліну ўнізе яго падпальвалі, адтуліну наглуха закрывалі. Дрэва {{нп3|Тленне|тлела|uk|Тління}} без доступу паветра каля двух тыдняў, ператвараючыся ў высакаякасны вугаль<ref name="Сах62">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 62</ref>. Некаторыя кавалі саматужна выпальвалі яго нават у сярэдзіне XX стагоддзя, але дуб як сыравіна ўжываўся ўжо рэдка. На Міншчыне, напрыклад, аддавалі перавагу сасновай, часам асінавай драўніне<ref name="Сах62"/>. Пераважная ж большасць кавалёў купляла паліва ў {{нп3|Смаляная печ|смалярнях|de|Pechofen}}, якія заўсёды былі ў бліжэйшым наваколлі і ў дастатку мелі вугаль як пабочны прадукт пры выганцы смалы<ref name="Сах62"/>. Некаторыя сучасныя майстры ў Беларусі выкарыстоўваюць у сваёй працы традыцыйны драўнінны вугаль, захоўваючы вернасць старажытным метадам, хоць ёсць і тыя, хто перайшоў на газавыя горны<ref>[https://news.by/news/obshchestvo/zolotye_ruki_talantlivy_vo_vsem_khirurg_kuznets_iz_loeva#1 Золотые руки талантливы во всем: хирург-кузнец из Лоева] {{ref-ru}}</ref>. З іншага боку, у некаторых інтэрв’ю згадваецца выкарыстанне і каменнага вугалю<ref>[https://ctv.by/news/obshestvo/ne-rasstayotsya-s-nakovalnej-uzhe-20-let-belorus-rasskazal-pochemu-reshil-zanimatsya-drevnim-kuznechnym-remeslom#1 Не расстаётся с наковальней уже 20 лет. Белорус рассказал, почему решил заниматься древним кузнечным ремеслом] {{ref-ru}}</ref>, але, відаць, гэта ўжо пазнейшая практыка. == Рачны пясок == === Прымяненне === У кавальскай справе пясок выступае як {{нп3|Флюсы|флюс|ru|Флюсы}}. Пры нагрэве металу ў [[горан]]е на яго паверхні актыўна ўтвараецца [[акаліна]] (аксідная плёнка)<ref name="ЧПМ">[https://stroy-podskazka.ru/kovka/chem-posypayut-metall/#h2_1117181#1#1 Чем посыпают металл при ковке?] {{ref-ru}}</ref>. Калі яе не прыбраць, яна можа прывесці да дэфектаў: ​​метал перапальваецца, а пры [[Кавальская зварка|кавальскай зварцы]] — не злучаецца. Пясок (галоўным чынам кварцавы, {{нп3|Кварцавы пясок|SiO₂|ru|Кварцевый песок}}) вырашае гэтую праблему. Пясок, якім пасыпаюць канцы нарыхтовак, пры высокай тэмпературы (звыш 1150—1250 °C) уступае ў рэакцыю з {{нп3|Аксід жалеза (II)|аксідам жалеза (FeO)|uk|Оксид заліза(II)}}, утвараючы лёгкаплаўкае злучэнне — {{нп3|Сілікат жалеза(II)|сілікат жалеза (FeO·SiO₂)|ru|Силикат железа(II)}}. Гэты расплаўлены [[шлак]] пакрывае паверхню металу тонкай плёнкай. Гэтая плёнка перакрывае доступ [[кісларод]]у з паветра, прадухіляючы далейшае ўтварэнне акаліны і перапал металу. Гэты шлак не толькі абараняе метал, але і растварае ўжо наяўныя аксіды, чысцячы паверхні для надзейнага злучэння. Без флюсу акаліна перашкодзіла б гэтаму працэсу, зрабіўшы шво слабым і ненадзейным, а з ім чысты метал надзейна зварваецца<ref name="ЧПМ"/>. === Патрабаванні да пяску === Чысты кварцавы пясок змяшчае не менш за 97 % дыяксіду крэмнію (SiO₂), а прымешкі серы і фосфару строга абмежаваны, бо яны могуць пагоршыць якасць [[Зварное злучэнне|зварнога шва]]<ref name="Песок кварцевый">[https://meganorm.ru/Data1/32/32835/index.htm#1 ГОСТ 4417-75. ПЕСОК КВАРЦЕВЫЙ ДЛЯ СВАРОЧНЫХ МАТЕРИАЛОВ]</ref>. У саматужнай дзейнасці кавалі выкарыстоўвалі рачны пясок. Ён павінен быць чыстым, таму пясок перад ужываннем абавязкова прасейвалі, каб выдаліць буйныя камяні і смецце, прамывалі, каб аддзяліць гліністыя і пылавыя часціцы, а потым прасушвалі або напякалі<ref name="ЧПМ"/>. == Іншыя віды сыравіны == === Гліна === [[Гліна]] была асноўным матэрыялам для [[Горан|горанаў]], [[Тыгель|тыгляў]] (для плаўкі {{нп3|Каляровыя металы|каляровых металаў|ru|Цветные металлы}}) і соплаў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/20230818/v-polotske-nashli-kvartal-yuvelirov-xi-veka-1078656053.html|title=В Полоцке нашли квартал ювелиров XI века|first=Sputnik|last=Беларусь|website=Sputnik Беларусь|date=20230818T1656+0300|access-date=2026-09-11}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://www.psu.by/ru/drevnie-ulitsy-polotska/tsentr-goroda/ulitsa-streletskaya-info/yuvelirnyj-kvartal|title=Ювелирный квартал|website=Полоцкий государственный университет имени Евфросинии Полоцкой|access-date=2026-09-11}}</ref> і абмазак для лакальнай цэментацыі або аховы металу ад акаліны пры награванні<ref name=":1" />. === Каляровыя металы === Мясцовых радовішчаў [[Медзь|медзі]] і [[волава]] на тэрыторыі Беларусі не было. Гэтыя металы і {{нп3|Сплавы медзі|сплавы|ru|Сплавы меди}} ([[бронза]], [[латунь]]) траплялі сюды альбо ў гатовым выглядзе, альбо ў якасці сыравіны (зліткаў) у выніку гандлю з паўднёвымі і заходнімі рэгіёнамі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://trojden.com/books/world-history/world-history-6-class-shtihov-2009/6#1|title=Trojden {{!}} Начало использования металлов на белорусских землях: Штыхов Г. В. - 6 класс|website=trojden.com|access-date=2026-09-11}}</ref>. Медзь і волава для бронзы траплялі на беларускія землі з поўдня (з {{нп3|Прыкарпацце|Прыкарпацця|ru|Прикарпатье}}, [[Каўказ]]а). Аналіз металу з пазнейшых пластоў (XIV—XVIII стагоддзі) паказвае, што доступ да высокацынкавых сплаваў (латуні) і волава ажыццяўляўся праз прамыя гандлёвыя кантакты з [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай]] і [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропай]], а таксама з [[Расійская імперыя|Расійскай імперыяй]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://journals.psu.by/humanities/article/view/3218|аўтар=И. В. Магалинский|загаловак=ХИМИЧЕСКИЙ СОСТАВ МЕТАЛЛИЧЕСКОГО СЫРЬЯ ДЛЯ ЮВЕЛИРНОГО ПРОИЗВОДСТВА X – XVIII вв. С ТЕРРИТОРИИ СЕВЕРНОЙ И ЦЕНТРАЛЬНОЙ БЕЛАРУСИ|год=2023-02-10|мова=ru|выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Гуманитарные науки|выпуск=1|старонкі=2–5|issn=2710-3838|doi=10.52928/2070-1608-2023-66-1-2-5}}</ref>. Гэтыя металы былі ў асноўным доляй {{нп3|Ювелір|ювеліраў|ru|Ювелир}} і {{нп3|Ліцейшчык|ліцейшчыкаў|tr|Dökümcü}}. Даследаванне хімічнага складу знаходак X—XVIII стагоддзяў на тэрыторыі Паўночнай і Цэнтральнай Беларусі паказвае, што мясцовыя майстры працавалі пераважна са шматкампанентнымі і свінцовымі латунямі і бронзавымі сплавамі. З «чыстай» медзі рабілі посуд і выкарыстоўвалі яго як сыравіну для пераплаўкі. На гарадзішчы [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|Нікадзімава]] ([[Горацкі раён]]) знойдзены [[Ліцейная форма|ліцейныя формы]], [[Льячка|льячкі]] і тачыльныя брускі, што пацвярджае мясцовую апрацоўку медзі і бронзы<ref>{{Cite web|url=https://www.belarus.by/ru/press-center/press-release/o-chem-rasskazyvajut-mestnye-pamjatniki-juvelirnogo-dela-na-gorodische-nikodimovo_i_213586.html?_print=1|title=О чем рассказывают местные памятники ювелирного дела на городище Никодимово? {{!}} События, факты, анонсы {{!}} Belarus.by|website=www.belarus.by|access-date=2026-09-11}}</ref>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]].]] [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (05).jpg|250px|thumb|[[Кузня з Клочкава]]. На заднім плане [[Мяхі (тэхніка)|мех]] і [[горан]], на пярэднім — дубовая калода з [[кавадла]]м.]] Кавальства — адно з нешматлікіх рамёстваў, якое патрабуе абавязковай наяўнасці спецыяльнага памяшкання. Часам кузня была грамадскай, якую вёска здавала наёмным майстрам, але сталыя мясцовыя кавалі звычайна імкнуліся мець кузню ў асабістай уласнасці<ref name="Сах53">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 53</ref>. [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правіл, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">{{Cite web |url=https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html |title=Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе» |access-date=2 жніўня 2026 |archive-date=2 жніўня 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260802164919/https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html |url-status=dead }}</ref><ref name="Карыбуцяк10">Kowalstwo ludowe w wojewodztwie Wilenskiem / Oprac.: [[Зыгмунт Ян Карыбуцяк|Zygmunt Jan Korybutiak]]. — Wilno : Nakl. Dziennika Urzedowego Kuratorjum Okr. Szk. Wilenskiego, 1936. — 38 s. ; 24 см. — (Pomoc dla nauczyciela realizujacego program publicznej szkoly powszechnej na Wilenszczyznie i Nowogrodczyznie ; N 23). S. 10</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак прамавугольнай формы з {{нп3|Земляная падлога|земляной падлогай|ru|Земляной пол}} без столі<ref name="ЭтнБел"/>. Яго ўзводзілі з таннага дрэва, мала прыдатнага для жыллёвых ці гаспадарчых збудаванняў, нярэдка рабілі {{нп3|Глінабітныя збудаванні|глінабітным|ru|Глинобитные строения}}, часам (пераважна ў мястэчках) — з цэглы<ref name="Сах53"/>. На ўзвышаных месцах кузні маглі быць заглыбленыя ў зямлю, абсыпаныя грунтам да страхі ці нават накрытыя дзёрнам<ref>[[Часлаў Пяткевіч|Пяткевіч Ч.]] Рэчыцкае Палессе. — С. 239.</ref><ref name="Карыбуцяк10"/>. Планіроўка і канструкцыя кузні практычна не мяняліся на працягу многіх стагоддзяў, яшчэ і ў пасляваенныя часы многія вясковыя кузні былі амаль такія ж, як і ў XIX ці нават XIII стагоддзі<ref>Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 495</ref><ref>{{нп3|Барыс Аляксандравіч Колчын|Колчин Б. А.|ru|Колчин, Борис Александрович}} Черная металлургия и металлообработка в Древней Руси // Материалы и исследования по археологии СССР. — М., 1953. — Вып. 2. — С. 56.</ref>. Перад кузняй звычайна ставілі станок (прамавугольную загарадку на чатырох слупах) для падкоўвання коней, клалі вялікі стары жарон ці ўкопвалі тоўстую калоду для нацягвання шын на колы. Да сцяны нярэдка прыбудоўвалі паветку, дзе складвалі рознае габарытнае начынне: прызначаныя для рамонту транспартныя сродкі, розны інвентар, запасы вугалю, жалеза і іншае<ref name="Сах53"/>. Унутры каля тарцовай сцяны, як правіла, насупраць увахода, узводзілі [[горан]] (гарно, гарон) — мураваную з цэглы пляцоўку ці набіты каменем з глінаю драўляны зруб вышынёю каля 0,8 м. На яго левым краі вымуроўвалі сценку, праз якую прасоўвалі жалезнае (у старажытнасці — глінянае) сапло («дыса») для паддзімання паветра. Сапло выходзіла з умацаванага злева ад горна скуранога меха — своеасаблівай паветранай помпы. Над горнам часам мацавалі дашчаны ці бляшаны каптур для выцяжкі дыму<ref name="Сах54">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 54</ref>. === Абсталяванне === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]].]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]].]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]].]] * [[Горан]] — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * [[Кавадла]] — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Мяхі (тэхніка)|Мяхі]] — прылада для надзімання паветра * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў === Прылады і інструменты === Кожны каваль меў некалькі [[Малаток|малаткоў]], звычайна не менш трох, якія розніліся сваімі памерамі, вагой і прызначэннем. Акрамя гэтага меліся [[Абцугі|клешчы]] розных памераў і канфігурацыі, пры гэтым абавязковай была наяўнасць кавальскіх з прамымі плоскімі губамі і абуховых з паўкруглымі. Для заточвання інструмента ў кузні мелася [[Тачыла (інструмент)|тачыла]] — круглы, з плоскімі бакамі, камень з [[пясчанік]]у, надзеты на гранёную вось з рукаяткай<ref name="Сах57">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 57</ref>. Акрамя гэтага мінімальнага набору інструментарый кузні поўніўся самымі рознымі прыладамі ў залежнасці ад заможнасці каваля і яго ўласных пераваг у працы. Сярод частых можна згадаць секачы розных тыпаў, [[Зубіла|зубілы]], [[Барадок|прабойнікі]], дрылі, [[Плашка|вінтарэзкі]], [[напільнік]]і і гэтак далей<ref name="Сах58">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 58</ref>. == Асноўныя працы == [[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у.]] [[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]].]] Гарадское кавальства ў значнай ступені абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, бо забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама|брамў]], [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, [[Засаўка|засаўкі]] і [[Клямка|клямкі]]<ref name="Сах30"/>. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае<ref name="Сах31">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31</ref>. Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як: * [[Падкоўванне]] коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], [[Вухналь|вухналёў]] ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], [[Завеса|завесы]], крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == === Прылады і інструменты === Вылучаюць некалькі асноўных груп утылітарных кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], [[прабойнік|прабойнікі]], [[напільнік|напільнікі]]), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўныя прыёмы апрацоўкі — каванне і прасечка<ref name="Сах32">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32</ref>. === Дзвярная фурнітура === {{main|Беларуская каваная дзвярная фурнітура}} [[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (07).jpg|250px|міні|Завесы ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]].]] [[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]].]] У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага<ref name="Фарбы">[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл.</ref>. Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца XV стагоддзя<ref name="Рэзн">[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]</ref>. Канцы металічных завес раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профілю птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам на паверхні завес насякалі зубілам рыскі, крыжыкі, трохвугольнікі<ref name="Фарбы"/>. Скобы трапляюцца ў археалагічных пластах з XVI—XVII стагоддзяў, з гэтага можа вынікаць, што раней іх не выраблялі. Форма скоб застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і да нашых дзён<ref name="Рэзн"/>. Дзвярныя кручкі трапляюцца ў археалагічных матэрыялах з X—XIII стагоддзяў. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца вонкавым выглядам. Агулам іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім<ref name="Рэзн"/>. Разнастайнасцю форм вызначаюцца дзвярныя клямкі. Ніжнія канцы іх звычайна раскоўвалі ў выглядзе ліста ці ромба, верхнім надавалі форму трызубца, трылісніка, галовак птушак, змей, жывёл. Так, напрыклад, на Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]]. Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу<ref name="Рэзн"/>. ==== Замкі і ключы ==== Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]<ref>Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.</ref>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі.]] Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.</ref>. ===== Навясныя замкі ===== У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: [[Прабойнік|прабіваннем]] адтулін, апрацоўкай [[напільнік]]амі рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. Вісячыя жалезныя замкі, знойдзеныя ў час раскопак на [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а, усе трубчастыя (або цыліндрычныя), двухкорпусныя, гэта значыць тыпу, які з’яўляецца не раней канца XI — пачатку XII стагоддзя<ref name="Раск_Ваўк"/> === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]].]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж [[заклёпка]]й{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. === Рашоткі === [[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года».]] [[Файл:Г. Магілёў - Былы архірэйскі палац PICT1836.jpg|250px|міні|Каваная агароджа [[Архірэйскі палац (Магілёў)|былога архірэйскага палаца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зробленая ў стылі класіцызму.]] Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю. Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі. З прыходам класіцызму ў дэталях архітэктурнага ўбранства з’явілася імкненне да сіметрыі, раўнамернага запаўнення ўсяго поля. Адны кампазіцыі імкнуліся да цэнтрычнасці, другія — да рапортнасці, бясконцага паўтарэння элементаў, звычайна вертыкальных гладкіх стрыжняў, злучаных сістэмай скобак і завіткоў. Шырока ўжываліся матывы [[Меандр (арнамент)|меандра]] і лотаса, коп’епадобныя {{нп3|Фіял|завяршэнні|ru|Фиал}}, бутоны, кветкі, лісце, часта сустракаюцца парныя [[Валюта (архітэктура)|валюты]]. Нямала падобных узораў кавальскага майстэрства можна бачыць у старой забудове [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]], [[Гродна]], [[Пінск]]а і іншых<ref name="Сах33"/>. == Прафесійная адукацыя == У старадаўнія часы кавалямі станавіліся падчас індывідуальнага навучання ад бацькі, сваяка або старэйшага майстра. Са станаўленнем сістэмы [[ Прафесійна-тэхнічная адукацыя|прафесійнай адукацыі]] з’явіліся рамесніцкія школы і майстэрні, дзе мясцовая моладзь навучалася асновам той ці іншай прафесіі. Да рэвалюцыі кавальская справа была адной з ключавых працоўных спецыяльнасцяў, і навучанне вялося ў рамесных і чыгуначных вучылішчах. Тэрмін навучання складаў ад 3 да 5 год. Самыя вядомыя з такіх устаноў: * [[Горацкае рамеснае вучылішча]] (адкрыта ў 1872 годзе на базе механічнага завода) — адна з самых вядомых ніжэйшых прафесійных навучальных устаноў * [[Гомельскае чыгуначнае вучылішча]] (адкрыта ў 1878 годзе пры [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгунцы]]). * [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Магілёў)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]] ў [[Магілёў|Магілёве]] (адкрыта ў 1885 годзе) * [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Гродна)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]]<ref>[http://unicat.nlb.by/auth/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar5443745&strq=l_siz=20 Uродненское Александровское ремесленное училище] {{ref-ru}}</ref> ў [[Гродна|Гродне]] (адкрыта ў 1890 годзе, працавала да 1918 года) * [[Мінская школа рамесных вучняў]] (адкрыта ў 1896 годзе), а таксама ніжэйшыя прафесійныя школы ў [[Быхаў|Быхаве]], [[Ракаў|Ракаве]], [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[Мазыр]]ы, [[Віцебск]]у і іншых гарадах. Адначасова з гэтым кавалёў рыхтавалі і ў некаторых сельскагаспадарчых школах. Напрыклад, [[Мар’інагорскі дзяржаўны аграрна-тэхнічны каледж імя У. Е. Лабанка|Мар’інагорская сельскагаспадарчая школа]], адкрытая ў 1876 годзе адной са сваіх мэт ставіла падрыхтоўку «дасведчаных рамеснікаў… (кавалёў, сыравараў, вінаробаў)»<ref>[https://www.sb.by/articles/imeet-tselyu-obrazovanie-svedushchikh-pakharey-.html#1 «Имеет целью образование сведущих пахарей…»]</ref>. Сёння ў Беларусі атрымаць прафесію каваля можна ў каледжах, якія даюць прафесійна-тэхнічную адукацыю. Спецыяльнасці могуць адрознівацца: напрыклад, «каваль ручнога кавання»<ref>[https://kedyshko-college.by/%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BF%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%BC/%D0%BDa%D1%88%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8/%D0%BA%D1%83%D0%B7%D0%BD%D0%B5%D1%86 КУЗНЕЦ РУЧНОЙ КОВКИ] {{ref-ru}}</ref> або «каваль на молатах і прэсах»<ref>[https://mycity.by/gorodskaya-spravka/uchrezhdeniya-obrazovaniya/50-professionalno-tekhnicheskie-uchebnye-zavedeniya/120-mogilevskij-gosudarstvennyj-mashinostroitelnyj-professionalno-tekhnicheskij-kolledzh Могилевский государственный машиностроительный колледж] {{ref-ru}}</ref>. Асноўныя навучальныя ўстановы, дзе рыхтуюць кавалёў сёння: * [[Мінскі дзяржаўны каледж рамёстваў і дызайну імя М. А. Кедышкі|Мінскі дзяржаўны каледж рамесніцтва і дызайну імя М. А. Кедышкі]] — гэта галоўнае месца ў краіне, дзе аднавілі падрыхтоўку кавалёў ручной кавання. У каледжы ёсць свая кузня. Выпускнікі запатрабаваны на [[Мінскі трактарны завод|МТЗ]], [[Мінскі завод шасцерняў|Мінскім заводзе шасцерняў]] і іншых прадпрыемствах<ref>[https://www.belnovosti.by/minsk/kakie-redkie-specialnosti-mozhno-osvoit-v-minske-mastera-kotorym-ne-strashen-krizis Какие редкие специальности можно освоить в Минске: мастера, которым не страшен кризис] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://news.by/news/obshchestvo/v-belarusi-otmechayut-den-kuznetsa#1 В Беларуси отмечают День кузнеца] {{ref-ru}}</ref> * [[Магілёўскі дзяржаўны машынабудаўнічы каледж]] — рыхтуе кавалёў на молатах і прэсах, а таксама кавалёў-штампоўшчыкаў * [[Жодзінскі дзяржаўны каледж]] — вядзе падрыхтоўку па спецыяльнасці «каваль на молатах і прэсах»<ref>[https://xn--80aabfqjj3bdadgnd1d.xn--90ais/college/23adfa3f-33d1-4c0f-9618-97ac142b9a28 Учреждение образования «Жодинский государственный колледж»] {{ref-ru}}</ref> * [[Пінскі дзяржаўны аўтамеханічны каледж]] — рыхтуе кавалёў для прамысловых прадпрыемстваў рэгіёну, такіх як ААТ «[[Кавліцмаш]]» і «[[Амкадор|Амкадор-Пінск]]»<ref>[https://zarya.by/news/glavnye-novosti/proekt-nauchim-rabotat-s-pinskim-gosudarstvennym-avtomehanicheskim-kolledzhem-uspeshnyj-start-v-professii/#1 Проект «Научим работать». С Пинским государственным автомеханическим колледжем — успешный старт в профессии] {{ref-ru}}</ref> == Прафесійныя аб’яднанні == Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)<ref name="Сах17">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17</ref>. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)<ref>[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.</ref>. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-слясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]<ref>[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.</ref>. Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)<ref name="Сах19">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19</ref>. == Подпісы майстроў == Некаторыя кавалі выраблялі спецыяльныя {{нп3|Кляймо майстра|штэмпелі|de|Meistermarke}} з уласнымі ініцыяламі ці нейкім значком — асабістае кляймо, якім мецілі свае вырабы. Але часцей кавалі карысталіся падручнымі інструментамі — [[зубіла]]мі і [[Барадок|прабойнікамі]]<ref name="Сах69">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 69</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} * {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] |загаловак=Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX-XIII вв. |месца=Минск|выдавецтва=Наука и техника |год=1987 |старонак=287 |isbn= |ref=Гурын}} * Древнее железо Белорусского Поднепровья (І тысячелетие н. э.) / [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурин]]; [научный редактор Л. Д. Поболь] ; Академия наук Белорусской ССР, Институт истории. — Минск : Наука и техника, 1982. — 124, [2] с. : ил., табл. ; 25 см. {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} {{Кандыдат у добрыя артыкулы}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] c9qrk76crd8vvb96f25joi8634svrnv 0 813237 5202635 5196930 2026-09-20T11:21:12Z M.L.Bot 261 5202635 wikitext text/x-wiki '''Беларускае мовазнаўства''' або '''лінгвістычная беларусістыка''' — сукупнасць [[мовазнаўства|лінгвістычных]] даследаванняў, аб’ектам якіх з’яўляецца [[беларуская мова]]: яе паходжанне і гістарычнае развіццё, дыялектная і літаратурная формы, гукавая і граматычная будова, лексіка і фразеалогія, уласныя назвы, моўныя кантакты, функцыянаванне ў грамадстве і іншыя аспекты.<ref name="BM1980">''Беларускае мовазнаўства: бібліяграфічны паказальнік (1966—1975)'' / склад. А. Д. Васілеўская, Я. М. Рамановіч; рэд. М. В. Бірыла. — Мінск: Навука і тэхніка, 1980. — С. 5-14.</ref> У беларускай галіновай бібліяграфічнай традыцыі да беларускага мовазнаўства адносяць навуковыя працы, прысвечаныя беларускай мове, незалежна ад нацыянальнасці аўтараў і месца выдання; даследаванні беларускіх мовазнаўцаў па іншых мовах да яго адносяцца толькі ў той ступені, у якой яны непасрэдна звязаны з беларускай мовай.<ref name="BM1980"/> Паняцце беларускага мовазнаўства вузейшае за [[беларусазнаўства]], якое ахоплівае таксама гісторыю, этнаграфію, геаграфію, літаратуразнаўства, фалькларыстыку, мастацтвазнаўства, гісторыю культуры і іншыя навукі пра Беларусь і беларусаў.<ref name="BelEnBelarus">Шакун Л. М. Беларусазнаўства // ''Беларуская энцыклапедыя: у 18 т.'' — Мінск: БелЭн, 1996. — Т. 2. — С. 389.</ref> Тэрмін ''беларусістыка'' ўжываецца ў некалькіх значэннях: як назва беларусазнаўства ў цэлым, беларускай філалогіі або, у вузкім разуменні, даследавання беларускай мовы.<ref name="BelEnBelarus"/> Да традыцыйных галін беларускага мовазнаўства належаць гісторыя беларускай мовы і [[гістарычная граматыка]], [[дыялекталогія]], [[фанетыка]], [[фаналогія]], [[арфаэпія]], [[акцэнталогія]], [[Марфалогія мовы|марфалогія]], [[сінтаксіс]], [[словаўтварэнне]], [[лексікалогія]], [[лексікаграфія]], [[этымалогія]], [[фразеалогія]], [[анамастыка]], [[стылістыка]], даследаванне літаратурнай мовы і яе норм.<ref name="BM1967">''Беларускае мовазнаўства: бібліяграфічны ўказальнік (1825—1965 гг.)'' / склад. А. Д. Васілеўская, М. А. Жыдовіч, Я. М. Рамановіч, А. К. Юрэвіч; рэд. Л. М. Шакун. — Мінск: Навука і тэхніка, 1967. — С. 5-28.</ref><ref name="BEling">Супрун А. Я., Плотнікаў Б. А. Мовазнаўства // ''Беларуская энцыклапедыя: у 18 т.'' — Мінск: БелЭн, 2000. — Т. 10. — С. 504.</ref> У другой палове XX — пачатку XXI стагоддзя пашырыліся даследаванні ў галіне [[сацыялінгвістыка|сацыялінгвістыкі]], [[этналінгвістыка|этналінгвістыкі]], эксперыментальнай фанетыкі, лінгвістычнай геаграфіі, тэрміназнаўства, прыкладной і [[камп'ютарная лінгвістыка|камп’ютарнай лінгвістыкі]], корпусных даследаванняў.<ref name="BM1993">''Беларускае мовазнаўства: бібліяграфічны паказальнік, 1976—1985'' / склад. А. Д. Васілеўская, Я. М. Рамановіч; навук. рэд. А. І. Падлужны; аўтар уступ. арт. Л. М. Шакун. — Мінск, 1993. — С. I—XI.</ref><ref name="Ncorpus">Кошчанка У. А., Мартысюк В. У. N-corpus Albaruthēnicum, quo vadis? // ''Беларуская лінгвістыка''. — 2024. — Вып. 93. — С. 143—152.</ref> == Гісторыя == === Перадумовы і пачатак навуковага вывучэння === Мовазнаўчыя працы на беларускіх землях маюць даўнюю традыцыю, аднак граматыкі, лексіконы і буквары XVI—XVII стагоддзяў былі ў першую чаргу прысвечаны [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мове]]. Беларуская, або «простая», мова выкарыстоўвалася ў іх як сродак тлумачэння царкоўнаславянскай лексікі; да такіх выданняў належалі «[[Лексіс Лаўрэнція Зізанія|Лексис]]» [[Лаўрэнцій Зізаній|Лаўрэнція Зізанія]] (1596) і граматычныя працы [[Мялецій Сматрыцкі|Мялеція Сматрыцкага]].<ref name="Pryhodzich">Прыгодзіч М. Р. Гісторыя беларускага мовазнаўства // ''Беларуская мова: энцыклапедыя'' / пад рэд. А. Я. Міхневіча. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 1994. — С. 141—146.</ref> Асобнае месца займае напісаная па-лацінску ў 1643 годзе граматыка «простай мовы» [[Іван Ужэвіч|Івана Ужэвіча]], якая захавалася ў рукапісах.<ref name="Pryhodzich"/> [[Файл:Yefim Karskiy.jpg|thumb|[[Яўхім Фёдаравіч Карскі]] — адзін з заснавальнікаў навуковага беларускага мовазнаўства]] Навуковае вывучэнне сучаснай беларускай мовы пачалося ў першай чвэрці XIX стагоддзя і першапачаткова было цесна звязана з развіццём этнаграфіі і збіраннем фальклору і дыялектнага матэрыялу.<ref name="BM1967"/> Адной з ранніх спецыяльных лінгвістычных прац быў артыкул [[Канстанцін Фёдаравіч Калайдовіч|Канстанціна Калайдовіча]] «[[О белорусском наречии]]» (1822); у сярэдзіне XIX стагоддзя даследаванні сталі больш сістэматычнымі.<ref name="BM1967"/><ref name="Pryhodzich"/> Важнае значэнне для вывучэння народнай лексікі меў «[[Словарь белорусского наречия]]» [[Іван Іванавіч Насовіч|Івана Насовіча]], выдадзены ў 1870 годзе.<ref name="Pryhodzich"/> У другой палове XIX стагоддзя беларускі матэрыял даследавалі мовазнаўцы, этнографы і фалькларысты рознага паходжання; збіраліся звесткі пра гаворкі, лексіку і фразеалогію, вывучалася мова старажытных пісьмовых помнікаў.<ref name="Pryhodzich"/> Паступова ўзнікалі спецыяльныя працы па гістарычнай фанетыцы і граматыцы, дыялекталогіі і лексікаграфіі беларускай мовы.<ref name="BM1967"/> === Канец XIX — пачатак XX стагоддзя === Вызначальную ролю ў станаўленні беларускага мовазнаўства як самастойнай навуковай дысцыпліны адыгралі працы [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхіма Карскага]]. Яго даследаванні беларускай фанетыкі і граматыкі канца XIX стагоддзя, а асабліва шматтомная праца «[[Беларусы (Карскі)|Беларусы]]» (1903—1922), сістэматызавалі значны матэрыял па гісторыі мовы, яе дыялектах, фанетыцы, граматыцы, пісьменнасці і этнаграфіі.<ref name="Pryhodzich"/><ref name="BEling"/> Карскага ў беларускай навуковай традыцыі разглядаюць як аднаго з заснавальнікаў беларускага навуковага мовазнаўства.<ref name="Pryhodzich"/> [[Файл:Branisłaŭ Taraškievič. Браніслаў Тарашкевіч (01.1927).jpg|thumb|[[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч]], аўтар «Беларускай граматыкі для школ»]] Дазвол на пашырэнне беларускамоўнага друку ў пачатку XX стагоддзя стварыў патрэбу апісання і кадыфікацыі літаратурнай мовы. Самым уплывовым сістэмным апісаннем яе нормаў пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] стала «[[Беларуская граматыка для школ]]» [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]], выдадзеная ў 1918 годзе ў Вільні, ва ўмовах нямецкай акупацыі.<ref name="Pryhodzich"/> У наступныя гады граматычныя, арфаграфічныя і тэрміналагічныя пытанні распрацоўвалі таксама [[Язэп Юр’евіч Лёсік]], [[Сцяпан Міхайлавіч Некрашэвіч]], [[Пётр Апанасавіч Бузук]] і іншыя мовазнаўцы.<ref name="BM1967"/> === Інстытуцыяналізацыя ў 1920-1930-я гады === Гісторыя беларускага мовазнаўства ў міжваенны час характарызуецца актыўным умяшаннем грамадскасці ў моўны працэс і дзяржаўным рэгуляваннем даследаванняў, што прынесла навуцы як вялікія здабыткі, так і непапраўныя страты. Развіццё лінгвістыкі гэтага часу прынята дзяліць на чатыры асноўныя перыяды{{sfn|Запрудскі|2015|с=5–10}}. ==== Першы перыяд (1918 — люты 1921) ==== [[Файл:Siebensprachen (page 3 crop).jpg|міні|Тытульны аркуш Сямімоўнага слоўніка]] Гэты этап пачынаецца з выхаду ў свет «[[Беларуская граматыка для школ|Беларускай граматыкі для школ]]» [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]] ў 1918 годзе. У гэты час афармляліся першыя беларускія навуковыя інстытуцыі, сярод якіх заснаванае ў Вільні [[Беларускае навуковае таварыства (Вільня)|Беларускае навуковае таварыства]], Бюро па ўкладанні і перакладзе падручнікаў у Мінску і [[Мінскі беларускі педагагічны інстытут]]. Здзяйсняліся першыя выданні беларускамоўнай вучэбнай, метадычнай і тэрміналагічнай літаратуры{{sfn|Запрудскі|2015|с=5}}. Важнай падзеяй стала таксама надрукаванне ў 1918 годзе ў Лейпцыгу «[[Сямімоўны слоўнік|Сямімоўнага слоўніка]]», дзе беларуская мова ўпершыню з’явілася ў перакладным слоўніку ў якасці адной з моў{{sfn|Запрудскі|2015|с=7}}. Перыяд завяршаецца стварэннем Навукова-тэрміналагічнай камісіі пры [[Народны камісарыят асветы БССР|Народным камісарыяце асветы БССР]]. ==== Другі перыяд (люты 1921 — другая палова 1930) ==== Час часта называюць «інбелкультаўскім», паколькі ён у асноўным супадае з перыядам дзяржаўнай палітыкі [[беларусізацыя|беларусізацыі]]. У 1920-я гады даследаванне беларускай мовы набыло ў [[БССР]] інстытуцыянальны характар. Мовазнаўчыя камісіі і секцыі дзейнічалі ў заснаваным у 1922 годзе [[Інбелкульт|Інстытуце беларускай культуры]], даследаванні і падрыхтоўка спецыялістаў вяліся таксама ў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускім дзяржаўным універсітэце]] і педагагічных вышэйшых навучальных установах<ref name="Pryhodzich"/>. Галоўнай асаблівасцю гэтага перыяду быў прэскрыптыўна-нармалізацыйны характар лінгвістыкі: навукоўцы былі сканцэнтраваны на ўстанаўленні і ўкараненні моўных нормаў праз шматлікія падручнікі і слоўнікі. Так, толькі граматычныя дапаможнікі [[Язэп Юр'евіч Лёсік|Язэпа Лёсіка]] ў гэты час перавыдаваліся ў Мінску восем разоў{{sfn|Запрудскі|2015|с=11–12}}. Значная ўвага надавалася навуковай тэрміналогіі: у Інбелкульце ствараліся тэрміналагічныя слоўнікі і зборнікі па розных галінах ведаў, збіраўся матэрыял для слоўнікаў жывой беларускай мовы, вывучаліся гаворкі<ref name="BM1967"/>. З 1922 па 1930 год у серыі «Беларуская навуковая тэрміналогія» было апублікавана 23 тэрміналагічныя слоўнікі. У працэсе іх стварэння навукоўцы імкнуліся максімальна абапірацца на лексічныя сродкі народнай мовы, пазбягаючы залішняга выкарыстання інтэрнацыяналізмаў і запазычанняў{{sfn|Запрудскі|2015|с=85–86, 92}}. У 1926 годзе ў Мінску адбылася значная для ўсёй славянскай лінгвістыкі першая міжнародная [[Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі]], на якой з удзелам 69 дэлегатаў абмяркоўваліся пытанні кадыфікацыі правапісу і графікі<ref name="Pryhodzich"/>{{sfn|Запрудскі|2015|с=44–45}}. У 1928 годзе [[Пётр Апанасавіч Бузук|Пётр Бузук]] апублікаваў «Спробу лінгвістычнай геаграфіі Беларусі», адну з ранніх прац па беларускай лінгвагеаграфіі<ref name="Pryhodzich"/>. 2 лістапада 1929 года на базе мовазнаўчых падраздзяленняў Інбелкульта быў створаны [[Інстытут мовазнаўства НАНБ|Інстытут мовазнаўства]]. У яго першапачатковай структуры дзейнічалі тэрміналагічная, дыялекталагічная, правапісная камісіі, камісіі па складанні слоўніка жывой беларускай мовы і гістарычнага слоўніка; першым дырэктарам стаў [[Сцяпан Міхайлавіч Некрашэвіч]], яго намеснікам — [[Язэп Лёсік]], вучоным сакратаром — [[Пётр Бузук]]<ref name="IMhistory">''Інстытут мовазнаўства імя Якуба Коласа: гісторыя і структура'' // Інстытут мовазнаўства імя Якуба Коласа Цэнтра даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі.</ref>. ==== Трэці перыяд (канец 1930 — жнівень 1933) ==== Трэці перыяд меў выразна пераходны характар. Згортванне палітыкі беларусізацыі і новы курс на рэпрэсіі нацыянальных эліт у [[СССР]] ад пачатку 1930-х гадоў прывялі да арыштаў і звальненняў значнай часткі мовазнаўчых кадраў і істотна парушылі пераемнасць даследаванняў<ref name="Pryhodzich"/><ref name="IMhistory"/>. Пасля сфабрыкаванай справы «[[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюз вызвалення Беларусі]]» былі арыштаваны вядучыя беларускія лінгвісты ([[С. Некрашэвіч]], [[Я. Лёсік]], [[М. Байкоў]], [[Максім Іванавіч Гарэцкі|М. Гарэцкі]], [[Браніслаў Ігнатавіч Эпімах-Шыпіла|Б. Эпімах-Шыпіла]], [[У. Чаржынскі]], [[І. Бялькевіч]] і іншыя). Іх працы былі забаронены і выведзены з ужытку, а дзейнасць абвешчана «шкодніцкай» і «нацыянал-дэмакратычнай». Партыйныя органы пачалі аказваць татальны ціск на навуковыя даследаванні, навязваючы лінгвістам марксісцка-ленінскую метадалогію і «новае вучэнне аб мове» [[Мікалай Якаўлевіч Мар|М. Мара]]{{sfn|Запрудскі|2015|с=9, 28}}. У гэты час ішла падрыхтоўка да моўнай рэформы, якая ўспрымалася ўладамі найперш як палітычная, а не навуковая задача. Перыяд завяршыўся прыняццем 26 жніўня 1933 года пастановы СНК БССР «[[Рэформа беларускага правапісу 1933 года|Аб зменах і спрашчэнні беларускага правапісу]]». Гэты дэкрэт быў распрацаваны ўжо без удзелу прафесійных лінгвістаў 1920-х гадоў. Ён скасаваў кампраміс паміж савецкімі і заходнебеларускімі навукоўцамі, штучна наблізіў беларускую мову да рускай і ўвёў у правапіс шэраг палітычна матываваных правіл (напрыклад, зрабіў выключэнне для «інтэрнацыянальных рэвалюцыйных слоў», якія перасталі падпарадкоўвацца правілу акання){{sfn|Запрудскі|2015|с=129–135}}. ==== Чацвёрты перыяд (жнівень 1933—1941) ==== Апошні міжваенны перыяд характарызуецца развіццём мовазнаўства на ідэалагічна-палітычных асновах ва ўмовах жорсткага кантролю і тэрору. Кіраўніцтва акадэмічным мовазнаўчым падраздзяленнем перайшло да літаратараў і партыйных функцыянераў ([[Віталь Вольскі]], [[Андрэй Іванавіч Александровіч|Андрэй Александровіч]], [[Васіль Васілевіч Барысенка|Васіль Барысенка]]). Праз рэпрэсіі і страх былі спынены маштабныя лексікаграфічныя праекты. Так, падрыхтаваны ў 1936 годзе вялікі двухтомны рукапісны руска-беларускі слоўнік (каля 100 тысяч слоў) так і не быў выдадзены, а надрукаваны ў 1937 годзе пад рэдакцыяй А. Александровіча аднатомны «[[Руска-беларускі слоўнік Александровіча|Руска-беларускі слоўнік]]» быў моцна русіфікаваны і хутка выведзены з ужытку пасля арышту самога рэдактара. Тэрміналагічная праца ў другой палове 1930-х гадоў практычна спынілася цалкам{{sfn|Запрудскі|2015|с=10, 85, 172–178}}. Тым не менш навуковая праца ішла наперад: у 1935 годзе Інстытут мовазнаўства быў уключаны ў склад аб’яднанага Інстытута літаратуры, мастацтва і мовы. У другой палове 1930-х гадоў былі выдадзены значныя калектыўныя працы «Беларуская граматыка. Марфалогія» (1936), «Сінтаксіс беларускай мовы» (1939), а ў 1940 годзе — «Курс сучаснай беларускай мовы. Фанетыка, марфалогія, лексіка»<ref name="Pryhodzich"/>. === Пасляваенны перыяд === У 1944 годзе ў адноўленым Інстытуце літаратуры, мовы і мастацтва пачаў працаваць сектар беларускай мовы. У 1952 годзе Інстытут мовазнаўства быў зноў вылучаны ў самастойную ўстанову Акадэміі навук БССР, а ў 1956 годзе, пасля смерці [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], Інстытуту прысвоілі яго імя.<ref name="IMhistory"/> У пасляваенныя дзесяцігоддзі Інстытут мовазнаўства стаў галоўным акадэмічным асяродкам даследавання беларускай мовы і адначасова каардынаваў мовазнаўчую працу ў вышэйшых навучальных установах Беларусі.<ref name="BM1980"/> Важным кірункам развіцця беларускага мовазнаўства стала стварэнне фундаментальных апісанняў структуры беларускай літаратурнай мовы і нарматыўных даведнікаў. Выйшлі двухтомная «Граматыка беларускай мовы» (1962, 1964), «[[Дыялекталагічны атлас беларускай мовы]]» (1963), шматлікія гістарычныя і дыялекталагічныя даследаванні, слоўнікі і працы па фанетыцы, лексікалогіі і словаўтварэнні.<ref name="Grammar2007">''Кароткая граматыка беларускай мовы: у 2 ч. Ч. 1: Фаналогія. Марфаналогія. Марфалогія'' / навук. рэд. А. А. Лукашанец. — Мінск: Беларуская навука, 2007. — С. 3-4.</ref><ref name="BM1980"/> У 1960-1970-я гады побач з традыцыйнымі даследаваннямі гісторыі мовы, дыялекталогіі і сучаснай літаратурнай мовы інтэнсіўна развіваліся гістарычная і дыялектная лексікаграфія, этымалогія, фразеалогія, анамастыка і эксперыментальная фанетыка.<ref name="BM1980"/> Значныя вынікі былі атрыманы ў беларускай лінгвагеаграфіі, гістарычнай лексікалогіі, антрапаніміцы і тапаніміцы; пачалося сістэматычнае выданне часопіса «[[Беларуская лінгвістыка (штогоднік)|Беларуская лінгвістыка]]».<ref name="BEling"/> У 1977—1984 гадах быў выдадзены пяцітомны «[[Тлумачальны слоўнік беларускай мовы]]», а ў 1985—1986 гадах — новая акадэмічная «Беларуская граматыка» ў дзвюх частках. Апошняя ўключала, акрамя марфалогіі і сінтаксісу, спецыяльныя раздзелы па фаналогіі, арфаэпіі, словаўтварэнні і націску і мела выразную нарматыўную накіраванасць.<ref name="BM1993"/><ref name="Grammar2007"/> У 1989 годзе выйшла калектыўная «Фанетыка беларускай літаратурнай мовы».<ref name="BEling"/> У гэты ж перыяд пашыраўся сам прадмет даследаванняў. У бібліяграфічным паказальніку за 1976—1985 гады асобна прадстаўлены сацыялінгвістыка і двухмоўе, акцэнталогія, фразеалогія, этналінгвістыка, лінгвістычная геаграфія і іншыя галіны, якія раней былі слабей інстытуцыяналізаваны.<ref name="BM1993"/> === Канец XX—XXI стагоддзе === У канцы 1980-х — 1990-я гады беларускія мовазнаўцы працягвалі фундаментальныя лексікаграфічныя і лінгвагеаграфічныя праекты. Былі выдадзены пяцітомны «[[Лексічны атлас беларускіх народных гаворак]]» (1993—1998), энцыклапедыя «[[Беларуская мова (энцыклапедыя)|Беларуская мова]]» (1994), працягваліся «[[Этымалагічны слоўнік беларускай мовы]]» і шматтомны «[[Гістарычны слоўнік беларускай мовы]]».<ref name="BEling"/> Апошні праект быў завершаны ў XXI стагоддзі, стаўшы адным з найбольш маштабных лексікаграфічных апісанняў старабеларускай пісьмовай спадчыны.<ref name="HistDict">''Гістарычны слоўнік беларускай мовы'' / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут мовазнаўства імя Якуба Коласа. — Мінск: Навука і тэхніка; Беларуская навука, 1982—2017. — Вып. 1-37.</ref> У 2007 і 2009 гадах была выдадзена «Кароткая граматыка беларускай мовы», падрыхтаваная з улікам папярэдніх акадэмічных граматык, моўнай практыкі канца XX — пачатку XXI стагоддзя і варыянтнасці сучаснай літаратурнай нормы.<ref name="Grammar2007"/> У сучасных даследаваннях разам з традыцыйным апісаннем структуры і гісторыі мовы істотнае месца займаюць праблемы моўнай варыянтнасці, двухмоўя, гарадскога маўлення, моўных кантактаў, сучаснай лексікі і нормы.<ref name="Yafimava2024">Яфімава Н. В. ''Сучасная беларуская мова: асаблівасці гетэрагеннага гарадскога маўлення''. — Мінск: БДУ, 2024. — 183 с.</ref> З пачатку XXI стагоддзя развіваецца беларуская корпусная і камп’ютарная лінгвістыка. У 2001 годзе ў Інстытуце мовазнаўства імя Якуба Коласа была зацверджана навуковая задача па распрацоўцы прынцыпаў пабудовы корпуса беларускай мовы; вынікам наступнай працы стаў, у прыватнасці, [[Беларускі N-корпус]].<ref name="Ncorpus"/> Корпусныя тэхналогіі выкарыстоўваюцца для вывучэння сучаснай і гістарычнай лексікі, граматыкі, частотнасці і варыянтнасці моўных адзінак.<ref name="Ncorpus"/> == Сучасныя асяродкі == === Беларусь === Галоўным спецыялізаваным акадэмічным цэнтрам застаецца [[Інстытут мовазнаўства НАНБ|Інстытут мовазнаўства імя Якуба Коласа]]. У 2007 годзе ён быў аб’яднаны з Інстытутам літаратуры імя Янкі Купалы ў Інстытут мовы і літаратуры, а ў 2015 годзе зноў створаны як асобны філіял [[Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі|Цэнтра даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі]].<ref name="IM2015">Загад дырэктара ДНУ «Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі» ад 23 лістапада 2015 г. № 144 «Аб стварэнні філіялаў».</ref> Па стане на 2024 год у Інстытуце дзейнічалі аддзелы сучаснай беларускай мовы, гісторыі беларускай мовы, дыялекталогіі і лінгвагеаграфіі, лексікалогіі і лексікаграфіі, славістыкі і тэорыі мовы, беларуска-рускіх моўных сувязей; з Інстытутам звязана таксама дзейнасць Рэспубліканскай тапанімічнай і Рэспубліканскай тэрміналагічнай камісій.<ref name="IMstructure">''Структура Інстытута'' // Інстытут мовазнаўства імя Якуба Коласа Цэнтра даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі. — Звесткі на 1 студзеня 2024 г.</ref> Да сучасных напрамкаў яго працы належаць акадэмічная лексікаграфія, гісторыя мовы, дыялекталогія і лінгвагеаграфія, анамастыка і тэрміналогія, апісанне сучаснай беларускай мовы, славістыка і корпусная лінгвістыка.<ref name="IMstructure"/><ref name="Ncorpus"/> Беларускае мовазнаўства развіваецца і ва ўніверсітэтах. Традыцыйна значныя даследчыя асяродкі існуюць у [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускім дзяржаўным універсітэце]], [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт|Беларускім дзяржаўным педагагічным універсітэце]], універсітэтах [[Гомель|Гомеля]], [[Гродна]] і [[Віцебск]]а; універсітэцкія даследаванні ахопліваюць сучасную і гістарычную граматыку, дыялекталогію, сацыялінгвістыку, стылістыку, анамастыку, лінгвадыдактыку і іншыя галіны.<ref name="BEling"/><ref name="Yafimava2024"/> Частка праектаў ажыццяўляецца сумесна з акадэмічнымі ўстановамі, у тым ліку ў галіне корпуснай лінгвістыкі і тэрміналогіі.<ref name="Ncorpus"/> === Па-за Беларуссю === Даследаванні беларускай мовы маюць працяглую традыцыю па-за межамі Беларусі і ўваходзяць у міжнароднае [[славістыка|славістычнае]] і беларусазнаўчае поле. Асабліва развіта беларускае мовазнаўства ў Польшчы, дзе даследуюцца літаратурная мова, гаворкі польска-беларускага памежжа, гісторыя мовы, лексікаграфія, анамастыка, сацыялінгвістыка і методыка выкладання беларускай мовы.<ref name="UW2023">''Odkrywając Białoruś… 65-lecie białorutenistyki na Uniwersytecie Warszawskim'' / red. R. Kaleta. — Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2023. — 325 s.</ref> {{Гл. таксама|Беларусазнаўства ў Польшчы}} Адным з асноўных цэнтраў з’яўляецца кафедра беларусістыкі [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]], заснаваная ў 1956 годзе. Яе мовазнаўчыя даследаванні ў розныя перыяды былі звязаны з дыялекталогіяй і польска-беларускім моўным памежжам, двухмоўнай лексікаграфіяй, гісторыяй і сучасным станам беларускай мовы, мовай беларускай эміграцыі і глотадыдактыкай.<ref name="UW2023"/> З варшаўскім асяродкам былі звязаны, між іншым, [[Антаніна Абрэмбская-Яблонская]], [[Эльжбета Смулкова]], [[Ніна Баршчэўская]] і іншыя даследчыкі.<ref name="UW2023"/> Значным асяродкам беларусазнаўства і беларускай філалогіі з’яўляецца таксама [[Беластоцкі ўніверсітэт]], дзе даследаванні беларускай мовы асабліва звязаны з мовай і анамастыкай [[Падляшша]], дыялектамі беларуска-польскага памежжа і гісторыяй беларускай мовы. Пры ўніверсітэце выходзіць навуковы штогоднік ''Białorutenistyka Białostocka'', у якім публікуюцца ў тым ліку працы па тэарэтычным і прыкладным мовазнаўстве.<ref name="Bialystok2025">''Białorutenistyka Białostocka''. — Białystok: Uniwersytet w Białymstoku, 2025. — T. 17.</ref> Дыялекталагічныя і сацыялінгвістычныя даследаванні беларускай мовы і беларуска-польска-літоўскага памежжа вядуцца таксама ў іншых польскіх славістычных установах.<ref name="DialectPoland">Barszczewska N., Jankowiak M. ''Dialektologia białoruska''. — Warszawa: Instytut Slawistyki PAN, 2012. — 308 s.</ref> Беларуская мова з’яўляецца прадметам даследавання і ў іншых еўрапейскіх і паўночнаамерыканскіх славістычных асяродках. Гістарычна значную ролю ў замежным беларусазнаўстве адыгралі беларускія навуковыя арганізацыі і ўстановы эміграцыі, у тым ліку [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Нью-Ёрку]] і [[Беларуская бібліятэка і музей імя Францыска Скарыны]] ў Лондане; мовазнаўчыя матэрыялы займалі істотнае месца ў іх выданнях.<ref name="BelEnBelarus"/> == Асноўныя кірункі даследаванняў == У гісторыі беларускага мовазнаўства склаўся шэраг адносна самастойных, але ўзаемазвязаных даследчых кірункаў:<ref name="BM1967"/><ref name="BM1993"/> * '''гісторыя беларускай мовы''' — гістарычная фанетыка, марфалогія і сінтаксіс, гісторыя лексікі, гісторыя беларускай літаратурнай мовы, даследаванне мовы пісьмовых помнікаў; * '''дыялекталогія і лінгвагеаграфія''' — апісанне гаворак, дыялектная лексікаграфія, даследаванне тэрытарыяльнага размеркавання моўных рыс, стварэнне дыялектных атласаў; * '''фанетыка, фаналогія, арфаэпія і акцэнталогія''' — гукавая сістэма беларускай мовы, літаратурнае вымаўленне, націск, эксперыментальна-фанетычныя даследаванні; * '''граматыка''' — марфалогія, словаўтварэнне, марфаналогія, сінтаксіс і граматычная варыянтнасць; * '''лексікалогія, лексікаграфія і этымалогія''' — слоўнікавы склад сучаснай і гістарычнай беларускай мовы, паходжанне лексікі, укладанне тлумачальных, перакладных, гістарычных, этымалагічных і іншых слоўнікаў; * '''анамастыка''' — [[антрапаніміка]], [[тапаніміка]], гідраніміка і іншыя класы ўласных назваў; * '''фразеалогія, стылістыка і культура мовы''' — устойлівыя адзінкі, функцыянальныя стылі, літаратурная норма і яе кадыфікацыя; * '''сацыялінгвістыка і этналінгвістыка''' — функцыянаванне беларускай мовы ў грамадстве, беларуска-рускае двухмоўе, моўныя кантакты, рэгіянальная і сацыяльная варыянтнасць;<ref name="Yafimava2024"/> * '''прыкладная і камп’ютарная лінгвістыка''' — электронныя корпусы, лінгвістычныя базы даных, аўтаматычная апрацоўка беларускамоўных тэкстаў і лічбавая лексікаграфія.<ref name="Ncorpus"/> == Гістарыяграфія і бібліяграфія == Сістэматычнае бібліяграфаванне беларускага мовазнаўства само стала істотнай часткай гісторыі дысцыпліны. У 1967 годзе выйшаў першы поўны рэтраспектыўны анатаваны паказальнік «Беларускае мовазнаўства», які ахапіў літаратуру за 1825—1965 гады і змяшчаў разгорнуты «Кароткі агляд развіцця беларускага мовазнаўства».<ref name="BM1967"/> Яго працягамі сталі паказальнікі за 1966—1975 гады, выдадзены ў 1980 годзе,<ref name="BM1980"/> і за 1976—1985 гады, выдадзены ў 1993 годзе.<ref name="BM1993"/> Уступныя артыкулы да гэтых выданняў маюць самастойнае гістарыяграфічнае значэнне: у іх аналізуюцца этапы развіцця дысцыпліны, змены яе тэматыкі, інстытуцыянальнай структуры і навуковай прадукцыі.<ref name="BM1967"/><ref name="BM1980"/><ref name="BM1993"/> У аглядзе 1993 года адзначалася, што першы паказальнік змяшчаў 3514 прац за перыяд 1825—1965 гадоў, другі — 3320 прац за адно дзесяцігоддзе, а трэці — больш за 4 тысячы прац за 1976—1985 гады, што адлюстроўвала хуткі колькасны рост даследаванняў у другой палове XX стагоддзя.<ref name="BM1993"/> Спецыяльны агляд развіцця дысцыпліны змешчаны ў энцыклапедыі «Беларуская мова» 1994 года ў артыкуле Міхаіла Прыгодзіча «Гісторыя беларускага мовазнаўства».<ref name="Pryhodzich"/> У 1995 годзе выйшла асобная праца [[Леў Міхайлавіч Шакун|Льва Шакуна]] «Гісторыя беларускага мовазнаўства», у якой развіццё даследаванняў беларускай мовы разглядаецца ад ранніх філалагічных прац да мовазнаўства XX стагоддзя.<ref name="Shakun1995">Шакун Л. М. ''Гісторыя беларускага мовазнаўства''. — Мінск: Універсітэцкае, 1995. — 271 с.</ref> == Літаратура == * ''Беларускае мовазнаўства: бібліяграфічны ўказальнік (1825—1965 гг.)'' / склад. А. Д. Васілеўская, М. А. Жыдовіч, Я. М. Рамановіч, А. К. Юрэвіч; рэд. Л. М. Шакун. — Мінск: Навука і тэхніка, 1967. * Жураўскі А. І., Крывіцкі А. А. ''Беларускае мовазнаўства ў Акадэміі навук БССР''. — Мінск, 1979. * ''Беларускае мовазнаўства: бібліяграфічны паказальнік (1966—1975)'' / склад. А. Д. Васілеўская, Я. М. Рамановіч; рэд. М. В. Бірыла. — Мінск: Навука і тэхніка, 1980. — 352 с. * ''Беларускае мовазнаўства: бібліяграфічны паказальнік, 1976—1985'' / склад. А. Д. Васілеўская, Я. М. Рамановіч; навук. рэд. А. І. Падлужны; аўтар уступ. арт. Л. М. Шакун. — Мінск, 1993. * Прыгодзіч М. Р. Гісторыя беларускага мовазнаўства // ''Беларуская мова: энцыклапедыя'' / пад рэд. А. Я. Міхневіча. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 1994. — С. 141—146. * Шакун Л. М. ''Гісторыя беларускага мовазнаўства''. — Мінск: Універсітэцкае, 1995. — 271 с. * Супрун А. Я., Плотнікаў Б. А. Мовазнаўства // ''Беларуская энцыклапедыя: у 18 т.'' — Мінск: БелЭн, 2000. — Т. 10. — С. 504. * Лукашанец А. А. Беларуская мова і беларускае мовазнаўства ў пачатку XXI стагоддзя: праблемы і перспектывы // ''Роднае слова''. — 2005. — № 8. — С. 122—133. * {{кніга |аўтар=[[Сяргей Мікалаевіч Запрудскі|Запрудскі С. М.]] |загаловак=Гісторыя беларускага мовазнаўства (1918–1941) : дапаможнік |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=[[БДУ]] |год=2015 |старонак=191 |isbn=978-985-566-249-6 |ref=Запрудскі}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Гл. таксама == * [[Беларусазнаўства]] * [[Беларусазнаўства ў Польшчы]] * [[Беларуская мова]] * [[Гісторыя беларускай мовы]] * [[Інстытут мовазнаўства НАНБ]] * [[Інбелкульт]] * [[Граматыкі беларускай мовы]] * [[Дыялекталагічны атлас беларускай мовы]] [[Катэгорыя:Беларуская мова]] [[Катэгорыя:Мовазнаўства]] {{Беларусазнаўства}} {{Беларусы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларусазнаўства| ]] [[Катэгорыя:Беларусы]] [[Катэгорыя:Беларуская мова]] [[Катэгорыя:Славістыка]] audbgos716o2wh3huim8xhfgrq5eehi 1 813543 5202593 5188826 2026-09-20T10:04:44Z M.L.Bot 261 Выдалена перасылка на [[Размовы:Націск (мовазнаўства)]] 5202593 wikitext text/x-wiki {{хв|рэшта па пераносе}} #REDIRECT [[Размовы:Націск (мовазнаўства)]] 28eumywibeq1jguxo2i5kar9cy2tp5e 0 813643 5202532 5201507 2026-09-20T00:32:27Z KrBot 24355 - {{няма катэгорый|date=2026-08-31}} 5202532 wikitext text/x-wiki {{хв}} 94 Diskont (стылізавана як 94diskont) — чацвёрты студыйны альбом нямецкага музыкальнага праэкту Oval выпушчаны на лэйбле Mille Plateaux ў Еўропе ў 1995 годзе і ў 1996 годзе на лэйбле Thrill Jockey у ЗША. Альбом атрымаў высокую ацэнку крытыкаў. {{тупіковы артыкул|date=2026-08-31}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-31}} izaqi2nu2jw2lucaz1m7xe9sw7j7vbl 0 814209 5202534 5195562 2026-09-20T01:19:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202534 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Імя = Міхал Саевіч | Арыгінал імя = {{lang-pl|Michał Sajewicz}} | Дата нараджэння = {{ДН|15|6|1949}} | Месца нараджэння = Ляўкова Новае, [[Нарэўка (гміна)|гміна Нарэўка]], [[Гайнаўскі павет]], [[Падляскае ваяводства]], [[Польшча]] | Род дзейнасці = [[мовазнаўства|мовазнавец]], [[славістыка|славіст]], [[беларусістыка|беларусіст]] | Навуковая сфера = [[дыялекталогія]], [[словаўтварэнне]], [[анамастыка]], [[этналінгвістыка]], [[сацыялінгвістыка]] | Месца працы = [[Універсітэт Марыі Складоўскай-Кюры]] | Навуковая ступень = [[габілітацыя|габілітаваны доктар]] гуманітарных навук | Навуковае званне = прафесар гуманітарных навук | Альма-матар = [[Універсітэт Марыі Складоўскай-Кюры]] }} '''Міхал Саевіч''' ({{lang-pl|Michał Sajewicz}}; {{ДН|15|6|1949}}, Ляўкова Новае, [[Нарэўка (гміна)|гміна Нарэўка]], [[Гайнаўскі павет]], [[Падляскае ваяводства]], [[Польшча]]) — польскі [[мовазнаўства|мовазнавец]], [[славістыка|славіст]] і [[беларусістыка|беларусіст]], даследчык беларускіх гаворак [[Беласточчына|Беласточчыны]], [[словаўтварэнне|словаўтварэння]], [[анамастыка|антрапанімікі]], [[этналінгвістыка|этналінгвістыкі]] і [[сацыялінгвістыка|сацыялінгвістыкі]] польска-беларуска-ўкраінскага і шырэй польска-ўсходнеславянскага моўнага памежжа.<ref name="Goral2019">Goral A. [https://journals.umcs.pl/sb/article/view/9428 Prof. dr hab. Michał Sajewicz – a researcher into the Polish-East Slavonic borderland, a populariser of research on Belarus and Belarusians, and a teacher. Laudatio in Honour of Professor Sajewicz] // ''Studia Białorutenistyczne''. — 2019. — T. 13. — S. 9–19. — DOI: 10.17951/sb.2019.13.9-19.</ref><ref name="Sajewicz2024">Sajewicz M. [https://journals.umcs.pl/sb/article/view/15786 O etymologii wybranych nazwisk mieszkańców wsi Lewkowo Nowe w powiecie hajnowskim na Białostocczyźnie] // ''Studia Białorutenistyczne''. — 2024. — T. 18. — S. 225–240. — DOI: 10.17951/sb.2024.18.225-240.</ref> [[Габілітацыя|Габілітаваны доктар]] гуманітарных навук у галіне славянскага мовазнаўства (2003), прафесар гуманітарных навук (2014), прафесар-эмерыт [[Універсітэт Марыі Складоўскай-Кюры|Універсітэта Марыі Складоўскай-Кюры]] ў [[Люблін]]е.<ref name="President2014">[https://www.prezydent.pl/kancelaria/archiwum/archiwum-bronislawa-komorowskiego/aktualnosci/nominacje/nominacje-profesorskie-w-palacu-prezydenckim,19248 Nominacje profesorskie w Pałacu Prezydenckim] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520080844/https://www.prezydent.pl/kancelaria/archiwum/archiwum-bronislawa-komorowskiego/aktualnosci/nominacje/nominacje-profesorskie-w-palacu-prezydenckim,19248 |date=20 мая 2022 }} // Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej. — 10.11.2014.</ref><ref name="Sajewicz2024" /> == Біяграфія == === Паходжанне і адукацыя === Нарадзіўся 15 чэрвеня 1949 года ў вёсцы Ляўкова Новае каля [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]], цяпер у гміне Нарэўка Гайнаўскага павета. Дзяцінства правёў у роднай вёсцы. У 1956—1963 гадах вучыўся ў пачатковай школе ў суседнім Ляўкове Старым, пасля чаго працягнуў навучанне ў [[Агульнаадукацыйны ліцэй з дадатковым навучаннем беларускай мовы ў Гайнаўцы|агульнаадукацыйным ліцэі ў Гайнаўцы з дадатковым навучаннем беларускай мовы]].<ref name="Goral2019" /> У 1967 годзе паступіў на рускую філалогію ва [[Універсітэт Марыі Складоўскай-Кюры]] ў Любліне. Яшчэ падчас вучобы зацікавіўся дыялекталогіяй: у 1971 годзе ўдзельнічаў у палявых даследаваннях гаворак у Ляўкове Старым і Ляўкове Новым. Магістарскую працу ''Gwara ruska okolic Narewki w pow. hajnowskim (fonetyka – fleksja)'', прысвечаную фанетыцы і словазмяненню мясцовых беларускіх гаворак, падрыхтаваў пад кіраўніцтвам [[Міхал Лесьёў|Міхала Лесьёва]] і абараніў у 1972 годзе.<ref name="Goral2020">Goral A. [https://journals.umcs.pl/zcm/article/view/10962 Osobowe nomina agentis na Białostocczyźnie w badaniach profesora Michała Sajewicza] // ''Zeszyty Cyrylo-Metodiańskie''. — 2020. — T. 9. — S. 140–152.</ref> === Навуковая і выкладчыцкая праца === 1 кастрычніка 1972 года Міхал Саевіч пачаў працаваць ва Універсітэце Марыі Складоўскай-Кюры. У 1975 годзе праходзіў трохмесячную навуковую стажыроўку ў Інстытуце славістыкі [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміі навук]] у Варшаве, у 1978 годзе — у Кіеўскім дзяржаўным універсітэце імя Тараса Шаўчэнкі. Паралельна працягваў палявыя даследаванні ўсходнеславянскіх гаворак Беласточчыны.<ref name="Goral2019" /> У 1983 годзе атрымаў ступень доктара гуманітарных навук на падставе дысертацыі ''Słowotwórstwo rzeczowników w gwarach wschodniosłowiańskich na terenie byłego powiatu hajnowskiego'' («Словаўтварэнне назоўнікаў ва ўсходнеславянскіх гаворках на тэрыторыі былога Гайнаўскага павета»), падрыхтаванай пад кіраўніцтвам Марыяна Юркоўскага і Стэфана Вархала. Пасля абароны працягваў даследаваць словаўтварэнне беларускіх гаворак гмін Нарэўка і Белавежа, а пазней пашырыў тэрыторыю палявых даследаванняў на 30 вёсак уздоўж [[Нараў|Нарава]].<ref name="Goral2019" /> У 2002 годзе выдаў манаграфію ''Derywacja sufiksalna osobowych nazw subiektów w nadnarwiańskich gwarach białoruskich Białostocczyzny. Deverbativa, deadiectiva'', якая стала асновай габілітацыі. 25 чэрвеня 2003 года атрымаў ступень габілітаванага доктара гуманітарных навук у галіне славянскага мовазнаўства.<ref name="Goral2019" /> 10 лістапада 2014 года прэзідэнт Польшчы [[Браніслаў Камароўскі]] ўручыў яму акт аб наданні навуковага звання прафесара гуманітарных навук.<ref name="President2014" /> У Інстытуце славянскай філалогіі Універсітэта Марыі Складоўскай-Кюры Саевіч выконваў шэраг арганізацыйных функцый. У 1997—2005 гадах узначальваў лабараторыю беларускай мовы і літаратуры, у 2005—2018 гадах — аддзел беларусістыкі, у 2018—2019 гадах — аддзел беларусістыкі і балгарыстыкі. У 2003—2009 гадах быў намеснікам дырэктара Інстытута славянскай філалогіі, а з верасня 2013 да жніўня 2018 года — яго дырэктарам.<ref name="Goral2019" /> У 1989—2009 гадах выкладаў таксама ў [[Люблінскі каталіцкі ўніверсітэт|Люблінскім каталіцкім універсітэце]]. Пад яго кіраўніцтвам былі падрыхтаваны больш за 450 магістарскіх і бакалаўрскіх прац па рускай, беларускай і ўкраінскай філалогіі, а таксама дзве доктарскія дысертацыі ў галіне славянскага мовазнаўства.<ref name="Goral2019" /> == Навуковая дзейнасць == === Беларуская дыялекталогія і словаўтварэнне === Асноўным аб'ектам шматгадовых даследаванняў Саевіча сталі беларускія гаворкі паўднёвай часткі Беласточчыны, найперш ваколіц Нарэўкі, Белавежы і верхняга цячэння Нарава. Ён вывучаў іх фанетыку, словазмяненне, лексіку і асабліва словаўтварэнне назоўнікаў, разглядаючы матэрыял беларускіх гаворак у супастаўленні з украінскімі і польскімі гаворкамі, а таксама з літаратурнымі беларускай, украінскай і польскай мовамі.<ref name="Goral2019" /><ref name="Przygodzicz2012">Прыгодзіч М. Р. [https://pdf.kamunikat.org/25/70/25704-1.pdf Міхал Саевіч як даследчык гаворак Беласточчыны] // ''Супольнасць традыцыі — садружнасць у будучыні: беларуска-польскія моўныя, літаратурныя, гістарычныя і культурныя сувязі'' / пад рэд. І. Э. Багдановіч, С. М. Запрудскага. — Мінск: Кнігазбор, 2012. — С. 8–11.</ref> Факталагічнай асновай габілітацыйнай манаграфіі сталі матэрыялы з 30 вёсак — 23 у гміне Нарэўка і сямі ў гміне Белавежа. У ёй было прааналізавана 2630 дэрыватаў, у тым ліку 1875 аддзеяслоўных асабовых назваў суб'ектаў дзеяння і 755 адпрыметнікавых назваў носьбітаў прымет. Даследаванне стала комплексным апісаннем гэтых словаўтваральных катэгорый у беларускіх гаворках верхняга цячэння Нарава.<ref name="Przygodzicz2012" /> Асобна Саевіч даследаваў беларуска-ўкраінскую моўную мяжу на Беласточчыне, узаемадзеянне беларускіх, украінскіх і польскіх гаворак, а таксама вынікі польскага і ранейшых моўных уплываў у сістэме мясцовых гаворак.<ref name="Goral2022">Goral A. [https://repozytorium.kul.pl/items/cf6b3b59-792f-48d3-8806-68b11ea7beed ''Polsko-wschodniosłowiańskie pogranicze językowe w badaniach profesora Michała Sajewicza'']. — Lublin: Wydawnictwo KUL, 2022. — 160 s. — ISBN 978-83-8288-029-8.</ref> === Антрапаніміка і сацыялінгвістыка === Значная частка прац Саевіча прысвечана [[анамастыка|антрапаніміцы]] ўсходняй Беласточчыны. Ён даследаваў асабовыя імёны, прозвішчы, мянушкі і назвы жонак у сучасным Гайнаўскім павеце, у тым ліку імёны жыхароў [[Кляшчэлі|Кляшчэляў]] XVI—XVIII стагоддзяў, змены асабовага наймення праваслаўнага насельніцтва, патранімічныя прозвішчы з фармантам ''-uk'', мянушкі жыхароў Ляўкова Старога і наваколля, а таксама традыцыйныя формы наймення жонак у беларускіх гаворках вакол Нарэўкі.<ref name="Zlotkowski2022">Złotkowski P. [https://journals.umcs.pl/sb/article/view/14366 Antroponimia Białostocczyzny w badaniach profesora Michała Sajewicza] // ''Studia Białorutenistyczne''. — 2022. — T. 16. — S. 277–287. — DOI: 10.17951/sb.2022.16.277-287.</ref> Абагульненнем шматгадовых антрапанімічных даследаванняў стала 725-старонкавая манаграфія ''Nazwiska patronimiczne z formantem -uk w powiecie hajnowskim na Białostocczyźnie na tle ogólnopolskim'' (2013). У ёй матэрыял Гайнаўскага павета разглядаецца на агульнапольскім і ўсходнеславянскім фоне.<ref name="Goral2019" /> Да этна- і сацыялінгвістычных тэм даследчыка належаць моўная і этнічная самаідэнтыфікацыя насельніцтва Беласточчыны, суадносіны мовы і веравызнання, вобраз «малой радзімы» ў беларускамоўных вясковых супольнасцях, а таксама культурна-моўная спецыфіка польска-беларуска-ўкраінскага памежжа.<ref name="Goral2019" /><ref name="Sajewicz2024" /> === Развіццё беларусістыкі ў Любліне === Міхал Саевіч удзельнічаў у стварэнні і развіцці асобнага беларусістычнага кірунку ва Універсітэце Марыі Складоўскай-Кюры. У 1990-я гады там была створана лабараторыя беларускай мовы і літаратуры, на аснове якой пазней развіўся аддзел беларусістыкі.<ref name="Goral2019" /> У 2007 годзе з ініцыятывы Саевіча і пры супрацоўніцтве з [[Рышард Радзік|Рышардам Радзікам]] быў заснаваны навуковы штогоднік ''Studia Białorutenistyczne'', прысвечаны даследаванням Беларусі і беларускай мовы, літаратуры, культуры і гісторыі. У 2007—2018 гадах Саевіч узначальваў яго рэдакцыйную раду.<ref name="Goral2019" /> З'яўляецца сябрам [[Міжнародная асацыяцыя беларусістаў|Міжнароднай асацыяцыі беларусістаў]]. У 2004—2018 гадах узначальваў цэнтральнае праўленне Польскага беларусазнаўчага таварыства (''Polskie Towarzystwo Białorutenistyczne''). Уваходзіў таксама ў навуковыя і рэдакцыйныя органы шэрагу польскіх і беларускіх выданняў, у тым ліку ''Acta Albaruthenica'' і «Весніка БДУ».<ref name="Goral2019" /> Да 2019 года навуковы і навукова-арганізацыйны даробак Саевіча налічваў больш за 160 публікацый: манаграфіі, больш за 80 навуковых артыкулаў, рэцэнзіі, рэдагаваныя калектыўныя выданні, навукова-папулярныя тэксты, пераклады і бібліяграфічныя працы.<ref name="Goral2019" /> == Выбраная бібліяграфія == === Манаграфіі === * ''Derywacja sufiksalna osobowych nazw subiektów w nadnarwiańskich gwarach białoruskich Białostocczyzny. Deverbativa, deadiectiva''. — Lublin: Wydawnictwo UMCS, 2002. — 521 s. * ''Nazwiska patronimiczne z formantem -uk w powiecie hajnowskim na Białostocczyźnie na tle ogólnopolskim''. — Lublin: Wydawnictwo UMCS, 2013. — 725 s. * ''Odczasownikowe pejoratywne nazwy subiektów z formantem sufiksalnym w gwarach białoruskich okolic Lewkowa Starego na Białostocczyźnie''. — Lublin: Wydawnictwo UMCS, 2019. — 349 s.<ref name="Goral2019" /> === Выбраныя артыкулы === * ''Wyobrażenie „małej ojczyzny” w białoruskojęzycznych wspólnotach wiejskich na Białostocczyźnie'' // ''Pojęcie ojczyzny we współczesnych językach europejskich''. — Lublin, 1993. — S. 127–139. * ''O białorusko-ukraińskiej granicy językowej na Białostocczyźnie'' // ''Rozprawy Slawistyczne''. — 1997. — T. 12. — S. 91–107. * ''Słowotwórstwo nazw żon w nadnarwiańskich gwarach białoruskich Białostocczyzny'' // ''Acta Albaruthenica''. — 1998. — T. 1. — S. 51–67.<ref name="Zlotkowski2022" /> * [https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=55687-1.pdf ''Формы назваў жонак у нараўскіх беларускіх гаворках Беласточчыны ў мінулым і сёння''] // ''Беларуска-польскія моўныя, літаратурныя, гістарычныя і культурныя сувязі''. — Мінск: БДУ, 2016. — С. 174–183. * ''Popularne nazwiska mieszkańców powiatu hajnowskiego na początku XXI wieku'' // ''Studia Białorutenistyczne''. — 2022. — T. 16. — S. 197–219. * [https://journals.umcs.pl/sb/article/view/15786 ''O etymologii wybranych nazwisk mieszkańców wsi Lewkowo Nowe w powiecie hajnowskim na Białostocczyźnie''] // ''Studia Białorutenistyczne''. — 2024. — T. 18. — S. 225–240. == Узнагароды і прызнанне == За навуковую, выкладчыцкую і арганізацыйную дзейнасць узнагароджаны Залатым Крыжам Заслугі, Залатым медалём «За шматгадовую службу» і Медалём Камісіі нацыянальнай адукацыі Польшчы. Неаднаразова атрымліваў таксама ўзнагароды рэктара Універсітэта Марыі Складоўскай-Кюры.<ref name="Goral2019" /> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Goral A. [https://repozytorium.kul.pl/items/cf6b3b59-792f-48d3-8806-68b11ea7beed ''Polsko-wschodniosłowiańskie pogranicze językowe w badaniach profesora Michała Sajewicza'']. — Lublin: Wydawnictwo KUL, 2022. — 160 s. — ISBN 978-83-8288-029-8. * Прыгодзіч М. Р. [https://pdf.kamunikat.org/25/70/25704-1.pdf Міхал Саевіч як даследчык гаворак Беласточчыны] // ''Супольнасць традыцыі — садружнасць у будучыні: беларуска-польскія моўныя, літаратурныя, гістарычныя і культурныя сувязі''. — Мінск: Кнігазбор, 2012. — С. 8–11. * Złotkowski P. [https://journals.umcs.pl/sb/article/view/14366 Antroponimia Białostocczyzny w badaniach profesora Michała Sajewicza] // ''Studia Białorutenistyczne''. — 2022. — T. 16. — S. 277–287. == Гл. таксама == * [[Беларусістыка]] * [[Беласточчына]] * [[Міжнародная асацыяцыя беларусістаў]] * [[Універсітэт Марыі Складоўскай-Кюры]] == Спасылкі == * [https://journals.umcs.pl/sb/about/editorialTeamBio/232 Міхал Саевіч на старонцы ''Studia Białorutenistyczne''] * [https://orcid.org/0000-0001-8468-3010 ORCID] {{Беларусазнаўства ў Польшчы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 15 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1949 годзе]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Польшчы]] [[Катэгорыя:Беларусісты Польшчы]] [[Катэгорыя:Дыялектолагі]] [[Катэгорыя:Сацыялінгвісты]] [[Катэгорыя:Беларуская меншасць у Польшчы]] coc7wckm23yoi3a3mwt7b2qqtwzsoh5 1 814347 5202631 5196875 2026-09-20T11:11:36Z M.L.Bot 261 Выдалена перасылка на [[Размовы:Сістэма пісьма]] 5202631 wikitext text/x-wiki {{хв|рэшта па пераносе}} #REDIRECT [[Размовы:Сістэма пісьма]] l64z68zp8sr501aqmln6aktk2bjggvc 10 814357 5202498 5197814 2026-09-19T21:23:18Z АлесьНавіцкі90 162483 5202498 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Беларусазнаўства |загаловак = [[Беларусазнаўства]] |выява = |клас_спісаў = hlist |група1 = Асноўныя<br/>кірункі |спіс1 = * [[Беларускае мовазнаўства]] * [[Беларускае літаратуразнаўства]] * [[Гістарыяграфія гісторыі Беларусі|гістарыяграфія Беларусі]] * [[Беларуская этнаграфія]] * [[Беларуская фалькларыстыка]] * [[Археалогія ў Беларусі|археалогія Беларусі]] * [[Беларуская археаграфія]] * [[Беларускае крыніцазнаўства]] * [[Беларуская палеаграфія]] * [[Беларускае мастацтвазнаўства]] * [[Беларускае кнігазнаўства]] * [[Беларуская бібліяграфія]] |група2 = Асноўныя<br/>ўстановы<br/>ў Беларусі |спіс2 = * [[Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі]] * [[Інстытут мовазнаўства НАНБ|Інстытут мовазнаўства імя Якуба Коласа]] * [[Інстытут літаратуразнаўства НАНБ|Інстытут літаратуразнаўства імя Янкі Купалы]] * [[Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы НАН Беларусі|Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы]] * [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытут гісторыі НАН Беларусі]] * [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] * [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка]] |група3 = Гістарычныя<br/>ўстановы<br/>і таварыствы |спіс3 = * [[Беларускае навуковае таварыства (1918)|Беларускае навуковае таварыства]] * [[Беларускі народны ўніверсітэт]] * [[Беларускае навукова-культурнае таварыства]] * [[Беларускае вольна-эканамічнае таварыства (Мінск)|Беларускае вольна-эканамічнае таварыства]] * [[Інстытут беларускай культуры]] * [[Беларускі навуковы кабінет]] * [[Таварыства прыяцеляў беларусаведы]] * [[Навукова-даследчы інстытут Усходняй Еўропы]] * [[Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы НАНБ|Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы]] * [[Цэнтр украіністыкі і беларусістыкі Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта|Цэнтр украіністыкі і беларусістыкі МДУ]] * [[Крывіцкае навуковае таварыства]] |група4 = Замежныя<br/>і міжнародныя<br/>цэнтры |спіс4 = {{Навігацыйная табліца|subgroup |загаловак1 = Міжнародныя |спіс1 = [[Міжнародная асацыяцыя беларусістаў]] |загаловак2 = Польшча |спіс2 = [[Кафедра беларусістыкі Варшаўскага ўніверсітэта]]{{·}} [[Кафедра беларускай філалогіі Беластоцкага ўніверсітэта]]{{·}} [[Аддзел беларускай культуры Беластоцкага ўніверсітэта]]{{·}} [[Аддзел беларусістыкі Універсітэта Марыі Складоўскай-Кюры]]{{·}} [[Лабараторыя беларускай філалогіі Польскай акадэміі навук|Лабараторыя беларускай філалогіі ПАН]] |загаловак3 = Літва |спіс3 = [[Цэнтр беларускай мовы, літаратуры і этнакультуры]]{{·}} [[Цэнтр беларускіх і рэгіянальных даследаванняў]]{{·}} [[Даследчая група па Беларусі Віленскага ўніверсітэта]] |загаловак4 = Расія |спіс4 = [[Цэнтр беларускай мовы, літаратуры і культуры Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта|Цэнтр беларускай мовы, літаратуры і культуры МДУ]]{{·}} [[Інстытут славяназнаўства РАН|Аддзел усходняга славянства Інстытута славяназнаўства РАН]]{{·}} [[Навукова-адукацыйны цэнтр «Расія і Беларусь: гісторыя і культура ў мінулым і сучаснасці»]] |загаловак5 = ЗША |спіс5 = [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Нью-Ёрку]] |загаловак6 = Вялікабрытанія |спіс6 = [[Беларуская бібліятэка і музей імя Францішка Скарыны]] }} |група5 = Беларусазнаўства<br/>па краінах |спіс5 = * [[Беларусазнаўства ў Беларусі|Беларусь]] * [[Беларусазнаўства ў Вялікабрытаніі|Вялікабрытанія]] * [[Беларусазнаўства ў Германіі|Германія]] * [[Беларусазнаўства ў ЗША|ЗША]] * [[Беларусазнаўства ў Канадзе|Канада]] * [[Беларусазнаўства ў Кітаі|Кітай]] * [[Беларусазнаўства ў Латвіі|Латвія]] * [[Беларусазнаўства ў Літве|Літва]] * [[Беларусазнаўства ў Польшчы|Польшча]] * [[Беларусазнаўства ў Расіі|Расія]] * [[Беларусазнаўства ва Украіне|Украіна]] * [[Беларусазнаўства ў Чэхіі|Чэхія]] * [[Беларусазнаўства ў Японіі|Японія]] |група6 = Асобныя<br/>асяродкі |спіс6 = * [[Беларусазнаўства ў Мінску|Мінск]] * [[Беларусазнаўства ў Вільні|Вільня]] * [[Беларусазнаўства ў Варшаве|Варшава]] * [[Беларусазнаўства ў Любліне|Люблін]] * [[Беларусазнаўства ў Маскве|Масква]] * [[Беларусазнаўства ў Санкт-Пецярбургу|Санкт-Пецярбург]] |група7 = Беларусазнаўцы |спіс7 = {{Навігацыйная табліца|subgroup |загаловак1 = XIX — пачатак XX ст. |спіс1 = [[Павел Міхайлавіч Шпілеўскі|Павел Шпілеўскі]]{{·}} [[Іван Іванавіч Насовіч|Іван Насовіч]]{{·}} [[Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі|Мікалай Нікіфароўскі]]{{·}} [[Міхал Федароўскі]]{{·}} [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]]{{·}} [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафан Доўнар-Запольскі]] |загаловак2 = Першая палова XX ст. |спіс2 = [[Браніслаў Эпімах-Шыпіла]]{{·}} [[Вацлаў Ластоўскі]]{{·}} [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслаў Тарашкевіч]]{{·}} [[Усевалад Макаравіч Ігнатоўскі|Усевалад Ігнатоўскі]]{{·}} [[Уладзімір Іванавіч Пічэта|Уладзімір Пічэта]] |загаловак3 = Другая палова XX — XXI ст. |спіс3 = [[Мікалай Мікалаевіч Улашчык|Мікалай Улашчык]]{{·}} [[Адам Іосіфавіч Мальдзіс|Адам Мальдзіс]]{{·}} [[Юры Туронак]]{{·}} [[Ніна Баршчэўская]] |загаловак4 = Замежжа і дыяспара |спіс4 = [[Антаніна Абрэмбская-Яблонская]]{{·}} [[Яніна Эльжбета Смулэк|Эльжбета Смулкова]]{{·}} [[Ян Станкевіч]]{{·}} [[Вітаўт Кіпель]]{{·}} [[Янка Запруднік]]{{·}} [[Аляксандр Надсан]]{{·}} [[Гай Пікарда]]{{·}} [[Арнольд Макмілін]]{{·}} [[Дэвід Марплз]]{{·}} [[Мікалай Платонавіч Вакар|Мікалай Вакар]] }} |група8 = Навуковыя<br/>перыядычныя<br/>і серыйныя выданні |спіс8 = {{Навігацыйная табліца|subgroup |загаловак1 = Агульнабеларусазнаўчыя |спіс1 = «[[Запісы БІНіМ]]»{{·}} «[[The Journal of Belarusian Studies]]»{{·}} «[[Acta Albaruthenica]]»{{·}} «[[Annus Albaruthenicus]]»{{·}} «[[Białorutenistyka Białostocka]]»{{·}} «[[Studia Białorutenistyczne]]»{{·}} «[[Беларусіка=Albaruthenica]]»{{·}} «[[Termopile]]» |загаловак2 = Мовазнаўства і фалькларыстыка |спіс2 = «[[Беларуская лінгвістыка]]»{{·}} «[[Беларускі фальклор: матэрыялы і даследаванні]]» |загаловак3 = Гісторыя і крыніцазнаўства |спіс3 = «[[Беларускі гістарычны агляд]]»{{·}} «[[Беларускі гістарычны часопіс]]»{{·}} «[[Białoruskie Zeszyty Historyczne]]»{{·}} «[[Беларускі археаграфічны штогоднік]]»{{·}} «[[Архіварыус]]» }} |група9 = Звязаныя<br/>артыкулы |спіс9 = * [[Славістыка]] * [[Гісторыя беларусазнаўства]] * [[Беларуская дыяспара]] * [[Беларусы замежжа]] * [[Міжнародны кангрэс беларусістаў]] * [[Міжнародны кангрэс даследчыкаў Беларусі]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Беларусь]] [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Навука]] [[Катэгорыя:Беларусазнаўства]] </noinclude> medkr73qhjg2elder9wbjanpi5qdar4 0 814446 5202596 5198396 2026-09-20T10:32:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202596 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Адамовіч}} {{Навуковец | Імя = Наталля Адамовіч | Арыгінал імя = | Фота = | Шырыня = | Подпіс = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Месца пахавання = | Грамадзянства = | Род дзейнасці = філолаг, музеязнавец, старшы навуковы супрацоўнік | Месца працы = [[Дзяржаўны літаратурна-мемарыяльны музей Якуба Коласа|Музей Якуба Коласа]] | Навуковая ступень = | Навуковае званне = | Альма-матэр = | Навуковы кіраўнік = | Знакамітыя вучні = | Узнагароды і прэміі = | Бацька = [[Алесь Адамовіч]] | Маці = Вера Сямёнаўна Адамовіч (пам. 2014) }} '''Ната́лля Алякса́ндраўна Адамо́віч''' (у шлюбе '''Шува́гіна'''; {{ДН|||1954}} — {{ДС|7|09|2026}}) — беларускі філолаг, спецыяліст у галіне музейнай справы, старшы навуковы супрацоўнік [[Дзяржаўны літаратурна-мемарыяльны музей Якуба Коласа|Дзяржаўнага літаратурна-мемарыяльнага музея Якуба Коласа]], дачка і захавальніца спадчыны пісьменніка і грамадскага дзеяча [[Алесь Адамовіч|Алеся Адамовіча]]. == Біяграфія == Нарадзілася ў 1954 годзе ў сям'і пісьменніка Алеся Адамовіча і філолага Веры Сямёнаўны Адамовіч. Бацька пайшоў з жыцця ў 1994 годзе, маці — у 2014-м. Шмат гадоў працавала ў [[Дзяржаўны літаратурна-мемарыяльны музей Якуба Коласа|Дзяржаўным літаратурна-мемарыяльным музеі Якуба Коласа]] ў [[Мінск]]у на пасадзе старшага навуковага супрацоўніка навукова-фондавага аддзела<ref name="kolas">{{cite web |url=http://yakubkolas.by/supraco%d1%9eniki-muzeya/ |title=Супрацоўнікі музея |publisher=Дзяржаўны літаратурна-мемарыяльны музей Якуба Коласа |date= |accessdate=11 верасня 2026 |lang=be |archive-date=27 ліпеня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170727143331/http://yakubkolas.by/supraco%d1%9eniki-muzeya/ |url-status=bot: unknown }}</ref>. Была галоўнай захавальніцай спадчыны і даследчыцай архіваў свайго бацькі. Пасля яго смерці актыўна займалася публікацыяй лістоў і запісных кніжак пісьменніка, арганізацыяй выставак, удзельнічала ў падрыхтоўцы новых выданняў яго твораў, сустракалася са школьнікамі і студэнтамі<ref name="nn">{{cite web |url=https://nashaniva.com/404055 |title=Пайшла з жыцця Наталля Адамовіч |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=7 верасня 2026 |accessdate=11 верасня 2026 |lang=be}}</ref>. У 2002 годзе разам з маці арганізавала ў [[Музей гісторыі беларускай літаратуры|Музеі гісторыі беларускай літаратуры]] выставу да 75-годдзя А. Адамовіча і дамаглася выдання ў 2001 годзе яго апошняй кнігі ўспамінаў «Vixi» («Пражыта»). У 2007 годзе разам з Верай Сямёнаўнай уклала зборнік «…Имя сей звезде Чернобыль», у які ўвайшлі творы і публікацыі бацькі, прысвечаныя [[Чарнобыльская катастрофа|чарнобыльскай катастрофе]]<ref name="svaboda1">{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/33849198.html |title=Памерла Натальля Адамовіч, дачка і захавальніца спадчыны пісьменьніка Алеся Адамовіча |author= |publisher=[[Радыё Свабода]] |date=7 верасня 2026 |accessdate=11 верасня 2026 |lang=be-tarask}}</ref><ref name="sb">{{cite web |url=https://www.sb.by/articles/prozhito-dlya-vechnosti.html |title=Прожито для вечности |author=Людмила Рублевская |publisher=[[СБ. Беларусь сегодня]] |date=19 верасня 2003 |accessdate=11 верасня 2026 |lang=ru}}</ref>. Наталля Адамовіч была неад'емнай часткай гісторыі літаратурнай [[Прэмія імя Алеся Адамовіча|прэміі імя Алеся Адамовіча]], заснаванай [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускім ПЭН-цэнтрам]] у 1995 годзе: яна пастаянна падтрымлівала прэмію, прымала ўдзел ва ўшанаванні лаўрэатаў і асабіста ўручала ўзнагароды<ref name="svaboda1"/><ref name="svaboda2">{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/26876976.html |title=Ляўрэатамі прэмій імя Адамовіча і Багушэвіча — Някляеў і Трафімчык |author=Іна Студзінская |publisher=Радыё Свабода |date=2 сакавіка 2015 |accessdate=11 верасня 2026 |lang=be-tarask}}</ref>. У 2018 годзе яна перадала грашовую частку прэміі, атрыманую дырэктарам Беларускай службы Радыё Свабода [[Аляксандр Лукашук|Аляксандрам Лукашуком]], на стварэнне бюста бацькі ў [[Глуша (пасёлак)|Глушы]]<ref name="svaboda3">{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/29255343.html |title=Аляксандар Лукашук атрымаў прэмію імя Алеся Адамовіча. ФОТА |author=Іна Студзінская |publisher=Радыё Свабода |date=28 мая 2018 |accessdate=11 верасня 2026 |lang=be-tarask}}</ref>. Многія гады змагалася за ўвекавечанне памяці Алеся Адамовіча ў Глушы (Бабруйскі раён), дзе ён правёў дзяцінства і партызаніў. Дамаглася, каб вуліцу, на якой стаяла былая аптэка (месца працы яе бабулі і явачная кватэра падпольшчыкаў), перайменавалі, а таксама збірала дакументы, фатаграфіі і асабістыя рэчы для стварэння ў Глушы музея ваеннага летапісу «Вайна пад стрэхамі». Актыўна падтрымлівала грамадскія ініцыятывы: у 2018 годзе прысутнічала на адкрыцці арт-аб'екта «Прыпынак Адамовіча», а ў 2019 годзе — на адкрыцці ў Глушы бюста Алеся Адамовіча, створанага на ахвяраванні грамадскасці<ref name="svaboda4">{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/27583187.html |title=Распачаты збор сродкаў на музэй Алеся Адамовіча ў Бабруйскім раёне |publisher=Радыё Свабода |date=1 сакавіка 2016 |accessdate=11 верасня 2026 |lang=be-tarask}}</ref><ref name="svaboda5">{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/30261572.html |title=На малой радзіме Алеся Адамовіча за народныя грошы паставілі першы ў Беларусі помнік клясыку |publisher=Радыё Свабода |date=9 лістапада 2019 |accessdate=11 верасня 2026 |lang=be-tarask}}</ref>. Памерла 7 верасня 2026 года на 73-м годзе жыцця. Цырымонія развітання прайшла 9 верасня ў рытуальным доме ў Мінску. Пахаваная ў пасёлку Глуша на Бабруйшчыне, побач з магіламі бацькоў і іншых сваякоў<ref name="svaboda6">{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/33850351.html |title=Натальлю Адамовіч пахаваюць у Глушы побач з бацькам і маці |publisher=Радыё Свабода |date=8 верасня 2026 |accessdate=11 верасня 2026 |lang=be-tarask}}</ref>. Журналіст і пісьменнік [[Аляксандр Лукашук]] назваў яе «садоўнікам саду памяці вялікай эпохі»<ref name="svaboda1"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-09-13}} {{DEFAULTSORT:Адамовіч Наталля Аляксандраўна}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1954 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 2026 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 7 верасня]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Бабруйскім раёне]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Дзяржаўнага літаратурна-мемарыяльнага музея Якуба Коласа]] [[Катэгорыя:Музеязнаўцы Беларусі]] iknhljtdwaqet1uf5xwsq6nxj5aa880 14 814474 5202638 5197735 2026-09-20T11:29:45Z M.L.Bot 261 Выдалена перасылка на [[Катэгорыя:Беларускі арабскі алфавіт]] 5202638 wikitext text/x-wiki {{хв|пасля перайменавання}} #REDIRECT [[:Катэгорыя:Беларускі арабскі алфавіт]] myas3pdnurdrd6t9qht3xfv8bco0cod 0 814720 5202389 5200136 2026-09-19T17:20:18Z ~2026-45721-58 172891 /* Аналіз */ 5202389 wikitext text/x-wiki '''Стаўры і Гаўры''' — у [[Беларуская міфалогія|беларускай міфалогіі]] два сабакі, якія служылі [[Бай (міфалогія)|Баю]], які ў адным сюжэце быў міфічным князем, у іншым — першым чалавекам і продкам усіх людзей. == У міфалогіі == Пасля смерці Бая абодва псы дасталіся яго сыну [[Белаполь|Белаполю]]. Браты паставілі яу ўмову: колькі сабакі аббягуць за дзень, столькі зямлі яму і дастанецца. Белаполь злавіў двух птушак, адпусціў у розныя бакі. Псы пабеглі па іх слядах, а ўслед за імі пацяклі дзве ракі — [[Дзвіна]] і [[Дняпро]]. У тых землях пасяліўся Белаполь, а пазней — яго нашчадкі. [[Ян Баршчэўскі]] прыводзіць іншае падане, дзе Бай — князь. Стаўры і Гаўры не аднойчы ратуюць яго на паляванні ад дзікіх звяроў. Калі ж псы паміраюць, князь загадвае народу ўшаноўваць іх памяць: прыходзіць штогод (на свята [[Сёмуха]]) да месца іх пахавання двух псоў, плясаць да позняй ноч, а разыходзячыся, казаць: «Стаўры, Гаўры, гам, прыхадзіце к нам»<ref>Ірына Клімковіч. Беларуская міфалогія. Энцыклапедычны слоўнік. Мінск, 2006</ref>. == Этымалогія == Паводле [[Сяргей Санько|Сяргея Санько]], этымалогія імён сабак — старажытнабалцкая. Імя «Стаўры» роднаснае літоўскаму «staureti» — «праціўна скуголіць, выць», а «Гаўры» — ад «gaurius» — «калматы». == Аналіз == У [[Індаеўрапейцы|індаеўрапейскіх]] міфалогіях сабакі часта фігуруюць як пасярэднікі паміж светам жывых і светам памерлых. У [[Індыя|індыйскіх]] павер’ях бога смерці [[Яма (міфалогія)|Яму]] суправаджалі два псы. У [[Старажытнагрэчаская міфалогія|антычных міфах]] сабака [[Цэрбер]] ахоўвае ўваход у край памерлых. У паданні, якое [[Уладзімір Мікалаевіч Дабравольскі|Уладзімір Дабравольскі]] запісаў ад [[Беларусы на Смаленшчыне|беларусаў Смаленшчыны]], Смерць разам з сабакам вартуюць уваход у царства Божае. Пара сабак часта фігуруе ў беларускай міфалогіі і, як правіла, звязана са смерцю, з уваходам у іншасвет. Паводле падання, унутры гары на троне сядзіць князёўна, вакол яе — шмат золата, а каля ног ляжаць двое псоў. У іншым сюжэце горад Багоцк праваліўся пад зямлю, дзе стаіць па сённешні дзень, у цемры, а ў яго замку сядзіць Белая Пані, сярод золата і срэбра, а ля яе ляжаць вялізныя сабакі. Гл. артыкул [[Зачараваныя князёўны]]. У адным паданні да селяніна прыходзіць прыгожая паненка і просіць, каб ён абараніў яе ад двух сабак. Той дазваляе жанчыне схавацца ў воз, поўны сена. Прыбягаюць два белыя сабакі і пытаюць чалавечым голасам, ці не праходзіла тут прыгожая паненка? Селянін адказвае: не. Сабакі бягуць далей. Пазней аказваецца, што гэтая паненка — сама [[Нядзеля]] (апошні дзень тыдня). Калі б сабакі яе разарвалі, то не стала б выходнага дня, і людзям давялося б усё жыццё працаваць без адпачынку. {{зноскі}} {{Беларуская міфалогія}} [[Катэгорыя:Беларуская міфалогія]] 8d8tumwbsba75dqes807x883s2intxa 0 814879 5202414 5201238 2026-09-19T18:23:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202414 wikitext text/x-wiki [[Файл:POL COA Białynia.svg|міні|Герб Бялыня.]] '''Мікалай Паплаўскі''' герба [[Бялыня (герб)|Бялыня]]<ref>{{Кніга|загаловак=Herbarz polski Kaspra Niesieckiego S.J., t. I, Lipsk 1846, s. 30}}</ref> (нарадзіўся [[4 снежня]] [[1636|1636 г.]] у Паплавах на Падляшшы, памёр [[7 верасня]] [[1711|1711 г.]] у [[Львоў|Львове]])<ref>{{Кніга|загаловак=Encyklopedyja powszechna, t. XXI, Warszawa 1864, s. 334}}</ref> — каталіцкі святар, схаластык познанскай катэдральнай капітулы ў [[1676|1676–1677]] гадах, біскуп Інфлянцкі 1685 - 1710 г. З 1670 года познанскі канонік, затым варшаўскі і плоцкі дэкан. Каралеўскі прапаведнік, выступаў з прамовамі і пропаведзямі падчас парламенцкіх пасяджэнняў. У 1685 годзе ён быў прызначаны Інфлянцкім біскупам і стала жыў у [[Даўгаўпілс|Дынабургу]]. Пры гэтым актыўна прыязджаў і ўдзельнічаў у пасяджэннях Сената. Выконваў абавязкі фактычнага інквізітара, ён старшынстваваў на духоўным судзе, які прызнаў [[Казімір Лышчынскі|Казіміра Лышчынскага]] вінаватым па падазрэнні ў [[Атэізм|атэізме]]. Біскуп патрабаваў для яго смяротнага пакарання,<ref>{{Cite web|lang=|url=http://poplawski.webs.com/poplawscyduchowni.htm|title=Popławski – korzenie, nazwisko, herb|website=|access-date=17 верасня 2026|archive-date=19 жніўня 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140819203500/http://poplawski.webs.com/poplawscyduchowni.htm|url-status=dead}}</ref> што выклікала пратэсты паслоў на сойме і свецкіх сенатараў, якія лічылі такое ўмяшальніцтва і прысуд парушэннем права<ref>{{Кніга|загаловак=Wiesław Mercik, Bez płaszcza z gronostajów. Kraków 1988, s.80}}</ref>. Пасля сарванага канвакацыйнага сейма 1696 года ён далучыўся да Генеральнай канфедэрацыі 28 верасня 1696 года<ref>{{Кніга|загаловак=Konfederacya Generalna Ordinvm Regni & Magni Dvcatus Lithvaniæ Po niedoszłey Konwokacyey głowney Warszawskiey umowiona Roku Pańskiego 1696. dnia 29 Miesiąca Sierpnia, [1696], [b.n.s.]}}</ref>. У ліпені 1710 года ён быў прызначаны архібіскупам Львоўскім, але памёр, не атрымаўшы пацверджання прызначэння ад Папы Рымскага. == Зноскі == [[Катэгорыя:Памерлі ў 1711 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1636 годзе]] [[Катэгорыя:Постаці Даўгаўпілса]] [[Катэгорыя:Біскупы інфлянцкія]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] prjm1nhzqwflmo3a8vzjppd4ar6rar1 0 814917 5202338 5201430 2026-09-19T14:05:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202338 wikitext text/x-wiki {{Картка аэрапорта |назва=Міжнародны аэрапорт імя Джэксана |арыгінальная назва= Jacksons International Airport |выява= |подпіс= |выява=Port Moresby Intl Airport 2008.jpg |подпіс=Міжнародны аэрапорт імя Джэксана ў 2008 годзе |ІКАА=AYPY |ІАТА=POM |WMO=94035 |унутраны код= |тып=грамадзянскі |краіна=Папуа — Новая Гвінея |размяшчэнне=[[Порт-Морсбі]] |рэгіён ПазКарты= |пазіцыя кода ІАТА= |подпіс ПазКарты= |дата адкрыцця= |дата закрыцця= |уласнік= |эксплуатант= Управа грамадзянскай авіяцыі Папуа — Новай Гвінеі |уласнік-эксплуатант= |хаб для= |вышыня над узроўнем мора=+17 м |плошча= |часавы пояс= |летні час= |час працы=светлы час сутак |рэгіён ПазКарты=Папуа — Новая Гвінея |пазіцыя кода ІАТА= |подпіс ПазКарты=Месцазнаходжанне аэрапорта на карце Папуа — Новай Гвінеі ... |сайт=https://nac.com.pg |імя сайта=Афіцыйны сайт |гадавы пасажырапаток= |гадавы грузапаток= |узлётаў-пасадак= |сноскі= |ЗПП1-нумар=14L/32R |ЗПП1-памеры=2750 |ЗПП1-пакрыццё=асфальт |ЗПП2-нумар=14R/32L закрыта |ЗПП2-памеры=2072 |ЗПП2-пакрыццё=асфальт }} '''Міжнародны аэрапорт імя Джэксана''', таксама вядомы як '''Аэрапорт Порт-Морсбі''' ({{lang-en|Jacksons International Airport}}, {{Airport codes|POM|AYPY|noparen=1}}) — найбуйнейшы і самы загружаны камерцыйны аэрапорт [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], размешчаны за 8 км ад сталіцы краіны горада [[Порт-Морсбі]]. Аэрапорт з’яўляецца портам прыпіскі і галоўным транзітным вузлом ([[хаб (авіяцыя)|хабам]]) [[нацыянальная авіякампанія|нацыянальнай авіякампаніі]] Папуа — Новай Гвінеі [[Air Niugini]] і хабам для іншага новагвінейскага авіяперавозчыка [[Airlines PNG]]. == Гісторыя == Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ''Аэрапорт Порт-Морсбі'' стаў адной з асноўных ваенна-паветраных баз рэгіёна, якія выкарыстоўваліся саюзніцкімі сіламі ў ходзе [[Новагвінейская кампанія|новагвінейскай кампаніі 1942—1945 гадоў]]. У 1942 годзе аэрапорт атрымаў афіцыйную назву '''Аэрадром Джэксан''' у гонар [[Аўстралія|аўстралійскага]] лётчыка-аса, камандзіра [[75-я эскадрылля Каралеўскіх ваенна-паветраных сіл Аўстраліі|75-й эскадрыллі]] [[Каралеўскія ваенна-паветраныя сілы Аўстраліі|Каралеўскіх ваенна-паветраных сіл Аўстраліі]] Джона Джэксана, які загінуў 28 красавіка 1942 года ў паветранай бітве над Порт-Морсбі з японскімі ваеннымі сіламі. Пасля размяшчэння ваенна-паветраных сіл на ''Аэрадроме Джэксан'' тэрыторыя базы была пашырана, а яе інфраструктура трохі мадэрнізавана, у тым ліку былі ўзведзены ангары для стаянак самалётаў і абароны іх ад варожых налётаў. У той час аэрадром насіў неафіцыйную назву «Сямімільны». Акрамя таго, паміж ''Аэрадромам Джэксан'' і суседнім «Пяцімільным» [[Аэрадром Уордс|Аэрадромам Уордс]] былі пабудаваны некалькі рулёжных дарожак, якія далі магчымасць самалётам перамяшчацца па зямлі паміж тэрыторыямі дзвюх баз. Падчас правядзення ваенных дзеянняў ''Аэрадром Джэксан'' у першую чаргу выкарыстоўваўся як штаб-кватэра некалькіх [[Аператыўная група (вайсковая справа)|аператыўных груп]], разгорнутых непасрэдна ў раёнах баявых дзеянняў. Пасля заканчэння Другой сусветнай вайны ў 1945 годзе камандаванне [[Ваенна-паветраныя сілы Арміі ЗША|Ваенна-паветраных сіл Арміі ЗША]] пачало паступова згортваць базіраванне на ''Аэрадроме Джэксан'', аднак цягам доўгага часу аэрадром выкарыстоўваўся авіяцыяй саюзніцкіх сіл, таму нароўні з грамадзянскімі лайнерамі можна было ўбачыць ваенныя [[Boeing B-17 Flying Fortress]], [[North American B-25 Mitchell]], [[Lockheed P-38 Lightning]], [[Republic P-47 Thunderbolt]], [[A-20 Havoc|A-20G]] і нават некалькі адзінак [[Curtiss P-40]]. === Падраздзяленні USAAF, якія базаваліся на аэрадроме === {{Col-begin}} {{Col-break|width=50%}} * [[43-я бамбардзіровачная група]], (14 верасня 1942 — 10 снежня 1943) : штаб-кватэра, [[63-я бамбардзіровачная эскадрылля|63-я]], [[64-я бамбардзіровачная эскадрылля|64-я]], [[65-я бамбардзіровачная эскадрылля|65-я]] бамбардзіровачныя эскадрыллі * [[90-я бамбардзіровачная группа]], (10 лютага — снежань 1943) : штаб-кватэра на ''Аэрадроме Джэксан'', эскадрылля — на [[Аэрадром Уордс|Аэрадроме Уордс]] {{Col-break|width=50%}} * [[345-я бамбардзіровачная група]], (5 чэрвеня 1943 — 18 студзеня 1944) * [[8-я знішчальная група]], (16 мая — 23 снежня 1943) * [[49-я знішчальная група]], (9 кастрычніка 1942 — сакавік 1943) * [[108-я заправачная група]], (23 чэрвеня — 16 снежня 1943) {{Col-end}} == Дзейнасць == Флагманская авіякампанія [[Air Niugini]] абслугоўвае большасць рэгулярных кірункаў унутры краіны з ''Міжнароднага аэрапорта Джэксан'', выкарыстоўваючы парк турбавінтавых самалётаў [[de Havilland Canada Dash 8]] (у канфігурацыях салонаў на 36 і 50 пасажырскіх месцаў) і парк рэактыўных лайнераў [[Fokker 100]] (97 пасажырскіх месцаў). На міжнародных лініях у [[Кэрнс (аэрапорт)|Аэрапорт Кэрнс]] ([[Аўстралія]]), [[Хоніяра (аэрапорт)|Міжнародный аэрапорт Хоніяра]] ([[Саламонавы Астравы]]) і [[Нандзі (аэрапорт)|Міжнародны аэрапорт Нандзі]] ([[Фіджы]]) кампанія выкарыстоўвае толькі рэактыўныя самалёты Fokker-100. З ''Міжнароднага аэрапорта Джэксан'' выконваюцца рэгулярныя міжнародныя рэйсы ў [[Куала-Лумпур]], [[Сінгапур]], [[Маніла|Манілу]], [[Токіа]], [[Ганконг]], [[Сідней]] і [[Брысбен]]. Раней дзейнічаў рэгулярны маршрут авіякампанії [[Cathay Pacific]] з Ганконга ў [[Окленд (аэрапорт)|Аэрапорт Окленд]] з прамежкавай пасадкай у Порт-Морсбі, аднак гэты кірунак не вытрымаў канкурэнцыі з боку рэгіянальнага перавозчыка [[Continental Micronesia]], які дзейнічае з [[Гуам (аэрапорт)|Міжнароднага аэрапорта Гуам]]. == Пасажырскія тэрміналы == ''Міжнародны аэрапорт Джэксан'' працуе ў двух пасажырскіх тэрміналах: будынак тэрмінала ўнутраных авіяліній, які выкарыстоўваюць авіякампаніі Air Niugini і [[Airlines PNG]], і будынак тэрмінала міжнародных ліній для астатніх [[Авіяперавозчык|авіяперавозчыкаў]]. Міжнародны тэрмінал мае чатыры кантактныя стаянкі для самалётаў, дзве з якіх абсталяваны тэлескапічнымі трапамі. Будынкі абодвух тэрміналаў злучаны паміж сабой крытым пераходам. == Авіяцыйнае здарэнне і няшчасныя выпадкі == * 11 жніўня 2009 года, [[Авіякатастрофа каля Какоды 11 жніўня 2009 года|рэйс CG4684]] Порт-Морсбі — Какода. Пры выкананні заходу на другое кола ў [[Какода (аэрапорт)|аэрапорце Какода]] ў воблачнае надвор’е пілот самалёта de Havilland Canada DHC-6 Twin Otter дапусціў памылку, у выніку якой лайнер урэзаўся ў гару на вышыні 1676 метраў над узроўнем мора. Загінулі 13 чалавек<ref name="ASN2">{{cite web|title=Airlines PNG Crash History|url=http://aviation-safety.net/database/operator/airline.php?var=7242|publisher=[[Aviation Safety Network]]|date=|month=|year=2009|access-date=2009-08-11|archive-url=https://www.webcitation.org/676DNv6V3?url=http://aviation-safety.net/database/operator/airline.php?var=7242|archive-date=2012-04-21|url-status=live}}</ref>. == Спасылкі == * {{WAD|AYPY}} * Maurer, Maurer (1983). Air Force Combat Units Of World War II. Maxwell AFB, Alabama: Office of Air Force History. ISBN 0-89201-092-4. * [http://pacificwrecks.com ://pacificwrecks.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260917203616/https://pacificwrecks.com/ |date=17 верасня 2026 }} * [http://azworldairports.com A-Z World Airports: Jacksons International Airport] {{Wayback|url=http://azworldairports.com}} == Заўвагі == [[Катэгорыя:Аэрапорты Папуа — Новай Гвінеі]] [[Катэгорыя:Архітэктура ар-дэко]] [[Катэгорыя:Аэрапорты, названыя ў гонар людзей]] k040s0wa9xyqsifbdh5bv80u541ab3b 0 814931 5202421 5202308 2026-09-19T18:35:39Z Ciepiersia 162280 /* Гісторыя */ вікіфікацыя 5202421 wikitext text/x-wiki [[Файл:Засув.JPG|справа|міні|250px|Жалезная засаўка на дзвярах {{нп3|Камора|каморы|uk|Комора}}.]] [[Файл:Asso,_chiavistello_porta_Magnocavallo.JPG|міні|250px|Старадаўняя засаўка]] '''Засаўка'''<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsblm2022/%D0%B7%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%9E%D0%BA%D0%B0|title=засаўка - Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)|website=verbum.by|access-date=2026-09-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsbm/zasauka|title=засаўка, засоўка - Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)|website=verbum.by|access-date=2026-09-17}}</ref> — рухомая драўляная або жалезная прылада для замыкання [[Дзверы|дзвярэй]], [[Брама|брам]], [[Весніцы|веснічак]] і г.д. Выглядае як драўляная або металічная планка, якая рухаецца ў кранштэйнах, усталяваных на дзвярах (створцы брамы) і дзвярной раме. {{нп3|Замок (прылада)|Замкі|uk|Замок (пристрій)}} на дзвярах з засаўкай выкарыстоўваліся яшчэ ў [[Старажытны Егіпет|Старажытным Егіпце]]<ref>{{Cite web|url=http://www.claudio-ballicu.it/chiavi%20e%20serrature/chiavi%20e%20serrature.htm|title=chiavi e serrature|website=www.claudio-ballicu.it|access-date=2026-09-17}}</ref> . У засаўках варот могуць быць адтуліны для {{нп3|Навясны замок|навясных замкоў|uk|Висячий замок}}. == Гісторыя == Самыя раннія згадкі «засавак» у беларускіх крыніцах звязаны з фартыфікацыяй. У інвентары [[Мірскі замак|Мірскага замка]] ад 1688 года сказана: «Уваходзячы да замка мураваны рэдут, падвойныя вароты на бегунах з форткай, абабітыя жалезнымі цвікамі, фортка на завесах з вялікім жалезным прутом для замыкання і двума навяснымі замкамі.»<ref name=":1">Калнін В. В. [http://mirzamak.by/public/publications/download/88#2#2 Як не трапіць у пастку пры Мірскім замку]</ref>. У інвентары 1681 года іншае апісанне: «самі вароты закладаюцца дубовым брусам, які ўваходзіць у два клямры ў канцы і пасярэдзіне»<ref name=":1" />. Гэта паказвае на выкарыстанне масіўных засавак для фіксацыі створак варот. У [[Слуцкія замкі|Слуцкай цытадэлі]] інвентар 1687 года згадвае падвойныя дубовыя вароты равеліна на чатырох жалезных завесах і масіўныя дубовыя вароты глаўнай брамы цытадэлі, падбітыя жалезнымі цвікамі, якія трымаліся трох моцных завесах<ref>Inwentarz fortec i zamków w Słucku, 1687. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3834/2. Надрукаваны ў: Mikulski W., Zawadzki J. Opisy zamków białoruskich. Warszawa, 1999; Rewizja miasta Słuck, 1765. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3839/a. Інвентар 1765 г. слова ў слова паўтарае: Inwentarz miasta Słuck, 1767. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3841/1.</ref><ref>Волкаў М. [https://www.belhistory.eu/wp-content/themes/ah/library/BHR19.pdf#118#15 Слуцкая цытадэль XVII–XVIII ст.]</ref>. == Падобныя прылады == * '''За́крутка''' — фіксуючая прылада ў выглядзе бруска, які круціцца на цвіку, убітым у што-небудзь<ref>{{Cite web|url=https://bydialects.org/dicts/bielaruskaje-dyjalektnaje-slovasatalava-r/60/?hl=%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D1%80%D1%83%D1%82%D0%BA%D0%B0|title=Ст. 60 — Беларускае дыялектнае слова (1975). Л. Ф. Шаталава — Беларускія дыялектныя слоўнікі|website=bydialects.org|access-date=2026-09-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bydialects.org/dicts/slounik-bielaruskich-havorak-paunocna-zachodniaj-bielarusi-i-jaje-pahranicca-2-r/221/?hl=%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D1%80%D1%83%D1%82%D0%BA%D0%B0|title=Ст. 221 — Слоўнік беларускіх гаворак паўночна-заходняй Беларусі і яе пагранічча (1980). Том 2. Д-Л. Ю. Ф. Мацкевіч — Беларускія дыялектныя слоўнікі|website=bydialects.org|access-date=2026-09-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bydialects.org/dicts/slovar-smolenskikh-govorov-04e-i-r/77/?hl=%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D1%80%D1%83%D1%82%D0%BA%D0%B0|title=Ст. 77 — Словарь смоленских говоров (1985). Выпуск 4. Е-И. А. І. Іванова, Л. З. Баярынава — Беларускія дыялектныя слоўнікі|website=bydialects.org|access-date=2026-09-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.inmo.org.ua/sum.html?wrd=%D0%97%D0%B0%D0%BA%D1%80%D1%83%D1%82%D0%BA%D0%B0|title=Інститут мовознавства ім. О.О.Потебні {{!}} Тлумачний словник української мови|website=www.inmo.org.ua|access-date=2026-09-17}}</ref>. * '''[[Клямка]]''' (ад [[Сярэдневерхненямецкая мова|с.-в.-ням.]] ''klamm'') — фіксуючая прылада ў выглядзе пласціны з рычагом, які, у адрозненне ад засаўкі, адным канцом замацаваны на восі і можа падымацца і апускацца<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/esbm/kliamka|title=Клямка - Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)|website=verbum.by|access-date=2026-09-17}}</ref>. * '''{{нп3|Рыгель замка|Рыгель|uk|Ригель замка}}''' — засаўка накладнога або ўразнога замка, якая забяспечвае замыканне, уваходзячы ў шчыліну ў дзвярной раме<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsbm/ryhiel|title=рыгель - Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977-84, правапіс да 2008 г.)|website=verbum.by|access-date=2026-09-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/esbm/ryhiel|title=Рыгель - Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)|website=verbum.by|access-date=2026-09-17}}</ref>. * '''Шпінгалет''' (праз {{Lang-ru|шпингалет}} і {{Lang-de|Spaniolett}} з {{Lang-fr|espagnolette}} — «запорная ручка акна», літар.— «іспаначка»)<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/sis1999/%D1%88%D0%BF%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%82|title=шпінгалет - Слоўнік іншамоўных слоў (А. Булыка, 1999, правапіс да 2008 г.)|website=verbum.by|access-date=2026-09-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsblm2022/%D1%88%D0%BF%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%82|title=шпінгалет - Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)|website=verbum.by|access-date=2026-09-17}}</ref> — засаўка ў выглядзе металічнага стрыжня або пласціны з бакавым рычагом<ref>{{Cite web|url=http://www.inmo.org.ua/sum.html?wrd=%D0%A8%D0%BF%D1%96%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%82|title=Інститут мовознавства ім. О.О.Потебні {{!}} Тлумачний словник української мови|website=www.inmo.org.ua|access-date=2026-09-17}}</ref>. Выкарыстоўваецца для замыкання фортак, аконных рам і {{нп3|Фортка|фортак|uk|Квартирка}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Замкі (прылады)]] [[Катэгорыя:Дзвярная фурнітура]] a7ajruq0732upt1gine2gut3uck2rhr 0 814935 5202655 5201609 2026-09-20T11:55:53Z JerzyKundrat 174 /* Гл. таксама */ 5202655 wikitext text/x-wiki [[Файл:Leonid and his Ranch in Mexico.JPG|thumb|Ураджэнец [[Віцебск]]а мастак [[Леанід Аркадзьевіч Афрэмаў|Леанід Афрэмаў]] у Мексіцы, 2011]] '''Беларусы Мексікі''' — частка [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]] ў [[Мексіка|Мексіцы]]. Гісторыя беларускай прысутнасці ў краіне ахоплівае як беларусаў, так і выхадцаў з тэрыторыі сучаснай Беларусі розных этнічных груп. У дачыненні да ранняй эміграцыі крыніцы часта дазваляюць устанавіць месца паходжання мігрантаў, але не іх беларускую этнічную самаідэнтыфікацыю.<ref name="Trejo">Trejo Terreros A. La relación México-Polonia en la mirada de la burocracia mexicana en el extranjero (1928—1935) // ''Ad Americam. Journal of American Studies''. — 2018. — № 19. — С. 35—43. — DOI: 10.12797/AdAmericam.19.2018.19.03.</ref> Колькасць беларусаў і людзей беларускага паходжання ў Мексіцы дакладна не вызначана. Мексіканская міграцыйная статыстыка ўлічвае замежнікаў паводле грамадзянства і міграцыйнага статусу, таму не ахоплівае як асобную групу натуралізаваных грамадзян Мексікі беларускага паходжання і іх нашчадкаў.<ref name="INM2009">Rodríguez Chávez E., Cobo S. ''Extranjeros residentes en México: una aproximación cuantitativa con base en los registros administrativos del INM''. — México: Centro de Estudios Migratorios, Instituto Nacional de Migración, Secretaría de Gobernación, 2012. — 78 p.</ref> == Гісторыя == === Выхадцы з беларускіх земляў да Другой сусветнай вайны === Міграцыю з беларускіх земляў у Мексіку ў канцы XIX — першай палове XX стагоддзя цяжка колькасна адасобіць ад шырэйшай міграцыі з [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], а пазней з [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. У мексіканскіх і польскіх консульскіх дакументах міжваеннага часу выхадцаў з Цэнтральнай і Усходняй Еўропы — у тым ліку з Польшчы, Беларусі, Украіны і Румыніі — часта не падзялялі паводле нацыянальнасці і называлі агульна {{lang-es|rusos}} («рускія») або радзей {{lang-es|polacos}} («палякі»). Значную частку гэтай міграцыі складалі [[ашкеназы|яўрэі-ашкеназы]].<ref name="Trejo" /> Дакументаваныя выпадкі сведчаць пра перасяленне ў Мексіку ў 1920-я гады сем’яў з тэрыторыі сучаснай Беларусі. У канцы 1920-х гадоў з [[Ілья (Вілейскі раён)|Ільі]] ў Мексіку пераехала сям’я рабіна Цэмаха Шапіра. Першапачаткова сям’я разглядала Мексіку як прамежкавы пункт на шляху ў ЗША, аднак большасць яе членаў засталася ў краіне, уладкавалася эканамічна і брала ўдзел у яўрэйскім адукацыйным, культурным, дабрачынным і грамадскім жыцці.<ref name="Ilya">Kopilevitz A. (ed.). ''Kehilat Il'ya; pirkei hayim ve-hashmada''. — Tel Aviv, 1962. — P. 464—465.</ref> [[Файл:Arie Dulzin 1964.jpg|thumb|{{нп3|Ар'е Дульцын|Ар'е Дульцын|en|Arieh Dulzin}}, ураджэнец [[Мінск]]а, які перасяліўся ў Мексіку ў 1928 годзе]] Адным з ураджэнцаў Беларусі, якія адыгралі прыкметную ролю ў грамадскім жыцці Мексікі, быў {{нп3|Ар'е Дульцын|Ар'е Дульцын|en|Arieh Dulzin}}. Ён нарадзіўся ў [[Мінск]]у ў 1913 годзе і ў 1928 годзе разам з сям’ёй перасяліўся ў Мексіку. У 1938—1942 гадах Дульцын узначальваў Сіянісцкую федэрацыю Мексікі, а пасля Другой сусветнай вайны прадстаўляў мексіканскае яўрэйства на міжнародным узроўні; у 1956 годзе ён пераехаў у [[Ізраіль]].<ref name="Dulzin">Leon Dulzin, Former WZO Chairman and Zionist Leader, is Dead at 76 // ''Jewish Telegraphic Agency''. — 14 September 1989.</ref> У 1928 годзе ў Мексіку прыбыла і ўраджэнка Мінска Ева Гойман, якая нарадзілася ў 1921 годзе. Пазней яна на працягу многіх гадоў удзельнічала ў дзейнасці жаночай сіянісцкай арганізацыі [[WIZO]] і іншых устаноў мексіканскай яўрэйскай супольнасці.<ref>''Proposal for the Registry of the Latin American and Caribbean Memory of the World 2007''. — Centro de Documentación e Investigación de la Comunidad Ashkenazí de México, 2007.</ref> Гэтыя прыклады сведчаць пра прысутнасць у Мексіцы выхадцаў з беларускіх земляў, аднак не даюць падстаў аўтаматычна лічыць усіх іх этнічнымі беларусамі: значная частка ранніх мігрантаў належала да яўрэйскай супольнасці і ў крыніцах ідэнтыфікуецца перадусім паводле месца нараджэння, грамадзянства або рэлігійна-этнічнай прыналежнасці.<ref name="Trejo" /> === Пасля распаду СССР === Новы этап міграцыі пачаўся ў 1990-я гады пасля [[Распад СССР|распаду СССР]]. Мексіканскія даследчыкі міграцыі адзначаюць прыток у краіну навукоўцаў, выкладчыкаў і іншых высокакваліфікаваных спецыялістаў з Расіі, Украіны, Беларусі, Польшчы, Венгрыі і іншых краін Усходняй Еўропы, які быў звязаны з эканамічным крызісам і пагаршэннем становішча навуковых устаноў у постсацыялістычных краінах.<ref name="Ramirez">Ramírez-García T., Lozano Ascencio F. Inmigración calificada y desarrollo en México. Tendencias y modalidades contemporáneas // ''Norteamérica''. — 2019. — Т. 14. — № 1. — С. 313—340. — DOI: 10.22201/cisan.24487228e.2019.1.358.</ref> 14 студзеня 1992 года Беларусь і Мексіка ўстанавілі дыпламатычныя адносіны. Мексіканскае пасольства ў Маскве атрымала акрэдытацыю ў Беларусі; у 2016 годзе ў Мінску было адкрыта ганаровае консульства Мексікі.<ref name="Senado2017">Senado de la República. ''Dictamen de las Comisiones Unidas de Relaciones Exteriores y de Relaciones Exteriores, Europa, por el que se ratifica el nombramiento de Norma Bertha Pensado Moreno''. — México, 27 de abril de 2017. — С. 18—21.</ref> Сярод ураджэнцаў Беларусі, якія пасяліліся ў Мексіцы ў гэты перыяд, быў мастак [[Леанід Аркадзьевіч Афрэмаў|Леанід Афрэмаў]] (1955—2019). Ён нарадзіўся ў Віцебску, у 1990 годзе выехаў з СССР у Ізраіль, пазней жыў у ЗША, а ў 2010 годзе пасяліўся ў {{нп3|Плая-дэль-Кармен|Плая-дэль-Кармен|es|Playa del Carmen}} у штаце [[Кінтана-Роа]], дзе жыў і працаваў да смерці ў 2019 годзе.<ref>''Leonid Afremov Bio'' // Afremov.com. Праверана 17 верасня 2026.</ref> == Колькасць == Афіцыйная статыстыка не дае колькасці менавіта этнічных беларусаў у Мексіцы. Паводле адміністрацыйнага перапісу [[Нацыянальны інстытут міграцыі Мексікі|Нацыянальнага інстытута міграцыі]] (INM), у 2009 годзе ў краіне знаходзіліся 65 грамадзян Беларусі з дзейнай формай міграцыйнага статусу; 28 з іх былі мужчынамі, 37 — жанчынамі.<ref name="INM2009" /> У матэрыялах [[Сенат Мексікі|Сената Мексікі]] 2017 года са спасылкай на INM пазначалася, што ў Мексіцы жылі 56 грамадзян Беларусі. У тым жа дакуменце адзначалася, што колькасць грамадзян абедзвюх дзяржаў, якія жылі ў краіне-партнёры, была невялікай.<ref name="Senado2017" /> У 2025 годзе мексіканскія міграцыйныя органы аформілі грамадзянам Беларусі 17 новых карт часовага рэзідэнта: 6 на падставе сямейных сувязей, 6 у сувязі з працай і 5 паводле іншых катэгорый. З іх 5 былі выдадзены мужчынам і 12 жанчынам. У тым жа годзе грамадзянам Беларусі былі аформлены 13 карт пастаяннага рэзідэнта — 10 на сямейнай падставе, адна ў сувязі з працай і дзве паводле іншых катэгорый; сярод атрымальнікаў былі 3 мужчыны і 10 жанчын.<ref name="SEGOB2025">Unidad de Política Migratoria, Registro e Identidad de Personas. ''Boletín mensual de estadísticas migratorias 2025''. — México: Secretaría de Gobernación, 2026. — Табл. 2.1, 2.4.</ref> Гэтыя паказчыкі нельга непасрэдна разглядаць як колькасць беларускай дыяспары: статыстыка за 2009 год паказвае замежных рэзідэнтаў з дзейнымі дакументамі, а звесткі за 2025 год — колькасць асоб, якім на працягу года былі аформлены адпаведныя карты. Яна таксама не ўлічвае як асобную групу грамадзян Мексікі беларускага паходжання.<ref name="INM2009" /><ref name="SEGOB2025" /> == Грамадскае і культурнае жыццё == Гістарычна частка выхадцаў з беларускіх земляў была інтэграваная ў [[Яўрэі ў Мексіцы|яўрэйскую супольнасць Мексікі]]. Сям’я Шапіра з Ільі ўдзельнічала ў адукацыйных і культурных установах, прэсе, жаночых арганізацыях і дабрачыннай дзейнасці, а Ар'е Дульцын у 1930—1940-я гады займаў кіруючыя пасады ў мексіканскім сіянісцкім руху.<ref name="Ilya" /><ref name="Dulzin" /> Да нашчадкаў мігрантаў з беларускіх земляў належала мексіканская астрафізік {{нп3|Дэбора Дульцын Кеслер|Дэбора Дульцын Кеслер|es|Deborah Dultzin Kessler}} (1945—2026), дачка Ар'е Дульцына. Яна працавала ў Інстытуце астраноміі [[Нацыянальны аўтаномны ўніверсітэт Мексікі|Нацыянальнага аўтаномнага ўніверсітэта Мексікі]] (UNAM), стала даследчыцай-эмерытам універсітэта і была адной з пачынальніц даследавання актыўных галактычных ядзер і звышмасіўных чорных дзірак у Мексіцы.<ref>La pionera en México en el estudio sobre hoyos negros // ''Agencia Informativa Conacyt''. — 2015.</ref><ref>''In Memoriam: Dra. Deborah Dultzin Kessler (1945—2026)'' // Instituto de Astronomía, Universidad Nacional Autónoma de México. — 2026.</ref> Беларусы прысутнічаюць таксама ў шматэтнічным праваслаўным асяроддзі Мексікі. У апісанні супольнасці пры манастыры Святой Тройцы ў [[Мехіка]] Заходнеамерыканская епархія [[Руская праваслаўная царква за мяжой|Рускай праваслаўнай царквы за мяжой]] называе сярод яе ўдзельнікаў, апрача рускіх і мексіканцаў, сербаў, украінцаў, беларусаў, балгар, грузін, армян, грэкаў і малдаван.<ref>''Holy Trinity Russian Orthodox Monastery in Mexico'' // Western American Diocese of the Russian Orthodox Church Outside of Russia. Праверана 17 верасня 2026.</ref> == Літаратура == * Rodríguez Chávez E., Cobo S. ''Extranjeros residentes en México: una aproximación cuantitativa con base en los registros administrativos del INM''. — México: Centro de Estudios Migratorios, Instituto Nacional de Migración, Secretaría de Gobernación, 2012. — 78 p. — ISBN 978-607-9007-15-7. * Trejo Terreros A. La relación México-Polonia en la mirada de la burocracia mexicana en el extranjero (1928—1935) // ''Ad Americam. Journal of American Studies''. — 2018. — № 19. — С. 35—43. — DOI: 10.12797/AdAmericam.19.2018.19.03. * Ramírez-García T., Lozano Ascencio F. Inmigración calificada y desarrollo en México. Tendencias y modalidades contemporáneas // ''Norteamérica''. — 2019. — Т. 14. — № 1. — С. 313—340. — DOI: 10.22201/cisan.24487228e.2019.1.358. * Izquierdo I. Los científicos de Europa oriental en México: una exploración a sus experiencias de migración // ''Archivos Analíticos de Políticas Educativas''. — 2011. — Т. 19. — № 7. — DOI: 10.14507/epaa.v19n7.2011. * Kopilevitz A. (ed.). ''Kehilat Il'ya; pirkei hayim ve-hashmada''. — Tel Aviv, 1962. — С. 464—465. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Беларуская дыяспара}} [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара|Мексіка]] [[Катэгорыя:Народы Мексікі]] lvjhzt8ntnrgfoyfft3mk90s0l7rwgj 0 814936 5202621 5201641 2026-09-20T11:01:16Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5202621 wikitext text/x-wiki '''Беларусы Бразіліі''' — частка [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]] ў [[Бразілія|Бразіліі]]. Перасяленне выхадцаў з беларускіх земляў у краіну фіксуецца з канца XIX — пачатку XX стагоддзя, але найбольш вывучаная хваля прыпала на міжваенны перыяд, калі ў Бразілію ехалі жыхары [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], што знаходзілася ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. Дакладная колькасць этнічных беларусаў не вядомая, бо іміграцыйны ўлік доўгі час вёўся паводле падданства або краіны паходжання, а выхадцаў з Усходняй Еўропы ў бразільскіх дакументах часта абагульнена адносілі да «рускіх» або «палякаў».<ref name="WeberGritti">Weber R., Gritti I. R. Imigração «russa» no sul do Brasil: esboço de interpretação // ''Antíteses''. — 2022. — Vol. 15, № 30. — P. 263—291. — DOI: 10.5433/1984-3356.2022v15n30p263-291. — [https://ojs.uel.br/revistas/uel/index.php/antiteses/article/view/46315 Электронная версія].</ref><ref name="Koval2021">Коваль В. У. Эканамічная эміграцыя беларусаў у Бразілію, Парагвай, Уругвай (1918—1939 гг.) // ''Труды БГТУ. Сер. 6, История, философия''. — 2021. — № 2 (251). — С. 24—28. — [https://elib.belstu.by/bitstream/123456789/44092/1/5.%20%D0%9A%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%8C.pdf Электронная версія].</ref> Даследчыкі ацэньваюць колькасць міжваенных мігрантаў з беларускіх земляў у Бразілію прыблізна ў 6—10 тыс. чалавек. Найбольш прыкметныя іх асяродкі існавалі ў штатах [[Парана (штат)|Парана]], [[Рыу-Гранды-ду-Сул]], [[Рыа-дэ-Жанейра (штат)|Рыа-дэ-Жанейра]], [[Санта-Катарына]], [[Мінас-Жэрайс]] і [[Сан-Паўлу (штат)|Сан-Паўлу]].<ref name="Franco2022">Ермалаева Франко В. Беларуская дыяспара ў Бразіліі: Трансфармацыя 2020 // ''Культура. Нацыя''. — 2022. — № 30. — С. 77—89. — [https://sakavik.net/wp-content/uploads/2022/12/volha-yermalayeva-franco-belarusian-diaspora-in-brazil-transformation-2020.-kultura.-natsyja.-n30.-listapad-2022-77-89-1.pdf Электронная версія].</ref> Сталай разгалінаванай сістэмы нацыянальных устаноў старая беларуская эміграцыя не стварыла; яе нашчадкі ў значнай ступені асіміляваліся або ўвайшлі ў шырэйшыя ўкраінскія, польскія, рускія, яўрэйскія і агульнаславянскія асяродкі.<ref name="Franco2022" /> == Гісторыя == === Першыя перасяленцы === Да канца XIX стагоддзя тэрыторыя сучаснай Беларусі ўваходзіла ў [[Расійская імперыя|Расійскую імперыю]], таму бразільская іміграцыйная статыстыка не вылучала беларусаў у асобную нацыянальную катэгорыю. У гістарыяграфіі і дакументах таго часу назва «рускія» ({{lang-pt|russos}}) магла ахопліваць не толькі этнічных рускіх, але таксама беларусаў, украінцаў, палякаў, яўрэяў і іншых выхадцаў з імперыі.<ref name="WeberGritti" /> У 1890 годзе так званая «бразільская гарачка» ахапіла землі расійскай часткі былой Рэчы Паспалітай: на працягу года ў Бразілію выехала каля 30 тыс. сялян, сярод якіх крыніцы адзначаюць таксама літоўцаў і беларусаў. Гэтыя звесткі пацвярджаюць прысутнасць выхадцаў з беларускіх земляў ужо ў канцы XIX стагоддзя, аднак не дазваляюць вызначыць колькасць асоб, якія мелі менавіта беларускую этнічную самаідэнтыфікацыю.<ref name="WeberGritti" /> На пачатку XX стагоддзя міграцыю ўзмацнілі сацыяльна-эканамічныя абставіны, Першая сусветная вайна, рэвалюцыйныя падзеі і [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянская вайна]]. Частка выхадцаў з тэрыторыі Беларусі трапляла ў Бразілію ў межах шырэйшых польскай, расійскай, украінскай і яўрэйскай міграцыйных плыняў; таму паходжанне з Беларусі само па сабе не сведчыць пра беларускую нацыянальную ідэнтычнасць перасяленца.<ref name="Franco2022" /><ref name="WeberGritti" /> === Міжваенная эканамічная эміграцыя === Найбольш істотны этап гістарычнай беларускай міграцыі ў Бразілію пачаўся ў 1920-я гады. Пасля абмежавання іміграцыі ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і [[Канада|Канаду]] частка эканамічнай эміграцыі з Заходняй Беларусі пераарыентавалася на краіны Паўднёвай Амерыкі — перадусім [[Аргенціна|Аргенціну]], Бразілію, [[Парагвай]] і [[Уругвай]].<ref name="Koval2021" /> Пераважную большасць складалі сельскія жыхары Заходняй Беларусі, якія мелі польскае грамадзянства і выязджалі паводле польскіх пашпартоў. Найбольш спрыяльным часам для перасялення ў Бразілію былі 1920-я гады; сусветны эканамічны крызіс і наступнае ўзмацненне іміграцыйных абмежаванняў істотна скарацілі плынь у 1930-я гады.<ref name="Koval2021" /> [[Кава]] была адным з асноўных прадуктаў бразільскага экспарту, таму частка мігрантаў з Заходняй Беларусі знаходзіла працу на кававых плантацыях. Іншыя перасяленцы працавалі ў гарадах, прамысловасці і сельскай гаспадарцы паўднёвых штатаў; адаптацыю ўскладнялі няведанне [[Партугальская мова|партугальскай мовы]], нязвыклыя прыродныя ўмовы і адрозненні ў працоўных адносінах.<ref name="Koval2021" /> Даследчыкі ацэньваюць колькасць мігрантаў з Беларусі ў Бразілію ў гэты перыяд у межах ад 6 да 10 тыс. чалавек.<ref name="Franco2022" /> Кампактныя групы жылі ў штатах Парана, Рыу-Гранды-ду-Сул, Рыа-дэ-Жанейра, Санта-Катарына, Мінас-Жэрайс і Сан-Паўлу.<ref name="Franco2022" /> === Арганізаванае жыццё ў Порту-Алегры === Нягледзячы на адносна невысокі ўзровень нацыянальнай арганізаванасці эканамічных эмігрантаў, вядомыя асобныя беларуска-ўкраінскія грамадскія аб’яднанні. У 1932 годзе ў [[Порту-Алегры]], сталіцы штата Рыу-Гранды-ду-Сул, была створана беларуска-ўкраінская рабочая арганізацыя, якую беларускія даследчыкі называюць «Асветай»; у бразільскай гістарыяграфіі яна фігуруе пад партугальскай назвай ''União e Luz Operária Russo-Branca/Ucraniana''.<ref name="Koval2021" /><ref name="WeberGritti" /> У 1933 годзе арганізацыя выступіла супраць судовага працэсу над беларускім грамадскім і палітычным дзеячам [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніславам Тарашкевічам]]. Заява арганізацыі была надрукавана ў беларускамоўнай газеце «[[Барацьба (газета)|Барацьба]]», якая выходзіла ў [[Берлін]]е.<ref name="Franco2022" /> У 1935 годзе паліцыя закрыла арганізацыю, абвінаваціўшы яе ў дзейнасці як «савецкай місіі». Бразільскія даследчыкі Рэжына Вебер і Ізабэл Роза Грыці адзначаюць, што доказаў непасрэднага кіравання арганізацыяй з СССР выяўлена не было.<ref name="WeberGritti" /> У 1943 годзе ў Порту-Алегры было заснавана Славянскае таварыства ({{lang-pt|Sociedade Eslava}}). Паводле звестак пра яго сяброўскі склад, украінцы складалі 43 %, беларусы — 40 %, тады як асобы, якія вызначалі сябе рускімі, — толькі 3 %; арганізацыя мела левую палітычную арыентацыю і існавала да 1946 года.<ref name="WeberGritti" /> === Пасля Другой сусветнай вайны === Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў Бразілію прыбывала новая хваля перасяленцаў з Усходняй і Цэнтральнай Еўропы, у тым ліку ўцекачы і [[перамешчаныя асобы]]. Аднак у бразільскіх крыніцах беларусаў зноў цяжка аддзяліць ад «рускіх», украінцаў, палякаў і іншых славян, таму надзейнай ацэнкі колькасці пасляваенных беларускіх перасяленцаў няма.<ref name="WeberGritti" /> Старыя беларускамоўныя або выразна беларускія арганізацыі не захаваліся як бесперапынныя нацыянальныя інстытуты. Шматлікія перасяленцы і іх нашчадкі далучаліся да польскіх, украінскіх, яўрэйскіх, рускіх і агульнаславянскіх супольнасцей, а ў наступных пакаленнях адбывалася моўная і культурная асіміляцыя.<ref name="Franco2022" /> На самаідэнтыфікацыю ўплывалі і гістарычныя змены дзяржаўных межаў: чалавек, народжаны на тэрыторыі сучаснай Беларусі, мог мець дакументы Расійскай імперыі або міжваеннай Польшчы і ў Бразіліі ўспрымацца адпаведна як «рускі» ці «паляк». Частка перасяленцаў з беларускіх земляў была яўрэямі і арганізоўвала грамадскае жыццё перадусім у межах яўрэйскай супольнасці.<ref name="Franco2022" /> == Сучасная беларуская супольнасць == === Новая міграцыя === Пасля распаду СССР у Бразіліі з’явілася новая група мігрантаў ужо з незалежнай Беларусі. У пачатку XXI стагоддзя гэтая міграцыя заставалася нешматлікай, геаграфічна рассеянай і доўгі час не прывяла да стварэння агульнабразільскай беларускай арганізацыі.<ref name="Franco2022" /> Дакладнай статыстыкі колькасці беларусаў і людзей беларускага паходжання ў Бразіліі няма. У верасні 2020 года ганаровы консул Беларусі ў Сан-Паўлу Грыгоры Гольдшлегер ацэньваў сучасную беларускую супольнасць прыкладна ў 120 чалавек, у той час як пасольства Беларусі паведаміла бразільскай газеце ''Folha de S.Paulo'', што дакладнай колькасці не ведае.<ref name="Folha2020">{{Cite web |url=https://www1.folha.uol.com.br/mundo/2020/09/assim-como-na-belarus-mulheres-lideram-mobilizacao-contra-lukachenko-no-brasil.shtml |title=Assim como na Belarus, mulheres lideram mobilização contra Lukachenko no Brasil |author=Zanini, Fábio |website=Folha de S.Paulo |date=9 верасня 2020 |language=pt |access-date=17 верасня 2026 }}</ref> Гэтая ацэнка датычылася сучаснай супольнасці і не можа непасрэдна параўноўвацца з ацэнкай у 6—10 тыс. гістарычных мігрантаў, значная частка нашчадкаў якіх асімілявалася.<ref name="Franco2022" /> Дыпламатычныя адносіны паміж Беларуссю і Бразіліяй былі ўстаноўлены ў лютым 1992 года. У 2001 годзе Беларусь адкрыла генеральнае консульства ў Рыа-дэ-Жанейра, у 2010 годзе — пасольства ў сталіцы Бразіліі; у чэрвені 2011 года пачало працу пасольства Бразіліі ў Мінску.<ref>{{Cite web |url=https://legis.senado.gov.br/sdleg-getter/documento?dm=7879532 |title=Relações bilaterais Brasil — Belarus |publisher=Senado Federal |language=pt |access-date=17 верасня 2026 }}</ref> === Самаарганізацыя пасля 2020 года === У жніўні 2020 года, на фоне [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў у Беларусі]] і наступных масавых пратэстаў, беларусы ў розных рэгіёнах Бразіліі пачалі знаходзіць адно аднаго праз сацыяльныя сеткі і ствараць анлайн-суполкі. Паводле Вольгі Ермалаевай Франко, першапачаткова актыўная група налічвала каля дзесяці чалавек, а да 2022 года — каля трыццаці.<ref name="Franco2022" /> У снежні 2020 года ўдзельнікі дыяспары стварылі Народную амбасаду Беларусі ў Бразіліі — грамадскую ініцыятыву ў межах міжнароднай сеткі Народных амбасад, якая не з’яўляецца афіцыйнай дыпламатычнай установай Рэспублікі Беларусь. Ініцыятыва займалася кантактамі з бразільскімі СМІ, грамадскімі і культурнымі ўстановамі, а таксама праводзіла Тыдні беларускай культуры ў 2021 і 2022 гадах, вечары беларускай паэзіі і мультымедыйныя выставы.<ref name="Franco2022" /> У 2022 годзе Народная амбасада супрацоўнічала з дзяржаўным музеем [[Мемарыял супраціву Сан-Паўлу]] ({{lang-pt|Memorial da Resistência de São Paulo}}) у межах праекта ''Vozes da Resistência'' («Галасы супраціву»). У музейнай праграме ўдзельнічалі беларусы, якія жылі ў Бразіліі, у тым ліку прадстаўнікі супольнасцей з Салвадора і сталіцы краіны.<ref name="Memorial2022">{{Cite web |url=https://memorialdaresistenciasp.org.br/wp-content/uploads/2022/03/MemorialRecebe_Vozes_da_Resistencia.pdf |title=Memorial Recebe: Vozes da Resistência |publisher=Memorial da Resistência de São Paulo |year=2022 |language=pt |access-date=17 верасня 2026 }}</ref> Пасля 2020 года сярод новых беларускіх мігрантаў з’явіліся таксама заяўнікі на атрыманне статусу бежанца. Паводле [[Нацыянальны камітэт па справах бежанцаў Бразіліі|Нацыянальнага камітэта па справах бежанцаў]] (CONARE), у жніўні 2021 года на разглядзе знаходзіліся чатыры заявы грамадзян Беларусі; на той момант ніводная з іх яшчэ не была задаволена або адхілена.<ref>{{Cite web |url=https://www1.folha.uol.com.br/mundo/2021/08/estou-refazendo-a-vida-diz-belarussa-que-pode-ser-1a-refugiada-no-brasil.shtml |title='Estou refazendo a vida', diz belarussa que pode ser 1ª refugiada no Brasil |website=Folha de S.Paulo |date=9 жніўня 2021 |language=pt |access-date=17 верасня 2026 }}</ref> == Беларуска-бразільскія культурныя сувязі == [[Файл:Kastryčnickaja street (Minsk) p03.jpg|thumb|[[Кастрычніцкая вуліца (Мінск)|Кастрычніцкая вуліца]] ў Мінску, дзе праводзіліся першыя фестывалі ''Vulica Brasil'']] З 2014 года адным з прыкметных беларуска-бразільскіх культурных праектаў стаў фестываль урбаністычнага мастацтва ''[[Vulica Brasil]]''. Ён пачаўся на [[Кастрычніцкая вуліца (Мінск)|Кастрычніцкай вуліцы]] ў [[Мінск]]у як праект культурнага абмену паміж беларускімі і бразільскімі мастакамі; у 2014—2019 гадах у Мінску прайшлі пяць яго выпускаў, у выніку якіх было створана больш за 50 муралаў і іншых мастацкіх інтэрвенцый.<ref name="Vulica">{{Cite web |url=https://www.vulicabrasil.com/festival |title=Festival Belarusso-Brasileiro de Arte Urbana Vulica Brasil |publisher=Instituto de Arte e Sustentabilidade Vulica Brasil |language=pt |access-date=17 верасня 2026 }}</ref> У Бразіліі быў створаны Інстытут мастацтва і ўстойлівага развіцця ''Vulica Brasil'', які працуе ў сталіцы краіны. 11—24 жніўня 2025 года там адбыўся шосты выпуск фестывалю і першы, праведзены непасрэдна ў Бразіліі: у ім удзельнічалі 11 запрошаных мастакоў з Бразіліі і іншых краін, а новыя муралы з’явіліся ў цэнтральных раёнах горада.<ref>{{Cite web |url=https://www.vulicabrasil.com/vb-2025 |title=VB VI — 2025: Primeira edição no Brasil |publisher=Instituto de Arte e Sustentabilidade Vulica Brasil |language=pt |access-date=17 верасня 2026 }}</ref> Беларуская тэматыка паступова з’явілася і ў бразільскай акадэмічнай і перакладчыцкай прасторы. Патэрсан Франка Коста з [[Федэральны ўніверсітэт Баіі|Федэральнага ўніверсітэта Баіі]] з сярэдзіны 2010-х гадоў публікуе даследаванні і пераклады, прысвечаныя беларускай літаратуры, кінематографу, мове і культуры; у 2022 годзе ён абагульніў вынікі гэтай працы ў артыкуле пра стан беларусазнаўства ў Бразіліі.<ref name="Costa2022">Franco Costa P. Беларуския даследаванні ў Бразіліі: выклікі і перспектывы // ''Культура. Нацыя''. — 2022. — № 30. — С. 133—145. — [https://sakavik.net/2022/12/06/paterson-franco-costa-salvador-bahia-brazil-belarusian-studies-in-brazil-challenges-and-perspectives-webzine-kultura-natsyja-issue-30-november-2022-133-145-www-sakavik-n/ Электронная версія].</ref> У 2020-я гады перакладчыцкай і даследчай працай па беларускай тэматыцы займаліся таксама Вольга Ермалаева Франко ў Федэральным універсітэце Баіі і Прысіла Насіменту Маркес у [[Федэральны ўніверсітэт Рыа-дэ-Жанейра|Федэральным універсітэце Рыа-дэ-Жанейра]]. Іх працы ўключаюць пераклады і даследаванні беларускай літаратуры і культурнай гісторыі для партугаламоўнай аўдыторыі.<ref>{{Cite web |url=https://binim.org/wp-content/uploads/2024/12/034-2024-11.pdf |title=Беларускі тэатар, літаратура й мова ў рэцэнзіях Льва Выгоцкага |author1=Ермалаева Франко, Вольга |author2=Насіменту Маркес, Прысіла |work=Культура. Нацыя |number=34 |year=2024 |language=be |access-date=17 верасня 2026 }}</ref> == Ідэнтычнасць і асіміляцыя == Асаблівасцю гістарычнай беларускай прысутнасці ў Бразіліі была слабая сувязь паміж месцам паходжання і пазнейшай нацыянальнай самаідэнтыфікацыяй. Выхадзец з Мінскай, Гродзенскай або іншай беларускай губерні Расійскай імперыі мог называцца ў дакументах рускім, а жыхар Заходняй Беларусі міжваеннага перыяду — палякам, хоць гэтыя азначэнні не абавязкова адпавядалі этнічнай прыналежнасці чалавека.<ref name="WeberGritti" /><ref name="Franco2022" /> Для Бразіліі характэрнае таксама хуткае ўключэнне нашчадкаў імігрантаў у бразільскае грамадства. Паводле даследавання Вольгі Ермалаевай Франко, частка нашчадкаў ранніх перасяленцаў толькі ў XXI стагоддзі пачала выяўляць, што продкі, якіх у сямейнай памяці лічылі «рускімі» або «палякамі», паходзілі з тэрыторыі сучаснай Беларусі.<ref name="Franco2022" /> Такім чынам, паняцце беларускай дыяспары ў Бразіліі ахоплівае дзве часткова розныя з’явы: нашчадкаў гістарычных мігрантаў з беларускіх земляў і параўнальна невялікую супольнасць сучасных выхадцаў з Рэспублікі Беларусь. Паміж гэтымі групамі няма бесперапыннай гісторыі арганізацыйнага жыцця, а аднаўленне выразна беларускай грамадскай і культурнай дзейнасці адбываецца пераважна з пачатку XXI стагоддзя, асабліва пасля 2020 года.<ref name="Franco2022" /> == Літаратура == * Коваль В. У. Эканамічная эміграцыя беларусаў у Бразілію, Парагвай, Уругвай (1918—1939 гг.) // ''Труды БГТУ. Сер. 6, История, философия''. — 2021. — № 2 (251). — С. 24—28. * Ермалаева Франко В. Беларуская дыяспара ў Бразіліі: Трансфармацыя 2020 // ''Культура. Нацыя''. — 2022. — № 30. — С. 77—89. * Weber R., Gritti I. R. Imigração «russa» no sul do Brasil: esboço de interpretação // ''Antíteses''. — 2022. — Vol. 15, № 30. — P. 263—291. — DOI: 10.5433/1984-3356.2022v15n30p263-291. * Franco Costa P. Беларуския даследаванні ў Бразіліі: выклікі і перспектывы // ''Культура. Нацыя''. — 2022. — № 30. — С. 133—145. * Fortes A. ''Nós do Quarto Distrito: a classe trabalhadora porto-alegrense e a Era Vargas''. — Caxias do Sul: Educs; Rio de Janeiro: Garamond, 2004. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Гл. таксама == * [[Беларуская дыяспара]] * [[Беларуская эміграцыя]] * [[Беларусы ў Аргенціне]] * [[Беларусы Мексікі]] * [[Беларусы ў ЗША]] == Спасылкі == * [https://www.vulicabrasil.com/ Інстытут мастацтва і ўстойлівага развіцця ''Vulica Brasil''] {{Беларуская дыяспара}} [[Катэгорыя:Беларусы ў Бразіліі| ]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара|Бразілія]] [[Катэгорыя:Народы Бразіліі]] hocf8fc5r4lkb5nnaxgunf4ccd669gl 0 814937 5202615 5201613 2026-09-20T10:57:51Z JerzyKundrat 174 /* Гл. таксама */ 5202615 wikitext text/x-wiki '''Беларусы Парагвая''' — частка [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]], якая сфарміравалася пераважна ў выніку эканамічнай эміграцыі з [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] ў 1920—1930-я гады. Беларускія перасяленцы сяліліся галоўным чынам на поўдні краіны, у дэпартаменце [[Ітапуа (дэпартамент)|Ітапуа]], асабліва ў раёне [[Фрам (Парагвай)|Фрама]] і [[Каранель-Багада]], побач з украінцамі, палякамі, рускімі, чэхамі і іншымі выхадцамі з Цэнтральнай і Усходняй Еўропы.<ref name="Koval2021">Коваль В. У. Эканамічная эміграцыя беларусаў у Бразілію, Парагвай, Уругвай (1918—1939 гг.) // ''Труды БГТУ. Сер. 6, История, философия''. — 2021. — № 2 (251). — С. 24—28.</ref><ref name="Eslavos2025">{{Cite book |title=Eslavos en el Paraguay |volume=2 |editor=Roberto Zub Kurylowicz |location=Asunción |publisher=Centro de Estudios Antropológicos de la Universidad Católica |year=2025 |pages= |isbn=978-99989-61-12-8 }}</ref>[[Файл:Coronel Bogado es conocida como la "Capital Nacional del Chipa".jpg|thumb|{{нп3|Каранель-Багада|Каранель-Багада|es|Coronel José Félix Bogado}} — адзін з гістарычных асяродкаў славянскіх перасяленцаў у дэпартаменце Ітапуа]] Дакладная колькасць беларускіх перасяленцаў і іх нашчадкаў невядомая. У міжваенны перыяд выхадцы з Заходняй Беларусі мелі польскае грамадзянства, а населеныя пункты, дзе яны сяліліся, мелі змяшаны славянскі склад, таму статыстыка па грамадзянстве або агульныя звесткі пра «палякаў» і «рускіх» не дазваляюць вызначыць колькасць этнічных беларусаў.<ref name="Koval2021" /><ref name="Shabeltsev2011">Шабельцев С. В. ''Иммигранты-чакареро из II Речи Посполитой в Аргентине и Парагвае. Воспоминания белорусов и украинцев''. — Минск: РИВШ, 2011. — 92 с. — ISBN 978-985-500-487-6.</ref> == Гісторыя == === Міжваенная эканамічная эміграцыя === Асноўная хваля беларускай эміграцыі ў Парагвай прыпала на міжваенны перыяд. Яе складалі пераважна жыхары Заходняй Беларусі, якая ў 1921—1939 гадах уваходзіла ў склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. Эміграцыя мела перадусім эканамічны характар; яе арганізацыю і афармленне кантралявалі польскія дзяржаўныя эміграцыйныя ўстановы.<ref name="Koval2021" /> Парагвай вылучаўся адным з найбольш ліберальных іміграцыйных заканадаўстваў у Лацінскай Амерыцы, што спрыяла перасяленню туды выхадцаў з Польшчы, у тым ліку беларусаў. Неспрыяльным для міграцыі стаў перыяд [[Чакская вайна|Чакскай вайны]] 1932—1935 гадоў.<ref name="Koval2021" /> Важную ролю адыграла і суседняя [[Аргенціна]]. Калі ў 1930-я гады аргентынскія ўлады пачалі абмяжоўваць прыток імігрантаў, частка ўсходнееўрапейскіх перасяленцаў накіравалася ў суседні Парагвай; даследчык Глеб Піліпенка звязвае гэты працэс, у прыватнасці, з перасяленцамі з міжваеннай Польшчы і спасылаецца на даследаванне Сяргея Шабельцава.<ref name="Pilipenko2018">Pilipenko G. P. The Ukrainian Language in Argentina and Paraguay as an Identity Marker // ''Slověne. International Journal of Slavic Studies''. — 2018. — Vol. 7, № 1. — P. 281—307. — DOI: 10.31168/2305-6754.2018.7.1.12. — [https://slovene.ru/2018_1_Pilipenko.pdf Электронная версія].</ref> Беларусы ўваходзілі ў шырэйшую плынь славянскай каланізацыі паўднёвага Парагвая. Паводле парагвайскага выдання ''Eslavos en el Paraguay'', рускія, беларусы, украінцы і палякі пачалі ў значнай колькасці прыбываць у краіну прыкладна з сярэдзіны 1920-х гадоў і пераважна сяліліся ў Ітапуа, дзе ўзнікалі або развіваліся такія шматэтнічныя калоніі і населеныя пункты, як Каранель-Багада, {{нп3|Кармэн-дэль-Парана|Кармэн-дэль-Парана|es|Carmen del Paraná}}, Фрам, ''Nueva Siberia'' і ''Nueva Caucasia''.<ref name="Eslavos2025" /> Значную частку міжваенных перасяленцаў складалі сяляне. У Парагваі яны станавіліся дробнымі і сярэднімі сельскагаспадарчымі вытворцамі — чакарэра ({{lang-es|chacarero}}, ад ''chacra'' — «сялянская гаспадарка, ферма»), апрацоўвалі зямлю і ўдзельнічалі ў засваенні новых сельскагаспадарчых раёнаў.<ref name="Shabeltsev2011" /> Эканамічныя эмігранты з Беларусі, паводле Вольгі Коваль, у цэлым мелі невялікі арганізацыйны досвед, таму іх асобная беларуская грамадская і палітычная актыўнасць у Парагваі заставалася слабой.<ref name="Koval2021" /> === Фрам і Ітапуа === Фрам стаў адным з асноўных цэнтраў славянскай іміграцыі ў Парагваі. Калонія была заснавана ў 1927 годзе на землях нарвежскага прадпрымальніка Педра Крыстаферсена, а з 1928 года яе землі пачалі сістэматычна дзяліць на ўчасткі і прадаваць еўрапейскім перасяленцам; Крыстаферсен заключыў таксама пагадненне з урадам Польшчы аб пасяленні там яе грамадзян.<ref>{{Cite web |url=https://www.abc.com.py/edicion-impresa/suplementos/gaceta-del-sur/framenos-celebran-62-anos-de-su-comunidad-1735885.html |title=Frameños celebran 62 años de su comunidad |website=ABC Color |language=es |access-date=17 верасня 2026 }}</ref> [[Файл:Iglesia ortodoxa paraguaya.jpg|thumb|Праваслаўная царква Богаяўлення ў Фраме. Фрам быў адным з галоўных цэнтраў усходнеславянскай іміграцыі ў Парагваі]] Крыніцы не дазваляюць строга падзяліць насельніцтва Фрама паводле сучасных нацыянальных катэгорый: разам там жылі выхадцы з тэрыторый сучасных Беларусі, Украіны, Польшчы, Расіі і іншых краін. Парагвайскія даследаванні адносяць беларусаў да груп, якія ўдзельнічалі ў фарміраванні славянскага насельніцтва Ітапуа і Фрама.<ref name="Eslavos2025" /><ref name="Shabeltsev2011" /> Іншым важным раёнам пасялення быў Каранель-Багада. У сучасных матэрыялах пра гісторыю іміграцыі ў Парагваі Фрам і Каранель-Багада называюцца асноўнымі месцамі канцэнтрацыі беларусаў, хоць іх насельніцтва ад пачатку заставалася шматэтнічным.<ref name="Eslavos2025" /> == Рэлігійнае жыццё == Сярод беларускіх перасяленцаў былі праваслаўныя, католікі, а таксама прадстаўнікі розных пратэстанцкіх плыняў. Асабліва добра задакументаваная гісторыя беларусаў-баптыстаў у Фраме.<ref name="ABC2016">{{Cite web |url=https://www.abc.com.py/edicion-impresa/suplementos/gaceta-del-sur/85-anos-de-la-iglesia-bautista-eslava-1448028.html |title=85 años de la Iglesia Bautista Eslava |website=ABC Color |date=27 студзеня 2016 |language=es |access-date=17 верасня 2026 }}</ref> 16 лістапада 1930 года ў доме Явака Пракапчука ў Фраме сабраліся сем’і Кобак, Пракапчук, Ляўчук, Сідарук, Шчэпанскі, Ёміч, Шумоўскі, Станкевіч, Кушчук і Шпаковіч — усяго 23 чалавекі, звязаныя з баптысцкімі цэрквамі [[Брэст]]а і [[Кобрын]]а. Яны заснавалі супольнасць ''Cristiana Evangélica y Bautista'', якая паводле ўстаноўчага акта адносілася да «Саюза цэркваў Брэста, Польшча»; яе першым кіраўніком стаў Цімафей Кобак.<ref name="ABC2016" /> Аргенцінскі і парагвайскі кантэкст міжваеннага часу тлумачыць фармулёўку «Польшча»: Брэст і Кобрын тады знаходзіліся ў складзе Другой Рэчы Паспалітай. Пратэстанцкае асяроддзе Фрама было непасрэдна звязана і з іншымі выхадцамі з Беларусі. Сяргей Шабельцаў згадвае, што спевамі пяцідзясятнікаў пры мясцовай школе кіраваў Мікалай Сабіч, ураджэнец [[Ракаў|Ракава]]; у Фраме жылі таксама браты Коржыкі і сям’я Пракапчукоў, частка якой прыняла пратэстантызм яшчэ да эміграцыі з Беларусі.<ref name="ShabeltsevReligion">Шабельцев С. В. Религия в жизни эмигрантов-белорусов в Аргентине (ХХ в. — начало ХХІ в.) // ''Orientalia Christiana Cracoviensia''. — 2017. — Т. 9. — С. 103—123. — DOI: 10.15633/ochc.2513.</ref> Рэлігійныя сувязі не абмяжоўваліся дзяржаўнай мяжой: частка беларусаў-пратэстантаў пазней пераязджала з Парагвая ў Аргенціну. Сярод іх Шабельцаў называе Мікалая Сабіча, Андрэя і Марту Пракапчукоў, Мікалая Чарвяка і прадстаўнікоў сям’і Коржыкаў.<ref name="ShabeltsevReligion" /> Да 2016 года ў Парагваі дзейнічала больш за дзесяць баптысцкіх цэркваў славянскага паходжання. З 1980-х гадоў набажэнствы ў іх праводзяцца на [[Іспанская мова|іспанскай мове]], што адлюстроўвае моўную інтэграцыю наступных пакаленняў перасяленцаў.<ref name="ABC2016" /> == Другая палова XX стагоддзя == У другой палове XX стагоддзя беларуская супольнасць усё менш існавала як асобнае нацыянальнае асяроддзе і ў значнай ступені развівалася ў межах больш шырокай славянскай супольнасці Ітапуа. Частка перасяленцаў і іх нашчадкаў захоўвала праваслаўную або пратэстанцкую рэлігійную традыцыю, аднак грамадскія і рэлігійныя структуры паступова пераходзілі на іспанскую мову.<ref name="ABC2016" /><ref name="ShabeltsevReligion" /> Частка беларусаў з Фрама і іншых калоній пераязджала таксама ў суседнюю Аргенціну, дзе далучалася да ўжо існых асяродкаў выхадцаў з Заходняй Беларусі і Украіны. Гэта стварала цесныя трансгранічныя сувязі паміж славянскімі супольнасцямі Ітапуа і аргентынскімі правінцыямі [[Місьёнес]] і Буэнас-Айрэс.<ref name="Shabeltsev2011" /><ref name="Pilipenko2018" /> == Сучаснасць == Дакладная колькасць этнічных беларусаў і людзей беларускага паходжання ў сучасным Парагваі невядомая. Нашчадкі міжваенных перасяленцаў у значнай ступені інтэграваныя ў парагвайскае грамадства, а іх беларускае паходжанне часта захоўваецца як частка сямейнай і агульнаславянскай культурнай памяці.<ref name="Eslavos2025" /><ref name="ABC2016" /> Разам з гістарычнай супольнасцю існуе і невялікая сучасная міграцыя непасрэдна з Беларусі. Паводле звестак Нацыянальнага ўпраўлення міграцыі Парагвая, ад 1 студзеня да 30 лістапада 2024 года грамадзяне Беларусі падалі 11 заяў на атрыманне віду на жыхарства: 10 — на часовы і адну — на пастаянны. Гэты паказчык адлюстроўвае толькі колькасць новых заяў за адпаведны перыяд і не з’яўляецца ацэнкай агульнай колькасці беларусаў краіны.<ref name="Migraciones2024">{{Cite web |url=https://informacionpublica.paraguay.gov.py/public/2024/1734696087_1_CantidaddeSolicitudesdeResidencias.pdf |title=Cantidad de solicitudes de residencias temporarias y permanentes presentadas. Periodo 01/01/2024 al 30/11/2024 |publisher=Dirección Nacional de Migraciones |year=2024 |language=es |access-date=17 верасня 2026 }}</ref> === Захаванне культурнай спадчыны === Адным з галоўных сучасных месцаў прадстаўлення беларускай спадчыны з’яўляецца Нацыянальнае свята імігранта ({{lang-es|Fiesta Nacional del Inmigrante}}) у Каранель-Багада. Свята арганізуе Асацыяцыя імігрантаў і нашчадкаў славян ({{lang-es|Asociación de Inmigrantes y Descendientes Eslavos, AIDE}}) і прысвячаецца культурнай спадчыне супольнасцей, што ўдзельнічалі ў засяленні рэгіёна.<ref name="Migraciones2025">{{Cite web |url=https://migraciones.gov.py/migraciones-participo-en-la-xvii-fiesta-nacional-del-inmigrante-en-coronel-bogado/ |title=Migraciones participó en la XVII Fiesta Nacional del Inmigrante en Coronel Bogado |publisher=Dirección Nacional de Migraciones |date=2 чэрвеня 2025 |language=es |access-date=17 верасня 2026 }}</ref> На XVII Нацыянальным свяце імігранта 31 мая — 1 чэрвеня 2025 года беларуская супольнасць была афіцыйна прадстаўлена разам з украінскай, рускай, польскай, чэшскай, нямецкай, італьянскай, японскай, бразільскай, аргентынскай і венесуэльскай супольнасцямі. У праграму ўваходзілі нацыянальныя танцы, кухня, выставы і іншыя культурныя мерапрыемствы.<ref name="Migraciones2025" /> Такім чынам, беларуская ідэнтычнасць у Ітапуа працягвае прысутнічаць у публічным культурным жыцці перадусім як спадчына гістарычнай іміграцыі. У 2025 годзе парагвайскі Цэнтр антрапалагічных даследаванняў Каталіцкага ўніверсітэта (CEADUC) выдаў другі том даследавання ''Eslavos en el Paraguay''. Выданне асобна называе беларусаў сярод славянскіх груп, што прыбывалі ў Парагвай з 1920-х гадоў, і звязвае іх гісторыю перадусім з Ітапуа, Фрамам, Каранель-Багада і іншымі славянскімі калоніямі рэгіёна.<ref name="Eslavos2025" /> == Літаратура == * Коваль В. У. Эканамічная эміграцыя беларусаў у Бразілію, Парагвай, Уругвай (1918—1939 гг.) // ''Труды БГТУ. Сер. 6, История, философия''. — 2021. — № 2 (251). — С. 24—28. * Шабельцев С. В. ''Иммигранты-чакареро из II Речи Посполитой в Аргентине и Парагвае. Воспоминания белорусов и украинцев''. — Минск: РИВШ, 2011. — 92 с. — ISBN 978-985-500-487-6. * Шабельцев С. В. Религия в жизни эмигрантов-белорусов в Аргентине (ХХ в. — начало ХХІ в.) // ''Orientalia Christiana Cracoviensia''. — 2017. — Т. 9. — С. 103—123. — DOI: 10.15633/ochc.2513. * Pilipenko G. P. The Ukrainian Language in Argentina and Paraguay as an Identity Marker // ''Slověne. International Journal of Slavic Studies''. — 2018. — Vol. 7, № 1. — P. 281—307. — DOI: 10.31168/2305-6754.2018.7.1.12. * ''Eslavos en el Paraguay''. — T. II / adaptación: Roberto Zub Kurylowicz; prólogo: Julia Velilla Laconich. — Asunción: Centro de Estudios Antropológicos de la Universidad Católica, 2025. — 266 p. — ISBN 978-99989-61-12-8. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Беларуская дыяспара}} [[Катэгорыя:Беларусы Парагвая| ]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара|Парагвай]] [[Катэгорыя:Народы Парагвая]] hmjh5wioi6e5q06fqxvz1xk8oanzavb 0 814938 5202611 5201614 2026-09-20T10:54:49Z JerzyKundrat 174 /* Гл. таксама */ 5202611 wikitext text/x-wiki [[Файл:El Inmigrante.jpg|thumb|Помнік імігранту ў [[Вілья-дэль-Сера]] ў [[Мантэвідэа]]. У мясцовым філіяле Цэнтра Максіма Горкага ўдзельнічалі ў тым ліку беларускія перасяленцы і іх нашчадкі]] '''Беларусы Уругвая''' — частка [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]] ва [[Уругвай|Уругваі]]. Выхадцы з беларускіх земляў траплялі ў краіну ў складзе міграцыйных плыняў з [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], а найбольш выразная беларуская эканамічная эміграцыя пачалася ў міжваенны перыяд, калі ва Уругвай перасяляліся жыхары [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], што знаходзілася ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]].<ref name="Koval2021">Коваль В. У. [https://elib.belstu.by/bitstream/123456789/44092/1/5.%20%D0%9A%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%8C.pdf Эканамічная эміграцыя беларусаў у Бразілію, Парагвай, Уругвай (1918—1939 гг.)] // ''Труды БГТУ. Сер. 6, История, философия''. — 2021. — № 2 (251). — С. 24—28.</ref> Асобнай дакладнай статыстыкі беларусаў за большую частку XX стагоддзя няма. Уругвайскія крыніцы доўгі час класіфікавалі ўсходнееўрапейскіх перасяленцаў пераважна паводле дзяржаўнай прыналежнасці або краіны нараджэння, таму да катэгорыі «рускіх» маглі трапляць таксама беларусы, украінцы і прадстаўнікі іншых народаў Расійскай імперыі і СССР.<ref name="Vidart1969">Vidart D., Pi Hugarte R. [https://anaforas.fic.edu.uy/jspui/bitstream/123456789/9985/1/Nuestra_tierra_39.pdf ''El legado de los inmigrantes II'']. — Montevideo: Nuestra Tierra, 1969. — 60 p. — (Nuestra Tierra; 39).</ref> == Гісторыя == === Выхадцы з беларускіх земляў да міжваеннага перыяду === Славянская міграцыя ва Уругвай стала прыкметнай на мяжы XIX і XX стагоддзяў. У 1900-я і 1910-я гады ў краіну прыязджалі выхадцы з Расійскай імперыі, але тагачасны ўлік не дазваляе надзейна вызначыць сярод іх колькасць беларусаў.<ref>Мосейкина М. Н., Саравия Бианчимано Х. А. [https://doi.org/10.31857/S0044748X24070054 Патриотизм и связь с Родиной русской семьи Росликов в Уругвае] // ''Латинская Америка''. — 2024. — № 7. — С. 78—89.</ref> Адным з ранніх добра задакументаваных эпізодаў, звязаных з беларускімі землямі, стала яўрэйская сельскагаспадарчая каланізацыя ў дэпартаменце [[Пайсанду (дэпартамент)|Пайсанду]]. Паводле ўругвайскіх этнографаў Даніэля Відарта і Рэнса Пі Угартэ, у 1914 годзе 38 яўрэйскіх сем’яў, якія перад гэтым жылі ў штаце [[Рыу-Гранды-ду-Сул]] у Бразіліі, пасяліліся каля станцыі Парвенір і заснавалі калонію «19 красавіка» ({{lang-es|Colonia 19 de Abril}}); яны былі часткай групы прыкладна з 500 сем’яў, што паходзілі з Беларусі і [[Бесарабія|Бесарабіі]].<ref name="Vidart1969" /> [[Універсітэт Рэспублікі (Уругвай)|Універсітэт Рэспублікі]] ў пазнейшым даследаванні датуе ўзнікненне калоніі 1915 годам і гаворыць прыкладна пра 45 яўрэйскіх сем’яў, якія да гэтага спрабавалі пасяліцца ў калоніі Куатру-Ірманс у Бразіліі; іх паходжанне апісваецца шырэй — як Галіцыя, Бесарабія і навакольныя землі.<ref name="Rossi2000">Rossi V., Favre E., Figari M. і інш. [https://www.colibri.udelar.edu.uy/jspui/bitstream/20.500.12008/45469/1/RossiVirginia.pdf ''La Colonia 19 de Abril: una experiencia de extensión universitaria desde la EEMAC'']. — Montevideo: Facultad de Agronomía, Universidad de la República, 2000. — 72 p.</ref> Таму гэтую групу нельга цалкам атаясамліваць з этнічнымі беларусамі, аднак яна з’яўляецца адным з ранніх задакументаваных прыкладаў перасялення ва Уругвай людзей з беларускіх земляў. Сельскагаспадарчая калонія сутыкнулася з засухамі, шкоднікамі і гаспадарчымі цяжкасцямі. Паводле Відарта і Пі Угартэ, у 1930 годзе заставалася каля паловы першапачатковых сем’яў, у 1935 годзе — пяць, а да 1940 года ўсе першапачатковыя каланісты пакінулі паселішча.<ref name="Vidart1969" /> === Міжваенная беларуская эміграцыя === Асноўная беларуская эканамічная міграцыя ва Уругвай прыпала на 1920—1930-я гады. Яе складалі пераважна жыхары Заходняй Беларусі, якія мелі грамадзянства Польшчы; арганізацыя і кантроль эміграцыі знаходзіліся ў кампетэнцыі польскага Эміграцыйнага ўпраўлення, Міністэрства працы і сацыяльнага забеспячэння, Эміграцыйнага сіндыката і Міністэрства замежных спраў.<ref name="Koval2021" /> Уругвай быў адным з альтэрнатыўных кірункаў для тых жыхароў Заходняй Беларусі, якія не маглі выехаць у [[Аргенціна|Аргенціну]] або [[Бразілія|Бразілію]]. На маштабы перасялення адмоўна паўплываў [[Вялікая дэпрэсія|сусветны эканамічны крызіс]], а колькасць беларусаў ва Уругваі была значна меншай, чым у Аргенціне.<ref name="Koval2021" /> Беларускія эканамічныя эмігранты звычайна не мелі папярэдняга досведу нацыянальнай самаарганізацыі, таму асобнае беларускае грамадскае жыццё развівалася слаба. Значная частка беларусаў уключалася ў супольныя арганізацыі з украінцамі, рускімі і іншымі славянскімі перасяленцамі.<ref name="Koval2021" /><ref name="Vidart1969" /> === Беларуска-ўкраінскае асяроддзе === Адным з асяродкаў грамадскай актыўнасці выхадцаў з Заходняй Беларусі Вольга Коваль называе культурны асяродак, звязаны з імем [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]].<ref name="Koval2021" /> У 1928 годзе ў Мантэвідэа было заснавана Украінскае рабочае таварыства імя Тараса Шаўчэнкі; разам з Украінскім культурна-асветным таварыствам імя Івана Франко і рабочым таварыствам «Воля» яно ў 1938 годзе ўвайшло ва Украінскі культурны цэнтр.<ref name="EUUruguay">{{Cite web |url=https://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CU%5CR%5CUruguay.htm |title=Uruguay |website=Internet Encyclopedia of Ukraine |publisher=Canadian Institute of Ukrainian Studies |language=en |access-date=17 верасня 2026 }}</ref> Члены гэтага асяроддзя ўдзельнічалі ў мерапрыемствах Асацыяцыі дапамогі вызваленчаму руху ў Заходняй Украіне і Заходняй Беларусі.<ref name="EUUruguay" /> Такім чынам, таварыства імя Шаўчэнкі і створаны пазней Украінскі культурны цэнтр былі ўкраінскімі арганізацыямі, але адначасова служылі адным з асяродкаў кантактаў беларускіх міжваенных эмігрантаў. === Цэнтр Максіма Горкага === [[Файл:Casa Blanca , San Javier.JPG|thumb|Дом-музей «Каса-Бланка» ў [[Сан-Хаўер (Уругвай)|Сан-Хаўеры]], прысвечаны гісторыі ўсходнеславянскай іміграцыі]] У 1940-я гады частка прасавецкіх славянскіх арганізацый Мантэвідэа сканцэнтравалася вакол Культурнага цэнтра імя [[Максім Горкі|Максіма Горкага]] ({{lang-es|Centro Cultural Máximo Gorki}}). У даследаванні Відарта і Пі Угартэ 1969 года ён непасрэдна характарызуецца як арганізацыя, што аб’ядноўвала «рускіх, украінцаў і беларусаў».<ref name="Vidart1969" /> Цэнтр атрымаў юрыдычны статус у 1949 годзе і размяшчаўся на вуліцы Charrúa ў Мантэвідэа; меў таксама філіял у рабочым раёне [[Вілья-дэль-Сера]].<ref name="Porrini2023">Rodríguez Ravera T. La otra Europa habitando la Villa del Cerro: tensiones políticas, asociacionismo y cultura (1957—1973) // ''El Cerro, una comunidad obrera en crisis (1957—1973)'' / coord. R. Porrini Beracochea. — Montevideo: Universidad de la República, CSIC, 2023. — ISBN 978-9974-0-2035-1.</ref> У філіяле ў Вілья-дэль-Сера ўдзельнічалі імігранты і нашчадкі рускіх, беларусаў і ўкраінцаў; у 1969 годзе ён меў больш за 100 членаў.<ref name="Porrini2023" /> Цэнтр Максіма Горкага ўваходзіў у Славянскі саюз Уругвая разам з польскім цэнтрам імя Адама Міцкевіча, Чэхаславацкім гуртком, Балгарскім культурным таварыствам і югаслаўскім аб’яднаннем «Братства». Славянскі саюз арганізоўваў культурныя імпрэзы, танцы, лекцыі, распаўсюджваў перыёдыку і меў радыёперадачу ''La voz eslava'' («Славянскі голас»).<ref name="Martinez2013">Martínez V. [https://sitiosdememoria.uy/sites/default/files/2020-01/Virginia%20Martinez%20-%202013%20-%20Los%20rusos%20de%20San%20Javier.pdf ''Los rusos de San Javier'']. — Montevideo, 2013. — С. 96.</ref> Падобнае культурнае асяроддзе існавала і ў [[Сан-Хаўер (Уругвай)|Сан-Хаўеры]] ў дэпартаменце [[Рыа-Негра (дэпартамент)|Рыа-Негра]], дзе дзейнічаў асобны Цэнтр Максіма Горкага. У ім працавалі бібліятэка, сцэна, курсы рускай мовы і танцавальны ансамбль «Калінка».<ref name="Martinez2013" /> Сан-Хаўер быў заснаваны пераважна расійскімі перасяленцамі, таму сам па сабе не з’яўляецца беларускім паселішчам; яго значэнне для гісторыі беларусаў звязана з шырэйшым усходнеславянскім культурным асяроддзем краіны. === Іншыя асяродкі === Беларусы былі прадстаўлены не толькі ў Мантэвідэа. На пачатку XXI стагоддзя Славянскі культурны цэнтр у [[Сальта (Уругвай)|Сальта]] аб’ядноўваў нашчадкаў рускіх, украінскіх, беларускіх і польскіх перасяленцаў.<ref>{{Cite web |url=https://elpueblodigital.uy/elida-herasimchuck-nueva-presidenta-de-la-union-de-inmigrantes/ |title=Élida Herasimchuck nueva presidenta de la Unión de Inmigrantes |website=El Pueblo |language=es |access-date=17 верасня 2026 }}</ref> Усходнеславянскія супольнасці існавалі таксама ў Сан-Хаўеры, [[Янг (Уругвай)|Янгу]], [[Фрай-Бентас]]е, Пайсанду і іншых гарадах. Іх склад гістарычна быў змяшаным, а таму ў пазнейшай мясцовай памяці беларускае, украінскае і рускае паходжанне асобных сем’яў не заўсёды выразна размяжоўваецца.<ref name="Porrini2023" /><ref name="Vidart1969" /> == Рээміграцыя і асіміляцыя == У 1950-я гады частка ўсходнееўрапейскіх перасяленцаў і іх сем’яў выехала з Уругвая ў СССР. Такія выпадкі вядомыя і сярод сем’яў беларускага паходжання: у 1927 годзе прадзеды Марыі Міхальчук перасяліліся з СССР у Мантэвідэа, а ў 1953 годзе сям’я вярнулася ў Беларусь; іх унук Глеб, які нарадзіўся ва Уругваі, пазней імкнуўся вярнуцца ў краіну свайго нараджэння.<ref name="Mikhalchuk2026">{{Cite web |url=https://www.montevideo.com.uy/Tiempo-libre/Es-bielorrusa-su-abuelo-uruguayo-fue-encarcelado-por-la-KGB-y-ahora-vive-en-Maldonado-uc955743 |title=Es bielorrusa, su abuelo uruguayo fue encarcelado por la KGB, y ahora vive en Maldonado |author=Calvo, Clemente |website=Montevideo Portal |date=20 сакавіка 2026 |language=es |access-date=17 верасня 2026 }}</ref> Наступныя пакаленні ўсходнееўрапейскіх перасяленцаў хутка пераходзілі на [[Іспанская мова|іспанскую мову]] і інтэграваліся ва ўругвайскае грамадства. Дадатковай праблемай для вывучэння беларускага кампанента з’яўляецца тое, што нацыянальнасць і месца нараджэння ў старой статыстыцы не супадалі: напрыклад, асоба, народжаная ў Беларусі ў часы Расійскай імперыі, Польшчы або СССР, магла ў дакументах фігураваць адпаведна як расійскі, польскі або савецкі імігрант.<ref name="Vidart1969" /> == Сучаснасць == Культурны цэнтр Максіма Горкага ў Мантэвідэа працягвае дзейнічаць. У 2019 годзе прадстаўніца цэнтра Анаі Папоў, гаворачы пра 70-годдзе яго юрыдычнага прызнання, падкрэсліла, што гістарычная супольнасць цэнтра была не толькі рускай, але таксама беларускай і ўкраінскай; у юбілейную праграму ўваходзілі рускія, беларускія і ўкраінскія танцы.<ref>{{Cite web |url=https://noticiaslatam.lat/20190817/que-centro-cultural-eslavo-de-suramerica-cumple-70-anos-1088406105.html |title=¿Qué centro cultural eslavo de Suramérica cumple 70 años? |website=Sputnik Mundo |date=17 жніўня 2019 |language=es |access-date=17 верасня 2026 }}</ref> Пра захаванне асобнай беларускай прысутнасці сведчаць і сучасныя палявыя даследаванні. У 2023 годзе Інстытут славяназнаўства Расійскай акадэміі навук правёў лінгвістычную экспедыцыю да ўсходнееўрапейскіх супольнасцей Аргенціны і Уругвая; сярод даследаваных груп асобна названы беларусы, побач з рускімі, украінцамі, харватамі, славенцамі, чарнагорцамі і венграмі.<ref name="Pilipenko2025">Пилипенко Г. П. [https://doi.org/10.31857/S0869544X25010098 Обзор экспедиции к восточноевропейским переселенческим сообществам в Аргентине и Уругвае] // ''Славяноведение''. — 2025. — № 1. — С. 108—117.</ref> Даследаваліся двухмоўе, пераключэнне моўных кодаў і ступень валодання мовай продкаў.<ref name="Pilipenko2025" /> Разам з нашчадкамі гістарычнай эміграцыі ў XXI стагоддзі ва Уругвай прыязджаюць новыя мігранты непасрэдна з Беларусі. Адзін з задакументаваных выпадкаў — пераезд у 2022 годзе Марыі Міхальчук з сям’ёй у дэпартамент [[Мальданада (дэпартамент)|Мальданада]]; яе сямейная гісторыя адначасова звязвае сучасную беларускую міграцыю з міжваеннай эміграцыяй ва Уругвай.<ref name="Mikhalchuk2026" /> Дакладнай ацэнкі агульнай колькасці сучасных беларусаў Уругвая няма. Паводле [[Нацыянальнае ўпраўленне міграцыі Уругвая|Нацыянальнага ўпраўлення міграцыі]], у 2025 годзе права на жыхарства ва Уругваі было нададзена двум грамадзянам Беларусі; гэтыя даныя паказваюць толькі колькасць новых рашэнняў за адзін год і не адлюстроўваюць колькасці ўсёй беларускай супольнасці або нашчадкаў ранейшай эміграцыі.<ref name="DNM2025">{{Cite web |url=https://www.gub.uy/ministerio-interior/sites/ministerio-interior/files/2026-04/Residencias%20concedidas%202025.pdf |title=Residencias concedidas 2025 |publisher=Dirección Nacional de Migración, Ministerio del Interior |year=2026 |language=es |access-date=17 верасня 2026 }}</ref> У Мантэвідэа дзейнічае ганаровае консульства Рэспублікі Беларусь, якое ў 2026 годзе ўзначальвае ганаровы консул Себасцьян Асіс Андрэюк. Пасольства Беларусі, акрэдытаванае ва Уругваі, знаходзіцца ў [[Бразіліа]].<ref>{{Cite web |url=https://www.gub.uy/ministerio-relaciones-exteriores/comunicacion/publicaciones/belarus |title=Belarús |publisher=Ministerio de Relaciones Exteriores de Uruguay |date=15 студзеня 2026 |language=es |access-date=17 верасня 2026 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.gub.uy/ministerio-relaciones-exteriores/comunicacion/publicaciones/misiones-diplomaticas-permanentes |title=Misiones Diplomáticas Permanentes |publisher=Ministerio de Relaciones Exteriores de Uruguay |date=23 верасня 2025 |language=es |access-date=17 верасня 2026 }}</ref> == Літаратура == * Коваль В. У. Эканамічная эміграцыя беларусаў у Бразілію, Парагвай, Уругвай (1918—1939 гг.) // ''Труды БГТУ. Сер. 6, История, философия''. — 2021. — № 2 (251). — С. 24—28. * Пилипенко Г. П. Обзор экспедиции к восточноевропейским переселенческим сообществам в Аргентине и Уругвае // ''Славяноведение''. — 2025. — № 1. — С. 108—117. — DOI: 10.31857/S0869544X25010098. * Vidart D., Pi Hugarte R. ''El legado de los inmigrantes II''. — Montevideo: Nuestra Tierra, 1969. — 60 p. — (Nuestra Tierra; 39). * Porrini Beracochea R. (coord.). ''El Cerro, una comunidad obrera en crisis (1957—1973)''. — Montevideo: Universidad de la República, CSIC, 2023. — 182 p. — ISBN 978-9974-0-2035-1. * Martínez V. ''Los rusos de San Javier''. — Montevideo, 2013. * Rossi V., Favre E., Figari M. і інш. ''La Colonia 19 de Abril: una experiencia de extensión universitaria desde la EEMAC''. — Montevideo: Facultad de Agronomía, Universidad de la República, 2000. — 72 p. * ''Los rusos en el Uruguay: historia y actualidad''. — Montevideo, 2009. — 229 p. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Беларуская дыяспара}} [[Катэгорыя:Беларусы Уругвая| ]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара|Уругвай]] [[Катэгорыя:Народы Уругвая]] 0xqj0klfc7uwmqvo3kgmee7h9s88qgs 0 814939 5202654 5201616 2026-09-20T11:55:09Z JerzyKundrat 174 /* Гл. таксама */ 5202654 wikitext text/x-wiki '''Беларусы Новай Зеландыі''' — частка [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]] ў [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]]. Беларуская прысутнасць у краіне прасочваецца прынамсі з канца XIX — пачатку XX стагоддзя, аднак раннія перасяленцы з беларускіх земляў звычайна ўлічваліся паводле грамадзянства або краіны паходжання і не вылучаліся ў асобную беларускую групу. Больш прыкметныя хвалі міграцыі былі звязаны з пасляваенным перасяленнем жыхароў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы, а асабліва з міграцыяй пасля распаду [[СССР]] і ў XXI стагоддзі.<ref name="TeAra">{{Cite web |url=https://teara.govt.nz/en/russians-ukrainians-and-baltic-peoples/print |title=Russians, Ukrainians and Baltic peoples |website=Te Ara — The Encyclopedia of New Zealand |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> Паводле перапісу 2023 года, 234 жыхары краіны пазначылі беларускую этнічную прыналежнасць; 83,3 % з іх нарадзіліся за межамі Новай Зеландыі. Адначасова перапіс налічыў 351 чалавека, месцам нараджэння якога была Беларусь, што адлюстроўвае розніцу паміж краінай нараджэння і этнічнай самаідэнтыфікацыяй.<ref name="StatsEthnicity">{{Cite web |url=https://tools.summaries.stats.govt.nz/ethnic-group/belorussian |title=Belorussian. Place and ethnic group summaries |publisher=Stats NZ |year=2024 |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref><ref name="StatsBirth">{{Cite web |url=https://figure.nz/chart/mmbqx4Z78MJ4L4VB |title=People living in New Zealand who were born in Belarus |website=Figure.NZ |publisher=Stats NZ |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> == Гісторыя == === Раннія перасяленцы з беларускіх земляў === Вызначыць колькасць выхадцаў з беларускіх земляў сярод ранніх мігрантаў у Новую Зеландыю складана. Да 1917 года гэтыя землі пераважна ўваходзілі ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], таму ў новазеландскіх крыніцах іх жыхары маглі фігураваць як выхадцы з Расіі; акрамя этнічных беларусаў, з тэрыторыі Беларусі выязджалі яўрэі, палякі і прадстаўнікі іншых народаў.<ref name="TeAra" /> Адным з найбольш добра задакументаваных прыкладаў ранняй міграцыі з тэрыторыі сучаснай Беларусі была сям’я Эні і Макса Дэкстанаў. Яны паходзілі з [[Ляхавічы|Ляхавіч]], у 1900 годзе перасяліліся ў Новую Зеландыю і першапачаткова займаліся фермерствам у даліне Хат, а пазней пасяліліся ў [[Велінгтан]]е і займаліся прадпрымальніцтвам і нерухомасцю.<ref name="DeckstonAcademic">{{Cite journal |url=https://spiegelungen.net/10.82486.SP.2023.12.920/ |title=The Culture of Memory in a Kindertransport Child |journal=Spiegelungen |issue=2 |year=2023 |pages=33—47 |language=en }}</ref><ref name="DeckstonHC">{{Cite web |url=https://www.holocaustcentre.org.nz/new-zealands-response-to-the-holocaust |title=New Zealand’s response to the Holocaust |publisher=Holocaust Centre of New Zealand |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> У 1930-я гады Дэкстаны стварылі ў Велінгтане яўрэйскі дзіцячы дом, вядомы як ''Deckston Hebrew Institute''. У 1935 і 1937 гадах на іх сродкі з [[Беласток]]а былі перавезены 20 яўрэйскіх дзяцей-сірот; дзякуючы пераезду ў Новую Зеландыю яны пазбеглі [[Халакост]]у, падчас якога загінула большая частка іх сем’яў.<ref name="DeckstonHC" /><ref>{{Cite web |url=https://www.legislation.govt.nz/act/private/1949/0004/latest/DLM100439.html |title=Deckston Hebrew Trust Act 1949 |publisher=New Zealand Legislation |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> Дэкстаны былі яўрэямі, таму гэты эпізод належыць да гісторыі выхадцаў з беларускіх земляў у Новай Зеландыі, але не павінен аўтаматычна разглядацца як прыклад беларускай этнічнай самаарганізацыі. === Пасля Другой сусветнай вайны === Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] Новая Зеландыя прыняла групы ўцекачоў і перамешчаных асоб з Цэнтральнай і Усходняй Еўропы. Сярод іх былі таксама людзі беларускага паходжання; аднак яны не ўтварылі буйной асобнай нацыянальнай арганізацыі і часта інтэграваліся ў шырэйшыя ўсходнееўрапейскія і рускамоўныя асяродкі.<ref name="Canterbury">{{Cite web |url=https://ir.canterbury.ac.nz/server/api/core/bitstreams/7871a008-89cf-451a-8927-d7bc0b2ae8ba/content |title=Discovering the Baltics? Think Tallinn! |publisher=University of Canterbury |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> Існаванне беларускай пасляваеннай міграцыі пацвярджаецца і лакальнымі гісторыямі. Напрыклад, даследчыца і грамадская дзяячка Таня Капытка нарадзілася ў [[Палмерстан-Норт]] у беларуска-новазеландскай сям’і і апісвае досвед дзяцінства ў 1950—1960-я гады ва ўмовах тагачаснай палітыкі культурнай асіміляцыі імігрантаў.<ref>{{Cite web |url=https://citylibrary.pncc.govt.nz/whats-on/activity/lhm-belonging-and-not-belonging |title=Belonging and not Belonging — growing up in a mixed culture family in Palmerston North in the 50s and 60s |publisher=Palmerston North City Library |year=2026 |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> Адміністрацыйныя звесткі аб набыцці грамадзянства таксама сведчаць пра асобных ураджэнцаў Беларусі ў Новай Зеландыі ўжо ў сярэдзіне XX стагоддзя. Першы выпадак надання новазеландскага грамадзянства чалавеку, пазначанаму ў сучаснай статыстычнай серыі як народжаны ў Беларусі, адносіцца да 1952 года; асобныя выпадкі зафіксаваны ў 1960, 1969 і 1979 гадах, а больш рэгулярным працэс стаў з канца 1990-х гадоў.<ref name="Citizenship">{{Cite web |url=https://figure.nz/chart/UabDhMz61fQzH5sf |title=People born in Belarus granted New Zealand citizenship |website=Figure.NZ |publisher=Department of Internal Affairs |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> == Міграцыя пасля распаду СССР == Пасля [[Распад СССР|распаду СССР]] колькасць перасяленцаў непасрэдна з Беларусі пачала павялічвацца. Энцыклапедыя ''Te Ara'' адносіць Беларусь да былых савецкіх рэспублік, адкуль у Новую Зеландыю перасялялася параўнальна невялікая, але ўжо асобна вызначальная група людзей.<ref name="TeAra" /> Паводле перапісаў насельніцтва, у Новай Зеландыі жылі 171 чалавек, народжаны ў Беларусі, у 2006 годзе, 201 — у 2013 годзе, 333 — у 2018 годзе і 351 — у 2023 годзе.<ref name="StatsBirth" /><ref>{{Cite web |url=https://mro.massey.ac.nz/server/api/core/bitstreams/da2dea20-6995-4759-a8bb-ea71ff284248/content |title=Acculturation and psychological well-being of immigrants from post-Soviet countries in New Zealand |publisher=Massey University |year=2021 |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> Такім чынам, асабліва істотны рост адбыўся паміж перапісамі 2013 і 2018 гадоў. Даныя пра месца нараджэння і этнічнасць не супадаюць. У 2023 годзе 351 жыхар краіны быў народжаны ў Беларусі, але беларускую этнічную прыналежнасць пазначылі 234 чалавекі; гэта звязана, у прыватнасці, з тым, што ў Беларусі нарадзіліся таксама прадстаўнікі іншых этнічных груп, а частка беларусаў ужо нарадзілася ў Новай Зеландыі або іншых краінах.<ref name="StatsBirth" /><ref name="StatsEthnicity" /> == Дэмаграфія == Паводле перапісу 2023 года, 234 чалавекі ідэнтыфікавалі сябе як беларусаў. У статыстычнай класіфікацыі Новай Зеландыі гэтая група на момант перапісу называлася {{lang-en|Belorussian}}; у абноўленым стандарце 2026 года назва была заменена на сучасную форму {{lang-en|Belarusian}}.<ref name="StatsEthnicity" /> 83,3 % беларусаў паводле этнічнай самаідэнтыфікацыі нарадзіліся за межамі Новай Зеландыі, а сярод нараджаных за мяжой 52,3 % жылі ў краіне менш за дзесяць гадоў. Медыянны ўзрост групы ў 2023 годзе складаў 36,8 года, 76,9 % размаўлялі больш чым на адной мове.<ref name="StatsEthnicity" /> Беларуская супольнасць мае адносна высокі адукацыйны ўзровень: 76,2 % дарослых мелі пасляшкольную кваліфікацыю. Паводле даных перапісу, беларусы жывуць у розных рэгіёнах краіны, пры гэтым найбольш прыкметныя супольнасці і нефармальныя сеткі існуюць у [[Окленд]]зе, Велінгтане і [[Крайстчэрч]]ы.<ref name="StatsEthnicity" /><ref name="Tsikhanouskaya2025">{{Cite web |url=https://tsikhanouskaya.org/en/news/sviatlana-tsikhanouskaya-spoke-at-the-new-zealand-institute-of-international-affairs.html |title=Sviatlana Tsikhanouskaya spoke at the New Zealand Institute of International Affairs |date=3 лістапада 2025 |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> == Грамадскае жыццё == Доўгі час беларусы Новай Зеландыі не мелі буйной асобнай нацыянальнай арганізацыі і часткова ўдзельнічалі ў шырэйшым рускамоўным і ўсходнееўрапейскім грамадскім жыцці. У праваслаўных парафіях таксама існуюць шматэтнічныя супольнасці: напрыклад, у 2017 годзе сярод удзельнікаў праваслаўнага набажэнства ў Нельсане былі названы рускія, беларусы, украінцы, сербы, румыны і новазеландцы.<ref>{{Cite web |url=https://wellington.cerkov.ru/en/2017/05/ |title=May 2017 Archives |publisher=Orthodox Church of Christ the Saviour, Wellington |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> Больш выразнай беларуская самаарганізацыя стала пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]] і наступных масавых пратэстаў у Беларусі. У жніўні 2020 года новазеландскія медыя паведамлялі пра грамадскую актыўнасць беларусаў у Оклендзе, а пазней прадстаўнікі супольнасці ўдзельнічалі ў мерапрыемствах салідарнасці і інфармацыйных кампаніях.<ref>{{Cite web |url=https://www.nzherald.co.nz/nz/auckland-based-belarusian-says-new-zealand-must-speak-out-against-post-election-violence/OVJ4F67L22KWMDQCR65US5H7R4/ |title=Auckland-based Belarusian says New Zealand must speak out against post-election violence |website=The New Zealand Herald |date=15 жніўня 2020 |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> Беларуска Вольга Касцюк, якая жыве на поўначы Новай Зеландыі, удзельнічала ў грамадскіх ініцыятывах пасля падзей 2020 года, а пасля пачатку поўнамаштабнай вайны Расіі супраць Украіны займалася зборам сродкаў для ўцекачоў і інфармацыйнай дзейнасцю. У 2022 годзе часопіс ''New Zealand Geographic'' апісваў яе як адну з прадстаўніц беларускай супольнасці краіны.<ref>{{Cite web |url=https://www.nzgeo.com/stories/thunder-of-a-distant-war/ |title=Thunder of a distant war |website=New Zealand Geographic |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> У лістападзе 2025 года ў Оклендзе і Велінгтане адбыліся сустрэчы [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]] з мясцовымі беларусамі. Яе офіс характарызаваў беларускую прысутнасць у Оклендзе, Велінгтане і Крайстчэрчы як супольнасць у некалькі соцень чалавек; гэтая ацэнка, аднак, шырэйшая за перапісную катэгорыю этнічнай самаідэнтыфікацыі і не з’яўляецца афіцыйнай статыстыкай.<ref name="Tsikhanouskaya2025" /><ref>{{Cite web |url=https://tsikhanouskaya.org/en/news/summary-of-sviatlana-tsikhanouskayas-visit-to-australia-and-new-zealand.html |title=Summary of Sviatlana Tsikhanouskaya’s visit to Australia and New Zealand |date=9 лістапада 2025 |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> == Культура == Сярод прадстаўнікоў сучаснай беларускай супольнасці ёсць літаратары і мастакі. [[Вольга Касцюк]] — ураджэнка [[Столінскі раён|Столінскага раёна]], якая жыве ў Новай Зеландыі і піша на беларускай і англійскай мовах; яна публікуе прозу і паэзію, а таксама перакладае сучасную новазеландскую літаратуру на беларускую мову.<ref>{{Cite web |url=https://taubinpoetry.com/en/authors-en/volga-kasciuk/ |title=Volga Kasciuk |website=TAŬBIN |date=25 лютага 2023 |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> У 2025 годзе выйшаў яе шматмоўны зборнік апавяданняў ''Oak Apples''.<ref>{{Cite web |url=https://humanrightsartmovement.org/ihraf-blog/arendt-meet-the-authors-3 |title=Hannah Arendt: An American Hero — Meet the Authors |website=International Human Rights Art Movement |year=2026 |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> У Новай Зеландыі працуе таксама беларуская фатографка Таццяна Чыпсанава. Яе праект ''In My Shoes'', створаны ў Новай Зеландыі, быў адзначаны ў конкурснай праграме міжнароднага фестывалю ''PhotoArtDoc’24''; у 2025 годзе іншы яе праект, прысвечаны продкам маары [[Нгаі-Таху]], атрымаў рэгіянальную ўзнагароду ''World Press Photo'' ў катэгорыі Паўднёва-Усходняй Азіі і Акіяніі.<ref>{{Cite web |url=https://photoartdoc.com/en/exhibition-photoartdoc24-vilnius/ |title=PhotoArtDoc’24 winners' exhibition in Vilnius |website=PhotoArtDoc |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ukrainianphotographers.com/en/uni-story/world-press-photo-2025-announces-regional-winners |title=World Press Photo 2025 has announced the regional winners |website=Ukrainian Association of Professional Photographers |year=2025 |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> == Беларуска-новазеландскія сувязі == Дыпламатычнае прадстаўніцтва Беларусі ў Новай Зеландыі ажыццяўляецца праз пасольства Беларусі ў [[Токіа]], а Новая Зеландыя прадстаўлена ў Беларусі праз сваё пасольства ў [[Масква|Маскве]].<ref>{{Cite web |url=https://www.mfat.govt.nz/en/countries-and-regions/europe/belarus |title=Belarus |publisher=New Zealand Ministry of Foreign Affairs and Trade |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Sedley S. ''The Deckston Story''. — Wellington: Holocaust Centre of New Zealand, 2014. — 33 p. — ISBN 978-0-473-29426-7. * ''Acculturation and psychological well-being of immigrants from post-Soviet countries in New Zealand''. — Massey University, 2021. {{Беларуская дыяспара}} [[Катэгорыя:Беларусы Новай Зеландыі| ]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара|Новая Зеландыя]] [[Катэгорыя:Народы Новай Зеландыі]] hpkrnieja95zlrbbpwiatck269rrsub 0 814945 5202609 5201629 2026-09-20T10:53:56Z JerzyKundrat 174 /* Гл. таксама */ 5202609 wikitext text/x-wiki '''Беларусы Францыі''' — частка [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]], якая сфарміравалася на тэрыторыі [[Францыя|Францыі]] ў выніку некалькіх хваляў эміграцыі з беларускіх зямель і Беларусі. Галоўным гістарычным цэнтрам арганізаванага беларускага жыцця стаў [[Парыж]]; у розныя перыяды беларускія асяродкі існавалі таксама ў іншых рэгіёнах краіны.<ref name="BEParis">Папоўская Т. А. Беларусы ў Парыжы // ''Беларуская энцыклапедыя: у 18 т.'' — Мінск: БелЭн, 2001. — Т. 12: Палікрат — Праметэй. — С. 149.</ref> Арганізаванае беларускае нацыянальна-культурнае жыццё ў Францыі пачалося ў міжваенны перыяд сярод працоўных эмігрантаў, пераважна з [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] супольнасць папоўнілі ўцекачы, былыя вайскоўцы і [[перамешчаныя асобы]], а з канца XX стагоддзя — новыя эмігранты, студэнты і іншыя выхадцы з Беларусі.<ref name="Papouskaya1992">Папоўская Т. Беларуская эміграцыя міжваеннага перыяду ў Францыі і Аргенціне // ''Беларусіка = Albaruthenica''. — Мінск, 1992. — Кн. 2. — С. 173—181.</ref><ref name="Waszczynska">Waszczyńska K. Refugees, Soldiers, “DPs”. Belarusians in Western Europe in the Light of Correspondence with Liavon Rydleuski (1946–1947). Prolegomena // ''Studia Białorutenistyczne''. — 2023. — Vol. 17. — P. 27—44. — doi:10.17951/sb.2023.17.27-44.</ref> Дакладная колькасць этнічных беларусаў у Францыі невядомая, бо французская дэмаграфічная статыстыка не вядзе ўлік насельніцтва паводле беларускай этнічнай самаідэнтыфікацыі. У 2018 годзе Insee налічваў у Францыі 4,8 тыс. імігрантаў, народжаных у Беларусі, у параўнанні з 4,0 тыс. у 2013 і 2,8 тыс. у 2008 годзе; гэтая катэгорыя не ахоплівае нашчадкаў эмігрантаў, народжаных у Францыі, і не тоесная паняццю «этнічныя беларусы».<ref name="Insee">''Immigrés par pays de naissance détaillé. Recensement de la population 2018'' // Institut national de la statistique et des études économiques (Insee). — 26 мая 2021.</ref> == Гісторыя == === Да ўзнікнення арганізаванай беларускай дыяспары === Францыя была адным з кірункаў эміграцыі выхадцаў з беларускіх зямель яшчэ ў XIX стагоддзі. Пасля паўстанняў [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|1830—1831]] і [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|1863—1864 гадоў]] тут апынуліся ўдзельнікі палітычнай эміграцыі з тэрыторый былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], у тым ліку з земляў сучаснай Беларусі.<ref name="Hardzijenka">Гардзіенка Н. Плагіят і прафанацыя гісторыі беларускай дыяспары // ''Беларускі Гістарычны Агляд''. — 2007. — Т. 14, сш. 1—2.</ref> У Парыжы вучыліся і жылі таксама асобныя ўраджэнцы беларускіх зямель, аднак гэтыя асяродкі нельга непасрэдна атаясамліваць з пазнейшай арганізаванай беларускай нацыянальнай дыяспарай.<ref name="BEParis"/> Арганізацыйнае жыццё, якое непасрэдна вызначала сябе як беларускае, пачало складвацца ў Францыі ў 1920-я гады і асабліва актывізавалася на пачатку 1930-х гадоў.<ref name="Papouskaya1992"/> === Міжваенны перыяд === Аснову міжваеннай беларускай эміграцыі ў Францыі складалі працоўныя мігранты, значная частка якіх паходзіла з [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], што на той час уваходзіла ў склад [[Другая Рэч Паспалітая|Польшчы]]. Беларуская нацыянальная прыналежнасць гэтых мігрантаў не заўсёды адлюстроўвалася ў афіцыйным і грамадскім уліку: у 1938 годзе [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антон Луцкевіч]] адзначаў, што беларусаў-каталікоў часта адносілі да польскага асяроддзя, а праваслаўных — да рускага.<ref name="Luckievich1938">H. B. [Луцкевіч А.] Białorusini we Francji // ''Przegląd Wileński''. — 1938. — № 3. — S. 1—2.</ref> У 1930 годзе [[Мікола Абрамчык]] і [[Лявон Рыдлеўскі]], якія пераехалі ў Францыю з [[Прага|Прагі]], заснавалі [[Хаўрус беларускай працоўнай эміграцыі]]. Цэнтр арганізацыі знаходзіўся ў Парыжы, дзейнічалі пяць філіялаў у іншых частках Францыі, а да канца 1930-х гадоў Хаўрус аб’ядноўваў некалькі соцень чалавек.<ref name="Papouskaya1996">Папоўская Т. А. Беларускі хаўрус у Францыі // ''Беларуская энцыклапедыя: у 18 т.'' — Мінск: БелЭн, 1996. — Т. 2: Аршыца — Беларусцы. — С. 461.</ref><ref name="Kalinouski">Каліноўскі В. Матэрыял пра Лявона Рыдлеўскага і беларускую эміграцыю ў Францыі // ''Радыё Свабода''. — 28 лістапада 2019.</ref> [[Файл:Liavon Rydlieuski (Лявон Рыдлеўскі).jpg|міні|[[Лявон Рыдлеўскі]], адзін з арганізатараў беларускага жыцця ў Францыі ў міжваенны і пасляваенны перыяды]] Хаўрус займаўся не толькі ўзаемадапамогай і абаронай інтарэсаў працоўных мігрантаў, але і культурна-асветнай дзейнасцю. У яго парыжскай сядзібе працавала бібліятэка-чытальня імя [[Янка Купала|Янкі Купалы]], праводзіліся лекцыі па беларускай мове, літаратуры і гісторыі, заняткі французскай мовай, канцэрты, тэатральныя пастаноўкі і іншыя імпрэзы.<ref name="Kalinouski"/> У 1938 годзе ў Парыжы была створана Беларуская жаночая грамада імя [[Алаіза Сцяпанаўна Пашкевіч|Алаізы Пашкевіч (Цёткі)]]. Адначасова развіваўся беларускі перыядычны друк, які стаў адным з асноўных сродкаў сувязі паміж раскіданымі па Францыі эмігрантамі.<ref name="BEParis"/> === Другая сусветная вайна === Пачатак Другой сусветнай вайны перапыніў развіццё міжваеннай арганізацыйнай сеткі. Частка сяброў Хаўруса была мабілізавана ў французскія і польскія вайсковыя фарміраванні; беларуская арганізацыя таксама вяла перамовы з французскімі ўладамі аб магчымасці службы беларускіх добраахвотнікаў у [[Французскі замежны легіён|Французскім замежным легіёне]].<ref name="Kalinouski"/> Лявон Рыдлеўскі служыў у Французскім замежным легіёне, а пасля паражэння Францыі ў 1940 годзе далучыўся да французскага [[Рух Супраціву|Руху Супраціву]] і дзейнічаў у партызанскіх атрадах макі.<ref name="Kalinouski"/> === Пасляваенная эміграцыя === Пасля заканчэння вайны ў Францыю прыбыла новая хваля беларусаў — уцекачоў, былых вайскоўцаў, у тым ліку вайскоўцаў польскіх фарміраванняў, і перамешчаных асоб. Ліставанне Лявона Рыдлеўскага 1946—1947 гадоў з беларусамі, якія ўжо знаходзіліся ў Францыі або хацелі туды пераехаць, сведчыць пра актыўныя пошукі працы, жылля, сваякоў і магчымасцей сталага пасялення.<ref name="Waszczynska"/> У 1945 годзе ў Парыжы было арганізавана Аб’яднанне беларускіх работнікаў пры Хрысціянскім сіндыкаце рабочых Францыі, звязанае з Лявонам Рыдлеўскім. У пасляваенныя дзесяцігоддзі адной з асноўных арганізацый стала Аб’яднанне беларускіх работнікаў у Францыі «Хаўрус».<ref name="Kalinouski"/><ref name="Hardzijenka"/> У Парыжы жыў і дзейнічаў [[Мікола Абрамчык]], які з 1947 года ўзначальваў [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Раду Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У канцы 1940-х — пачатку 1950-х гадоў у французскай сталіцы знаходзілася таксама штаб-кватэра Сусветнага аб’яднання беларускай эміграцыі.<ref name="BEParis"/> У другой палове 1950-х гадоў частка пасляваенных эмігрантаў пераехала з Францыі ў іншыя краіны, у выніку чаго інтэнсіўнасць арганізаванага беларускага жыцця ў Парыжы зменшылася.<ref name="BEParis"/> У 1970 годзе дзейнасць Хаўруса зноў актывізавалася; з 1991 года яго старшынёй быў мастак Міхась Навумовіч. Пасля яго смерці ў 2004 годзе арганізацыя, паводле даследчыцы беларускай эміграцыі Наталлі Гардзіенкі, фактычна перастала дзейнічаць.<ref name="Hardzijenka"/> У 1980—1990-я гады ў Парыж прыязджалі новыя эмігранты з Беларусі, у тым ліку прадстаўнікі творчага асяроддзя.<ref name="BEParis"/> Пасля распаду [[СССР]] характар беларускай прысутнасці ў Францыі стаў больш разнастайным: побач з нашчадкамі старой эміграцыі з’явіліся працоўныя і прафесійныя мігранты, студэнты, асобы, якія пераехалі па сямейных прычынах, і новыя палітычныя ўцекачы.<ref name="FranceDiplomatie">''France and Belarus: Cultural cooperation'' // Ministère de l’Europe et des Affaires étrangères de la République française. — Абноўлена 12 чэрвеня 2026.</ref><ref name="Petrakova">Petrakova Y. Belarus in the Eurasian Migration System: The Challenges of the Last Decade and Their Consequences // ''Central and Eastern European Migration Review''. — 2022. — Vol. 11, № 1. — P. 125—144. — doi:10.54667/ceemr.2022.05.</ref> == Друк, культура і рэлігійнае жыццё == Перыядычны друк адыгрываў істотную ролю ў жыцці беларускай супольнасці. У 1937 годзе Хаўрус пачаў выдаваць «Бюлетэнь Хаўрусу беларускіх работнікаў у Францыі», а ў 1938—1940 гадах выходзіла «[[Рэха]]».<ref name="Kalinouski"/> У снежні 1945 года ў Парыжы пачалі выдавацца «[[Беларускія навіны]]» пад рэдакцыяй Лявона Рыдлеўскага; да чэрвеня 1947 года выйшла восем нумароў, і выданне стала першай беларускай газетай пасляваеннага часу ў Заходняй Еўропе.<ref name="BEParis"/> З 1947 года ў Парыжы выходзіў рэлігійны часопіс «[[Божым шляхам]]», а ў 1948—1954 гадах — моладзевы часопіс «Моладзь». Апошні публікаваў літаратурныя творы, матэрыялы па гісторыі і культуры Беларусі, хроніку жыцця беларускай эміграцыі, лісты і арганізацыйныя дакументы.<ref name="Moladz">''Месца выдання — Парыж: выбраныя старонкі часопіса «Моладзь» (1948—1954)''. — Мінск, 2004.</ref> 26 сакавіка 1949 года ў Парыжы адбыўся з’езд, на якім была створана Беларуская незалежніцкая арганізацыя моладзі. Адным з яе кіраўнікоў і выдаўцоў «Моладзі» быў [[Янка Філістовіч]].<ref name="Moladz"/> З 1946 года важным асяродкам стала Беларуская каталіцкая місія ў Францыі. Яе арганізатарам быў святар [[Леў Гарошка]], які займаўся не толькі душпастырствам усходняга абраду, але і сацыяльнай дапамогай эмігрантам; вакол місіі гуртавалася частка беларускага грамадскага жыцця ў Парыжы.<ref name="Androsik">Андросік А. Айцец Леў Гарошка MIC (да 110-й гадавіны нараджэння) // ''Беларускі Гістарычны Агляд''. — Раздзел «Беларуская каталіцкая місія ў Францыі (1946—1959)».</ref> == Колькасць і самаідэнтыфікацыя == Вызначыць колькасць беларусаў Францыі складана з-за адрознення паміж этнічным паходжаннем, самаідэнтыфікацыяй, грамадзянствам і краінай нараджэння. Такая праблема існавала ўжо ў міжваенны перыяд: беларусы, што прыязджалі з Польшчы, маглі фігураваць у французскім грамадскім асяроддзі як палякі або рускія, а частка паступова асімілявалася.<ref name="Luckievich1938"/> «Беларуская энцыклапедыя» ў 2001 годзе прыводзіла ацэнку каля 1,3 тыс. беларусаў у Парыжы і называла горад галоўным цэнтрам беларускай прысутнасці ў Францыі.<ref name="BEParis"/> Гэтую ацэнку нельга непасрэдна параўноўваць з пазнейшымі данымі Insee, бо ў энцыклапедычным артыкуле не апісана методыка падліку, а французская статыстыка выкарыстоўвае іншы крытэрый — краіну нараджэння і грамадзянства на момант нараджэння. Паводле перапісу насельніцтва Францыі, у 2008 годзе ў краіне жылі каля 2,8 тыс. імігрантаў, народжаных у Беларусі, у 2013 годзе — 4,0 тыс., у 2018 годзе — 4,8 тыс.<ref name="Insee"/> У тэрміналогіі Insee імігрантам лічыцца чалавек, які нарадзіўся за мяжой без французскага грамадзянства; таму ў гэты лік могуць уваходзіць людзі рознай этнічнай прыналежнасці, народжаныя ў Беларусі, і не ўваходзяць нашчадкі беларускіх эмігрантаў, народжаныя ўжо ў Францыі.<ref name="Insee"/> Адной з форм сучаснай мабільнасці з’яўляецца навучанне. У 2019/2020 навучальным годзе ў французскіх установах вышэйшай адукацыі вучыліся 387 студэнтаў з Беларусі; паводле Міністэрства Еўропы і замежных спраў Францыі, Францыя была восьмым паводле папулярнасці кірункам замежнага навучання для беларускіх студэнтаў.<ref name="FranceDiplomatie"/> == Сучасная супольнасць == Новая хваля вымушанай эміграцыі з Беларусі пачалася пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]] і наступнага палітычнага крызісу. Паводле даных Eurostat, абагульненых даследчыцай Юліяй Петраковай, са жніўня 2020 да снежня 2021 года ў Францыі было зарэгістравана 255 заяўнікаў з Беларусі, якія звярнуліся па прытулак; пры гэтым статыстыка прытулку ахоплівала толькі частку новых вымушаных мігрантаў.<ref name="Petrakova"/> У 2020-я гады арганізаванае беларускае жыццё зноў стала больш заўважным не толькі ў Парыжы, але і ў іншых французскіх гарадах. Узніклі новыя сеткі ўзаемадапамогі і грамадскія ініцыятывы, арыентаваныя на падтрымку новых мігрантаў, захаванне беларускай культуры і сувязі паміж беларусамі ў розных рэгіёнах Францыі.<ref name="Fihel">Fihel A., Lesińska M. La guerre en Ukraine comme événement de reconfiguration des organisations diasporiques biélorusses // ''Ethnologie Française''. — 2025. — Vol. 55, № 3. — P. 171—186.</ref> Даследаванне беларускіх дыяспарных арганізацый у Францыі і Польшчы, апублікаванае ў 2025 годзе, паказала, што да 2022 года яны ўжо мелі арганізацыйны досвед дапамогі перамешчаным асобам. Пасля [[Расійскае ўварванне ва Украіну (з 2022)|расійскага ўварвання ва Украіну ў 2022 годзе]] частка іх дзейнасці была пераарыентавана на гуманітарную дапамогу і супрацоўніцтва з украінскімі грамадскімі ініцыятывамі.<ref name="Fihel"/> == Літаратура == * Папоўская Т. Беларуская эміграцыя міжваеннага перыяду ў Францыі і Аргенціне // ''Беларусіка = Albaruthenica''. — Мінск, 1992. — Кн. 2. — С. 173—181. * Папоўская Т. А. Беларускі хаўрус у Францыі // ''Беларуская энцыклапедыя: у 18 т.'' — Мінск: БелЭн, 1996. — Т. 2: Аршыца — Беларусцы. — С. 461. * Лялькоў І. Gallia Albaruthensie, або Пяць стагоддзяў беларускай прысутнасці ў Францыі // ''Спадчына''. — 1999. — № 2. * ''Месца выдання — Парыж: выбраныя старонкі часопіса «Моладзь» (1948—1954)''. — Мінск, 2004. * Waszczyńska K. Refugees, Soldiers, “DPs”. Belarusians in Western Europe in the Light of Correspondence with Liavon Rydleuski (1946–1947). Prolegomena // ''Studia Białorutenistyczne''. — 2023. — Vol. 17. — P. 27—44. * Fihel A., Lesińska M. La guerre en Ukraine comme événement de reconfiguration des organisations diasporiques biélorusses // ''Ethnologie Française''. — 2025. — Vol. 55, № 3. — P. 171—186. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Гл. таксама == * [[Беларуска-французскія адносіны]] * [[Хаўрус беларускай працоўнай эміграцыі]] {{Беларуская дыяспара}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара|Францыя]] [[Катэгорыя:Беларуска-французскія адносіны]] hxjnci44v03z98h2c6bsj82kii82y58 0 815030 5202581 5202266 2026-09-20T09:02:24Z ~2026-50714-14 174332 /* Выяўленне */ опечатка 5202581 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Жывёлы | parent = Leopardus | rang = Вид | author = Nogales-Ascarrunz, Aliaga-Rossel, Lescroart & Eizirik, [[2026 год в науке|2026]] | latin = Leopardus tilcayo | wikispecies = Leopardus tilcayo }} '''''Leopardus tilcayo''''' — [[біялагічны від|від]] млекакормячых з роду [[Leopardus|паўднёваамерыканскіх катоў]] сямейства [[каціныя|каціных]] (Felidae), які жыве ў [[Балівія|Балівіі]]. Дробны драпежнік, памерам меншы за [[кот свойскі|свойскага ката]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.discoverwildlife.com/animal-facts/mammals/tilcayo-cat-bolivian-yungus|title=New species of wild cat discovered in Bolivia’s cloud forest|lang=en|last=Ellis, Sophie|website=Discover Wildlife|date=2026-09-17|access-date=2026-09-17}}</ref>. == Выяўленне == Жывёлу знайшоў у 2016 годзе малады балівіец і забраў дадому, мяркуючы, што гэта [[свойскі кот]]<ref>[https://www.lanacion.com.ar/lifestyle/el-hallazgo-del-tilcayo-lo-confundieron-con-un-gato-domestico-pero-revelo-la-existencia-de-una-nueva-nid17092026/ «La Nacion». El hallazgo del «Tilcayo»: lo confundieron con un gato doméstico pero reveló la existencia de una nueva especie para la ciencia] </ref>. Яго сям’я клапацілася пра знайдыша больш за год; за гэты час яны заўважылі, што звер палюе на курэй, а яго мяўканне адрознае ад звычайнага кацінага<ref>[https://www.infobae.com/america/ciencia-america/2026/09/17/lo-criaron-como-un-gato-domestico-cazaba-gallinas-y-maullaba-distinto-el-adn-confirmo-que-era-una-especie-silvestre-desconocida/ «Infobae». Lo criaron como un gato doméstico, cazaba gallinas y maullaba distinto: el ADN confirmó que era una especie silvestre desconocida]</ref>, пасля чаго ў 2017 годзе перадалі ў прытулак свайго «дзіўнага ката»<ref>[https://www.clarin.com/internacional/tilcayo-gato-nuevo-ciencia-primera-especie-felino-descubierta-100-anos_0_zl9m2euIYG.html «Clarin». Tilcayo, el nuevo gato silvestre de la ciencia: cómo es la primera especie de felinos descubierta en 100 años]</ref><ref>[https://www.nationalgeographic.com/animals/article/meet-the-first-new-cat-species-discovered-in-100-years 1]</ref>. Прытулак звязаўся з даследчыцай Паолай Нагалес-Аскарунц<ref name=":1" /> ({{lang-es|Paola Nogales-Ascarrunz}}), якая занялася даследаваннем жывёліны. Від апісаны калектывам аўтараў з розных навуковых устаноў у 2026 годзе<ref name=Lescroart_2026/>, апублікаваны 17 верасня<ref name="Bittel"/><ref name=":1" />. У тым жа даследаванні апісваецца новы падвід анцыл (''[[Leopardus tigrinus]]'') — Leopardus tigrinus antisuyo з суседняга [[Перу]]<ref>{{Cite web|url=https://www.vijesti.me/vijesti/nauka/827303/nova-vrsta-macke-otkrivena-u-boliviji-prva-poslije-vise-od-jednog-vijeka|title=Nova vrsta mačke otkrivena u Boliviji, prva poslije više od jednog vijeka|lang=sr|website=vijesti.me|access-date=2026-09-18}}</ref>. Від стаў першым за больш чым сто гадоў сярод апісаных дзікіх [[Каціныя|каціных]]<ref name="Bittel">{{Cite web |last=Bittel |first=Jason |date=September 17, 2026 |title=Meet the First New Cat Species Discovered in 100 Years |url=https://www.nationalgeographic.com/animals/article/meet-the-first-new-cat-species-discovered-in-100-years |access-date=September 17, 2026 |website=National Geographic |language=en}}</ref><ref name=":1" />. Адкрыццё адбылося на фоне агульнай рэвізіі сістэматыкі паўднёваамерыканскіх дробных каціных, сярод якіх [[анцыла]], [[даўгахвосты кот]], [[чылійскі кот]] і [[дзікі кот Жафруа]]. Спачатку Паола Нагалес выказала здагадку, што асобіна з’яўляецца незвычайнай разнавіднасцю анцылы<ref>[https://www.infobae.com/america/ciencia-america/2026/09/17/lo-criaron-como-un-gato-domestico-cazaba-gallinas-y-maullaba-distinto-el-adn-confirmo-que-era-una-especie-silvestre-desconocida/ «Infobae». Lo criaron como un gato doméstico, cazaba gallinas y maullaba distinto: el ADN confirmó que era una especie silvestre desconocida]</ref> і толькі генетычнае даследаванне канчаткова пацвердзіла, што перад навукоўцамі — новы від<ref>[https://www.infobae.com/america/ciencia-america/2026/09/17/lo-criaron-como-un-gato-domestico-cazaba-gallinas-y-maullaba-distinto-el-adn-confirmo-que-era-una-especie-silvestre-desconocida/ «Infobae». Lo criaron como un gato doméstico, cazaba gallinas y maullaba distinto: el ADN confirmó que era una especie silvestre desconocida]</ref>. == Таксанамія == Па словах Паолы Нагалес-Аскарунц, было прынята рашэнне даць віду імя «тылькаё»<ref name=":1" />. == Апісанне == Устаноўлена, што від жыве ў [[Туманны лес|туманных лясах]] (тып [[прыродная зона|прыроднай зоны]]) на вышыні каля 1,5 км над узроўнем мора ў балівійскай правінцыі [[Паўночны Юнгас]], у непасрэднай блізкасці ад прытулку, куды звер быў дастаўлены. Пры гэтым від быў добра вядомы некаторым мясцовым жыхарам, якія называлі яго «тылькаё». Паводле даных паўнагеномнага малекулярна-філагенетычнага аналізу, эвалюцыйная лінія гэтага віду аддзялілася ад ліній яго бліжэйшых сучасных сваякоў каля 1,4 млн гадоў таму ([[даверны інтэрвал|95-працэнтны інтэрвал]] — 0,80—2,05 млн гадоў таму)<ref name=Lescroart_2026/>. На верасень 2026 года вядома як мінімум пра двух жывых прадстаўнікоў гэтага віду<ref>{{Cite web|url=https://www.vijesti.me/vijesti/nauka/827303/nova-vrsta-macke-otkrivena-u-boliviji-prva-poslije-vise-od-jednog-vijeka|title=Nova vrsta mačke otkrivena u Boliviji, prva poslije više od jednog vijeka|lang=sr|website=vijesti.me|access-date=2026-09-18}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Colobus congoensis]] == Крыніцы == {{крыніцы|refs= <ref name=Lescroart_2026>{{cite journal |title=Phylogenomics and museomics reveal five distinct species of tiger cats in South America |author=Lescroart J., Nogales-Ascarrunz P., Cassatt-Johnstone M. et&nbsp;al. |date=2026 |journal=Current Biology |volume= |issue= |pages= |doi=10.1016/j.cub.2026.08.059 |bibcode= |pmid= |arxiv= |url=https://www.cell.com/action/showPdf?pii=S0960-9822%2826%2901110-3}} ([https://www.cell.com/cms/10.1016/j.cub.2026.08.059/attachment/c134bcab-97be-4c3b-9c54-151a3e34ed07/mmc2.pdf приложение с описанием вида])</ref> }} {{ВС}} [[Катэгорыя:Каціныя]] [[Катэгорыя:Млекакормячыя Паўднёвай Амерыкі]] hyth5mghwworiiwkuvqvg4nrbi7a6z4 0 815035 5202350 5202318 2026-09-19T14:48:36Z Rommmmmka 78299 /* Гісторыя */ 5202350 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = Праваслаўны храм |Беларуская назва = Царква Святой Ефрасінні Полацкай |Арыгінальная назва = {{lang-en|St. Ephrasinia Belarusian Orthodox Church}} |Выява = St. Euphrosynia of Polotsk Belarusian-Greek Church.jpg |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = Канада |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = 1008 Доверкорт-роўд, [[Таронта]] |lat_dir = N |lat_deg = 43 |lat_min = 40 |lat_sec = 3.85 |lon_dir = W |lon_deg = 79 |lon_min = 25 |lon_sec = 55.64 |region = CA-ON |CoordScale = 2000 |Канфесія = [[Канстанцінопальскі Патрыярхат|Канстанцінопальская праваслаўная царква]] |Епархія = [[Амерыканская карпата-русінская праваслаўная епархія]] |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Рэліквіі = |Сучасны стан = |Сайт = https://www.stephrasinia.ca/ |Commons = }} {{значэнні|Свята-Ефрасіннеўская царква}} '''Царква Святой Ефрасінні Полацкай''' ({{lang-en|Saint Ephrasinia Belarusian Orthodox Church}}) — [[Праваслаўе|праваслаўны]] храм у горадзе [[Таронта]], [[Канада]]. Названы ў гонар прападобнай [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні Полацкай]]. == Гісторыя == 28 лістапада 1948 у Таронта была заснавана першая беларуская нацыянальная арганізацыя — [[Згуртаванне беларусаў Канады]]. У 1952 годзе, не пагадзіўшыся з прыналежнасцю арганізацыі да прыхільнікаў [[Рада БНР|Рады БНР]], ад яе адышла група эмігрантаў на чале з [[Сяргей Хмара|Сяргеем Хмарам]]. Была заснавана новая арганізацыя — [[Беларускае нацыянальнае аб’яднанне (Канада)|Беларускае нацыянальнае аб’яднанне]], якая абвясціла сябе «трэцяй сілай», незалежнай ад Рады БНР і [[БЦР]]<ref name="vidymus">{{Спасылка|аўтар=Лявон Юрэвіч|загаловак=Беларусы Канады|спасылка=https://vidymus.livejournal.com/92693.html|дата=21 снежня 2010|дата доступу=19 верасня 2026|мова=be}}</ref>. Прыхільнікі БНА звярнуліся да [[Канстанцінопальскі патрыярхат|канстанцінопальскага патрыярха]] з просьбай прыняць іх пад сваю юрысдыкцыю — да таго часу, пакуль не будзе ўтворана кананічная беларуская іерархія. У тым жа годзе экзарх усяе Амерыкі і Канады Канстанцінопальскага патрыярхата {{iw|Міхаіл (Канстантынідыс)|архіепіскап Міхаіл|ru|Михаил (Константинидис)}} ухваліў гэтае рашэнне і прыняў прыход пад свой амафор<ref name="stephrasinia">{{Спасылка |загаловак=История прихода |спасылка=https://www.stephrasinia.ca/история-прихода|дата доступу=19 верасня 2026|мова=ru}}</ref>. Першае богаслужэнне адбылося 25 сакавіка 1952 года ў зале Украінскага праваслаўнага дому<ref name="vidymus" />. Спачатку прыход арандаваў розныя залы, але ў 1953 годзе прыхаджане набылі ў Таронта першы ўласны невялікі дом па адрасе 11 Канінгем-авеню. Два пакоі перарабілі пад храм, яшчэ два займала Беларускае нацыянальнае аб’яднанне<ref>{{Кніга |аўтар=Аркадзь Адзінец|загаловак=Паваенная эміграцыя: скрыжаванні лёсаў: зборнік успамінаў|месца=Мінск|выдавецтва=Медысонт|год=2007|старонак=704|серыя=Бібліятэка Бацькаўшчыны|мова=be}}</ref>. У 1956 годзе мітрафорны протаіерэй Віталь Сагайдакіўскі набыў будынак былога кінатэатра па адрасе 1008 Доверкорт-роўд. Пры фінансавай падтрымцы і ахвяраваннях беларусаў, украінцаў, грэкаў, балгараў і канадцаў памяшканне было пераабсталявана пад царкву: зроблены прасторны алтар, высокая салея і клірас, набыты званы, на даху ўзведзены тры купалы — адзін вялікі і два малыя<ref name="stephrasinia" />. У 1957 годзе да прыхода далучыліся дванаццаць сем’яў данскіх і кубанскіх казакоў, а пазней — праваслаўныя румыны на чале са сваім святаром протаіерэем Мікалаем Танасэ<ref name="stephrasinia" />. Іканастас храма зроблены ўручную, іконы для яго напісаў іканапісец са Злучаных Штатаў Іван Дзікі, а сам іканастас выканаў данскі казак Мікалай Іванавіч Благародаў<ref name="stephrasinia" />. Стараннямі протаіерэя Віталя Сагайдакіўскага для храма былі набыты іконы ў [[Яблычынскі Свята-Ануфрыеўскі манастыр|Свята-Ануфрыеўскага Яблачынскага манастыра]]: дванаццаць ікон двунадзесятых святаў для другога яруса іканастаса і васямнаццаць вялікіх насценных ікон. Іх напісаў ігумен Аліпій, вучань іканапіснай школы пры [[Пачаіўская лаўра|Свята-Успенскай Пачаіўскай лаўры]]. У кастрычніку 1965 года іконы былі дастаўлены ў Таронта<ref name="stephrasinia" />. На працягу 1966—1968 гадоў пры храме вяліся рэстаўрацыйныя работы, тады ж быў дабудаваны царкоўны зал<ref name="stephrasinia" />. З 1952 па 2008 год прыход знаходзіўся ў складзе Грэчаскай мітраполіі Канады, быў у складзе [[Беларуская праваслаўная царква Паўночнай Амерыкі|Беларускага савета праваслаўных цэркваў у Паўночнай Амерыцы]]. У 2008 годзе з благаслаўлення [[Варфаламей I|патрыярха Варфаламея]] прыход перайшоў пад амафор мітрапаліта Аміскага {{iw|Мікалай (Смішко)|Мікалая|ru|Николай (Смишко)}}, кіраўніка [[Амерыканская карпата-русінская праваслаўная епархія|Амерыканскай карпата-русінскай праваслаўнай епархіі]]<ref name="stephrasinia" />. == Настаяцелі == * протаіерэй Міхаіл Мігай (1950—1956) * протаіерэй Віталь Сагайдакіўскі (1956—1966) * іерэй Якаў Кузьміцкі (1966—1970) * архімандрыт [[Язэп Строк]] (1970—1973) * протаіерэй Павел Вялікі (1973—1997) * архімандрыт Аляксій Шынкевіч (1997—1998) * протаіерэй Аляксандр Шкалоў (1998—2003) * ігумен Нестар Міхайлечка (2003—2004) * іерэй Міраслаў Вайцюк (2004—2005) * протаіерэй Васіль Астафійчук (з 2005) == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Беларусы ў Канадзе]] o3guvi08lr46moukgc5gv4ay2pa5o1c 5202351 5202350 2026-09-19T14:51:08Z Rommmmmka 78299 /* Гісторыя */ 5202351 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = Праваслаўны храм |Беларуская назва = Царква Святой Ефрасінні Полацкай |Арыгінальная назва = {{lang-en|St. Ephrasinia Belarusian Orthodox Church}} |Выява = St. Euphrosynia of Polotsk Belarusian-Greek Church.jpg |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = Канада |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = 1008 Доверкорт-роўд, [[Таронта]] |lat_dir = N |lat_deg = 43 |lat_min = 40 |lat_sec = 3.85 |lon_dir = W |lon_deg = 79 |lon_min = 25 |lon_sec = 55.64 |region = CA-ON |CoordScale = 2000 |Канфесія = [[Канстанцінопальскі Патрыярхат|Канстанцінопальская праваслаўная царква]] |Епархія = [[Амерыканская карпата-русінская праваслаўная епархія]] |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Рэліквіі = |Сучасны стан = |Сайт = https://www.stephrasinia.ca/ |Commons = }} {{значэнні|Свята-Ефрасіннеўская царква}} '''Царква Святой Ефрасінні Полацкай''' ({{lang-en|Saint Ephrasinia Belarusian Orthodox Church}}) — [[Праваслаўе|праваслаўны]] храм у горадзе [[Таронта]], [[Канада]]. Названы ў гонар прападобнай [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні Полацкай]]. == Гісторыя == 28 лістапада 1948 у Таронта была заснавана першая беларуская нацыянальная арганізацыя — [[Згуртаванне беларусаў Канады]]. У 1952 годзе, не пагадзіўшыся з прыналежнасцю арганізацыі да прыхільнікаў [[Рада БНР|Рады БНР]], ад яе адышла група эмігрантаў на чале з [[Сяргей Хмара|Сяргеем Хмарам]]. Была заснавана новая арганізацыя — [[Беларускае нацыянальнае аб’яднанне (Канада)|Беларускае нацыянальнае аб’яднанне]], якая абвясціла сябе «трэцяй сілай», незалежнай ад Рады БНР і [[БЦР]]<ref name="vidymus">{{Спасылка|аўтар=Лявон Юрэвіч|загаловак=Беларусы Канады|спасылка=https://vidymus.livejournal.com/92693.html|дата=21 снежня 2010|дата доступу=19 верасня 2026|мова=be}}</ref>. Прыхільнікі БНА звярнуліся да [[Канстанцінопальскі патрыярхат|канстанцінопальскага патрыярха]] з просьбай прыняць іх пад сваю юрысдыкцыю — да таго часу, пакуль не будзе ўтворана кананічная беларуская іерархія. У тым жа годзе экзарх усяе Амерыкі і Канады Канстанцінопальскага патрыярхата {{iw|Міхаіл (Канстантынідыс)|архіепіскап Міхаіл|ru|Михаил (Константинидис)}} ухваліў гэтае рашэнне і прыняў прыход пад свой амафор<ref name="stephrasinia">{{Спасылка |загаловак=История прихода |спасылка=https://www.stephrasinia.ca/история-прихода|дата доступу=19 верасня 2026|мова=ru}}</ref>. Першае богаслужэнне адбылося 25 сакавіка 1952 года ў зале Украінскага праваслаўнага дому<ref name="vidymus" />. Спачатку прыход арандаваў розныя залы, але ў 1953 годзе прыхаджане набылі ў Таронта першы ўласны невялікі дом па адрасе 11 Канінгем-авеню. Два пакоі перарабілі пад храм, яшчэ два займала Беларускае нацыянальнае аб’яднанне<ref>{{Кніга |аўтар=Аркадзь Адзінец|загаловак=Паваенная эміграцыя: скрыжаванні лёсаў: зборнік успамінаў|месца=Мінск|выдавецтва=Медысонт|год=2007|старонак=704|серыя=Бібліятэка Бацькаўшчыны|мова=be}}</ref>. У 1956 годзе мітрафорны протаіерэй Віталь Сагайдакіўскі набыў будынак былога кінатэатра па адрасе 1008 Доверкорт-роўд. Пры фінансавай падтрымцы і ахвяраваннях беларусаў, украінцаў, грэкаў, балгараў і канадцаў памяшканне было пераабсталявана пад царкву: зроблены прасторны алтар, высокая салея і клірас, набыты званы, на даху ўзведзены тры купалы — адзін вялікі і два малыя<ref name="stephrasinia" />. У 1957 годзе да прыхода далучыліся дванаццаць сем’яў данскіх і кубанскіх казакоў, а пазней — праваслаўныя румыны на чале са сваім святаром протаіерэем Мікалаем Танасэ<ref name="stephrasinia" />. Іканастас храма зроблены ўручную, іконы для яго напісаў іканапісец са Злучаных Штатаў Іван Дзікі, а сам іканастас выканаў данскі казак Мікалай Іванавіч Благародаў<ref name="stephrasinia" />. Стараннямі протаіерэя Віталя Сагайдакіўскага для храма былі набыты іконы ў [[Яблычынскі Свята-Ануфрыеўскі манастыр|Свята-Ануфрыеўскага Яблачынскага манастыра]]: дванаццаць ікон двунадзесятых святаў для другога яруса іканастаса і васямнаццаць вялікіх насценных ікон. Іх напісаў ігумен Аліпій, вучань іканапіснай школы пры [[Пачаіўская лаўра|Свята-Успенскай Пачаіўскай лаўры]]. У кастрычніку 1965 года іконы былі дастаўлены ў Таронта<ref name="stephrasinia" />. На працягу 1966—1968 гадоў пры храме вяліся рэстаўрацыйныя работы, тады ж быў дабудаваны царкоўны зал<ref name="stephrasinia" />. З 1952 па 2008 год прыход знаходзіўся ў складзе Грэчаскай мітраполіі Канады, падпарадкоўваўся [[Беларуская праваслаўная царква Паўночнай Амерыкі|Беларускаму савету праваслаўных цэркваў у Паўночнай Амерыцы]]. У 2008 годзе з благаслаўлення [[Варфаламей I|патрыярха Варфаламея]] прыход перайшоў пад амафор мітрапаліта Аміскага {{iw|Мікалай (Смішко)|Мікалая|ru|Николай (Смишко)}}, кіраўніка [[Амерыканская карпата-русінская праваслаўная епархія|Амерыканскай карпата-русінскай праваслаўнай епархіі]]<ref name="stephrasinia" />. == Настаяцелі == * протаіерэй Міхаіл Мігай (1950—1956) * протаіерэй Віталь Сагайдакіўскі (1956—1966) * іерэй Якаў Кузьміцкі (1966—1970) * архімандрыт [[Язэп Строк]] (1970—1973) * протаіерэй Павел Вялікі (1973—1997) * архімандрыт Аляксій Шынкевіч (1997—1998) * протаіерэй Аляксандр Шкалоў (1998—2003) * ігумен Нестар Міхайлечка (2003—2004) * іерэй Міраслаў Вайцюк (2004—2005) * протаіерэй Васіль Астафійчук (з 2005) == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Беларусы ў Канадзе]] 9my3wvpvkfsnmwo19b5lbuu53624g7i 5202568 5202351 2026-09-20T07:57:20Z JerzyKundrat 174 /* Настаяцелі */ 5202568 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = Праваслаўны храм |Беларуская назва = Царква Святой Ефрасінні Полацкай |Арыгінальная назва = {{lang-en|St. Ephrasinia Belarusian Orthodox Church}} |Выява = St. Euphrosynia of Polotsk Belarusian-Greek Church.jpg |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = Канада |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = 1008 Доверкорт-роўд, [[Таронта]] |lat_dir = N |lat_deg = 43 |lat_min = 40 |lat_sec = 3.85 |lon_dir = W |lon_deg = 79 |lon_min = 25 |lon_sec = 55.64 |region = CA-ON |CoordScale = 2000 |Канфесія = [[Канстанцінопальскі Патрыярхат|Канстанцінопальская праваслаўная царква]] |Епархія = [[Амерыканская карпата-русінская праваслаўная епархія]] |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Рэліквіі = |Сучасны стан = |Сайт = https://www.stephrasinia.ca/ |Commons = }} {{значэнні|Свята-Ефрасіннеўская царква}} '''Царква Святой Ефрасінні Полацкай''' ({{lang-en|Saint Ephrasinia Belarusian Orthodox Church}}) — [[Праваслаўе|праваслаўны]] храм у горадзе [[Таронта]], [[Канада]]. Названы ў гонар прападобнай [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні Полацкай]]. == Гісторыя == 28 лістапада 1948 у Таронта была заснавана першая беларуская нацыянальная арганізацыя — [[Згуртаванне беларусаў Канады]]. У 1952 годзе, не пагадзіўшыся з прыналежнасцю арганізацыі да прыхільнікаў [[Рада БНР|Рады БНР]], ад яе адышла група эмігрантаў на чале з [[Сяргей Хмара|Сяргеем Хмарам]]. Была заснавана новая арганізацыя — [[Беларускае нацыянальнае аб’яднанне (Канада)|Беларускае нацыянальнае аб’яднанне]], якая абвясціла сябе «трэцяй сілай», незалежнай ад Рады БНР і [[БЦР]]<ref name="vidymus">{{Спасылка|аўтар=Лявон Юрэвіч|загаловак=Беларусы Канады|спасылка=https://vidymus.livejournal.com/92693.html|дата=21 снежня 2010|дата доступу=19 верасня 2026|мова=be}}</ref>. Прыхільнікі БНА звярнуліся да [[Канстанцінопальскі патрыярхат|канстанцінопальскага патрыярха]] з просьбай прыняць іх пад сваю юрысдыкцыю — да таго часу, пакуль не будзе ўтворана кананічная беларуская іерархія. У тым жа годзе экзарх усяе Амерыкі і Канады Канстанцінопальскага патрыярхата {{iw|Міхаіл (Канстантынідыс)|архіепіскап Міхаіл|ru|Михаил (Константинидис)}} ухваліў гэтае рашэнне і прыняў прыход пад свой амафор<ref name="stephrasinia">{{Спасылка |загаловак=История прихода |спасылка=https://www.stephrasinia.ca/история-прихода|дата доступу=19 верасня 2026|мова=ru}}</ref>. Першае богаслужэнне адбылося 25 сакавіка 1952 года ў зале Украінскага праваслаўнага дому<ref name="vidymus" />. Спачатку прыход арандаваў розныя залы, але ў 1953 годзе прыхаджане набылі ў Таронта першы ўласны невялікі дом па адрасе 11 Канінгем-авеню. Два пакоі перарабілі пад храм, яшчэ два займала Беларускае нацыянальнае аб’яднанне<ref>{{Кніга |аўтар=Аркадзь Адзінец|загаловак=Паваенная эміграцыя: скрыжаванні лёсаў: зборнік успамінаў|месца=Мінск|выдавецтва=Медысонт|год=2007|старонак=704|серыя=Бібліятэка Бацькаўшчыны|мова=be}}</ref>. У 1956 годзе мітрафорны протаіерэй Віталь Сагайдакіўскі набыў будынак былога кінатэатра па адрасе 1008 Доверкорт-роўд. Пры фінансавай падтрымцы і ахвяраваннях беларусаў, украінцаў, грэкаў, балгараў і канадцаў памяшканне было пераабсталявана пад царкву: зроблены прасторны алтар, высокая салея і клірас, набыты званы, на даху ўзведзены тры купалы — адзін вялікі і два малыя<ref name="stephrasinia" />. У 1957 годзе да прыхода далучыліся дванаццаць сем’яў данскіх і кубанскіх казакоў, а пазней — праваслаўныя румыны на чале са сваім святаром протаіерэем Мікалаем Танасэ<ref name="stephrasinia" />. Іканастас храма зроблены ўручную, іконы для яго напісаў іканапісец са Злучаных Штатаў Іван Дзікі, а сам іканастас выканаў данскі казак Мікалай Іванавіч Благародаў<ref name="stephrasinia" />. Стараннямі протаіерэя Віталя Сагайдакіўскага для храма былі набыты іконы ў [[Яблычынскі Свята-Ануфрыеўскі манастыр|Свята-Ануфрыеўскага Яблачынскага манастыра]]: дванаццаць ікон двунадзесятых святаў для другога яруса іканастаса і васямнаццаць вялікіх насценных ікон. Іх напісаў ігумен Аліпій, вучань іканапіснай школы пры [[Пачаіўская лаўра|Свята-Успенскай Пачаіўскай лаўры]]. У кастрычніку 1965 года іконы былі дастаўлены ў Таронта<ref name="stephrasinia" />. На працягу 1966—1968 гадоў пры храме вяліся рэстаўрацыйныя работы, тады ж быў дабудаваны царкоўны зал<ref name="stephrasinia" />. З 1952 па 2008 год прыход знаходзіўся ў складзе Грэчаскай мітраполіі Канады, падпарадкоўваўся [[Беларуская праваслаўная царква Паўночнай Амерыкі|Беларускаму савету праваслаўных цэркваў у Паўночнай Амерыцы]]. У 2008 годзе з благаслаўлення [[Варфаламей I|патрыярха Варфаламея]] прыход перайшоў пад амафор мітрапаліта Аміскага {{iw|Мікалай (Смішко)|Мікалая|ru|Николай (Смишко)}}, кіраўніка [[Амерыканская карпата-русінская праваслаўная епархія|Амерыканскай карпата-русінскай праваслаўнай епархіі]]<ref name="stephrasinia" />. == Настаяцелі == * протаіерэй Міхаіл Мігай (1950—1956) * протаіерэй Віталь Сагайдакіўскі (1956—1966) * іерэй Якаў Кузьміцкі (1966—1970) * архімандрыт [[Язэп Строк]] (1970—1973) * протаіерэй Павел Вялікі (1973—1997) * архімандрыт [[Аляксій Шынкевіч]] (1997—1998) * протаіерэй Аляксандр Шкалоў (1998—2003) * ігумен Нестар Міхайлечка (2003—2004) * іерэй Міраслаў Вайцюк (2004—2005) * протаіерэй Васіль Астафійчук (з 2005) == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Беларусы ў Канадзе]] hfjmilw7uzlhvsobvx4lmgjnx2i9mhm 0 815036 5202322 2026-09-19T12:30:37Z Ciepiersia 162280 Створана перакладам старонкі «[[:ru:Special:Redirect/revision/145875092|Дверная фурнитура]]» 5202322 wikitext text/x-wiki '''Беларуская каваная дзвярная фурнітура''' - традыцыйны комплекс каваных вырабаў, якія прымацоўваліся да [[Дзверы|дзвярэй]] для паляпшэння іх функцыянальнасці або вонкавага выгляду. Гэты комплекс з'яўляецца праявай [[Беларускае кавальства|беларускага народнага мастацкага кавальства]] і як від <nowiki>[[Народнае мастацтва|народнага мастацтва]]</nowiki> дасягнуў найвышэйшага ўзроўню і распаўсюджання ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзя, зберагаючы старажытныя тэхналагічныя і светапоглядныя традыцыі. == Агульнае апісанне == [[Файл:Крывіцкі касьцёл апостала Андрэя й кляштар трынітарыяў 1776–1796 гг. 08.JPG|міні|Драўляныя дзверы ў [[Касцёл Святога апостала Андрэя і кляштар трынітарыяў|Касцёле Святога апостала Андрэя]] ў [[Крывічы (Мядзельскі раён)|Крывічах]] [[Мядзельскі раён|Мядзельскага раёна]]. Можна бачыць дэкаратыўныя плешкі цвікоў.]] [[Файл:Крэва. Руіны замка (27).jpg|міні|Дзверы ў [[Крэўскі замак|Крэўскім замку]]]] У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага<ref name="Фарбы">[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл. С. 103</ref>. Можна сказаць, што асноўная частка каваных металічных вырабаў у беларускай народнай архітэктуры канцэнтравалася на ўваходных дзвярах. З аднаго боку, на дзвярах, што знаходзіліся ў пастаянным руху, яны былі патрэбныя больш, чым у іншых месцах, з другога - адначасова аздаблялі ўваход у будынак<ref name="Сах75">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 75</ref>. Для жыллёвых, гаспадарчых, грамадскіх пабудоў адкоўвалі клямкі, завесы, крукі, зашчапкі, накладныя падвясныя замкі<ref>{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 100</ref>. Усе гэтыя вырабы мелі агульныя рысы з вырабамі суседніх народаў - украінцаў, літоўцаў, палякаў, латышоў і рускіх, а таксама часам пераймалі стылі і тэхналогіі еўрапейскага кавальскага мастацтва, але валодалі таксама і ўласнымі прыкметамі. Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу. Вонкавыя дзверы многіх палацаў і храмаў у XVII—XVIII стагоддзяў акрамя разных упрыгожанняў маюць шматлікія металічныя аздобы. Найбольш пашыраны ў той час былі каваныя дэкаратыўныя цвікі, пляшкі якіх зроблены ў выглядзе разнастайных разетак. Гэтыя цвікі ў вялікай колькасці забіваліся ў палотны дзвярэй, прычым пляшкі іх стваралі разнастайныя ўзоры, а канцы загіналіся на супрацьлеглай частцы дзвярнога палатна, тым самым значна павялічваючы яго трываласць. Металічныя каваныя завесы ў гэты час паступова замянілі старадаўні спосаб навешвання дзвярэй на калаўроце<ref name=":4">[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусаў А. А.]] [https://knihi-online.com/assets/files/24/10/staronki-muravanaj-knihi-alieh-trusau.pdf#32#29 Старонкі мураванай кнігі]. С. 166.</ref>. == Дзвярныя завесы == <nowiki>{{main|Завеса}}</nowiki> Археалагічныя раскопкі на тэрыторыі Беларусі пацвярджаюць, што ўжо ў XIV–XVIII стагоддзях існавалі разнастайныя каваныя дэталі для дзвярэй, у тым ліку дзвярныя завесы і завесы<ref name=":1">Резниченко Н. [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%e2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf#1#1 ДВЕРНЫЕ КОНСТРУКЦИИ. МЕТАЛЛИЧЕСКАЯ ФУРНИТУРА (ПО АРХЕОЛОГИЧЕСКИМ МАТЕРИАЛАМ XIV–XIX ВВ. НА ТЕРРИТОРИИ СОВРЕМЕННОЙ БЕЛАРУСИ)]</ref>. Пры гэтым на беларускіх землях сяляне доўгі час карысталіся старадаўнім спосабам навешвання дзвярэй на калаўроце (на бегунах, на пятцы) і толькі з канца XIX стагоддзя сталі пашырацца металічныя завесы<ref name="Сах76">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 76</ref>. Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца XV стагоддзя<ref name="Рэзн">[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]</ref>. == Класіфікацыя завес == [[Файл:1999. Stamp of Belarus 0325.jpg|міні|Каваная стужкавая завеса на паштовай марцы Беларусі, 1999 год.]] Усю разнастайнасць дзвярных завес можна звесці да двух асноўных тыпаў: двухбаковыя і аднабаковыя<ref name="Сах76" />. У сваю чаргу яны могуць быць стужкавымі, крыжападобнымі, шчытападобнымі і раздвоенымі<ref name="Сах76" />. [[Файл:Баранавічы. Забудова. 2021 (47).jpg|міні|<nowiki>Аднабаковыя стужкавыя завесы на дзвярах [[Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Баранавічы)|Касцёла Узвіжання Святога Крыжа]] ў [[Баранавічы|Баранавічах]]</nowiki>]] Аднабаковыя стужкавыя завесы - адкоўваліся з доўгай паласы металу і гарфзантальна мацаваліся шрубамі ці цвікамі да палотнішча дзвярэй. Адзін канец завесы скручваўся ў трубку і надзяваўся на крук ("гак"), убіты ў дзвярны вушак ці шула варотаў, на другім прабівалася некалькі дзірак для цвікоў<ref name="Сах76" />, а саму стужку металу нярэдка фігурна раскоўвалі<ref name=":2">{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 102</ref>. == Аздабленне завес == [[Файл:Belarus-Mstsibava-Church of Saint John the Baptist-Front door-Hidge.jpg|міні|Каваная завеса на дзвярах [[Касцёл Святога Міхаіла (Гнезна)|Касцёла Святога Міхаіла]] ў [[Гнезна (Ваўкавыскі раён)|Гнезне]]]] [[Файл:043-072 Вселюб, снято 5 февраля 2005.jpg|міні|Дэкаратыўная каваная завеса дзвярэй у [[Касцёл Святога Казіміра (Уселюб)|Касцёле Святога Казіміра]] ва [[Уселюб|Уселюбе]] [[Навагрудскі раён|Навагрудскага раёна]]]] [[Файл:Niasviž Castle Inner Court Door 2023-07-03 6158.jpg|міні|Каваныя завесы і дэкаратыўныя пласціны на дзвярах у [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскім замку]].]] Канцы металічных завес раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профілю птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам сустракаецца больш адмысловае афармленне канцоў: у выглядзе трызубца, двух завіткоў, скіраваных ўнутр ці ў процілеглыя бакі, і іншае<ref name=":3">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 79</ref>. Нярэдка такое канструкцыйна-мастацкае вырашэнне дапаўнялася выбіваным дэкорам на палотнішчы завесы: [[Зубіла|зубілам]] ці [[Барадок|прабойнікам]] насякалі нескладаныя ўзоры геаметрычнага характару - палоскі, крыжыкі, зігзагі, трохвугольнікі, ланцужкі скобак, кропак і іншае<ref name=":3" />. Папулярнасцю сярод кавалёў карысталася вінтападобнае скручванне тонка раскаваных завес - [[тарсіраванне]], што стварала просты, але эфектны дэкор<ref name=":3" />. == Выбітныя ўзоры == [[Файл:Cimkavičy, Śviatoha Michała. Цімкавічы, Сьвятога Міхала (1908) (7).jpg|міні|<nowiki>Каваныя дэкаратыўныя завесы ў [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Цімкавічы)|Касцёле Святога Міхаіла Арханёла]] ў </nowiki>[[Цімкавічы|Цімкавічах]] [[Капыльскі раён|Капыльскага раёна]]]] [[Файл:Слабодка._Мастацкія_завесы_касцёла._Пачатак_19_ст_(04).jpg|міні|Дзверы цэнтральнага ўвахода [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|касцёла]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]] Часам такія завесы ўвогуле ператвараліся арыгінальныя дэкаратыўныя аздобы дзвярэй. Адмысловыя вырашэнні можна бачыць на дзвярах драўляных палескіх цэркваў: [[Царква Святога прарока Ільі (Велямічы)|Велямічах]] ([[Столінскі раён]]), [[Корчыцы|Вялікіх Корчыцах]] ([[Кобрынскі раён]]), [[Спаса-Праабражэнская царква (Олтуш)|Олтушы]] і [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Ляхаўцы)|Ляхаўцах]] ([[Маларыцкі раён]])<ref>{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 102</ref>. Незвычайны дэкор аздабляў дзверы былога [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Цімкавічы)|касцёла Міхала Арханёла]] ў [[Цімкавічы|Цімкавічах]] [[Капыльскі раён|Капыльскага раёна]] (згарэў у 1985 годзе). Высокімі мастацкімі якасцямі адметныя завесы на дзвярах [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|касцёла]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]], якія пачатку XX ст. адкаваў мясцовы майстар [[Антон Петкун]]<ref name=":2" />. == Дэкор дзвярных палотнаў == [[Файл:Ružany church of St. Peter and St. Paul 006.Jpeg|міні|Цэльнаметалічныя дзверы ў [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Ружаны)|Свята-Петра-Паўлаўскай царкве]] ў [[Ружаны|Ружанах]]. Вонкавы бок.]] [[Файл:059-020 Ивашковцы, снято 19 июня 2005.jpg|міні|Жалезныя дзверы ў [[Івашкаўцы (Смаргонскі раён)|Івашкаўцах]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]]]] [[Файл:Niasviž Castle Inner Court Door 2023-07-03 6157.jpg|міні|Дзверы з металічным каваным дэкорам і ручкай-[[Антаба|антабай]] ва ўнутраным двары [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскага замка]].]] Самы распаўсюджаны спосаб арнаментацыі палотнаў дзвярных палотнаў быў пашыраны ў архітэктуры гарадоў і мястэчак, у аздабленні культавых пабудоў з часоў сярэднявечча, а з канца XIX стагоддзя пачынае сустракацца і ў вёсцы<ref name="Сах76" />. Набраныя з вузкіх дошчачак ромбам ці "ў ёлачку" дзверы дэкаравалі паўкруглымі ці гранёнымі плешкамі каваных цвікоў<ref name="Сах75" />. Акрамя гэтага дзверы ўпрыгожвалі каванымі палосамі жалеза для ўмацавання і невялікімі каванымі вырабамі, размешчаных паводле задуманага майстрам арнаменту ў дэкаратыўных мэтах. У [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Ружаны)|Свята-Петра-Паўлаўскай царкве]] ў [[Ружаны|Ружанах]] можна ўбачыць рэдкі прыклад цэльнаметалічных дзвярэй<ref name=":5">Шэстак Ю. Т. [https://pdf.core.ac.uk/corefilesystem/pdf/1298/512030197.pdf?se=2026-09-19T08%3A53%3A21Z&sp=r&sv=2026-06-06&sr=b&rscd=inline%3B%20filename%3D%22512030197.pdf%22&rsct=application/pdf&sig=qUIP8mVC00HxBIHI237fBaHvkePZA0KI9GWkvGPj/FA%3D#4#3 ДЗВЕРЫ ЦАРКВЫ СВ. ПЯТРА І ПАЎЛА І КАСЦЁЛА СВ. ТРОІЦЫ Ў РУЖАНАХ] С. 146</ref>. Большасць вонкава падобных вырабаў мела драўляную аснову, абабітую металам. Цалкам зробленыя з жалеза дзверы абыходзіліся дорага і звычайна прызначаліся для храмаў з абарончымі элементамі, самым раннім зафіксаваным прыкладам чаго ў нашым рэгіёне можна лічыць уваход у [[Свята-Дабравешчанская царква (Супрасль)|Свята-Дабравешчанскую царкву]] XVI стагоддзя ў [[Супрасль|Супраслі]]<ref>[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусов, О. А.]] Двери и их атрибуты на примере памятников белорусского зодчества / PolotskSU О. А. Трусов // [[Архитектура и строительство|Строительство и архитектура Белоруссии]]. – 1988. – № 3. – C. 32–36.</ref>. Палатно набранае з 10-ці металічных лістоў рознага памеру з абвязкай па контуры<ref name=":5" />. Вонкавы дэкор адначасова служыць для замацавання гэтых кавалкаў паміж сабой: 14 вузкіх палос жалеза пакладзены ўнахлёст і прыбіты каванымі цвікамі, чые галоўкі раскляпаны ў плешкі, а на перакрыжаваннях – аздоблены чатырохпялёсткавымі кветкамі<ref name=":5" />. У цэнтры знаходзіцца самы выразны элемент упрыгожвання ў выглядзе кветкі 16х16 см, набранай з трох кавалкаў метала, паверхня якіх арнаментавана, як і дэкаратыўная накладка на ключавіну. Дзверы адчыняюцца ў памяшканне крыпты. З сярэдзіны можна бачыць дадатковае ўзмацненне: дзве перакрыжаваныя паласы з метала 35х20 мм<ref name=":5" />. Для замыкання прадугледжана засаўка, якая звонку прыводзілася ў рух ключом. Дзверы навешаны на 3 стужкавыя завесы: 2 даўжэйшыя і 1 кароткую – і гакі, якія ўваходзяць другім канцом у сцяну. Умуроўка элементаў мацавання адбывалася паралельна з узвядзеннем будынка і няма ніякіх слядоў, што гакі некалі адтуль вымаліся<ref name=":5" />. Можна адзначыць, што такі тып вырабаў быў характэрны для доўгага перыяду, але паступова страціў папулярнасць з адыходам барока<ref><nowiki>{{нп3|Ян Тайхман|Tajchman, J.|pl|Jan Tajchman}}</nowiki> Drewniane drzwi zabytkowe na terenie polski (Systematyka i problematyka konserwatorska) / J. Tajchman // <nowiki>{{нп3|Ochrona Zabytków|Ochrona zabytków|pl|Ochrona Zabytków}}</nowiki>. – 1991. – № 4. – S. 269–277. С. 273</ref>. Падобна, што дзверы, якія разглядаюцца, былі зроблены адразу ў 1762 годзе<ref name=":5" />. == Клямкі == <nowiki>{{main|Клямка}}</nowiki> [[Файл:Клямка_на_варотах.jpg|міні|250x250пкс|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]].]] Клямкі пачынаюць з'яўляцца ў археалагічных пластах з XVI–XVII стагоддзяў. Іх форма з XVIII стагоддзі і да нашых дзён практычна не змянілася<ref name=":1" />. На рубяжы XIX—XX стагоддзяў амаль усе дзверы ў горадзе і вёсцы ўпрыгожвалі фігурныя каваныя дзвярныя клямкі<ref name=":6">[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусаў А. А.]] [https://knihi-online.com/assets/files/24/10/staronki-muravanaj-knihi-alieh-trusau.pdf#32#29 Старонкі мураванай кнігі]. С. 167-168.</ref>. Клямкі такога тыпу выкарыстоўваюцца і сёння<ref name=":6" />. Канструкцыйна клямка - гэта прымацаваная знадворку да дзвярэй дугападобная ручка і прасунуты наскрозь рычажок (слясак), на які націскаюць вялікім пальцам, каб з унутранага боку прыўзняць металічную штабку ([[Засаўка|завалу]])<ref name=":2" />. Пры гэтым верхні канец дужкі-клямкі нярэдка па-рознаму раскоўвалі - хоць бы ў выглядзе звычайнага лісточка. Ён можа таксама раздвойвацца, закручвацца завіткі, нагадваць трыліснік, завяршацца крыжыкам, a то сілуэтамі конскіх ці птушыных галовак - яўна мэтаю абярэга на ўваходзе жыллё<ref name=":2" />. На паўднёвым усходзе Беларусі пераважаюць клямкі іншай канструкцыі - у выглядзе масіўнага рычага, прасунутага скрозь дзвярны вушак ці шула ў варотах<ref name=":2" />. Сярод іх трапляюцца цікавыя вырашэнні выглядзе фігурак вужоў ці галовак бараноў, прычым не плоскія сілуэтныя, а пластычныя, аб’ёмныя, часта досыць вобразныя. Несумненна, такое вырашэнне мае даўняе сімвалічнае паходжанне<ref>{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 103</ref>. На а Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]]. == Замкі == [[Файл:Магілёўскі_абласны_краязнаўчы_музей._Замкая_гара._Мсціслаў._Металічныя_дэталі_дзвярэй.jpg|злева|міні|250x250пкс|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі.]] Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]<ref>Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.</ref>. Пры раскопках [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]] была сабрана вялікая калекцыя кавальскіх вырабаў, сярод якіх ёсць прадметы дзвярной гарнітуры, уключаючы замкі, ручку ад дзверцаў і фрагменты дзвярных лічын<ref>Терентьев И. В. [https://libr.msu.by/bitstream/123456789/10244/1/1067n.pdf#1#1 АССОРТИМЕНТ КУЗНЕЧНОЙ ПРОДУКЦИИ (БЫТОВЫЕ ИЗДЕЛИЯ) С ТЕРРИТОРИИ ЗАМКОВОЙ ГОРЫ г. МСТИСЛАВЛЬ]</ref>. У культавых пабудовах і багатых палацах вонкавыя дзверы мелі вялікія спружынныя замкі, якія замыкаліся каванымі ключамі<ref name=":4" />. Вушкі такіх замкоў аздабляліся дэкаратыўнымі накладкамі, прычым найбольш распаўсюджанымі былі розныя варыянты сэрцападобнай формы. Адзін такі замок быў знойдзены падчас раскопак [[Заслаўскі замак|Заслаўскага замка]] ў 1979 годзе і датуецца першай паловай XVII стагоддзя<ref name=":4" />. Падчас раскопак [[Крэўскі замак|Крэўскага замка]] вучоныя знайшлі цэлую звязку ключоў (13 штук) гэтага ж часу<ref name=":4" />. У калекцыі Нацыянальнага гісторыка-культурнага музея-запаведніка "Нясвіж" захоўваецца ўразны дзвярны замок ручной мастацкай коўкі<ref>Інвентарны нумар КП-6952</ref>, які прадстаўляе сабой узор высокага кавальскага майстэрства эпохі Рэчы Паспалітай<ref name=":7">{{Cite web|url=https://niasvizh.by/posetitelyam/arkhiv/zamok-vreznoy-kp-6953/#accordion-m-10|title=Замок врезной (КП 6953) — музей-заповедник «Несвиж»|website=niasvizh.by|access-date=2026-09-19}}</ref>. Яго памеры 20*24 см, а поўная вышыня з дэталямі 29,5 см. Замак мае складаную для свайго часу інжынерную структуру і мацаваўся да драўлянай асновы чатырма каванымі шрубамі<ref name=":7" />. Непасрэдна над свідравінай для ключа (замочнай шчылінай) усталявана прыгожая дэкаратыўная накладка ў форме лісціка<ref name=":7" />. == Дзвярныя ручкі == <nowiki>{{main|Дзвярная ручка|Антаба}}</nowiki> [[Файл:Нясвіж._Гістарычная_забудова_(87).jpg|міні|333x333пкс|Ручка-[[антаба]] на варотах [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскага замка]]. Можна бачыць жалезны дэкор дзвярэй.]] [[Файл:Нясвіж. Касцёл Божага Цела. Дзверы пасля рэстаўрацыі 02.jpg|міні|Дзвярная ручка [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|Касцёла Божага Цела]] ў [[Нясвіж|Нясвіжы]]]] Паводле даследаванняў, самыя раннія дзвярныя запаўненні на тэрыторыі Беларусі, знойдзеныя пры раскопках у Бярэсце і Віцебску, мелі жалезныя ручкі-[[Антаба|антабы]]<ref name=":8">Шэстак Ю. Т. [https://rep.bstu.by/xmlui/bitstream/handle/data/27124/140-146.pdf?sequence=1&isAllowed=y#4#2 ДОЙЛІДСТВА МІНУЛЫХ СТАГОДДЗЯЎ: МАТЭРЫЯЛЫ ДЛЯ ВЫРАБУ ДЗВЯРЭЙ]</ref>. Гэта прамое ўказанне на выкарыстанне антаб ужо ў XII-XIII стагоддзях<ref name=":8" />. У інвентарным апісанні брамы равеліна [[Слуцкія замкі|Слуцкай цытадэлі]] згадваецца "антабка жалезная для замыкання" (antabka zelazna do zamykania). Гэта дакументальнае сведчанне таго, што антабы выкарыстоўваліся не толькі як стукалкі, але і як элементы замыкальнага механізму на варотах крэпасці<ref>Inwentarz fortec i zamków w Słucku, 1687. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3834/2. Надрукаваны ў: Mikulski W., Zawadzki J. Opisy zamków białoruskich. Warszawa, 1999; Rewizja miasta Słuck, 1765. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3839/a. Інвентар 1765 г. слова ў слова паўтарае: Inwentarz miasta Słuck, 1767. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3841/1.</ref><ref>Волкаў М. [https://www.belhistory.eu/wp-content/themes/ah/library/BHR19.pdf#118#15 Слуцкая цытадэль XVII–XVIII ст.]</ref>. == Іншыя вырабы == Скобы трапляюцца ў археалагічных пластах з XVI—XVII стагоддзяў, з гэтага можа вынікаць, што раней іх не выраблялі. Форма скоб застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і да нашых дзён. Дзвярныя кручкі трапляюцца ў археалагічных матэрыялах з X—XIII стагоддзяў<ref name=":1" />. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца вонкавым выглядам. Агулам іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім<ref name=":1" />. == Літаратура == * {{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} * {{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}} * Резниченко Н. [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%e2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf#1#1 ДВЕРНЫЕ КОНСТРУКЦИИ. МЕТАЛЛИЧЕСКАЯ ФУРНИТУРА (ПО АРХЕОЛОГИЧЕСКИМ МАТЕРИАЛАМ XIV–XIX ВВ. НА ТЕРРИТОРИИ СОВРЕМЕННОЙ БЕЛАРУСИ)] {{commonscat}}{{Беларускае народнае мастацтва}}{{Бібліяінфармацыя}} == Літаратура == * {{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} * {{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}} * Резниченко Н. [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%e2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf#1#1 ДВЕРНЫЕ КОНСТРУКЦИИ. МЕТАЛЛИЧЕСКАЯ ФУРНИТУРА (ПО АРХЕОЛОГИЧЕСКИМ МАТЕРИАЛАМ XIV–XIX ВВ. НА ТЕРРИТОРИИ СОВРЕМЕННОЙ БЕЛАРУСИ)] {{commonscat}}{{Беларускае народнае мастацтва}}{{Бібліяінфармацыя}} == Літаратура == * {{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} * {{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}} * Резниченко Н. [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%e2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf#1#1 ДВЕРНЫЕ КОНСТРУКЦИИ. МЕТАЛЛИЧЕСКАЯ ФУРНИТУРА (ПО АРХЕОЛОГИЧЕСКИМ МАТЕРИАЛАМ XIV–XIX ВВ. НА ТЕРРИТОРИИ СОВРЕМЕННОЙ БЕЛАРУСИ)] {{commonscat}}{{Беларускае народнае мастацтва}}{{Бібліяінфармацыя}}<nowiki>[[Катэгорыя:Мастацкае кавальства]]</nowiki> <nowiki>[[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]]</nowiki> <nowiki>[[Катэгорыя:Дзвярная фурнітура]]</nowiki>{{Крыніцы}} g3t77cg7urted7he2e4ywwdzhjs9trg 5202323 5202322 2026-09-19T12:34:58Z Ciepiersia 162280 афармленне 5202323 wikitext text/x-wiki '''Беларуская каваная дзвярная фурнітура''' — традыцыйны комплекс каваных вырабаў, якія прымацоўваліся да [[Дзверы|дзвярэй]] для паляпшэння іх функцыянальнасці або вонкавага выгляду. Гэты комплекс з’яўляецца праявай [[Беларускае кавальства|беларускага народнага мастацкага кавальства]] і як від [[Народнае мастацтва|народнага мастацтва]] дасягнуў найвышэйшага ўзроўню і распаўсюджання ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзя, зберагаючы старажытныя тэхналагічныя і светапоглядныя традыцыі. == Агульнае апісанне == [[Файл:Крывіцкі касьцёл апостала Андрэя й кляштар трынітарыяў 1776–1796 гг. 08.JPG|міні|250px|Драўляныя дзверы ў [[Касцёл Святога апостала Андрэя і кляштар трынітарыяў|Касцёле Святога апостала Андрэя]] ў [[Крывічы (Мядзельскі раён)|Крывічах]] [[Мядзельскі раён|Мядзельскага раёна]]. Можна бачыць дэкаратыўныя плешкі цвікоў.]] [[Файл:Крэва. Руіны замка (27).jpg|250px|міні|Дзверы ў [[Крэўскі замак|Крэўскім замку]]]] У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага<ref name="Фарбы">[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл. С. 103</ref>. Можна сказаць, што асноўная частка каваных металічных вырабаў у беларускай народнай архітэктуры канцэнтравалася на ўваходных дзвярах. З аднаго боку, на дзвярах, што знаходзіліся ў пастаянным руху, яны былі патрэбныя больш, чым у іншых месцах, з другога — адначасова аздаблялі ўваход у будынак<ref name="Сах75">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 75</ref>. Для жыллёвых, гаспадарчых, грамадскіх пабудоў адкоўвалі клямкі, завесы, крукі, зашчапкі, накладныя падвясныя замкі<ref>{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 100</ref>. Усе гэтыя вырабы мелі агульныя рысы з вырабамі суседніх народаў — украінцаў, літоўцаў, палякаў, латышоў і рускіх, а таксама часам пераймалі стылі і тэхналогіі еўрапейскага кавальскага мастацтва, але валодалі таксама і ўласнымі прыкметамі. Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу. Вонкавыя дзверы многіх палацаў і храмаў у XVII—XVIII стагоддзяў акрамя разных упрыгожанняў маюць шматлікія металічныя аздобы. Найбольш пашыраны ў той час былі каваныя дэкаратыўныя цвікі, пляшкі якіх зроблены ў выглядзе разнастайных разетак. Гэтыя цвікі ў вялікай колькасці забіваліся ў палотны дзвярэй, прычым пляшкі іх стваралі разнастайныя ўзоры, а канцы загіналіся на супрацьлеглай частцы дзвярнога палатна, тым самым значна павялічваючы яго трываласць. Металічныя каваныя завесы ў гэты час паступова замянілі старадаўні спосаб навешвання дзвярэй на калаўроце<ref name=":4">[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусаў А. А.]] [https://knihi-online.com/assets/files/24/10/staronki-muravanaj-knihi-alieh-trusau.pdf#32#29 Старонкі мураванай кнігі]. С. 166.</ref>. == Дзвярныя завесы == {{main|Завеса}} Археалагічныя раскопкі на тэрыторыі Беларусі пацвярджаюць, што ўжо ў XIV—XVIII стагоддзях існавалі разнастайныя каваныя дэталі для дзвярэй, у тым ліку дзвярныя завесы і завесы<ref name=":1">Резниченко Н. [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%e2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf#1#1 ДВЕРНЫЕ КОНСТРУКЦИИ. МЕТАЛЛИЧЕСКАЯ ФУРНИТУРА (ПО АРХЕОЛОГИЧЕСКИМ МАТЕРИАЛАМ XIV—XIX ВВ. НА ТЕРРИТОРИИ СОВРЕМЕННОЙ БЕЛАРУСИ)]</ref>. Пры гэтым на беларускіх землях сяляне доўгі час карысталіся старадаўнім спосабам навешвання дзвярэй на калаўроце (на бегунах, на пятцы) і толькі з канца XIX стагоддзя сталі пашырацца металічныя завесы<ref name="Сах76">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 76</ref>. Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца XV стагоддзя<ref name="Рэзн">[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]</ref>. == Класіфікацыя завес == [[Файл:1999. Stamp of Belarus 0325.jpg|міні|250px|Каваная стужкавая завеса на паштовай марцы Беларусі, 1999 год.]] Усю разнастайнасць дзвярных завес можна звесці да двух асноўных тыпаў: двухбаковыя і аднабаковыя<ref name="Сах76" />. У сваю чаргу яны могуць быць стужкавымі, крыжападобнымі, шчытападобнымі і раздвоенымі<ref name="Сах76" />. [[Файл:Баранавічы. Забудова. 2021 (47).jpg|міні|<nowiki>Аднабаковыя стужкавыя завесы на дзвярах [[Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Баранавічы)|Касцёла Узвіжання Святога Крыжа]] ў [[Баранавічы|Баранавічах]]</nowiki>]] Аднабаковыя стужкавыя завесы адкоўваліся з доўгай паласы металу і гарфзантальна мацаваліся шрубамі ці цвікамі да палотнішча дзвярэй. Адзін канец завесы скручваўся ў трубку і надзяваўся на крук («гак»), убіты ў дзвярны вушак ці шула варотаў, на другім прабівалася некалькі дзірак для цвікоў<ref name="Сах76" />, а саму стужку металу нярэдка фігурна раскоўвалі<ref name=":2">{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 102</ref>. == Аздабленне завес == [[Файл:Belarus-Mstsibava-Church of Saint John the Baptist-Front door-Hidge.jpg|міні|250px|Каваная завеса на дзвярах [[Касцёл Святога Міхаіла (Гнезна)|Касцёла Святога Міхаіла]] ў [[Гнезна (Ваўкавыскі раён)|Гнезне]]]] [[Файл:043-072 Вселюб, снято 5 февраля 2005.jpg|міні|250px|Дэкаратыўная каваная завеса дзвярэй у [[Касцёл Святога Казіміра (Уселюб)|Касцёле Святога Казіміра]] ва [[Уселюб]]е [[Навагрудскі раён|Навагрудскага раёна]]]] [[Файл:Niasviž Castle Inner Court Door 2023-07-03 6158.jpg|міні|250px|Каваныя завесы і дэкаратыўныя пласціны на дзвярах у [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскім замку]].]] Канцы металічных завес раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профілю птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам сустракаецца больш адмысловае афармленне канцоў: у выглядзе трызубца, двух завіткоў, скіраваных ўнутр ці ў процілеглыя бакі, і іншае<ref name=":3">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 79</ref>. Нярэдка такое канструкцыйна-мастацкае вырашэнне дапаўнялася выбіваным дэкорам на палотнішчы завесы: [[зубіла]]м ці [[Барадок|прабойнікам]] насякалі нескладаныя ўзоры геаметрычнага характару — палоскі, крыжыкі, зігзагі, трохвугольнікі, ланцужкі скобак, кропак і іншае<ref name=":3" />. Папулярнасцю сярод кавалёў карысталася вінтападобнае скручванне тонка раскаваных завес — [[тарсіраванне]], што стварала просты, але эфектны дэкор<ref name=":3" />. == Выбітныя ўзоры == [[Файл:Cimkavičy, Śviatoha Michała. Цімкавічы, Сьвятога Міхала (1908) (7).jpg|міні|250px|Каваныя дэкаратыўныя завесы ў [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Цімкавічы)|Касцёле Святога Міхаіла Арханёла]] ў [[Цімкавічы|Цімкавічах]] [[Капыльскі раён|Капыльскага раёна]]]] [[Файл:Слабодка._Мастацкія_завесы_касцёла._Пачатак_19_ст_(04).jpg|міні|250px|Дзверы цэнтральнага ўвахода [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|касцёла]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]] Часам такія завесы ўвогуле ператвараліся арыгінальныя дэкаратыўныя аздобы дзвярэй. Адмысловыя вырашэнні можна бачыць на дзвярах драўляных палескіх цэркваў: [[Царква Святога прарока Ільі (Велямічы)|Велямічах]] ([[Столінскі раён]]), [[Корчыцы|Вялікіх Корчыцах]] ([[Кобрынскі раён]]), [[Спаса-Праабражэнская царква (Олтуш)|Олтушы]] і [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Ляхаўцы)|Ляхаўцах]] ([[Маларыцкі раён]])<ref>{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 102</ref>. Незвычайны дэкор аздабляў дзверы былога [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Цімкавічы)|касцёла Міхала Арханёла]] ў [[Цімкавічы|Цімкавічах]] [[Капыльскі раён|Капыльскага раёна]] (згарэў у 1985 годзе). Высокімі мастацкімі якасцямі адметныя завесы на дзвярах [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|касцёла]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]], якія пачатку XX ст. адкаваў мясцовы майстар [[Антон Петкун]]<ref name=":2" />. == Дэкор дзвярных палотнаў == [[Файл:Ružany church of St. Peter and St. Paul 006.Jpeg|міні|250px|Цэльнаметалічныя дзверы ў [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Ружаны)|Свята-Петра-Паўлаўскай царкве]] ў [[Ружаны|Ружанах]]. Вонкавы бок.]] [[Файл:059-020 Ивашковцы, снято 19 июня 2005.jpg|міні|250px|Жалезныя дзверы ў [[Івашкаўцы (Смаргонскі раён)|Івашкаўцах]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]]]] [[Файл:Niasviž Castle Inner Court Door 2023-07-03 6157.jpg|міні|250px|Дзверы з металічным каваным дэкорам і ручкай-[[антаба]]й ва ўнутраным двары [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскага замка]].]] Самы распаўсюджаны спосаб арнаментацыі палотнаў дзвярных палотнаў быў пашыраны ў архітэктуры гарадоў і мястэчак, у аздабленні культавых пабудоў з часоў сярэднявечча, а з канца XIX стагоддзя пачынае сустракацца і ў вёсцы<ref name="Сах76" />. Набраныя з вузкіх дошчачак ромбам ці «ў ёлачку» дзверы дэкаравалі паўкруглымі ці гранёнымі плешкамі каваных цвікоў<ref name="Сах75" />. Акрамя гэтага дзверы ўпрыгожвалі каванымі палосамі жалеза для ўмацавання і невялікімі каванымі вырабамі, размешчаных паводле задуманага майстрам арнаменту ў дэкаратыўных мэтах. У [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Ружаны)|Свята-Петра-Паўлаўскай царкве]] ў [[Ружаны|Ружанах]] можна ўбачыць рэдкі прыклад цэльнаметалічных дзвярэй<ref name=":5">Шэстак Ю. Т. [https://pdf.core.ac.uk/corefilesystem/pdf/1298/512030197.pdf?se=2026-09-19T08%3A53%3A21Z&sp=r&sv=2026-06-06&sr=b&rscd=inline%3B%20filename%3D%22512030197.pdf%22&rsct=application/pdf&sig=qUIP8mVC00HxBIHI237fBaHvkePZA0KI9GWkvGPj/FA%3D#4#3 ДЗВЕРЫ ЦАРКВЫ СВ. ПЯТРА І ПАЎЛА І КАСЦЁЛА СВ. ТРОІЦЫ Ў РУЖАНАХ] С. 146</ref>. Большасць вонкава падобных вырабаў мела драўляную аснову, абабітую металам. Цалкам зробленыя з жалеза дзверы абыходзіліся дорага і звычайна прызначаліся для храмаў з абарончымі элементамі, самым раннім зафіксаваным прыкладам чаго ў нашым рэгіёне можна лічыць уваход у [[Свята-Дабравешчанская царква (Супрасль)|Свята-Дабравешчанскую царкву]] XVI стагоддзя ў [[Супрасль|Супраслі]]<ref>[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусов, О. А.]] Двери и их атрибуты на примере памятников белорусского зодчества / PolotskSU О. А. Трусов // [[Архитектура и строительство|Строительство и архитектура Белоруссии]]. — 1988. — № 3. — C. 32-36.</ref>. Палатно набранае з 10-ці металічных лістоў рознага памеру з абвязкай па контуры<ref name=":5" />. Вонкавы дэкор адначасова служыць для замацавання гэтых кавалкаў паміж сабой: 14 вузкіх палос жалеза пакладзены ўнахлёст і прыбіты каванымі цвікамі, чые галоўкі раскляпаны ў плешкі, а на перакрыжаваннях — аздоблены чатырохпялёсткавымі кветкамі<ref name=":5" />. У цэнтры знаходзіцца самы выразны элемент упрыгожвання ў выглядзе кветкі 16х16 см, набранай з трох кавалкаў метала, паверхня якіх арнаментавана, як і дэкаратыўная накладка на ключавіну. Дзверы адчыняюцца ў памяшканне крыпты. З сярэдзіны можна бачыць дадатковае ўзмацненне: дзве перакрыжаваныя паласы з метала 35х20 мм<ref name=":5" />. Для замыкання прадугледжана засаўка, якая звонку прыводзілася ў рух ключом. Дзверы навешаны на 3 стужкавыя завесы: 2 даўжэйшыя і 1 кароткую — і гакі, якія ўваходзяць другім канцом у сцяну. Умуроўка элементаў мацавання адбывалася паралельна з узвядзеннем будынка і няма ніякіх слядоў, што гакі некалі адтуль вымаліся<ref name=":5" />. Можна адзначыць, што такі тып вырабаў быў характэрны для доўгага перыяду, але паступова страціў папулярнасць з адыходам барока<ref><nowiki>{{нп3|Ян Тайхман|Tajchman, J.|pl|Jan Tajchman}}</nowiki> Drewniane drzwi zabytkowe na terenie polski (Systematyka i problematyka konserwatorska) / J. Tajchman // <nowiki>{{нп3|Ochrona Zabytków|Ochrona zabytków|pl|Ochrona Zabytków}}</nowiki>. — 1991. — № 4. — S. 269—277. С. 273</ref>. Падобна, што дзверы, якія разглядаюцца, былі зроблены адразу ў 1762 годзе<ref name=":5" />. == Клямкі == {{main|Клямка}} [[Файл:Клямка_на_варотах.jpg|міні|250пкс|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]].]] Клямкі пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах з XVI—XVII стагоддзяў. Іх форма з XVIII стагоддзі і да нашых дзён практычна не змянілася<ref name=":1" />. На рубяжы XIX—XX стагоддзяў амаль усе дзверы ў горадзе і вёсцы ўпрыгожвалі фігурныя каваныя дзвярныя клямкі<ref name=":6">[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусаў А. А.]] [https://knihi-online.com/assets/files/24/10/staronki-muravanaj-knihi-alieh-trusau.pdf#32#29 Старонкі мураванай кнігі]. С. 167—168.</ref>. Клямкі такога тыпу выкарыстоўваюцца і сёння<ref name=":6" />. Канструкцыйна клямка — гэта прымацаваная знадворку да дзвярэй дугападобная ручка і прасунуты наскрозь рычажок (слясак), на які націскаюць вялікім пальцам, каб з унутранага боку прыўзняць металічную штабку ([[Засаўка|завалу]])<ref name=":2" />. Пры гэтым верхні канец дужкі-клямкі нярэдка па-рознаму раскоўвалі — хоць бы ў выглядзе звычайнага лісточка. Ён можа таксама раздвойвацца, закручвацца завіткі, нагадваць трыліснік, завяршацца крыжыкам, a то сілуэтамі конскіх ці птушыных галовак — яўна мэтаю абярэга на ўваходзе жыллё<ref name=":2" />. На паўднёвым усходзе Беларусі пераважаюць клямкі іншай канструкцыі — у выглядзе масіўнага рычага, прасунутага скрозь дзвярны вушак ці шула ў варотах<ref name=":2" />. Сярод іх трапляюцца цікавыя вырашэнні выглядзе фігурак вужоў ці галовак бараноў, прычым не плоскія сілуэтныя, а пластычныя, аб’ёмныя, часта досыць вобразныя. Несумненна, такое вырашэнне мае даўняе сімвалічнае паходжанне<ref>{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 103</ref>. На а Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]]. == Замкі == [[Файл:Магілёўскі_абласны_краязнаўчы_музей._Замкая_гара._Мсціслаў._Металічныя_дэталі_дзвярэй.jpg|злева|міні|250пкс|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі.]] Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]<ref>Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.</ref>. Пры раскопках [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]] была сабрана вялікая калекцыя кавальскіх вырабаў, сярод якіх ёсць прадметы дзвярной гарнітуры, уключаючы замкі, ручку ад дзверцаў і фрагменты дзвярных лічын<ref>Терентьев И. В. [https://libr.msu.by/bitstream/123456789/10244/1/1067n.pdf#1#1 АССОРТИМЕНТ КУЗНЕЧНОЙ ПРОДУКЦИИ (БЫТОВЫЕ ИЗДЕЛИЯ) С ТЕРРИТОРИИ ЗАМКОВОЙ ГОРЫ г. МСТИСЛАВЛЬ]</ref>. У культавых пабудовах і багатых палацах вонкавыя дзверы мелі вялікія спружынныя замкі, якія замыкаліся каванымі ключамі<ref name=":4" />. Вушкі такіх замкоў аздабляліся дэкаратыўнымі накладкамі, прычым найбольш распаўсюджанымі былі розныя варыянты сэрцападобнай формы. Адзін такі замок быў знойдзены падчас раскопак [[Заслаўскі замак|Заслаўскага замка]] ў 1979 годзе і датуецца першай паловай XVII стагоддзя<ref name=":4" />. Падчас раскопак [[Крэўскі замак|Крэўскага замка]] вучоныя знайшлі цэлую звязку ключоў (13 штук) гэтага ж часу<ref name=":4" />. У калекцыі Нацыянальнага гісторыка-культурнага музея-запаведніка «Нясвіж» захоўваецца ўразны дзвярны замок ручной мастацкай коўкі<ref>Інвентарны нумар КП-6952</ref>, які прадстаўляе сабой узор высокага кавальскага майстэрства эпохі Рэчы Паспалітай<ref name=":7">{{Cite web|url=https://niasvizh.by/posetitelyam/arkhiv/zamok-vreznoy-kp-6953/#accordion-m-10|title=Замок врезной (КП 6953) — музей-заповедник «Несвиж»|website=niasvizh.by|access-date=2026-09-19}}</ref>. Яго памеры 20*24 см, а поўная вышыня з дэталямі 29,5 см. Замак мае складаную для свайго часу інжынерную структуру і мацаваўся да драўлянай асновы чатырма каванымі шрубамі<ref name=":7" />. Непасрэдна над свідравінай для ключа (замочнай шчылінай) усталявана прыгожая дэкаратыўная накладка ў форме лісціка<ref name=":7" />. == Дзвярныя ручкі == {{main|Дзвярная ручка|Антаба}} [[Файл:Нясвіж._Гістарычная_забудова_(87).jpg|міні|250пкс|Ручка-[[антаба]] на варотах [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскага замка]]. Можна бачыць жалезны дэкор дзвярэй.]] [[Файл:Нясвіж. Касцёл Божага Цела. Дзверы пасля рэстаўрацыі 02.jpg|міні|250px|Дзвярная ручка [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|Касцёла Божага Цела]] ў [[Нясвіж]]ы]] Паводле даследаванняў, самыя раннія дзвярныя запаўненні на тэрыторыі Беларусі, знойдзеныя пры раскопках у Бярэсце і Віцебску, мелі жалезныя ручкі-[[Антаба|антабы]]<ref name=":8">Шэстак Ю. Т. [https://rep.bstu.by/xmlui/bitstream/handle/data/27124/140-146.pdf?sequence=1&isAllowed=y#4#2 ДОЙЛІДСТВА МІНУЛЫХ СТАГОДДЗЯЎ: МАТЭРЫЯЛЫ ДЛЯ ВЫРАБУ ДЗВЯРЭЙ]</ref>. Гэта прамое ўказанне на выкарыстанне антаб ужо ў XII—XIII стагоддзях<ref name=":8" />. У інвентарным апісанні брамы равеліна [[Слуцкія замкі|Слуцкай цытадэлі]] згадваецца «антабка жалезная для замыкання» (antabka zelazna do zamykania). Гэта дакументальнае сведчанне таго, што антабы выкарыстоўваліся не толькі як стукалкі, але і як элементы замыкальнага механізму на варотах крэпасці<ref>Inwentarz fortec i zamków w Słucku, 1687. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3834/2. Надрукаваны ў: Mikulski W., Zawadzki J. Opisy zamków białoruskich. Warszawa, 1999; Rewizja miasta Słuck, 1765. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3839/a. Інвентар 1765 г. слова ў слова паўтарае: Inwentarz miasta Słuck, 1767. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3841/1.</ref><ref>Волкаў М. [https://www.belhistory.eu/wp-content/themes/ah/library/BHR19.pdf#118#15 Слуцкая цытадэль XVII—XVIII ст.]</ref>. == Іншыя вырабы == Скобы трапляюцца ў археалагічных пластах з XVI—XVII стагоддзяў, з гэтага можа вынікаць, што раней іх не выраблялі. Форма скоб застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і да нашых дзён. Дзвярныя кручкі трапляюцца ў археалагічных матэрыялах з X—XIII стагоддзяў<ref name=":1" />. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца вонкавым выглядам. Агулам іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім<ref name=":1" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} * {{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}} * Резниченко Н. [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%e2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf#1#1 ДВЕРНЫЕ КОНСТРУКЦИИ. МЕТАЛЛИЧЕСКАЯ ФУРНИТУРА (ПО АРХЕОЛОГИЧЕСКИМ МАТЕРИАЛАМ XIV—XIX ВВ. НА ТЕРРИТОРИИ СОВРЕМЕННОЙ БЕЛАРУСИ)] {{навігацыя}} {{Беларускае народнае мастацтва}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мастацкае кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] [[Катэгорыя:Дзвярная фурнітура]] q6crm0o6o18xg2khp0fqc6kucyq914y 5202324 5202323 2026-09-19T12:35:50Z Ciepiersia 162280 /* Класіфікацыя завес */ афармленне 5202324 wikitext text/x-wiki '''Беларуская каваная дзвярная фурнітура''' — традыцыйны комплекс каваных вырабаў, якія прымацоўваліся да [[Дзверы|дзвярэй]] для паляпшэння іх функцыянальнасці або вонкавага выгляду. Гэты комплекс з’яўляецца праявай [[Беларускае кавальства|беларускага народнага мастацкага кавальства]] і як від [[Народнае мастацтва|народнага мастацтва]] дасягнуў найвышэйшага ўзроўню і распаўсюджання ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзя, зберагаючы старажытныя тэхналагічныя і светапоглядныя традыцыі. == Агульнае апісанне == [[Файл:Крывіцкі касьцёл апостала Андрэя й кляштар трынітарыяў 1776–1796 гг. 08.JPG|міні|250px|Драўляныя дзверы ў [[Касцёл Святога апостала Андрэя і кляштар трынітарыяў|Касцёле Святога апостала Андрэя]] ў [[Крывічы (Мядзельскі раён)|Крывічах]] [[Мядзельскі раён|Мядзельскага раёна]]. Можна бачыць дэкаратыўныя плешкі цвікоў.]] [[Файл:Крэва. Руіны замка (27).jpg|250px|міні|Дзверы ў [[Крэўскі замак|Крэўскім замку]]]] У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага<ref name="Фарбы">[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл. С. 103</ref>. Можна сказаць, што асноўная частка каваных металічных вырабаў у беларускай народнай архітэктуры канцэнтравалася на ўваходных дзвярах. З аднаго боку, на дзвярах, што знаходзіліся ў пастаянным руху, яны былі патрэбныя больш, чым у іншых месцах, з другога — адначасова аздаблялі ўваход у будынак<ref name="Сах75">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 75</ref>. Для жыллёвых, гаспадарчых, грамадскіх пабудоў адкоўвалі клямкі, завесы, крукі, зашчапкі, накладныя падвясныя замкі<ref>{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 100</ref>. Усе гэтыя вырабы мелі агульныя рысы з вырабамі суседніх народаў — украінцаў, літоўцаў, палякаў, латышоў і рускіх, а таксама часам пераймалі стылі і тэхналогіі еўрапейскага кавальскага мастацтва, але валодалі таксама і ўласнымі прыкметамі. Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу. Вонкавыя дзверы многіх палацаў і храмаў у XVII—XVIII стагоддзяў акрамя разных упрыгожанняў маюць шматлікія металічныя аздобы. Найбольш пашыраны ў той час былі каваныя дэкаратыўныя цвікі, пляшкі якіх зроблены ў выглядзе разнастайных разетак. Гэтыя цвікі ў вялікай колькасці забіваліся ў палотны дзвярэй, прычым пляшкі іх стваралі разнастайныя ўзоры, а канцы загіналіся на супрацьлеглай частцы дзвярнога палатна, тым самым значна павялічваючы яго трываласць. Металічныя каваныя завесы ў гэты час паступова замянілі старадаўні спосаб навешвання дзвярэй на калаўроце<ref name=":4">[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусаў А. А.]] [https://knihi-online.com/assets/files/24/10/staronki-muravanaj-knihi-alieh-trusau.pdf#32#29 Старонкі мураванай кнігі]. С. 166.</ref>. == Дзвярныя завесы == {{main|Завеса}} Археалагічныя раскопкі на тэрыторыі Беларусі пацвярджаюць, што ўжо ў XIV—XVIII стагоддзях існавалі разнастайныя каваныя дэталі для дзвярэй, у тым ліку дзвярныя завесы і завесы<ref name=":1">Резниченко Н. [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%e2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf#1#1 ДВЕРНЫЕ КОНСТРУКЦИИ. МЕТАЛЛИЧЕСКАЯ ФУРНИТУРА (ПО АРХЕОЛОГИЧЕСКИМ МАТЕРИАЛАМ XIV—XIX ВВ. НА ТЕРРИТОРИИ СОВРЕМЕННОЙ БЕЛАРУСИ)]</ref>. Пры гэтым на беларускіх землях сяляне доўгі час карысталіся старадаўнім спосабам навешвання дзвярэй на калаўроце (на бегунах, на пятцы) і толькі з канца XIX стагоддзя сталі пашырацца металічныя завесы<ref name="Сах76">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 76</ref>. Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца XV стагоддзя<ref name="Рэзн">[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]</ref>. == Класіфікацыя завес == [[Файл:1999. Stamp of Belarus 0325.jpg|міні|250px|left|Каваная стужкавая завеса на паштовай марцы Беларусі, 1999 год.]] Усю разнастайнасць дзвярных завес можна звесці да двух асноўных тыпаў: двухбаковыя і аднабаковыя<ref name="Сах76" />. У сваю чаргу яны могуць быць стужкавымі, крыжападобнымі, шчытападобнымі і раздвоенымі<ref name="Сах76" />. [[Файл:Баранавічы. Забудова. 2021 (47).jpg|міні|<nowiki>Аднабаковыя стужкавыя завесы на дзвярах [[Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Баранавічы)|Касцёла Узвіжання Святога Крыжа]] ў [[Баранавічы|Баранавічах]]</nowiki>]] Аднабаковыя стужкавыя завесы адкоўваліся з доўгай паласы металу і гарфзантальна мацаваліся шрубамі ці цвікамі да палотнішча дзвярэй. Адзін канец завесы скручваўся ў трубку і надзяваўся на крук («гак»), убіты ў дзвярны вушак ці шула варотаў, на другім прабівалася некалькі дзірак для цвікоў<ref name="Сах76" />, а саму стужку металу нярэдка фігурна раскоўвалі<ref name=":2">{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 102</ref>. == Аздабленне завес == [[Файл:Belarus-Mstsibava-Church of Saint John the Baptist-Front door-Hidge.jpg|міні|250px|Каваная завеса на дзвярах [[Касцёл Святога Міхаіла (Гнезна)|Касцёла Святога Міхаіла]] ў [[Гнезна (Ваўкавыскі раён)|Гнезне]]]] [[Файл:043-072 Вселюб, снято 5 февраля 2005.jpg|міні|250px|Дэкаратыўная каваная завеса дзвярэй у [[Касцёл Святога Казіміра (Уселюб)|Касцёле Святога Казіміра]] ва [[Уселюб]]е [[Навагрудскі раён|Навагрудскага раёна]]]] [[Файл:Niasviž Castle Inner Court Door 2023-07-03 6158.jpg|міні|250px|Каваныя завесы і дэкаратыўныя пласціны на дзвярах у [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскім замку]].]] Канцы металічных завес раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профілю птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам сустракаецца больш адмысловае афармленне канцоў: у выглядзе трызубца, двух завіткоў, скіраваных ўнутр ці ў процілеглыя бакі, і іншае<ref name=":3">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 79</ref>. Нярэдка такое канструкцыйна-мастацкае вырашэнне дапаўнялася выбіваным дэкорам на палотнішчы завесы: [[зубіла]]м ці [[Барадок|прабойнікам]] насякалі нескладаныя ўзоры геаметрычнага характару — палоскі, крыжыкі, зігзагі, трохвугольнікі, ланцужкі скобак, кропак і іншае<ref name=":3" />. Папулярнасцю сярод кавалёў карысталася вінтападобнае скручванне тонка раскаваных завес — [[тарсіраванне]], што стварала просты, але эфектны дэкор<ref name=":3" />. == Выбітныя ўзоры == [[Файл:Cimkavičy, Śviatoha Michała. Цімкавічы, Сьвятога Міхала (1908) (7).jpg|міні|250px|Каваныя дэкаратыўныя завесы ў [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Цімкавічы)|Касцёле Святога Міхаіла Арханёла]] ў [[Цімкавічы|Цімкавічах]] [[Капыльскі раён|Капыльскага раёна]]]] [[Файл:Слабодка._Мастацкія_завесы_касцёла._Пачатак_19_ст_(04).jpg|міні|250px|Дзверы цэнтральнага ўвахода [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|касцёла]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]] Часам такія завесы ўвогуле ператвараліся арыгінальныя дэкаратыўныя аздобы дзвярэй. Адмысловыя вырашэнні можна бачыць на дзвярах драўляных палескіх цэркваў: [[Царква Святога прарока Ільі (Велямічы)|Велямічах]] ([[Столінскі раён]]), [[Корчыцы|Вялікіх Корчыцах]] ([[Кобрынскі раён]]), [[Спаса-Праабражэнская царква (Олтуш)|Олтушы]] і [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Ляхаўцы)|Ляхаўцах]] ([[Маларыцкі раён]])<ref>{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 102</ref>. Незвычайны дэкор аздабляў дзверы былога [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Цімкавічы)|касцёла Міхала Арханёла]] ў [[Цімкавічы|Цімкавічах]] [[Капыльскі раён|Капыльскага раёна]] (згарэў у 1985 годзе). Высокімі мастацкімі якасцямі адметныя завесы на дзвярах [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|касцёла]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]], якія пачатку XX ст. адкаваў мясцовы майстар [[Антон Петкун]]<ref name=":2" />. == Дэкор дзвярных палотнаў == [[Файл:Ružany church of St. Peter and St. Paul 006.Jpeg|міні|250px|Цэльнаметалічныя дзверы ў [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Ружаны)|Свята-Петра-Паўлаўскай царкве]] ў [[Ружаны|Ружанах]]. Вонкавы бок.]] [[Файл:059-020 Ивашковцы, снято 19 июня 2005.jpg|міні|250px|Жалезныя дзверы ў [[Івашкаўцы (Смаргонскі раён)|Івашкаўцах]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]]]] [[Файл:Niasviž Castle Inner Court Door 2023-07-03 6157.jpg|міні|250px|Дзверы з металічным каваным дэкорам і ручкай-[[антаба]]й ва ўнутраным двары [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскага замка]].]] Самы распаўсюджаны спосаб арнаментацыі палотнаў дзвярных палотнаў быў пашыраны ў архітэктуры гарадоў і мястэчак, у аздабленні культавых пабудоў з часоў сярэднявечча, а з канца XIX стагоддзя пачынае сустракацца і ў вёсцы<ref name="Сах76" />. Набраныя з вузкіх дошчачак ромбам ці «ў ёлачку» дзверы дэкаравалі паўкруглымі ці гранёнымі плешкамі каваных цвікоў<ref name="Сах75" />. Акрамя гэтага дзверы ўпрыгожвалі каванымі палосамі жалеза для ўмацавання і невялікімі каванымі вырабамі, размешчаных паводле задуманага майстрам арнаменту ў дэкаратыўных мэтах. У [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Ружаны)|Свята-Петра-Паўлаўскай царкве]] ў [[Ружаны|Ружанах]] можна ўбачыць рэдкі прыклад цэльнаметалічных дзвярэй<ref name=":5">Шэстак Ю. Т. [https://pdf.core.ac.uk/corefilesystem/pdf/1298/512030197.pdf?se=2026-09-19T08%3A53%3A21Z&sp=r&sv=2026-06-06&sr=b&rscd=inline%3B%20filename%3D%22512030197.pdf%22&rsct=application/pdf&sig=qUIP8mVC00HxBIHI237fBaHvkePZA0KI9GWkvGPj/FA%3D#4#3 ДЗВЕРЫ ЦАРКВЫ СВ. ПЯТРА І ПАЎЛА І КАСЦЁЛА СВ. ТРОІЦЫ Ў РУЖАНАХ] С. 146</ref>. Большасць вонкава падобных вырабаў мела драўляную аснову, абабітую металам. Цалкам зробленыя з жалеза дзверы абыходзіліся дорага і звычайна прызначаліся для храмаў з абарончымі элементамі, самым раннім зафіксаваным прыкладам чаго ў нашым рэгіёне можна лічыць уваход у [[Свята-Дабравешчанская царква (Супрасль)|Свята-Дабравешчанскую царкву]] XVI стагоддзя ў [[Супрасль|Супраслі]]<ref>[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусов, О. А.]] Двери и их атрибуты на примере памятников белорусского зодчества / PolotskSU О. А. Трусов // [[Архитектура и строительство|Строительство и архитектура Белоруссии]]. — 1988. — № 3. — C. 32-36.</ref>. Палатно набранае з 10-ці металічных лістоў рознага памеру з абвязкай па контуры<ref name=":5" />. Вонкавы дэкор адначасова служыць для замацавання гэтых кавалкаў паміж сабой: 14 вузкіх палос жалеза пакладзены ўнахлёст і прыбіты каванымі цвікамі, чые галоўкі раскляпаны ў плешкі, а на перакрыжаваннях — аздоблены чатырохпялёсткавымі кветкамі<ref name=":5" />. У цэнтры знаходзіцца самы выразны элемент упрыгожвання ў выглядзе кветкі 16х16 см, набранай з трох кавалкаў метала, паверхня якіх арнаментавана, як і дэкаратыўная накладка на ключавіну. Дзверы адчыняюцца ў памяшканне крыпты. З сярэдзіны можна бачыць дадатковае ўзмацненне: дзве перакрыжаваныя паласы з метала 35х20 мм<ref name=":5" />. Для замыкання прадугледжана засаўка, якая звонку прыводзілася ў рух ключом. Дзверы навешаны на 3 стужкавыя завесы: 2 даўжэйшыя і 1 кароткую — і гакі, якія ўваходзяць другім канцом у сцяну. Умуроўка элементаў мацавання адбывалася паралельна з узвядзеннем будынка і няма ніякіх слядоў, што гакі некалі адтуль вымаліся<ref name=":5" />. Можна адзначыць, што такі тып вырабаў быў характэрны для доўгага перыяду, але паступова страціў папулярнасць з адыходам барока<ref><nowiki>{{нп3|Ян Тайхман|Tajchman, J.|pl|Jan Tajchman}}</nowiki> Drewniane drzwi zabytkowe na terenie polski (Systematyka i problematyka konserwatorska) / J. Tajchman // <nowiki>{{нп3|Ochrona Zabytków|Ochrona zabytków|pl|Ochrona Zabytków}}</nowiki>. — 1991. — № 4. — S. 269—277. С. 273</ref>. Падобна, што дзверы, якія разглядаюцца, былі зроблены адразу ў 1762 годзе<ref name=":5" />. == Клямкі == {{main|Клямка}} [[Файл:Клямка_на_варотах.jpg|міні|250пкс|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]].]] Клямкі пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах з XVI—XVII стагоддзяў. Іх форма з XVIII стагоддзі і да нашых дзён практычна не змянілася<ref name=":1" />. На рубяжы XIX—XX стагоддзяў амаль усе дзверы ў горадзе і вёсцы ўпрыгожвалі фігурныя каваныя дзвярныя клямкі<ref name=":6">[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусаў А. А.]] [https://knihi-online.com/assets/files/24/10/staronki-muravanaj-knihi-alieh-trusau.pdf#32#29 Старонкі мураванай кнігі]. С. 167—168.</ref>. Клямкі такога тыпу выкарыстоўваюцца і сёння<ref name=":6" />. Канструкцыйна клямка — гэта прымацаваная знадворку да дзвярэй дугападобная ручка і прасунуты наскрозь рычажок (слясак), на які націскаюць вялікім пальцам, каб з унутранага боку прыўзняць металічную штабку ([[Засаўка|завалу]])<ref name=":2" />. Пры гэтым верхні канец дужкі-клямкі нярэдка па-рознаму раскоўвалі — хоць бы ў выглядзе звычайнага лісточка. Ён можа таксама раздвойвацца, закручвацца завіткі, нагадваць трыліснік, завяршацца крыжыкам, a то сілуэтамі конскіх ці птушыных галовак — яўна мэтаю абярэга на ўваходзе жыллё<ref name=":2" />. На паўднёвым усходзе Беларусі пераважаюць клямкі іншай канструкцыі — у выглядзе масіўнага рычага, прасунутага скрозь дзвярны вушак ці шула ў варотах<ref name=":2" />. Сярод іх трапляюцца цікавыя вырашэнні выглядзе фігурак вужоў ці галовак бараноў, прычым не плоскія сілуэтныя, а пластычныя, аб’ёмныя, часта досыць вобразныя. Несумненна, такое вырашэнне мае даўняе сімвалічнае паходжанне<ref>{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 103</ref>. На а Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]]. == Замкі == [[Файл:Магілёўскі_абласны_краязнаўчы_музей._Замкая_гара._Мсціслаў._Металічныя_дэталі_дзвярэй.jpg|злева|міні|250пкс|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі.]] Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]<ref>Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.</ref>. Пры раскопках [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]] была сабрана вялікая калекцыя кавальскіх вырабаў, сярод якіх ёсць прадметы дзвярной гарнітуры, уключаючы замкі, ручку ад дзверцаў і фрагменты дзвярных лічын<ref>Терентьев И. В. [https://libr.msu.by/bitstream/123456789/10244/1/1067n.pdf#1#1 АССОРТИМЕНТ КУЗНЕЧНОЙ ПРОДУКЦИИ (БЫТОВЫЕ ИЗДЕЛИЯ) С ТЕРРИТОРИИ ЗАМКОВОЙ ГОРЫ г. МСТИСЛАВЛЬ]</ref>. У культавых пабудовах і багатых палацах вонкавыя дзверы мелі вялікія спружынныя замкі, якія замыкаліся каванымі ключамі<ref name=":4" />. Вушкі такіх замкоў аздабляліся дэкаратыўнымі накладкамі, прычым найбольш распаўсюджанымі былі розныя варыянты сэрцападобнай формы. Адзін такі замок быў знойдзены падчас раскопак [[Заслаўскі замак|Заслаўскага замка]] ў 1979 годзе і датуецца першай паловай XVII стагоддзя<ref name=":4" />. Падчас раскопак [[Крэўскі замак|Крэўскага замка]] вучоныя знайшлі цэлую звязку ключоў (13 штук) гэтага ж часу<ref name=":4" />. У калекцыі Нацыянальнага гісторыка-культурнага музея-запаведніка «Нясвіж» захоўваецца ўразны дзвярны замок ручной мастацкай коўкі<ref>Інвентарны нумар КП-6952</ref>, які прадстаўляе сабой узор высокага кавальскага майстэрства эпохі Рэчы Паспалітай<ref name=":7">{{Cite web|url=https://niasvizh.by/posetitelyam/arkhiv/zamok-vreznoy-kp-6953/#accordion-m-10|title=Замок врезной (КП 6953) — музей-заповедник «Несвиж»|website=niasvizh.by|access-date=2026-09-19}}</ref>. Яго памеры 20*24 см, а поўная вышыня з дэталямі 29,5 см. Замак мае складаную для свайго часу інжынерную структуру і мацаваўся да драўлянай асновы чатырма каванымі шрубамі<ref name=":7" />. Непасрэдна над свідравінай для ключа (замочнай шчылінай) усталявана прыгожая дэкаратыўная накладка ў форме лісціка<ref name=":7" />. == Дзвярныя ручкі == {{main|Дзвярная ручка|Антаба}} [[Файл:Нясвіж._Гістарычная_забудова_(87).jpg|міні|250пкс|Ручка-[[антаба]] на варотах [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскага замка]]. Можна бачыць жалезны дэкор дзвярэй.]] [[Файл:Нясвіж. Касцёл Божага Цела. Дзверы пасля рэстаўрацыі 02.jpg|міні|250px|Дзвярная ручка [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|Касцёла Божага Цела]] ў [[Нясвіж]]ы]] Паводле даследаванняў, самыя раннія дзвярныя запаўненні на тэрыторыі Беларусі, знойдзеныя пры раскопках у Бярэсце і Віцебску, мелі жалезныя ручкі-[[Антаба|антабы]]<ref name=":8">Шэстак Ю. Т. [https://rep.bstu.by/xmlui/bitstream/handle/data/27124/140-146.pdf?sequence=1&isAllowed=y#4#2 ДОЙЛІДСТВА МІНУЛЫХ СТАГОДДЗЯЎ: МАТЭРЫЯЛЫ ДЛЯ ВЫРАБУ ДЗВЯРЭЙ]</ref>. Гэта прамое ўказанне на выкарыстанне антаб ужо ў XII—XIII стагоддзях<ref name=":8" />. У інвентарным апісанні брамы равеліна [[Слуцкія замкі|Слуцкай цытадэлі]] згадваецца «антабка жалезная для замыкання» (antabka zelazna do zamykania). Гэта дакументальнае сведчанне таго, што антабы выкарыстоўваліся не толькі як стукалкі, але і як элементы замыкальнага механізму на варотах крэпасці<ref>Inwentarz fortec i zamków w Słucku, 1687. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3834/2. Надрукаваны ў: Mikulski W., Zawadzki J. Opisy zamków białoruskich. Warszawa, 1999; Rewizja miasta Słuck, 1765. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3839/a. Інвентар 1765 г. слова ў слова паўтарае: Inwentarz miasta Słuck, 1767. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3841/1.</ref><ref>Волкаў М. [https://www.belhistory.eu/wp-content/themes/ah/library/BHR19.pdf#118#15 Слуцкая цытадэль XVII—XVIII ст.]</ref>. == Іншыя вырабы == Скобы трапляюцца ў археалагічных пластах з XVI—XVII стагоддзяў, з гэтага можа вынікаць, што раней іх не выраблялі. Форма скоб застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і да нашых дзён. Дзвярныя кручкі трапляюцца ў археалагічных матэрыялах з X—XIII стагоддзяў<ref name=":1" />. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца вонкавым выглядам. Агулам іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім<ref name=":1" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} * {{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}} * Резниченко Н. [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%e2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf#1#1 ДВЕРНЫЕ КОНСТРУКЦИИ. МЕТАЛЛИЧЕСКАЯ ФУРНИТУРА (ПО АРХЕОЛОГИЧЕСКИМ МАТЕРИАЛАМ XIV—XIX ВВ. НА ТЕРРИТОРИИ СОВРЕМЕННОЙ БЕЛАРУСИ)] {{навігацыя}} {{Беларускае народнае мастацтва}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мастацкае кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] [[Катэгорыя:Дзвярная фурнітура]] lm2r1zf0a0lk47y1d6iym0y9qnkey7f 5202325 5202324 2026-09-19T12:36:27Z Ciepiersia 162280 /* Класіфікацыя завес */ афармленне 5202325 wikitext text/x-wiki '''Беларуская каваная дзвярная фурнітура''' — традыцыйны комплекс каваных вырабаў, якія прымацоўваліся да [[Дзверы|дзвярэй]] для паляпшэння іх функцыянальнасці або вонкавага выгляду. Гэты комплекс з’яўляецца праявай [[Беларускае кавальства|беларускага народнага мастацкага кавальства]] і як від [[Народнае мастацтва|народнага мастацтва]] дасягнуў найвышэйшага ўзроўню і распаўсюджання ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзя, зберагаючы старажытныя тэхналагічныя і светапоглядныя традыцыі. == Агульнае апісанне == [[Файл:Крывіцкі касьцёл апостала Андрэя й кляштар трынітарыяў 1776–1796 гг. 08.JPG|міні|250px|Драўляныя дзверы ў [[Касцёл Святога апостала Андрэя і кляштар трынітарыяў|Касцёле Святога апостала Андрэя]] ў [[Крывічы (Мядзельскі раён)|Крывічах]] [[Мядзельскі раён|Мядзельскага раёна]]. Можна бачыць дэкаратыўныя плешкі цвікоў.]] [[Файл:Крэва. Руіны замка (27).jpg|250px|міні|Дзверы ў [[Крэўскі замак|Крэўскім замку]]]] У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага<ref name="Фарбы">[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл. С. 103</ref>. Можна сказаць, што асноўная частка каваных металічных вырабаў у беларускай народнай архітэктуры канцэнтравалася на ўваходных дзвярах. З аднаго боку, на дзвярах, што знаходзіліся ў пастаянным руху, яны былі патрэбныя больш, чым у іншых месцах, з другога — адначасова аздаблялі ўваход у будынак<ref name="Сах75">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 75</ref>. Для жыллёвых, гаспадарчых, грамадскіх пабудоў адкоўвалі клямкі, завесы, крукі, зашчапкі, накладныя падвясныя замкі<ref>{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 100</ref>. Усе гэтыя вырабы мелі агульныя рысы з вырабамі суседніх народаў — украінцаў, літоўцаў, палякаў, латышоў і рускіх, а таксама часам пераймалі стылі і тэхналогіі еўрапейскага кавальскага мастацтва, але валодалі таксама і ўласнымі прыкметамі. Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу. Вонкавыя дзверы многіх палацаў і храмаў у XVII—XVIII стагоддзяў акрамя разных упрыгожанняў маюць шматлікія металічныя аздобы. Найбольш пашыраны ў той час былі каваныя дэкаратыўныя цвікі, пляшкі якіх зроблены ў выглядзе разнастайных разетак. Гэтыя цвікі ў вялікай колькасці забіваліся ў палотны дзвярэй, прычым пляшкі іх стваралі разнастайныя ўзоры, а канцы загіналіся на супрацьлеглай частцы дзвярнога палатна, тым самым значна павялічваючы яго трываласць. Металічныя каваныя завесы ў гэты час паступова замянілі старадаўні спосаб навешвання дзвярэй на калаўроце<ref name=":4">[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусаў А. А.]] [https://knihi-online.com/assets/files/24/10/staronki-muravanaj-knihi-alieh-trusau.pdf#32#29 Старонкі мураванай кнігі]. С. 166.</ref>. == Дзвярныя завесы == {{main|Завеса}} Археалагічныя раскопкі на тэрыторыі Беларусі пацвярджаюць, што ўжо ў XIV—XVIII стагоддзях існавалі разнастайныя каваныя дэталі для дзвярэй, у тым ліку дзвярныя завесы і завесы<ref name=":1">Резниченко Н. [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%e2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf#1#1 ДВЕРНЫЕ КОНСТРУКЦИИ. МЕТАЛЛИЧЕСКАЯ ФУРНИТУРА (ПО АРХЕОЛОГИЧЕСКИМ МАТЕРИАЛАМ XIV—XIX ВВ. НА ТЕРРИТОРИИ СОВРЕМЕННОЙ БЕЛАРУСИ)]</ref>. Пры гэтым на беларускіх землях сяляне доўгі час карысталіся старадаўнім спосабам навешвання дзвярэй на калаўроце (на бегунах, на пятцы) і толькі з канца XIX стагоддзя сталі пашырацца металічныя завесы<ref name="Сах76">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 76</ref>. Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца XV стагоддзя<ref name="Рэзн">[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]</ref>. == Класіфікацыя завес == [[Файл:1999. Stamp of Belarus 0325.jpg|міні|250px|left|Каваная стужкавая завеса на паштовай марцы Беларусі, 1999 год.]] [[Файл:Баранавічы. Забудова. 2021 (47).jpg|міні|Аднабаковыя стужкавыя завесы на дзвярах [[Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Баранавічы)|Касцёла Узвіжання Святога Крыжа]] ў [[Баранавічы|Баранавічах]]]] Усю разнастайнасць дзвярных завес можна звесці да двух асноўных тыпаў: двухбаковыя і аднабаковыя<ref name="Сах76" />. У сваю чаргу яны могуць быць стужкавымі, крыжападобнымі, шчытападобнымі і раздвоенымі<ref name="Сах76" />. Аднабаковыя стужкавыя завесы адкоўваліся з доўгай паласы металу і гарфзантальна мацаваліся шрубамі ці цвікамі да палотнішча дзвярэй. Адзін канец завесы скручваўся ў трубку і надзяваўся на крук («гак»), убіты ў дзвярны вушак ці шула варотаў, на другім прабівалася некалькі дзірак для цвікоў<ref name="Сах76" />, а саму стужку металу нярэдка фігурна раскоўвалі<ref name=":2">{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 102</ref>. == Аздабленне завес == [[Файл:Belarus-Mstsibava-Church of Saint John the Baptist-Front door-Hidge.jpg|міні|250px|Каваная завеса на дзвярах [[Касцёл Святога Міхаіла (Гнезна)|Касцёла Святога Міхаіла]] ў [[Гнезна (Ваўкавыскі раён)|Гнезне]]]] [[Файл:043-072 Вселюб, снято 5 февраля 2005.jpg|міні|250px|Дэкаратыўная каваная завеса дзвярэй у [[Касцёл Святога Казіміра (Уселюб)|Касцёле Святога Казіміра]] ва [[Уселюб]]е [[Навагрудскі раён|Навагрудскага раёна]]]] [[Файл:Niasviž Castle Inner Court Door 2023-07-03 6158.jpg|міні|250px|Каваныя завесы і дэкаратыўныя пласціны на дзвярах у [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскім замку]].]] Канцы металічных завес раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профілю птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам сустракаецца больш адмысловае афармленне канцоў: у выглядзе трызубца, двух завіткоў, скіраваных ўнутр ці ў процілеглыя бакі, і іншае<ref name=":3">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 79</ref>. Нярэдка такое канструкцыйна-мастацкае вырашэнне дапаўнялася выбіваным дэкорам на палотнішчы завесы: [[зубіла]]м ці [[Барадок|прабойнікам]] насякалі нескладаныя ўзоры геаметрычнага характару — палоскі, крыжыкі, зігзагі, трохвугольнікі, ланцужкі скобак, кропак і іншае<ref name=":3" />. Папулярнасцю сярод кавалёў карысталася вінтападобнае скручванне тонка раскаваных завес — [[тарсіраванне]], што стварала просты, але эфектны дэкор<ref name=":3" />. == Выбітныя ўзоры == [[Файл:Cimkavičy, Śviatoha Michała. Цімкавічы, Сьвятога Міхала (1908) (7).jpg|міні|250px|Каваныя дэкаратыўныя завесы ў [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Цімкавічы)|Касцёле Святога Міхаіла Арханёла]] ў [[Цімкавічы|Цімкавічах]] [[Капыльскі раён|Капыльскага раёна]]]] [[Файл:Слабодка._Мастацкія_завесы_касцёла._Пачатак_19_ст_(04).jpg|міні|250px|Дзверы цэнтральнага ўвахода [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|касцёла]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]] Часам такія завесы ўвогуле ператвараліся арыгінальныя дэкаратыўныя аздобы дзвярэй. Адмысловыя вырашэнні можна бачыць на дзвярах драўляных палескіх цэркваў: [[Царква Святога прарока Ільі (Велямічы)|Велямічах]] ([[Столінскі раён]]), [[Корчыцы|Вялікіх Корчыцах]] ([[Кобрынскі раён]]), [[Спаса-Праабражэнская царква (Олтуш)|Олтушы]] і [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Ляхаўцы)|Ляхаўцах]] ([[Маларыцкі раён]])<ref>{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 102</ref>. Незвычайны дэкор аздабляў дзверы былога [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Цімкавічы)|касцёла Міхала Арханёла]] ў [[Цімкавічы|Цімкавічах]] [[Капыльскі раён|Капыльскага раёна]] (згарэў у 1985 годзе). Высокімі мастацкімі якасцямі адметныя завесы на дзвярах [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|касцёла]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]], якія пачатку XX ст. адкаваў мясцовы майстар [[Антон Петкун]]<ref name=":2" />. == Дэкор дзвярных палотнаў == [[Файл:Ružany church of St. Peter and St. Paul 006.Jpeg|міні|250px|Цэльнаметалічныя дзверы ў [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Ружаны)|Свята-Петра-Паўлаўскай царкве]] ў [[Ружаны|Ружанах]]. Вонкавы бок.]] [[Файл:059-020 Ивашковцы, снято 19 июня 2005.jpg|міні|250px|Жалезныя дзверы ў [[Івашкаўцы (Смаргонскі раён)|Івашкаўцах]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]]]] [[Файл:Niasviž Castle Inner Court Door 2023-07-03 6157.jpg|міні|250px|Дзверы з металічным каваным дэкорам і ручкай-[[антаба]]й ва ўнутраным двары [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскага замка]].]] Самы распаўсюджаны спосаб арнаментацыі палотнаў дзвярных палотнаў быў пашыраны ў архітэктуры гарадоў і мястэчак, у аздабленні культавых пабудоў з часоў сярэднявечча, а з канца XIX стагоддзя пачынае сустракацца і ў вёсцы<ref name="Сах76" />. Набраныя з вузкіх дошчачак ромбам ці «ў ёлачку» дзверы дэкаравалі паўкруглымі ці гранёнымі плешкамі каваных цвікоў<ref name="Сах75" />. Акрамя гэтага дзверы ўпрыгожвалі каванымі палосамі жалеза для ўмацавання і невялікімі каванымі вырабамі, размешчаных паводле задуманага майстрам арнаменту ў дэкаратыўных мэтах. У [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Ружаны)|Свята-Петра-Паўлаўскай царкве]] ў [[Ружаны|Ружанах]] можна ўбачыць рэдкі прыклад цэльнаметалічных дзвярэй<ref name=":5">Шэстак Ю. Т. [https://pdf.core.ac.uk/corefilesystem/pdf/1298/512030197.pdf?se=2026-09-19T08%3A53%3A21Z&sp=r&sv=2026-06-06&sr=b&rscd=inline%3B%20filename%3D%22512030197.pdf%22&rsct=application/pdf&sig=qUIP8mVC00HxBIHI237fBaHvkePZA0KI9GWkvGPj/FA%3D#4#3 ДЗВЕРЫ ЦАРКВЫ СВ. ПЯТРА І ПАЎЛА І КАСЦЁЛА СВ. ТРОІЦЫ Ў РУЖАНАХ] С. 146</ref>. Большасць вонкава падобных вырабаў мела драўляную аснову, абабітую металам. Цалкам зробленыя з жалеза дзверы абыходзіліся дорага і звычайна прызначаліся для храмаў з абарончымі элементамі, самым раннім зафіксаваным прыкладам чаго ў нашым рэгіёне можна лічыць уваход у [[Свята-Дабравешчанская царква (Супрасль)|Свята-Дабравешчанскую царкву]] XVI стагоддзя ў [[Супрасль|Супраслі]]<ref>[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусов, О. А.]] Двери и их атрибуты на примере памятников белорусского зодчества / PolotskSU О. А. Трусов // [[Архитектура и строительство|Строительство и архитектура Белоруссии]]. — 1988. — № 3. — C. 32-36.</ref>. Палатно набранае з 10-ці металічных лістоў рознага памеру з абвязкай па контуры<ref name=":5" />. Вонкавы дэкор адначасова служыць для замацавання гэтых кавалкаў паміж сабой: 14 вузкіх палос жалеза пакладзены ўнахлёст і прыбіты каванымі цвікамі, чые галоўкі раскляпаны ў плешкі, а на перакрыжаваннях — аздоблены чатырохпялёсткавымі кветкамі<ref name=":5" />. У цэнтры знаходзіцца самы выразны элемент упрыгожвання ў выглядзе кветкі 16х16 см, набранай з трох кавалкаў метала, паверхня якіх арнаментавана, як і дэкаратыўная накладка на ключавіну. Дзверы адчыняюцца ў памяшканне крыпты. З сярэдзіны можна бачыць дадатковае ўзмацненне: дзве перакрыжаваныя паласы з метала 35х20 мм<ref name=":5" />. Для замыкання прадугледжана засаўка, якая звонку прыводзілася ў рух ключом. Дзверы навешаны на 3 стужкавыя завесы: 2 даўжэйшыя і 1 кароткую — і гакі, якія ўваходзяць другім канцом у сцяну. Умуроўка элементаў мацавання адбывалася паралельна з узвядзеннем будынка і няма ніякіх слядоў, што гакі некалі адтуль вымаліся<ref name=":5" />. Можна адзначыць, што такі тып вырабаў быў характэрны для доўгага перыяду, але паступова страціў папулярнасць з адыходам барока<ref><nowiki>{{нп3|Ян Тайхман|Tajchman, J.|pl|Jan Tajchman}}</nowiki> Drewniane drzwi zabytkowe na terenie polski (Systematyka i problematyka konserwatorska) / J. Tajchman // <nowiki>{{нп3|Ochrona Zabytków|Ochrona zabytków|pl|Ochrona Zabytków}}</nowiki>. — 1991. — № 4. — S. 269—277. С. 273</ref>. Падобна, што дзверы, якія разглядаюцца, былі зроблены адразу ў 1762 годзе<ref name=":5" />. == Клямкі == {{main|Клямка}} [[Файл:Клямка_на_варотах.jpg|міні|250пкс|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]].]] Клямкі пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах з XVI—XVII стагоддзяў. Іх форма з XVIII стагоддзі і да нашых дзён практычна не змянілася<ref name=":1" />. На рубяжы XIX—XX стагоддзяў амаль усе дзверы ў горадзе і вёсцы ўпрыгожвалі фігурныя каваныя дзвярныя клямкі<ref name=":6">[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусаў А. А.]] [https://knihi-online.com/assets/files/24/10/staronki-muravanaj-knihi-alieh-trusau.pdf#32#29 Старонкі мураванай кнігі]. С. 167—168.</ref>. Клямкі такога тыпу выкарыстоўваюцца і сёння<ref name=":6" />. Канструкцыйна клямка — гэта прымацаваная знадворку да дзвярэй дугападобная ручка і прасунуты наскрозь рычажок (слясак), на які націскаюць вялікім пальцам, каб з унутранага боку прыўзняць металічную штабку ([[Засаўка|завалу]])<ref name=":2" />. Пры гэтым верхні канец дужкі-клямкі нярэдка па-рознаму раскоўвалі — хоць бы ў выглядзе звычайнага лісточка. Ён можа таксама раздвойвацца, закручвацца завіткі, нагадваць трыліснік, завяршацца крыжыкам, a то сілуэтамі конскіх ці птушыных галовак — яўна мэтаю абярэга на ўваходзе жыллё<ref name=":2" />. На паўднёвым усходзе Беларусі пераважаюць клямкі іншай канструкцыі — у выглядзе масіўнага рычага, прасунутага скрозь дзвярны вушак ці шула ў варотах<ref name=":2" />. Сярод іх трапляюцца цікавыя вырашэнні выглядзе фігурак вужоў ці галовак бараноў, прычым не плоскія сілуэтныя, а пластычныя, аб’ёмныя, часта досыць вобразныя. Несумненна, такое вырашэнне мае даўняе сімвалічнае паходжанне<ref>{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 103</ref>. На а Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]]. == Замкі == [[Файл:Магілёўскі_абласны_краязнаўчы_музей._Замкая_гара._Мсціслаў._Металічныя_дэталі_дзвярэй.jpg|злева|міні|250пкс|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі.]] Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]<ref>Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.</ref>. Пры раскопках [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]] была сабрана вялікая калекцыя кавальскіх вырабаў, сярод якіх ёсць прадметы дзвярной гарнітуры, уключаючы замкі, ручку ад дзверцаў і фрагменты дзвярных лічын<ref>Терентьев И. В. [https://libr.msu.by/bitstream/123456789/10244/1/1067n.pdf#1#1 АССОРТИМЕНТ КУЗНЕЧНОЙ ПРОДУКЦИИ (БЫТОВЫЕ ИЗДЕЛИЯ) С ТЕРРИТОРИИ ЗАМКОВОЙ ГОРЫ г. МСТИСЛАВЛЬ]</ref>. У культавых пабудовах і багатых палацах вонкавыя дзверы мелі вялікія спружынныя замкі, якія замыкаліся каванымі ключамі<ref name=":4" />. Вушкі такіх замкоў аздабляліся дэкаратыўнымі накладкамі, прычым найбольш распаўсюджанымі былі розныя варыянты сэрцападобнай формы. Адзін такі замок быў знойдзены падчас раскопак [[Заслаўскі замак|Заслаўскага замка]] ў 1979 годзе і датуецца першай паловай XVII стагоддзя<ref name=":4" />. Падчас раскопак [[Крэўскі замак|Крэўскага замка]] вучоныя знайшлі цэлую звязку ключоў (13 штук) гэтага ж часу<ref name=":4" />. У калекцыі Нацыянальнага гісторыка-культурнага музея-запаведніка «Нясвіж» захоўваецца ўразны дзвярны замок ручной мастацкай коўкі<ref>Інвентарны нумар КП-6952</ref>, які прадстаўляе сабой узор высокага кавальскага майстэрства эпохі Рэчы Паспалітай<ref name=":7">{{Cite web|url=https://niasvizh.by/posetitelyam/arkhiv/zamok-vreznoy-kp-6953/#accordion-m-10|title=Замок врезной (КП 6953) — музей-заповедник «Несвиж»|website=niasvizh.by|access-date=2026-09-19}}</ref>. Яго памеры 20*24 см, а поўная вышыня з дэталямі 29,5 см. Замак мае складаную для свайго часу інжынерную структуру і мацаваўся да драўлянай асновы чатырма каванымі шрубамі<ref name=":7" />. Непасрэдна над свідравінай для ключа (замочнай шчылінай) усталявана прыгожая дэкаратыўная накладка ў форме лісціка<ref name=":7" />. == Дзвярныя ручкі == {{main|Дзвярная ручка|Антаба}} [[Файл:Нясвіж._Гістарычная_забудова_(87).jpg|міні|250пкс|Ручка-[[антаба]] на варотах [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскага замка]]. Можна бачыць жалезны дэкор дзвярэй.]] [[Файл:Нясвіж. Касцёл Божага Цела. Дзверы пасля рэстаўрацыі 02.jpg|міні|250px|Дзвярная ручка [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|Касцёла Божага Цела]] ў [[Нясвіж]]ы]] Паводле даследаванняў, самыя раннія дзвярныя запаўненні на тэрыторыі Беларусі, знойдзеныя пры раскопках у Бярэсце і Віцебску, мелі жалезныя ручкі-[[Антаба|антабы]]<ref name=":8">Шэстак Ю. Т. [https://rep.bstu.by/xmlui/bitstream/handle/data/27124/140-146.pdf?sequence=1&isAllowed=y#4#2 ДОЙЛІДСТВА МІНУЛЫХ СТАГОДДЗЯЎ: МАТЭРЫЯЛЫ ДЛЯ ВЫРАБУ ДЗВЯРЭЙ]</ref>. Гэта прамое ўказанне на выкарыстанне антаб ужо ў XII—XIII стагоддзях<ref name=":8" />. У інвентарным апісанні брамы равеліна [[Слуцкія замкі|Слуцкай цытадэлі]] згадваецца «антабка жалезная для замыкання» (antabka zelazna do zamykania). Гэта дакументальнае сведчанне таго, што антабы выкарыстоўваліся не толькі як стукалкі, але і як элементы замыкальнага механізму на варотах крэпасці<ref>Inwentarz fortec i zamków w Słucku, 1687. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3834/2. Надрукаваны ў: Mikulski W., Zawadzki J. Opisy zamków białoruskich. Warszawa, 1999; Rewizja miasta Słuck, 1765. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3839/a. Інвентар 1765 г. слова ў слова паўтарае: Inwentarz miasta Słuck, 1767. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3841/1.</ref><ref>Волкаў М. [https://www.belhistory.eu/wp-content/themes/ah/library/BHR19.pdf#118#15 Слуцкая цытадэль XVII—XVIII ст.]</ref>. == Іншыя вырабы == Скобы трапляюцца ў археалагічных пластах з XVI—XVII стагоддзяў, з гэтага можа вынікаць, што раней іх не выраблялі. Форма скоб застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і да нашых дзён. Дзвярныя кручкі трапляюцца ў археалагічных матэрыялах з X—XIII стагоддзяў<ref name=":1" />. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца вонкавым выглядам. Агулам іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім<ref name=":1" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} * {{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}} * Резниченко Н. [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%e2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf#1#1 ДВЕРНЫЕ КОНСТРУКЦИИ. МЕТАЛЛИЧЕСКАЯ ФУРНИТУРА (ПО АРХЕОЛОГИЧЕСКИМ МАТЕРИАЛАМ XIV—XIX ВВ. НА ТЕРРИТОРИИ СОВРЕМЕННОЙ БЕЛАРУСИ)] {{навігацыя}} {{Беларускае народнае мастацтва}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мастацкае кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] [[Катэгорыя:Дзвярная фурнітура]] 2hrw186a1e10h8ilt9ee6j6lr4tmra7 5202326 5202325 2026-09-19T12:36:45Z Ciepiersia 162280 /* Аздабленне завес */ афармленне 5202326 wikitext text/x-wiki '''Беларуская каваная дзвярная фурнітура''' — традыцыйны комплекс каваных вырабаў, якія прымацоўваліся да [[Дзверы|дзвярэй]] для паляпшэння іх функцыянальнасці або вонкавага выгляду. Гэты комплекс з’яўляецца праявай [[Беларускае кавальства|беларускага народнага мастацкага кавальства]] і як від [[Народнае мастацтва|народнага мастацтва]] дасягнуў найвышэйшага ўзроўню і распаўсюджання ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзя, зберагаючы старажытныя тэхналагічныя і светапоглядныя традыцыі. == Агульнае апісанне == [[Файл:Крывіцкі касьцёл апостала Андрэя й кляштар трынітарыяў 1776–1796 гг. 08.JPG|міні|250px|Драўляныя дзверы ў [[Касцёл Святога апостала Андрэя і кляштар трынітарыяў|Касцёле Святога апостала Андрэя]] ў [[Крывічы (Мядзельскі раён)|Крывічах]] [[Мядзельскі раён|Мядзельскага раёна]]. Можна бачыць дэкаратыўныя плешкі цвікоў.]] [[Файл:Крэва. Руіны замка (27).jpg|250px|міні|Дзверы ў [[Крэўскі замак|Крэўскім замку]]]] У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага<ref name="Фарбы">[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл. С. 103</ref>. Можна сказаць, што асноўная частка каваных металічных вырабаў у беларускай народнай архітэктуры канцэнтравалася на ўваходных дзвярах. З аднаго боку, на дзвярах, што знаходзіліся ў пастаянным руху, яны былі патрэбныя больш, чым у іншых месцах, з другога — адначасова аздаблялі ўваход у будынак<ref name="Сах75">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 75</ref>. Для жыллёвых, гаспадарчых, грамадскіх пабудоў адкоўвалі клямкі, завесы, крукі, зашчапкі, накладныя падвясныя замкі<ref>{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 100</ref>. Усе гэтыя вырабы мелі агульныя рысы з вырабамі суседніх народаў — украінцаў, літоўцаў, палякаў, латышоў і рускіх, а таксама часам пераймалі стылі і тэхналогіі еўрапейскага кавальскага мастацтва, але валодалі таксама і ўласнымі прыкметамі. Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу. Вонкавыя дзверы многіх палацаў і храмаў у XVII—XVIII стагоддзяў акрамя разных упрыгожанняў маюць шматлікія металічныя аздобы. Найбольш пашыраны ў той час былі каваныя дэкаратыўныя цвікі, пляшкі якіх зроблены ў выглядзе разнастайных разетак. Гэтыя цвікі ў вялікай колькасці забіваліся ў палотны дзвярэй, прычым пляшкі іх стваралі разнастайныя ўзоры, а канцы загіналіся на супрацьлеглай частцы дзвярнога палатна, тым самым значна павялічваючы яго трываласць. Металічныя каваныя завесы ў гэты час паступова замянілі старадаўні спосаб навешвання дзвярэй на калаўроце<ref name=":4">[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусаў А. А.]] [https://knihi-online.com/assets/files/24/10/staronki-muravanaj-knihi-alieh-trusau.pdf#32#29 Старонкі мураванай кнігі]. С. 166.</ref>. == Дзвярныя завесы == {{main|Завеса}} Археалагічныя раскопкі на тэрыторыі Беларусі пацвярджаюць, што ўжо ў XIV—XVIII стагоддзях існавалі разнастайныя каваныя дэталі для дзвярэй, у тым ліку дзвярныя завесы і завесы<ref name=":1">Резниченко Н. [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%e2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf#1#1 ДВЕРНЫЕ КОНСТРУКЦИИ. МЕТАЛЛИЧЕСКАЯ ФУРНИТУРА (ПО АРХЕОЛОГИЧЕСКИМ МАТЕРИАЛАМ XIV—XIX ВВ. НА ТЕРРИТОРИИ СОВРЕМЕННОЙ БЕЛАРУСИ)]</ref>. Пры гэтым на беларускіх землях сяляне доўгі час карысталіся старадаўнім спосабам навешвання дзвярэй на калаўроце (на бегунах, на пятцы) і толькі з канца XIX стагоддзя сталі пашырацца металічныя завесы<ref name="Сах76">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 76</ref>. Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца XV стагоддзя<ref name="Рэзн">[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]</ref>. == Класіфікацыя завес == [[Файл:1999. Stamp of Belarus 0325.jpg|міні|250px|left|Каваная стужкавая завеса на паштовай марцы Беларусі, 1999 год.]] [[Файл:Баранавічы. Забудова. 2021 (47).jpg|міні|Аднабаковыя стужкавыя завесы на дзвярах [[Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Баранавічы)|Касцёла Узвіжання Святога Крыжа]] ў [[Баранавічы|Баранавічах]]]] Усю разнастайнасць дзвярных завес можна звесці да двух асноўных тыпаў: двухбаковыя і аднабаковыя<ref name="Сах76" />. У сваю чаргу яны могуць быць стужкавымі, крыжападобнымі, шчытападобнымі і раздвоенымі<ref name="Сах76" />. Аднабаковыя стужкавыя завесы адкоўваліся з доўгай паласы металу і гарфзантальна мацаваліся шрубамі ці цвікамі да палотнішча дзвярэй. Адзін канец завесы скручваўся ў трубку і надзяваўся на крук («гак»), убіты ў дзвярны вушак ці шула варотаў, на другім прабівалася некалькі дзірак для цвікоў<ref name="Сах76" />, а саму стужку металу нярэдка фігурна раскоўвалі<ref name=":2">{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 102</ref>. == Аздабленне завес == [[Файл:Belarus-Mstsibava-Church of Saint John the Baptist-Front door-Hidge.jpg|міні|250px|left|Каваная завеса на дзвярах [[Касцёл Святога Міхаіла (Гнезна)|Касцёла Святога Міхаіла]] ў [[Гнезна (Ваўкавыскі раён)|Гнезне]]]] [[Файл:043-072 Вселюб, снято 5 февраля 2005.jpg|міні|250px|Дэкаратыўная каваная завеса дзвярэй у [[Касцёл Святога Казіміра (Уселюб)|Касцёле Святога Казіміра]] ва [[Уселюб]]е [[Навагрудскі раён|Навагрудскага раёна]]]] [[Файл:Niasviž Castle Inner Court Door 2023-07-03 6158.jpg|міні|250px|Каваныя завесы і дэкаратыўныя пласціны на дзвярах у [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскім замку]].]] Канцы металічных завес раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профілю птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам сустракаецца больш адмысловае афармленне канцоў: у выглядзе трызубца, двух завіткоў, скіраваных ўнутр ці ў процілеглыя бакі, і іншае<ref name=":3">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 79</ref>. Нярэдка такое канструкцыйна-мастацкае вырашэнне дапаўнялася выбіваным дэкорам на палотнішчы завесы: [[зубіла]]м ці [[Барадок|прабойнікам]] насякалі нескладаныя ўзоры геаметрычнага характару — палоскі, крыжыкі, зігзагі, трохвугольнікі, ланцужкі скобак, кропак і іншае<ref name=":3" />. Папулярнасцю сярод кавалёў карысталася вінтападобнае скручванне тонка раскаваных завес — [[тарсіраванне]], што стварала просты, але эфектны дэкор<ref name=":3" />. == Выбітныя ўзоры == [[Файл:Cimkavičy, Śviatoha Michała. Цімкавічы, Сьвятога Міхала (1908) (7).jpg|міні|250px|Каваныя дэкаратыўныя завесы ў [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Цімкавічы)|Касцёле Святога Міхаіла Арханёла]] ў [[Цімкавічы|Цімкавічах]] [[Капыльскі раён|Капыльскага раёна]]]] [[Файл:Слабодка._Мастацкія_завесы_касцёла._Пачатак_19_ст_(04).jpg|міні|250px|Дзверы цэнтральнага ўвахода [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|касцёла]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]] Часам такія завесы ўвогуле ператвараліся арыгінальныя дэкаратыўныя аздобы дзвярэй. Адмысловыя вырашэнні можна бачыць на дзвярах драўляных палескіх цэркваў: [[Царква Святога прарока Ільі (Велямічы)|Велямічах]] ([[Столінскі раён]]), [[Корчыцы|Вялікіх Корчыцах]] ([[Кобрынскі раён]]), [[Спаса-Праабражэнская царква (Олтуш)|Олтушы]] і [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Ляхаўцы)|Ляхаўцах]] ([[Маларыцкі раён]])<ref>{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 102</ref>. Незвычайны дэкор аздабляў дзверы былога [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Цімкавічы)|касцёла Міхала Арханёла]] ў [[Цімкавічы|Цімкавічах]] [[Капыльскі раён|Капыльскага раёна]] (згарэў у 1985 годзе). Высокімі мастацкімі якасцямі адметныя завесы на дзвярах [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|касцёла]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]], якія пачатку XX ст. адкаваў мясцовы майстар [[Антон Петкун]]<ref name=":2" />. == Дэкор дзвярных палотнаў == [[Файл:Ružany church of St. Peter and St. Paul 006.Jpeg|міні|250px|Цэльнаметалічныя дзверы ў [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Ружаны)|Свята-Петра-Паўлаўскай царкве]] ў [[Ружаны|Ружанах]]. Вонкавы бок.]] [[Файл:059-020 Ивашковцы, снято 19 июня 2005.jpg|міні|250px|Жалезныя дзверы ў [[Івашкаўцы (Смаргонскі раён)|Івашкаўцах]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]]]] [[Файл:Niasviž Castle Inner Court Door 2023-07-03 6157.jpg|міні|250px|Дзверы з металічным каваным дэкорам і ручкай-[[антаба]]й ва ўнутраным двары [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскага замка]].]] Самы распаўсюджаны спосаб арнаментацыі палотнаў дзвярных палотнаў быў пашыраны ў архітэктуры гарадоў і мястэчак, у аздабленні культавых пабудоў з часоў сярэднявечча, а з канца XIX стагоддзя пачынае сустракацца і ў вёсцы<ref name="Сах76" />. Набраныя з вузкіх дошчачак ромбам ці «ў ёлачку» дзверы дэкаравалі паўкруглымі ці гранёнымі плешкамі каваных цвікоў<ref name="Сах75" />. Акрамя гэтага дзверы ўпрыгожвалі каванымі палосамі жалеза для ўмацавання і невялікімі каванымі вырабамі, размешчаных паводле задуманага майстрам арнаменту ў дэкаратыўных мэтах. У [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Ружаны)|Свята-Петра-Паўлаўскай царкве]] ў [[Ружаны|Ружанах]] можна ўбачыць рэдкі прыклад цэльнаметалічных дзвярэй<ref name=":5">Шэстак Ю. Т. [https://pdf.core.ac.uk/corefilesystem/pdf/1298/512030197.pdf?se=2026-09-19T08%3A53%3A21Z&sp=r&sv=2026-06-06&sr=b&rscd=inline%3B%20filename%3D%22512030197.pdf%22&rsct=application/pdf&sig=qUIP8mVC00HxBIHI237fBaHvkePZA0KI9GWkvGPj/FA%3D#4#3 ДЗВЕРЫ ЦАРКВЫ СВ. ПЯТРА І ПАЎЛА І КАСЦЁЛА СВ. ТРОІЦЫ Ў РУЖАНАХ] С. 146</ref>. Большасць вонкава падобных вырабаў мела драўляную аснову, абабітую металам. Цалкам зробленыя з жалеза дзверы абыходзіліся дорага і звычайна прызначаліся для храмаў з абарончымі элементамі, самым раннім зафіксаваным прыкладам чаго ў нашым рэгіёне можна лічыць уваход у [[Свята-Дабравешчанская царква (Супрасль)|Свята-Дабравешчанскую царкву]] XVI стагоддзя ў [[Супрасль|Супраслі]]<ref>[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусов, О. А.]] Двери и их атрибуты на примере памятников белорусского зодчества / PolotskSU О. А. Трусов // [[Архитектура и строительство|Строительство и архитектура Белоруссии]]. — 1988. — № 3. — C. 32-36.</ref>. Палатно набранае з 10-ці металічных лістоў рознага памеру з абвязкай па контуры<ref name=":5" />. Вонкавы дэкор адначасова служыць для замацавання гэтых кавалкаў паміж сабой: 14 вузкіх палос жалеза пакладзены ўнахлёст і прыбіты каванымі цвікамі, чые галоўкі раскляпаны ў плешкі, а на перакрыжаваннях — аздоблены чатырохпялёсткавымі кветкамі<ref name=":5" />. У цэнтры знаходзіцца самы выразны элемент упрыгожвання ў выглядзе кветкі 16х16 см, набранай з трох кавалкаў метала, паверхня якіх арнаментавана, як і дэкаратыўная накладка на ключавіну. Дзверы адчыняюцца ў памяшканне крыпты. З сярэдзіны можна бачыць дадатковае ўзмацненне: дзве перакрыжаваныя паласы з метала 35х20 мм<ref name=":5" />. Для замыкання прадугледжана засаўка, якая звонку прыводзілася ў рух ключом. Дзверы навешаны на 3 стужкавыя завесы: 2 даўжэйшыя і 1 кароткую — і гакі, якія ўваходзяць другім канцом у сцяну. Умуроўка элементаў мацавання адбывалася паралельна з узвядзеннем будынка і няма ніякіх слядоў, што гакі некалі адтуль вымаліся<ref name=":5" />. Можна адзначыць, што такі тып вырабаў быў характэрны для доўгага перыяду, але паступова страціў папулярнасць з адыходам барока<ref><nowiki>{{нп3|Ян Тайхман|Tajchman, J.|pl|Jan Tajchman}}</nowiki> Drewniane drzwi zabytkowe na terenie polski (Systematyka i problematyka konserwatorska) / J. Tajchman // <nowiki>{{нп3|Ochrona Zabytków|Ochrona zabytków|pl|Ochrona Zabytków}}</nowiki>. — 1991. — № 4. — S. 269—277. С. 273</ref>. Падобна, што дзверы, якія разглядаюцца, былі зроблены адразу ў 1762 годзе<ref name=":5" />. == Клямкі == {{main|Клямка}} [[Файл:Клямка_на_варотах.jpg|міні|250пкс|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]].]] Клямкі пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах з XVI—XVII стагоддзяў. Іх форма з XVIII стагоддзі і да нашых дзён практычна не змянілася<ref name=":1" />. На рубяжы XIX—XX стагоддзяў амаль усе дзверы ў горадзе і вёсцы ўпрыгожвалі фігурныя каваныя дзвярныя клямкі<ref name=":6">[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусаў А. А.]] [https://knihi-online.com/assets/files/24/10/staronki-muravanaj-knihi-alieh-trusau.pdf#32#29 Старонкі мураванай кнігі]. С. 167—168.</ref>. Клямкі такога тыпу выкарыстоўваюцца і сёння<ref name=":6" />. Канструкцыйна клямка — гэта прымацаваная знадворку да дзвярэй дугападобная ручка і прасунуты наскрозь рычажок (слясак), на які націскаюць вялікім пальцам, каб з унутранага боку прыўзняць металічную штабку ([[Засаўка|завалу]])<ref name=":2" />. Пры гэтым верхні канец дужкі-клямкі нярэдка па-рознаму раскоўвалі — хоць бы ў выглядзе звычайнага лісточка. Ён можа таксама раздвойвацца, закручвацца завіткі, нагадваць трыліснік, завяршацца крыжыкам, a то сілуэтамі конскіх ці птушыных галовак — яўна мэтаю абярэга на ўваходзе жыллё<ref name=":2" />. На паўднёвым усходзе Беларусі пераважаюць клямкі іншай канструкцыі — у выглядзе масіўнага рычага, прасунутага скрозь дзвярны вушак ці шула ў варотах<ref name=":2" />. Сярод іх трапляюцца цікавыя вырашэнні выглядзе фігурак вужоў ці галовак бараноў, прычым не плоскія сілуэтныя, а пластычныя, аб’ёмныя, часта досыць вобразныя. Несумненна, такое вырашэнне мае даўняе сімвалічнае паходжанне<ref>{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 103</ref>. На а Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]]. == Замкі == [[Файл:Магілёўскі_абласны_краязнаўчы_музей._Замкая_гара._Мсціслаў._Металічныя_дэталі_дзвярэй.jpg|злева|міні|250пкс|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі.]] Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]<ref>Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.</ref>. Пры раскопках [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]] была сабрана вялікая калекцыя кавальскіх вырабаў, сярод якіх ёсць прадметы дзвярной гарнітуры, уключаючы замкі, ручку ад дзверцаў і фрагменты дзвярных лічын<ref>Терентьев И. В. [https://libr.msu.by/bitstream/123456789/10244/1/1067n.pdf#1#1 АССОРТИМЕНТ КУЗНЕЧНОЙ ПРОДУКЦИИ (БЫТОВЫЕ ИЗДЕЛИЯ) С ТЕРРИТОРИИ ЗАМКОВОЙ ГОРЫ г. МСТИСЛАВЛЬ]</ref>. У культавых пабудовах і багатых палацах вонкавыя дзверы мелі вялікія спружынныя замкі, якія замыкаліся каванымі ключамі<ref name=":4" />. Вушкі такіх замкоў аздабляліся дэкаратыўнымі накладкамі, прычым найбольш распаўсюджанымі былі розныя варыянты сэрцападобнай формы. Адзін такі замок быў знойдзены падчас раскопак [[Заслаўскі замак|Заслаўскага замка]] ў 1979 годзе і датуецца першай паловай XVII стагоддзя<ref name=":4" />. Падчас раскопак [[Крэўскі замак|Крэўскага замка]] вучоныя знайшлі цэлую звязку ключоў (13 штук) гэтага ж часу<ref name=":4" />. У калекцыі Нацыянальнага гісторыка-культурнага музея-запаведніка «Нясвіж» захоўваецца ўразны дзвярны замок ручной мастацкай коўкі<ref>Інвентарны нумар КП-6952</ref>, які прадстаўляе сабой узор высокага кавальскага майстэрства эпохі Рэчы Паспалітай<ref name=":7">{{Cite web|url=https://niasvizh.by/posetitelyam/arkhiv/zamok-vreznoy-kp-6953/#accordion-m-10|title=Замок врезной (КП 6953) — музей-заповедник «Несвиж»|website=niasvizh.by|access-date=2026-09-19}}</ref>. Яго памеры 20*24 см, а поўная вышыня з дэталямі 29,5 см. Замак мае складаную для свайго часу інжынерную структуру і мацаваўся да драўлянай асновы чатырма каванымі шрубамі<ref name=":7" />. Непасрэдна над свідравінай для ключа (замочнай шчылінай) усталявана прыгожая дэкаратыўная накладка ў форме лісціка<ref name=":7" />. == Дзвярныя ручкі == {{main|Дзвярная ручка|Антаба}} [[Файл:Нясвіж._Гістарычная_забудова_(87).jpg|міні|250пкс|Ручка-[[антаба]] на варотах [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскага замка]]. Можна бачыць жалезны дэкор дзвярэй.]] [[Файл:Нясвіж. Касцёл Божага Цела. Дзверы пасля рэстаўрацыі 02.jpg|міні|250px|Дзвярная ручка [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|Касцёла Божага Цела]] ў [[Нясвіж]]ы]] Паводле даследаванняў, самыя раннія дзвярныя запаўненні на тэрыторыі Беларусі, знойдзеныя пры раскопках у Бярэсце і Віцебску, мелі жалезныя ручкі-[[Антаба|антабы]]<ref name=":8">Шэстак Ю. Т. [https://rep.bstu.by/xmlui/bitstream/handle/data/27124/140-146.pdf?sequence=1&isAllowed=y#4#2 ДОЙЛІДСТВА МІНУЛЫХ СТАГОДДЗЯЎ: МАТЭРЫЯЛЫ ДЛЯ ВЫРАБУ ДЗВЯРЭЙ]</ref>. Гэта прамое ўказанне на выкарыстанне антаб ужо ў XII—XIII стагоддзях<ref name=":8" />. У інвентарным апісанні брамы равеліна [[Слуцкія замкі|Слуцкай цытадэлі]] згадваецца «антабка жалезная для замыкання» (antabka zelazna do zamykania). Гэта дакументальнае сведчанне таго, што антабы выкарыстоўваліся не толькі як стукалкі, але і як элементы замыкальнага механізму на варотах крэпасці<ref>Inwentarz fortec i zamków w Słucku, 1687. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3834/2. Надрукаваны ў: Mikulski W., Zawadzki J. Opisy zamków białoruskich. Warszawa, 1999; Rewizja miasta Słuck, 1765. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3839/a. Інвентар 1765 г. слова ў слова паўтарае: Inwentarz miasta Słuck, 1767. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3841/1.</ref><ref>Волкаў М. [https://www.belhistory.eu/wp-content/themes/ah/library/BHR19.pdf#118#15 Слуцкая цытадэль XVII—XVIII ст.]</ref>. == Іншыя вырабы == Скобы трапляюцца ў археалагічных пластах з XVI—XVII стагоддзяў, з гэтага можа вынікаць, што раней іх не выраблялі. Форма скоб застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і да нашых дзён. Дзвярныя кручкі трапляюцца ў археалагічных матэрыялах з X—XIII стагоддзяў<ref name=":1" />. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца вонкавым выглядам. Агулам іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім<ref name=":1" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} * {{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}} * Резниченко Н. [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%e2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf#1#1 ДВЕРНЫЕ КОНСТРУКЦИИ. МЕТАЛЛИЧЕСКАЯ ФУРНИТУРА (ПО АРХЕОЛОГИЧЕСКИМ МАТЕРИАЛАМ XIV—XIX ВВ. НА ТЕРРИТОРИИ СОВРЕМЕННОЙ БЕЛАРУСИ)] {{навігацыя}} {{Беларускае народнае мастацтва}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мастацкае кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] [[Катэгорыя:Дзвярная фурнітура]] gf3iwsrs4zrgbkk39vszwijz7ols40v 5202327 5202326 2026-09-19T12:37:03Z Ciepiersia 162280 /* Выбітныя ўзоры */ афармленне 5202327 wikitext text/x-wiki '''Беларуская каваная дзвярная фурнітура''' — традыцыйны комплекс каваных вырабаў, якія прымацоўваліся да [[Дзверы|дзвярэй]] для паляпшэння іх функцыянальнасці або вонкавага выгляду. Гэты комплекс з’яўляецца праявай [[Беларускае кавальства|беларускага народнага мастацкага кавальства]] і як від [[Народнае мастацтва|народнага мастацтва]] дасягнуў найвышэйшага ўзроўню і распаўсюджання ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзя, зберагаючы старажытныя тэхналагічныя і светапоглядныя традыцыі. == Агульнае апісанне == [[Файл:Крывіцкі касьцёл апостала Андрэя й кляштар трынітарыяў 1776–1796 гг. 08.JPG|міні|250px|Драўляныя дзверы ў [[Касцёл Святога апостала Андрэя і кляштар трынітарыяў|Касцёле Святога апостала Андрэя]] ў [[Крывічы (Мядзельскі раён)|Крывічах]] [[Мядзельскі раён|Мядзельскага раёна]]. Можна бачыць дэкаратыўныя плешкі цвікоў.]] [[Файл:Крэва. Руіны замка (27).jpg|250px|міні|Дзверы ў [[Крэўскі замак|Крэўскім замку]]]] У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага<ref name="Фарбы">[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл. С. 103</ref>. Можна сказаць, што асноўная частка каваных металічных вырабаў у беларускай народнай архітэктуры канцэнтравалася на ўваходных дзвярах. З аднаго боку, на дзвярах, што знаходзіліся ў пастаянным руху, яны былі патрэбныя больш, чым у іншых месцах, з другога — адначасова аздаблялі ўваход у будынак<ref name="Сах75">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 75</ref>. Для жыллёвых, гаспадарчых, грамадскіх пабудоў адкоўвалі клямкі, завесы, крукі, зашчапкі, накладныя падвясныя замкі<ref>{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 100</ref>. Усе гэтыя вырабы мелі агульныя рысы з вырабамі суседніх народаў — украінцаў, літоўцаў, палякаў, латышоў і рускіх, а таксама часам пераймалі стылі і тэхналогіі еўрапейскага кавальскага мастацтва, але валодалі таксама і ўласнымі прыкметамі. Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу. Вонкавыя дзверы многіх палацаў і храмаў у XVII—XVIII стагоддзяў акрамя разных упрыгожанняў маюць шматлікія металічныя аздобы. Найбольш пашыраны ў той час былі каваныя дэкаратыўныя цвікі, пляшкі якіх зроблены ў выглядзе разнастайных разетак. Гэтыя цвікі ў вялікай колькасці забіваліся ў палотны дзвярэй, прычым пляшкі іх стваралі разнастайныя ўзоры, а канцы загіналіся на супрацьлеглай частцы дзвярнога палатна, тым самым значна павялічваючы яго трываласць. Металічныя каваныя завесы ў гэты час паступова замянілі старадаўні спосаб навешвання дзвярэй на калаўроце<ref name=":4">[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусаў А. А.]] [https://knihi-online.com/assets/files/24/10/staronki-muravanaj-knihi-alieh-trusau.pdf#32#29 Старонкі мураванай кнігі]. С. 166.</ref>. == Дзвярныя завесы == {{main|Завеса}} Археалагічныя раскопкі на тэрыторыі Беларусі пацвярджаюць, што ўжо ў XIV—XVIII стагоддзях існавалі разнастайныя каваныя дэталі для дзвярэй, у тым ліку дзвярныя завесы і завесы<ref name=":1">Резниченко Н. [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%e2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf#1#1 ДВЕРНЫЕ КОНСТРУКЦИИ. МЕТАЛЛИЧЕСКАЯ ФУРНИТУРА (ПО АРХЕОЛОГИЧЕСКИМ МАТЕРИАЛАМ XIV—XIX ВВ. НА ТЕРРИТОРИИ СОВРЕМЕННОЙ БЕЛАРУСИ)]</ref>. Пры гэтым на беларускіх землях сяляне доўгі час карысталіся старадаўнім спосабам навешвання дзвярэй на калаўроце (на бегунах, на пятцы) і толькі з канца XIX стагоддзя сталі пашырацца металічныя завесы<ref name="Сах76">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 76</ref>. Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца XV стагоддзя<ref name="Рэзн">[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]</ref>. == Класіфікацыя завес == [[Файл:1999. Stamp of Belarus 0325.jpg|міні|250px|left|Каваная стужкавая завеса на паштовай марцы Беларусі, 1999 год.]] [[Файл:Баранавічы. Забудова. 2021 (47).jpg|міні|Аднабаковыя стужкавыя завесы на дзвярах [[Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Баранавічы)|Касцёла Узвіжання Святога Крыжа]] ў [[Баранавічы|Баранавічах]]]] Усю разнастайнасць дзвярных завес можна звесці да двух асноўных тыпаў: двухбаковыя і аднабаковыя<ref name="Сах76" />. У сваю чаргу яны могуць быць стужкавымі, крыжападобнымі, шчытападобнымі і раздвоенымі<ref name="Сах76" />. Аднабаковыя стужкавыя завесы адкоўваліся з доўгай паласы металу і гарфзантальна мацаваліся шрубамі ці цвікамі да палотнішча дзвярэй. Адзін канец завесы скручваўся ў трубку і надзяваўся на крук («гак»), убіты ў дзвярны вушак ці шула варотаў, на другім прабівалася некалькі дзірак для цвікоў<ref name="Сах76" />, а саму стужку металу нярэдка фігурна раскоўвалі<ref name=":2">{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 102</ref>. == Аздабленне завес == [[Файл:Belarus-Mstsibava-Church of Saint John the Baptist-Front door-Hidge.jpg|міні|250px|left|Каваная завеса на дзвярах [[Касцёл Святога Міхаіла (Гнезна)|Касцёла Святога Міхаіла]] ў [[Гнезна (Ваўкавыскі раён)|Гнезне]]]] [[Файл:043-072 Вселюб, снято 5 февраля 2005.jpg|міні|250px|Дэкаратыўная каваная завеса дзвярэй у [[Касцёл Святога Казіміра (Уселюб)|Касцёле Святога Казіміра]] ва [[Уселюб]]е [[Навагрудскі раён|Навагрудскага раёна]]]] [[Файл:Niasviž Castle Inner Court Door 2023-07-03 6158.jpg|міні|250px|Каваныя завесы і дэкаратыўныя пласціны на дзвярах у [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскім замку]].]] Канцы металічных завес раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профілю птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам сустракаецца больш адмысловае афармленне канцоў: у выглядзе трызубца, двух завіткоў, скіраваных ўнутр ці ў процілеглыя бакі, і іншае<ref name=":3">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 79</ref>. Нярэдка такое канструкцыйна-мастацкае вырашэнне дапаўнялася выбіваным дэкорам на палотнішчы завесы: [[зубіла]]м ці [[Барадок|прабойнікам]] насякалі нескладаныя ўзоры геаметрычнага характару — палоскі, крыжыкі, зігзагі, трохвугольнікі, ланцужкі скобак, кропак і іншае<ref name=":3" />. Папулярнасцю сярод кавалёў карысталася вінтападобнае скручванне тонка раскаваных завес — [[тарсіраванне]], што стварала просты, але эфектны дэкор<ref name=":3" />. == Выбітныя ўзоры == [[Файл:Cimkavičy, Śviatoha Michała. Цімкавічы, Сьвятога Міхала (1908) (7).jpg|міні|250px|left|Каваныя дэкаратыўныя завесы ў [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Цімкавічы)|Касцёле Святога Міхаіла Арханёла]] ў [[Цімкавічы|Цімкавічах]] [[Капыльскі раён|Капыльскага раёна]]]] [[Файл:Слабодка._Мастацкія_завесы_касцёла._Пачатак_19_ст_(04).jpg|міні|250px|Дзверы цэнтральнага ўвахода [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|касцёла]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]] Часам такія завесы ўвогуле ператвараліся арыгінальныя дэкаратыўныя аздобы дзвярэй. Адмысловыя вырашэнні можна бачыць на дзвярах драўляных палескіх цэркваў: [[Царква Святога прарока Ільі (Велямічы)|Велямічах]] ([[Столінскі раён]]), [[Корчыцы|Вялікіх Корчыцах]] ([[Кобрынскі раён]]), [[Спаса-Праабражэнская царква (Олтуш)|Олтушы]] і [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Ляхаўцы)|Ляхаўцах]] ([[Маларыцкі раён]])<ref>{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 102</ref>. Незвычайны дэкор аздабляў дзверы былога [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Цімкавічы)|касцёла Міхала Арханёла]] ў [[Цімкавічы|Цімкавічах]] [[Капыльскі раён|Капыльскага раёна]] (згарэў у 1985 годзе). Высокімі мастацкімі якасцямі адметныя завесы на дзвярах [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|касцёла]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]], якія пачатку XX ст. адкаваў мясцовы майстар [[Антон Петкун]]<ref name=":2" />. == Дэкор дзвярных палотнаў == [[Файл:Ružany church of St. Peter and St. Paul 006.Jpeg|міні|250px|Цэльнаметалічныя дзверы ў [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Ружаны)|Свята-Петра-Паўлаўскай царкве]] ў [[Ружаны|Ружанах]]. Вонкавы бок.]] [[Файл:059-020 Ивашковцы, снято 19 июня 2005.jpg|міні|250px|Жалезныя дзверы ў [[Івашкаўцы (Смаргонскі раён)|Івашкаўцах]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]]]] [[Файл:Niasviž Castle Inner Court Door 2023-07-03 6157.jpg|міні|250px|Дзверы з металічным каваным дэкорам і ручкай-[[антаба]]й ва ўнутраным двары [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскага замка]].]] Самы распаўсюджаны спосаб арнаментацыі палотнаў дзвярных палотнаў быў пашыраны ў архітэктуры гарадоў і мястэчак, у аздабленні культавых пабудоў з часоў сярэднявечча, а з канца XIX стагоддзя пачынае сустракацца і ў вёсцы<ref name="Сах76" />. Набраныя з вузкіх дошчачак ромбам ці «ў ёлачку» дзверы дэкаравалі паўкруглымі ці гранёнымі плешкамі каваных цвікоў<ref name="Сах75" />. Акрамя гэтага дзверы ўпрыгожвалі каванымі палосамі жалеза для ўмацавання і невялікімі каванымі вырабамі, размешчаных паводле задуманага майстрам арнаменту ў дэкаратыўных мэтах. У [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Ружаны)|Свята-Петра-Паўлаўскай царкве]] ў [[Ружаны|Ружанах]] можна ўбачыць рэдкі прыклад цэльнаметалічных дзвярэй<ref name=":5">Шэстак Ю. Т. [https://pdf.core.ac.uk/corefilesystem/pdf/1298/512030197.pdf?se=2026-09-19T08%3A53%3A21Z&sp=r&sv=2026-06-06&sr=b&rscd=inline%3B%20filename%3D%22512030197.pdf%22&rsct=application/pdf&sig=qUIP8mVC00HxBIHI237fBaHvkePZA0KI9GWkvGPj/FA%3D#4#3 ДЗВЕРЫ ЦАРКВЫ СВ. ПЯТРА І ПАЎЛА І КАСЦЁЛА СВ. ТРОІЦЫ Ў РУЖАНАХ] С. 146</ref>. Большасць вонкава падобных вырабаў мела драўляную аснову, абабітую металам. Цалкам зробленыя з жалеза дзверы абыходзіліся дорага і звычайна прызначаліся для храмаў з абарончымі элементамі, самым раннім зафіксаваным прыкладам чаго ў нашым рэгіёне можна лічыць уваход у [[Свята-Дабравешчанская царква (Супрасль)|Свята-Дабравешчанскую царкву]] XVI стагоддзя ў [[Супрасль|Супраслі]]<ref>[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусов, О. А.]] Двери и их атрибуты на примере памятников белорусского зодчества / PolotskSU О. А. Трусов // [[Архитектура и строительство|Строительство и архитектура Белоруссии]]. — 1988. — № 3. — C. 32-36.</ref>. Палатно набранае з 10-ці металічных лістоў рознага памеру з абвязкай па контуры<ref name=":5" />. Вонкавы дэкор адначасова служыць для замацавання гэтых кавалкаў паміж сабой: 14 вузкіх палос жалеза пакладзены ўнахлёст і прыбіты каванымі цвікамі, чые галоўкі раскляпаны ў плешкі, а на перакрыжаваннях — аздоблены чатырохпялёсткавымі кветкамі<ref name=":5" />. У цэнтры знаходзіцца самы выразны элемент упрыгожвання ў выглядзе кветкі 16х16 см, набранай з трох кавалкаў метала, паверхня якіх арнаментавана, як і дэкаратыўная накладка на ключавіну. Дзверы адчыняюцца ў памяшканне крыпты. З сярэдзіны можна бачыць дадатковае ўзмацненне: дзве перакрыжаваныя паласы з метала 35х20 мм<ref name=":5" />. Для замыкання прадугледжана засаўка, якая звонку прыводзілася ў рух ключом. Дзверы навешаны на 3 стужкавыя завесы: 2 даўжэйшыя і 1 кароткую — і гакі, якія ўваходзяць другім канцом у сцяну. Умуроўка элементаў мацавання адбывалася паралельна з узвядзеннем будынка і няма ніякіх слядоў, што гакі некалі адтуль вымаліся<ref name=":5" />. Можна адзначыць, што такі тып вырабаў быў характэрны для доўгага перыяду, але паступова страціў папулярнасць з адыходам барока<ref><nowiki>{{нп3|Ян Тайхман|Tajchman, J.|pl|Jan Tajchman}}</nowiki> Drewniane drzwi zabytkowe na terenie polski (Systematyka i problematyka konserwatorska) / J. Tajchman // <nowiki>{{нп3|Ochrona Zabytków|Ochrona zabytków|pl|Ochrona Zabytków}}</nowiki>. — 1991. — № 4. — S. 269—277. С. 273</ref>. Падобна, што дзверы, якія разглядаюцца, былі зроблены адразу ў 1762 годзе<ref name=":5" />. == Клямкі == {{main|Клямка}} [[Файл:Клямка_на_варотах.jpg|міні|250пкс|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]].]] Клямкі пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах з XVI—XVII стагоддзяў. Іх форма з XVIII стагоддзі і да нашых дзён практычна не змянілася<ref name=":1" />. На рубяжы XIX—XX стагоддзяў амаль усе дзверы ў горадзе і вёсцы ўпрыгожвалі фігурныя каваныя дзвярныя клямкі<ref name=":6">[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусаў А. А.]] [https://knihi-online.com/assets/files/24/10/staronki-muravanaj-knihi-alieh-trusau.pdf#32#29 Старонкі мураванай кнігі]. С. 167—168.</ref>. Клямкі такога тыпу выкарыстоўваюцца і сёння<ref name=":6" />. Канструкцыйна клямка — гэта прымацаваная знадворку да дзвярэй дугападобная ручка і прасунуты наскрозь рычажок (слясак), на які націскаюць вялікім пальцам, каб з унутранага боку прыўзняць металічную штабку ([[Засаўка|завалу]])<ref name=":2" />. Пры гэтым верхні канец дужкі-клямкі нярэдка па-рознаму раскоўвалі — хоць бы ў выглядзе звычайнага лісточка. Ён можа таксама раздвойвацца, закручвацца завіткі, нагадваць трыліснік, завяршацца крыжыкам, a то сілуэтамі конскіх ці птушыных галовак — яўна мэтаю абярэга на ўваходзе жыллё<ref name=":2" />. На паўднёвым усходзе Беларусі пераважаюць клямкі іншай канструкцыі — у выглядзе масіўнага рычага, прасунутага скрозь дзвярны вушак ці шула ў варотах<ref name=":2" />. Сярод іх трапляюцца цікавыя вырашэнні выглядзе фігурак вужоў ці галовак бараноў, прычым не плоскія сілуэтныя, а пластычныя, аб’ёмныя, часта досыць вобразныя. Несумненна, такое вырашэнне мае даўняе сімвалічнае паходжанне<ref>{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 103</ref>. На а Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]]. == Замкі == [[Файл:Магілёўскі_абласны_краязнаўчы_музей._Замкая_гара._Мсціслаў._Металічныя_дэталі_дзвярэй.jpg|злева|міні|250пкс|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі.]] Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]<ref>Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.</ref>. Пры раскопках [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]] была сабрана вялікая калекцыя кавальскіх вырабаў, сярод якіх ёсць прадметы дзвярной гарнітуры, уключаючы замкі, ручку ад дзверцаў і фрагменты дзвярных лічын<ref>Терентьев И. В. [https://libr.msu.by/bitstream/123456789/10244/1/1067n.pdf#1#1 АССОРТИМЕНТ КУЗНЕЧНОЙ ПРОДУКЦИИ (БЫТОВЫЕ ИЗДЕЛИЯ) С ТЕРРИТОРИИ ЗАМКОВОЙ ГОРЫ г. МСТИСЛАВЛЬ]</ref>. У культавых пабудовах і багатых палацах вонкавыя дзверы мелі вялікія спружынныя замкі, якія замыкаліся каванымі ключамі<ref name=":4" />. Вушкі такіх замкоў аздабляліся дэкаратыўнымі накладкамі, прычым найбольш распаўсюджанымі былі розныя варыянты сэрцападобнай формы. Адзін такі замок быў знойдзены падчас раскопак [[Заслаўскі замак|Заслаўскага замка]] ў 1979 годзе і датуецца першай паловай XVII стагоддзя<ref name=":4" />. Падчас раскопак [[Крэўскі замак|Крэўскага замка]] вучоныя знайшлі цэлую звязку ключоў (13 штук) гэтага ж часу<ref name=":4" />. У калекцыі Нацыянальнага гісторыка-культурнага музея-запаведніка «Нясвіж» захоўваецца ўразны дзвярны замок ручной мастацкай коўкі<ref>Інвентарны нумар КП-6952</ref>, які прадстаўляе сабой узор высокага кавальскага майстэрства эпохі Рэчы Паспалітай<ref name=":7">{{Cite web|url=https://niasvizh.by/posetitelyam/arkhiv/zamok-vreznoy-kp-6953/#accordion-m-10|title=Замок врезной (КП 6953) — музей-заповедник «Несвиж»|website=niasvizh.by|access-date=2026-09-19}}</ref>. Яго памеры 20*24 см, а поўная вышыня з дэталямі 29,5 см. Замак мае складаную для свайго часу інжынерную структуру і мацаваўся да драўлянай асновы чатырма каванымі шрубамі<ref name=":7" />. Непасрэдна над свідравінай для ключа (замочнай шчылінай) усталявана прыгожая дэкаратыўная накладка ў форме лісціка<ref name=":7" />. == Дзвярныя ручкі == {{main|Дзвярная ручка|Антаба}} [[Файл:Нясвіж._Гістарычная_забудова_(87).jpg|міні|250пкс|Ручка-[[антаба]] на варотах [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскага замка]]. Можна бачыць жалезны дэкор дзвярэй.]] [[Файл:Нясвіж. Касцёл Божага Цела. Дзверы пасля рэстаўрацыі 02.jpg|міні|250px|Дзвярная ручка [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|Касцёла Божага Цела]] ў [[Нясвіж]]ы]] Паводле даследаванняў, самыя раннія дзвярныя запаўненні на тэрыторыі Беларусі, знойдзеныя пры раскопках у Бярэсце і Віцебску, мелі жалезныя ручкі-[[Антаба|антабы]]<ref name=":8">Шэстак Ю. Т. [https://rep.bstu.by/xmlui/bitstream/handle/data/27124/140-146.pdf?sequence=1&isAllowed=y#4#2 ДОЙЛІДСТВА МІНУЛЫХ СТАГОДДЗЯЎ: МАТЭРЫЯЛЫ ДЛЯ ВЫРАБУ ДЗВЯРЭЙ]</ref>. Гэта прамое ўказанне на выкарыстанне антаб ужо ў XII—XIII стагоддзях<ref name=":8" />. У інвентарным апісанні брамы равеліна [[Слуцкія замкі|Слуцкай цытадэлі]] згадваецца «антабка жалезная для замыкання» (antabka zelazna do zamykania). Гэта дакументальнае сведчанне таго, што антабы выкарыстоўваліся не толькі як стукалкі, але і як элементы замыкальнага механізму на варотах крэпасці<ref>Inwentarz fortec i zamków w Słucku, 1687. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3834/2. Надрукаваны ў: Mikulski W., Zawadzki J. Opisy zamków białoruskich. Warszawa, 1999; Rewizja miasta Słuck, 1765. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3839/a. Інвентар 1765 г. слова ў слова паўтарае: Inwentarz miasta Słuck, 1767. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3841/1.</ref><ref>Волкаў М. [https://www.belhistory.eu/wp-content/themes/ah/library/BHR19.pdf#118#15 Слуцкая цытадэль XVII—XVIII ст.]</ref>. == Іншыя вырабы == Скобы трапляюцца ў археалагічных пластах з XVI—XVII стагоддзяў, з гэтага можа вынікаць, што раней іх не выраблялі. Форма скоб застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і да нашых дзён. Дзвярныя кручкі трапляюцца ў археалагічных матэрыялах з X—XIII стагоддзяў<ref name=":1" />. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца вонкавым выглядам. Агулам іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім<ref name=":1" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} * {{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}} * Резниченко Н. [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%e2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf#1#1 ДВЕРНЫЕ КОНСТРУКЦИИ. МЕТАЛЛИЧЕСКАЯ ФУРНИТУРА (ПО АРХЕОЛОГИЧЕСКИМ МАТЕРИАЛАМ XIV—XIX ВВ. НА ТЕРРИТОРИИ СОВРЕМЕННОЙ БЕЛАРУСИ)] {{навігацыя}} {{Беларускае народнае мастацтва}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мастацкае кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] [[Катэгорыя:Дзвярная фурнітура]] pejsbcdul8yg928ewaltky8p2viiago 5202328 5202327 2026-09-19T12:37:23Z Ciepiersia 162280 /* Дэкор дзвярных палотнаў */ афармленне 5202328 wikitext text/x-wiki '''Беларуская каваная дзвярная фурнітура''' — традыцыйны комплекс каваных вырабаў, якія прымацоўваліся да [[Дзверы|дзвярэй]] для паляпшэння іх функцыянальнасці або вонкавага выгляду. Гэты комплекс з’яўляецца праявай [[Беларускае кавальства|беларускага народнага мастацкага кавальства]] і як від [[Народнае мастацтва|народнага мастацтва]] дасягнуў найвышэйшага ўзроўню і распаўсюджання ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзя, зберагаючы старажытныя тэхналагічныя і светапоглядныя традыцыі. == Агульнае апісанне == [[Файл:Крывіцкі касьцёл апостала Андрэя й кляштар трынітарыяў 1776–1796 гг. 08.JPG|міні|250px|Драўляныя дзверы ў [[Касцёл Святога апостала Андрэя і кляштар трынітарыяў|Касцёле Святога апостала Андрэя]] ў [[Крывічы (Мядзельскі раён)|Крывічах]] [[Мядзельскі раён|Мядзельскага раёна]]. Можна бачыць дэкаратыўныя плешкі цвікоў.]] [[Файл:Крэва. Руіны замка (27).jpg|250px|міні|Дзверы ў [[Крэўскі замак|Крэўскім замку]]]] У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага<ref name="Фарбы">[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл. С. 103</ref>. Можна сказаць, што асноўная частка каваных металічных вырабаў у беларускай народнай архітэктуры канцэнтравалася на ўваходных дзвярах. З аднаго боку, на дзвярах, што знаходзіліся ў пастаянным руху, яны былі патрэбныя больш, чым у іншых месцах, з другога — адначасова аздаблялі ўваход у будынак<ref name="Сах75">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 75</ref>. Для жыллёвых, гаспадарчых, грамадскіх пабудоў адкоўвалі клямкі, завесы, крукі, зашчапкі, накладныя падвясныя замкі<ref>{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 100</ref>. Усе гэтыя вырабы мелі агульныя рысы з вырабамі суседніх народаў — украінцаў, літоўцаў, палякаў, латышоў і рускіх, а таксама часам пераймалі стылі і тэхналогіі еўрапейскага кавальскага мастацтва, але валодалі таксама і ўласнымі прыкметамі. Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу. Вонкавыя дзверы многіх палацаў і храмаў у XVII—XVIII стагоддзяў акрамя разных упрыгожанняў маюць шматлікія металічныя аздобы. Найбольш пашыраны ў той час былі каваныя дэкаратыўныя цвікі, пляшкі якіх зроблены ў выглядзе разнастайных разетак. Гэтыя цвікі ў вялікай колькасці забіваліся ў палотны дзвярэй, прычым пляшкі іх стваралі разнастайныя ўзоры, а канцы загіналіся на супрацьлеглай частцы дзвярнога палатна, тым самым значна павялічваючы яго трываласць. Металічныя каваныя завесы ў гэты час паступова замянілі старадаўні спосаб навешвання дзвярэй на калаўроце<ref name=":4">[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусаў А. А.]] [https://knihi-online.com/assets/files/24/10/staronki-muravanaj-knihi-alieh-trusau.pdf#32#29 Старонкі мураванай кнігі]. С. 166.</ref>. == Дзвярныя завесы == {{main|Завеса}} Археалагічныя раскопкі на тэрыторыі Беларусі пацвярджаюць, што ўжо ў XIV—XVIII стагоддзях існавалі разнастайныя каваныя дэталі для дзвярэй, у тым ліку дзвярныя завесы і завесы<ref name=":1">Резниченко Н. [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%e2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf#1#1 ДВЕРНЫЕ КОНСТРУКЦИИ. МЕТАЛЛИЧЕСКАЯ ФУРНИТУРА (ПО АРХЕОЛОГИЧЕСКИМ МАТЕРИАЛАМ XIV—XIX ВВ. НА ТЕРРИТОРИИ СОВРЕМЕННОЙ БЕЛАРУСИ)]</ref>. Пры гэтым на беларускіх землях сяляне доўгі час карысталіся старадаўнім спосабам навешвання дзвярэй на калаўроце (на бегунах, на пятцы) і толькі з канца XIX стагоддзя сталі пашырацца металічныя завесы<ref name="Сах76">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 76</ref>. Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца XV стагоддзя<ref name="Рэзн">[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]</ref>. == Класіфікацыя завес == [[Файл:1999. Stamp of Belarus 0325.jpg|міні|250px|left|Каваная стужкавая завеса на паштовай марцы Беларусі, 1999 год.]] [[Файл:Баранавічы. Забудова. 2021 (47).jpg|міні|Аднабаковыя стужкавыя завесы на дзвярах [[Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Баранавічы)|Касцёла Узвіжання Святога Крыжа]] ў [[Баранавічы|Баранавічах]]]] Усю разнастайнасць дзвярных завес можна звесці да двух асноўных тыпаў: двухбаковыя і аднабаковыя<ref name="Сах76" />. У сваю чаргу яны могуць быць стужкавымі, крыжападобнымі, шчытападобнымі і раздвоенымі<ref name="Сах76" />. Аднабаковыя стужкавыя завесы адкоўваліся з доўгай паласы металу і гарфзантальна мацаваліся шрубамі ці цвікамі да палотнішча дзвярэй. Адзін канец завесы скручваўся ў трубку і надзяваўся на крук («гак»), убіты ў дзвярны вушак ці шула варотаў, на другім прабівалася некалькі дзірак для цвікоў<ref name="Сах76" />, а саму стужку металу нярэдка фігурна раскоўвалі<ref name=":2">{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 102</ref>. == Аздабленне завес == [[Файл:Belarus-Mstsibava-Church of Saint John the Baptist-Front door-Hidge.jpg|міні|250px|left|Каваная завеса на дзвярах [[Касцёл Святога Міхаіла (Гнезна)|Касцёла Святога Міхаіла]] ў [[Гнезна (Ваўкавыскі раён)|Гнезне]]]] [[Файл:043-072 Вселюб, снято 5 февраля 2005.jpg|міні|250px|Дэкаратыўная каваная завеса дзвярэй у [[Касцёл Святога Казіміра (Уселюб)|Касцёле Святога Казіміра]] ва [[Уселюб]]е [[Навагрудскі раён|Навагрудскага раёна]]]] [[Файл:Niasviž Castle Inner Court Door 2023-07-03 6158.jpg|міні|250px|Каваныя завесы і дэкаратыўныя пласціны на дзвярах у [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскім замку]].]] Канцы металічных завес раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профілю птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам сустракаецца больш адмысловае афармленне канцоў: у выглядзе трызубца, двух завіткоў, скіраваных ўнутр ці ў процілеглыя бакі, і іншае<ref name=":3">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 79</ref>. Нярэдка такое канструкцыйна-мастацкае вырашэнне дапаўнялася выбіваным дэкорам на палотнішчы завесы: [[зубіла]]м ці [[Барадок|прабойнікам]] насякалі нескладаныя ўзоры геаметрычнага характару — палоскі, крыжыкі, зігзагі, трохвугольнікі, ланцужкі скобак, кропак і іншае<ref name=":3" />. Папулярнасцю сярод кавалёў карысталася вінтападобнае скручванне тонка раскаваных завес — [[тарсіраванне]], што стварала просты, але эфектны дэкор<ref name=":3" />. == Выбітныя ўзоры == [[Файл:Cimkavičy, Śviatoha Michała. Цімкавічы, Сьвятога Міхала (1908) (7).jpg|міні|250px|left|Каваныя дэкаратыўныя завесы ў [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Цімкавічы)|Касцёле Святога Міхаіла Арханёла]] ў [[Цімкавічы|Цімкавічах]] [[Капыльскі раён|Капыльскага раёна]]]] [[Файл:Слабодка._Мастацкія_завесы_касцёла._Пачатак_19_ст_(04).jpg|міні|250px|Дзверы цэнтральнага ўвахода [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|касцёла]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]] Часам такія завесы ўвогуле ператвараліся арыгінальныя дэкаратыўныя аздобы дзвярэй. Адмысловыя вырашэнні можна бачыць на дзвярах драўляных палескіх цэркваў: [[Царква Святога прарока Ільі (Велямічы)|Велямічах]] ([[Столінскі раён]]), [[Корчыцы|Вялікіх Корчыцах]] ([[Кобрынскі раён]]), [[Спаса-Праабражэнская царква (Олтуш)|Олтушы]] і [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Ляхаўцы)|Ляхаўцах]] ([[Маларыцкі раён]])<ref>{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 102</ref>. Незвычайны дэкор аздабляў дзверы былога [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Цімкавічы)|касцёла Міхала Арханёла]] ў [[Цімкавічы|Цімкавічах]] [[Капыльскі раён|Капыльскага раёна]] (згарэў у 1985 годзе). Высокімі мастацкімі якасцямі адметныя завесы на дзвярах [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|касцёла]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]], якія пачатку XX ст. адкаваў мясцовы майстар [[Антон Петкун]]<ref name=":2" />. == Дэкор дзвярных палотнаў == [[Файл:Ružany church of St. Peter and St. Paul 006.Jpeg|міні|250px|left|Цэльнаметалічныя дзверы ў [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Ружаны)|Свята-Петра-Паўлаўскай царкве]] ў [[Ружаны|Ружанах]]. Вонкавы бок.]] [[Файл:059-020 Ивашковцы, снято 19 июня 2005.jpg|міні|250px|Жалезныя дзверы ў [[Івашкаўцы (Смаргонскі раён)|Івашкаўцах]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]]]] [[Файл:Niasviž Castle Inner Court Door 2023-07-03 6157.jpg|міні|250px|Дзверы з металічным каваным дэкорам і ручкай-[[антаба]]й ва ўнутраным двары [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскага замка]].]] Самы распаўсюджаны спосаб арнаментацыі палотнаў дзвярных палотнаў быў пашыраны ў архітэктуры гарадоў і мястэчак, у аздабленні культавых пабудоў з часоў сярэднявечча, а з канца XIX стагоддзя пачынае сустракацца і ў вёсцы<ref name="Сах76" />. Набраныя з вузкіх дошчачак ромбам ці «ў ёлачку» дзверы дэкаравалі паўкруглымі ці гранёнымі плешкамі каваных цвікоў<ref name="Сах75" />. Акрамя гэтага дзверы ўпрыгожвалі каванымі палосамі жалеза для ўмацавання і невялікімі каванымі вырабамі, размешчаных паводле задуманага майстрам арнаменту ў дэкаратыўных мэтах. У [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Ружаны)|Свята-Петра-Паўлаўскай царкве]] ў [[Ружаны|Ружанах]] можна ўбачыць рэдкі прыклад цэльнаметалічных дзвярэй<ref name=":5">Шэстак Ю. Т. [https://pdf.core.ac.uk/corefilesystem/pdf/1298/512030197.pdf?se=2026-09-19T08%3A53%3A21Z&sp=r&sv=2026-06-06&sr=b&rscd=inline%3B%20filename%3D%22512030197.pdf%22&rsct=application/pdf&sig=qUIP8mVC00HxBIHI237fBaHvkePZA0KI9GWkvGPj/FA%3D#4#3 ДЗВЕРЫ ЦАРКВЫ СВ. ПЯТРА І ПАЎЛА І КАСЦЁЛА СВ. ТРОІЦЫ Ў РУЖАНАХ] С. 146</ref>. Большасць вонкава падобных вырабаў мела драўляную аснову, абабітую металам. Цалкам зробленыя з жалеза дзверы абыходзіліся дорага і звычайна прызначаліся для храмаў з абарончымі элементамі, самым раннім зафіксаваным прыкладам чаго ў нашым рэгіёне можна лічыць уваход у [[Свята-Дабравешчанская царква (Супрасль)|Свята-Дабравешчанскую царкву]] XVI стагоддзя ў [[Супрасль|Супраслі]]<ref>[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусов, О. А.]] Двери и их атрибуты на примере памятников белорусского зодчества / PolotskSU О. А. Трусов // [[Архитектура и строительство|Строительство и архитектура Белоруссии]]. — 1988. — № 3. — C. 32-36.</ref>. Палатно набранае з 10-ці металічных лістоў рознага памеру з абвязкай па контуры<ref name=":5" />. Вонкавы дэкор адначасова служыць для замацавання гэтых кавалкаў паміж сабой: 14 вузкіх палос жалеза пакладзены ўнахлёст і прыбіты каванымі цвікамі, чые галоўкі раскляпаны ў плешкі, а на перакрыжаваннях — аздоблены чатырохпялёсткавымі кветкамі<ref name=":5" />. У цэнтры знаходзіцца самы выразны элемент упрыгожвання ў выглядзе кветкі 16х16 см, набранай з трох кавалкаў метала, паверхня якіх арнаментавана, як і дэкаратыўная накладка на ключавіну. Дзверы адчыняюцца ў памяшканне крыпты. З сярэдзіны можна бачыць дадатковае ўзмацненне: дзве перакрыжаваныя паласы з метала 35х20 мм<ref name=":5" />. Для замыкання прадугледжана засаўка, якая звонку прыводзілася ў рух ключом. Дзверы навешаны на 3 стужкавыя завесы: 2 даўжэйшыя і 1 кароткую — і гакі, якія ўваходзяць другім канцом у сцяну. Умуроўка элементаў мацавання адбывалася паралельна з узвядзеннем будынка і няма ніякіх слядоў, што гакі некалі адтуль вымаліся<ref name=":5" />. Можна адзначыць, што такі тып вырабаў быў характэрны для доўгага перыяду, але паступова страціў папулярнасць з адыходам барока<ref><nowiki>{{нп3|Ян Тайхман|Tajchman, J.|pl|Jan Tajchman}}</nowiki> Drewniane drzwi zabytkowe na terenie polski (Systematyka i problematyka konserwatorska) / J. Tajchman // <nowiki>{{нп3|Ochrona Zabytków|Ochrona zabytków|pl|Ochrona Zabytków}}</nowiki>. — 1991. — № 4. — S. 269—277. С. 273</ref>. Падобна, што дзверы, якія разглядаюцца, былі зроблены адразу ў 1762 годзе<ref name=":5" />. == Клямкі == {{main|Клямка}} [[Файл:Клямка_на_варотах.jpg|міні|250пкс|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]].]] Клямкі пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах з XVI—XVII стагоддзяў. Іх форма з XVIII стагоддзі і да нашых дзён практычна не змянілася<ref name=":1" />. На рубяжы XIX—XX стагоддзяў амаль усе дзверы ў горадзе і вёсцы ўпрыгожвалі фігурныя каваныя дзвярныя клямкі<ref name=":6">[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусаў А. А.]] [https://knihi-online.com/assets/files/24/10/staronki-muravanaj-knihi-alieh-trusau.pdf#32#29 Старонкі мураванай кнігі]. С. 167—168.</ref>. Клямкі такога тыпу выкарыстоўваюцца і сёння<ref name=":6" />. Канструкцыйна клямка — гэта прымацаваная знадворку да дзвярэй дугападобная ручка і прасунуты наскрозь рычажок (слясак), на які націскаюць вялікім пальцам, каб з унутранага боку прыўзняць металічную штабку ([[Засаўка|завалу]])<ref name=":2" />. Пры гэтым верхні канец дужкі-клямкі нярэдка па-рознаму раскоўвалі — хоць бы ў выглядзе звычайнага лісточка. Ён можа таксама раздвойвацца, закручвацца завіткі, нагадваць трыліснік, завяршацца крыжыкам, a то сілуэтамі конскіх ці птушыных галовак — яўна мэтаю абярэга на ўваходзе жыллё<ref name=":2" />. На паўднёвым усходзе Беларусі пераважаюць клямкі іншай канструкцыі — у выглядзе масіўнага рычага, прасунутага скрозь дзвярны вушак ці шула ў варотах<ref name=":2" />. Сярод іх трапляюцца цікавыя вырашэнні выглядзе фігурак вужоў ці галовак бараноў, прычым не плоскія сілуэтныя, а пластычныя, аб’ёмныя, часта досыць вобразныя. Несумненна, такое вырашэнне мае даўняе сімвалічнае паходжанне<ref>{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 103</ref>. На а Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]]. == Замкі == [[Файл:Магілёўскі_абласны_краязнаўчы_музей._Замкая_гара._Мсціслаў._Металічныя_дэталі_дзвярэй.jpg|злева|міні|250пкс|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі.]] Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]<ref>Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.</ref>. Пры раскопках [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]] была сабрана вялікая калекцыя кавальскіх вырабаў, сярод якіх ёсць прадметы дзвярной гарнітуры, уключаючы замкі, ручку ад дзверцаў і фрагменты дзвярных лічын<ref>Терентьев И. В. [https://libr.msu.by/bitstream/123456789/10244/1/1067n.pdf#1#1 АССОРТИМЕНТ КУЗНЕЧНОЙ ПРОДУКЦИИ (БЫТОВЫЕ ИЗДЕЛИЯ) С ТЕРРИТОРИИ ЗАМКОВОЙ ГОРЫ г. МСТИСЛАВЛЬ]</ref>. У культавых пабудовах і багатых палацах вонкавыя дзверы мелі вялікія спружынныя замкі, якія замыкаліся каванымі ключамі<ref name=":4" />. Вушкі такіх замкоў аздабляліся дэкаратыўнымі накладкамі, прычым найбольш распаўсюджанымі былі розныя варыянты сэрцападобнай формы. Адзін такі замок быў знойдзены падчас раскопак [[Заслаўскі замак|Заслаўскага замка]] ў 1979 годзе і датуецца першай паловай XVII стагоддзя<ref name=":4" />. Падчас раскопак [[Крэўскі замак|Крэўскага замка]] вучоныя знайшлі цэлую звязку ключоў (13 штук) гэтага ж часу<ref name=":4" />. У калекцыі Нацыянальнага гісторыка-культурнага музея-запаведніка «Нясвіж» захоўваецца ўразны дзвярны замок ручной мастацкай коўкі<ref>Інвентарны нумар КП-6952</ref>, які прадстаўляе сабой узор высокага кавальскага майстэрства эпохі Рэчы Паспалітай<ref name=":7">{{Cite web|url=https://niasvizh.by/posetitelyam/arkhiv/zamok-vreznoy-kp-6953/#accordion-m-10|title=Замок врезной (КП 6953) — музей-заповедник «Несвиж»|website=niasvizh.by|access-date=2026-09-19}}</ref>. Яго памеры 20*24 см, а поўная вышыня з дэталямі 29,5 см. Замак мае складаную для свайго часу інжынерную структуру і мацаваўся да драўлянай асновы чатырма каванымі шрубамі<ref name=":7" />. Непасрэдна над свідравінай для ключа (замочнай шчылінай) усталявана прыгожая дэкаратыўная накладка ў форме лісціка<ref name=":7" />. == Дзвярныя ручкі == {{main|Дзвярная ручка|Антаба}} [[Файл:Нясвіж._Гістарычная_забудова_(87).jpg|міні|250пкс|Ручка-[[антаба]] на варотах [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскага замка]]. Можна бачыць жалезны дэкор дзвярэй.]] [[Файл:Нясвіж. Касцёл Божага Цела. Дзверы пасля рэстаўрацыі 02.jpg|міні|250px|Дзвярная ручка [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|Касцёла Божага Цела]] ў [[Нясвіж]]ы]] Паводле даследаванняў, самыя раннія дзвярныя запаўненні на тэрыторыі Беларусі, знойдзеныя пры раскопках у Бярэсце і Віцебску, мелі жалезныя ручкі-[[Антаба|антабы]]<ref name=":8">Шэстак Ю. Т. [https://rep.bstu.by/xmlui/bitstream/handle/data/27124/140-146.pdf?sequence=1&isAllowed=y#4#2 ДОЙЛІДСТВА МІНУЛЫХ СТАГОДДЗЯЎ: МАТЭРЫЯЛЫ ДЛЯ ВЫРАБУ ДЗВЯРЭЙ]</ref>. Гэта прамое ўказанне на выкарыстанне антаб ужо ў XII—XIII стагоддзях<ref name=":8" />. У інвентарным апісанні брамы равеліна [[Слуцкія замкі|Слуцкай цытадэлі]] згадваецца «антабка жалезная для замыкання» (antabka zelazna do zamykania). Гэта дакументальнае сведчанне таго, што антабы выкарыстоўваліся не толькі як стукалкі, але і як элементы замыкальнага механізму на варотах крэпасці<ref>Inwentarz fortec i zamków w Słucku, 1687. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3834/2. Надрукаваны ў: Mikulski W., Zawadzki J. Opisy zamków białoruskich. Warszawa, 1999; Rewizja miasta Słuck, 1765. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3839/a. Інвентар 1765 г. слова ў слова паўтарае: Inwentarz miasta Słuck, 1767. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3841/1.</ref><ref>Волкаў М. [https://www.belhistory.eu/wp-content/themes/ah/library/BHR19.pdf#118#15 Слуцкая цытадэль XVII—XVIII ст.]</ref>. == Іншыя вырабы == Скобы трапляюцца ў археалагічных пластах з XVI—XVII стагоддзяў, з гэтага можа вынікаць, што раней іх не выраблялі. Форма скоб застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і да нашых дзён. Дзвярныя кручкі трапляюцца ў археалагічных матэрыялах з X—XIII стагоддзяў<ref name=":1" />. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца вонкавым выглядам. Агулам іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім<ref name=":1" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} * {{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}} * Резниченко Н. [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%e2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf#1#1 ДВЕРНЫЕ КОНСТРУКЦИИ. МЕТАЛЛИЧЕСКАЯ ФУРНИТУРА (ПО АРХЕОЛОГИЧЕСКИМ МАТЕРИАЛАМ XIV—XIX ВВ. НА ТЕРРИТОРИИ СОВРЕМЕННОЙ БЕЛАРУСИ)] {{навігацыя}} {{Беларускае народнае мастацтва}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мастацкае кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] [[Катэгорыя:Дзвярная фурнітура]] 3so1ql26c05z83n0mbpts9o8pvpnr0r 5202329 5202328 2026-09-19T12:37:51Z Ciepiersia 162280 /* Дэкор дзвярных палотнаў */ афармленне 5202329 wikitext text/x-wiki '''Беларуская каваная дзвярная фурнітура''' — традыцыйны комплекс каваных вырабаў, якія прымацоўваліся да [[Дзверы|дзвярэй]] для паляпшэння іх функцыянальнасці або вонкавага выгляду. Гэты комплекс з’яўляецца праявай [[Беларускае кавальства|беларускага народнага мастацкага кавальства]] і як від [[Народнае мастацтва|народнага мастацтва]] дасягнуў найвышэйшага ўзроўню і распаўсюджання ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзя, зберагаючы старажытныя тэхналагічныя і светапоглядныя традыцыі. == Агульнае апісанне == [[Файл:Крывіцкі касьцёл апостала Андрэя й кляштар трынітарыяў 1776–1796 гг. 08.JPG|міні|250px|Драўляныя дзверы ў [[Касцёл Святога апостала Андрэя і кляштар трынітарыяў|Касцёле Святога апостала Андрэя]] ў [[Крывічы (Мядзельскі раён)|Крывічах]] [[Мядзельскі раён|Мядзельскага раёна]]. Можна бачыць дэкаратыўныя плешкі цвікоў.]] [[Файл:Крэва. Руіны замка (27).jpg|250px|міні|Дзверы ў [[Крэўскі замак|Крэўскім замку]]]] У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага<ref name="Фарбы">[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл. С. 103</ref>. Можна сказаць, што асноўная частка каваных металічных вырабаў у беларускай народнай архітэктуры канцэнтравалася на ўваходных дзвярах. З аднаго боку, на дзвярах, што знаходзіліся ў пастаянным руху, яны былі патрэбныя больш, чым у іншых месцах, з другога — адначасова аздаблялі ўваход у будынак<ref name="Сах75">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 75</ref>. Для жыллёвых, гаспадарчых, грамадскіх пабудоў адкоўвалі клямкі, завесы, крукі, зашчапкі, накладныя падвясныя замкі<ref>{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 100</ref>. Усе гэтыя вырабы мелі агульныя рысы з вырабамі суседніх народаў — украінцаў, літоўцаў, палякаў, латышоў і рускіх, а таксама часам пераймалі стылі і тэхналогіі еўрапейскага кавальскага мастацтва, але валодалі таксама і ўласнымі прыкметамі. Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу. Вонкавыя дзверы многіх палацаў і храмаў у XVII—XVIII стагоддзяў акрамя разных упрыгожанняў маюць шматлікія металічныя аздобы. Найбольш пашыраны ў той час былі каваныя дэкаратыўныя цвікі, пляшкі якіх зроблены ў выглядзе разнастайных разетак. Гэтыя цвікі ў вялікай колькасці забіваліся ў палотны дзвярэй, прычым пляшкі іх стваралі разнастайныя ўзоры, а канцы загіналіся на супрацьлеглай частцы дзвярнога палатна, тым самым значна павялічваючы яго трываласць. Металічныя каваныя завесы ў гэты час паступова замянілі старадаўні спосаб навешвання дзвярэй на калаўроце<ref name=":4">[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусаў А. А.]] [https://knihi-online.com/assets/files/24/10/staronki-muravanaj-knihi-alieh-trusau.pdf#32#29 Старонкі мураванай кнігі]. С. 166.</ref>. == Дзвярныя завесы == {{main|Завеса}} Археалагічныя раскопкі на тэрыторыі Беларусі пацвярджаюць, што ўжо ў XIV—XVIII стагоддзях існавалі разнастайныя каваныя дэталі для дзвярэй, у тым ліку дзвярныя завесы і завесы<ref name=":1">Резниченко Н. [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%e2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf#1#1 ДВЕРНЫЕ КОНСТРУКЦИИ. МЕТАЛЛИЧЕСКАЯ ФУРНИТУРА (ПО АРХЕОЛОГИЧЕСКИМ МАТЕРИАЛАМ XIV—XIX ВВ. НА ТЕРРИТОРИИ СОВРЕМЕННОЙ БЕЛАРУСИ)]</ref>. Пры гэтым на беларускіх землях сяляне доўгі час карысталіся старадаўнім спосабам навешвання дзвярэй на калаўроце (на бегунах, на пятцы) і толькі з канца XIX стагоддзя сталі пашырацца металічныя завесы<ref name="Сах76">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 76</ref>. Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца XV стагоддзя<ref name="Рэзн">[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]</ref>. == Класіфікацыя завес == [[Файл:1999. Stamp of Belarus 0325.jpg|міні|250px|left|Каваная стужкавая завеса на паштовай марцы Беларусі, 1999 год.]] [[Файл:Баранавічы. Забудова. 2021 (47).jpg|міні|Аднабаковыя стужкавыя завесы на дзвярах [[Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Баранавічы)|Касцёла Узвіжання Святога Крыжа]] ў [[Баранавічы|Баранавічах]]]] Усю разнастайнасць дзвярных завес можна звесці да двух асноўных тыпаў: двухбаковыя і аднабаковыя<ref name="Сах76" />. У сваю чаргу яны могуць быць стужкавымі, крыжападобнымі, шчытападобнымі і раздвоенымі<ref name="Сах76" />. Аднабаковыя стужкавыя завесы адкоўваліся з доўгай паласы металу і гарфзантальна мацаваліся шрубамі ці цвікамі да палотнішча дзвярэй. Адзін канец завесы скручваўся ў трубку і надзяваўся на крук («гак»), убіты ў дзвярны вушак ці шула варотаў, на другім прабівалася некалькі дзірак для цвікоў<ref name="Сах76" />, а саму стужку металу нярэдка фігурна раскоўвалі<ref name=":2">{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 102</ref>. == Аздабленне завес == [[Файл:Belarus-Mstsibava-Church of Saint John the Baptist-Front door-Hidge.jpg|міні|250px|left|Каваная завеса на дзвярах [[Касцёл Святога Міхаіла (Гнезна)|Касцёла Святога Міхаіла]] ў [[Гнезна (Ваўкавыскі раён)|Гнезне]]]] [[Файл:043-072 Вселюб, снято 5 февраля 2005.jpg|міні|250px|Дэкаратыўная каваная завеса дзвярэй у [[Касцёл Святога Казіміра (Уселюб)|Касцёле Святога Казіміра]] ва [[Уселюб]]е [[Навагрудскі раён|Навагрудскага раёна]]]] [[Файл:Niasviž Castle Inner Court Door 2023-07-03 6158.jpg|міні|250px|Каваныя завесы і дэкаратыўныя пласціны на дзвярах у [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскім замку]].]] Канцы металічных завес раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профілю птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам сустракаецца больш адмысловае афармленне канцоў: у выглядзе трызубца, двух завіткоў, скіраваных ўнутр ці ў процілеглыя бакі, і іншае<ref name=":3">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 79</ref>. Нярэдка такое канструкцыйна-мастацкае вырашэнне дапаўнялася выбіваным дэкорам на палотнішчы завесы: [[зубіла]]м ці [[Барадок|прабойнікам]] насякалі нескладаныя ўзоры геаметрычнага характару — палоскі, крыжыкі, зігзагі, трохвугольнікі, ланцужкі скобак, кропак і іншае<ref name=":3" />. Папулярнасцю сярод кавалёў карысталася вінтападобнае скручванне тонка раскаваных завес — [[тарсіраванне]], што стварала просты, але эфектны дэкор<ref name=":3" />. == Выбітныя ўзоры == [[Файл:Cimkavičy, Śviatoha Michała. Цімкавічы, Сьвятога Міхала (1908) (7).jpg|міні|250px|left|Каваныя дэкаратыўныя завесы ў [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Цімкавічы)|Касцёле Святога Міхаіла Арханёла]] ў [[Цімкавічы|Цімкавічах]] [[Капыльскі раён|Капыльскага раёна]]]] [[Файл:Слабодка._Мастацкія_завесы_касцёла._Пачатак_19_ст_(04).jpg|міні|250px|Дзверы цэнтральнага ўвахода [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|касцёла]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]] Часам такія завесы ўвогуле ператвараліся арыгінальныя дэкаратыўныя аздобы дзвярэй. Адмысловыя вырашэнні можна бачыць на дзвярах драўляных палескіх цэркваў: [[Царква Святога прарока Ільі (Велямічы)|Велямічах]] ([[Столінскі раён]]), [[Корчыцы|Вялікіх Корчыцах]] ([[Кобрынскі раён]]), [[Спаса-Праабражэнская царква (Олтуш)|Олтушы]] і [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Ляхаўцы)|Ляхаўцах]] ([[Маларыцкі раён]])<ref>{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 102</ref>. Незвычайны дэкор аздабляў дзверы былога [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Цімкавічы)|касцёла Міхала Арханёла]] ў [[Цімкавічы|Цімкавічах]] [[Капыльскі раён|Капыльскага раёна]] (згарэў у 1985 годзе). Высокімі мастацкімі якасцямі адметныя завесы на дзвярах [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|касцёла]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]], якія пачатку XX ст. адкаваў мясцовы майстар [[Антон Петкун]]<ref name=":2" />. == Дэкор дзвярных палотнаў == [[Файл:Ružany church of St. Peter and St. Paul 006.Jpeg|міні|250px|left|Цэльнаметалічныя дзверы ў [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Ружаны)|Свята-Петра-Паўлаўскай царкве]] ў [[Ружаны|Ружанах]]. Вонкавы бок.]] [[Файл:059-020 Ивашковцы, снято 19 июня 2005.jpg|міні|250px|Жалезныя дзверы ў [[Івашкаўцы (Смаргонскі раён)|Івашкаўцах]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]]]] [[Файл:Niasviž Castle Inner Court Door 2023-07-03 6157.jpg|міні|250px|left|Дзверы з металічным каваным дэкорам і ручкай-[[антаба]]й ва ўнутраным двары [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскага замка]].]] Самы распаўсюджаны спосаб арнаментацыі палотнаў дзвярных палотнаў быў пашыраны ў архітэктуры гарадоў і мястэчак, у аздабленні культавых пабудоў з часоў сярэднявечча, а з канца XIX стагоддзя пачынае сустракацца і ў вёсцы<ref name="Сах76" />. Набраныя з вузкіх дошчачак ромбам ці «ў ёлачку» дзверы дэкаравалі паўкруглымі ці гранёнымі плешкамі каваных цвікоў<ref name="Сах75" />. Акрамя гэтага дзверы ўпрыгожвалі каванымі палосамі жалеза для ўмацавання і невялікімі каванымі вырабамі, размешчаных паводле задуманага майстрам арнаменту ў дэкаратыўных мэтах. У [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Ружаны)|Свята-Петра-Паўлаўскай царкве]] ў [[Ружаны|Ружанах]] можна ўбачыць рэдкі прыклад цэльнаметалічных дзвярэй<ref name=":5">Шэстак Ю. Т. [https://pdf.core.ac.uk/corefilesystem/pdf/1298/512030197.pdf?se=2026-09-19T08%3A53%3A21Z&sp=r&sv=2026-06-06&sr=b&rscd=inline%3B%20filename%3D%22512030197.pdf%22&rsct=application/pdf&sig=qUIP8mVC00HxBIHI237fBaHvkePZA0KI9GWkvGPj/FA%3D#4#3 ДЗВЕРЫ ЦАРКВЫ СВ. ПЯТРА І ПАЎЛА І КАСЦЁЛА СВ. ТРОІЦЫ Ў РУЖАНАХ] С. 146</ref>. Большасць вонкава падобных вырабаў мела драўляную аснову, абабітую металам. Цалкам зробленыя з жалеза дзверы абыходзіліся дорага і звычайна прызначаліся для храмаў з абарончымі элементамі, самым раннім зафіксаваным прыкладам чаго ў нашым рэгіёне можна лічыць уваход у [[Свята-Дабравешчанская царква (Супрасль)|Свята-Дабравешчанскую царкву]] XVI стагоддзя ў [[Супрасль|Супраслі]]<ref>[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусов, О. А.]] Двери и их атрибуты на примере памятников белорусского зодчества / PolotskSU О. А. Трусов // [[Архитектура и строительство|Строительство и архитектура Белоруссии]]. — 1988. — № 3. — C. 32-36.</ref>. Палатно набранае з 10-ці металічных лістоў рознага памеру з абвязкай па контуры<ref name=":5" />. Вонкавы дэкор адначасова служыць для замацавання гэтых кавалкаў паміж сабой: 14 вузкіх палос жалеза пакладзены ўнахлёст і прыбіты каванымі цвікамі, чые галоўкі раскляпаны ў плешкі, а на перакрыжаваннях — аздоблены чатырохпялёсткавымі кветкамі<ref name=":5" />. У цэнтры знаходзіцца самы выразны элемент упрыгожвання ў выглядзе кветкі 16х16 см, набранай з трох кавалкаў метала, паверхня якіх арнаментавана, як і дэкаратыўная накладка на ключавіну. Дзверы адчыняюцца ў памяшканне крыпты. З сярэдзіны можна бачыць дадатковае ўзмацненне: дзве перакрыжаваныя паласы з метала 35х20 мм<ref name=":5" />. Для замыкання прадугледжана засаўка, якая звонку прыводзілася ў рух ключом. Дзверы навешаны на 3 стужкавыя завесы: 2 даўжэйшыя і 1 кароткую — і гакі, якія ўваходзяць другім канцом у сцяну. Умуроўка элементаў мацавання адбывалася паралельна з узвядзеннем будынка і няма ніякіх слядоў, што гакі некалі адтуль вымаліся<ref name=":5" />. Можна адзначыць, што такі тып вырабаў быў характэрны для доўгага перыяду, але паступова страціў папулярнасць з адыходам барока<ref><nowiki>{{нп3|Ян Тайхман|Tajchman, J.|pl|Jan Tajchman}}</nowiki> Drewniane drzwi zabytkowe na terenie polski (Systematyka i problematyka konserwatorska) / J. Tajchman // <nowiki>{{нп3|Ochrona Zabytków|Ochrona zabytków|pl|Ochrona Zabytków}}</nowiki>. — 1991. — № 4. — S. 269—277. С. 273</ref>. Падобна, што дзверы, якія разглядаюцца, былі зроблены адразу ў 1762 годзе<ref name=":5" />. == Клямкі == {{main|Клямка}} [[Файл:Клямка_на_варотах.jpg|міні|250пкс|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]].]] Клямкі пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах з XVI—XVII стагоддзяў. Іх форма з XVIII стагоддзі і да нашых дзён практычна не змянілася<ref name=":1" />. На рубяжы XIX—XX стагоддзяў амаль усе дзверы ў горадзе і вёсцы ўпрыгожвалі фігурныя каваныя дзвярныя клямкі<ref name=":6">[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусаў А. А.]] [https://knihi-online.com/assets/files/24/10/staronki-muravanaj-knihi-alieh-trusau.pdf#32#29 Старонкі мураванай кнігі]. С. 167—168.</ref>. Клямкі такога тыпу выкарыстоўваюцца і сёння<ref name=":6" />. Канструкцыйна клямка — гэта прымацаваная знадворку да дзвярэй дугападобная ручка і прасунуты наскрозь рычажок (слясак), на які націскаюць вялікім пальцам, каб з унутранага боку прыўзняць металічную штабку ([[Засаўка|завалу]])<ref name=":2" />. Пры гэтым верхні канец дужкі-клямкі нярэдка па-рознаму раскоўвалі — хоць бы ў выглядзе звычайнага лісточка. Ён можа таксама раздвойвацца, закручвацца завіткі, нагадваць трыліснік, завяршацца крыжыкам, a то сілуэтамі конскіх ці птушыных галовак — яўна мэтаю абярэга на ўваходзе жыллё<ref name=":2" />. На паўднёвым усходзе Беларусі пераважаюць клямкі іншай канструкцыі — у выглядзе масіўнага рычага, прасунутага скрозь дзвярны вушак ці шула ў варотах<ref name=":2" />. Сярод іх трапляюцца цікавыя вырашэнні выглядзе фігурак вужоў ці галовак бараноў, прычым не плоскія сілуэтныя, а пластычныя, аб’ёмныя, часта досыць вобразныя. Несумненна, такое вырашэнне мае даўняе сімвалічнае паходжанне<ref>{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 103</ref>. На а Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]]. == Замкі == [[Файл:Магілёўскі_абласны_краязнаўчы_музей._Замкая_гара._Мсціслаў._Металічныя_дэталі_дзвярэй.jpg|злева|міні|250пкс|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі.]] Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]<ref>Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.</ref>. Пры раскопках [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]] была сабрана вялікая калекцыя кавальскіх вырабаў, сярод якіх ёсць прадметы дзвярной гарнітуры, уключаючы замкі, ручку ад дзверцаў і фрагменты дзвярных лічын<ref>Терентьев И. В. [https://libr.msu.by/bitstream/123456789/10244/1/1067n.pdf#1#1 АССОРТИМЕНТ КУЗНЕЧНОЙ ПРОДУКЦИИ (БЫТОВЫЕ ИЗДЕЛИЯ) С ТЕРРИТОРИИ ЗАМКОВОЙ ГОРЫ г. МСТИСЛАВЛЬ]</ref>. У культавых пабудовах і багатых палацах вонкавыя дзверы мелі вялікія спружынныя замкі, якія замыкаліся каванымі ключамі<ref name=":4" />. Вушкі такіх замкоў аздабляліся дэкаратыўнымі накладкамі, прычым найбольш распаўсюджанымі былі розныя варыянты сэрцападобнай формы. Адзін такі замок быў знойдзены падчас раскопак [[Заслаўскі замак|Заслаўскага замка]] ў 1979 годзе і датуецца першай паловай XVII стагоддзя<ref name=":4" />. Падчас раскопак [[Крэўскі замак|Крэўскага замка]] вучоныя знайшлі цэлую звязку ключоў (13 штук) гэтага ж часу<ref name=":4" />. У калекцыі Нацыянальнага гісторыка-культурнага музея-запаведніка «Нясвіж» захоўваецца ўразны дзвярны замок ручной мастацкай коўкі<ref>Інвентарны нумар КП-6952</ref>, які прадстаўляе сабой узор высокага кавальскага майстэрства эпохі Рэчы Паспалітай<ref name=":7">{{Cite web|url=https://niasvizh.by/posetitelyam/arkhiv/zamok-vreznoy-kp-6953/#accordion-m-10|title=Замок врезной (КП 6953) — музей-заповедник «Несвиж»|website=niasvizh.by|access-date=2026-09-19}}</ref>. Яго памеры 20*24 см, а поўная вышыня з дэталямі 29,5 см. Замак мае складаную для свайго часу інжынерную структуру і мацаваўся да драўлянай асновы чатырма каванымі шрубамі<ref name=":7" />. Непасрэдна над свідравінай для ключа (замочнай шчылінай) усталявана прыгожая дэкаратыўная накладка ў форме лісціка<ref name=":7" />. == Дзвярныя ручкі == {{main|Дзвярная ручка|Антаба}} [[Файл:Нясвіж._Гістарычная_забудова_(87).jpg|міні|250пкс|Ручка-[[антаба]] на варотах [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскага замка]]. Можна бачыць жалезны дэкор дзвярэй.]] [[Файл:Нясвіж. Касцёл Божага Цела. Дзверы пасля рэстаўрацыі 02.jpg|міні|250px|Дзвярная ручка [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|Касцёла Божага Цела]] ў [[Нясвіж]]ы]] Паводле даследаванняў, самыя раннія дзвярныя запаўненні на тэрыторыі Беларусі, знойдзеныя пры раскопках у Бярэсце і Віцебску, мелі жалезныя ручкі-[[Антаба|антабы]]<ref name=":8">Шэстак Ю. Т. [https://rep.bstu.by/xmlui/bitstream/handle/data/27124/140-146.pdf?sequence=1&isAllowed=y#4#2 ДОЙЛІДСТВА МІНУЛЫХ СТАГОДДЗЯЎ: МАТЭРЫЯЛЫ ДЛЯ ВЫРАБУ ДЗВЯРЭЙ]</ref>. Гэта прамое ўказанне на выкарыстанне антаб ужо ў XII—XIII стагоддзях<ref name=":8" />. У інвентарным апісанні брамы равеліна [[Слуцкія замкі|Слуцкай цытадэлі]] згадваецца «антабка жалезная для замыкання» (antabka zelazna do zamykania). Гэта дакументальнае сведчанне таго, што антабы выкарыстоўваліся не толькі як стукалкі, але і як элементы замыкальнага механізму на варотах крэпасці<ref>Inwentarz fortec i zamków w Słucku, 1687. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3834/2. Надрукаваны ў: Mikulski W., Zawadzki J. Opisy zamków białoruskich. Warszawa, 1999; Rewizja miasta Słuck, 1765. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3839/a. Інвентар 1765 г. слова ў слова паўтарае: Inwentarz miasta Słuck, 1767. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3841/1.</ref><ref>Волкаў М. [https://www.belhistory.eu/wp-content/themes/ah/library/BHR19.pdf#118#15 Слуцкая цытадэль XVII—XVIII ст.]</ref>. == Іншыя вырабы == Скобы трапляюцца ў археалагічных пластах з XVI—XVII стагоддзяў, з гэтага можа вынікаць, што раней іх не выраблялі. Форма скоб застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і да нашых дзён. Дзвярныя кручкі трапляюцца ў археалагічных матэрыялах з X—XIII стагоддзяў<ref name=":1" />. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца вонкавым выглядам. Агулам іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім<ref name=":1" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} * {{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}} * Резниченко Н. [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%e2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf#1#1 ДВЕРНЫЕ КОНСТРУКЦИИ. МЕТАЛЛИЧЕСКАЯ ФУРНИТУРА (ПО АРХЕОЛОГИЧЕСКИМ МАТЕРИАЛАМ XIV—XIX ВВ. НА ТЕРРИТОРИИ СОВРЕМЕННОЙ БЕЛАРУСИ)] {{навігацыя}} {{Беларускае народнае мастацтва}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мастацкае кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] [[Катэгорыя:Дзвярная фурнітура]] 65325nffgjq1n1481my5bmfiszu27kq 5202330 5202329 2026-09-19T12:38:17Z Ciepiersia 162280 /* Дзвярныя ручкі */ афармленне 5202330 wikitext text/x-wiki '''Беларуская каваная дзвярная фурнітура''' — традыцыйны комплекс каваных вырабаў, якія прымацоўваліся да [[Дзверы|дзвярэй]] для паляпшэння іх функцыянальнасці або вонкавага выгляду. Гэты комплекс з’яўляецца праявай [[Беларускае кавальства|беларускага народнага мастацкага кавальства]] і як від [[Народнае мастацтва|народнага мастацтва]] дасягнуў найвышэйшага ўзроўню і распаўсюджання ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзя, зберагаючы старажытныя тэхналагічныя і светапоглядныя традыцыі. == Агульнае апісанне == [[Файл:Крывіцкі касьцёл апостала Андрэя й кляштар трынітарыяў 1776–1796 гг. 08.JPG|міні|250px|Драўляныя дзверы ў [[Касцёл Святога апостала Андрэя і кляштар трынітарыяў|Касцёле Святога апостала Андрэя]] ў [[Крывічы (Мядзельскі раён)|Крывічах]] [[Мядзельскі раён|Мядзельскага раёна]]. Можна бачыць дэкаратыўныя плешкі цвікоў.]] [[Файл:Крэва. Руіны замка (27).jpg|250px|міні|Дзверы ў [[Крэўскі замак|Крэўскім замку]]]] У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага<ref name="Фарбы">[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл. С. 103</ref>. Можна сказаць, што асноўная частка каваных металічных вырабаў у беларускай народнай архітэктуры канцэнтравалася на ўваходных дзвярах. З аднаго боку, на дзвярах, што знаходзіліся ў пастаянным руху, яны былі патрэбныя больш, чым у іншых месцах, з другога — адначасова аздаблялі ўваход у будынак<ref name="Сах75">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 75</ref>. Для жыллёвых, гаспадарчых, грамадскіх пабудоў адкоўвалі клямкі, завесы, крукі, зашчапкі, накладныя падвясныя замкі<ref>{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 100</ref>. Усе гэтыя вырабы мелі агульныя рысы з вырабамі суседніх народаў — украінцаў, літоўцаў, палякаў, латышоў і рускіх, а таксама часам пераймалі стылі і тэхналогіі еўрапейскага кавальскага мастацтва, але валодалі таксама і ўласнымі прыкметамі. Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу. Вонкавыя дзверы многіх палацаў і храмаў у XVII—XVIII стагоддзяў акрамя разных упрыгожанняў маюць шматлікія металічныя аздобы. Найбольш пашыраны ў той час былі каваныя дэкаратыўныя цвікі, пляшкі якіх зроблены ў выглядзе разнастайных разетак. Гэтыя цвікі ў вялікай колькасці забіваліся ў палотны дзвярэй, прычым пляшкі іх стваралі разнастайныя ўзоры, а канцы загіналіся на супрацьлеглай частцы дзвярнога палатна, тым самым значна павялічваючы яго трываласць. Металічныя каваныя завесы ў гэты час паступова замянілі старадаўні спосаб навешвання дзвярэй на калаўроце<ref name=":4">[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусаў А. А.]] [https://knihi-online.com/assets/files/24/10/staronki-muravanaj-knihi-alieh-trusau.pdf#32#29 Старонкі мураванай кнігі]. С. 166.</ref>. == Дзвярныя завесы == {{main|Завеса}} Археалагічныя раскопкі на тэрыторыі Беларусі пацвярджаюць, што ўжо ў XIV—XVIII стагоддзях існавалі разнастайныя каваныя дэталі для дзвярэй, у тым ліку дзвярныя завесы і завесы<ref name=":1">Резниченко Н. [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%e2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf#1#1 ДВЕРНЫЕ КОНСТРУКЦИИ. МЕТАЛЛИЧЕСКАЯ ФУРНИТУРА (ПО АРХЕОЛОГИЧЕСКИМ МАТЕРИАЛАМ XIV—XIX ВВ. НА ТЕРРИТОРИИ СОВРЕМЕННОЙ БЕЛАРУСИ)]</ref>. Пры гэтым на беларускіх землях сяляне доўгі час карысталіся старадаўнім спосабам навешвання дзвярэй на калаўроце (на бегунах, на пятцы) і толькі з канца XIX стагоддзя сталі пашырацца металічныя завесы<ref name="Сах76">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 76</ref>. Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца XV стагоддзя<ref name="Рэзн">[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]</ref>. == Класіфікацыя завес == [[Файл:1999. Stamp of Belarus 0325.jpg|міні|250px|left|Каваная стужкавая завеса на паштовай марцы Беларусі, 1999 год.]] [[Файл:Баранавічы. Забудова. 2021 (47).jpg|міні|Аднабаковыя стужкавыя завесы на дзвярах [[Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Баранавічы)|Касцёла Узвіжання Святога Крыжа]] ў [[Баранавічы|Баранавічах]]]] Усю разнастайнасць дзвярных завес можна звесці да двух асноўных тыпаў: двухбаковыя і аднабаковыя<ref name="Сах76" />. У сваю чаргу яны могуць быць стужкавымі, крыжападобнымі, шчытападобнымі і раздвоенымі<ref name="Сах76" />. Аднабаковыя стужкавыя завесы адкоўваліся з доўгай паласы металу і гарфзантальна мацаваліся шрубамі ці цвікамі да палотнішча дзвярэй. Адзін канец завесы скручваўся ў трубку і надзяваўся на крук («гак»), убіты ў дзвярны вушак ці шула варотаў, на другім прабівалася некалькі дзірак для цвікоў<ref name="Сах76" />, а саму стужку металу нярэдка фігурна раскоўвалі<ref name=":2">{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 102</ref>. == Аздабленне завес == [[Файл:Belarus-Mstsibava-Church of Saint John the Baptist-Front door-Hidge.jpg|міні|250px|left|Каваная завеса на дзвярах [[Касцёл Святога Міхаіла (Гнезна)|Касцёла Святога Міхаіла]] ў [[Гнезна (Ваўкавыскі раён)|Гнезне]]]] [[Файл:043-072 Вселюб, снято 5 февраля 2005.jpg|міні|250px|Дэкаратыўная каваная завеса дзвярэй у [[Касцёл Святога Казіміра (Уселюб)|Касцёле Святога Казіміра]] ва [[Уселюб]]е [[Навагрудскі раён|Навагрудскага раёна]]]] [[Файл:Niasviž Castle Inner Court Door 2023-07-03 6158.jpg|міні|250px|Каваныя завесы і дэкаратыўныя пласціны на дзвярах у [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскім замку]].]] Канцы металічных завес раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профілю птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам сустракаецца больш адмысловае афармленне канцоў: у выглядзе трызубца, двух завіткоў, скіраваных ўнутр ці ў процілеглыя бакі, і іншае<ref name=":3">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 79</ref>. Нярэдка такое канструкцыйна-мастацкае вырашэнне дапаўнялася выбіваным дэкорам на палотнішчы завесы: [[зубіла]]м ці [[Барадок|прабойнікам]] насякалі нескладаныя ўзоры геаметрычнага характару — палоскі, крыжыкі, зігзагі, трохвугольнікі, ланцужкі скобак, кропак і іншае<ref name=":3" />. Папулярнасцю сярод кавалёў карысталася вінтападобнае скручванне тонка раскаваных завес — [[тарсіраванне]], што стварала просты, але эфектны дэкор<ref name=":3" />. == Выбітныя ўзоры == [[Файл:Cimkavičy, Śviatoha Michała. Цімкавічы, Сьвятога Міхала (1908) (7).jpg|міні|250px|left|Каваныя дэкаратыўныя завесы ў [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Цімкавічы)|Касцёле Святога Міхаіла Арханёла]] ў [[Цімкавічы|Цімкавічах]] [[Капыльскі раён|Капыльскага раёна]]]] [[Файл:Слабодка._Мастацкія_завесы_касцёла._Пачатак_19_ст_(04).jpg|міні|250px|Дзверы цэнтральнага ўвахода [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|касцёла]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]] Часам такія завесы ўвогуле ператвараліся арыгінальныя дэкаратыўныя аздобы дзвярэй. Адмысловыя вырашэнні можна бачыць на дзвярах драўляных палескіх цэркваў: [[Царква Святога прарока Ільі (Велямічы)|Велямічах]] ([[Столінскі раён]]), [[Корчыцы|Вялікіх Корчыцах]] ([[Кобрынскі раён]]), [[Спаса-Праабражэнская царква (Олтуш)|Олтушы]] і [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Ляхаўцы)|Ляхаўцах]] ([[Маларыцкі раён]])<ref>{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 102</ref>. Незвычайны дэкор аздабляў дзверы былога [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Цімкавічы)|касцёла Міхала Арханёла]] ў [[Цімкавічы|Цімкавічах]] [[Капыльскі раён|Капыльскага раёна]] (згарэў у 1985 годзе). Высокімі мастацкімі якасцямі адметныя завесы на дзвярах [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|касцёла]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]], якія пачатку XX ст. адкаваў мясцовы майстар [[Антон Петкун]]<ref name=":2" />. == Дэкор дзвярных палотнаў == [[Файл:Ružany church of St. Peter and St. Paul 006.Jpeg|міні|250px|left|Цэльнаметалічныя дзверы ў [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Ружаны)|Свята-Петра-Паўлаўскай царкве]] ў [[Ружаны|Ружанах]]. Вонкавы бок.]] [[Файл:059-020 Ивашковцы, снято 19 июня 2005.jpg|міні|250px|Жалезныя дзверы ў [[Івашкаўцы (Смаргонскі раён)|Івашкаўцах]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]]]] [[Файл:Niasviž Castle Inner Court Door 2023-07-03 6157.jpg|міні|250px|left|Дзверы з металічным каваным дэкорам і ручкай-[[антаба]]й ва ўнутраным двары [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскага замка]].]] Самы распаўсюджаны спосаб арнаментацыі палотнаў дзвярных палотнаў быў пашыраны ў архітэктуры гарадоў і мястэчак, у аздабленні культавых пабудоў з часоў сярэднявечча, а з канца XIX стагоддзя пачынае сустракацца і ў вёсцы<ref name="Сах76" />. Набраныя з вузкіх дошчачак ромбам ці «ў ёлачку» дзверы дэкаравалі паўкруглымі ці гранёнымі плешкамі каваных цвікоў<ref name="Сах75" />. Акрамя гэтага дзверы ўпрыгожвалі каванымі палосамі жалеза для ўмацавання і невялікімі каванымі вырабамі, размешчаных паводле задуманага майстрам арнаменту ў дэкаратыўных мэтах. У [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Ружаны)|Свята-Петра-Паўлаўскай царкве]] ў [[Ружаны|Ружанах]] можна ўбачыць рэдкі прыклад цэльнаметалічных дзвярэй<ref name=":5">Шэстак Ю. Т. [https://pdf.core.ac.uk/corefilesystem/pdf/1298/512030197.pdf?se=2026-09-19T08%3A53%3A21Z&sp=r&sv=2026-06-06&sr=b&rscd=inline%3B%20filename%3D%22512030197.pdf%22&rsct=application/pdf&sig=qUIP8mVC00HxBIHI237fBaHvkePZA0KI9GWkvGPj/FA%3D#4#3 ДЗВЕРЫ ЦАРКВЫ СВ. ПЯТРА І ПАЎЛА І КАСЦЁЛА СВ. ТРОІЦЫ Ў РУЖАНАХ] С. 146</ref>. Большасць вонкава падобных вырабаў мела драўляную аснову, абабітую металам. Цалкам зробленыя з жалеза дзверы абыходзіліся дорага і звычайна прызначаліся для храмаў з абарончымі элементамі, самым раннім зафіксаваным прыкладам чаго ў нашым рэгіёне можна лічыць уваход у [[Свята-Дабравешчанская царква (Супрасль)|Свята-Дабравешчанскую царкву]] XVI стагоддзя ў [[Супрасль|Супраслі]]<ref>[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусов, О. А.]] Двери и их атрибуты на примере памятников белорусского зодчества / PolotskSU О. А. Трусов // [[Архитектура и строительство|Строительство и архитектура Белоруссии]]. — 1988. — № 3. — C. 32-36.</ref>. Палатно набранае з 10-ці металічных лістоў рознага памеру з абвязкай па контуры<ref name=":5" />. Вонкавы дэкор адначасова служыць для замацавання гэтых кавалкаў паміж сабой: 14 вузкіх палос жалеза пакладзены ўнахлёст і прыбіты каванымі цвікамі, чые галоўкі раскляпаны ў плешкі, а на перакрыжаваннях — аздоблены чатырохпялёсткавымі кветкамі<ref name=":5" />. У цэнтры знаходзіцца самы выразны элемент упрыгожвання ў выглядзе кветкі 16х16 см, набранай з трох кавалкаў метала, паверхня якіх арнаментавана, як і дэкаратыўная накладка на ключавіну. Дзверы адчыняюцца ў памяшканне крыпты. З сярэдзіны можна бачыць дадатковае ўзмацненне: дзве перакрыжаваныя паласы з метала 35х20 мм<ref name=":5" />. Для замыкання прадугледжана засаўка, якая звонку прыводзілася ў рух ключом. Дзверы навешаны на 3 стужкавыя завесы: 2 даўжэйшыя і 1 кароткую — і гакі, якія ўваходзяць другім канцом у сцяну. Умуроўка элементаў мацавання адбывалася паралельна з узвядзеннем будынка і няма ніякіх слядоў, што гакі некалі адтуль вымаліся<ref name=":5" />. Можна адзначыць, што такі тып вырабаў быў характэрны для доўгага перыяду, але паступова страціў папулярнасць з адыходам барока<ref><nowiki>{{нп3|Ян Тайхман|Tajchman, J.|pl|Jan Tajchman}}</nowiki> Drewniane drzwi zabytkowe na terenie polski (Systematyka i problematyka konserwatorska) / J. Tajchman // <nowiki>{{нп3|Ochrona Zabytków|Ochrona zabytków|pl|Ochrona Zabytków}}</nowiki>. — 1991. — № 4. — S. 269—277. С. 273</ref>. Падобна, што дзверы, якія разглядаюцца, былі зроблены адразу ў 1762 годзе<ref name=":5" />. == Клямкі == {{main|Клямка}} [[Файл:Клямка_на_варотах.jpg|міні|250пкс|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]].]] Клямкі пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах з XVI—XVII стагоддзяў. Іх форма з XVIII стагоддзі і да нашых дзён практычна не змянілася<ref name=":1" />. На рубяжы XIX—XX стагоддзяў амаль усе дзверы ў горадзе і вёсцы ўпрыгожвалі фігурныя каваныя дзвярныя клямкі<ref name=":6">[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусаў А. А.]] [https://knihi-online.com/assets/files/24/10/staronki-muravanaj-knihi-alieh-trusau.pdf#32#29 Старонкі мураванай кнігі]. С. 167—168.</ref>. Клямкі такога тыпу выкарыстоўваюцца і сёння<ref name=":6" />. Канструкцыйна клямка — гэта прымацаваная знадворку да дзвярэй дугападобная ручка і прасунуты наскрозь рычажок (слясак), на які націскаюць вялікім пальцам, каб з унутранага боку прыўзняць металічную штабку ([[Засаўка|завалу]])<ref name=":2" />. Пры гэтым верхні канец дужкі-клямкі нярэдка па-рознаму раскоўвалі — хоць бы ў выглядзе звычайнага лісточка. Ён можа таксама раздвойвацца, закручвацца завіткі, нагадваць трыліснік, завяршацца крыжыкам, a то сілуэтамі конскіх ці птушыных галовак — яўна мэтаю абярэга на ўваходзе жыллё<ref name=":2" />. На паўднёвым усходзе Беларусі пераважаюць клямкі іншай канструкцыі — у выглядзе масіўнага рычага, прасунутага скрозь дзвярны вушак ці шула ў варотах<ref name=":2" />. Сярод іх трапляюцца цікавыя вырашэнні выглядзе фігурак вужоў ці галовак бараноў, прычым не плоскія сілуэтныя, а пластычныя, аб’ёмныя, часта досыць вобразныя. Несумненна, такое вырашэнне мае даўняе сімвалічнае паходжанне<ref>{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 103</ref>. На а Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]]. == Замкі == [[Файл:Магілёўскі_абласны_краязнаўчы_музей._Замкая_гара._Мсціслаў._Металічныя_дэталі_дзвярэй.jpg|злева|міні|250пкс|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі.]] Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]<ref>Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.</ref>. Пры раскопках [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]] была сабрана вялікая калекцыя кавальскіх вырабаў, сярод якіх ёсць прадметы дзвярной гарнітуры, уключаючы замкі, ручку ад дзверцаў і фрагменты дзвярных лічын<ref>Терентьев И. В. [https://libr.msu.by/bitstream/123456789/10244/1/1067n.pdf#1#1 АССОРТИМЕНТ КУЗНЕЧНОЙ ПРОДУКЦИИ (БЫТОВЫЕ ИЗДЕЛИЯ) С ТЕРРИТОРИИ ЗАМКОВОЙ ГОРЫ г. МСТИСЛАВЛЬ]</ref>. У культавых пабудовах і багатых палацах вонкавыя дзверы мелі вялікія спружынныя замкі, якія замыкаліся каванымі ключамі<ref name=":4" />. Вушкі такіх замкоў аздабляліся дэкаратыўнымі накладкамі, прычым найбольш распаўсюджанымі былі розныя варыянты сэрцападобнай формы. Адзін такі замок быў знойдзены падчас раскопак [[Заслаўскі замак|Заслаўскага замка]] ў 1979 годзе і датуецца першай паловай XVII стагоддзя<ref name=":4" />. Падчас раскопак [[Крэўскі замак|Крэўскага замка]] вучоныя знайшлі цэлую звязку ключоў (13 штук) гэтага ж часу<ref name=":4" />. У калекцыі Нацыянальнага гісторыка-культурнага музея-запаведніка «Нясвіж» захоўваецца ўразны дзвярны замок ручной мастацкай коўкі<ref>Інвентарны нумар КП-6952</ref>, які прадстаўляе сабой узор высокага кавальскага майстэрства эпохі Рэчы Паспалітай<ref name=":7">{{Cite web|url=https://niasvizh.by/posetitelyam/arkhiv/zamok-vreznoy-kp-6953/#accordion-m-10|title=Замок врезной (КП 6953) — музей-заповедник «Несвиж»|website=niasvizh.by|access-date=2026-09-19}}</ref>. Яго памеры 20*24 см, а поўная вышыня з дэталямі 29,5 см. Замак мае складаную для свайго часу інжынерную структуру і мацаваўся да драўлянай асновы чатырма каванымі шрубамі<ref name=":7" />. Непасрэдна над свідравінай для ключа (замочнай шчылінай) усталявана прыгожая дэкаратыўная накладка ў форме лісціка<ref name=":7" />. == Дзвярныя ручкі == {{main|Дзвярная ручка|Антаба}} [[Файл:Нясвіж._Гістарычная_забудова_(87).jpg|міні|250пкс|left|Ручка-[[антаба]] на варотах [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскага замка]]. Можна бачыць жалезны дэкор дзвярэй.]] [[Файл:Нясвіж. Касцёл Божага Цела. Дзверы пасля рэстаўрацыі 02.jpg|міні|250px|Дзвярная ручка [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|Касцёла Божага Цела]] ў [[Нясвіж]]ы]] Паводле даследаванняў, самыя раннія дзвярныя запаўненні на тэрыторыі Беларусі, знойдзеныя пры раскопках у Бярэсце і Віцебску, мелі жалезныя ручкі-[[Антаба|антабы]]<ref name=":8">Шэстак Ю. Т. [https://rep.bstu.by/xmlui/bitstream/handle/data/27124/140-146.pdf?sequence=1&isAllowed=y#4#2 ДОЙЛІДСТВА МІНУЛЫХ СТАГОДДЗЯЎ: МАТЭРЫЯЛЫ ДЛЯ ВЫРАБУ ДЗВЯРЭЙ]</ref>. Гэта прамое ўказанне на выкарыстанне антаб ужо ў XII—XIII стагоддзях<ref name=":8" />. У інвентарным апісанні брамы равеліна [[Слуцкія замкі|Слуцкай цытадэлі]] згадваецца «антабка жалезная для замыкання» (antabka zelazna do zamykania). Гэта дакументальнае сведчанне таго, што антабы выкарыстоўваліся не толькі як стукалкі, але і як элементы замыкальнага механізму на варотах крэпасці<ref>Inwentarz fortec i zamków w Słucku, 1687. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3834/2. Надрукаваны ў: Mikulski W., Zawadzki J. Opisy zamków białoruskich. Warszawa, 1999; Rewizja miasta Słuck, 1765. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3839/a. Інвентар 1765 г. слова ў слова паўтарае: Inwentarz miasta Słuck, 1767. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3841/1.</ref><ref>Волкаў М. [https://www.belhistory.eu/wp-content/themes/ah/library/BHR19.pdf#118#15 Слуцкая цытадэль XVII—XVIII ст.]</ref>. == Іншыя вырабы == Скобы трапляюцца ў археалагічных пластах з XVI—XVII стагоддзяў, з гэтага можа вынікаць, што раней іх не выраблялі. Форма скоб застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і да нашых дзён. Дзвярныя кручкі трапляюцца ў археалагічных матэрыялах з X—XIII стагоддзяў<ref name=":1" />. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца вонкавым выглядам. Агулам іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім<ref name=":1" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} * {{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}} * Резниченко Н. [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%e2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf#1#1 ДВЕРНЫЕ КОНСТРУКЦИИ. МЕТАЛЛИЧЕСКАЯ ФУРНИТУРА (ПО АРХЕОЛОГИЧЕСКИМ МАТЕРИАЛАМ XIV—XIX ВВ. НА ТЕРРИТОРИИ СОВРЕМЕННОЙ БЕЛАРУСИ)] {{навігацыя}} {{Беларускае народнае мастацтва}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мастацкае кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] [[Катэгорыя:Дзвярная фурнітура]] h9ck0uxniu1c2nw2tsyrah0lzakfomz 5202383 5202330 2026-09-19T16:57:11Z Ciepiersia 162280 /* Замкі */ дапаўненне 5202383 wikitext text/x-wiki '''Беларуская каваная дзвярная фурнітура''' — традыцыйны комплекс каваных вырабаў, якія прымацоўваліся да [[Дзверы|дзвярэй]] для паляпшэння іх функцыянальнасці або вонкавага выгляду. Гэты комплекс з’яўляецца праявай [[Беларускае кавальства|беларускага народнага мастацкага кавальства]] і як від [[Народнае мастацтва|народнага мастацтва]] дасягнуў найвышэйшага ўзроўню і распаўсюджання ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзя, зберагаючы старажытныя тэхналагічныя і светапоглядныя традыцыі. == Агульнае апісанне == [[Файл:Крывіцкі касьцёл апостала Андрэя й кляштар трынітарыяў 1776–1796 гг. 08.JPG|міні|250px|Драўляныя дзверы ў [[Касцёл Святога апостала Андрэя і кляштар трынітарыяў|Касцёле Святога апостала Андрэя]] ў [[Крывічы (Мядзельскі раён)|Крывічах]] [[Мядзельскі раён|Мядзельскага раёна]]. Можна бачыць дэкаратыўныя плешкі цвікоў.]] [[Файл:Крэва. Руіны замка (27).jpg|250px|міні|Дзверы ў [[Крэўскі замак|Крэўскім замку]]]] У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага<ref name="Фарбы">[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл. С. 103</ref>. Можна сказаць, што асноўная частка каваных металічных вырабаў у беларускай народнай архітэктуры канцэнтравалася на ўваходных дзвярах. З аднаго боку, на дзвярах, што знаходзіліся ў пастаянным руху, яны былі патрэбныя больш, чым у іншых месцах, з другога — адначасова аздаблялі ўваход у будынак<ref name="Сах75">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 75</ref>. Для жыллёвых, гаспадарчых, грамадскіх пабудоў адкоўвалі клямкі, завесы, крукі, зашчапкі, накладныя падвясныя замкі<ref>{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 100</ref>. Усе гэтыя вырабы мелі агульныя рысы з вырабамі суседніх народаў — украінцаў, літоўцаў, палякаў, латышоў і рускіх, а таксама часам пераймалі стылі і тэхналогіі еўрапейскага кавальскага мастацтва, але валодалі таксама і ўласнымі прыкметамі. Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу. Вонкавыя дзверы многіх палацаў і храмаў у XVII—XVIII стагоддзяў акрамя разных упрыгожанняў маюць шматлікія металічныя аздобы. Найбольш пашыраны ў той час былі каваныя дэкаратыўныя цвікі, пляшкі якіх зроблены ў выглядзе разнастайных разетак. Гэтыя цвікі ў вялікай колькасці забіваліся ў палотны дзвярэй, прычым пляшкі іх стваралі разнастайныя ўзоры, а канцы загіналіся на супрацьлеглай частцы дзвярнога палатна, тым самым значна павялічваючы яго трываласць. Металічныя каваныя завесы ў гэты час паступова замянілі старадаўні спосаб навешвання дзвярэй на калаўроце<ref name=":4">[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусаў А. А.]] [https://knihi-online.com/assets/files/24/10/staronki-muravanaj-knihi-alieh-trusau.pdf#32#29 Старонкі мураванай кнігі]. С. 166.</ref>. == Дзвярныя завесы == {{main|Завеса}} Археалагічныя раскопкі на тэрыторыі Беларусі пацвярджаюць, што ўжо ў XIV—XVIII стагоддзях існавалі разнастайныя каваныя дэталі для дзвярэй, у тым ліку дзвярныя завесы і завесы<ref name=":1">Резниченко Н. [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%e2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf#1#1 ДВЕРНЫЕ КОНСТРУКЦИИ. МЕТАЛЛИЧЕСКАЯ ФУРНИТУРА (ПО АРХЕОЛОГИЧЕСКИМ МАТЕРИАЛАМ XIV—XIX ВВ. НА ТЕРРИТОРИИ СОВРЕМЕННОЙ БЕЛАРУСИ)]</ref>. Пры гэтым на беларускіх землях сяляне доўгі час карысталіся старадаўнім спосабам навешвання дзвярэй на калаўроце (на бегунах, на пятцы) і толькі з канца XIX стагоддзя сталі пашырацца металічныя завесы<ref name="Сах76">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 76</ref>. Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца XV стагоддзя<ref name="Рэзн">[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]</ref>. == Класіфікацыя завес == [[Файл:1999. Stamp of Belarus 0325.jpg|міні|250px|left|Каваная стужкавая завеса на паштовай марцы Беларусі, 1999 год.]] [[Файл:Баранавічы. Забудова. 2021 (47).jpg|міні|Аднабаковыя стужкавыя завесы на дзвярах [[Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Баранавічы)|Касцёла Узвіжання Святога Крыжа]] ў [[Баранавічы|Баранавічах]]]] Усю разнастайнасць дзвярных завес можна звесці да двух асноўных тыпаў: двухбаковыя і аднабаковыя<ref name="Сах76" />. У сваю чаргу яны могуць быць стужкавымі, крыжападобнымі, шчытападобнымі і раздвоенымі<ref name="Сах76" />. Аднабаковыя стужкавыя завесы адкоўваліся з доўгай паласы металу і гарфзантальна мацаваліся шрубамі ці цвікамі да палотнішча дзвярэй. Адзін канец завесы скручваўся ў трубку і надзяваўся на крук («гак»), убіты ў дзвярны вушак ці шула варотаў, на другім прабівалася некалькі дзірак для цвікоў<ref name="Сах76" />, а саму стужку металу нярэдка фігурна раскоўвалі<ref name=":2">{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 102</ref>. == Аздабленне завес == [[Файл:Belarus-Mstsibava-Church of Saint John the Baptist-Front door-Hidge.jpg|міні|250px|left|Каваная завеса на дзвярах [[Касцёл Святога Міхаіла (Гнезна)|Касцёла Святога Міхаіла]] ў [[Гнезна (Ваўкавыскі раён)|Гнезне]]]] [[Файл:043-072 Вселюб, снято 5 февраля 2005.jpg|міні|250px|Дэкаратыўная каваная завеса дзвярэй у [[Касцёл Святога Казіміра (Уселюб)|Касцёле Святога Казіміра]] ва [[Уселюб]]е [[Навагрудскі раён|Навагрудскага раёна]]]] [[Файл:Niasviž Castle Inner Court Door 2023-07-03 6158.jpg|міні|250px|Каваныя завесы і дэкаратыўныя пласціны на дзвярах у [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскім замку]].]] Канцы металічных завес раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профілю птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам сустракаецца больш адмысловае афармленне канцоў: у выглядзе трызубца, двух завіткоў, скіраваных ўнутр ці ў процілеглыя бакі, і іншае<ref name=":3">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 79</ref>. Нярэдка такое канструкцыйна-мастацкае вырашэнне дапаўнялася выбіваным дэкорам на палотнішчы завесы: [[зубіла]]м ці [[Барадок|прабойнікам]] насякалі нескладаныя ўзоры геаметрычнага характару — палоскі, крыжыкі, зігзагі, трохвугольнікі, ланцужкі скобак, кропак і іншае<ref name=":3" />. Папулярнасцю сярод кавалёў карысталася вінтападобнае скручванне тонка раскаваных завес — [[тарсіраванне]], што стварала просты, але эфектны дэкор<ref name=":3" />. == Выбітныя ўзоры == [[Файл:Cimkavičy, Śviatoha Michała. Цімкавічы, Сьвятога Міхала (1908) (7).jpg|міні|250px|left|Каваныя дэкаратыўныя завесы ў [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Цімкавічы)|Касцёле Святога Міхаіла Арханёла]] ў [[Цімкавічы|Цімкавічах]] [[Капыльскі раён|Капыльскага раёна]]]] [[Файл:Слабодка._Мастацкія_завесы_касцёла._Пачатак_19_ст_(04).jpg|міні|250px|Дзверы цэнтральнага ўвахода [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|касцёла]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]] Часам такія завесы ўвогуле ператвараліся арыгінальныя дэкаратыўныя аздобы дзвярэй. Адмысловыя вырашэнні можна бачыць на дзвярах драўляных палескіх цэркваў: [[Царква Святога прарока Ільі (Велямічы)|Велямічах]] ([[Столінскі раён]]), [[Корчыцы|Вялікіх Корчыцах]] ([[Кобрынскі раён]]), [[Спаса-Праабражэнская царква (Олтуш)|Олтушы]] і [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Ляхаўцы)|Ляхаўцах]] ([[Маларыцкі раён]])<ref>{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 102</ref>. Незвычайны дэкор аздабляў дзверы былога [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Цімкавічы)|касцёла Міхала Арханёла]] ў [[Цімкавічы|Цімкавічах]] [[Капыльскі раён|Капыльскага раёна]] (згарэў у 1985 годзе). Высокімі мастацкімі якасцямі адметныя завесы на дзвярах [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|касцёла]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]], якія пачатку XX ст. адкаваў мясцовы майстар [[Антон Петкун]]<ref name=":2" />. == Дэкор дзвярных палотнаў == [[Файл:Ružany church of St. Peter and St. Paul 006.Jpeg|міні|250px|left|Цэльнаметалічныя дзверы ў [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Ружаны)|Свята-Петра-Паўлаўскай царкве]] ў [[Ружаны|Ружанах]]. Вонкавы бок.]] [[Файл:059-020 Ивашковцы, снято 19 июня 2005.jpg|міні|250px|Жалезныя дзверы ў [[Івашкаўцы (Смаргонскі раён)|Івашкаўцах]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]]]] [[Файл:Niasviž Castle Inner Court Door 2023-07-03 6157.jpg|міні|250px|left|Дзверы з металічным каваным дэкорам і ручкай-[[антаба]]й ва ўнутраным двары [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскага замка]].]] Самы распаўсюджаны спосаб арнаментацыі палотнаў дзвярных палотнаў быў пашыраны ў архітэктуры гарадоў і мястэчак, у аздабленні культавых пабудоў з часоў сярэднявечча, а з канца XIX стагоддзя пачынае сустракацца і ў вёсцы<ref name="Сах76" />. Набраныя з вузкіх дошчачак ромбам ці «ў ёлачку» дзверы дэкаравалі паўкруглымі ці гранёнымі плешкамі каваных цвікоў<ref name="Сах75" />. Акрамя гэтага дзверы ўпрыгожвалі каванымі палосамі жалеза для ўмацавання і невялікімі каванымі вырабамі, размешчаных паводле задуманага майстрам арнаменту ў дэкаратыўных мэтах. У [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Ружаны)|Свята-Петра-Паўлаўскай царкве]] ў [[Ружаны|Ружанах]] можна ўбачыць рэдкі прыклад цэльнаметалічных дзвярэй<ref name=":5">Шэстак Ю. Т. [https://pdf.core.ac.uk/corefilesystem/pdf/1298/512030197.pdf?se=2026-09-19T08%3A53%3A21Z&sp=r&sv=2026-06-06&sr=b&rscd=inline%3B%20filename%3D%22512030197.pdf%22&rsct=application/pdf&sig=qUIP8mVC00HxBIHI237fBaHvkePZA0KI9GWkvGPj/FA%3D#4#3 ДЗВЕРЫ ЦАРКВЫ СВ. ПЯТРА І ПАЎЛА І КАСЦЁЛА СВ. ТРОІЦЫ Ў РУЖАНАХ] С. 146</ref>. Большасць вонкава падобных вырабаў мела драўляную аснову, абабітую металам. Цалкам зробленыя з жалеза дзверы абыходзіліся дорага і звычайна прызначаліся для храмаў з абарончымі элементамі, самым раннім зафіксаваным прыкладам чаго ў нашым рэгіёне можна лічыць уваход у [[Свята-Дабравешчанская царква (Супрасль)|Свята-Дабравешчанскую царкву]] XVI стагоддзя ў [[Супрасль|Супраслі]]<ref>[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусов, О. А.]] Двери и их атрибуты на примере памятников белорусского зодчества / PolotskSU О. А. Трусов // [[Архитектура и строительство|Строительство и архитектура Белоруссии]]. — 1988. — № 3. — C. 32-36.</ref>. Палатно набранае з 10-ці металічных лістоў рознага памеру з абвязкай па контуры<ref name=":5" />. Вонкавы дэкор адначасова служыць для замацавання гэтых кавалкаў паміж сабой: 14 вузкіх палос жалеза пакладзены ўнахлёст і прыбіты каванымі цвікамі, чые галоўкі раскляпаны ў плешкі, а на перакрыжаваннях — аздоблены чатырохпялёсткавымі кветкамі<ref name=":5" />. У цэнтры знаходзіцца самы выразны элемент упрыгожвання ў выглядзе кветкі 16х16 см, набранай з трох кавалкаў метала, паверхня якіх арнаментавана, як і дэкаратыўная накладка на ключавіну. Дзверы адчыняюцца ў памяшканне крыпты. З сярэдзіны можна бачыць дадатковае ўзмацненне: дзве перакрыжаваныя паласы з метала 35х20 мм<ref name=":5" />. Для замыкання прадугледжана засаўка, якая звонку прыводзілася ў рух ключом. Дзверы навешаны на 3 стужкавыя завесы: 2 даўжэйшыя і 1 кароткую — і гакі, якія ўваходзяць другім канцом у сцяну. Умуроўка элементаў мацавання адбывалася паралельна з узвядзеннем будынка і няма ніякіх слядоў, што гакі некалі адтуль вымаліся<ref name=":5" />. Можна адзначыць, што такі тып вырабаў быў характэрны для доўгага перыяду, але паступова страціў папулярнасць з адыходам барока<ref><nowiki>{{нп3|Ян Тайхман|Tajchman, J.|pl|Jan Tajchman}}</nowiki> Drewniane drzwi zabytkowe na terenie polski (Systematyka i problematyka konserwatorska) / J. Tajchman // <nowiki>{{нп3|Ochrona Zabytków|Ochrona zabytków|pl|Ochrona Zabytków}}</nowiki>. — 1991. — № 4. — S. 269—277. С. 273</ref>. Падобна, што дзверы, якія разглядаюцца, былі зроблены адразу ў 1762 годзе<ref name=":5" />. == Клямкі == {{main|Клямка}} [[Файл:Клямка_на_варотах.jpg|міні|250пкс|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]].]] Клямкі пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах з XVI—XVII стагоддзяў. Іх форма з XVIII стагоддзі і да нашых дзён практычна не змянілася<ref name=":1" />. На рубяжы XIX—XX стагоддзяў амаль усе дзверы ў горадзе і вёсцы ўпрыгожвалі фігурныя каваныя дзвярныя клямкі<ref name=":6">[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусаў А. А.]] [https://knihi-online.com/assets/files/24/10/staronki-muravanaj-knihi-alieh-trusau.pdf#32#29 Старонкі мураванай кнігі]. С. 167—168.</ref>. Клямкі такога тыпу выкарыстоўваюцца і сёння<ref name=":6" />. Канструкцыйна клямка — гэта прымацаваная знадворку да дзвярэй дугападобная ручка і прасунуты наскрозь рычажок (слясак), на які націскаюць вялікім пальцам, каб з унутранага боку прыўзняць металічную штабку ([[Засаўка|завалу]])<ref name=":2" />. Пры гэтым верхні канец дужкі-клямкі нярэдка па-рознаму раскоўвалі — хоць бы ў выглядзе звычайнага лісточка. Ён можа таксама раздвойвацца, закручвацца завіткі, нагадваць трыліснік, завяршацца крыжыкам, a то сілуэтамі конскіх ці птушыных галовак — яўна мэтаю абярэга на ўваходзе жыллё<ref name=":2" />. На паўднёвым усходзе Беларусі пераважаюць клямкі іншай канструкцыі — у выглядзе масіўнага рычага, прасунутага скрозь дзвярны вушак ці шула ў варотах<ref name=":2" />. Сярод іх трапляюцца цікавыя вырашэнні выглядзе фігурак вужоў ці галовак бараноў, прычым не плоскія сілуэтныя, а пластычныя, аб’ёмныя, часта досыць вобразныя. Несумненна, такое вырашэнне мае даўняе сімвалічнае паходжанне<ref>{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 103</ref>. На а Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]]. == Замкі == [[Файл:Магілёўскі_абласны_краязнаўчы_музей._Замкая_гара._Мсціслаў._Металічныя_дэталі_дзвярэй.jpg|злева|міні|250пкс|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі.]] Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]<ref>Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.</ref>. Пры раскопках [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]] была сабрана вялікая калекцыя кавальскіх вырабаў, сярод якіх ёсць прадметы дзвярной гарнітуры, уключаючы замкі, ручку ад дзверцаў і фрагменты дзвярных лічын<ref>Терентьев И. В. [https://libr.msu.by/bitstream/123456789/10244/1/1067n.pdf#1#1 АССОРТИМЕНТ КУЗНЕЧНОЙ ПРОДУКЦИИ (БЫТОВЫЕ ИЗДЕЛИЯ) С ТЕРРИТОРИИ ЗАМКОВОЙ ГОРЫ г. МСТИСЛАВЛЬ]</ref>. Пры [[Археалагічныя даследаванні Старога замка ў Гродне|раскопках]] [[Стары замак (Гродна)|Старога замка]] ў [[Гродна|Гродне]] былі знойдзены шматлікія ключы ад уразных і навясных замкоў, накладкі на замочныя шчыліны, замкі розных канструкцый і іх часткі. У культавых пабудовах і багатых палацах вонкавыя дзверы мелі вялікія спружынныя замкі, якія замыкаліся каванымі ключамі<ref name=":4" />. Вушкі такіх замкоў аздабляліся дэкаратыўнымі накладкамі, прычым найбольш распаўсюджанымі былі розныя варыянты сэрцападобнай формы. Адзін такі замок быў знойдзены падчас раскопак [[Заслаўскі замак|Заслаўскага замка]] ў 1979 годзе і датуецца першай паловай XVII стагоддзя<ref name=":4" />. Падчас раскопак [[Крэўскі замак|Крэўскага замка]] вучоныя знайшлі цэлую звязку ключоў (13 штук) гэтага ж часу<ref name=":4" />. У калекцыі Нацыянальнага гісторыка-культурнага музея-запаведніка «Нясвіж» захоўваецца ўразны дзвярны замок ручной мастацкай коўкі<ref>Інвентарны нумар КП-6952</ref>, які прадстаўляе сабой узор высокага кавальскага майстэрства эпохі Рэчы Паспалітай<ref name=":7">{{Cite web|url=https://niasvizh.by/posetitelyam/arkhiv/zamok-vreznoy-kp-6953/#accordion-m-10|title=Замок врезной (КП 6953) — музей-заповедник «Несвиж»|website=niasvizh.by|access-date=2026-09-19}}</ref>. Яго памеры 20*24 см, а поўная вышыня з дэталямі 29,5 см. Замак мае складаную для свайго часу інжынерную структуру і мацаваўся да драўлянай асновы чатырма каванымі шрубамі<ref name=":7" />. Непасрэдна над свідравінай для ключа (замочнай шчылінай) усталявана прыгожая дэкаратыўная накладка ў форме лісціка<ref name=":7" />. == Дзвярныя ручкі == {{main|Дзвярная ручка|Антаба}} [[Файл:Нясвіж._Гістарычная_забудова_(87).jpg|міні|250пкс|left|Ручка-[[антаба]] на варотах [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскага замка]]. Можна бачыць жалезны дэкор дзвярэй.]] [[Файл:Нясвіж. Касцёл Божага Цела. Дзверы пасля рэстаўрацыі 02.jpg|міні|250px|Дзвярная ручка [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|Касцёла Божага Цела]] ў [[Нясвіж]]ы]] Паводле даследаванняў, самыя раннія дзвярныя запаўненні на тэрыторыі Беларусі, знойдзеныя пры раскопках у Бярэсце і Віцебску, мелі жалезныя ручкі-[[Антаба|антабы]]<ref name=":8">Шэстак Ю. Т. [https://rep.bstu.by/xmlui/bitstream/handle/data/27124/140-146.pdf?sequence=1&isAllowed=y#4#2 ДОЙЛІДСТВА МІНУЛЫХ СТАГОДДЗЯЎ: МАТЭРЫЯЛЫ ДЛЯ ВЫРАБУ ДЗВЯРЭЙ]</ref>. Гэта прамое ўказанне на выкарыстанне антаб ужо ў XII—XIII стагоддзях<ref name=":8" />. У інвентарным апісанні брамы равеліна [[Слуцкія замкі|Слуцкай цытадэлі]] згадваецца «антабка жалезная для замыкання» (antabka zelazna do zamykania). Гэта дакументальнае сведчанне таго, што антабы выкарыстоўваліся не толькі як стукалкі, але і як элементы замыкальнага механізму на варотах крэпасці<ref>Inwentarz fortec i zamków w Słucku, 1687. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3834/2. Надрукаваны ў: Mikulski W., Zawadzki J. Opisy zamków białoruskich. Warszawa, 1999; Rewizja miasta Słuck, 1765. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3839/a. Інвентар 1765 г. слова ў слова паўтарае: Inwentarz miasta Słuck, 1767. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3841/1.</ref><ref>Волкаў М. [https://www.belhistory.eu/wp-content/themes/ah/library/BHR19.pdf#118#15 Слуцкая цытадэль XVII—XVIII ст.]</ref>. == Іншыя вырабы == Скобы трапляюцца ў археалагічных пластах з XVI—XVII стагоддзяў, з гэтага можа вынікаць, што раней іх не выраблялі. Форма скоб застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і да нашых дзён. Дзвярныя кручкі трапляюцца ў археалагічных матэрыялах з X—XIII стагоддзяў<ref name=":1" />. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца вонкавым выглядам. Агулам іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім<ref name=":1" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} * {{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}} * Резниченко Н. [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%e2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf#1#1 ДВЕРНЫЕ КОНСТРУКЦИИ. МЕТАЛЛИЧЕСКАЯ ФУРНИТУРА (ПО АРХЕОЛОГИЧЕСКИМ МАТЕРИАЛАМ XIV—XIX ВВ. НА ТЕРРИТОРИИ СОВРЕМЕННОЙ БЕЛАРУСИ)] {{навігацыя}} {{Беларускае народнае мастацтва}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мастацкае кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] [[Катэгорыя:Дзвярная фурнітура]] 6zor3v0ijkesstu146ic02968vouop3 5202385 5202383 2026-09-19T16:58:02Z Ciepiersia 162280 /* Замкі */ 5202385 wikitext text/x-wiki '''Беларуская каваная дзвярная фурнітура''' — традыцыйны комплекс каваных вырабаў, якія прымацоўваліся да [[Дзверы|дзвярэй]] для паляпшэння іх функцыянальнасці або вонкавага выгляду. Гэты комплекс з’яўляецца праявай [[Беларускае кавальства|беларускага народнага мастацкага кавальства]] і як від [[Народнае мастацтва|народнага мастацтва]] дасягнуў найвышэйшага ўзроўню і распаўсюджання ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзя, зберагаючы старажытныя тэхналагічныя і светапоглядныя традыцыі. == Агульнае апісанне == [[Файл:Крывіцкі касьцёл апостала Андрэя й кляштар трынітарыяў 1776–1796 гг. 08.JPG|міні|250px|Драўляныя дзверы ў [[Касцёл Святога апостала Андрэя і кляштар трынітарыяў|Касцёле Святога апостала Андрэя]] ў [[Крывічы (Мядзельскі раён)|Крывічах]] [[Мядзельскі раён|Мядзельскага раёна]]. Можна бачыць дэкаратыўныя плешкі цвікоў.]] [[Файл:Крэва. Руіны замка (27).jpg|250px|міні|Дзверы ў [[Крэўскі замак|Крэўскім замку]]]] У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага<ref name="Фарбы">[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл. С. 103</ref>. Можна сказаць, што асноўная частка каваных металічных вырабаў у беларускай народнай архітэктуры канцэнтравалася на ўваходных дзвярах. З аднаго боку, на дзвярах, што знаходзіліся ў пастаянным руху, яны былі патрэбныя больш, чым у іншых месцах, з другога — адначасова аздаблялі ўваход у будынак<ref name="Сах75">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 75</ref>. Для жыллёвых, гаспадарчых, грамадскіх пабудоў адкоўвалі клямкі, завесы, крукі, зашчапкі, накладныя падвясныя замкі<ref>{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 100</ref>. Усе гэтыя вырабы мелі агульныя рысы з вырабамі суседніх народаў — украінцаў, літоўцаў, палякаў, латышоў і рускіх, а таксама часам пераймалі стылі і тэхналогіі еўрапейскага кавальскага мастацтва, але валодалі таксама і ўласнымі прыкметамі. Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу. Вонкавыя дзверы многіх палацаў і храмаў у XVII—XVIII стагоддзяў акрамя разных упрыгожанняў маюць шматлікія металічныя аздобы. Найбольш пашыраны ў той час былі каваныя дэкаратыўныя цвікі, пляшкі якіх зроблены ў выглядзе разнастайных разетак. Гэтыя цвікі ў вялікай колькасці забіваліся ў палотны дзвярэй, прычым пляшкі іх стваралі разнастайныя ўзоры, а канцы загіналіся на супрацьлеглай частцы дзвярнога палатна, тым самым значна павялічваючы яго трываласць. Металічныя каваныя завесы ў гэты час паступова замянілі старадаўні спосаб навешвання дзвярэй на калаўроце<ref name=":4">[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусаў А. А.]] [https://knihi-online.com/assets/files/24/10/staronki-muravanaj-knihi-alieh-trusau.pdf#32#29 Старонкі мураванай кнігі]. С. 166.</ref>. == Дзвярныя завесы == {{main|Завеса}} Археалагічныя раскопкі на тэрыторыі Беларусі пацвярджаюць, што ўжо ў XIV—XVIII стагоддзях існавалі разнастайныя каваныя дэталі для дзвярэй, у тым ліку дзвярныя завесы і завесы<ref name=":1">Резниченко Н. [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%e2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf#1#1 ДВЕРНЫЕ КОНСТРУКЦИИ. МЕТАЛЛИЧЕСКАЯ ФУРНИТУРА (ПО АРХЕОЛОГИЧЕСКИМ МАТЕРИАЛАМ XIV—XIX ВВ. НА ТЕРРИТОРИИ СОВРЕМЕННОЙ БЕЛАРУСИ)]</ref>. Пры гэтым на беларускіх землях сяляне доўгі час карысталіся старадаўнім спосабам навешвання дзвярэй на калаўроце (на бегунах, на пятцы) і толькі з канца XIX стагоддзя сталі пашырацца металічныя завесы<ref name="Сах76">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 76</ref>. Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца XV стагоддзя<ref name="Рэзн">[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]</ref>. == Класіфікацыя завес == [[Файл:1999. Stamp of Belarus 0325.jpg|міні|250px|left|Каваная стужкавая завеса на паштовай марцы Беларусі, 1999 год.]] [[Файл:Баранавічы. Забудова. 2021 (47).jpg|міні|Аднабаковыя стужкавыя завесы на дзвярах [[Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Баранавічы)|Касцёла Узвіжання Святога Крыжа]] ў [[Баранавічы|Баранавічах]]]] Усю разнастайнасць дзвярных завес можна звесці да двух асноўных тыпаў: двухбаковыя і аднабаковыя<ref name="Сах76" />. У сваю чаргу яны могуць быць стужкавымі, крыжападобнымі, шчытападобнымі і раздвоенымі<ref name="Сах76" />. Аднабаковыя стужкавыя завесы адкоўваліся з доўгай паласы металу і гарфзантальна мацаваліся шрубамі ці цвікамі да палотнішча дзвярэй. Адзін канец завесы скручваўся ў трубку і надзяваўся на крук («гак»), убіты ў дзвярны вушак ці шула варотаў, на другім прабівалася некалькі дзірак для цвікоў<ref name="Сах76" />, а саму стужку металу нярэдка фігурна раскоўвалі<ref name=":2">{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 102</ref>. == Аздабленне завес == [[Файл:Belarus-Mstsibava-Church of Saint John the Baptist-Front door-Hidge.jpg|міні|250px|left|Каваная завеса на дзвярах [[Касцёл Святога Міхаіла (Гнезна)|Касцёла Святога Міхаіла]] ў [[Гнезна (Ваўкавыскі раён)|Гнезне]]]] [[Файл:043-072 Вселюб, снято 5 февраля 2005.jpg|міні|250px|Дэкаратыўная каваная завеса дзвярэй у [[Касцёл Святога Казіміра (Уселюб)|Касцёле Святога Казіміра]] ва [[Уселюб]]е [[Навагрудскі раён|Навагрудскага раёна]]]] [[Файл:Niasviž Castle Inner Court Door 2023-07-03 6158.jpg|міні|250px|Каваныя завесы і дэкаратыўныя пласціны на дзвярах у [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскім замку]].]] Канцы металічных завес раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профілю птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам сустракаецца больш адмысловае афармленне канцоў: у выглядзе трызубца, двух завіткоў, скіраваных ўнутр ці ў процілеглыя бакі, і іншае<ref name=":3">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 79</ref>. Нярэдка такое канструкцыйна-мастацкае вырашэнне дапаўнялася выбіваным дэкорам на палотнішчы завесы: [[зубіла]]м ці [[Барадок|прабойнікам]] насякалі нескладаныя ўзоры геаметрычнага характару — палоскі, крыжыкі, зігзагі, трохвугольнікі, ланцужкі скобак, кропак і іншае<ref name=":3" />. Папулярнасцю сярод кавалёў карысталася вінтападобнае скручванне тонка раскаваных завес — [[тарсіраванне]], што стварала просты, але эфектны дэкор<ref name=":3" />. == Выбітныя ўзоры == [[Файл:Cimkavičy, Śviatoha Michała. Цімкавічы, Сьвятога Міхала (1908) (7).jpg|міні|250px|left|Каваныя дэкаратыўныя завесы ў [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Цімкавічы)|Касцёле Святога Міхаіла Арханёла]] ў [[Цімкавічы|Цімкавічах]] [[Капыльскі раён|Капыльскага раёна]]]] [[Файл:Слабодка._Мастацкія_завесы_касцёла._Пачатак_19_ст_(04).jpg|міні|250px|Дзверы цэнтральнага ўвахода [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|касцёла]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]] Часам такія завесы ўвогуле ператвараліся арыгінальныя дэкаратыўныя аздобы дзвярэй. Адмысловыя вырашэнні можна бачыць на дзвярах драўляных палескіх цэркваў: [[Царква Святога прарока Ільі (Велямічы)|Велямічах]] ([[Столінскі раён]]), [[Корчыцы|Вялікіх Корчыцах]] ([[Кобрынскі раён]]), [[Спаса-Праабражэнская царква (Олтуш)|Олтушы]] і [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Ляхаўцы)|Ляхаўцах]] ([[Маларыцкі раён]])<ref>{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 102</ref>. Незвычайны дэкор аздабляў дзверы былога [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Цімкавічы)|касцёла Міхала Арханёла]] ў [[Цімкавічы|Цімкавічах]] [[Капыльскі раён|Капыльскага раёна]] (згарэў у 1985 годзе). Высокімі мастацкімі якасцямі адметныя завесы на дзвярах [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|касцёла]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]], якія пачатку XX ст. адкаваў мясцовы майстар [[Антон Петкун]]<ref name=":2" />. == Дэкор дзвярных палотнаў == [[Файл:Ružany church of St. Peter and St. Paul 006.Jpeg|міні|250px|left|Цэльнаметалічныя дзверы ў [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Ружаны)|Свята-Петра-Паўлаўскай царкве]] ў [[Ружаны|Ружанах]]. Вонкавы бок.]] [[Файл:059-020 Ивашковцы, снято 19 июня 2005.jpg|міні|250px|Жалезныя дзверы ў [[Івашкаўцы (Смаргонскі раён)|Івашкаўцах]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]]]] [[Файл:Niasviž Castle Inner Court Door 2023-07-03 6157.jpg|міні|250px|left|Дзверы з металічным каваным дэкорам і ручкай-[[антаба]]й ва ўнутраным двары [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскага замка]].]] Самы распаўсюджаны спосаб арнаментацыі палотнаў дзвярных палотнаў быў пашыраны ў архітэктуры гарадоў і мястэчак, у аздабленні культавых пабудоў з часоў сярэднявечча, а з канца XIX стагоддзя пачынае сустракацца і ў вёсцы<ref name="Сах76" />. Набраныя з вузкіх дошчачак ромбам ці «ў ёлачку» дзверы дэкаравалі паўкруглымі ці гранёнымі плешкамі каваных цвікоў<ref name="Сах75" />. Акрамя гэтага дзверы ўпрыгожвалі каванымі палосамі жалеза для ўмацавання і невялікімі каванымі вырабамі, размешчаных паводле задуманага майстрам арнаменту ў дэкаратыўных мэтах. У [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Ружаны)|Свята-Петра-Паўлаўскай царкве]] ў [[Ружаны|Ружанах]] можна ўбачыць рэдкі прыклад цэльнаметалічных дзвярэй<ref name=":5">Шэстак Ю. Т. [https://pdf.core.ac.uk/corefilesystem/pdf/1298/512030197.pdf?se=2026-09-19T08%3A53%3A21Z&sp=r&sv=2026-06-06&sr=b&rscd=inline%3B%20filename%3D%22512030197.pdf%22&rsct=application/pdf&sig=qUIP8mVC00HxBIHI237fBaHvkePZA0KI9GWkvGPj/FA%3D#4#3 ДЗВЕРЫ ЦАРКВЫ СВ. ПЯТРА І ПАЎЛА І КАСЦЁЛА СВ. ТРОІЦЫ Ў РУЖАНАХ] С. 146</ref>. Большасць вонкава падобных вырабаў мела драўляную аснову, абабітую металам. Цалкам зробленыя з жалеза дзверы абыходзіліся дорага і звычайна прызначаліся для храмаў з абарончымі элементамі, самым раннім зафіксаваным прыкладам чаго ў нашым рэгіёне можна лічыць уваход у [[Свята-Дабравешчанская царква (Супрасль)|Свята-Дабравешчанскую царкву]] XVI стагоддзя ў [[Супрасль|Супраслі]]<ref>[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусов, О. А.]] Двери и их атрибуты на примере памятников белорусского зодчества / PolotskSU О. А. Трусов // [[Архитектура и строительство|Строительство и архитектура Белоруссии]]. — 1988. — № 3. — C. 32-36.</ref>. Палатно набранае з 10-ці металічных лістоў рознага памеру з абвязкай па контуры<ref name=":5" />. Вонкавы дэкор адначасова служыць для замацавання гэтых кавалкаў паміж сабой: 14 вузкіх палос жалеза пакладзены ўнахлёст і прыбіты каванымі цвікамі, чые галоўкі раскляпаны ў плешкі, а на перакрыжаваннях — аздоблены чатырохпялёсткавымі кветкамі<ref name=":5" />. У цэнтры знаходзіцца самы выразны элемент упрыгожвання ў выглядзе кветкі 16х16 см, набранай з трох кавалкаў метала, паверхня якіх арнаментавана, як і дэкаратыўная накладка на ключавіну. Дзверы адчыняюцца ў памяшканне крыпты. З сярэдзіны можна бачыць дадатковае ўзмацненне: дзве перакрыжаваныя паласы з метала 35х20 мм<ref name=":5" />. Для замыкання прадугледжана засаўка, якая звонку прыводзілася ў рух ключом. Дзверы навешаны на 3 стужкавыя завесы: 2 даўжэйшыя і 1 кароткую — і гакі, якія ўваходзяць другім канцом у сцяну. Умуроўка элементаў мацавання адбывалася паралельна з узвядзеннем будынка і няма ніякіх слядоў, што гакі некалі адтуль вымаліся<ref name=":5" />. Можна адзначыць, што такі тып вырабаў быў характэрны для доўгага перыяду, але паступова страціў папулярнасць з адыходам барока<ref><nowiki>{{нп3|Ян Тайхман|Tajchman, J.|pl|Jan Tajchman}}</nowiki> Drewniane drzwi zabytkowe na terenie polski (Systematyka i problematyka konserwatorska) / J. Tajchman // <nowiki>{{нп3|Ochrona Zabytków|Ochrona zabytków|pl|Ochrona Zabytków}}</nowiki>. — 1991. — № 4. — S. 269—277. С. 273</ref>. Падобна, што дзверы, якія разглядаюцца, былі зроблены адразу ў 1762 годзе<ref name=":5" />. == Клямкі == {{main|Клямка}} [[Файл:Клямка_на_варотах.jpg|міні|250пкс|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]].]] Клямкі пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах з XVI—XVII стагоддзяў. Іх форма з XVIII стагоддзі і да нашых дзён практычна не змянілася<ref name=":1" />. На рубяжы XIX—XX стагоддзяў амаль усе дзверы ў горадзе і вёсцы ўпрыгожвалі фігурныя каваныя дзвярныя клямкі<ref name=":6">[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусаў А. А.]] [https://knihi-online.com/assets/files/24/10/staronki-muravanaj-knihi-alieh-trusau.pdf#32#29 Старонкі мураванай кнігі]. С. 167—168.</ref>. Клямкі такога тыпу выкарыстоўваюцца і сёння<ref name=":6" />. Канструкцыйна клямка — гэта прымацаваная знадворку да дзвярэй дугападобная ручка і прасунуты наскрозь рычажок (слясак), на які націскаюць вялікім пальцам, каб з унутранага боку прыўзняць металічную штабку ([[Засаўка|завалу]])<ref name=":2" />. Пры гэтым верхні канец дужкі-клямкі нярэдка па-рознаму раскоўвалі — хоць бы ў выглядзе звычайнага лісточка. Ён можа таксама раздвойвацца, закручвацца завіткі, нагадваць трыліснік, завяршацца крыжыкам, a то сілуэтамі конскіх ці птушыных галовак — яўна мэтаю абярэга на ўваходзе жыллё<ref name=":2" />. На паўднёвым усходзе Беларусі пераважаюць клямкі іншай канструкцыі — у выглядзе масіўнага рычага, прасунутага скрозь дзвярны вушак ці шула ў варотах<ref name=":2" />. Сярод іх трапляюцца цікавыя вырашэнні выглядзе фігурак вужоў ці галовак бараноў, прычым не плоскія сілуэтныя, а пластычныя, аб’ёмныя, часта досыць вобразныя. Несумненна, такое вырашэнне мае даўняе сімвалічнае паходжанне<ref>{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 103</ref>. На а Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]]. == Замкі == [[Файл:Магілёўскі_абласны_краязнаўчы_музей._Замкая_гара._Мсціслаў._Металічныя_дэталі_дзвярэй.jpg|злева|міні|250пкс|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі.]] Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]<ref>Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.</ref>. Пры раскопках [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]] была сабрана вялікая калекцыя кавальскіх вырабаў, сярод якіх ёсць прадметы дзвярной гарнітуры, уключаючы замкі, ручку ад дзверцаў і фрагменты дзвярных лічын<ref>Терентьев И. В. [https://libr.msu.by/bitstream/123456789/10244/1/1067n.pdf#1#1 АССОРТИМЕНТ КУЗНЕЧНОЙ ПРОДУКЦИИ (БЫТОВЫЕ ИЗДЕЛИЯ) С ТЕРРИТОРИИ ЗАМКОВОЙ ГОРЫ г. МСТИСЛАВЛЬ]</ref>. Пры [[Археалагічныя даследаванні Старога замка ў Гродне|раскопках]] [[Стары замак (Гродна)|Старога замка]] ў [[Гродна|Гродне]] былі знойдзены шматлікія ключы ад уразных і навясных замкоў, накладкі на замочныя шчыліны, замкі розных канструкцый і іх часткі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://knihi.com/Mikalaj_Varonin/Drievnieje_Hrodno_po_matierialam_archieolohicieskich_raskopok_1932-1949_hh-rus.html|title=Николай Воронин. Древнее Гродно (по материалам археологических раскопок 1932-1949 гг.)|website=knihi.com|access-date=2026-09-19}}</ref>. У культавых пабудовах і багатых палацах вонкавыя дзверы мелі вялікія спружынныя замкі, якія замыкаліся каванымі ключамі<ref name=":4" />. Вушкі такіх замкоў аздабляліся дэкаратыўнымі накладкамі, прычым найбольш распаўсюджанымі былі розныя варыянты сэрцападобнай формы. Адзін такі замок быў знойдзены падчас раскопак [[Заслаўскі замак|Заслаўскага замка]] ў 1979 годзе і датуецца першай паловай XVII стагоддзя<ref name=":4" />. Падчас раскопак [[Крэўскі замак|Крэўскага замка]] вучоныя знайшлі цэлую звязку ключоў (13 штук) гэтага ж часу<ref name=":4" />. У калекцыі Нацыянальнага гісторыка-культурнага музея-запаведніка «Нясвіж» захоўваецца ўразны дзвярны замок ручной мастацкай коўкі<ref>Інвентарны нумар КП-6952</ref>, які прадстаўляе сабой узор высокага кавальскага майстэрства эпохі Рэчы Паспалітай<ref name=":7">{{Cite web|url=https://niasvizh.by/posetitelyam/arkhiv/zamok-vreznoy-kp-6953/#accordion-m-10|title=Замок врезной (КП 6953) — музей-заповедник «Несвиж»|website=niasvizh.by|access-date=2026-09-19}}</ref>. Яго памеры 20*24 см, а поўная вышыня з дэталямі 29,5 см. Замак мае складаную для свайго часу інжынерную структуру і мацаваўся да драўлянай асновы чатырма каванымі шрубамі<ref name=":7" />. Непасрэдна над свідравінай для ключа (замочнай шчылінай) усталявана прыгожая дэкаратыўная накладка ў форме лісціка<ref name=":7" />. == Дзвярныя ручкі == {{main|Дзвярная ручка|Антаба}} [[Файл:Нясвіж._Гістарычная_забудова_(87).jpg|міні|250пкс|left|Ручка-[[антаба]] на варотах [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскага замка]]. Можна бачыць жалезны дэкор дзвярэй.]] [[Файл:Нясвіж. Касцёл Божага Цела. Дзверы пасля рэстаўрацыі 02.jpg|міні|250px|Дзвярная ручка [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|Касцёла Божага Цела]] ў [[Нясвіж]]ы]] Паводле даследаванняў, самыя раннія дзвярныя запаўненні на тэрыторыі Беларусі, знойдзеныя пры раскопках у Бярэсце і Віцебску, мелі жалезныя ручкі-[[Антаба|антабы]]<ref name=":8">Шэстак Ю. Т. [https://rep.bstu.by/xmlui/bitstream/handle/data/27124/140-146.pdf?sequence=1&isAllowed=y#4#2 ДОЙЛІДСТВА МІНУЛЫХ СТАГОДДЗЯЎ: МАТЭРЫЯЛЫ ДЛЯ ВЫРАБУ ДЗВЯРЭЙ]</ref>. Гэта прамое ўказанне на выкарыстанне антаб ужо ў XII—XIII стагоддзях<ref name=":8" />. У інвентарным апісанні брамы равеліна [[Слуцкія замкі|Слуцкай цытадэлі]] згадваецца «антабка жалезная для замыкання» (antabka zelazna do zamykania). Гэта дакументальнае сведчанне таго, што антабы выкарыстоўваліся не толькі як стукалкі, але і як элементы замыкальнага механізму на варотах крэпасці<ref>Inwentarz fortec i zamków w Słucku, 1687. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3834/2. Надрукаваны ў: Mikulski W., Zawadzki J. Opisy zamków białoruskich. Warszawa, 1999; Rewizja miasta Słuck, 1765. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3839/a. Інвентар 1765 г. слова ў слова паўтарае: Inwentarz miasta Słuck, 1767. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3841/1.</ref><ref>Волкаў М. [https://www.belhistory.eu/wp-content/themes/ah/library/BHR19.pdf#118#15 Слуцкая цытадэль XVII—XVIII ст.]</ref>. == Іншыя вырабы == Скобы трапляюцца ў археалагічных пластах з XVI—XVII стагоддзяў, з гэтага можа вынікаць, што раней іх не выраблялі. Форма скоб застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і да нашых дзён. Дзвярныя кручкі трапляюцца ў археалагічных матэрыялах з X—XIII стагоддзяў<ref name=":1" />. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца вонкавым выглядам. Агулам іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім<ref name=":1" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} * {{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}} * Резниченко Н. [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%e2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf#1#1 ДВЕРНЫЕ КОНСТРУКЦИИ. МЕТАЛЛИЧЕСКАЯ ФУРНИТУРА (ПО АРХЕОЛОГИЧЕСКИМ МАТЕРИАЛАМ XIV—XIX ВВ. НА ТЕРРИТОРИИ СОВРЕМЕННОЙ БЕЛАРУСИ)] {{навігацыя}} {{Беларускае народнае мастацтва}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мастацкае кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] [[Катэгорыя:Дзвярная фурнітура]] dnx6q2abhdqhw2lmos1nf0bg0k559qb 5202426 5202385 2026-09-19T18:39:57Z Ciepiersia 162280 /* Дзвярныя ручкі */ вікіфікацыя 5202426 wikitext text/x-wiki '''Беларуская каваная дзвярная фурнітура''' — традыцыйны комплекс каваных вырабаў, якія прымацоўваліся да [[Дзверы|дзвярэй]] для паляпшэння іх функцыянальнасці або вонкавага выгляду. Гэты комплекс з’яўляецца праявай [[Беларускае кавальства|беларускага народнага мастацкага кавальства]] і як від [[Народнае мастацтва|народнага мастацтва]] дасягнуў найвышэйшага ўзроўню і распаўсюджання ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзя, зберагаючы старажытныя тэхналагічныя і светапоглядныя традыцыі. == Агульнае апісанне == [[Файл:Крывіцкі касьцёл апостала Андрэя й кляштар трынітарыяў 1776–1796 гг. 08.JPG|міні|250px|Драўляныя дзверы ў [[Касцёл Святога апостала Андрэя і кляштар трынітарыяў|Касцёле Святога апостала Андрэя]] ў [[Крывічы (Мядзельскі раён)|Крывічах]] [[Мядзельскі раён|Мядзельскага раёна]]. Можна бачыць дэкаратыўныя плешкі цвікоў.]] [[Файл:Крэва. Руіны замка (27).jpg|250px|міні|Дзверы ў [[Крэўскі замак|Крэўскім замку]]]] У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага<ref name="Фарбы">[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл. С. 103</ref>. Можна сказаць, што асноўная частка каваных металічных вырабаў у беларускай народнай архітэктуры канцэнтравалася на ўваходных дзвярах. З аднаго боку, на дзвярах, што знаходзіліся ў пастаянным руху, яны былі патрэбныя больш, чым у іншых месцах, з другога — адначасова аздаблялі ўваход у будынак<ref name="Сах75">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 75</ref>. Для жыллёвых, гаспадарчых, грамадскіх пабудоў адкоўвалі клямкі, завесы, крукі, зашчапкі, накладныя падвясныя замкі<ref>{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 100</ref>. Усе гэтыя вырабы мелі агульныя рысы з вырабамі суседніх народаў — украінцаў, літоўцаў, палякаў, латышоў і рускіх, а таксама часам пераймалі стылі і тэхналогіі еўрапейскага кавальскага мастацтва, але валодалі таксама і ўласнымі прыкметамі. Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу. Вонкавыя дзверы многіх палацаў і храмаў у XVII—XVIII стагоддзяў акрамя разных упрыгожанняў маюць шматлікія металічныя аздобы. Найбольш пашыраны ў той час былі каваныя дэкаратыўныя цвікі, пляшкі якіх зроблены ў выглядзе разнастайных разетак. Гэтыя цвікі ў вялікай колькасці забіваліся ў палотны дзвярэй, прычым пляшкі іх стваралі разнастайныя ўзоры, а канцы загіналіся на супрацьлеглай частцы дзвярнога палатна, тым самым значна павялічваючы яго трываласць. Металічныя каваныя завесы ў гэты час паступова замянілі старадаўні спосаб навешвання дзвярэй на калаўроце<ref name=":4">[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусаў А. А.]] [https://knihi-online.com/assets/files/24/10/staronki-muravanaj-knihi-alieh-trusau.pdf#32#29 Старонкі мураванай кнігі]. С. 166.</ref>. == Дзвярныя завесы == {{main|Завеса}} Археалагічныя раскопкі на тэрыторыі Беларусі пацвярджаюць, што ўжо ў XIV—XVIII стагоддзях існавалі разнастайныя каваныя дэталі для дзвярэй, у тым ліку дзвярныя завесы і завесы<ref name=":1">Резниченко Н. [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%e2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf#1#1 ДВЕРНЫЕ КОНСТРУКЦИИ. МЕТАЛЛИЧЕСКАЯ ФУРНИТУРА (ПО АРХЕОЛОГИЧЕСКИМ МАТЕРИАЛАМ XIV—XIX ВВ. НА ТЕРРИТОРИИ СОВРЕМЕННОЙ БЕЛАРУСИ)]</ref>. Пры гэтым на беларускіх землях сяляне доўгі час карысталіся старадаўнім спосабам навешвання дзвярэй на калаўроце (на бегунах, на пятцы) і толькі з канца XIX стагоддзя сталі пашырацца металічныя завесы<ref name="Сах76">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 76</ref>. Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца XV стагоддзя<ref name="Рэзн">[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]</ref>. == Класіфікацыя завес == [[Файл:1999. Stamp of Belarus 0325.jpg|міні|250px|left|Каваная стужкавая завеса на паштовай марцы Беларусі, 1999 год.]] [[Файл:Баранавічы. Забудова. 2021 (47).jpg|міні|Аднабаковыя стужкавыя завесы на дзвярах [[Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Баранавічы)|Касцёла Узвіжання Святога Крыжа]] ў [[Баранавічы|Баранавічах]]]] Усю разнастайнасць дзвярных завес можна звесці да двух асноўных тыпаў: двухбаковыя і аднабаковыя<ref name="Сах76" />. У сваю чаргу яны могуць быць стужкавымі, крыжападобнымі, шчытападобнымі і раздвоенымі<ref name="Сах76" />. Аднабаковыя стужкавыя завесы адкоўваліся з доўгай паласы металу і гарфзантальна мацаваліся шрубамі ці цвікамі да палотнішча дзвярэй. Адзін канец завесы скручваўся ў трубку і надзяваўся на крук («гак»), убіты ў дзвярны вушак ці шула варотаў, на другім прабівалася некалькі дзірак для цвікоў<ref name="Сах76" />, а саму стужку металу нярэдка фігурна раскоўвалі<ref name=":2">{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 102</ref>. == Аздабленне завес == [[Файл:Belarus-Mstsibava-Church of Saint John the Baptist-Front door-Hidge.jpg|міні|250px|left|Каваная завеса на дзвярах [[Касцёл Святога Міхаіла (Гнезна)|Касцёла Святога Міхаіла]] ў [[Гнезна (Ваўкавыскі раён)|Гнезне]]]] [[Файл:043-072 Вселюб, снято 5 февраля 2005.jpg|міні|250px|Дэкаратыўная каваная завеса дзвярэй у [[Касцёл Святога Казіміра (Уселюб)|Касцёле Святога Казіміра]] ва [[Уселюб]]е [[Навагрудскі раён|Навагрудскага раёна]]]] [[Файл:Niasviž Castle Inner Court Door 2023-07-03 6158.jpg|міні|250px|Каваныя завесы і дэкаратыўныя пласціны на дзвярах у [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскім замку]].]] Канцы металічных завес раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профілю птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам сустракаецца больш адмысловае афармленне канцоў: у выглядзе трызубца, двух завіткоў, скіраваных ўнутр ці ў процілеглыя бакі, і іншае<ref name=":3">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 79</ref>. Нярэдка такое канструкцыйна-мастацкае вырашэнне дапаўнялася выбіваным дэкорам на палотнішчы завесы: [[зубіла]]м ці [[Барадок|прабойнікам]] насякалі нескладаныя ўзоры геаметрычнага характару — палоскі, крыжыкі, зігзагі, трохвугольнікі, ланцужкі скобак, кропак і іншае<ref name=":3" />. Папулярнасцю сярод кавалёў карысталася вінтападобнае скручванне тонка раскаваных завес — [[тарсіраванне]], што стварала просты, але эфектны дэкор<ref name=":3" />. == Выбітныя ўзоры == [[Файл:Cimkavičy, Śviatoha Michała. Цімкавічы, Сьвятога Міхала (1908) (7).jpg|міні|250px|left|Каваныя дэкаратыўныя завесы ў [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Цімкавічы)|Касцёле Святога Міхаіла Арханёла]] ў [[Цімкавічы|Цімкавічах]] [[Капыльскі раён|Капыльскага раёна]]]] [[Файл:Слабодка._Мастацкія_завесы_касцёла._Пачатак_19_ст_(04).jpg|міні|250px|Дзверы цэнтральнага ўвахода [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|касцёла]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]] Часам такія завесы ўвогуле ператвараліся арыгінальныя дэкаратыўныя аздобы дзвярэй. Адмысловыя вырашэнні можна бачыць на дзвярах драўляных палескіх цэркваў: [[Царква Святога прарока Ільі (Велямічы)|Велямічах]] ([[Столінскі раён]]), [[Корчыцы|Вялікіх Корчыцах]] ([[Кобрынскі раён]]), [[Спаса-Праабражэнская царква (Олтуш)|Олтушы]] і [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Ляхаўцы)|Ляхаўцах]] ([[Маларыцкі раён]])<ref>{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 102</ref>. Незвычайны дэкор аздабляў дзверы былога [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Цімкавічы)|касцёла Міхала Арханёла]] ў [[Цімкавічы|Цімкавічах]] [[Капыльскі раён|Капыльскага раёна]] (згарэў у 1985 годзе). Высокімі мастацкімі якасцямі адметныя завесы на дзвярах [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|касцёла]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]], якія пачатку XX ст. адкаваў мясцовы майстар [[Антон Петкун]]<ref name=":2" />. == Дэкор дзвярных палотнаў == [[Файл:Ružany church of St. Peter and St. Paul 006.Jpeg|міні|250px|left|Цэльнаметалічныя дзверы ў [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Ружаны)|Свята-Петра-Паўлаўскай царкве]] ў [[Ружаны|Ружанах]]. Вонкавы бок.]] [[Файл:059-020 Ивашковцы, снято 19 июня 2005.jpg|міні|250px|Жалезныя дзверы ў [[Івашкаўцы (Смаргонскі раён)|Івашкаўцах]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]]]] [[Файл:Niasviž Castle Inner Court Door 2023-07-03 6157.jpg|міні|250px|left|Дзверы з металічным каваным дэкорам і ручкай-[[антаба]]й ва ўнутраным двары [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскага замка]].]] Самы распаўсюджаны спосаб арнаментацыі палотнаў дзвярных палотнаў быў пашыраны ў архітэктуры гарадоў і мястэчак, у аздабленні культавых пабудоў з часоў сярэднявечча, а з канца XIX стагоддзя пачынае сустракацца і ў вёсцы<ref name="Сах76" />. Набраныя з вузкіх дошчачак ромбам ці «ў ёлачку» дзверы дэкаравалі паўкруглымі ці гранёнымі плешкамі каваных цвікоў<ref name="Сах75" />. Акрамя гэтага дзверы ўпрыгожвалі каванымі палосамі жалеза для ўмацавання і невялікімі каванымі вырабамі, размешчаных паводле задуманага майстрам арнаменту ў дэкаратыўных мэтах. У [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Ружаны)|Свята-Петра-Паўлаўскай царкве]] ў [[Ружаны|Ружанах]] можна ўбачыць рэдкі прыклад цэльнаметалічных дзвярэй<ref name=":5">Шэстак Ю. Т. [https://pdf.core.ac.uk/corefilesystem/pdf/1298/512030197.pdf?se=2026-09-19T08%3A53%3A21Z&sp=r&sv=2026-06-06&sr=b&rscd=inline%3B%20filename%3D%22512030197.pdf%22&rsct=application/pdf&sig=qUIP8mVC00HxBIHI237fBaHvkePZA0KI9GWkvGPj/FA%3D#4#3 ДЗВЕРЫ ЦАРКВЫ СВ. ПЯТРА І ПАЎЛА І КАСЦЁЛА СВ. ТРОІЦЫ Ў РУЖАНАХ] С. 146</ref>. Большасць вонкава падобных вырабаў мела драўляную аснову, абабітую металам. Цалкам зробленыя з жалеза дзверы абыходзіліся дорага і звычайна прызначаліся для храмаў з абарончымі элементамі, самым раннім зафіксаваным прыкладам чаго ў нашым рэгіёне можна лічыць уваход у [[Свята-Дабравешчанская царква (Супрасль)|Свята-Дабравешчанскую царкву]] XVI стагоддзя ў [[Супрасль|Супраслі]]<ref>[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусов, О. А.]] Двери и их атрибуты на примере памятников белорусского зодчества / PolotskSU О. А. Трусов // [[Архитектура и строительство|Строительство и архитектура Белоруссии]]. — 1988. — № 3. — C. 32-36.</ref>. Палатно набранае з 10-ці металічных лістоў рознага памеру з абвязкай па контуры<ref name=":5" />. Вонкавы дэкор адначасова служыць для замацавання гэтых кавалкаў паміж сабой: 14 вузкіх палос жалеза пакладзены ўнахлёст і прыбіты каванымі цвікамі, чые галоўкі раскляпаны ў плешкі, а на перакрыжаваннях — аздоблены чатырохпялёсткавымі кветкамі<ref name=":5" />. У цэнтры знаходзіцца самы выразны элемент упрыгожвання ў выглядзе кветкі 16х16 см, набранай з трох кавалкаў метала, паверхня якіх арнаментавана, як і дэкаратыўная накладка на ключавіну. Дзверы адчыняюцца ў памяшканне крыпты. З сярэдзіны можна бачыць дадатковае ўзмацненне: дзве перакрыжаваныя паласы з метала 35х20 мм<ref name=":5" />. Для замыкання прадугледжана засаўка, якая звонку прыводзілася ў рух ключом. Дзверы навешаны на 3 стужкавыя завесы: 2 даўжэйшыя і 1 кароткую — і гакі, якія ўваходзяць другім канцом у сцяну. Умуроўка элементаў мацавання адбывалася паралельна з узвядзеннем будынка і няма ніякіх слядоў, што гакі некалі адтуль вымаліся<ref name=":5" />. Можна адзначыць, што такі тып вырабаў быў характэрны для доўгага перыяду, але паступова страціў папулярнасць з адыходам барока<ref><nowiki>{{нп3|Ян Тайхман|Tajchman, J.|pl|Jan Tajchman}}</nowiki> Drewniane drzwi zabytkowe na terenie polski (Systematyka i problematyka konserwatorska) / J. Tajchman // <nowiki>{{нп3|Ochrona Zabytków|Ochrona zabytków|pl|Ochrona Zabytków}}</nowiki>. — 1991. — № 4. — S. 269—277. С. 273</ref>. Падобна, што дзверы, якія разглядаюцца, былі зроблены адразу ў 1762 годзе<ref name=":5" />. == Клямкі == {{main|Клямка}} [[Файл:Клямка_на_варотах.jpg|міні|250пкс|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]].]] Клямкі пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах з XVI—XVII стагоддзяў. Іх форма з XVIII стагоддзі і да нашых дзён практычна не змянілася<ref name=":1" />. На рубяжы XIX—XX стагоддзяў амаль усе дзверы ў горадзе і вёсцы ўпрыгожвалі фігурныя каваныя дзвярныя клямкі<ref name=":6">[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусаў А. А.]] [https://knihi-online.com/assets/files/24/10/staronki-muravanaj-knihi-alieh-trusau.pdf#32#29 Старонкі мураванай кнігі]. С. 167—168.</ref>. Клямкі такога тыпу выкарыстоўваюцца і сёння<ref name=":6" />. Канструкцыйна клямка — гэта прымацаваная знадворку да дзвярэй дугападобная ручка і прасунуты наскрозь рычажок (слясак), на які націскаюць вялікім пальцам, каб з унутранага боку прыўзняць металічную штабку ([[Засаўка|завалу]])<ref name=":2" />. Пры гэтым верхні канец дужкі-клямкі нярэдка па-рознаму раскоўвалі — хоць бы ў выглядзе звычайнага лісточка. Ён можа таксама раздвойвацца, закручвацца завіткі, нагадваць трыліснік, завяршацца крыжыкам, a то сілуэтамі конскіх ці птушыных галовак — яўна мэтаю абярэга на ўваходзе жыллё<ref name=":2" />. На паўднёвым усходзе Беларусі пераважаюць клямкі іншай канструкцыі — у выглядзе масіўнага рычага, прасунутага скрозь дзвярны вушак ці шула ў варотах<ref name=":2" />. Сярод іх трапляюцца цікавыя вырашэнні выглядзе фігурак вужоў ці галовак бараноў, прычым не плоскія сілуэтныя, а пластычныя, аб’ёмныя, часта досыць вобразныя. Несумненна, такое вырашэнне мае даўняе сімвалічнае паходжанне<ref>{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 103</ref>. На а Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]]. == Замкі == [[Файл:Магілёўскі_абласны_краязнаўчы_музей._Замкая_гара._Мсціслаў._Металічныя_дэталі_дзвярэй.jpg|злева|міні|250пкс|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі.]] Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]<ref>Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.</ref>. Пры раскопках [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]] была сабрана вялікая калекцыя кавальскіх вырабаў, сярод якіх ёсць прадметы дзвярной гарнітуры, уключаючы замкі, ручку ад дзверцаў і фрагменты дзвярных лічын<ref>Терентьев И. В. [https://libr.msu.by/bitstream/123456789/10244/1/1067n.pdf#1#1 АССОРТИМЕНТ КУЗНЕЧНОЙ ПРОДУКЦИИ (БЫТОВЫЕ ИЗДЕЛИЯ) С ТЕРРИТОРИИ ЗАМКОВОЙ ГОРЫ г. МСТИСЛАВЛЬ]</ref>. Пры [[Археалагічныя даследаванні Старога замка ў Гродне|раскопках]] [[Стары замак (Гродна)|Старога замка]] ў [[Гродна|Гродне]] былі знойдзены шматлікія ключы ад уразных і навясных замкоў, накладкі на замочныя шчыліны, замкі розных канструкцый і іх часткі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://knihi.com/Mikalaj_Varonin/Drievnieje_Hrodno_po_matierialam_archieolohicieskich_raskopok_1932-1949_hh-rus.html|title=Николай Воронин. Древнее Гродно (по материалам археологических раскопок 1932-1949 гг.)|website=knihi.com|access-date=2026-09-19}}</ref>. У культавых пабудовах і багатых палацах вонкавыя дзверы мелі вялікія спружынныя замкі, якія замыкаліся каванымі ключамі<ref name=":4" />. Вушкі такіх замкоў аздабляліся дэкаратыўнымі накладкамі, прычым найбольш распаўсюджанымі былі розныя варыянты сэрцападобнай формы. Адзін такі замок быў знойдзены падчас раскопак [[Заслаўскі замак|Заслаўскага замка]] ў 1979 годзе і датуецца першай паловай XVII стагоддзя<ref name=":4" />. Падчас раскопак [[Крэўскі замак|Крэўскага замка]] вучоныя знайшлі цэлую звязку ключоў (13 штук) гэтага ж часу<ref name=":4" />. У калекцыі Нацыянальнага гісторыка-культурнага музея-запаведніка «Нясвіж» захоўваецца ўразны дзвярны замок ручной мастацкай коўкі<ref>Інвентарны нумар КП-6952</ref>, які прадстаўляе сабой узор высокага кавальскага майстэрства эпохі Рэчы Паспалітай<ref name=":7">{{Cite web|url=https://niasvizh.by/posetitelyam/arkhiv/zamok-vreznoy-kp-6953/#accordion-m-10|title=Замок врезной (КП 6953) — музей-заповедник «Несвиж»|website=niasvizh.by|access-date=2026-09-19}}</ref>. Яго памеры 20*24 см, а поўная вышыня з дэталямі 29,5 см. Замак мае складаную для свайго часу інжынерную структуру і мацаваўся да драўлянай асновы чатырма каванымі шрубамі<ref name=":7" />. Непасрэдна над свідравінай для ключа (замочнай шчылінай) усталявана прыгожая дэкаратыўная накладка ў форме лісціка<ref name=":7" />. == Дзвярныя ручкі == {{main|Дзвярная ручка|Антаба}} [[Файл:Нясвіж._Гістарычная_забудова_(87).jpg|міні|250пкс|left|Ручка-[[антаба]] на варотах [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскага замка]]. Можна бачыць жалезны дэкор дзвярэй.]] [[Файл:Нясвіж. Касцёл Божага Цела. Дзверы пасля рэстаўрацыі 02.jpg|міні|250px|Дзвярная ручка [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|Касцёла Божага Цела]] ў [[Нясвіж]]ы]] Паводле даследаванняў, самыя раннія дзвярныя запаўненні на тэрыторыі Беларусі, знойдзеныя пры раскопках у Бярэсце і Віцебску, мелі жалезныя ручкі-[[Антаба|антабы]]<ref name=":8">Шэстак Ю. Т. [https://rep.bstu.by/xmlui/bitstream/handle/data/27124/140-146.pdf?sequence=1&isAllowed=y#4#2 ДОЙЛІДСТВА МІНУЛЫХ СТАГОДДЗЯЎ: МАТЭРЫЯЛЫ ДЛЯ ВЫРАБУ ДЗВЯРЭЙ]</ref>. Гэта прамое ўказанне на выкарыстанне антаб ужо ў XII—XIII стагоддзях<ref name=":8" />. У інвентарным апісанні брамы [[равелін]]а [[Слуцкія замкі|Слуцкай цытадэлі]] згадваецца «антабка жалезная для замыкання» (antabka zelazna do zamykania). Гэта дакументальнае сведчанне таго, што антабы выкарыстоўваліся не толькі як стукалкі, але і як элементы замыкальнага механізму на варотах крэпасці<ref>Inwentarz fortec i zamków w Słucku, 1687. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3834/2. Надрукаваны ў: Mikulski W., Zawadzki J. Opisy zamków białoruskich. Warszawa, 1999; Rewizja miasta Słuck, 1765. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3839/a. Інвентар 1765 г. слова ў слова паўтарае: Inwentarz miasta Słuck, 1767. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3841/1.</ref><ref>Волкаў М. [https://www.belhistory.eu/wp-content/themes/ah/library/BHR19.pdf#118#15 Слуцкая цытадэль XVII—XVIII ст.]</ref>. == Іншыя вырабы == Скобы трапляюцца ў археалагічных пластах з XVI—XVII стагоддзяў, з гэтага можа вынікаць, што раней іх не выраблялі. Форма скоб застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і да нашых дзён. Дзвярныя кручкі трапляюцца ў археалагічных матэрыялах з X—XIII стагоддзяў<ref name=":1" />. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца вонкавым выглядам. Агулам іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім<ref name=":1" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} * {{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}} * Резниченко Н. [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%e2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf#1#1 ДВЕРНЫЕ КОНСТРУКЦИИ. МЕТАЛЛИЧЕСКАЯ ФУРНИТУРА (ПО АРХЕОЛОГИЧЕСКИМ МАТЕРИАЛАМ XIV—XIX ВВ. НА ТЕРРИТОРИИ СОВРЕМЕННОЙ БЕЛАРУСИ)] {{навігацыя}} {{Беларускае народнае мастацтва}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мастацкае кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] [[Катэгорыя:Дзвярная фурнітура]] 1y3ti3kvuyfqmnr0frfjybhfzm7f23p 5202434 5202426 2026-09-19T19:21:06Z Ciepiersia 162280 /* Класіфікацыя завес */ афармленне 5202434 wikitext text/x-wiki '''Беларуская каваная дзвярная фурнітура''' — традыцыйны комплекс каваных вырабаў, якія прымацоўваліся да [[Дзверы|дзвярэй]] для паляпшэння іх функцыянальнасці або вонкавага выгляду. Гэты комплекс з’яўляецца праявай [[Беларускае кавальства|беларускага народнага мастацкага кавальства]] і як від [[Народнае мастацтва|народнага мастацтва]] дасягнуў найвышэйшага ўзроўню і распаўсюджання ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзя, зберагаючы старажытныя тэхналагічныя і светапоглядныя традыцыі. == Агульнае апісанне == [[Файл:Крывіцкі касьцёл апостала Андрэя й кляштар трынітарыяў 1776–1796 гг. 08.JPG|міні|250px|Драўляныя дзверы ў [[Касцёл Святога апостала Андрэя і кляштар трынітарыяў|Касцёле Святога апостала Андрэя]] ў [[Крывічы (Мядзельскі раён)|Крывічах]] [[Мядзельскі раён|Мядзельскага раёна]]. Можна бачыць дэкаратыўныя плешкі цвікоў.]] [[Файл:Крэва. Руіны замка (27).jpg|250px|міні|Дзверы ў [[Крэўскі замак|Крэўскім замку]]]] У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага<ref name="Фарбы">[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл. С. 103</ref>. Можна сказаць, што асноўная частка каваных металічных вырабаў у беларускай народнай архітэктуры канцэнтравалася на ўваходных дзвярах. З аднаго боку, на дзвярах, што знаходзіліся ў пастаянным руху, яны былі патрэбныя больш, чым у іншых месцах, з другога — адначасова аздаблялі ўваход у будынак<ref name="Сах75">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 75</ref>. Для жыллёвых, гаспадарчых, грамадскіх пабудоў адкоўвалі клямкі, завесы, крукі, зашчапкі, накладныя падвясныя замкі<ref>{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 100</ref>. Усе гэтыя вырабы мелі агульныя рысы з вырабамі суседніх народаў — украінцаў, літоўцаў, палякаў, латышоў і рускіх, а таксама часам пераймалі стылі і тэхналогіі еўрапейскага кавальскага мастацтва, але валодалі таксама і ўласнымі прыкметамі. Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу. Вонкавыя дзверы многіх палацаў і храмаў у XVII—XVIII стагоддзяў акрамя разных упрыгожанняў маюць шматлікія металічныя аздобы. Найбольш пашыраны ў той час былі каваныя дэкаратыўныя цвікі, пляшкі якіх зроблены ў выглядзе разнастайных разетак. Гэтыя цвікі ў вялікай колькасці забіваліся ў палотны дзвярэй, прычым пляшкі іх стваралі разнастайныя ўзоры, а канцы загіналіся на супрацьлеглай частцы дзвярнога палатна, тым самым значна павялічваючы яго трываласць. Металічныя каваныя завесы ў гэты час паступова замянілі старадаўні спосаб навешвання дзвярэй на калаўроце<ref name=":4">[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусаў А. А.]] [https://knihi-online.com/assets/files/24/10/staronki-muravanaj-knihi-alieh-trusau.pdf#32#29 Старонкі мураванай кнігі]. С. 166.</ref>. == Дзвярныя завесы == {{main|Завеса}} Археалагічныя раскопкі на тэрыторыі Беларусі пацвярджаюць, што ўжо ў XIV—XVIII стагоддзях існавалі разнастайныя каваныя дэталі для дзвярэй, у тым ліку дзвярныя завесы і завесы<ref name=":1">Резниченко Н. [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%e2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf#1#1 ДВЕРНЫЕ КОНСТРУКЦИИ. МЕТАЛЛИЧЕСКАЯ ФУРНИТУРА (ПО АРХЕОЛОГИЧЕСКИМ МАТЕРИАЛАМ XIV—XIX ВВ. НА ТЕРРИТОРИИ СОВРЕМЕННОЙ БЕЛАРУСИ)]</ref>. Пры гэтым на беларускіх землях сяляне доўгі час карысталіся старадаўнім спосабам навешвання дзвярэй на калаўроце (на бегунах, на пятцы) і толькі з канца XIX стагоддзя сталі пашырацца металічныя завесы<ref name="Сах76">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 76</ref>. Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца XV стагоддзя<ref name="Рэзн">[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]</ref>. === Класіфікацыя завес === [[Файл:1999. Stamp of Belarus 0325.jpg|міні|250px|left|Каваная стужкавая завеса на паштовай марцы Беларусі, 1999 год.]] [[Файл:Баранавічы. Забудова. 2021 (47).jpg|міні|Аднабаковыя стужкавыя завесы на дзвярах [[Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Баранавічы)|Касцёла Узвіжання Святога Крыжа]] ў [[Баранавічы|Баранавічах]]]] Усю разнастайнасць дзвярных завес можна звесці да двух асноўных тыпаў: двухбаковыя і аднабаковыя<ref name="Сах76" />. У сваю чаргу яны могуць быць стужкавымі, крыжападобнымі, шчытападобнымі і раздвоенымі<ref name="Сах76" />. Аднабаковыя стужкавыя завесы адкоўваліся з доўгай паласы металу і гарфзантальна мацаваліся шрубамі ці цвікамі да палотнішча дзвярэй. Адзін канец завесы скручваўся ў трубку і надзяваўся на крук («гак»), убіты ў дзвярны вушак ці шула варотаў, на другім прабівалася некалькі дзірак для цвікоў<ref name="Сах76" />, а саму стужку металу нярэдка фігурна раскоўвалі<ref name=":2">{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 102</ref>. == Аздабленне завес == [[Файл:Belarus-Mstsibava-Church of Saint John the Baptist-Front door-Hidge.jpg|міні|250px|left|Каваная завеса на дзвярах [[Касцёл Святога Міхаіла (Гнезна)|Касцёла Святога Міхаіла]] ў [[Гнезна (Ваўкавыскі раён)|Гнезне]]]] [[Файл:043-072 Вселюб, снято 5 февраля 2005.jpg|міні|250px|Дэкаратыўная каваная завеса дзвярэй у [[Касцёл Святога Казіміра (Уселюб)|Касцёле Святога Казіміра]] ва [[Уселюб]]е [[Навагрудскі раён|Навагрудскага раёна]]]] [[Файл:Niasviž Castle Inner Court Door 2023-07-03 6158.jpg|міні|250px|Каваныя завесы і дэкаратыўныя пласціны на дзвярах у [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскім замку]].]] Канцы металічных завес раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профілю птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам сустракаецца больш адмысловае афармленне канцоў: у выглядзе трызубца, двух завіткоў, скіраваных ўнутр ці ў процілеглыя бакі, і іншае<ref name=":3">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 79</ref>. Нярэдка такое канструкцыйна-мастацкае вырашэнне дапаўнялася выбіваным дэкорам на палотнішчы завесы: [[зубіла]]м ці [[Барадок|прабойнікам]] насякалі нескладаныя ўзоры геаметрычнага характару — палоскі, крыжыкі, зігзагі, трохвугольнікі, ланцужкі скобак, кропак і іншае<ref name=":3" />. Папулярнасцю сярод кавалёў карысталася вінтападобнае скручванне тонка раскаваных завес — [[тарсіраванне]], што стварала просты, але эфектны дэкор<ref name=":3" />. == Выбітныя ўзоры == [[Файл:Cimkavičy, Śviatoha Michała. Цімкавічы, Сьвятога Міхала (1908) (7).jpg|міні|250px|left|Каваныя дэкаратыўныя завесы ў [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Цімкавічы)|Касцёле Святога Міхаіла Арханёла]] ў [[Цімкавічы|Цімкавічах]] [[Капыльскі раён|Капыльскага раёна]]]] [[Файл:Слабодка._Мастацкія_завесы_касцёла._Пачатак_19_ст_(04).jpg|міні|250px|Дзверы цэнтральнага ўвахода [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|касцёла]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]] Часам такія завесы ўвогуле ператвараліся арыгінальныя дэкаратыўныя аздобы дзвярэй. Адмысловыя вырашэнні можна бачыць на дзвярах драўляных палескіх цэркваў: [[Царква Святога прарока Ільі (Велямічы)|Велямічах]] ([[Столінскі раён]]), [[Корчыцы|Вялікіх Корчыцах]] ([[Кобрынскі раён]]), [[Спаса-Праабражэнская царква (Олтуш)|Олтушы]] і [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Ляхаўцы)|Ляхаўцах]] ([[Маларыцкі раён]])<ref>{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 102</ref>. Незвычайны дэкор аздабляў дзверы былога [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Цімкавічы)|касцёла Міхала Арханёла]] ў [[Цімкавічы|Цімкавічах]] [[Капыльскі раён|Капыльскага раёна]] (згарэў у 1985 годзе). Высокімі мастацкімі якасцямі адметныя завесы на дзвярах [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|касцёла]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]], якія пачатку XX ст. адкаваў мясцовы майстар [[Антон Петкун]]<ref name=":2" />. == Дэкор дзвярных палотнаў == [[Файл:Ružany church of St. Peter and St. Paul 006.Jpeg|міні|250px|left|Цэльнаметалічныя дзверы ў [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Ружаны)|Свята-Петра-Паўлаўскай царкве]] ў [[Ружаны|Ружанах]]. Вонкавы бок.]] [[Файл:059-020 Ивашковцы, снято 19 июня 2005.jpg|міні|250px|Жалезныя дзверы ў [[Івашкаўцы (Смаргонскі раён)|Івашкаўцах]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]]]] [[Файл:Niasviž Castle Inner Court Door 2023-07-03 6157.jpg|міні|250px|left|Дзверы з металічным каваным дэкорам і ручкай-[[антаба]]й ва ўнутраным двары [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскага замка]].]] Самы распаўсюджаны спосаб арнаментацыі палотнаў дзвярных палотнаў быў пашыраны ў архітэктуры гарадоў і мястэчак, у аздабленні культавых пабудоў з часоў сярэднявечча, а з канца XIX стагоддзя пачынае сустракацца і ў вёсцы<ref name="Сах76" />. Набраныя з вузкіх дошчачак ромбам ці «ў ёлачку» дзверы дэкаравалі паўкруглымі ці гранёнымі плешкамі каваных цвікоў<ref name="Сах75" />. Акрамя гэтага дзверы ўпрыгожвалі каванымі палосамі жалеза для ўмацавання і невялікімі каванымі вырабамі, размешчаных паводле задуманага майстрам арнаменту ў дэкаратыўных мэтах. У [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Ружаны)|Свята-Петра-Паўлаўскай царкве]] ў [[Ружаны|Ружанах]] можна ўбачыць рэдкі прыклад цэльнаметалічных дзвярэй<ref name=":5">Шэстак Ю. Т. [https://pdf.core.ac.uk/corefilesystem/pdf/1298/512030197.pdf?se=2026-09-19T08%3A53%3A21Z&sp=r&sv=2026-06-06&sr=b&rscd=inline%3B%20filename%3D%22512030197.pdf%22&rsct=application/pdf&sig=qUIP8mVC00HxBIHI237fBaHvkePZA0KI9GWkvGPj/FA%3D#4#3 ДЗВЕРЫ ЦАРКВЫ СВ. ПЯТРА І ПАЎЛА І КАСЦЁЛА СВ. ТРОІЦЫ Ў РУЖАНАХ] С. 146</ref>. Большасць вонкава падобных вырабаў мела драўляную аснову, абабітую металам. Цалкам зробленыя з жалеза дзверы абыходзіліся дорага і звычайна прызначаліся для храмаў з абарончымі элементамі, самым раннім зафіксаваным прыкладам чаго ў нашым рэгіёне можна лічыць уваход у [[Свята-Дабравешчанская царква (Супрасль)|Свята-Дабравешчанскую царкву]] XVI стагоддзя ў [[Супрасль|Супраслі]]<ref>[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусов, О. А.]] Двери и их атрибуты на примере памятников белорусского зодчества / PolotskSU О. А. Трусов // [[Архитектура и строительство|Строительство и архитектура Белоруссии]]. — 1988. — № 3. — C. 32-36.</ref>. Палатно набранае з 10-ці металічных лістоў рознага памеру з абвязкай па контуры<ref name=":5" />. Вонкавы дэкор адначасова служыць для замацавання гэтых кавалкаў паміж сабой: 14 вузкіх палос жалеза пакладзены ўнахлёст і прыбіты каванымі цвікамі, чые галоўкі раскляпаны ў плешкі, а на перакрыжаваннях — аздоблены чатырохпялёсткавымі кветкамі<ref name=":5" />. У цэнтры знаходзіцца самы выразны элемент упрыгожвання ў выглядзе кветкі 16х16 см, набранай з трох кавалкаў метала, паверхня якіх арнаментавана, як і дэкаратыўная накладка на ключавіну. Дзверы адчыняюцца ў памяшканне крыпты. З сярэдзіны можна бачыць дадатковае ўзмацненне: дзве перакрыжаваныя паласы з метала 35х20 мм<ref name=":5" />. Для замыкання прадугледжана засаўка, якая звонку прыводзілася ў рух ключом. Дзверы навешаны на 3 стужкавыя завесы: 2 даўжэйшыя і 1 кароткую — і гакі, якія ўваходзяць другім канцом у сцяну. Умуроўка элементаў мацавання адбывалася паралельна з узвядзеннем будынка і няма ніякіх слядоў, што гакі некалі адтуль вымаліся<ref name=":5" />. Можна адзначыць, што такі тып вырабаў быў характэрны для доўгага перыяду, але паступова страціў папулярнасць з адыходам барока<ref><nowiki>{{нп3|Ян Тайхман|Tajchman, J.|pl|Jan Tajchman}}</nowiki> Drewniane drzwi zabytkowe na terenie polski (Systematyka i problematyka konserwatorska) / J. Tajchman // <nowiki>{{нп3|Ochrona Zabytków|Ochrona zabytków|pl|Ochrona Zabytków}}</nowiki>. — 1991. — № 4. — S. 269—277. С. 273</ref>. Падобна, што дзверы, якія разглядаюцца, былі зроблены адразу ў 1762 годзе<ref name=":5" />. == Клямкі == {{main|Клямка}} [[Файл:Клямка_на_варотах.jpg|міні|250пкс|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]].]] Клямкі пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах з XVI—XVII стагоддзяў. Іх форма з XVIII стагоддзі і да нашых дзён практычна не змянілася<ref name=":1" />. На рубяжы XIX—XX стагоддзяў амаль усе дзверы ў горадзе і вёсцы ўпрыгожвалі фігурныя каваныя дзвярныя клямкі<ref name=":6">[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусаў А. А.]] [https://knihi-online.com/assets/files/24/10/staronki-muravanaj-knihi-alieh-trusau.pdf#32#29 Старонкі мураванай кнігі]. С. 167—168.</ref>. Клямкі такога тыпу выкарыстоўваюцца і сёння<ref name=":6" />. Канструкцыйна клямка — гэта прымацаваная знадворку да дзвярэй дугападобная ручка і прасунуты наскрозь рычажок (слясак), на які націскаюць вялікім пальцам, каб з унутранага боку прыўзняць металічную штабку ([[Засаўка|завалу]])<ref name=":2" />. Пры гэтым верхні канец дужкі-клямкі нярэдка па-рознаму раскоўвалі — хоць бы ў выглядзе звычайнага лісточка. Ён можа таксама раздвойвацца, закручвацца завіткі, нагадваць трыліснік, завяршацца крыжыкам, a то сілуэтамі конскіх ці птушыных галовак — яўна мэтаю абярэга на ўваходзе жыллё<ref name=":2" />. На паўднёвым усходзе Беларусі пераважаюць клямкі іншай канструкцыі — у выглядзе масіўнага рычага, прасунутага скрозь дзвярны вушак ці шула ў варотах<ref name=":2" />. Сярод іх трапляюцца цікавыя вырашэнні выглядзе фігурак вужоў ці галовак бараноў, прычым не плоскія сілуэтныя, а пластычныя, аб’ёмныя, часта досыць вобразныя. Несумненна, такое вырашэнне мае даўняе сімвалічнае паходжанне<ref>{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 103</ref>. На а Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]]. == Замкі == [[Файл:Магілёўскі_абласны_краязнаўчы_музей._Замкая_гара._Мсціслаў._Металічныя_дэталі_дзвярэй.jpg|злева|міні|250пкс|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі.]] Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]<ref>Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.</ref>. Пры раскопках [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]] была сабрана вялікая калекцыя кавальскіх вырабаў, сярод якіх ёсць прадметы дзвярной гарнітуры, уключаючы замкі, ручку ад дзверцаў і фрагменты дзвярных лічын<ref>Терентьев И. В. [https://libr.msu.by/bitstream/123456789/10244/1/1067n.pdf#1#1 АССОРТИМЕНТ КУЗНЕЧНОЙ ПРОДУКЦИИ (БЫТОВЫЕ ИЗДЕЛИЯ) С ТЕРРИТОРИИ ЗАМКОВОЙ ГОРЫ г. МСТИСЛАВЛЬ]</ref>. Пры [[Археалагічныя даследаванні Старога замка ў Гродне|раскопках]] [[Стары замак (Гродна)|Старога замка]] ў [[Гродна|Гродне]] былі знойдзены шматлікія ключы ад уразных і навясных замкоў, накладкі на замочныя шчыліны, замкі розных канструкцый і іх часткі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://knihi.com/Mikalaj_Varonin/Drievnieje_Hrodno_po_matierialam_archieolohicieskich_raskopok_1932-1949_hh-rus.html|title=Николай Воронин. Древнее Гродно (по материалам археологических раскопок 1932-1949 гг.)|website=knihi.com|access-date=2026-09-19}}</ref>. У культавых пабудовах і багатых палацах вонкавыя дзверы мелі вялікія спружынныя замкі, якія замыкаліся каванымі ключамі<ref name=":4" />. Вушкі такіх замкоў аздабляліся дэкаратыўнымі накладкамі, прычым найбольш распаўсюджанымі былі розныя варыянты сэрцападобнай формы. Адзін такі замок быў знойдзены падчас раскопак [[Заслаўскі замак|Заслаўскага замка]] ў 1979 годзе і датуецца першай паловай XVII стагоддзя<ref name=":4" />. Падчас раскопак [[Крэўскі замак|Крэўскага замка]] вучоныя знайшлі цэлую звязку ключоў (13 штук) гэтага ж часу<ref name=":4" />. У калекцыі Нацыянальнага гісторыка-культурнага музея-запаведніка «Нясвіж» захоўваецца ўразны дзвярны замок ручной мастацкай коўкі<ref>Інвентарны нумар КП-6952</ref>, які прадстаўляе сабой узор высокага кавальскага майстэрства эпохі Рэчы Паспалітай<ref name=":7">{{Cite web|url=https://niasvizh.by/posetitelyam/arkhiv/zamok-vreznoy-kp-6953/#accordion-m-10|title=Замок врезной (КП 6953) — музей-заповедник «Несвиж»|website=niasvizh.by|access-date=2026-09-19}}</ref>. Яго памеры 20*24 см, а поўная вышыня з дэталямі 29,5 см. Замак мае складаную для свайго часу інжынерную структуру і мацаваўся да драўлянай асновы чатырма каванымі шрубамі<ref name=":7" />. Непасрэдна над свідравінай для ключа (замочнай шчылінай) усталявана прыгожая дэкаратыўная накладка ў форме лісціка<ref name=":7" />. == Дзвярныя ручкі == {{main|Дзвярная ручка|Антаба}} [[Файл:Нясвіж._Гістарычная_забудова_(87).jpg|міні|250пкс|left|Ручка-[[антаба]] на варотах [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскага замка]]. Можна бачыць жалезны дэкор дзвярэй.]] [[Файл:Нясвіж. Касцёл Божага Цела. Дзверы пасля рэстаўрацыі 02.jpg|міні|250px|Дзвярная ручка [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|Касцёла Божага Цела]] ў [[Нясвіж]]ы]] Паводле даследаванняў, самыя раннія дзвярныя запаўненні на тэрыторыі Беларусі, знойдзеныя пры раскопках у Бярэсце і Віцебску, мелі жалезныя ручкі-[[Антаба|антабы]]<ref name=":8">Шэстак Ю. Т. [https://rep.bstu.by/xmlui/bitstream/handle/data/27124/140-146.pdf?sequence=1&isAllowed=y#4#2 ДОЙЛІДСТВА МІНУЛЫХ СТАГОДДЗЯЎ: МАТЭРЫЯЛЫ ДЛЯ ВЫРАБУ ДЗВЯРЭЙ]</ref>. Гэта прамое ўказанне на выкарыстанне антаб ужо ў XII—XIII стагоддзях<ref name=":8" />. У інвентарным апісанні брамы [[равелін]]а [[Слуцкія замкі|Слуцкай цытадэлі]] згадваецца «антабка жалезная для замыкання» (antabka zelazna do zamykania). Гэта дакументальнае сведчанне таго, што антабы выкарыстоўваліся не толькі як стукалкі, але і як элементы замыкальнага механізму на варотах крэпасці<ref>Inwentarz fortec i zamków w Słucku, 1687. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3834/2. Надрукаваны ў: Mikulski W., Zawadzki J. Opisy zamków białoruskich. Warszawa, 1999; Rewizja miasta Słuck, 1765. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3839/a. Інвентар 1765 г. слова ў слова паўтарае: Inwentarz miasta Słuck, 1767. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3841/1.</ref><ref>Волкаў М. [https://www.belhistory.eu/wp-content/themes/ah/library/BHR19.pdf#118#15 Слуцкая цытадэль XVII—XVIII ст.]</ref>. == Іншыя вырабы == Скобы трапляюцца ў археалагічных пластах з XVI—XVII стагоддзяў, з гэтага можа вынікаць, што раней іх не выраблялі. Форма скоб застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і да нашых дзён. Дзвярныя кручкі трапляюцца ў археалагічных матэрыялах з X—XIII стагоддзяў<ref name=":1" />. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца вонкавым выглядам. Агулам іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім<ref name=":1" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} * {{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}} * Резниченко Н. [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%e2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf#1#1 ДВЕРНЫЕ КОНСТРУКЦИИ. МЕТАЛЛИЧЕСКАЯ ФУРНИТУРА (ПО АРХЕОЛОГИЧЕСКИМ МАТЕРИАЛАМ XIV—XIX ВВ. НА ТЕРРИТОРИИ СОВРЕМЕННОЙ БЕЛАРУСИ)] {{навігацыя}} {{Беларускае народнае мастацтва}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мастацкае кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] [[Катэгорыя:Дзвярная фурнітура]] kqr9zid07mpd31eepbn2ia3v7je038y 5202435 5202434 2026-09-19T19:21:51Z Ciepiersia 162280 /* Аздабленне завес */ афармленне 5202435 wikitext text/x-wiki '''Беларуская каваная дзвярная фурнітура''' — традыцыйны комплекс каваных вырабаў, якія прымацоўваліся да [[Дзверы|дзвярэй]] для паляпшэння іх функцыянальнасці або вонкавага выгляду. Гэты комплекс з’яўляецца праявай [[Беларускае кавальства|беларускага народнага мастацкага кавальства]] і як від [[Народнае мастацтва|народнага мастацтва]] дасягнуў найвышэйшага ўзроўню і распаўсюджання ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзя, зберагаючы старажытныя тэхналагічныя і светапоглядныя традыцыі. == Агульнае апісанне == [[Файл:Крывіцкі касьцёл апостала Андрэя й кляштар трынітарыяў 1776–1796 гг. 08.JPG|міні|250px|Драўляныя дзверы ў [[Касцёл Святога апостала Андрэя і кляштар трынітарыяў|Касцёле Святога апостала Андрэя]] ў [[Крывічы (Мядзельскі раён)|Крывічах]] [[Мядзельскі раён|Мядзельскага раёна]]. Можна бачыць дэкаратыўныя плешкі цвікоў.]] [[Файл:Крэва. Руіны замка (27).jpg|250px|міні|Дзверы ў [[Крэўскі замак|Крэўскім замку]]]] У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага<ref name="Фарбы">[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл. С. 103</ref>. Можна сказаць, што асноўная частка каваных металічных вырабаў у беларускай народнай архітэктуры канцэнтравалася на ўваходных дзвярах. З аднаго боку, на дзвярах, што знаходзіліся ў пастаянным руху, яны былі патрэбныя больш, чым у іншых месцах, з другога — адначасова аздаблялі ўваход у будынак<ref name="Сах75">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 75</ref>. Для жыллёвых, гаспадарчых, грамадскіх пабудоў адкоўвалі клямкі, завесы, крукі, зашчапкі, накладныя падвясныя замкі<ref>{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 100</ref>. Усе гэтыя вырабы мелі агульныя рысы з вырабамі суседніх народаў — украінцаў, літоўцаў, палякаў, латышоў і рускіх, а таксама часам пераймалі стылі і тэхналогіі еўрапейскага кавальскага мастацтва, але валодалі таксама і ўласнымі прыкметамі. Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу. Вонкавыя дзверы многіх палацаў і храмаў у XVII—XVIII стагоддзяў акрамя разных упрыгожанняў маюць шматлікія металічныя аздобы. Найбольш пашыраны ў той час былі каваныя дэкаратыўныя цвікі, пляшкі якіх зроблены ў выглядзе разнастайных разетак. Гэтыя цвікі ў вялікай колькасці забіваліся ў палотны дзвярэй, прычым пляшкі іх стваралі разнастайныя ўзоры, а канцы загіналіся на супрацьлеглай частцы дзвярнога палатна, тым самым значна павялічваючы яго трываласць. Металічныя каваныя завесы ў гэты час паступова замянілі старадаўні спосаб навешвання дзвярэй на калаўроце<ref name=":4">[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусаў А. А.]] [https://knihi-online.com/assets/files/24/10/staronki-muravanaj-knihi-alieh-trusau.pdf#32#29 Старонкі мураванай кнігі]. С. 166.</ref>. == Дзвярныя завесы == {{main|Завеса}} Археалагічныя раскопкі на тэрыторыі Беларусі пацвярджаюць, што ўжо ў XIV—XVIII стагоддзях існавалі разнастайныя каваныя дэталі для дзвярэй, у тым ліку дзвярныя завесы і завесы<ref name=":1">Резниченко Н. [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%e2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf#1#1 ДВЕРНЫЕ КОНСТРУКЦИИ. МЕТАЛЛИЧЕСКАЯ ФУРНИТУРА (ПО АРХЕОЛОГИЧЕСКИМ МАТЕРИАЛАМ XIV—XIX ВВ. НА ТЕРРИТОРИИ СОВРЕМЕННОЙ БЕЛАРУСИ)]</ref>. Пры гэтым на беларускіх землях сяляне доўгі час карысталіся старадаўнім спосабам навешвання дзвярэй на калаўроце (на бегунах, на пятцы) і толькі з канца XIX стагоддзя сталі пашырацца металічныя завесы<ref name="Сах76">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 76</ref>. Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца XV стагоддзя<ref name="Рэзн">[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]</ref>. === Класіфікацыя завес === [[Файл:1999. Stamp of Belarus 0325.jpg|міні|250px|left|Каваная стужкавая завеса на паштовай марцы Беларусі, 1999 год.]] [[Файл:Баранавічы. Забудова. 2021 (47).jpg|міні|Аднабаковыя стужкавыя завесы на дзвярах [[Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Баранавічы)|Касцёла Узвіжання Святога Крыжа]] ў [[Баранавічы|Баранавічах]]]] Усю разнастайнасць дзвярных завес можна звесці да двух асноўных тыпаў: двухбаковыя і аднабаковыя<ref name="Сах76" />. У сваю чаргу яны могуць быць стужкавымі, крыжападобнымі, шчытападобнымі і раздвоенымі<ref name="Сах76" />. Аднабаковыя стужкавыя завесы адкоўваліся з доўгай паласы металу і гарфзантальна мацаваліся шрубамі ці цвікамі да палотнішча дзвярэй. Адзін канец завесы скручваўся ў трубку і надзяваўся на крук («гак»), убіты ў дзвярны вушак ці шула варотаў, на другім прабівалася некалькі дзірак для цвікоў<ref name="Сах76" />, а саму стужку металу нярэдка фігурна раскоўвалі<ref name=":2">{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 102</ref>. === Аздабленне завес === [[Файл:Belarus-Mstsibava-Church of Saint John the Baptist-Front door-Hidge.jpg|міні|250px|left|Каваная завеса на дзвярах [[Касцёл Святога Міхаіла (Гнезна)|Касцёла Святога Міхаіла]] ў [[Гнезна (Ваўкавыскі раён)|Гнезне]]]] [[Файл:043-072 Вселюб, снято 5 февраля 2005.jpg|міні|250px|Дэкаратыўная каваная завеса дзвярэй у [[Касцёл Святога Казіміра (Уселюб)|Касцёле Святога Казіміра]] ва [[Уселюб]]е [[Навагрудскі раён|Навагрудскага раёна]]]] [[Файл:Niasviž Castle Inner Court Door 2023-07-03 6158.jpg|міні|250px|Каваныя завесы і дэкаратыўныя пласціны на дзвярах у [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскім замку]].]] Канцы металічных завес раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профілю птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам сустракаецца больш адмысловае афармленне канцоў: у выглядзе трызубца, двух завіткоў, скіраваных ўнутр ці ў процілеглыя бакі, і іншае<ref name=":3">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 79</ref>. Нярэдка такое канструкцыйна-мастацкае вырашэнне дапаўнялася выбіваным дэкорам на палотнішчы завесы: [[зубіла]]м ці [[Барадок|прабойнікам]] насякалі нескладаныя ўзоры геаметрычнага характару — палоскі, крыжыкі, зігзагі, трохвугольнікі, ланцужкі скобак, кропак і іншае<ref name=":3" />. Папулярнасцю сярод кавалёў карысталася вінтападобнае скручванне тонка раскаваных завес — [[тарсіраванне]], што стварала просты, але эфектны дэкор<ref name=":3" />. == Выбітныя ўзоры == [[Файл:Cimkavičy, Śviatoha Michała. Цімкавічы, Сьвятога Міхала (1908) (7).jpg|міні|250px|left|Каваныя дэкаратыўныя завесы ў [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Цімкавічы)|Касцёле Святога Міхаіла Арханёла]] ў [[Цімкавічы|Цімкавічах]] [[Капыльскі раён|Капыльскага раёна]]]] [[Файл:Слабодка._Мастацкія_завесы_касцёла._Пачатак_19_ст_(04).jpg|міні|250px|Дзверы цэнтральнага ўвахода [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|касцёла]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]] Часам такія завесы ўвогуле ператвараліся арыгінальныя дэкаратыўныя аздобы дзвярэй. Адмысловыя вырашэнні можна бачыць на дзвярах драўляных палескіх цэркваў: [[Царква Святога прарока Ільі (Велямічы)|Велямічах]] ([[Столінскі раён]]), [[Корчыцы|Вялікіх Корчыцах]] ([[Кобрынскі раён]]), [[Спаса-Праабражэнская царква (Олтуш)|Олтушы]] і [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Ляхаўцы)|Ляхаўцах]] ([[Маларыцкі раён]])<ref>{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 102</ref>. Незвычайны дэкор аздабляў дзверы былога [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Цімкавічы)|касцёла Міхала Арханёла]] ў [[Цімкавічы|Цімкавічах]] [[Капыльскі раён|Капыльскага раёна]] (згарэў у 1985 годзе). Высокімі мастацкімі якасцямі адметныя завесы на дзвярах [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|касцёла]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]], якія пачатку XX ст. адкаваў мясцовы майстар [[Антон Петкун]]<ref name=":2" />. == Дэкор дзвярных палотнаў == [[Файл:Ružany church of St. Peter and St. Paul 006.Jpeg|міні|250px|left|Цэльнаметалічныя дзверы ў [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Ружаны)|Свята-Петра-Паўлаўскай царкве]] ў [[Ружаны|Ружанах]]. Вонкавы бок.]] [[Файл:059-020 Ивашковцы, снято 19 июня 2005.jpg|міні|250px|Жалезныя дзверы ў [[Івашкаўцы (Смаргонскі раён)|Івашкаўцах]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]]]] [[Файл:Niasviž Castle Inner Court Door 2023-07-03 6157.jpg|міні|250px|left|Дзверы з металічным каваным дэкорам і ручкай-[[антаба]]й ва ўнутраным двары [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскага замка]].]] Самы распаўсюджаны спосаб арнаментацыі палотнаў дзвярных палотнаў быў пашыраны ў архітэктуры гарадоў і мястэчак, у аздабленні культавых пабудоў з часоў сярэднявечча, а з канца XIX стагоддзя пачынае сустракацца і ў вёсцы<ref name="Сах76" />. Набраныя з вузкіх дошчачак ромбам ці «ў ёлачку» дзверы дэкаравалі паўкруглымі ці гранёнымі плешкамі каваных цвікоў<ref name="Сах75" />. Акрамя гэтага дзверы ўпрыгожвалі каванымі палосамі жалеза для ўмацавання і невялікімі каванымі вырабамі, размешчаных паводле задуманага майстрам арнаменту ў дэкаратыўных мэтах. У [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Ружаны)|Свята-Петра-Паўлаўскай царкве]] ў [[Ружаны|Ружанах]] можна ўбачыць рэдкі прыклад цэльнаметалічных дзвярэй<ref name=":5">Шэстак Ю. Т. [https://pdf.core.ac.uk/corefilesystem/pdf/1298/512030197.pdf?se=2026-09-19T08%3A53%3A21Z&sp=r&sv=2026-06-06&sr=b&rscd=inline%3B%20filename%3D%22512030197.pdf%22&rsct=application/pdf&sig=qUIP8mVC00HxBIHI237fBaHvkePZA0KI9GWkvGPj/FA%3D#4#3 ДЗВЕРЫ ЦАРКВЫ СВ. ПЯТРА І ПАЎЛА І КАСЦЁЛА СВ. ТРОІЦЫ Ў РУЖАНАХ] С. 146</ref>. Большасць вонкава падобных вырабаў мела драўляную аснову, абабітую металам. Цалкам зробленыя з жалеза дзверы абыходзіліся дорага і звычайна прызначаліся для храмаў з абарончымі элементамі, самым раннім зафіксаваным прыкладам чаго ў нашым рэгіёне можна лічыць уваход у [[Свята-Дабравешчанская царква (Супрасль)|Свята-Дабравешчанскую царкву]] XVI стагоддзя ў [[Супрасль|Супраслі]]<ref>[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусов, О. А.]] Двери и их атрибуты на примере памятников белорусского зодчества / PolotskSU О. А. Трусов // [[Архитектура и строительство|Строительство и архитектура Белоруссии]]. — 1988. — № 3. — C. 32-36.</ref>. Палатно набранае з 10-ці металічных лістоў рознага памеру з абвязкай па контуры<ref name=":5" />. Вонкавы дэкор адначасова служыць для замацавання гэтых кавалкаў паміж сабой: 14 вузкіх палос жалеза пакладзены ўнахлёст і прыбіты каванымі цвікамі, чые галоўкі раскляпаны ў плешкі, а на перакрыжаваннях — аздоблены чатырохпялёсткавымі кветкамі<ref name=":5" />. У цэнтры знаходзіцца самы выразны элемент упрыгожвання ў выглядзе кветкі 16х16 см, набранай з трох кавалкаў метала, паверхня якіх арнаментавана, як і дэкаратыўная накладка на ключавіну. Дзверы адчыняюцца ў памяшканне крыпты. З сярэдзіны можна бачыць дадатковае ўзмацненне: дзве перакрыжаваныя паласы з метала 35х20 мм<ref name=":5" />. Для замыкання прадугледжана засаўка, якая звонку прыводзілася ў рух ключом. Дзверы навешаны на 3 стужкавыя завесы: 2 даўжэйшыя і 1 кароткую — і гакі, якія ўваходзяць другім канцом у сцяну. Умуроўка элементаў мацавання адбывалася паралельна з узвядзеннем будынка і няма ніякіх слядоў, што гакі некалі адтуль вымаліся<ref name=":5" />. Можна адзначыць, што такі тып вырабаў быў характэрны для доўгага перыяду, але паступова страціў папулярнасць з адыходам барока<ref><nowiki>{{нп3|Ян Тайхман|Tajchman, J.|pl|Jan Tajchman}}</nowiki> Drewniane drzwi zabytkowe na terenie polski (Systematyka i problematyka konserwatorska) / J. Tajchman // <nowiki>{{нп3|Ochrona Zabytków|Ochrona zabytków|pl|Ochrona Zabytków}}</nowiki>. — 1991. — № 4. — S. 269—277. С. 273</ref>. Падобна, што дзверы, якія разглядаюцца, былі зроблены адразу ў 1762 годзе<ref name=":5" />. == Клямкі == {{main|Клямка}} [[Файл:Клямка_на_варотах.jpg|міні|250пкс|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]].]] Клямкі пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах з XVI—XVII стагоддзяў. Іх форма з XVIII стагоддзі і да нашых дзён практычна не змянілася<ref name=":1" />. На рубяжы XIX—XX стагоддзяў амаль усе дзверы ў горадзе і вёсцы ўпрыгожвалі фігурныя каваныя дзвярныя клямкі<ref name=":6">[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусаў А. А.]] [https://knihi-online.com/assets/files/24/10/staronki-muravanaj-knihi-alieh-trusau.pdf#32#29 Старонкі мураванай кнігі]. С. 167—168.</ref>. Клямкі такога тыпу выкарыстоўваюцца і сёння<ref name=":6" />. Канструкцыйна клямка — гэта прымацаваная знадворку да дзвярэй дугападобная ручка і прасунуты наскрозь рычажок (слясак), на які націскаюць вялікім пальцам, каб з унутранага боку прыўзняць металічную штабку ([[Засаўка|завалу]])<ref name=":2" />. Пры гэтым верхні канец дужкі-клямкі нярэдка па-рознаму раскоўвалі — хоць бы ў выглядзе звычайнага лісточка. Ён можа таксама раздвойвацца, закручвацца завіткі, нагадваць трыліснік, завяршацца крыжыкам, a то сілуэтамі конскіх ці птушыных галовак — яўна мэтаю абярэга на ўваходзе жыллё<ref name=":2" />. На паўднёвым усходзе Беларусі пераважаюць клямкі іншай канструкцыі — у выглядзе масіўнага рычага, прасунутага скрозь дзвярны вушак ці шула ў варотах<ref name=":2" />. Сярод іх трапляюцца цікавыя вырашэнні выглядзе фігурак вужоў ці галовак бараноў, прычым не плоскія сілуэтныя, а пластычныя, аб’ёмныя, часта досыць вобразныя. Несумненна, такое вырашэнне мае даўняе сімвалічнае паходжанне<ref>{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 103</ref>. На а Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]]. == Замкі == [[Файл:Магілёўскі_абласны_краязнаўчы_музей._Замкая_гара._Мсціслаў._Металічныя_дэталі_дзвярэй.jpg|злева|міні|250пкс|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі.]] Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]<ref>Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.</ref>. Пры раскопках [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]] была сабрана вялікая калекцыя кавальскіх вырабаў, сярод якіх ёсць прадметы дзвярной гарнітуры, уключаючы замкі, ручку ад дзверцаў і фрагменты дзвярных лічын<ref>Терентьев И. В. [https://libr.msu.by/bitstream/123456789/10244/1/1067n.pdf#1#1 АССОРТИМЕНТ КУЗНЕЧНОЙ ПРОДУКЦИИ (БЫТОВЫЕ ИЗДЕЛИЯ) С ТЕРРИТОРИИ ЗАМКОВОЙ ГОРЫ г. МСТИСЛАВЛЬ]</ref>. Пры [[Археалагічныя даследаванні Старога замка ў Гродне|раскопках]] [[Стары замак (Гродна)|Старога замка]] ў [[Гродна|Гродне]] былі знойдзены шматлікія ключы ад уразных і навясных замкоў, накладкі на замочныя шчыліны, замкі розных канструкцый і іх часткі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://knihi.com/Mikalaj_Varonin/Drievnieje_Hrodno_po_matierialam_archieolohicieskich_raskopok_1932-1949_hh-rus.html|title=Николай Воронин. Древнее Гродно (по материалам археологических раскопок 1932-1949 гг.)|website=knihi.com|access-date=2026-09-19}}</ref>. У культавых пабудовах і багатых палацах вонкавыя дзверы мелі вялікія спружынныя замкі, якія замыкаліся каванымі ключамі<ref name=":4" />. Вушкі такіх замкоў аздабляліся дэкаратыўнымі накладкамі, прычым найбольш распаўсюджанымі былі розныя варыянты сэрцападобнай формы. Адзін такі замок быў знойдзены падчас раскопак [[Заслаўскі замак|Заслаўскага замка]] ў 1979 годзе і датуецца першай паловай XVII стагоддзя<ref name=":4" />. Падчас раскопак [[Крэўскі замак|Крэўскага замка]] вучоныя знайшлі цэлую звязку ключоў (13 штук) гэтага ж часу<ref name=":4" />. У калекцыі Нацыянальнага гісторыка-культурнага музея-запаведніка «Нясвіж» захоўваецца ўразны дзвярны замок ручной мастацкай коўкі<ref>Інвентарны нумар КП-6952</ref>, які прадстаўляе сабой узор высокага кавальскага майстэрства эпохі Рэчы Паспалітай<ref name=":7">{{Cite web|url=https://niasvizh.by/posetitelyam/arkhiv/zamok-vreznoy-kp-6953/#accordion-m-10|title=Замок врезной (КП 6953) — музей-заповедник «Несвиж»|website=niasvizh.by|access-date=2026-09-19}}</ref>. Яго памеры 20*24 см, а поўная вышыня з дэталямі 29,5 см. Замак мае складаную для свайго часу інжынерную структуру і мацаваўся да драўлянай асновы чатырма каванымі шрубамі<ref name=":7" />. Непасрэдна над свідравінай для ключа (замочнай шчылінай) усталявана прыгожая дэкаратыўная накладка ў форме лісціка<ref name=":7" />. == Дзвярныя ручкі == {{main|Дзвярная ручка|Антаба}} [[Файл:Нясвіж._Гістарычная_забудова_(87).jpg|міні|250пкс|left|Ручка-[[антаба]] на варотах [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскага замка]]. Можна бачыць жалезны дэкор дзвярэй.]] [[Файл:Нясвіж. Касцёл Божага Цела. Дзверы пасля рэстаўрацыі 02.jpg|міні|250px|Дзвярная ручка [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|Касцёла Божага Цела]] ў [[Нясвіж]]ы]] Паводле даследаванняў, самыя раннія дзвярныя запаўненні на тэрыторыі Беларусі, знойдзеныя пры раскопках у Бярэсце і Віцебску, мелі жалезныя ручкі-[[Антаба|антабы]]<ref name=":8">Шэстак Ю. Т. [https://rep.bstu.by/xmlui/bitstream/handle/data/27124/140-146.pdf?sequence=1&isAllowed=y#4#2 ДОЙЛІДСТВА МІНУЛЫХ СТАГОДДЗЯЎ: МАТЭРЫЯЛЫ ДЛЯ ВЫРАБУ ДЗВЯРЭЙ]</ref>. Гэта прамое ўказанне на выкарыстанне антаб ужо ў XII—XIII стагоддзях<ref name=":8" />. У інвентарным апісанні брамы [[равелін]]а [[Слуцкія замкі|Слуцкай цытадэлі]] згадваецца «антабка жалезная для замыкання» (antabka zelazna do zamykania). Гэта дакументальнае сведчанне таго, што антабы выкарыстоўваліся не толькі як стукалкі, але і як элементы замыкальнага механізму на варотах крэпасці<ref>Inwentarz fortec i zamków w Słucku, 1687. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3834/2. Надрукаваны ў: Mikulski W., Zawadzki J. Opisy zamków białoruskich. Warszawa, 1999; Rewizja miasta Słuck, 1765. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3839/a. Інвентар 1765 г. слова ў слова паўтарае: Inwentarz miasta Słuck, 1767. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3841/1.</ref><ref>Волкаў М. [https://www.belhistory.eu/wp-content/themes/ah/library/BHR19.pdf#118#15 Слуцкая цытадэль XVII—XVIII ст.]</ref>. == Іншыя вырабы == Скобы трапляюцца ў археалагічных пластах з XVI—XVII стагоддзяў, з гэтага можа вынікаць, што раней іх не выраблялі. Форма скоб застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і да нашых дзён. Дзвярныя кручкі трапляюцца ў археалагічных матэрыялах з X—XIII стагоддзяў<ref name=":1" />. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца вонкавым выглядам. Агулам іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім<ref name=":1" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} * {{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}} * Резниченко Н. [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%e2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf#1#1 ДВЕРНЫЕ КОНСТРУКЦИИ. МЕТАЛЛИЧЕСКАЯ ФУРНИТУРА (ПО АРХЕОЛОГИЧЕСКИМ МАТЕРИАЛАМ XIV—XIX ВВ. НА ТЕРРИТОРИИ СОВРЕМЕННОЙ БЕЛАРУСИ)] {{навігацыя}} {{Беларускае народнае мастацтва}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мастацкае кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] [[Катэгорыя:Дзвярная фурнітура]] heb49fmpznid055kv5p4le6qqh1zc2i 5202436 5202435 2026-09-19T19:22:19Z Ciepiersia 162280 /* Выбітныя ўзоры */ афармленне 5202436 wikitext text/x-wiki '''Беларуская каваная дзвярная фурнітура''' — традыцыйны комплекс каваных вырабаў, якія прымацоўваліся да [[Дзверы|дзвярэй]] для паляпшэння іх функцыянальнасці або вонкавага выгляду. Гэты комплекс з’яўляецца праявай [[Беларускае кавальства|беларускага народнага мастацкага кавальства]] і як від [[Народнае мастацтва|народнага мастацтва]] дасягнуў найвышэйшага ўзроўню і распаўсюджання ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзя, зберагаючы старажытныя тэхналагічныя і светапоглядныя традыцыі. == Агульнае апісанне == [[Файл:Крывіцкі касьцёл апостала Андрэя й кляштар трынітарыяў 1776–1796 гг. 08.JPG|міні|250px|Драўляныя дзверы ў [[Касцёл Святога апостала Андрэя і кляштар трынітарыяў|Касцёле Святога апостала Андрэя]] ў [[Крывічы (Мядзельскі раён)|Крывічах]] [[Мядзельскі раён|Мядзельскага раёна]]. Можна бачыць дэкаратыўныя плешкі цвікоў.]] [[Файл:Крэва. Руіны замка (27).jpg|250px|міні|Дзверы ў [[Крэўскі замак|Крэўскім замку]]]] У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага<ref name="Фарбы">[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл. С. 103</ref>. Можна сказаць, што асноўная частка каваных металічных вырабаў у беларускай народнай архітэктуры канцэнтравалася на ўваходных дзвярах. З аднаго боку, на дзвярах, што знаходзіліся ў пастаянным руху, яны былі патрэбныя больш, чым у іншых месцах, з другога — адначасова аздаблялі ўваход у будынак<ref name="Сах75">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 75</ref>. Для жыллёвых, гаспадарчых, грамадскіх пабудоў адкоўвалі клямкі, завесы, крукі, зашчапкі, накладныя падвясныя замкі<ref>{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 100</ref>. Усе гэтыя вырабы мелі агульныя рысы з вырабамі суседніх народаў — украінцаў, літоўцаў, палякаў, латышоў і рускіх, а таксама часам пераймалі стылі і тэхналогіі еўрапейскага кавальскага мастацтва, але валодалі таксама і ўласнымі прыкметамі. Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу. Вонкавыя дзверы многіх палацаў і храмаў у XVII—XVIII стагоддзяў акрамя разных упрыгожанняў маюць шматлікія металічныя аздобы. Найбольш пашыраны ў той час былі каваныя дэкаратыўныя цвікі, пляшкі якіх зроблены ў выглядзе разнастайных разетак. Гэтыя цвікі ў вялікай колькасці забіваліся ў палотны дзвярэй, прычым пляшкі іх стваралі разнастайныя ўзоры, а канцы загіналіся на супрацьлеглай частцы дзвярнога палатна, тым самым значна павялічваючы яго трываласць. Металічныя каваныя завесы ў гэты час паступова замянілі старадаўні спосаб навешвання дзвярэй на калаўроце<ref name=":4">[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусаў А. А.]] [https://knihi-online.com/assets/files/24/10/staronki-muravanaj-knihi-alieh-trusau.pdf#32#29 Старонкі мураванай кнігі]. С. 166.</ref>. == Дзвярныя завесы == {{main|Завеса}} Археалагічныя раскопкі на тэрыторыі Беларусі пацвярджаюць, што ўжо ў XIV—XVIII стагоддзях існавалі разнастайныя каваныя дэталі для дзвярэй, у тым ліку дзвярныя завесы і завесы<ref name=":1">Резниченко Н. [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%e2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf#1#1 ДВЕРНЫЕ КОНСТРУКЦИИ. МЕТАЛЛИЧЕСКАЯ ФУРНИТУРА (ПО АРХЕОЛОГИЧЕСКИМ МАТЕРИАЛАМ XIV—XIX ВВ. НА ТЕРРИТОРИИ СОВРЕМЕННОЙ БЕЛАРУСИ)]</ref>. Пры гэтым на беларускіх землях сяляне доўгі час карысталіся старадаўнім спосабам навешвання дзвярэй на калаўроце (на бегунах, на пятцы) і толькі з канца XIX стагоддзя сталі пашырацца металічныя завесы<ref name="Сах76">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 76</ref>. Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца XV стагоддзя<ref name="Рэзн">[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]</ref>. === Класіфікацыя завес === [[Файл:1999. Stamp of Belarus 0325.jpg|міні|250px|left|Каваная стужкавая завеса на паштовай марцы Беларусі, 1999 год.]] [[Файл:Баранавічы. Забудова. 2021 (47).jpg|міні|Аднабаковыя стужкавыя завесы на дзвярах [[Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Баранавічы)|Касцёла Узвіжання Святога Крыжа]] ў [[Баранавічы|Баранавічах]]]] Усю разнастайнасць дзвярных завес можна звесці да двух асноўных тыпаў: двухбаковыя і аднабаковыя<ref name="Сах76" />. У сваю чаргу яны могуць быць стужкавымі, крыжападобнымі, шчытападобнымі і раздвоенымі<ref name="Сах76" />. Аднабаковыя стужкавыя завесы адкоўваліся з доўгай паласы металу і гарфзантальна мацаваліся шрубамі ці цвікамі да палотнішча дзвярэй. Адзін канец завесы скручваўся ў трубку і надзяваўся на крук («гак»), убіты ў дзвярны вушак ці шула варотаў, на другім прабівалася некалькі дзірак для цвікоў<ref name="Сах76" />, а саму стужку металу нярэдка фігурна раскоўвалі<ref name=":2">{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 102</ref>. === Аздабленне завес === [[Файл:Belarus-Mstsibava-Church of Saint John the Baptist-Front door-Hidge.jpg|міні|250px|left|Каваная завеса на дзвярах [[Касцёл Святога Міхаіла (Гнезна)|Касцёла Святога Міхаіла]] ў [[Гнезна (Ваўкавыскі раён)|Гнезне]]]] [[Файл:043-072 Вселюб, снято 5 февраля 2005.jpg|міні|250px|Дэкаратыўная каваная завеса дзвярэй у [[Касцёл Святога Казіміра (Уселюб)|Касцёле Святога Казіміра]] ва [[Уселюб]]е [[Навагрудскі раён|Навагрудскага раёна]]]] [[Файл:Niasviž Castle Inner Court Door 2023-07-03 6158.jpg|міні|250px|Каваныя завесы і дэкаратыўныя пласціны на дзвярах у [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскім замку]].]] Канцы металічных завес раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профілю птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам сустракаецца больш адмысловае афармленне канцоў: у выглядзе трызубца, двух завіткоў, скіраваных ўнутр ці ў процілеглыя бакі, і іншае<ref name=":3">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 79</ref>. Нярэдка такое канструкцыйна-мастацкае вырашэнне дапаўнялася выбіваным дэкорам на палотнішчы завесы: [[зубіла]]м ці [[Барадок|прабойнікам]] насякалі нескладаныя ўзоры геаметрычнага характару — палоскі, крыжыкі, зігзагі, трохвугольнікі, ланцужкі скобак, кропак і іншае<ref name=":3" />. Папулярнасцю сярод кавалёў карысталася вінтападобнае скручванне тонка раскаваных завес — [[тарсіраванне]], што стварала просты, але эфектны дэкор<ref name=":3" />. === Выбітныя ўзоры === [[Файл:Cimkavičy, Śviatoha Michała. Цімкавічы, Сьвятога Міхала (1908) (7).jpg|міні|250px|left|Каваныя дэкаратыўныя завесы ў [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Цімкавічы)|Касцёле Святога Міхаіла Арханёла]] ў [[Цімкавічы|Цімкавічах]] [[Капыльскі раён|Капыльскага раёна]]]] [[Файл:Слабодка._Мастацкія_завесы_касцёла._Пачатак_19_ст_(04).jpg|міні|250px|Дзверы цэнтральнага ўвахода [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|касцёла]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]] Часам такія завесы ўвогуле ператвараліся арыгінальныя дэкаратыўныя аздобы дзвярэй. Адмысловыя вырашэнні можна бачыць на дзвярах драўляных палескіх цэркваў: [[Царква Святога прарока Ільі (Велямічы)|Велямічах]] ([[Столінскі раён]]), [[Корчыцы|Вялікіх Корчыцах]] ([[Кобрынскі раён]]), [[Спаса-Праабражэнская царква (Олтуш)|Олтушы]] і [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Ляхаўцы)|Ляхаўцах]] ([[Маларыцкі раён]])<ref>{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 102</ref>. Незвычайны дэкор аздабляў дзверы былога [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Цімкавічы)|касцёла Міхала Арханёла]] ў [[Цімкавічы|Цімкавічах]] [[Капыльскі раён|Капыльскага раёна]] (згарэў у 1985 годзе). Высокімі мастацкімі якасцямі адметныя завесы на дзвярах [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|касцёла]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]], якія пачатку XX ст. адкаваў мясцовы майстар [[Антон Петкун]]<ref name=":2" />. == Дэкор дзвярных палотнаў == [[Файл:Ružany church of St. Peter and St. Paul 006.Jpeg|міні|250px|left|Цэльнаметалічныя дзверы ў [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Ружаны)|Свята-Петра-Паўлаўскай царкве]] ў [[Ружаны|Ружанах]]. Вонкавы бок.]] [[Файл:059-020 Ивашковцы, снято 19 июня 2005.jpg|міні|250px|Жалезныя дзверы ў [[Івашкаўцы (Смаргонскі раён)|Івашкаўцах]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]]]] [[Файл:Niasviž Castle Inner Court Door 2023-07-03 6157.jpg|міні|250px|left|Дзверы з металічным каваным дэкорам і ручкай-[[антаба]]й ва ўнутраным двары [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскага замка]].]] Самы распаўсюджаны спосаб арнаментацыі палотнаў дзвярных палотнаў быў пашыраны ў архітэктуры гарадоў і мястэчак, у аздабленні культавых пабудоў з часоў сярэднявечча, а з канца XIX стагоддзя пачынае сустракацца і ў вёсцы<ref name="Сах76" />. Набраныя з вузкіх дошчачак ромбам ці «ў ёлачку» дзверы дэкаравалі паўкруглымі ці гранёнымі плешкамі каваных цвікоў<ref name="Сах75" />. Акрамя гэтага дзверы ўпрыгожвалі каванымі палосамі жалеза для ўмацавання і невялікімі каванымі вырабамі, размешчаных паводле задуманага майстрам арнаменту ў дэкаратыўных мэтах. У [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Ружаны)|Свята-Петра-Паўлаўскай царкве]] ў [[Ружаны|Ружанах]] можна ўбачыць рэдкі прыклад цэльнаметалічных дзвярэй<ref name=":5">Шэстак Ю. Т. [https://pdf.core.ac.uk/corefilesystem/pdf/1298/512030197.pdf?se=2026-09-19T08%3A53%3A21Z&sp=r&sv=2026-06-06&sr=b&rscd=inline%3B%20filename%3D%22512030197.pdf%22&rsct=application/pdf&sig=qUIP8mVC00HxBIHI237fBaHvkePZA0KI9GWkvGPj/FA%3D#4#3 ДЗВЕРЫ ЦАРКВЫ СВ. ПЯТРА І ПАЎЛА І КАСЦЁЛА СВ. ТРОІЦЫ Ў РУЖАНАХ] С. 146</ref>. Большасць вонкава падобных вырабаў мела драўляную аснову, абабітую металам. Цалкам зробленыя з жалеза дзверы абыходзіліся дорага і звычайна прызначаліся для храмаў з абарончымі элементамі, самым раннім зафіксаваным прыкладам чаго ў нашым рэгіёне можна лічыць уваход у [[Свята-Дабравешчанская царква (Супрасль)|Свята-Дабравешчанскую царкву]] XVI стагоддзя ў [[Супрасль|Супраслі]]<ref>[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусов, О. А.]] Двери и их атрибуты на примере памятников белорусского зодчества / PolotskSU О. А. Трусов // [[Архитектура и строительство|Строительство и архитектура Белоруссии]]. — 1988. — № 3. — C. 32-36.</ref>. Палатно набранае з 10-ці металічных лістоў рознага памеру з абвязкай па контуры<ref name=":5" />. Вонкавы дэкор адначасова служыць для замацавання гэтых кавалкаў паміж сабой: 14 вузкіх палос жалеза пакладзены ўнахлёст і прыбіты каванымі цвікамі, чые галоўкі раскляпаны ў плешкі, а на перакрыжаваннях — аздоблены чатырохпялёсткавымі кветкамі<ref name=":5" />. У цэнтры знаходзіцца самы выразны элемент упрыгожвання ў выглядзе кветкі 16х16 см, набранай з трох кавалкаў метала, паверхня якіх арнаментавана, як і дэкаратыўная накладка на ключавіну. Дзверы адчыняюцца ў памяшканне крыпты. З сярэдзіны можна бачыць дадатковае ўзмацненне: дзве перакрыжаваныя паласы з метала 35х20 мм<ref name=":5" />. Для замыкання прадугледжана засаўка, якая звонку прыводзілася ў рух ключом. Дзверы навешаны на 3 стужкавыя завесы: 2 даўжэйшыя і 1 кароткую — і гакі, якія ўваходзяць другім канцом у сцяну. Умуроўка элементаў мацавання адбывалася паралельна з узвядзеннем будынка і няма ніякіх слядоў, што гакі некалі адтуль вымаліся<ref name=":5" />. Можна адзначыць, што такі тып вырабаў быў характэрны для доўгага перыяду, але паступова страціў папулярнасць з адыходам барока<ref><nowiki>{{нп3|Ян Тайхман|Tajchman, J.|pl|Jan Tajchman}}</nowiki> Drewniane drzwi zabytkowe na terenie polski (Systematyka i problematyka konserwatorska) / J. Tajchman // <nowiki>{{нп3|Ochrona Zabytków|Ochrona zabytków|pl|Ochrona Zabytków}}</nowiki>. — 1991. — № 4. — S. 269—277. С. 273</ref>. Падобна, што дзверы, якія разглядаюцца, былі зроблены адразу ў 1762 годзе<ref name=":5" />. == Клямкі == {{main|Клямка}} [[Файл:Клямка_на_варотах.jpg|міні|250пкс|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]].]] Клямкі пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах з XVI—XVII стагоддзяў. Іх форма з XVIII стагоддзі і да нашых дзён практычна не змянілася<ref name=":1" />. На рубяжы XIX—XX стагоддзяў амаль усе дзверы ў горадзе і вёсцы ўпрыгожвалі фігурныя каваныя дзвярныя клямкі<ref name=":6">[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусаў А. А.]] [https://knihi-online.com/assets/files/24/10/staronki-muravanaj-knihi-alieh-trusau.pdf#32#29 Старонкі мураванай кнігі]. С. 167—168.</ref>. Клямкі такога тыпу выкарыстоўваюцца і сёння<ref name=":6" />. Канструкцыйна клямка — гэта прымацаваная знадворку да дзвярэй дугападобная ручка і прасунуты наскрозь рычажок (слясак), на які націскаюць вялікім пальцам, каб з унутранага боку прыўзняць металічную штабку ([[Засаўка|завалу]])<ref name=":2" />. Пры гэтым верхні канец дужкі-клямкі нярэдка па-рознаму раскоўвалі — хоць бы ў выглядзе звычайнага лісточка. Ён можа таксама раздвойвацца, закручвацца завіткі, нагадваць трыліснік, завяршацца крыжыкам, a то сілуэтамі конскіх ці птушыных галовак — яўна мэтаю абярэга на ўваходзе жыллё<ref name=":2" />. На паўднёвым усходзе Беларусі пераважаюць клямкі іншай канструкцыі — у выглядзе масіўнага рычага, прасунутага скрозь дзвярны вушак ці шула ў варотах<ref name=":2" />. Сярод іх трапляюцца цікавыя вырашэнні выглядзе фігурак вужоў ці галовак бараноў, прычым не плоскія сілуэтныя, а пластычныя, аб’ёмныя, часта досыць вобразныя. Несумненна, такое вырашэнне мае даўняе сімвалічнае паходжанне<ref>{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 103</ref>. На а Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]]. == Замкі == [[Файл:Магілёўскі_абласны_краязнаўчы_музей._Замкая_гара._Мсціслаў._Металічныя_дэталі_дзвярэй.jpg|злева|міні|250пкс|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі.]] Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]<ref>Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.</ref>. Пры раскопках [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]] была сабрана вялікая калекцыя кавальскіх вырабаў, сярод якіх ёсць прадметы дзвярной гарнітуры, уключаючы замкі, ручку ад дзверцаў і фрагменты дзвярных лічын<ref>Терентьев И. В. [https://libr.msu.by/bitstream/123456789/10244/1/1067n.pdf#1#1 АССОРТИМЕНТ КУЗНЕЧНОЙ ПРОДУКЦИИ (БЫТОВЫЕ ИЗДЕЛИЯ) С ТЕРРИТОРИИ ЗАМКОВОЙ ГОРЫ г. МСТИСЛАВЛЬ]</ref>. Пры [[Археалагічныя даследаванні Старога замка ў Гродне|раскопках]] [[Стары замак (Гродна)|Старога замка]] ў [[Гродна|Гродне]] былі знойдзены шматлікія ключы ад уразных і навясных замкоў, накладкі на замочныя шчыліны, замкі розных канструкцый і іх часткі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://knihi.com/Mikalaj_Varonin/Drievnieje_Hrodno_po_matierialam_archieolohicieskich_raskopok_1932-1949_hh-rus.html|title=Николай Воронин. Древнее Гродно (по материалам археологических раскопок 1932-1949 гг.)|website=knihi.com|access-date=2026-09-19}}</ref>. У культавых пабудовах і багатых палацах вонкавыя дзверы мелі вялікія спружынныя замкі, якія замыкаліся каванымі ключамі<ref name=":4" />. Вушкі такіх замкоў аздабляліся дэкаратыўнымі накладкамі, прычым найбольш распаўсюджанымі былі розныя варыянты сэрцападобнай формы. Адзін такі замок быў знойдзены падчас раскопак [[Заслаўскі замак|Заслаўскага замка]] ў 1979 годзе і датуецца першай паловай XVII стагоддзя<ref name=":4" />. Падчас раскопак [[Крэўскі замак|Крэўскага замка]] вучоныя знайшлі цэлую звязку ключоў (13 штук) гэтага ж часу<ref name=":4" />. У калекцыі Нацыянальнага гісторыка-культурнага музея-запаведніка «Нясвіж» захоўваецца ўразны дзвярны замок ручной мастацкай коўкі<ref>Інвентарны нумар КП-6952</ref>, які прадстаўляе сабой узор высокага кавальскага майстэрства эпохі Рэчы Паспалітай<ref name=":7">{{Cite web|url=https://niasvizh.by/posetitelyam/arkhiv/zamok-vreznoy-kp-6953/#accordion-m-10|title=Замок врезной (КП 6953) — музей-заповедник «Несвиж»|website=niasvizh.by|access-date=2026-09-19}}</ref>. Яго памеры 20*24 см, а поўная вышыня з дэталямі 29,5 см. Замак мае складаную для свайго часу інжынерную структуру і мацаваўся да драўлянай асновы чатырма каванымі шрубамі<ref name=":7" />. Непасрэдна над свідравінай для ключа (замочнай шчылінай) усталявана прыгожая дэкаратыўная накладка ў форме лісціка<ref name=":7" />. == Дзвярныя ручкі == {{main|Дзвярная ручка|Антаба}} [[Файл:Нясвіж._Гістарычная_забудова_(87).jpg|міні|250пкс|left|Ручка-[[антаба]] на варотах [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскага замка]]. Можна бачыць жалезны дэкор дзвярэй.]] [[Файл:Нясвіж. Касцёл Божага Цела. Дзверы пасля рэстаўрацыі 02.jpg|міні|250px|Дзвярная ручка [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|Касцёла Божага Цела]] ў [[Нясвіж]]ы]] Паводле даследаванняў, самыя раннія дзвярныя запаўненні на тэрыторыі Беларусі, знойдзеныя пры раскопках у Бярэсце і Віцебску, мелі жалезныя ручкі-[[Антаба|антабы]]<ref name=":8">Шэстак Ю. Т. [https://rep.bstu.by/xmlui/bitstream/handle/data/27124/140-146.pdf?sequence=1&isAllowed=y#4#2 ДОЙЛІДСТВА МІНУЛЫХ СТАГОДДЗЯЎ: МАТЭРЫЯЛЫ ДЛЯ ВЫРАБУ ДЗВЯРЭЙ]</ref>. Гэта прамое ўказанне на выкарыстанне антаб ужо ў XII—XIII стагоддзях<ref name=":8" />. У інвентарным апісанні брамы [[равелін]]а [[Слуцкія замкі|Слуцкай цытадэлі]] згадваецца «антабка жалезная для замыкання» (antabka zelazna do zamykania). Гэта дакументальнае сведчанне таго, што антабы выкарыстоўваліся не толькі як стукалкі, але і як элементы замыкальнага механізму на варотах крэпасці<ref>Inwentarz fortec i zamków w Słucku, 1687. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3834/2. Надрукаваны ў: Mikulski W., Zawadzki J. Opisy zamków białoruskich. Warszawa, 1999; Rewizja miasta Słuck, 1765. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3839/a. Інвентар 1765 г. слова ў слова паўтарае: Inwentarz miasta Słuck, 1767. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3841/1.</ref><ref>Волкаў М. [https://www.belhistory.eu/wp-content/themes/ah/library/BHR19.pdf#118#15 Слуцкая цытадэль XVII—XVIII ст.]</ref>. == Іншыя вырабы == Скобы трапляюцца ў археалагічных пластах з XVI—XVII стагоддзяў, з гэтага можа вынікаць, што раней іх не выраблялі. Форма скоб застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і да нашых дзён. Дзвярныя кручкі трапляюцца ў археалагічных матэрыялах з X—XIII стагоддзяў<ref name=":1" />. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца вонкавым выглядам. Агулам іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім<ref name=":1" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} * {{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}} * Резниченко Н. [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%e2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf#1#1 ДВЕРНЫЕ КОНСТРУКЦИИ. МЕТАЛЛИЧЕСКАЯ ФУРНИТУРА (ПО АРХЕОЛОГИЧЕСКИМ МАТЕРИАЛАМ XIV—XIX ВВ. НА ТЕРРИТОРИИ СОВРЕМЕННОЙ БЕЛАРУСИ)] {{навігацыя}} {{Беларускае народнае мастацтва}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мастацкае кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] [[Катэгорыя:Дзвярная фурнітура]] 85ty421fv6rqnxawis8qutx86xx6dk7 5202441 5202436 2026-09-19T19:27:25Z Ciepiersia 162280 /* Класіфікацыя завес */ дапаўненне 5202441 wikitext text/x-wiki '''Беларуская каваная дзвярная фурнітура''' — традыцыйны комплекс каваных вырабаў, якія прымацоўваліся да [[Дзверы|дзвярэй]] для паляпшэння іх функцыянальнасці або вонкавага выгляду. Гэты комплекс з’яўляецца праявай [[Беларускае кавальства|беларускага народнага мастацкага кавальства]] і як від [[Народнае мастацтва|народнага мастацтва]] дасягнуў найвышэйшага ўзроўню і распаўсюджання ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзя, зберагаючы старажытныя тэхналагічныя і светапоглядныя традыцыі. == Агульнае апісанне == [[Файл:Крывіцкі касьцёл апостала Андрэя й кляштар трынітарыяў 1776–1796 гг. 08.JPG|міні|250px|Драўляныя дзверы ў [[Касцёл Святога апостала Андрэя і кляштар трынітарыяў|Касцёле Святога апостала Андрэя]] ў [[Крывічы (Мядзельскі раён)|Крывічах]] [[Мядзельскі раён|Мядзельскага раёна]]. Можна бачыць дэкаратыўныя плешкі цвікоў.]] [[Файл:Крэва. Руіны замка (27).jpg|250px|міні|Дзверы ў [[Крэўскі замак|Крэўскім замку]]]] У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага<ref name="Фарбы">[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл. С. 103</ref>. Можна сказаць, што асноўная частка каваных металічных вырабаў у беларускай народнай архітэктуры канцэнтравалася на ўваходных дзвярах. З аднаго боку, на дзвярах, што знаходзіліся ў пастаянным руху, яны былі патрэбныя больш, чым у іншых месцах, з другога — адначасова аздаблялі ўваход у будынак<ref name="Сах75">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 75</ref>. Для жыллёвых, гаспадарчых, грамадскіх пабудоў адкоўвалі клямкі, завесы, крукі, зашчапкі, накладныя падвясныя замкі<ref>{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 100</ref>. Усе гэтыя вырабы мелі агульныя рысы з вырабамі суседніх народаў — украінцаў, літоўцаў, палякаў, латышоў і рускіх, а таксама часам пераймалі стылі і тэхналогіі еўрапейскага кавальскага мастацтва, але валодалі таксама і ўласнымі прыкметамі. Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу. Вонкавыя дзверы многіх палацаў і храмаў у XVII—XVIII стагоддзяў акрамя разных упрыгожанняў маюць шматлікія металічныя аздобы. Найбольш пашыраны ў той час былі каваныя дэкаратыўныя цвікі, пляшкі якіх зроблены ў выглядзе разнастайных разетак. Гэтыя цвікі ў вялікай колькасці забіваліся ў палотны дзвярэй, прычым пляшкі іх стваралі разнастайныя ўзоры, а канцы загіналіся на супрацьлеглай частцы дзвярнога палатна, тым самым значна павялічваючы яго трываласць. Металічныя каваныя завесы ў гэты час паступова замянілі старадаўні спосаб навешвання дзвярэй на калаўроце<ref name=":4">[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусаў А. А.]] [https://knihi-online.com/assets/files/24/10/staronki-muravanaj-knihi-alieh-trusau.pdf#32#29 Старонкі мураванай кнігі]. С. 166.</ref>. == Дзвярныя завесы == {{main|Завеса}} Археалагічныя раскопкі на тэрыторыі Беларусі пацвярджаюць, што ўжо ў XIV—XVIII стагоддзях існавалі разнастайныя каваныя дэталі для дзвярэй, у тым ліку дзвярныя завесы і завесы<ref name=":1">Резниченко Н. [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%e2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf#1#1 ДВЕРНЫЕ КОНСТРУКЦИИ. МЕТАЛЛИЧЕСКАЯ ФУРНИТУРА (ПО АРХЕОЛОГИЧЕСКИМ МАТЕРИАЛАМ XIV—XIX ВВ. НА ТЕРРИТОРИИ СОВРЕМЕННОЙ БЕЛАРУСИ)]</ref>. Пры гэтым на беларускіх землях сяляне доўгі час карысталіся старадаўнім спосабам навешвання дзвярэй на калаўроце (на бегунах, на пятцы) і толькі з канца XIX стагоддзя сталі пашырацца металічныя завесы<ref name="Сах76">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 76</ref>. Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца XV стагоддзя<ref name="Рэзн">[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]</ref>. === Класіфікацыя завес === [[Файл:1999. Stamp of Belarus 0325.jpg|міні|250px|left|Каваная стужкавая завеса на паштовай марцы Беларусі, 1999 год.]] [[Файл:Баранавічы. Забудова. 2021 (47).jpg|міні|Аднабаковыя стужкавыя завесы на дзвярах [[Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Баранавічы)|Касцёла Узвіжання Святога Крыжа]] ў [[Баранавічы|Баранавічах]]]] Усю разнастайнасць дзвярных завес можна звесці да двух асноўных тыпаў: двухбаковыя і аднабаковыя<ref name="Сах76" />. У сваю чаргу яны могуць быць стужкавымі, крыжападобнымі, шчытападобнымі і раздвоенымі<ref name="Сах76" />. Аднабаковыя стужкавыя завесы адкоўваліся з доўгай паласы металу і гарызантальна мацаваліся шрубамі ці цвікамі да палотнішча дзвярэй. Адзін канец завесы скручваўся ў трубку і надзяваўся на крук («гак»), убіты ў дзвярны вушак ці шула варотаў, на другім прабівалася некалькі дзірак для цвікоў<ref name="Сах76" />, а саму стужку металу нярэдка фігурна раскоўвалі<ref name=":2">{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 102</ref>. Раздвоеныя ці S-падобныя завесы сустракаюцца радзей. Іх рабілі з кароткага кавалка гладкай паласы жалеза, які амаль ад самай утулкі рассякалі ўздоўж надво і разгіналі канцы ў процілеглыя бакі, звычайна ў выглядзе простых паўдужак. Але нярэдка адгалінаванням надавалі выразна выяўленую форму літары S<ref name="Сах87">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 87</ref>. === Аздабленне завес === [[Файл:Belarus-Mstsibava-Church of Saint John the Baptist-Front door-Hidge.jpg|міні|250px|left|Каваная завеса на дзвярах [[Касцёл Святога Міхаіла (Гнезна)|Касцёла Святога Міхаіла]] ў [[Гнезна (Ваўкавыскі раён)|Гнезне]]]] [[Файл:043-072 Вселюб, снято 5 февраля 2005.jpg|міні|250px|Дэкаратыўная каваная завеса дзвярэй у [[Касцёл Святога Казіміра (Уселюб)|Касцёле Святога Казіміра]] ва [[Уселюб]]е [[Навагрудскі раён|Навагрудскага раёна]]]] [[Файл:Niasviž Castle Inner Court Door 2023-07-03 6158.jpg|міні|250px|Каваныя завесы і дэкаратыўныя пласціны на дзвярах у [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскім замку]].]] Канцы металічных завес раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профілю птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам сустракаецца больш адмысловае афармленне канцоў: у выглядзе трызубца, двух завіткоў, скіраваных ўнутр ці ў процілеглыя бакі, і іншае<ref name=":3">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 79</ref>. Нярэдка такое канструкцыйна-мастацкае вырашэнне дапаўнялася выбіваным дэкорам на палотнішчы завесы: [[зубіла]]м ці [[Барадок|прабойнікам]] насякалі нескладаныя ўзоры геаметрычнага характару — палоскі, крыжыкі, зігзагі, трохвугольнікі, ланцужкі скобак, кропак і іншае<ref name=":3" />. Папулярнасцю сярод кавалёў карысталася вінтападобнае скручванне тонка раскаваных завес — [[тарсіраванне]], што стварала просты, але эфектны дэкор<ref name=":3" />. === Выбітныя ўзоры === [[Файл:Cimkavičy, Śviatoha Michała. Цімкавічы, Сьвятога Міхала (1908) (7).jpg|міні|250px|left|Каваныя дэкаратыўныя завесы ў [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Цімкавічы)|Касцёле Святога Міхаіла Арханёла]] ў [[Цімкавічы|Цімкавічах]] [[Капыльскі раён|Капыльскага раёна]]]] [[Файл:Слабодка._Мастацкія_завесы_касцёла._Пачатак_19_ст_(04).jpg|міні|250px|Дзверы цэнтральнага ўвахода [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|касцёла]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]] Часам такія завесы ўвогуле ператвараліся арыгінальныя дэкаратыўныя аздобы дзвярэй. Адмысловыя вырашэнні можна бачыць на дзвярах драўляных палескіх цэркваў: [[Царква Святога прарока Ільі (Велямічы)|Велямічах]] ([[Столінскі раён]]), [[Корчыцы|Вялікіх Корчыцах]] ([[Кобрынскі раён]]), [[Спаса-Праабражэнская царква (Олтуш)|Олтушы]] і [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Ляхаўцы)|Ляхаўцах]] ([[Маларыцкі раён]])<ref>{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 102</ref>. Незвычайны дэкор аздабляў дзверы былога [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Цімкавічы)|касцёла Міхала Арханёла]] ў [[Цімкавічы|Цімкавічах]] [[Капыльскі раён|Капыльскага раёна]] (згарэў у 1985 годзе). Высокімі мастацкімі якасцямі адметныя завесы на дзвярах [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|касцёла]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]], якія пачатку XX ст. адкаваў мясцовы майстар [[Антон Петкун]]<ref name=":2" />. == Дэкор дзвярных палотнаў == [[Файл:Ružany church of St. Peter and St. Paul 006.Jpeg|міні|250px|left|Цэльнаметалічныя дзверы ў [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Ружаны)|Свята-Петра-Паўлаўскай царкве]] ў [[Ружаны|Ружанах]]. Вонкавы бок.]] [[Файл:059-020 Ивашковцы, снято 19 июня 2005.jpg|міні|250px|Жалезныя дзверы ў [[Івашкаўцы (Смаргонскі раён)|Івашкаўцах]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]]]] [[Файл:Niasviž Castle Inner Court Door 2023-07-03 6157.jpg|міні|250px|left|Дзверы з металічным каваным дэкорам і ручкай-[[антаба]]й ва ўнутраным двары [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскага замка]].]] Самы распаўсюджаны спосаб арнаментацыі палотнаў дзвярных палотнаў быў пашыраны ў архітэктуры гарадоў і мястэчак, у аздабленні культавых пабудоў з часоў сярэднявечча, а з канца XIX стагоддзя пачынае сустракацца і ў вёсцы<ref name="Сах76" />. Набраныя з вузкіх дошчачак ромбам ці «ў ёлачку» дзверы дэкаравалі паўкруглымі ці гранёнымі плешкамі каваных цвікоў<ref name="Сах75" />. Акрамя гэтага дзверы ўпрыгожвалі каванымі палосамі жалеза для ўмацавання і невялікімі каванымі вырабамі, размешчаных паводле задуманага майстрам арнаменту ў дэкаратыўных мэтах. У [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Ружаны)|Свята-Петра-Паўлаўскай царкве]] ў [[Ружаны|Ружанах]] можна ўбачыць рэдкі прыклад цэльнаметалічных дзвярэй<ref name=":5">Шэстак Ю. Т. [https://pdf.core.ac.uk/corefilesystem/pdf/1298/512030197.pdf?se=2026-09-19T08%3A53%3A21Z&sp=r&sv=2026-06-06&sr=b&rscd=inline%3B%20filename%3D%22512030197.pdf%22&rsct=application/pdf&sig=qUIP8mVC00HxBIHI237fBaHvkePZA0KI9GWkvGPj/FA%3D#4#3 ДЗВЕРЫ ЦАРКВЫ СВ. ПЯТРА І ПАЎЛА І КАСЦЁЛА СВ. ТРОІЦЫ Ў РУЖАНАХ] С. 146</ref>. Большасць вонкава падобных вырабаў мела драўляную аснову, абабітую металам. Цалкам зробленыя з жалеза дзверы абыходзіліся дорага і звычайна прызначаліся для храмаў з абарончымі элементамі, самым раннім зафіксаваным прыкладам чаго ў нашым рэгіёне можна лічыць уваход у [[Свята-Дабравешчанская царква (Супрасль)|Свята-Дабравешчанскую царкву]] XVI стагоддзя ў [[Супрасль|Супраслі]]<ref>[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусов, О. А.]] Двери и их атрибуты на примере памятников белорусского зодчества / PolotskSU О. А. Трусов // [[Архитектура и строительство|Строительство и архитектура Белоруссии]]. — 1988. — № 3. — C. 32-36.</ref>. Палатно набранае з 10-ці металічных лістоў рознага памеру з абвязкай па контуры<ref name=":5" />. Вонкавы дэкор адначасова служыць для замацавання гэтых кавалкаў паміж сабой: 14 вузкіх палос жалеза пакладзены ўнахлёст і прыбіты каванымі цвікамі, чые галоўкі раскляпаны ў плешкі, а на перакрыжаваннях — аздоблены чатырохпялёсткавымі кветкамі<ref name=":5" />. У цэнтры знаходзіцца самы выразны элемент упрыгожвання ў выглядзе кветкі 16х16 см, набранай з трох кавалкаў метала, паверхня якіх арнаментавана, як і дэкаратыўная накладка на ключавіну. Дзверы адчыняюцца ў памяшканне крыпты. З сярэдзіны можна бачыць дадатковае ўзмацненне: дзве перакрыжаваныя паласы з метала 35х20 мм<ref name=":5" />. Для замыкання прадугледжана засаўка, якая звонку прыводзілася ў рух ключом. Дзверы навешаны на 3 стужкавыя завесы: 2 даўжэйшыя і 1 кароткую — і гакі, якія ўваходзяць другім канцом у сцяну. Умуроўка элементаў мацавання адбывалася паралельна з узвядзеннем будынка і няма ніякіх слядоў, што гакі некалі адтуль вымаліся<ref name=":5" />. Можна адзначыць, што такі тып вырабаў быў характэрны для доўгага перыяду, але паступова страціў папулярнасць з адыходам барока<ref><nowiki>{{нп3|Ян Тайхман|Tajchman, J.|pl|Jan Tajchman}}</nowiki> Drewniane drzwi zabytkowe na terenie polski (Systematyka i problematyka konserwatorska) / J. Tajchman // <nowiki>{{нп3|Ochrona Zabytków|Ochrona zabytków|pl|Ochrona Zabytków}}</nowiki>. — 1991. — № 4. — S. 269—277. С. 273</ref>. Падобна, што дзверы, якія разглядаюцца, былі зроблены адразу ў 1762 годзе<ref name=":5" />. == Клямкі == {{main|Клямка}} [[Файл:Клямка_на_варотах.jpg|міні|250пкс|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]].]] Клямкі пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах з XVI—XVII стагоддзяў. Іх форма з XVIII стагоддзі і да нашых дзён практычна не змянілася<ref name=":1" />. На рубяжы XIX—XX стагоддзяў амаль усе дзверы ў горадзе і вёсцы ўпрыгожвалі фігурныя каваныя дзвярныя клямкі<ref name=":6">[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусаў А. А.]] [https://knihi-online.com/assets/files/24/10/staronki-muravanaj-knihi-alieh-trusau.pdf#32#29 Старонкі мураванай кнігі]. С. 167—168.</ref>. Клямкі такога тыпу выкарыстоўваюцца і сёння<ref name=":6" />. Канструкцыйна клямка — гэта прымацаваная знадворку да дзвярэй дугападобная ручка і прасунуты наскрозь рычажок (слясак), на які націскаюць вялікім пальцам, каб з унутранага боку прыўзняць металічную штабку ([[Засаўка|завалу]])<ref name=":2" />. Пры гэтым верхні канец дужкі-клямкі нярэдка па-рознаму раскоўвалі — хоць бы ў выглядзе звычайнага лісточка. Ён можа таксама раздвойвацца, закручвацца завіткі, нагадваць трыліснік, завяршацца крыжыкам, a то сілуэтамі конскіх ці птушыных галовак — яўна мэтаю абярэга на ўваходзе жыллё<ref name=":2" />. На паўднёвым усходзе Беларусі пераважаюць клямкі іншай канструкцыі — у выглядзе масіўнага рычага, прасунутага скрозь дзвярны вушак ці шула ў варотах<ref name=":2" />. Сярод іх трапляюцца цікавыя вырашэнні выглядзе фігурак вужоў ці галовак бараноў, прычым не плоскія сілуэтныя, а пластычныя, аб’ёмныя, часта досыць вобразныя. Несумненна, такое вырашэнне мае даўняе сімвалічнае паходжанне<ref>{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 103</ref>. На а Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]]. == Замкі == [[Файл:Магілёўскі_абласны_краязнаўчы_музей._Замкая_гара._Мсціслаў._Металічныя_дэталі_дзвярэй.jpg|злева|міні|250пкс|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі.]] Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]<ref>Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.</ref>. Пры раскопках [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]] была сабрана вялікая калекцыя кавальскіх вырабаў, сярод якіх ёсць прадметы дзвярной гарнітуры, уключаючы замкі, ручку ад дзверцаў і фрагменты дзвярных лічын<ref>Терентьев И. В. [https://libr.msu.by/bitstream/123456789/10244/1/1067n.pdf#1#1 АССОРТИМЕНТ КУЗНЕЧНОЙ ПРОДУКЦИИ (БЫТОВЫЕ ИЗДЕЛИЯ) С ТЕРРИТОРИИ ЗАМКОВОЙ ГОРЫ г. МСТИСЛАВЛЬ]</ref>. Пры [[Археалагічныя даследаванні Старога замка ў Гродне|раскопках]] [[Стары замак (Гродна)|Старога замка]] ў [[Гродна|Гродне]] былі знойдзены шматлікія ключы ад уразных і навясных замкоў, накладкі на замочныя шчыліны, замкі розных канструкцый і іх часткі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://knihi.com/Mikalaj_Varonin/Drievnieje_Hrodno_po_matierialam_archieolohicieskich_raskopok_1932-1949_hh-rus.html|title=Николай Воронин. Древнее Гродно (по материалам археологических раскопок 1932-1949 гг.)|website=knihi.com|access-date=2026-09-19}}</ref>. У культавых пабудовах і багатых палацах вонкавыя дзверы мелі вялікія спружынныя замкі, якія замыкаліся каванымі ключамі<ref name=":4" />. Вушкі такіх замкоў аздабляліся дэкаратыўнымі накладкамі, прычым найбольш распаўсюджанымі былі розныя варыянты сэрцападобнай формы. Адзін такі замок быў знойдзены падчас раскопак [[Заслаўскі замак|Заслаўскага замка]] ў 1979 годзе і датуецца першай паловай XVII стагоддзя<ref name=":4" />. Падчас раскопак [[Крэўскі замак|Крэўскага замка]] вучоныя знайшлі цэлую звязку ключоў (13 штук) гэтага ж часу<ref name=":4" />. У калекцыі Нацыянальнага гісторыка-культурнага музея-запаведніка «Нясвіж» захоўваецца ўразны дзвярны замок ручной мастацкай коўкі<ref>Інвентарны нумар КП-6952</ref>, які прадстаўляе сабой узор высокага кавальскага майстэрства эпохі Рэчы Паспалітай<ref name=":7">{{Cite web|url=https://niasvizh.by/posetitelyam/arkhiv/zamok-vreznoy-kp-6953/#accordion-m-10|title=Замок врезной (КП 6953) — музей-заповедник «Несвиж»|website=niasvizh.by|access-date=2026-09-19}}</ref>. Яго памеры 20*24 см, а поўная вышыня з дэталямі 29,5 см. Замак мае складаную для свайго часу інжынерную структуру і мацаваўся да драўлянай асновы чатырма каванымі шрубамі<ref name=":7" />. Непасрэдна над свідравінай для ключа (замочнай шчылінай) усталявана прыгожая дэкаратыўная накладка ў форме лісціка<ref name=":7" />. == Дзвярныя ручкі == {{main|Дзвярная ручка|Антаба}} [[Файл:Нясвіж._Гістарычная_забудова_(87).jpg|міні|250пкс|left|Ручка-[[антаба]] на варотах [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскага замка]]. Можна бачыць жалезны дэкор дзвярэй.]] [[Файл:Нясвіж. Касцёл Божага Цела. Дзверы пасля рэстаўрацыі 02.jpg|міні|250px|Дзвярная ручка [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|Касцёла Божага Цела]] ў [[Нясвіж]]ы]] Паводле даследаванняў, самыя раннія дзвярныя запаўненні на тэрыторыі Беларусі, знойдзеныя пры раскопках у Бярэсце і Віцебску, мелі жалезныя ручкі-[[Антаба|антабы]]<ref name=":8">Шэстак Ю. Т. [https://rep.bstu.by/xmlui/bitstream/handle/data/27124/140-146.pdf?sequence=1&isAllowed=y#4#2 ДОЙЛІДСТВА МІНУЛЫХ СТАГОДДЗЯЎ: МАТЭРЫЯЛЫ ДЛЯ ВЫРАБУ ДЗВЯРЭЙ]</ref>. Гэта прамое ўказанне на выкарыстанне антаб ужо ў XII—XIII стагоддзях<ref name=":8" />. У інвентарным апісанні брамы [[равелін]]а [[Слуцкія замкі|Слуцкай цытадэлі]] згадваецца «антабка жалезная для замыкання» (antabka zelazna do zamykania). Гэта дакументальнае сведчанне таго, што антабы выкарыстоўваліся не толькі як стукалкі, але і як элементы замыкальнага механізму на варотах крэпасці<ref>Inwentarz fortec i zamków w Słucku, 1687. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3834/2. Надрукаваны ў: Mikulski W., Zawadzki J. Opisy zamków białoruskich. Warszawa, 1999; Rewizja miasta Słuck, 1765. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3839/a. Інвентар 1765 г. слова ў слова паўтарае: Inwentarz miasta Słuck, 1767. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3841/1.</ref><ref>Волкаў М. [https://www.belhistory.eu/wp-content/themes/ah/library/BHR19.pdf#118#15 Слуцкая цытадэль XVII—XVIII ст.]</ref>. == Іншыя вырабы == Скобы трапляюцца ў археалагічных пластах з XVI—XVII стагоддзяў, з гэтага можа вынікаць, што раней іх не выраблялі. Форма скоб застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і да нашых дзён. Дзвярныя кручкі трапляюцца ў археалагічных матэрыялах з X—XIII стагоддзяў<ref name=":1" />. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца вонкавым выглядам. Агулам іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім<ref name=":1" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} * {{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}} * Резниченко Н. [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%e2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf#1#1 ДВЕРНЫЕ КОНСТРУКЦИИ. МЕТАЛЛИЧЕСКАЯ ФУРНИТУРА (ПО АРХЕОЛОГИЧЕСКИМ МАТЕРИАЛАМ XIV—XIX ВВ. НА ТЕРРИТОРИИ СОВРЕМЕННОЙ БЕЛАРУСИ)] {{навігацыя}} {{Беларускае народнае мастацтва}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мастацкае кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] [[Катэгорыя:Дзвярная фурнітура]] 2o3dy51kqt5rk4vksra09rgsv8pzl6r 5202445 5202441 2026-09-19T19:31:08Z Ciepiersia 162280 /* Класіфікацыя завес */ дапаўненне 5202445 wikitext text/x-wiki '''Беларуская каваная дзвярная фурнітура''' — традыцыйны комплекс каваных вырабаў, якія прымацоўваліся да [[Дзверы|дзвярэй]] для паляпшэння іх функцыянальнасці або вонкавага выгляду. Гэты комплекс з’яўляецца праявай [[Беларускае кавальства|беларускага народнага мастацкага кавальства]] і як від [[Народнае мастацтва|народнага мастацтва]] дасягнуў найвышэйшага ўзроўню і распаўсюджання ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзя, зберагаючы старажытныя тэхналагічныя і светапоглядныя традыцыі. == Агульнае апісанне == [[Файл:Крывіцкі касьцёл апостала Андрэя й кляштар трынітарыяў 1776–1796 гг. 08.JPG|міні|250px|Драўляныя дзверы ў [[Касцёл Святога апостала Андрэя і кляштар трынітарыяў|Касцёле Святога апостала Андрэя]] ў [[Крывічы (Мядзельскі раён)|Крывічах]] [[Мядзельскі раён|Мядзельскага раёна]]. Можна бачыць дэкаратыўныя плешкі цвікоў.]] [[Файл:Крэва. Руіны замка (27).jpg|250px|міні|Дзверы ў [[Крэўскі замак|Крэўскім замку]]]] У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага<ref name="Фарбы">[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл. С. 103</ref>. Можна сказаць, што асноўная частка каваных металічных вырабаў у беларускай народнай архітэктуры канцэнтравалася на ўваходных дзвярах. З аднаго боку, на дзвярах, што знаходзіліся ў пастаянным руху, яны былі патрэбныя больш, чым у іншых месцах, з другога — адначасова аздаблялі ўваход у будынак<ref name="Сах75">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 75</ref>. Для жыллёвых, гаспадарчых, грамадскіх пабудоў адкоўвалі клямкі, завесы, крукі, зашчапкі, накладныя падвясныя замкі<ref>{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 100</ref>. Усе гэтыя вырабы мелі агульныя рысы з вырабамі суседніх народаў — украінцаў, літоўцаў, палякаў, латышоў і рускіх, а таксама часам пераймалі стылі і тэхналогіі еўрапейскага кавальскага мастацтва, але валодалі таксама і ўласнымі прыкметамі. Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу. Вонкавыя дзверы многіх палацаў і храмаў у XVII—XVIII стагоддзяў акрамя разных упрыгожанняў маюць шматлікія металічныя аздобы. Найбольш пашыраны ў той час былі каваныя дэкаратыўныя цвікі, пляшкі якіх зроблены ў выглядзе разнастайных разетак. Гэтыя цвікі ў вялікай колькасці забіваліся ў палотны дзвярэй, прычым пляшкі іх стваралі разнастайныя ўзоры, а канцы загіналіся на супрацьлеглай частцы дзвярнога палатна, тым самым значна павялічваючы яго трываласць. Металічныя каваныя завесы ў гэты час паступова замянілі старадаўні спосаб навешвання дзвярэй на калаўроце<ref name=":4">[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусаў А. А.]] [https://knihi-online.com/assets/files/24/10/staronki-muravanaj-knihi-alieh-trusau.pdf#32#29 Старонкі мураванай кнігі]. С. 166.</ref>. == Дзвярныя завесы == {{main|Завеса}} Археалагічныя раскопкі на тэрыторыі Беларусі пацвярджаюць, што ўжо ў XIV—XVIII стагоддзях існавалі разнастайныя каваныя дэталі для дзвярэй, у тым ліку дзвярныя завесы і завесы<ref name=":1">Резниченко Н. [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%e2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf#1#1 ДВЕРНЫЕ КОНСТРУКЦИИ. МЕТАЛЛИЧЕСКАЯ ФУРНИТУРА (ПО АРХЕОЛОГИЧЕСКИМ МАТЕРИАЛАМ XIV—XIX ВВ. НА ТЕРРИТОРИИ СОВРЕМЕННОЙ БЕЛАРУСИ)]</ref>. Пры гэтым на беларускіх землях сяляне доўгі час карысталіся старадаўнім спосабам навешвання дзвярэй на калаўроце (на бегунах, на пятцы) і толькі з канца XIX стагоддзя сталі пашырацца металічныя завесы<ref name="Сах76">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 76</ref>. Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца XV стагоддзя<ref name="Рэзн">[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]</ref>. === Класіфікацыя завес === [[Файл:1999. Stamp of Belarus 0325.jpg|міні|250px|left|Каваная стужкавая завеса на паштовай марцы Беларусі, 1999 год.]] [[Файл:Баранавічы. Забудова. 2021 (47).jpg|міні|Аднабаковыя стужкавыя завесы на дзвярах [[Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Баранавічы)|Касцёла Узвіжання Святога Крыжа]] ў [[Баранавічы|Баранавічах]]]] [[Файл:Вялікія Шылавічы. Праваслаўная царква (11).jpg|250px|міні|Раздвоеная завеса на дзвярах [[Царква ў гонар Казанскага абраза Маці Божай (Вялікія Шылавічы)|Царквы ў гонар Казанскага абраза Маці Божай]] у [[Вялікія Шылавічы|Вялікіх Шылавічах]] [[Слонімскі раён|Слонімскага раёна]]]] Усю разнастайнасць дзвярных завес можна звесці да двух асноўных тыпаў: двухбаковыя і аднабаковыя<ref name="Сах76" />. У сваю чаргу яны могуць быць стужкавымі, крыжападобнымі, шчытападобнымі і раздвоенымі<ref name="Сах76" />. Аднабаковыя стужкавыя завесы адкоўваліся з доўгай паласы металу і гарызантальна мацаваліся шрубамі ці цвікамі да палотнішча дзвярэй. Адзін канец завесы скручваўся ў трубку і надзяваўся на крук («гак»), убіты ў дзвярны вушак ці шула варотаў, на другім прабівалася некалькі дзірак для цвікоў<ref name="Сах76" />, а саму стужку металу нярэдка фігурна раскоўвалі<ref name=":2">{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 102</ref>. Раздвоеныя ці S-падобныя завесы сустракаюцца радзей. Іх рабілі з кароткага кавалка гладкай паласы жалеза, які амаль ад самай утулкі рассякалі ўздоўж надво і разгіналі канцы ў процілеглыя бакі, звычайна ў выглядзе простых паўдужак. Але нярэдка адгалінаванням надавалі выразна выяўленую форму літары S<ref name="Сах87">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 87</ref>. === Аздабленне завес === [[Файл:Belarus-Mstsibava-Church of Saint John the Baptist-Front door-Hidge.jpg|міні|250px|left|Каваная завеса на дзвярах [[Касцёл Святога Міхаіла (Гнезна)|Касцёла Святога Міхаіла]] ў [[Гнезна (Ваўкавыскі раён)|Гнезне]]]] [[Файл:043-072 Вселюб, снято 5 февраля 2005.jpg|міні|250px|Дэкаратыўная каваная завеса дзвярэй у [[Касцёл Святога Казіміра (Уселюб)|Касцёле Святога Казіміра]] ва [[Уселюб]]е [[Навагрудскі раён|Навагрудскага раёна]]]] [[Файл:Niasviž Castle Inner Court Door 2023-07-03 6158.jpg|міні|250px|Каваныя завесы і дэкаратыўныя пласціны на дзвярах у [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскім замку]].]] Канцы металічных завес раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профілю птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам сустракаецца больш адмысловае афармленне канцоў: у выглядзе трызубца, двух завіткоў, скіраваных ўнутр ці ў процілеглыя бакі, і іншае<ref name=":3">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 79</ref>. Нярэдка такое канструкцыйна-мастацкае вырашэнне дапаўнялася выбіваным дэкорам на палотнішчы завесы: [[зубіла]]м ці [[Барадок|прабойнікам]] насякалі нескладаныя ўзоры геаметрычнага характару — палоскі, крыжыкі, зігзагі, трохвугольнікі, ланцужкі скобак, кропак і іншае<ref name=":3" />. Папулярнасцю сярод кавалёў карысталася вінтападобнае скручванне тонка раскаваных завес — [[тарсіраванне]], што стварала просты, але эфектны дэкор<ref name=":3" />. === Выбітныя ўзоры === [[Файл:Cimkavičy, Śviatoha Michała. Цімкавічы, Сьвятога Міхала (1908) (7).jpg|міні|250px|left|Каваныя дэкаратыўныя завесы ў [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Цімкавічы)|Касцёле Святога Міхаіла Арханёла]] ў [[Цімкавічы|Цімкавічах]] [[Капыльскі раён|Капыльскага раёна]]]] [[Файл:Слабодка._Мастацкія_завесы_касцёла._Пачатак_19_ст_(04).jpg|міні|250px|Дзверы цэнтральнага ўвахода [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|касцёла]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]] Часам такія завесы ўвогуле ператвараліся арыгінальныя дэкаратыўныя аздобы дзвярэй. Адмысловыя вырашэнні можна бачыць на дзвярах драўляных палескіх цэркваў: [[Царква Святога прарока Ільі (Велямічы)|Велямічах]] ([[Столінскі раён]]), [[Корчыцы|Вялікіх Корчыцах]] ([[Кобрынскі раён]]), [[Спаса-Праабражэнская царква (Олтуш)|Олтушы]] і [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Ляхаўцы)|Ляхаўцах]] ([[Маларыцкі раён]])<ref>{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 102</ref>. Незвычайны дэкор аздабляў дзверы былога [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Цімкавічы)|касцёла Міхала Арханёла]] ў [[Цімкавічы|Цімкавічах]] [[Капыльскі раён|Капыльскага раёна]] (згарэў у 1985 годзе). Высокімі мастацкімі якасцямі адметныя завесы на дзвярах [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|касцёла]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]], якія пачатку XX ст. адкаваў мясцовы майстар [[Антон Петкун]]<ref name=":2" />. == Дэкор дзвярных палотнаў == [[Файл:Ružany church of St. Peter and St. Paul 006.Jpeg|міні|250px|left|Цэльнаметалічныя дзверы ў [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Ружаны)|Свята-Петра-Паўлаўскай царкве]] ў [[Ружаны|Ружанах]]. Вонкавы бок.]] [[Файл:059-020 Ивашковцы, снято 19 июня 2005.jpg|міні|250px|Жалезныя дзверы ў [[Івашкаўцы (Смаргонскі раён)|Івашкаўцах]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]]]] [[Файл:Niasviž Castle Inner Court Door 2023-07-03 6157.jpg|міні|250px|left|Дзверы з металічным каваным дэкорам і ручкай-[[антаба]]й ва ўнутраным двары [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскага замка]].]] Самы распаўсюджаны спосаб арнаментацыі палотнаў дзвярных палотнаў быў пашыраны ў архітэктуры гарадоў і мястэчак, у аздабленні культавых пабудоў з часоў сярэднявечча, а з канца XIX стагоддзя пачынае сустракацца і ў вёсцы<ref name="Сах76" />. Набраныя з вузкіх дошчачак ромбам ці «ў ёлачку» дзверы дэкаравалі паўкруглымі ці гранёнымі плешкамі каваных цвікоў<ref name="Сах75" />. Акрамя гэтага дзверы ўпрыгожвалі каванымі палосамі жалеза для ўмацавання і невялікімі каванымі вырабамі, размешчаных паводле задуманага майстрам арнаменту ў дэкаратыўных мэтах. У [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Ружаны)|Свята-Петра-Паўлаўскай царкве]] ў [[Ружаны|Ружанах]] можна ўбачыць рэдкі прыклад цэльнаметалічных дзвярэй<ref name=":5">Шэстак Ю. Т. [https://pdf.core.ac.uk/corefilesystem/pdf/1298/512030197.pdf?se=2026-09-19T08%3A53%3A21Z&sp=r&sv=2026-06-06&sr=b&rscd=inline%3B%20filename%3D%22512030197.pdf%22&rsct=application/pdf&sig=qUIP8mVC00HxBIHI237fBaHvkePZA0KI9GWkvGPj/FA%3D#4#3 ДЗВЕРЫ ЦАРКВЫ СВ. ПЯТРА І ПАЎЛА І КАСЦЁЛА СВ. ТРОІЦЫ Ў РУЖАНАХ] С. 146</ref>. Большасць вонкава падобных вырабаў мела драўляную аснову, абабітую металам. Цалкам зробленыя з жалеза дзверы абыходзіліся дорага і звычайна прызначаліся для храмаў з абарончымі элементамі, самым раннім зафіксаваным прыкладам чаго ў нашым рэгіёне можна лічыць уваход у [[Свята-Дабравешчанская царква (Супрасль)|Свята-Дабравешчанскую царкву]] XVI стагоддзя ў [[Супрасль|Супраслі]]<ref>[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусов, О. А.]] Двери и их атрибуты на примере памятников белорусского зодчества / PolotskSU О. А. Трусов // [[Архитектура и строительство|Строительство и архитектура Белоруссии]]. — 1988. — № 3. — C. 32-36.</ref>. Палатно набранае з 10-ці металічных лістоў рознага памеру з абвязкай па контуры<ref name=":5" />. Вонкавы дэкор адначасова служыць для замацавання гэтых кавалкаў паміж сабой: 14 вузкіх палос жалеза пакладзены ўнахлёст і прыбіты каванымі цвікамі, чые галоўкі раскляпаны ў плешкі, а на перакрыжаваннях — аздоблены чатырохпялёсткавымі кветкамі<ref name=":5" />. У цэнтры знаходзіцца самы выразны элемент упрыгожвання ў выглядзе кветкі 16х16 см, набранай з трох кавалкаў метала, паверхня якіх арнаментавана, як і дэкаратыўная накладка на ключавіну. Дзверы адчыняюцца ў памяшканне крыпты. З сярэдзіны можна бачыць дадатковае ўзмацненне: дзве перакрыжаваныя паласы з метала 35х20 мм<ref name=":5" />. Для замыкання прадугледжана засаўка, якая звонку прыводзілася ў рух ключом. Дзверы навешаны на 3 стужкавыя завесы: 2 даўжэйшыя і 1 кароткую — і гакі, якія ўваходзяць другім канцом у сцяну. Умуроўка элементаў мацавання адбывалася паралельна з узвядзеннем будынка і няма ніякіх слядоў, што гакі некалі адтуль вымаліся<ref name=":5" />. Можна адзначыць, што такі тып вырабаў быў характэрны для доўгага перыяду, але паступова страціў папулярнасць з адыходам барока<ref><nowiki>{{нп3|Ян Тайхман|Tajchman, J.|pl|Jan Tajchman}}</nowiki> Drewniane drzwi zabytkowe na terenie polski (Systematyka i problematyka konserwatorska) / J. Tajchman // <nowiki>{{нп3|Ochrona Zabytków|Ochrona zabytków|pl|Ochrona Zabytków}}</nowiki>. — 1991. — № 4. — S. 269—277. С. 273</ref>. Падобна, што дзверы, якія разглядаюцца, былі зроблены адразу ў 1762 годзе<ref name=":5" />. == Клямкі == {{main|Клямка}} [[Файл:Клямка_на_варотах.jpg|міні|250пкс|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]].]] Клямкі пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах з XVI—XVII стагоддзяў. Іх форма з XVIII стагоддзі і да нашых дзён практычна не змянілася<ref name=":1" />. На рубяжы XIX—XX стагоддзяў амаль усе дзверы ў горадзе і вёсцы ўпрыгожвалі фігурныя каваныя дзвярныя клямкі<ref name=":6">[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусаў А. А.]] [https://knihi-online.com/assets/files/24/10/staronki-muravanaj-knihi-alieh-trusau.pdf#32#29 Старонкі мураванай кнігі]. С. 167—168.</ref>. Клямкі такога тыпу выкарыстоўваюцца і сёння<ref name=":6" />. Канструкцыйна клямка — гэта прымацаваная знадворку да дзвярэй дугападобная ручка і прасунуты наскрозь рычажок (слясак), на які націскаюць вялікім пальцам, каб з унутранага боку прыўзняць металічную штабку ([[Засаўка|завалу]])<ref name=":2" />. Пры гэтым верхні канец дужкі-клямкі нярэдка па-рознаму раскоўвалі — хоць бы ў выглядзе звычайнага лісточка. Ён можа таксама раздвойвацца, закручвацца завіткі, нагадваць трыліснік, завяршацца крыжыкам, a то сілуэтамі конскіх ці птушыных галовак — яўна мэтаю абярэга на ўваходзе жыллё<ref name=":2" />. На паўднёвым усходзе Беларусі пераважаюць клямкі іншай канструкцыі — у выглядзе масіўнага рычага, прасунутага скрозь дзвярны вушак ці шула ў варотах<ref name=":2" />. Сярод іх трапляюцца цікавыя вырашэнні выглядзе фігурак вужоў ці галовак бараноў, прычым не плоскія сілуэтныя, а пластычныя, аб’ёмныя, часта досыць вобразныя. Несумненна, такое вырашэнне мае даўняе сімвалічнае паходжанне<ref>{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 103</ref>. На а Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]]. == Замкі == [[Файл:Магілёўскі_абласны_краязнаўчы_музей._Замкая_гара._Мсціслаў._Металічныя_дэталі_дзвярэй.jpg|злева|міні|250пкс|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі.]] Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]<ref>Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.</ref>. Пры раскопках [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]] была сабрана вялікая калекцыя кавальскіх вырабаў, сярод якіх ёсць прадметы дзвярной гарнітуры, уключаючы замкі, ручку ад дзверцаў і фрагменты дзвярных лічын<ref>Терентьев И. В. [https://libr.msu.by/bitstream/123456789/10244/1/1067n.pdf#1#1 АССОРТИМЕНТ КУЗНЕЧНОЙ ПРОДУКЦИИ (БЫТОВЫЕ ИЗДЕЛИЯ) С ТЕРРИТОРИИ ЗАМКОВОЙ ГОРЫ г. МСТИСЛАВЛЬ]</ref>. Пры [[Археалагічныя даследаванні Старога замка ў Гродне|раскопках]] [[Стары замак (Гродна)|Старога замка]] ў [[Гродна|Гродне]] былі знойдзены шматлікія ключы ад уразных і навясных замкоў, накладкі на замочныя шчыліны, замкі розных канструкцый і іх часткі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://knihi.com/Mikalaj_Varonin/Drievnieje_Hrodno_po_matierialam_archieolohicieskich_raskopok_1932-1949_hh-rus.html|title=Николай Воронин. Древнее Гродно (по материалам археологических раскопок 1932-1949 гг.)|website=knihi.com|access-date=2026-09-19}}</ref>. У культавых пабудовах і багатых палацах вонкавыя дзверы мелі вялікія спружынныя замкі, якія замыкаліся каванымі ключамі<ref name=":4" />. Вушкі такіх замкоў аздабляліся дэкаратыўнымі накладкамі, прычым найбольш распаўсюджанымі былі розныя варыянты сэрцападобнай формы. Адзін такі замок быў знойдзены падчас раскопак [[Заслаўскі замак|Заслаўскага замка]] ў 1979 годзе і датуецца першай паловай XVII стагоддзя<ref name=":4" />. Падчас раскопак [[Крэўскі замак|Крэўскага замка]] вучоныя знайшлі цэлую звязку ключоў (13 штук) гэтага ж часу<ref name=":4" />. У калекцыі Нацыянальнага гісторыка-культурнага музея-запаведніка «Нясвіж» захоўваецца ўразны дзвярны замок ручной мастацкай коўкі<ref>Інвентарны нумар КП-6952</ref>, які прадстаўляе сабой узор высокага кавальскага майстэрства эпохі Рэчы Паспалітай<ref name=":7">{{Cite web|url=https://niasvizh.by/posetitelyam/arkhiv/zamok-vreznoy-kp-6953/#accordion-m-10|title=Замок врезной (КП 6953) — музей-заповедник «Несвиж»|website=niasvizh.by|access-date=2026-09-19}}</ref>. Яго памеры 20*24 см, а поўная вышыня з дэталямі 29,5 см. Замак мае складаную для свайго часу інжынерную структуру і мацаваўся да драўлянай асновы чатырма каванымі шрубамі<ref name=":7" />. Непасрэдна над свідравінай для ключа (замочнай шчылінай) усталявана прыгожая дэкаратыўная накладка ў форме лісціка<ref name=":7" />. == Дзвярныя ручкі == {{main|Дзвярная ручка|Антаба}} [[Файл:Нясвіж._Гістарычная_забудова_(87).jpg|міні|250пкс|left|Ручка-[[антаба]] на варотах [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскага замка]]. Можна бачыць жалезны дэкор дзвярэй.]] [[Файл:Нясвіж. Касцёл Божага Цела. Дзверы пасля рэстаўрацыі 02.jpg|міні|250px|Дзвярная ручка [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|Касцёла Божага Цела]] ў [[Нясвіж]]ы]] Паводле даследаванняў, самыя раннія дзвярныя запаўненні на тэрыторыі Беларусі, знойдзеныя пры раскопках у Бярэсце і Віцебску, мелі жалезныя ручкі-[[Антаба|антабы]]<ref name=":8">Шэстак Ю. Т. [https://rep.bstu.by/xmlui/bitstream/handle/data/27124/140-146.pdf?sequence=1&isAllowed=y#4#2 ДОЙЛІДСТВА МІНУЛЫХ СТАГОДДЗЯЎ: МАТЭРЫЯЛЫ ДЛЯ ВЫРАБУ ДЗВЯРЭЙ]</ref>. Гэта прамое ўказанне на выкарыстанне антаб ужо ў XII—XIII стагоддзях<ref name=":8" />. У інвентарным апісанні брамы [[равелін]]а [[Слуцкія замкі|Слуцкай цытадэлі]] згадваецца «антабка жалезная для замыкання» (antabka zelazna do zamykania). Гэта дакументальнае сведчанне таго, што антабы выкарыстоўваліся не толькі як стукалкі, але і як элементы замыкальнага механізму на варотах крэпасці<ref>Inwentarz fortec i zamków w Słucku, 1687. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3834/2. Надрукаваны ў: Mikulski W., Zawadzki J. Opisy zamków białoruskich. Warszawa, 1999; Rewizja miasta Słuck, 1765. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3839/a. Інвентар 1765 г. слова ў слова паўтарае: Inwentarz miasta Słuck, 1767. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3841/1.</ref><ref>Волкаў М. [https://www.belhistory.eu/wp-content/themes/ah/library/BHR19.pdf#118#15 Слуцкая цытадэль XVII—XVIII ст.]</ref>. == Іншыя вырабы == Скобы трапляюцца ў археалагічных пластах з XVI—XVII стагоддзяў, з гэтага можа вынікаць, што раней іх не выраблялі. Форма скоб застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і да нашых дзён. Дзвярныя кручкі трапляюцца ў археалагічных матэрыялах з X—XIII стагоддзяў<ref name=":1" />. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца вонкавым выглядам. Агулам іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім<ref name=":1" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} * {{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}} * Резниченко Н. [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%e2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf#1#1 ДВЕРНЫЕ КОНСТРУКЦИИ. МЕТАЛЛИЧЕСКАЯ ФУРНИТУРА (ПО АРХЕОЛОГИЧЕСКИМ МАТЕРИАЛАМ XIV—XIX ВВ. НА ТЕРРИТОРИИ СОВРЕМЕННОЙ БЕЛАРУСИ)] {{навігацыя}} {{Беларускае народнае мастацтва}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мастацкае кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] [[Катэгорыя:Дзвярная фурнітура]] o45e6fk5xbiom74zk3oa3m0u253goex 0 815037 5202336 2026-09-19T14:05:05Z Siliyiw 169172 Новая старонка: «{{НП-Беларусь|Выгар|статус=Пасёлак|вобласць=Гомельская|раён=Веткаўскі|сельсавет2=Данілавіцкі}} '''Вы́гар'''<ref>[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Н...» 5202336 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь|Выгар|статус=Пасёлак|вобласць=Гомельская|раён=Веткаўскі|сельсавет2=Данілавіцкі}} '''Вы́гар'''<ref>[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref> ({{Lang-ru|Выгор}}) — былы<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=r905g0793&q_id=10572305|title=Решение Гомельского областного исполнительного комитета от 17 ноября 2005 года № 793 "Об исключении из данных по учету и регистрации административно-территориальных и территориальных единиц населенных пунктов Брагинского, Ветковского, Ельского и Хойникского районов"|url-status=}}</ref> [[пасёлак]] у [[Веткаўскі раён|Веткаўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. У складзе [[Данілавіцкі сельсавет (Веткаўскі раён)|Данілавіцкага сельсавета]]. У выніку [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] і радыяцыйнага забруджвання жыхары (3 сям'і) пераселены ў 1992 годзе. == Геаграфія == === Размяшчэнне === За 20 км на паўночны захад ад [[Ветка|Веткі]], за 10 км ад чыгуначнай станцыі [[Лазурная]] (на лініі [[Жлобін (станцыя)|Жлобін]]—[[Гомель (станцыя)|Гомель]]). == Транспартная сетка == Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым аўтамабільнай дарозе [[Данілавічы (Веткаўскі раён)|Данілавічы]]—[[Ветка]]. Драўляныя хаты каля прасёлкавай дарогі. == Гісторыя == Заснаваны ў пачатку XX стагоддзя перасяленцамі з суседніх вёсак. Найбольш актыўная забудова вялася ў 1920-х гадах. У 1926 годзе ў [[Данілавіцкі сельсавет (Веткаўскі раён)|Данілавіцкім сельсавеце]] [[Гомельскі раён|Гомельскага раёна]] [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]]. 12 жыхароў загінулі на франтах [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. У 1959 годзе ўваходзіў у склад калгаса імя І. Г. Лебедзева (цэнтр — вёска [[Данілавічы (Веткаўскі раён)|Данілавічы]]). З 29 лістапада 2005 года выключаны з дадзеных па ўліку адміністрацыйна-тэрытарыяльных і тэрытарыяльных адзінак<ref name=":0" />. == Насельніцтва == === Колькасць === * 1992 год — жыхары (3 сям'і) пераселены. === Дынаміка === * 1926 год — 12 двароў, 51 жыхар. * 1940 год — 18 двароў 56 жыхароў. * 1959 год — 47 жыхароў (паводле перапісу). * 1992 год — жыхары (3 сям'і) пераселены. == Гл. таксама == * [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі|Гарадскія пасёлкі Беларусі]] * [[Гарады Беларусі]] == Крыніцы == == Літаратура == * [[Гарады і вёскі Беларусі]]: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. [[Гомельская вобласць]]/[[Станіслаў Віктаравіч Марцэлеў|С. В. Марцэлеў]]; Рэдкалегія: [[Генадзь Пятровіч Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: [[Беларуская энцыклапедыя|БелЭн]], 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. <nowiki>ISBN 985-11-0303-9</nowiki> ISBN 985-11-0302-0. == Спасылкі == 8t72g8e6a08rm7ucosl8dizcby6dwcq 5202339 5202336 2026-09-19T14:05:48Z Siliyiw 169172 5202339 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь|Выгар|статус=Пасёлак|вобласць=Гомельская|раён=Веткаўскі|сельсавет2=Данілавіцкі}} '''Вы́гар'''<ref>[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref> ({{Lang-ru|Выгор}}) — былы<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=r905g0793&q_id=10572305|title=Решение Гомельского областного исполнительного комитета от 17 ноября 2005 года № 793 "Об исключении из данных по учету и регистрации административно-территориальных и территориальных единиц населенных пунктов Брагинского, Ветковского, Ельского и Хойникского районов"|url-status=}}</ref> [[пасёлак]] у [[Веткаўскі раён|Веткаўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. У складзе [[Данілавіцкі сельсавет (Веткаўскі раён)|Данілавіцкага сельсавета]]. У выніку [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] і радыяцыйнага забруджвання жыхары (3 сям'і) пераселены ў 1992 годзе. == Геаграфія == === Размяшчэнне === За 20 км на паўночны захад ад [[Ветка|Веткі]], за 10 км ад чыгуначнай станцыі [[Лазурная]] (на лініі [[Жлобін (станцыя)|Жлобін]]—[[Гомель (станцыя)|Гомель]]). == Транспартная сетка == Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым аўтамабільнай дарозе [[Данілавічы (Веткаўскі раён)|Данілавічы]]—[[Ветка]]. Драўляныя хаты каля прасёлкавай дарогі. == Гісторыя == Заснаваны ў пачатку XX стагоддзя перасяленцамі з суседніх вёсак. Найбольш актыўная забудова вялася ў 1920-х гадах. У 1926 годзе ў [[Данілавіцкі сельсавет (Веткаўскі раён)|Данілавіцкім сельсавеце]] [[Гомельскі раён|Гомельскага раёна]] [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]]. 12 жыхароў загінулі на франтах [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. У 1959 годзе ўваходзіў у склад калгаса імя І. Г. Лебедзева (цэнтр — вёска [[Данілавічы (Веткаўскі раён)|Данілавічы]]). З 29 лістапада 2005 года выключаны з дадзеных па ўліку адміністрацыйна-тэрытарыяльных і тэрытарыяльных адзінак<ref name=":0" />. == Насельніцтва == === Колькасць === * 1992 год — жыхары (3 сям'і) пераселены. === Дынаміка === * 1926 год — 12 двароў, 51 жыхар. * 1940 год — 18 двароў 56 жыхароў. * 1959 год — 47 жыхароў (паводле перапісу). * 1992 год — жыхары (3 сям'і) пераселены. == Гл. таксама == * [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі|Гарадскія пасёлкі Беларусі]] * [[Гарады Беларусі]] == Крыніцы == <references responsive /> == Літаратура == * [[Гарады і вёскі Беларусі]]: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. [[Гомельская вобласць]]/[[Станіслаў Віктаравіч Марцэлеў|С. В. Марцэлеў]]; Рэдкалегія: [[Генадзь Пятровіч Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: [[Беларуская энцыклапедыя|БелЭн]], 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. <nowiki>ISBN 985-11-0303-9</nowiki> ISBN 985-11-0302-0. == Спасылкі == 24rp601cpj10528bsmck5rztghzsab7 5202342 5202339 2026-09-19T14:09:28Z Siliyiw 169172 5202342 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Выгар}}{{НП-Беларусь|Выгар|статус=Пасёлак|вобласць=Гомельская|раён=Веткаўскі|сельсавет2=Данілавіцкі}} '''Вы́гар'''<ref>[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref> ({{Lang-ru|Выгор}}) — былы<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=r905g0793&q_id=10572305|title=Решение Гомельского областного исполнительного комитета от 17 ноября 2005 года № 793 "Об исключении из данных по учету и регистрации административно-территориальных и территориальных единиц населенных пунктов Брагинского, Ветковского, Ельского и Хойникского районов"|url-status=}}</ref> [[пасёлак]] у [[Веткаўскі раён|Веткаўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. У складзе [[Данілавіцкі сельсавет (Веткаўскі раён)|Данілавіцкага сельсавета]]. У выніку [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] і радыяцыйнага забруджвання жыхары (3 сям'і) пераселены ў 1992 годзе. == Геаграфія == === Размяшчэнне === За 20 км на паўночны захад ад [[Ветка|Веткі]], за 10 км ад чыгуначнай станцыі [[Лазурная]] (на лініі [[Жлобін (станцыя)|Жлобін]]—[[Гомель (станцыя)|Гомель]]). == Транспартная сетка == Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым аўтамабільнай дарозе [[Данілавічы (Веткаўскі раён)|Данілавічы]]—[[Ветка]]. Драўляныя хаты каля прасёлкавай дарогі. == Гісторыя == Заснаваны ў пачатку XX стагоддзя перасяленцамі з суседніх вёсак. Найбольш актыўная забудова вялася ў 1920-х гадах. У 1926 годзе ў [[Данілавіцкі сельсавет (Веткаўскі раён)|Данілавіцкім сельсавеце]] [[Гомельскі раён|Гомельскага раёна]] [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]]. 12 жыхароў загінулі на франтах [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. У 1959 годзе ўваходзіў у склад калгаса імя І. Г. Лебедзева (цэнтр — вёска [[Данілавічы (Веткаўскі раён)|Данілавічы]]). З 29 лістапада 2005 года выключаны з дадзеных па ўліку адміністрацыйна-тэрытарыяльных і тэрытарыяльных адзінак<ref name=":0" />. == Насельніцтва == === Колькасць === * 1992 год — жыхары (3 сям'і) пераселены. === Дынаміка === * 1926 год — 12 двароў, 51 жыхар. * 1940 год — 18 двароў 56 жыхароў. * 1959 год — 47 жыхароў (паводле перапісу). * 1992 год — жыхары (3 сям'і) пераселены. == Гл. таксама == * [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі|Гарадскія пасёлкі Беларусі]] * [[Гарады Беларусі]] == Крыніцы == <references responsive /> == Літаратура == * [[Гарады і вёскі Беларусі]]: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. [[Гомельская вобласць]]/[[Станіслаў Віктаравіч Марцэлеў|С. В. Марцэлеў]]; Рэдкалегія: [[Генадзь Пятровіч Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: [[Беларуская энцыклапедыя|БелЭн]], 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. <nowiki>ISBN 985-11-0303-9</nowiki> ISBN 985-11-0302-0. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} o3keff6y270rkry99fce4v9kgpcyy8u 5202346 5202342 2026-09-19T14:11:23Z Siliyiw 169172 5202346 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Выгар}}{{НП-Беларусь|Выгар|статус=Пасёлак|вобласць=Гомельская|раён=Веткаўскі|сельсавет2=Данілавіцкі}} '''Вы́гар'''<ref>[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref> ({{Lang-ru|Выгор}}) — былы<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=r905g0793&q_id=10572305|title=Решение Гомельского областного исполнительного комитета от 17 ноября 2005 года № 793 "Об исключении из данных по учету и регистрации административно-территориальных и территориальных единиц населенных пунктов Брагинского, Ветковского, Ельского и Хойникского районов"|url-status=}}</ref> [[пасёлак]] у [[Веткаўскі раён|Веткаўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. У складзе [[Данілавіцкі сельсавет (Веткаўскі раён)|Данілавіцкага сельсавета]]. У выніку [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] і радыяцыйнага забруджвання жыхары (3 сям'і) пераселены ў 1992 годзе. == Геаграфія == === Размяшчэнне === За 20 км на паўночны захад ад [[Ветка|Веткі]], за 10 км ад чыгуначнай станцыі [[Лазурная]] (на лініі [[Жлобін (станцыя)|Жлобін]]—[[Гомель (станцыя)|Гомель]]). == Транспартная сетка == Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым аўтамабільнай дарозе [[Данілавічы (Веткаўскі раён)|Данілавічы]]—[[Ветка]]. Драўляныя хаты каля прасёлкавай дарогі. == Гісторыя == Заснаваны ў пачатку XX стагоддзя перасяленцамі з суседніх вёсак. Найбольш актыўная забудова вялася ў 1920-х гадах. У 1926 годзе ў [[Данілавіцкі сельсавет (Веткаўскі раён)|Данілавіцкім сельсавеце]] [[Гомельскі раён|Гомельскага раёна]] [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]]. 12 жыхароў загінулі на франтах [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. У 1959 годзе ўваходзіў у склад калгаса імя І. Г. Лебедзева (цэнтр — вёска [[Данілавічы (Веткаўскі раён)|Данілавічы]]). З 29 лістапада 2005 года выключаны з дадзеных па ўліку адміністрацыйна-тэрытарыяльных і тэрытарыяльных адзінак<ref name=":0" />. == Насельніцтва == === Колькасць === * 1992 год — жыхары (3 сям'і) пераселены. === Дынаміка === * 1926 год — 12 двароў, 51 жыхар. * 1940 год — 18 двароў 56 жыхароў. * 1959 год — 47 жыхароў (паводле перапісу). * 1992 год — жыхары (3 сям'і) пераселены. == Гл. таксама == * [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі|Гарадскія пасёлкі Беларусі]] * [[Гарады Беларусі]] == Крыніцы == <references responsive /> == Літаратура == * [[Гарады і вёскі Беларусі]]: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. [[Гомельская вобласць]]/[[Станіслаў Віктаравіч Марцэлеў|С. В. Марцэлеў]]; Рэдкалегія: [[Генадзь Пятровіч Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: [[Беларуская энцыклапедыя|БелЭн]], 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. <nowiki>ISBN 985-11-0303-9</nowiki> ISBN 985-11-0302-0. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Данілавіцкі сельсавет (Веткаўскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Данілавіцкі сельсавет (Веткаўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Веткаўскага раёна]] qu6odv9n19uhz12sge3cqr7c3k5xrtk 5202349 5202346 2026-09-19T14:13:51Z Siliyiw 169172 5202349 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Выгар}}{{НП-Беларусь|Выгар|статус=Пасёлак|вобласць=Гомельская|раён=Веткаўскі|сельсавет2=Данілавіцкі}} '''Вы́гар'''<ref>[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref> ({{Lang-ru|Выгор}}) — былы<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=r905g0793&q_id=10572305|title=Решение Гомельского областного исполнительного комитета от 17 ноября 2005 года № 793 "Об исключении из данных по учету и регистрации административно-территориальных и территориальных единиц населенных пунктов Брагинского, Ветковского, Ельского и Хойникского районов"|url-status=}}</ref> [[пасёлак]] у [[Веткаўскі раён|Веткаўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. У складзе [[Данілавіцкі сельсавет (Веткаўскі раён)|Данілавіцкага сельсавета]]. У выніку [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] і радыяцыйнага забруджвання жыхары (3 сям'і) пераселены ў 1992 годзе. == Геаграфія == === Размяшчэнне === За 20 км на паўночны захад ад [[Ветка|Веткі]], за 10 км ад чыгуначнай станцыі [[Лазурная]] (на лініі [[Жлобін (станцыя)|Жлобін]]—[[Гомель (станцыя)|Гомель]]). == Транспартная сетка == Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым аўтамабільнай дарозе [[Данілавічы (Веткаўскі раён)|Данілавічы]]—[[Ветка]]. Драўляныя хаты каля прасёлкавай дарогі. == Гісторыя == Заснаваны ў пачатку XX стагоддзя перасяленцамі з суседніх вёсак. Найбольш актыўная забудова вялася ў 1920-х гадах. У 1926 годзе ў [[Данілавіцкі сельсавет (Веткаўскі раён)|Данілавіцкім сельсавеце]] [[Гомельскі раён|Гомельскага раёна]] [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]]. 12 жыхароў загінулі на франтах [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. У 1959 годзе ўваходзіў у склад калгаса імя І. Г. Лебедзева (цэнтр — вёска [[Данілавічы (Веткаўскі раён)|Данілавічы]]). З 29 лістапада 2005 года выключаны з дадзеных па ўліку адміністрацыйна-тэрытарыяльных і тэрытарыяльных адзінак<ref name=":0" />. == Насельніцтва == === Колькасць === * 1992 год — жыхары (3 сям'і) пераселены. === Дынаміка === * 1926 год — 12 двароў, 51 жыхар. * 1940 год — 18 двароў 56 жыхароў. * 1959 год — 47 жыхароў (паводле перапісу). * 1992 год — жыхары (3 сям'і) пераселены. == Гл. таксама == * [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі|Гарадскія пасёлкі Беларусі]] * [[Гарады Беларусі]] == Крыніцы == <references responsive /> == Літаратура == * [[Гарады і вёскі Беларусі]]: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. [[Гомельская вобласць]]/[[Станіслаў Віктаравіч Марцэлеў|С. В. Марцэлеў]]; Рэдкалегія: [[Генадзь Пятровіч Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: [[Беларуская энцыклапедыя|БелЭн]], 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. <nowiki>ISBN 985-11-0303-9</nowiki> ISBN 985-11-0302-0. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Данілавіцкі сельсавет (Веткаўскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Данілавіцкі сельсавет (Веткаўскі раён)]] [[Катэгорыя:Былыя населеныя пункты Веткаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Беларусі, адселеныя пасля Чарнобыльскай катастрофы]] gqzasyvkea3d2boazk2vsajc7r7jtj0 5202367 5202349 2026-09-19T15:48:21Z JerzyKundrat 174 5202367 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Выгар}} {{НП-Беларусь|Выгар|статус=Пасёлак|вобласць=Гомельская|раён=Веткаўскі|сельсавет2=Данілавіцкі}} '''Вы́гар'''<ref>[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref> ({{Lang-ru|Выгор}}) — былы<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=r905g0793&q_id=10572305|title=Решение Гомельского областного исполнительного комитета от 17 ноября 2005 года № 793 "Об исключении из данных по учету и регистрации административно-территориальных и территориальных единиц населенных пунктов Брагинского, Ветковского, Ельского и Хойникского районов"|url-status=}}</ref> [[пасёлак]] у [[Веткаўскі раён|Веткаўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. У складзе [[Данілавіцкі сельсавет (Веткаўскі раён)|Данілавіцкага сельсавета]]. У выніку [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] і радыяцыйнага забруджвання жыхары (3 сям’і) пераселены ў 1992 годзе. == Геаграфія == За 20 км на паўночны захад ад [[Ветка|Веткі]], за 10 км ад чыгуначнай станцыі [[Лазурная]] (на лініі [[Жлобін (станцыя)|Жлобін]]—[[Гомель (станцыя)|Гомель]]). Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым аўтамабільнай дарозе [[Данілавічы (Веткаўскі раён)|Данілавічы]]—[[Ветка]]. Драўляныя хаты каля прасёлкавай дарогі. == Гісторыя == Заснаваны ў пачатку XX стагоддзя перасяленцамі з суседніх вёсак. Найбольш актыўная забудова вялася ў 1920-х гадах. У 1926 годзе ў [[Данілавіцкі сельсавет (Веткаўскі раён)|Данілавіцкім сельсавеце]] [[Гомельскі раён|Гомельскага раёна]] [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]]. 12 жыхароў загінулі на франтах [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. У 1959 годзе ўваходзіў у склад калгаса імя І. Г. Лебедзева (цэнтр — вёска [[Данілавічы (Веткаўскі раён)|Данілавічы]]). З 29 лістапада 2005 года выключаны з дадзеных па ўліку адміністрацыйна-тэрытарыяльных і тэрытарыяльных адзінак<ref name=":0" />. == Насельніцтва == * 1926 год — 12 двароў, 51 жыхар. * 1940 год — 18 двароў 56 жыхароў. * 1959 год — 47 жыхароў (паводле перапісу). * 1992 год — жыхары (3 сям’і) пераселены. == Крыніцы == <references responsive /> == Літаратура == * [[Гарады і вёскі Беларусі]]: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. [[Гомельская вобласць]]/[[Станіслаў Віктаравіч Марцэлеў|С. В. Марцэлеў]]; Рэдкалегія: [[Генадзь Пятровіч Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: [[Беларуская энцыклапедыя|БелЭн]], 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. <nowiki>ISBN 985-11-0303-9</nowiki> ISBN 985-11-0302-0. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Данілавіцкі сельсавет (Веткаўскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Данілавіцкі сельсавет (Веткаўскі раён)]] [[Катэгорыя:Былыя населеныя пункты Веткаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Беларусі, адселеныя пасля Чарнобыльскай катастрофы]] mxi6vw7y7dkgywk71ra1j8yis93c9bp 5202369 5202367 2026-09-19T15:49:42Z JerzyKundrat 174 5202369 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Выгар}} {{НП-Беларусь|Выгар|статус=Пасёлак|скасаваны=так|вобласць=Гомельская|раён=Веткаўскі|сельсавет2=Данілавіцкі}} '''Вы́гар'''<ref>[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref> ({{Lang-ru|Выгор}}) — былы<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=r905g0793&q_id=10572305|title=Решение Гомельского областного исполнительного комитета от 17 ноября 2005 года № 793 "Об исключении из данных по учету и регистрации административно-территориальных и территориальных единиц населенных пунктов Брагинского, Ветковского, Ельского и Хойникского районов"|url-status=}}</ref> [[пасёлак]] у [[Веткаўскі раён|Веткаўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. У складзе [[Данілавіцкі сельсавет (Веткаўскі раён)|Данілавіцкага сельсавета]]. У выніку [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] і радыяцыйнага забруджвання жыхары (3 сям’і) пераселены ў 1992 годзе. == Геаграфія == За 20 км на паўночны захад ад [[Ветка|Веткі]], за 10 км ад чыгуначнай станцыі [[Лазурная]] (на лініі [[Жлобін (станцыя)|Жлобін]]—[[Гомель (станцыя)|Гомель]]). Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым аўтамабільнай дарозе [[Данілавічы (Веткаўскі раён)|Данілавічы]]—[[Ветка]]. Драўляныя хаты каля прасёлкавай дарогі. == Гісторыя == Заснаваны ў пачатку XX стагоддзя перасяленцамі з суседніх вёсак. Найбольш актыўная забудова вялася ў 1920-х гадах. У 1926 годзе ў [[Данілавіцкі сельсавет (Веткаўскі раён)|Данілавіцкім сельсавеце]] [[Гомельскі раён|Гомельскага раёна]] [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]]. 12 жыхароў загінулі на франтах [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. У 1959 годзе ўваходзіў у склад калгаса імя І. Г. Лебедзева (цэнтр — вёска [[Данілавічы (Веткаўскі раён)|Данілавічы]]). З 29 лістапада 2005 года выключаны з дадзеных па ўліку адміністрацыйна-тэрытарыяльных і тэрытарыяльных адзінак<ref name=":0" />. == Насельніцтва == * 1926 год — 12 двароў, 51 жыхар. * 1940 год — 18 двароў 56 жыхароў. * 1959 год — 47 жыхароў (паводле перапісу). * 1992 год — жыхары (3 сям’і) пераселены. == Крыніцы == <references responsive /> == Літаратура == * [[Гарады і вёскі Беларусі]]: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. [[Гомельская вобласць]]/[[Станіслаў Віктаравіч Марцэлеў|С. В. Марцэлеў]]; Рэдкалегія: [[Генадзь Пятровіч Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: [[Беларуская энцыклапедыя|БелЭн]], 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. <nowiki>ISBN 985-11-0303-9</nowiki> ISBN 985-11-0302-0. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Данілавіцкі сельсавет (Веткаўскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Данілавіцкі сельсавет (Веткаўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Беларусі, адселеныя пасля Чарнобыльскай катастрофы]] s0s8id7vq546d316ertldarwdbu3a23 5202443 5202369 2026-09-19T19:29:13Z D.L.M.I. Bel 33064 5202443 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Выгар}} {{НП-Беларусь|Выгар|скасаваны=так|статус=Пасёлак|вобласць=Гомельская|раён=Веткаўскі|сельсавет2=Данілавіцкі}} '''Вы́гар'''<ref>[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref> ({{Lang-ru|Выгор}}) — былы<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=r905g0793&q_id=10572305|title=Решение Гомельского областного исполнительного комитета от 17 ноября 2005 года № 793 "Об исключении из данных по учету и регистрации административно-территориальных и территориальных единиц населенных пунктов Брагинского, Ветковского, Ельского и Хойникского районов"|url-status=}}</ref> [[пасёлак]] у [[Веткаўскі раён|Веткаўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіў у склад [[Данілавіцкі сельсавет (Веткаўскі раён)|Данілавіцкага сельсавета]]. У выніку [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] і радыяцыйнага забруджвання жыхары (3 сям’і) пераселены ў 1992 годзе. == Геаграфія == За 20 км на паўночны захад ад [[Ветка|Веткі]], за 10 км ад чыгуначнай станцыі [[Лазурная]] (на лініі [[Жлобін (станцыя)|Жлобін]]—[[Гомель (станцыя)|Гомель]]). Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым аўтамабільнай дарозе [[Данілавічы (Веткаўскі раён)|Данілавічы]]—[[Ветка]]. Драўляныя хаты каля прасёлкавай дарогі. == Гісторыя == Заснаваны ў пачатку XX стагоддзя перасяленцамі з суседніх вёсак. Найбольш актыўная забудова вялася ў 1920-х гадах. У 1926 годзе ў [[Данілавіцкі сельсавет (Веткаўскі раён)|Данілавіцкім сельсавеце]] [[Гомельскі раён|Гомельскага раёна]] [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]]. 12 жыхароў загінулі на франтах [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. У 1959 годзе ўваходзіў у склад калгаса імя І. Г. Лебедзева (цэнтр — вёска [[Данілавічы (Веткаўскі раён)|Данілавічы]]). З 29 лістапада 2005 года выключаны з дадзеных па ўліку адміністрацыйна-тэрытарыяльных і тэрытарыяльных адзінак<ref name=":0" />. == Насельніцтва == * 1926 год — 12 двароў, 51 жыхар. * 1940 год — 18 двароў 56 жыхароў. * 1959 год — 47 жыхароў (паводле перапісу). * 1992 год — жыхары (3 сям’і) пераселены. == Крыніцы == <references responsive /> == Літаратура == * [[Гарады і вёскі Беларусі]]: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. [[Гомельская вобласць]]/[[Станіслаў Віктаравіч Марцэлеў|С. В. Марцэлеў]]; Рэдкалегія: [[Генадзь Пятровіч Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: [[Беларуская энцыклапедыя|БелЭн]], 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. <nowiki>ISBN 985-11-0303-9</nowiki> ISBN 985-11-0302-0. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Беларусі, адселеныя пасля Чарнобыльскай катастрофы]] pkak4je6nvhb878rrqposzqz1kd3rcf 0 815038 5202352 2026-09-19T14:57:45Z Siliyiw 169172 Новая старонка: «{{НП-Беларусь|Новыя Лугінцы|статус=Пасёлак|вобласць=Гомельская|раён=Веткаўскі|сельсавет2=Данілавіцкі}} '''Новыя Лугінцы́''' ''таксама'' '''Лугінцы́'''<ref>[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я....» 5202352 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь|Новыя Лугінцы|статус=Пасёлак|вобласць=Гомельская|раён=Веткаўскі|сельсавет2=Данілавіцкі}} '''Новыя Лугінцы́''' ''таксама'' '''Лугінцы́'''<ref>[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref> ({{Lang-ru|Новые Лугинцы}}) — былы<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=r905g0793&q_id=10572305|title=Решение Гомельского областного исполнительного комитета от 17 ноября 2005 года № 793 "Об исключении из данных по учету и регистрации административно-территориальных и территориальных единиц населенных пунктов Брагинского, Ветковского, Ельского и Хойникского районов"|url-status=}}</ref> [[пасёлак]] у [[Веткаўскі раён|Веткаўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. У складзе [[Данілавіцкі сельсавет (Веткаўскі раён)|Данілавіцкага сельсавета]]. У выніку [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] і радыяцыйнага забруджвання жыхары пераселеныя. == Геаграфія == === Размяшчэнне === За 19 км на паўночны захад ад [[Ветка|Веткі]], за 20 км ад [[Гомель|Гомеля]], за 14 км ад чыгуначнай станцыі [[Касцюкоўка (станцыя)|Касцюкоўка]] (на лініі [[Жлобін (станцыя)|Жлобін]]—[[Гомель (станцыя)|Гомель]]). == Транспартная сетка == Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым аўтамабільнай дарозе [[Данілавічы (Веткаўскі раён)|Данілавічы]]—[[Ветка]]. Планіроўка складаецца з кароткай, амаль прамалінейнай вуліцы, забудаванай драўлянымі дамамі сядзібнага тыпу. == Этымалогія == Назва ''Лугінцы'' магла быць утворана ад калектыўнай мянушкі ''лугінцы'' ў верагодным значэнні«тыя, што жывуць у лугавой мясцовасці»<ref name=":1">А. Ф. Рогалев. Топонимический словарь Ветковского района Гомельской области. [[Гомель]]: Барк, 2004. – 196 с. (с. 109). Редакция 2024 года.</ref>. У айконіме ''Лугінцы'' таксама магла быць адлюстравана праз прамежкавае калектыўнае мянушку ''лугінцы'' прозвішча ''Лугінец'', якое адносілася да заснавальнікаў першапачатковай вёскі. == Гісторыя == Па пісьмовых крыніцах вядомы з другой паловы XIX стагоддзя як вёска ''Лугінцы''<ref name=":1" />. У пачатку XX стагоддзя – фальварак Лугінцы ў складзе Пакалюбіцкай воласці [[Гомельскі павет|Гомельскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]], які належаў спадчыннікам двараніна С. П. Войніч-Сенажэнскага. У 1866 годзе гаспадар аднайменнага маёнтка меў тут 1691 дзесяцін зямлі, якія дасталіся яму па спадчыне. З 1872 года працавал бровар. У 1926 годзе – ''пасёлак Нова-Лугінцы'' ў [[Замосцеўскі сельсавет (Гомельскі раён)|Замосцеўскім сельсавеце]] [[Гомельскі раён|Гомельскага раёна]] [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]], змененая назва якога паказвала адрозненне пасёлка ад ранейшага фальварка. У 1930 годзе створаны калгас «1 Мая». Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] 5 жыхароў загінулі на фронце. У 1959 годзе ў складзе калгаса імя І. Г. Лебедзева (цэнтр — вёска [[Данілавічы (Веткаўскі раён)|Данілавічы]]). З 29 лістапада 2005 года выключаны з дадзеных па ўліку адміністрацыйна-тэрытарыяльных і тэрытарыяльных адзінак<ref name=":0" />. == Насельніцтва == === Колькасць === * 1990-е — жыхары пераселеныя. === Дынаміка === * 1926 год — 24 двары, 109 жыхароў. * 1959 год — 110 жыхароў (паводле перапісу). * 1990-е — жыхары пераселеныя. == Гл. таксама == * [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі|Гарадскія пасёлкі Беларусі]] * [[Гарады Беларусі]] == Крыніцы == == Літаратура == * [[Гарады і вёскі Беларусі]]: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. [[Гомельская вобласць]]/[[Станіслаў Віктаравіч Марцэлеў|С. В. Марцэлеў]]; Рэдкалегія: [[Генадзь Пятровіч Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: [[Беларуская энцыклапедыя|БелЭн]], 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. <nowiki>ISBN 985-11-0303-9</nowiki> ISBN 985-11-0302-0. == Спасылкі == qd3dj8dkvpeifetpwsvjkm5qa7zvzyk 5202353 5202352 2026-09-19T14:58:14Z Siliyiw 169172 5202353 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь|Новыя Лугінцы|статус=Пасёлак|вобласць=Гомельская|раён=Веткаўскі|сельсавет2=Данілавіцкі}} '''Новыя Лугінцы́''' ''таксама'' '''Лугінцы́'''<ref>[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref> ({{Lang-ru|Новые Лугинцы}}) — былы<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=r905g0793&q_id=10572305|title=Решение Гомельского областного исполнительного комитета от 17 ноября 2005 года № 793 "Об исключении из данных по учету и регистрации административно-территориальных и территориальных единиц населенных пунктов Брагинского, Ветковского, Ельского и Хойникского районов"|url-status=}}</ref> [[пасёлак]] у [[Веткаўскі раён|Веткаўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. У складзе [[Данілавіцкі сельсавет (Веткаўскі раён)|Данілавіцкага сельсавета]]. У выніку [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] і радыяцыйнага забруджвання жыхары пераселеныя. == Геаграфія == === Размяшчэнне === За 19 км на паўночны захад ад [[Ветка|Веткі]], за 20 км ад [[Гомель|Гомеля]], за 14 км ад чыгуначнай станцыі [[Касцюкоўка (станцыя)|Касцюкоўка]] (на лініі [[Жлобін (станцыя)|Жлобін]]—[[Гомель (станцыя)|Гомель]]). == Транспартная сетка == Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым аўтамабільнай дарозе [[Данілавічы (Веткаўскі раён)|Данілавічы]]—[[Ветка]]. Планіроўка складаецца з кароткай, амаль прамалінейнай вуліцы, забудаванай драўлянымі дамамі сядзібнага тыпу. == Этымалогія == Назва ''Лугінцы'' магла быць утворана ад калектыўнай мянушкі ''лугінцы'' ў верагодным значэнні«тыя, што жывуць у лугавой мясцовасці»<ref name=":1">А. Ф. Рогалев. Топонимический словарь Ветковского района Гомельской области. [[Гомель]]: Барк, 2004. – 196 с. (с. 109). Редакция 2024 года.</ref>. У айконіме ''Лугінцы'' таксама магла быць адлюстравана праз прамежкавае калектыўнае мянушку ''лугінцы'' прозвішча ''Лугінец'', якое адносілася да заснавальнікаў першапачатковай вёскі. == Гісторыя == Па пісьмовых крыніцах вядомы з другой паловы XIX стагоддзя як вёска ''Лугінцы''<ref name=":1" />. У пачатку XX стагоддзя – фальварак Лугінцы ў складзе Пакалюбіцкай воласці [[Гомельскі павет|Гомельскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]], які належаў спадчыннікам двараніна С. П. Войніч-Сенажэнскага. У 1866 годзе гаспадар аднайменнага маёнтка меў тут 1691 дзесяцін зямлі, якія дасталіся яму па спадчыне. З 1872 года працавал бровар. У 1926 годзе – ''пасёлак Нова-Лугінцы'' ў [[Замосцеўскі сельсавет (Гомельскі раён)|Замосцеўскім сельсавеце]] [[Гомельскі раён|Гомельскага раёна]] [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]], змененая назва якога паказвала адрозненне пасёлка ад ранейшага фальварка. У 1930 годзе створаны калгас «1 Мая». Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] 5 жыхароў загінулі на фронце. У 1959 годзе ў складзе калгаса імя І. Г. Лебедзева (цэнтр — вёска [[Данілавічы (Веткаўскі раён)|Данілавічы]]). З 29 лістапада 2005 года выключаны з дадзеных па ўліку адміністрацыйна-тэрытарыяльных і тэрытарыяльных адзінак<ref name=":0" />. == Насельніцтва == === Колькасць === * 1990-е — жыхары пераселеныя. === Дынаміка === * 1926 год — 24 двары, 109 жыхароў. * 1959 год — 110 жыхароў (паводле перапісу). * 1990-е — жыхары пераселеныя. == Гл. таксама == * [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі|Гарадскія пасёлкі Беларусі]] * [[Гарады Беларусі]] == Крыніцы == <references responsive /> == Літаратура == * [[Гарады і вёскі Беларусі]]: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. [[Гомельская вобласць]]/[[Станіслаў Віктаравіч Марцэлеў|С. В. Марцэлеў]]; Рэдкалегія: [[Генадзь Пятровіч Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: [[Беларуская энцыклапедыя|БелЭн]], 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. <nowiki>ISBN 985-11-0303-9</nowiki> ISBN 985-11-0302-0. == Спасылкі == obksl9hqr4kdci2a506brxg3g5m8aiw 5202355 5202353 2026-09-19T15:00:43Z Siliyiw 169172 5202355 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь|Новыя Лугінцы|статус=Пасёлак|вобласць=Гомельская|раён=Веткаўскі|сельсавет2=Данілавіцкі}} '''Новыя Лугінцы́''' ''таксама'' '''Лугінцы́'''<ref>[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref> ({{Lang-ru|Новые Лугинцы}}) — былы<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=r905g0793&q_id=10572305|title=Решение Гомельского областного исполнительного комитета от 17 ноября 2005 года № 793 "Об исключении из данных по учету и регистрации административно-территориальных и территориальных единиц населенных пунктов Брагинского, Ветковского, Ельского и Хойникского районов"|url-status=}}</ref> [[пасёлак]] у [[Веткаўскі раён|Веткаўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. У складзе [[Данілавіцкі сельсавет (Веткаўскі раён)|Данілавіцкага сельсавета]]. У выніку [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] і радыяцыйнага забруджвання жыхары пераселеныя. == Геаграфія == === Размяшчэнне === За 19 км на паўночны захад ад [[Ветка|Веткі]], за 20 км ад [[Гомель|Гомеля]], за 14 км ад чыгуначнай станцыі [[Касцюкоўка (станцыя)|Касцюкоўка]] (на лініі [[Жлобін (станцыя)|Жлобін]]—[[Гомель (станцыя)|Гомель]]). == Транспартная сетка == Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым аўтамабільнай дарозе [[Данілавічы (Веткаўскі раён)|Данілавічы]]—[[Ветка]]. Планіроўка складаецца з кароткай, амаль прамалінейнай вуліцы, забудаванай драўлянымі дамамі сядзібнага тыпу. == Этымалогія == Назва ''Лугінцы'' магла быць утворана ад калектыўнай мянушкі ''лугінцы'' ў верагодным значэнні«тыя, што жывуць у лугавой мясцовасці»<ref name=":1">А. Ф. Рогалев. Топонимический словарь Ветковского района Гомельской области. [[Гомель]]: Барк, 2004. – 196 с. (с. 109). Редакция 2024 года.</ref>. У айконіме ''Лугінцы'' таксама магла быць адлюстравана праз прамежкавае калектыўнае мянушку ''лугінцы'' прозвішча ''Лугінец'', якое адносілася да заснавальнікаў першапачатковай вёскі. == Гісторыя == Па пісьмовых крыніцах вядомы з другой паловы XIX стагоддзя як вёска ''Лугінцы''<ref name=":1" />. У пачатку XX стагоддзя – фальварак Лугінцы ў складзе Пакалюбіцкай воласці [[Гомельскі павет|Гомельскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]], які належаў спадчыннікам двараніна С. П. Войніч-Сенажэнскага. У 1866 годзе гаспадар аднайменнага маёнтка меў тут 1691 дзесяцін зямлі, якія дасталіся яму па спадчыне. З 1872 года працавал бровар. У 1926 годзе – ''пасёлак Нова-Лугінцы'' ў [[Замосцеўскі сельсавет (Гомельскі раён)|Замосцеўскім сельсавеце]] [[Гомельскі раён|Гомельскага раёна]] [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]], змененая назва якога паказвала адрозненне пасёлка ад ранейшага фальварка. У 1930 годзе створаны калгас «1 Мая». Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] 5 жыхароў загінулі на фронце. У 1959 годзе ў складзе калгаса імя І. Г. Лебедзева (цэнтр — вёска [[Данілавічы (Веткаўскі раён)|Данілавічы]]). З 29 лістапада 2005 года выключаны з дадзеных па ўліку адміністрацыйна-тэрытарыяльных і тэрытарыяльных адзінак<ref name=":0" />. == Насельніцтва == === Колькасць === * 1990-е — жыхары пераселеныя. === Дынаміка === * 1926 год — 24 двары, 109 жыхароў. * 1959 год — 110 жыхароў (паводле перапісу). * 1990-е — жыхары пераселеныя. == Гл. таксама == * [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі|Гарадскія пасёлкі Беларусі]] * [[Гарады Беларусі]] == Крыніцы == <references responsive /> == Літаратура == * [[Гарады і вёскі Беларусі]]: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. [[Гомельская вобласць]]/[[Станіслаў Віктаравіч Марцэлеў|С. В. Марцэлеў]]; Рэдкалегія: [[Генадзь Пятровіч Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: [[Беларуская энцыклапедыя|БелЭн]], 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. <nowiki>ISBN 985-11-0303-9</nowiki> ISBN 985-11-0302-0. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Данілавіцкі сельсавет (Веткаўскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Данілавіцкі сельсавет (Веткаўскі раён)]] [[Катэгорыя:Былыя населеныя пункты Веткаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Беларусі, адселеныя пасля Чарнобыльскай катастрофы]] omjrlq9bdszhxetzod35eg0vhw9q3q1 5202442 5202355 2026-09-19T19:28:10Z D.L.M.I. Bel 33064 5202442 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь|Новыя Лугінцы|скасаваны=так|статус=Пасёлак|вобласць=Гомельская|раён=Веткаўскі|сельсавет2=Данілавіцкі}} '''Новыя Лугінцы́''' ''таксама'' '''Лугінцы́'''<ref>[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref> ({{Lang-ru|Новые Лугинцы}}) — былы<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=r905g0793&q_id=10572305|title=Решение Гомельского областного исполнительного комитета от 17 ноября 2005 года № 793 "Об исключении из данных по учету и регистрации административно-территориальных и территориальных единиц населенных пунктов Брагинского, Ветковского, Ельского и Хойникского районов"|url-status=}}</ref> [[пасёлак]] у [[Веткаўскі раён|Веткаўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіў у склад [[Данілавіцкі сельсавет (Веткаўскі раён)|Данілавіцкага сельсавета]]. У выніку [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] і радыяцыйнага забруджвання жыхары пераселеныя. == Геаграфія == === Размяшчэнне === За 19 км на паўночны захад ад [[Ветка|Веткі]], за 20 км ад [[Гомель|Гомеля]], за 14 км ад чыгуначнай станцыі [[Касцюкоўка (станцыя)|Касцюкоўка]] (на лініі [[Жлобін (станцыя)|Жлобін]]—[[Гомель (станцыя)|Гомель]]). == Транспартная сетка == Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым аўтамабільнай дарозе [[Данілавічы (Веткаўскі раён)|Данілавічы]]—[[Ветка]]. Планіроўка складаецца з кароткай, амаль прамалінейнай вуліцы, забудаванай драўлянымі дамамі сядзібнага тыпу. == Этымалогія == Назва ''Лугінцы'' магла быць утворана ад калектыўнай мянушкі ''лугінцы'' ў верагодным значэнні«тыя, што жывуць у лугавой мясцовасці»<ref name=":1">А. Ф. Рогалев. Топонимический словарь Ветковского района Гомельской области. [[Гомель]]: Барк, 2004. – 196 с. (с. 109). Редакция 2024 года.</ref>. У айконіме ''Лугінцы'' таксама магла быць адлюстравана праз прамежкавае калектыўнае мянушку ''лугінцы'' прозвішча ''Лугінец'', якое адносілася да заснавальнікаў першапачатковай вёскі. == Гісторыя == Па пісьмовых крыніцах вядомы з другой паловы XIX стагоддзя як вёска ''Лугінцы''<ref name=":1" />. У пачатку XX стагоддзя – фальварак Лугінцы ў складзе Пакалюбіцкай воласці [[Гомельскі павет|Гомельскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]], які належаў спадчыннікам двараніна С. П. Войніч-Сенажэнскага. У 1866 годзе гаспадар аднайменнага маёнтка меў тут 1691 дзесяцін зямлі, якія дасталіся яму па спадчыне. З 1872 года працавал бровар. У 1926 годзе – ''пасёлак Нова-Лугінцы'' ў [[Замосцеўскі сельсавет (Гомельскі раён)|Замосцеўскім сельсавеце]] [[Гомельскі раён|Гомельскага раёна]] [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]], змененая назва якога паказвала адрозненне пасёлка ад ранейшага фальварка. У 1930 годзе створаны калгас «1 Мая». Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] 5 жыхароў загінулі на фронце. У 1959 годзе ў складзе калгаса імя І. Г. Лебедзева (цэнтр — вёска [[Данілавічы (Веткаўскі раён)|Данілавічы]]). З 29 лістапада 2005 года выключаны з дадзеных па ўліку адміністрацыйна-тэрытарыяльных і тэрытарыяльных адзінак<ref name=":0" />. == Насельніцтва == === Колькасць === * 1990-я — жыхары пераселеныя. === Дынаміка === * 1926 год — 24 двары, 109 жыхароў. * 1959 год — 110 жыхароў (паводле перапісу). * 1990-я — жыхары пераселеныя. == Крыніцы == <references responsive /> == Літаратура == * [[Гарады і вёскі Беларусі]]: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. [[Гомельская вобласць]]/[[Станіслаў Віктаравіч Марцэлеў|С. В. Марцэлеў]]; Рэдкалегія: [[Генадзь Пятровіч Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: [[Беларуская энцыклапедыя|БелЭн]], 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. <nowiki>ISBN 985-11-0303-9</nowiki> ISBN 985-11-0302-0. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Беларусі, адселеныя пасля Чарнобыльскай катастрофы]] p5h7ray9b878k5wtp6nt4kghdk57pie 5202444 5202442 2026-09-19T19:29:29Z D.L.M.I. Bel 33064 5202444 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь|Новыя Лугінцы|скасаваны=так|статус=Пасёлак|вобласць=Гомельская|раён=Веткаўскі|сельсавет2=Данілавіцкі}} '''Новыя Лугінцы́''', ''таксама'' '''Лугінцы́'''<ref>[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref> ({{Lang-ru|Новые Лугинцы}}) — былы<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=r905g0793&q_id=10572305|title=Решение Гомельского областного исполнительного комитета от 17 ноября 2005 года № 793 "Об исключении из данных по учету и регистрации административно-территориальных и территориальных единиц населенных пунктов Брагинского, Ветковского, Ельского и Хойникского районов"|url-status=}}</ref> [[пасёлак]] у [[Веткаўскі раён|Веткаўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіў у склад [[Данілавіцкі сельсавет (Веткаўскі раён)|Данілавіцкага сельсавета]]. У выніку [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] і радыяцыйнага забруджвання жыхары пераселеныя. == Геаграфія == === Размяшчэнне === За 19 км на паўночны захад ад [[Ветка|Веткі]], за 20 км ад [[Гомель|Гомеля]], за 14 км ад чыгуначнай станцыі [[Касцюкоўка (станцыя)|Касцюкоўка]] (на лініі [[Жлобін (станцыя)|Жлобін]]—[[Гомель (станцыя)|Гомель]]). == Транспартная сетка == Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым аўтамабільнай дарозе [[Данілавічы (Веткаўскі раён)|Данілавічы]]—[[Ветка]]. Планіроўка складаецца з кароткай, амаль прамалінейнай вуліцы, забудаванай драўлянымі дамамі сядзібнага тыпу. == Этымалогія == Назва ''Лугінцы'' магла быць утворана ад калектыўнай мянушкі ''лугінцы'' ў верагодным значэнні«тыя, што жывуць у лугавой мясцовасці»<ref name=":1">А. Ф. Рогалев. Топонимический словарь Ветковского района Гомельской области. [[Гомель]]: Барк, 2004. – 196 с. (с. 109). Редакция 2024 года.</ref>. У айконіме ''Лугінцы'' таксама магла быць адлюстравана праз прамежкавае калектыўнае мянушку ''лугінцы'' прозвішча ''Лугінец'', якое адносілася да заснавальнікаў першапачатковай вёскі. == Гісторыя == Па пісьмовых крыніцах вядомы з другой паловы XIX стагоддзя як вёска ''Лугінцы''<ref name=":1" />. У пачатку XX стагоддзя – фальварак Лугінцы ў складзе Пакалюбіцкай воласці [[Гомельскі павет|Гомельскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]], які належаў спадчыннікам двараніна С. П. Войніч-Сенажэнскага. У 1866 годзе гаспадар аднайменнага маёнтка меў тут 1691 дзесяцін зямлі, якія дасталіся яму па спадчыне. З 1872 года працавал бровар. У 1926 годзе – ''пасёлак Нова-Лугінцы'' ў [[Замосцеўскі сельсавет (Гомельскі раён)|Замосцеўскім сельсавеце]] [[Гомельскі раён|Гомельскага раёна]] [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]], змененая назва якога паказвала адрозненне пасёлка ад ранейшага фальварка. У 1930 годзе створаны калгас «1 Мая». Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] 5 жыхароў загінулі на фронце. У 1959 годзе ў складзе калгаса імя І. Г. Лебедзева (цэнтр — вёска [[Данілавічы (Веткаўскі раён)|Данілавічы]]). З 29 лістапада 2005 года выключаны з дадзеных па ўліку адміністрацыйна-тэрытарыяльных і тэрытарыяльных адзінак<ref name=":0" />. == Насельніцтва == === Колькасць === * 1990-я — жыхары пераселеныя. === Дынаміка === * 1926 год — 24 двары, 109 жыхароў. * 1959 год — 110 жыхароў (паводле перапісу). * 1990-я — жыхары пераселеныя. == Крыніцы == <references responsive /> == Літаратура == * [[Гарады і вёскі Беларусі]]: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. [[Гомельская вобласць]]/[[Станіслаў Віктаравіч Марцэлеў|С. В. Марцэлеў]]; Рэдкалегія: [[Генадзь Пятровіч Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: [[Беларуская энцыклапедыя|БелЭн]], 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. <nowiki>ISBN 985-11-0303-9</nowiki> ISBN 985-11-0302-0. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Беларусі, адселеныя пасля Чарнобыльскай катастрофы]] 9s85d1d48n0xhckfoig4dxsw3q316wm 0 815039 5202358 2026-09-19T15:19:50Z Siliyiw 169172 Новая старонка: «{{НП-Беларусь|Сіні Востраў|статус=Пасёлак|вобласць=Гомельская|раён=Веткаўскі|сельсавет2=Данілавіцкі}} '''Сі́ні Во́страў'''<ref>[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шу...» 5202358 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь|Сіні Востраў|статус=Пасёлак|вобласць=Гомельская|раён=Веткаўскі|сельсавет2=Данілавіцкі}} '''Сі́ні Во́страў'''<ref>[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref> ({{Lang-ru|Синий Остров}}) — былы<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=r905g0793&q_id=10572305|title=Решение Гомельского областного исполнительного комитета от 17 ноября 2005 года № 793 "Об исключении из данных по учету и регистрации административно-территориальных и территориальных единиц населенных пунктов Брагинского, Ветковского, Ельского и Хойникского районов"|url-status=}}</ref> [[пасёлак]] у [[Веткаўскі раён|Веткаўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. У складзе [[Данілавіцкі сельсавет (Веткаўскі раён)|Данілавіцкага сельсавета]]. У выніку [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] і радыяцыйнага забруджвання жыхары пераселеныя. == Геаграфія == === Размяшчэнне === Размешчаны за 14 км на паўночны захад ад [[Ветка|Веткі]], за 13 км ад чыгуначнай станцыі [[Лазурная]] (на лініі [[Жлобін (станцыя)|Жлобін]]—[[Гомель (станцыя)|Гомель]]), за 19 км на поўнач ад [[Гомель|Гомеля]]. == Транспартная сетка == Транспартныя сувязі па аўтамабільнай дарозе [[Данілавічы (Веткаўскі раён)|Данілавічы]]—[[Ветка]]. == Гісторыя == Заснаваны ў пачатку 1920-х гадоў перасяленцамі з суседніх вёсак на былых памешчыцкіх землях. У 1926 годзе ва [[Уваравіцкі раён|Уваравіцкім раёне]] [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]], пачалася здабыча торфу. У 1959 годзе ўваходзіў у склад калгаса «Зара» (цэнтр — вёска [[Пыхань]]). З 29 лістапада 2005 года выключаны з дадзеных па ўліку адміністрацыйна-тэрытарыяльных і тэрытарыяльных адзінак<ref name=":0" />. == Насельніцтва == === Колькасць === * 1990-е — жыхары пераселеныя. === Дынаміка === * 1926 год — 10 жыхароў (2 двары). * 1959 год — 82 жыхары. * 1990-е — 2 жыхары. * 1990-е — жыхары пераселеныя. == Гл. таксама == * [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі|Гарадскія пасёлкі Беларусі]] * [[Гарады Беларусі]] == Крыніцы == == Літаратура == * [[Гарады і вёскі Беларусі]]: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. [[Гомельская вобласць]]/[[Станіслаў Віктаравіч Марцэлеў|С. В. Марцэлеў]]; Рэдкалегія: [[Генадзь Пятровіч Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: [[Беларуская энцыклапедыя|БелЭн]], 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. <nowiki>ISBN 985-11-0303-9</nowiki> <nowiki>ISBN 985-11-0302-0</nowiki>. == Спасылкі == k06m9ccpinx5jrer9oirvoqth23yr26 5202359 5202358 2026-09-19T15:20:25Z Siliyiw 169172 5202359 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь|Сіні Востраў|статус=Пасёлак|вобласць=Гомельская|раён=Веткаўскі|сельсавет2=Данілавіцкі}} '''Сі́ні Во́страў'''<ref>[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref> ({{Lang-ru|Синий Остров}}) — былы<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=r905g0793&q_id=10572305|title=Решение Гомельского областного исполнительного комитета от 17 ноября 2005 года № 793 "Об исключении из данных по учету и регистрации административно-территориальных и территориальных единиц населенных пунктов Брагинского, Ветковского, Ельского и Хойникского районов"|url-status=}}</ref> [[пасёлак]] у [[Веткаўскі раён|Веткаўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. У складзе [[Данілавіцкі сельсавет (Веткаўскі раён)|Данілавіцкага сельсавета]]. У выніку [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] і радыяцыйнага забруджвання жыхары пераселеныя. == Геаграфія == === Размяшчэнне === Размешчаны за 14 км на паўночны захад ад [[Ветка|Веткі]], за 13 км ад чыгуначнай станцыі [[Лазурная]] (на лініі [[Жлобін (станцыя)|Жлобін]]—[[Гомель (станцыя)|Гомель]]), за 19 км на поўнач ад [[Гомель|Гомеля]]. == Транспартная сетка == Транспартныя сувязі па аўтамабільнай дарозе [[Данілавічы (Веткаўскі раён)|Данілавічы]]—[[Ветка]]. == Гісторыя == Заснаваны ў пачатку 1920-х гадоў перасяленцамі з суседніх вёсак на былых памешчыцкіх землях. У 1926 годзе ва [[Уваравіцкі раён|Уваравіцкім раёне]] [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]], пачалася здабыча торфу. У 1959 годзе ўваходзіў у склад калгаса «Зара» (цэнтр — вёска [[Пыхань]]). З 29 лістапада 2005 года выключаны з дадзеных па ўліку адміністрацыйна-тэрытарыяльных і тэрытарыяльных адзінак<ref name=":0" />. == Насельніцтва == === Колькасць === * 1990-е — жыхары пераселеныя. === Дынаміка === * 1926 год — 10 жыхароў (2 двары). * 1959 год — 82 жыхары. * 1990-е — 2 жыхары. * 1990-е — жыхары пераселеныя. == Гл. таксама == * [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі|Гарадскія пасёлкі Беларусі]] * [[Гарады Беларусі]] == Крыніцы == <references responsive /> == Літаратура == * [[Гарады і вёскі Беларусі]]: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. [[Гомельская вобласць]]/[[Станіслаў Віктаравіч Марцэлеў|С. В. Марцэлеў]]; Рэдкалегія: [[Генадзь Пятровіч Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: [[Беларуская энцыклапедыя|БелЭн]], 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. <nowiki>ISBN 985-11-0303-9</nowiki> <nowiki>ISBN 985-11-0302-0</nowiki>. == Спасылкі == jbhh2saljrysx9z0h1qpc8j4bhioz39 5202360 5202359 2026-09-19T15:21:50Z Siliyiw 169172 5202360 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь|Сіні Востраў|статус=Пасёлак|вобласць=Гомельская|раён=Веткаўскі|сельсавет2=Данілавіцкі}} '''Сі́ні Во́страў'''<ref>[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref> ({{Lang-ru|Синий Остров}}) — былы<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=r905g0793&q_id=10572305|title=Решение Гомельского областного исполнительного комитета от 17 ноября 2005 года № 793 "Об исключении из данных по учету и регистрации административно-территориальных и территориальных единиц населенных пунктов Брагинского, Ветковского, Ельского и Хойникского районов"|url-status=}}</ref> [[пасёлак]] у [[Веткаўскі раён|Веткаўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. У складзе [[Данілавіцкі сельсавет (Веткаўскі раён)|Данілавіцкага сельсавета]]. У выніку [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] і радыяцыйнага забруджвання жыхары пераселеныя. == Геаграфія == === Размяшчэнне === Размешчаны за 14 км на паўночны захад ад [[Ветка|Веткі]], за 13 км ад чыгуначнай станцыі [[Лазурная]] (на лініі [[Жлобін (станцыя)|Жлобін]]—[[Гомель (станцыя)|Гомель]]), за 19 км на поўнач ад [[Гомель|Гомеля]]. == Транспартная сетка == Транспартныя сувязі па аўтамабільнай дарозе [[Данілавічы (Веткаўскі раён)|Данілавічы]]—[[Ветка]]. == Гісторыя == Заснаваны ў пачатку 1920-х гадоў перасяленцамі з суседніх вёсак на былых памешчыцкіх землях. У 1926 годзе ва [[Уваравіцкі раён|Уваравіцкім раёне]] [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]], пачалася здабыча торфу. У 1959 годзе ўваходзіў у склад калгаса «Зара» (цэнтр — вёска [[Пыхань]]). З 29 лістапада 2005 года выключаны з дадзеных па ўліку адміністрацыйна-тэрытарыяльных і тэрытарыяльных адзінак<ref name=":0" />. == Насельніцтва == === Колькасць === * 1990-е — жыхары пераселеныя. === Дынаміка === * 1926 год — 10 жыхароў (2 двары). * 1959 год — 82 жыхары. * 1990-е — 2 жыхары. * 1990-е — жыхары пераселеныя. == Гл. таксама == * [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі|Гарадскія пасёлкі Беларусі]] * [[Гарады Беларусі]] == Крыніцы == <references responsive /> == Літаратура == * [[Гарады і вёскі Беларусі]]: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. [[Гомельская вобласць]]/[[Станіслаў Віктаравіч Марцэлеў|С. В. Марцэлеў]]; Рэдкалегія: [[Генадзь Пятровіч Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: [[Беларуская энцыклапедыя|БелЭн]], 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. <nowiki>ISBN 985-11-0303-9</nowiki> <nowiki>ISBN 985-11-0302-0</nowiki>. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Данілавіцкі сельсавет (Веткаўскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Данілавіцкі сельсавет (Веткаўскі раён)]] [[Катэгорыя:Былыя населеныя пункты Веткаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Беларусі, адселеныя пасля Чарнобыльскай катастрофы]] 9ptlx3zydp2uu6acsk62u9y8xya6u2k 5202361 5202360 2026-09-19T15:22:20Z Siliyiw 169172 5202361 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь|Сіні Востраў|статус=Пасёлак|вобласць=Гомельская|раён=Веткаўскі|сельсавет2=Данілавіцкі}} '''Сі́ні Во́страў'''<ref>[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref> ({{Lang-ru|Синий Остров}}) — былы<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=r905g0793&q_id=10572305|title=Решение Гомельского областного исполнительного комитета от 17 ноября 2005 года № 793 "Об исключении из данных по учету и регистрации административно-территориальных и территориальных единиц населенных пунктов Брагинского, Ветковского, Ельского и Хойникского районов"|url-status=}}</ref> [[пасёлак]] у [[Веткаўскі раён|Веткаўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. У складзе [[Данілавіцкі сельсавет (Веткаўскі раён)|Данілавіцкага сельсавета]]. У выніку [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] і радыяцыйнага забруджвання жыхары пераселеныя. == Геаграфія == === Размяшчэнне === Размешчаны за 14 км на паўночны захад ад [[Ветка|Веткі]], за 13 км ад чыгуначнай станцыі [[Лазурная]] (на лініі [[Жлобін (станцыя)|Жлобін]]—[[Гомель (станцыя)|Гомель]]), за 19 км на поўнач ад [[Гомель|Гомеля]]. == Транспартная сетка == Транспартныя сувязі па аўтамабільнай дарозе [[Данілавічы (Веткаўскі раён)|Данілавічы]]—[[Ветка]]. == Гісторыя == Заснаваны ў пачатку 1920-х гадоў перасяленцамі з суседніх вёсак на былых памешчыцкіх землях. У 1926 годзе ва [[Уваравіцкі раён|Уваравіцкім раёне]] [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]], пачалася здабыча торфу. У 1959 годзе ўваходзіў у склад калгаса «Зара» (цэнтр — вёска [[Пыхань]]). З 29 лістапада 2005 года выключаны з дадзеных па ўліку адміністрацыйна-тэрытарыяльных і тэрытарыяльных адзінак<ref name=":0" />. == Насельніцтва == === Колькасць === * 1990-е — жыхары пераселеныя. === Дынаміка === * 1926 год — 10 жыхароў (2 двары). * 1959 год — 82 жыхары. * 1990-е — 2 жыхары. * 1990-е — жыхары пераселеныя. == Гл. таксама == * [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі|Гарадскія пасёлкі Беларусі]] * [[Гарады Беларусі]] == Крыніцы == <references responsive /> == Літаратура == * [[Гарады і вёскі Беларусі]]: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. [[Гомельская вобласць]]/[[Станіслаў Віктаравіч Марцэлеў|С. В. Марцэлеў]]; Рэдкалегія: [[Генадзь Пятровіч Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: [[Беларуская энцыклапедыя|БелЭн]], 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. <nowiki>ISBN 985-11-0303-9</nowiki> <nowiki>ISBN 985-11-0302-0</nowiki>. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Данілавіцкі сельсавет (Веткаўскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Данілавіцкі сельсавет (Веткаўскі раён)]] [[Катэгорыя:Былыя населеныя пункты Веткаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Беларусі, адселеныя пасля Чарнобыльскай катастрофы]] eysneq6q60cfndncuwlzdpckbyl5oad 5202439 5202361 2026-09-19T19:26:39Z D.L.M.I. Bel 33064 5202439 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь|Сіні Востраў|скасаваны=так|статус=Пасёлак|вобласць=Гомельская|раён=Веткаўскі|сельсавет2=Данілавіцкі}} '''Сі́ні Во́страў'''<ref>[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref> ({{Lang-ru|Синий Остров}}) — былы<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=r905g0793&q_id=10572305|title=Решение Гомельского областного исполнительного комитета от 17 ноября 2005 года № 793 "Об исключении из данных по учету и регистрации административно-территориальных и территориальных единиц населенных пунктов Брагинского, Ветковского, Ельского и Хойникского районов"|url-status=}}</ref> [[пасёлак]] у [[Веткаўскі раён|Веткаўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіў у склад [[Данілавіцкі сельсавет (Веткаўскі раён)|Данілавіцкага сельсавета]]. У выніку [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] і радыяцыйнага забруджвання жыхары пераселеныя. == Геаграфія == === Размяшчэнне === Размешчаны за 14 км на паўночны захад ад [[Ветка|Веткі]], за 13 км ад чыгуначнай станцыі [[Лазурная]] (на лініі [[Жлобін (станцыя)|Жлобін]]—[[Гомель (станцыя)|Гомель]]), за 19 км на поўнач ад [[Гомель|Гомеля]]. == Транспартная сетка == Транспартныя сувязі па аўтамабільнай дарозе [[Данілавічы (Веткаўскі раён)|Данілавічы]]—[[Ветка]]. == Гісторыя == Заснаваны ў пачатку 1920-х гадоў перасяленцамі з суседніх вёсак на былых памешчыцкіх землях. У 1926 годзе ва [[Уваравіцкі раён|Уваравіцкім раёне]] [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]], пачалася здабыча торфу. У 1959 годзе ўваходзіў у склад калгаса «Зара» (цэнтр — вёска [[Пыхань]]). З 29 лістапада 2005 года выключаны з дадзеных па ўліку адміністрацыйна-тэрытарыяльных і тэрытарыяльных адзінак<ref name=":0" />. == Насельніцтва == === Колькасць === * 1990-е — жыхары пераселеныя. === Дынаміка === * 1926 год — 10 жыхароў (2 двары). * 1959 год — 82 жыхары. * 1990-е — 2 жыхары. * 1990-е — жыхары пераселеныя. == Гл. таксама == * [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі|Гарадскія пасёлкі Беларусі]] * [[Гарады Беларусі]] == Крыніцы == <references responsive /> == Літаратура == * [[Гарады і вёскі Беларусі]]: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. [[Гомельская вобласць]]/[[Станіслаў Віктаравіч Марцэлеў|С. В. Марцэлеў]]; Рэдкалегія: [[Генадзь Пятровіч Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: [[Беларуская энцыклапедыя|БелЭн]], 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. <nowiki>ISBN 985-11-0303-9</nowiki> <nowiki>ISBN 985-11-0302-0</nowiki>. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Беларусі, адселеныя пасля Чарнобыльскай катастрофы]] fmmdyejbmzx09ano0g3n0s2ijw3m3f5 5202440 5202439 2026-09-19T19:27:08Z D.L.M.I. Bel 33064 5202440 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь|Сіні Востраў|скасаваны=так|статус=Пасёлак|вобласць=Гомельская|раён=Веткаўскі|сельсавет2=Данілавіцкі}} '''Сі́ні Во́страў'''<ref>[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref> ({{Lang-ru|Синий Остров}}) — былы<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=r905g0793&q_id=10572305|title=Решение Гомельского областного исполнительного комитета от 17 ноября 2005 года № 793 "Об исключении из данных по учету и регистрации административно-территориальных и территориальных единиц населенных пунктов Брагинского, Ветковского, Ельского и Хойникского районов"|url-status=}}</ref> [[пасёлак]] у [[Веткаўскі раён|Веткаўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіў у склад [[Данілавіцкі сельсавет (Веткаўскі раён)|Данілавіцкага сельсавета]]. У выніку [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] і радыяцыйнага забруджвання жыхары пераселеныя. == Геаграфія == === Размяшчэнне === Размешчаны за 14 км на паўночны захад ад [[Ветка|Веткі]], за 13 км ад чыгуначнай станцыі [[Лазурная]] (на лініі [[Жлобін (станцыя)|Жлобін]]—[[Гомель (станцыя)|Гомель]]), за 19 км на поўнач ад [[Гомель|Гомеля]]. == Транспартная сетка == Транспартныя сувязі па аўтамабільнай дарозе [[Данілавічы (Веткаўскі раён)|Данілавічы]]—[[Ветка]]. == Гісторыя == Заснаваны ў пачатку 1920-х гадоў перасяленцамі з суседніх вёсак на былых памешчыцкіх землях. У 1926 годзе ва [[Уваравіцкі раён|Уваравіцкім раёне]] [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]], пачалася здабыча торфу. У 1959 годзе ўваходзіў у склад калгаса «Зара» (цэнтр — вёска [[Пыхань]]). З 29 лістапада 2005 года выключаны з дадзеных па ўліку адміністрацыйна-тэрытарыяльных і тэрытарыяльных адзінак<ref name=":0" />. == Насельніцтва == === Колькасць === * 1990-е — жыхары пераселеныя. === Дынаміка === * 1926 год — 10 жыхароў (2 двары). * 1959 год — 82 жыхары. * 1990-я — 2 жыхары. * 1990-я — жыхары пераселеныя. == Крыніцы == <references responsive /> == Літаратура == * [[Гарады і вёскі Беларусі]]: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. [[Гомельская вобласць]]/[[Станіслаў Віктаравіч Марцэлеў|С. В. Марцэлеў]]; Рэдкалегія: [[Генадзь Пятровіч Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: [[Беларуская энцыклапедыя|БелЭн]], 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. <nowiki>ISBN 985-11-0303-9</nowiki> <nowiki>ISBN 985-11-0302-0</nowiki>. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Беларусі, адселеныя пасля Чарнобыльскай катастрофы]] se06bi4lafyjassn7viuwnbl7vipdaw 0 815040 5202378 2026-09-19T16:45:05Z Siliyiw 169172 Новая старонка: «{{НП-Беларусь|Гібкі|статус=Пасёлак|вобласць=Гомельская|раён=Веткаўскі|сельсавет=Неглюбскі|дата заснавання=1929}} '''Гібкі́'''<ref name=":1">[[Рапанович, Евгений Никифорович|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэ...» 5202378 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь|Гібкі|статус=Пасёлак|вобласць=Гомельская|раён=Веткаўскі|сельсавет=Неглюбскі|дата заснавання=1929}} '''Гібкі́'''<ref name=":1">[[Рапанович, Евгений Никифорович|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Минск|Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref> ({{Lang-ru|Гибки}}) — былы<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=r905g0793&q_id=10572305|title=Решение Гомельского областного исполнительного комитета от 17 ноября 2005 года № 793 "Об исключении из данных по учету и регистрации административно-территориальных и территориальных единиц населенных пунктов Брагинского, Ветковского, Ельского и Хойникского районов"|url-status=}}</ref> пасёлак у [[Веткаўскі раён|Веткаўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. У складзе [[Неглюбскі сельсавет|Неглюбскага сельсавета]]. == Геаграфія == === Размяшчэнне === За 35 км на паўночны ўсход ад [[Ветка|Веткі]], 57 км ад [[Гомель|Гомеля]]. == Транспартная сетка == Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым аўтамабільнай дарозе [[Стаўбун]]—[[Гомель]]. Забудова драўляная, уздоўж прасёлкавай дарогі. == Гісторыя == Заснаваны ў 1929 годзе перасяленцамі з суседніх вёсак на былых памешчыцкіх землях<ref name=":1" />. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] 13 жыхароў загінулі на фронце. У 1959 годзе ў складзе саўгаса «Дружба» (цэнтр — вёска [[Неглюбка]]). Пасёлак з'яўляўся цэнтрам адной з брыгад саўгаса «Дружба». У ім знаходзіліся: пачатковая школа (для пасёлкаў Гібкі і [[Рэпішча (Веткаўскі раён)|Рэпішча]]), крама, жывёлагадоўчая ферма і пляцоўка для стаянкі аўтатрактарнай тэхнікі. З 29 лістапада 2005 года выключаны з дадзеных па ўліку адміністрацыйна-тэрытарыяльных і тэрытарыяльных адзінак<ref name=":0" />. == Насельніцтва == === Колькасць === * 2005 год — жыхароў няма. === Дынаміка === * 1940 год — 32 двары, 170 жыхароў. * 1959 год — 146 жыхароў (паводле перапісу). * 1976 год — 48 гаспадарак, 132 жыхары. * 1999 год — 10 гаспадарак, 12 жыхароў. * 2005 год — жыхароў няма. == Вядомыя асобы == * [[Кароткі, Уладзімір Пятровіч]] (1938—2012) — беларускі мастак. Член Беларускага саюза мастакоў (1989). == Гл. таксама == * [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі|Гарадскія пасёлкі Беларусі]] * [[Гарады Беларусі]] == Крыніцы == == Літаратура == * [[Гарады і вёскі Беларусі]]: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. [[Гомельская вобласць]]/[[Станіслаў Віктаравіч Марцэлеў|С. В. Марцэлеў]]; Рэдкалегія: [[Генадзь Пятровіч Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: [[Беларуская энцыклапедыя|БелЭн]], 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. <nowiki>ISBN 985-11-0303-9</nowiki> <nowiki>ISBN 985-11-0302-0</nowiki>. == Спасылкі == pifr2my4274linl5b0cl4xkwxqsjzvz 5202379 5202378 2026-09-19T16:46:01Z Siliyiw 169172 5202379 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь|Гібкі|статус=Пасёлак|вобласць=Гомельская|раён=Веткаўскі|сельсавет=Неглюбскі|дата заснавання=1929}} '''Гібкі́'''<ref name=":1">[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref> ({{Lang-ru|Гибки}}) — былы<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=r905g0793&q_id=10572305|title=Решение Гомельского областного исполнительного комитета от 17 ноября 2005 года № 793 "Об исключении из данных по учету и регистрации административно-территориальных и территориальных единиц населенных пунктов Брагинского, Ветковского, Ельского и Хойникского районов"|url-status=}}</ref> пасёлак у [[Веткаўскі раён|Веткаўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. У складзе [[Неглюбскі сельсавет|Неглюбскага сельсавета]]. == Геаграфія == === Размяшчэнне === За 35 км на паўночны ўсход ад [[Ветка|Веткі]], 57 км ад [[Гомель|Гомеля]]. == Транспартная сетка == Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым аўтамабільнай дарозе [[Стаўбун]]—[[Гомель]]. Забудова драўляная, уздоўж прасёлкавай дарогі. == Гісторыя == Заснаваны ў 1929 годзе перасяленцамі з суседніх вёсак на былых памешчыцкіх землях<ref name=":1" />. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] 13 жыхароў загінулі на фронце. У 1959 годзе ў складзе саўгаса «Дружба» (цэнтр — вёска [[Неглюбка]]). Пасёлак з'яўляўся цэнтрам адной з брыгад саўгаса «Дружба». У ім знаходзіліся: пачатковая школа (для пасёлкаў Гібкі і [[Рэпішча (Веткаўскі раён)|Рэпішча]]), крама, жывёлагадоўчая ферма і пляцоўка для стаянкі аўтатрактарнай тэхнікі. З 29 лістапада 2005 года выключаны з дадзеных па ўліку адміністрацыйна-тэрытарыяльных і тэрытарыяльных адзінак<ref name=":0" />. == Насельніцтва == === Колькасць === * 2005 год — жыхароў няма. === Дынаміка === * 1940 год — 32 двары, 170 жыхароў. * 1959 год — 146 жыхароў (паводле перапісу). * 1976 год — 48 гаспадарак, 132 жыхары. * 1999 год — 10 гаспадарак, 12 жыхароў. * 2005 год — жыхароў няма. == Вядомыя асобы == * [[Кароткі, Уладзімір Пятровіч]] (1938—2012) — беларускі мастак. Член Беларускага саюза мастакоў (1989). == Гл. таксама == * [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі|Гарадскія пасёлкі Беларусі]] * [[Гарады Беларусі]] == Крыніцы == <references responsive /> == Літаратура == * [[Гарады і вёскі Беларусі]]: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. [[Гомельская вобласць]]/[[Станіслаў Віктаравіч Марцэлеў|С. В. Марцэлеў]]; Рэдкалегія: [[Генадзь Пятровіч Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: [[Беларуская энцыклапедыя|БелЭн]], 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. <nowiki>ISBN 985-11-0303-9</nowiki> <nowiki>ISBN 985-11-0302-0</nowiki>. == Спасылкі == q3chsmjwsjva71s8ougriilov086fr1 5202380 5202379 2026-09-19T16:50:05Z Siliyiw 169172 5202380 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь|Гібкі|статус=Пасёлак|вобласць=Гомельская|раён=Веткаўскі|сельсавет=Неглюбскі|дата заснавання=1929}} '''Гібкі́'''<ref name=":1">[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref> ({{Lang-ru|Гибки}}) — былы<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=r905g0793&q_id=10572305|title=Решение Гомельского областного исполнительного комитета от 17 ноября 2005 года № 793 "Об исключении из данных по учету и регистрации административно-территориальных и территориальных единиц населенных пунктов Брагинского, Ветковского, Ельского и Хойникского районов"|url-status=}}</ref> пасёлак у [[Веткаўскі раён|Веткаўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. У складзе [[Неглюбскі сельсавет|Неглюбскага сельсавета]]. == Геаграфія == === Размяшчэнне === За 35 км на паўночны ўсход ад [[Ветка|Веткі]], 57 км ад [[Гомель|Гомеля]]. == Транспартная сетка == Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым аўтамабільнай дарозе [[Стаўбун]]—[[Гомель]]. Забудова драўляная, уздоўж прасёлкавай дарогі. == Гісторыя == Заснаваны ў 1929 годзе перасяленцамі з суседніх вёсак на былых памешчыцкіх землях<ref name=":1" />. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] 13 жыхароў загінулі на фронце. У 1959 годзе ў складзе саўгаса «Дружба» (цэнтр — вёска [[Неглюбка]]). Пасёлак з'яўляўся цэнтрам адной з брыгад саўгаса «Дружба». У ім знаходзіліся: пачатковая школа (для пасёлкаў Гібкі і [[Рэпішча (Веткаўскі раён)|Рэпішча]]), крама, жывёлагадоўчая ферма і пляцоўка для стаянкі аўтатрактарнай тэхнікі. З 29 лістапада 2005 года выключаны з дадзеных па ўліку адміністрацыйна-тэрытарыяльных і тэрытарыяльных адзінак<ref name=":0" />. == Насельніцтва == === Колькасць === * 2005 год — жыхароў няма. === Дынаміка === * 1940 год — 32 двары, 170 жыхароў. * 1959 год — 146 жыхароў (паводле перапісу). * 1976 год — 48 гаспадарак, 132 жыхары. * 1999 год — 10 гаспадарак, 12 жыхароў. * 2005 год — жыхароў няма. == Вядомыя асобы == * [[Кароткі, Уладзімір Пятровіч]] (1938—2012) — беларускі мастак. Член Беларускага саюза мастакоў (1989). == Гл. таксама == * [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі|Гарадскія пасёлкі Беларусі]] * [[Гарады Беларусі]] == Крыніцы == <references responsive /> == Літаратура == * [[Гарады і вёскі Беларусі]]: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. [[Гомельская вобласць]]/[[Станіслаў Віктаравіч Марцэлеў|С. В. Марцэлеў]]; Рэдкалегія: [[Генадзь Пятровіч Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: [[Беларуская энцыклапедыя|БелЭн]], 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. <nowiki>ISBN 985-11-0303-9</nowiki> <nowiki>ISBN 985-11-0302-0</nowiki>. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Неглюбскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Неглюбскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Беларусі, адселеныя пасля Чарнобыльскай катастрофы]] 2unrm74rrhl89ax85j6ci7q1lta3a8y 5202382 5202380 2026-09-19T16:53:50Z Siliyiw 169172 5202382 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь|Гібкі|статус=Пасёлак|вобласць=Гомельская|раён=Веткаўскі|сельсавет=Неглюбскі|дата заснавання=1929}} '''Гібкі́'''<ref name=":1">[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref> ({{Lang-ru|Гибки}}) — былы<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=r905g0793&q_id=10572305|title=Решение Гомельского областного исполнительного комитета от 17 ноября 2005 года № 793 "Об исключении из данных по учету и регистрации административно-территориальных и территориальных единиц населенных пунктов Брагинского, Ветковского, Ельского и Хойникского районов"|url-status=}}</ref> пасёлак у [[Веткаўскі раён|Веткаўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. У складзе [[Неглюбскі сельсавет|Неглюбскага сельсавета]]. == Геаграфія == === Размяшчэнне === За 35 км на паўночны ўсход ад [[Ветка|Веткі]], 57 км ад [[Гомель|Гомеля]]. == Транспартная сетка == Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым аўтамабільнай дарозе [[Стаўбун]]—[[Гомель]]. Забудова драўляная, уздоўж прасёлкавай дарогі. == Гісторыя == Заснаваны ў 1929 годзе перасяленцамі з суседніх вёсак на былых памешчыцкіх землях<ref name=":1" />. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] 13 жыхароў загінулі на фронце. У 1959 годзе ў складзе саўгаса «Дружба» (цэнтр — вёска [[Неглюбка]]). Пасёлак з'яўляўся цэнтрам адной з брыгад саўгаса «Дружба». У ім знаходзіліся: пачатковая школа (для пасёлкаў Гібкі і [[Рэпішча (Веткаўскі раён)|Рэпішча]]), крама, жывёлагадоўчая ферма і пляцоўка для стаянкі аўтатрактарнай тэхнікі. З 29 лістапада 2005 года выключаны з дадзеных па ўліку адміністрацыйна-тэрытарыяльных і тэрытарыяльных адзінак<ref name=":0" />. == Насельніцтва == === Колькасць === * 2005 год — жыхароў няма. === Дынаміка === * 1940 год — 32 двары, 170 жыхароў. * 1959 год — 146 жыхароў (паводле перапісу). * 1976 год — 48 гаспадарак, 132 жыхары. * 1999 год — 10 гаспадарак, 12 жыхароў. * 2005 год — жыхароў няма. == Вядомыя асобы == * [[Кароткі, Уладзімір Пятровіч]] (1938—2012) — беларускі мастак. Член Беларускага саюза мастакоў (1989). == Крыніцы == <references responsive /> == Літаратура == * [[Гарады і вёскі Беларусі]]: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. [[Гомельская вобласць]]/[[Станіслаў Віктаравіч Марцэлеў|С. В. Марцэлеў]]; Рэдкалегія: [[Генадзь Пятровіч Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: [[Беларуская энцыклапедыя|БелЭн]], 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. <nowiki>ISBN 985-11-0303-9</nowiki> <nowiki>ISBN 985-11-0302-0</nowiki>. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Неглюбскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Неглюбскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Беларусі, адселеныя пасля Чарнобыльскай катастрофы]] 8hdhg3in281f5qu68yg518jbhz21keu 5202384 5202382 2026-09-19T16:57:40Z Siliyiw 169172 5202384 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь|Гібкі|статус=Пасёлак|вобласць=Гомельская|раён=Веткаўскі|сельсавет=Неглюбскі|дата заснавання=1929}} '''Гібкі́'''<ref name=":1">[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref> ({{Lang-ru|Гибки}}) — былы<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=r905g0793&q_id=10572305|title=Решение Гомельского областного исполнительного комитета от 17 ноября 2005 года № 793 "Об исключении из данных по учету и регистрации административно-территориальных и территориальных единиц населенных пунктов Брагинского, Ветковского, Ельского и Хойникского районов"|url-status=}}</ref> пасёлак у [[Веткаўскі раён|Веткаўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. У складзе [[Неглюбскі сельсавет|Неглюбскага сельсавета]]. == Геаграфія == === Размяшчэнне === За 35 км на паўночны ўсход ад [[Ветка|Веткі]], 57 км ад [[Гомель|Гомеля]]. == Транспартная сетка == Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым аўтамабільнай дарозе [[Стаўбун]]—[[Гомель]]. Забудова драўляная, уздоўж прасёлкавай дарогі. == Гісторыя == Заснаваны ў [[1929|1929 годзе]] перасяленцамі з суседніх вёсак на былых памешчыцкіх землях<ref name=":1" />. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] 13 жыхароў загінулі на фронце. У 1959 годзе ў складзе саўгаса «Дружба» (цэнтр — вёска [[Неглюбка]]). Пасёлак з'яўляўся цэнтрам адной з брыгад саўгаса «Дружба». У ім знаходзіліся: пачатковая школа (для пасёлкаў Гібкі і [[Рэпішча (Веткаўскі раён)|Рэпішча]]), крама, жывёлагадоўчая ферма і пляцоўка для стаянкі аўтатрактарнай тэхнікі. З 29 лістапада 2005 года выключаны з дадзеных па ўліку адміністрацыйна-тэрытарыяльных і тэрытарыяльных адзінак<ref name=":0" />. == Насельніцтва == * 1940 год — 32 двары, 170 жыхароў. * 1959 год — 146 жыхароў (паводле перапісу). * 1976 год — 48 гаспадарак, 132 жыхары. * 1999 год — 10 гаспадарак, 12 жыхароў. * 2005 год — жыхароў няма. == Вядомыя асобы == * [[Кароткі, Уладзімір Пятровіч]] (1938—2012) — беларускі мастак. Член Беларускага саюза мастакоў (1989). == Крыніцы == <references responsive /> == Літаратура == * [[Гарады і вёскі Беларусі]]: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. [[Гомельская вобласць]]/[[Станіслаў Віктаравіч Марцэлеў|С. В. Марцэлеў]]; Рэдкалегія: [[Генадзь Пятровіч Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: [[Беларуская энцыклапедыя|БелЭн]], 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. <nowiki>ISBN 985-11-0303-9</nowiki> <nowiki>ISBN 985-11-0302-0</nowiki>. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Неглюбскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Неглюбскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Беларусі, адселеныя пасля Чарнобыльскай катастрофы]] sjxaqoq2sty6qgo0cbgo1v7wkre5bch 5202437 5202384 2026-09-19T19:24:09Z D.L.M.I. Bel 33064 5202437 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь|Гібкі|скасаваны=так|статус=Пасёлак|вобласць=Гомельская|раён=Веткаўскі|сельсавет=Неглюбскі|дата заснавання=1929}} '''Гібкі́'''<ref name=":1">[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref> ({{Lang-ru|Гибки}}) — былы<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=r905g0793&q_id=10572305|title=Решение Гомельского областного исполнительного комитета от 17 ноября 2005 года № 793 "Об исключении из данных по учету и регистрации административно-территориальных и территориальных единиц населенных пунктов Брагинского, Ветковского, Ельского и Хойникского районов"|url-status=}}</ref> пасёлак у [[Веткаўскі раён|Веткаўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. У складзе [[Неглюбскі сельсавет|Неглюбскага сельсавета]]. == Геаграфія == === Размяшчэнне === За 35 км на паўночны ўсход ад [[Ветка|Веткі]], 57 км ад [[Гомель|Гомеля]]. == Транспартная сетка == Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым аўтамабільнай дарозе [[Стаўбун]]—[[Гомель]]. Забудова драўляная, уздоўж прасёлкавай дарогі. == Гісторыя == Заснаваны ў [[1929|1929 годзе]] перасяленцамі з суседніх вёсак на былых памешчыцкіх землях<ref name=":1" />. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] 13 жыхароў загінулі на фронце. У 1959 годзе ў складзе саўгаса «Дружба» (цэнтр — вёска [[Неглюбка]]). Пасёлак з’яўляўся цэнтрам адной з брыгад саўгаса «Дружба». У ім знаходзіліся: пачатковая школа (для пасёлкаў Гібкі і [[Рэпішча (Веткаўскі раён)|Рэпішча]]), крама, жывёлагадоўчая ферма і пляцоўка для стаянкі аўтатрактарнай тэхнікі. З 29 лістапада 2005 года выключаны з дадзеных па ўліку адміністрацыйна-тэрытарыяльных і тэрытарыяльных адзінак<ref name=":0" />. == Насельніцтва == * 1940 год — 32 двары, 170 жыхароў. * 1959 год — 146 жыхароў (паводле перапісу). * 1976 год — 48 гаспадарак, 132 жыхары. * 1999 год — 10 гаспадарак, 12 жыхароў. * 2005 год — жыхароў няма. == Вядомыя асобы == * [[Кароткі, Уладзімір Пятровіч]] (1938—2012) — беларускі мастак. Член Беларускага саюза мастакоў (1989). == Крыніцы == <references responsive /> == Літаратура == * [[Гарады і вёскі Беларусі]]: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. [[Гомельская вобласць]]/[[Станіслаў Віктаравіч Марцэлеў|С. В. Марцэлеў]]; Рэдкалегія: [[Генадзь Пятровіч Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: [[Беларуская энцыклапедыя|БелЭн]], 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. <nowiki>ISBN 985-11-0303-9</nowiki> <nowiki>ISBN 985-11-0302-0</nowiki>. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Беларусі, адселеныя пасля Чарнобыльскай катастрофы]] q4z6p1hwpyegiks0xb3gq6ptfaw8ato 5202438 5202437 2026-09-19T19:25:34Z D.L.M.I. Bel 33064 5202438 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь|Гібкі|скасаваны=так|статус=Пасёлак|вобласць=Гомельская|раён=Веткаўскі|сельсавет=Неглюбскі|дата заснавання=1929}} '''Гібкі́'''<ref name=":1">[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref> ({{Lang-ru|Гибки}}) — былы<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=r905g0793&q_id=10572305|title=Решение Гомельского областного исполнительного комитета от 17 ноября 2005 года № 793 "Об исключении из данных по учету и регистрации административно-территориальных и территориальных единиц населенных пунктов Брагинского, Ветковского, Ельского и Хойникского районов"|url-status=}}</ref> пасёлак у [[Веткаўскі раён|Веткаўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіў у склад [[Неглюбскі сельсавет|Неглюбскага сельсавета]]. == Геаграфія == === Размяшчэнне === За 35 км на паўночны ўсход ад [[Ветка|Веткі]], 57 км ад [[Гомель|Гомеля]]. == Транспартная сетка == Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым аўтамабільнай дарозе [[Стаўбун]]—[[Гомель]]. Забудова драўляная, уздоўж прасёлкавай дарогі. == Гісторыя == Заснаваны ў [[1929|1929 годзе]] перасяленцамі з суседніх вёсак на былых памешчыцкіх землях<ref name=":1" />. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] 13 жыхароў загінулі на фронце. У 1959 годзе ў складзе саўгаса «Дружба» (цэнтр — вёска [[Неглюбка]]). Пасёлак з’яўляўся цэнтрам адной з брыгад саўгаса «Дружба». У ім знаходзіліся: пачатковая школа (для пасёлкаў Гібкі і [[Рэпішча (Веткаўскі раён)|Рэпішча]]), крама, жывёлагадоўчая ферма і пляцоўка для стаянкі аўтатрактарнай тэхнікі. З 29 лістапада 2005 года выключаны з дадзеных па ўліку адміністрацыйна-тэрытарыяльных і тэрытарыяльных адзінак<ref name=":0" />. == Насельніцтва == * 1940 год — 32 двары, 170 жыхароў. * 1959 год — 146 жыхароў (паводле перапісу). * 1976 год — 48 гаспадарак, 132 жыхары. * 1999 год — 10 гаспадарак, 12 жыхароў. * 2005 год — жыхароў няма. == Вядомыя асобы == * [[Кароткі, Уладзімір Пятровіч]] (1938—2012) — беларускі мастак. Член Беларускага саюза мастакоў (1989). == Крыніцы == <references responsive /> == Літаратура == * [[Гарады і вёскі Беларусі]]: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. [[Гомельская вобласць]]/[[Станіслаў Віктаравіч Марцэлеў|С. В. Марцэлеў]]; Рэдкалегія: [[Генадзь Пятровіч Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: [[Беларуская энцыклапедыя|БелЭн]], 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. <nowiki>ISBN 985-11-0303-9</nowiki> <nowiki>ISBN 985-11-0302-0</nowiki>. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Беларусі, адселеныя пасля Чарнобыльскай катастрофы]] 27k1wea1z62wcpc9ztfxtmjl3uc8kmc 0 815041 5202388 2026-09-19T17:16:36Z АлесьНавіцкі90 162483 Новы артыкул. 5202388 wikitext text/x-wiki '''Беларусы Іспаніі''' — [[беларусы]], якія стала або часова жывуць у [[Іспанія|Іспаніі]], а таксама гістарычныя беларускія эміграцыйныя асяродкі і арганізацыі ў гэтай краіне. Сталы арганізаваны беларускі асяродак у Іспаніі сфарміраваўся ў [[Мадрыд]]зе ў пачатку 1950-х гадоў, пераважна з пасляваенных эмігрантаў і студэнтаў. У 1950—1960-я гады тут дзейнічалі Беларускае акадэмічнае згуртаванне, Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі, беларуская секцыя Цэнтра па вывучэнні краін Усходу і беларуская рэдакцыя [[Іспанскае нацыянальнае радыё|Іспанскага нацыянальнага радыё]].<ref name="БелЭн">{{cite web |url=https://verbum.by/belen/%D0%86%D0%A1%D0%9F%D0%90%D0%9D%D0%86%D0%AF |title=Іспанія |website=Verbum.by |work=Беларуская энцыклапедыя |access-date=2026-09-19 }}</ref> Новая масавая іміграцыя з Беларусі пачалася пасля распаду [[СССР]]. Паводле даследавання Алены Карпавай, іспанская дзяржаўная статыстыка пачала асобна фіксаваць імігрантаў з Беларусі ў 1998 годзе; на 1 студзеня 2011 года ў Іспаніі налічвалася 3716 беларусаў.<ref name="Karpava">{{cite journal |last=Kárpava |first=Alena |title=Inmigración bielorrusa en España. Estado actual y perspectivas |journal=Revista de Paz y Conflictos |volume=5 |year=2012 |pages=157–172 |doi=10.30827/revpaz.v5i0.471 |url=https://revistaseug.ugr.es/index.php/revpaz/article/view/471 |language=es }}</ref> У 2024 годзе ў афіцыйным дакуменце [[Кангрэс дэпутатаў Іспаніі|Кангрэса дэпутатаў Іспаніі]] са спасылкай на [[Нацыянальны інстытут статыстыкі Іспаніі]] называлася каля 6800 зарэгістраваных у Іспаніі грамадзян Беларусі.<ref name="Congreso2024">{{cite web |url=https://www.congreso.es/public_oficiales/L15/CONG/BOCG/D/BOCG-15-D-252.PDF |title=Boletín Oficial de las Cortes Generales. Congreso de los Diputados. Serie D, núm. 252 |date=2024-12-11 |publisher=Congreso de los Diputados |pages=11–12 |language=es |access-date=2026-09-19 }}</ref> == Раннія кантакты і міграцыя == Даследчыца беларускай міграцыі ў Іспаніі Алена Карпава звязвае найранейшы шырэйшы ўсходнеславянскі кантэкст з прысутнасцю ў [[Аль-Андалус]]е ў X—XI стагоддзях так званых [[сакаліба]] — рабоў і вольнаадпушчанікаў славянскага паходжання. Аднак сярэднявечныя крыніцы не дазваляюць вылучыць сярод іх асобную беларускую этнічную групу, таму гэтыя звесткі не сведчаць пра існаванне беларускай дыяспары ў сучасным разуменні.<ref name="Karpava"/> У XIX — пачатку XX стагоддзя асноўнымі кірункамі масавай беларускай эміграцыі былі [[Злучаныя Штаты Амерыкі]], [[Канада]], [[Аргенціна]], [[Бразілія]] і іншыя краіны Амерыкі, пазней — таксама дзяржавы Заходняй і Цэнтральнай Еўропы. Іспанія не належала да галоўных кірункаў беларускай эміграцыі.<ref name="Karpava"/> Надзейных звестак пра існаванне да [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] сталай арганізаванай беларускай калоніі ў Іспаніі няма. == Грамадзянская вайна ў Іспаніі == {{Асноўны артыкул|Беларусы ў грамадзянскай вайне ў Іспаніі}} [[Файл:Siarhiej Hrycaviec stamp.jpg|thumb|Сяргей Грыцавец — адзін з ураджэнцаў Беларусі, якія ўдзельнічалі ў вайне ў Іспаніі]] Падчас [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|Грамадзянскай вайны ў Іспаніі]] 1936—1939 гадоў у баявых дзеяннях удзельнічалі беларусы і ўраджэнцы Беларусі як з [[БССР]], так і з [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. Большасць вядомых удзельнікаў ваявала на баку [[Другая Іспанская Рэспубліка|Іспанскай Рэспублікі]]. Савецкія грамадзяне служылі пераважна як ваенныя спецыялісты, лётчыкі і танкісты, а выхадцы з Заходняй Беларусі, якая тады ўваходзіла ў склад [[Польшча|Польшчы]], — у [[Інтэрнацыянальныя брыгады|інтэрнацыянальных брыгадах]], у тым ліку ў фарміраваннях, звязаных з [[Інтэрбрыгада імя Яраслава Дамброўскага|брыгадай імя Яраслава Дамброўскага]].<ref>{{cite web |url=https://be.wikipedia.org/wiki/Беларусы_ў_грамадзянскай_вайне_ў_Іспаніі |title=Беларусы ў грамадзянскай вайне ў Іспаніі |website=Вікіпедыя |access-date=2026-09-19 }}</ref> Сярод удзельнікаў вайны былі [[Сяргей Іванавіч Грыцавец|Сяргей Грыцавец]], [[Павел Яўціхіевіч Купрыянаў|Павел Купрыянаў]], [[Георгій Міхайлавіч Склязнёў|Георгій Склязнёў]], [[Фёдар Кузьміч Каўроў|Фёдар Каўроў]] і [[Мікалай Аляксандравіч Сяліцкі|Мікалай Сяліцкі]]. Пяцёра выхадцаў з Беларусі за ўдзел у вайне атрымалі званне [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]].<ref>{{cite book |last=Воронкова |first=И. Ю. |title=Беларусь и война в Испании (1936—1939) |location=Минск |publisher=Белорусская наука |year=2009 |pages=159 |language=ru }}</ref> Пасля перамогі войскаў [[Франсіска Франка]] ўдзельнікі інтэрбрыгад пакінулі Іспанію. Выхадцы з Заходняй Беларусі, якія мелі польскае грамадзянства, маглі страціць яго за службу ў замежных узброеных фарміраваннях без дазволу польскіх улад. Частка ветэранаў таму засталася ў эміграцыі, аднак дакументальна пацверджаных выпадкаў утварэння імі беларускай ветэранскай супольнасці непасрэдна ў франкісцкай Іспаніі не выяўлена.<ref>{{cite web |url=https://be.wikipedia.org/wiki/Беларусы_ў_грамадзянскай_вайне_ў_Іспаніі |title=Беларусы ў грамадзянскай вайне ў Іспаніі |website=Вікіпедыя |access-date=2026-09-19 }}</ref> == Пасляваенная эміграцыя і мадрыдскі асяродак == Пасля Другой сусветнай вайны ў Заходняй Еўропе апынуліся дзясяткі тысяч выхадцаў з Беларусі, у тым ліку [[перамешчаныя асобы]]. Асноўныя беларускія цэнтры ўзнікалі спачатку ў [[Германія|Германіі]], [[Францыя|Францыі]], [[Бельгія|Бельгіі]] і [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Іспанскі асяродак сфармаваўся крыху пазней і быў значна меншы, але ў 1950-я гады Мадрыд стаў адным з цэнтраў беларускага студэнцкага і інфармацыйнага жыцця ў Заходняй Еўропе.<ref name="Gardzienka">{{cite web |url=https://binim.org/wp-content/uploads/2021/10/Dr.-Maria-Paula-Survilla-1964%E2%80%942020_Bielaruski.pdf |title=Дзесяць лістоў з Мадрыда: Янка Сурвіла да айца Льва Гарошкі (1956—1958) |last=Гардзіенка |first=Наталля |language=be |access-date=2026-09-19 }}</ref> Іспанія ў гэты час знаходзілася пад уладай [[Франсіска Франка]]. Рэжым Франка 1939—1975 гадоў у гістарыяграфіі характарызуецца як аўтарытарная дыктатура; асабліва ў першы пасляваенны перыяд ён меў моцныя фашысцкія і нацыянал-сіндыкалісцкія рысы і быў звязаны з [[Фаланга|Фалангай]].<ref>{{cite book |last=Chislett |first=William |title=Spain: What Everyone Needs to Know |chapter=The Franco Regime, 1939–1975 |publisher=Oxford University Press |year=2013 |doi=10.1093/wentk/9780199936441.003.0002 |language=en }}</ref> Антыкамуністычная палітыка франкісцкай дзяржавы спрыяла таму, што ў 1950-я гады ў Мадрыдзе маглі дзейнічаць арганізацыі эмігрантаў з краін Усходняй Еўропы, у тым ліку беларусаў. === Студэнцкае асяроддзе === На пачатку 1950-х гадоў Мадрыд быў, пасля [[Лёвен]]а, адным з цэнтраў атрымання вышэйшай адукацыі беларускімі пасляваеннымі эмігрантамі ў Заходняй Еўропе. Сярод беларускіх студэнтаў у Мадрыдзе былі [[Янка Сурвіла]], [[Віктар Сянкевіч]], Уладзіслаў Рыжы-Рыскі, Генрых Юзэфовіч і Васіль Млынчык.<ref name="Gardzienka"/> У 1952 годзе студэнты заснавалі '''Беларускае акадэмічнае згуртаванне''', старшынёй якога стаў Янка Сурвіла. У 1956 годзе пры мадрыдскім Цэнтры па вывучэнні краін Усходу была арганізавана беларуская секцыя, якую таксама ўзначальваў Сурвіла.<ref name="БелЭн"/> === Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі === У 1952—1960 гадах у Мадрыдзе дзейнічаў '''Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі'''. Яго супрацоўнікі займаліся даследаваннямі гісторыі беларускай дзяржаўнасці і пашырэннем ведаў пра Беларусь у Іспаніі і іншых краінах Заходняй Еўропы.<ref name="БелЭн"/> Інстытут быў звязаны з асяроддзем беларускіх пасляваенных эмігрантаў і студэнтаў у Мадрыдзе. === Беларускае радыёвяшчанне === {{Асноўны артыкул|Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё}} 25 сакавіка 1952 года з Мадрыда выйшла асобная беларускамоўная радыёперадача з удзелам старшыні [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады БНР]] [[Мікола Абрамчык|Міколы Абрамчыка]].<ref>{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/772203.html |title=Імёны Свабоды: Янка Сурвіла |website=Радыё Свабода |access-date=2026-09-19 }}</ref> Рэгулярная беларуская рэдакцыя [[Іспанскае нацыянальнае радыё|Іспанскага нацыянальнага радыё]] пачала штодзённае вяшчанне 8 снежня 1958 года. Яе адным з галоўных супрацоўнікаў і дыктараў быў Янка Сурвіла. Пасля шлюбу і пераезду ў Мадрыд у 1959 годзе да працы далучылася [[Івонка Сурвіла]]. Перадачы былі разлічаны перадусім на слухачоў у [[БССР]] і іншых частках Савецкага Саюза.<ref>{{cite web |url=https://www.radabnr.org/en/president-of-the-rada-bnr/ |title=President of the Rada BNR |publisher=Rada of the Belarusian Democratic Republic |language=en |access-date=2026-09-19 }}</ref> [[Файл:Pres. Ivonka Survilla.jpg|thumb|[[Івонка Сурвіла]], якая ў 1959—1965 гадах працавала ў беларускай рэдакцыі Іспанскага нацыянальнага радыё]] Беларускія праграмы гучалі двойчы на дзень на кароткіх хвалях. Усяго да закрыцця рэдакцыі 31 мая 1965 года было падрыхтавана каля 2380 выпускаў.<ref>{{cite web |url=https://www.radabnr.org/radio-madrid-1958/ |title=Беларускае радыё з Мадрыду: да 60-годдзя першай перадачы |publisher=Рада БНР |language=be |access-date=2026-09-19 }}</ref> Беларускае вяшчанне з Мадрыда стала адным з найбольш працяглых медыйных праектаў пасляваеннай беларускай эміграцыі. Пасля закрыцця беларускай рэдакцыі арганізаваны мадрыдскі асяродак паступова страціў ранейшае значэнне. Янка і Івонка Сурвілы ў 1969 годзе пераехалі ў [[Канада|Канаду]].<ref>{{cite web |url=https://www.radabnr.org/en/president-of-the-rada-bnr/ |title=President of the Rada BNR |publisher=Rada of the Belarusian Democratic Republic |language=en |access-date=2026-09-19 }}</ref> == Новая іміграцыя пасля 1991 года == Пасля распаду СССР характар беларускай прысутнасці ў Іспаніі змяніўся. Калі асяродак 1950—1960-х гадоў складаўся перадусім з палітычнай пасляваеннай эміграцыі і студэнтаў, то з 1990-х гадоў асноўную частку новых жыхароў складалі эканамічныя і сямейныя мігранты.<ref name="Karpava"/> Карпава называе сярод фактараў, якія зрабілі Іспанію новым кірункам беларускай міграцыі, адкрыццё межаў пасля распаду СССР, эканамічны крызіс у Беларусі, наступствы [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы]], праграмы аздараўлення дзяцей, пашырэнне іспанскай культуры і мовы ў Беларусі, а таксама сямейныя сувязі.<ref name="Karpava"/> Першыя грамадзяне Беларусі былі асобна зафіксаваны іспанскай статыстыкай у 1998 годзе. У 2000—2001 гадах прырост складаў прыкладна 100—200 чалавек у год, у 2002—2007 гадах — каля 500 чалавек штогод. Асабліва значны рост адбыўся ў 2005 годзе на фоне масавай легалізацыі замежнікаў у Іспаніі. Эканамічны крызіс 2008 года істотна запаволіў прыток.<ref name="Karpava"/> Міграцыя мела выразную перавагу жанчын. У 2000 годзе сярод грамадзян Беларусі з дзейнымі дазволамі на пражыванне налічвалася 68 мужчын і 183 жанчыны; у 2008 годзе — адпаведна 900 і 1687. Большасць мігрантаў знаходзілася ў працаздольным узросце.<ref name="Karpava"/> === Колькасць === Даныя розных гадоў не цалкам супастаўныя, бо частка статыстыкі ўлічвае ўладальнікаў дазволаў на пражыванне, а частка — зарэгістраваных жыхароў. {| class="wikitable" |+ Дынаміка беларускай прысутнасці ў Іспаніі ! Год ! Колькасць ! Катэгорыя ! Крыніца |- | 2000 | 251 | грамадзяне Беларусі з дазволам на пражыванне | <ref name="Karpava"/> |- | 2008 | 2587 | грамадзяне Беларусі з дазволам на пражыванне | <ref name="Karpava"/> |- | 2011 | 3716 | беларусы, якія пражывалі ў Іспаніі паводле даных INE | <ref name="Karpava"/> |- | 2024 | каля 6800 | зарэгістраваныя ў Іспаніі грамадзяне Беларусі | <ref name="Congreso2024"/> |} У даследаванні 2012 года адзначалася, што беларуская іміграцыя канцэнтравалася пераважна ў працаздольных узроставых групах, а найбольш шматлікай была група ва ўзросце 30—35 гадоў.<ref name="Karpava"/> == Культурнае і грамадскае жыццё == У 1990-я — 2010-я гады разам з ростам колькасці мігрантаў узнікалі новыя нефармальныя і арганізаваныя формы беларускай супольнасці. У [[Тарэмалінас]]е ў правінцыі [[Малага (правінцыя)|Малага]] была зарэгістравана '''Asociación de Bielorrusos en España «Belarusky Kut»''' («Беларускі кут»).<ref>{{cite web |url=https://asociate.es/andalucia/malaga/torremolinos/ |title=Asociaciones en Torremolinos, Málaga |website=Asóciate |language=es |access-date=2026-09-19 }}</ref> У 2017 годзе ў Мадрыдзе на базе моўнага цэнтра «Лінгваландыя» пачалі дзейнічаць курсы беларускай мовы для прадстаўнікоў дыяспары і іспанцаў. Іх ініцыятаркай была Святлана Яськова, якая ўваходзіла ў Кансультатыўны савет па справах беларусаў замежжа.<ref>{{cite web |url=https://zbsb.org/upload/iblock/f2f/f2f9ee5e58cd9afdded6cfcd7c5b23e3.pdf |title=Курсы вывучэння беларускай мовы з’явіліся ў Мадрыдзе |work=Беларусы ў свеце |issue=4 (179) |year=2017 |language=be |access-date=2026-09-19 }}</ref> У буйных гарадах, у тым ліку Мадрыдзе, [[Барселона|Барселоне]], [[Валенсія|Валенсіі]] і на міжземнаморскім узбярэжжы, дзейнічаюць сеткавыя супольнасці беларусаў, групы ў сацыяльных сетках і ініцыятывы ўзаемадапамогі. == Пасля 2020 года == Пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі 2020 года|прэзідэнцкіх выбараў у Беларусі 2020 года]] і наступных [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|масавых пратэстаў і рэпрэсій]] грамадска-палітычная актыўнасць беларускай супольнасці ў Іспаніі істотна ўзрасла. У Мадрыдзе і іншых гарадах праходзілі акцыі салідарнасці, у тым ліку каля амбасады Беларусі і [[Кангрэс дэпутатаў Іспаніі|Кангрэса дэпутатаў]].<ref>{{cite web |url=https://www.fronterad.com/no-somos-esclavos-los-bielorrusos-luchamos-por-decidir-nuestro-futuro/ |title=«No somos esclavos. Los bielorrusos luchamos por decidir nuestro futuro» |last=Serraller Calvo |first=Amelia |date=2020-09-22 |language=es |access-date=2026-09-19 }}</ref> У снежні 2020 года ў межах міжнароднай ініцыятывы беларускіх супольнасцей была створана '''Народная амбасада Беларусі ў Іспаніі'''. Яна займалася кантактамі з іспанскімі дзяржаўнымі і грамадскімі структурамі, інфармаваннем пра становішча ў Беларусі і дапамогай беларусам, вымушаным пакінуць краіну.<ref>{{cite web |url=https://spain.belarusabroad.org/eng-peoples-embassy-of-belarus-in-spain |title=People's Embassy of Belarus in Spain |publisher=People's Embassies of Belarus |language=en |access-date=2026-09-19 }}</ref> Пасля таго як у 2023 годзе беларускія ўлады спынілі абмен і падаўжэнне пашпартоў праз замежныя дыпламатычныя прадстаўніцтвы, у беларусаў у Іспаніі ўзніклі праблемы з абнаўленнем дакументаў. У снежні 2024 года гэтае пытанне было вынесена на разгляд Кангрэса дэпутатаў; у дакуменце адзначалася, што ў Іспаніі зарэгістравана каля 6800 грамадзян Беларусі і што частка з іх не можа бяспечна вярнуцца ў Беларусь для атрымання новага пашпарта.<ref name="Congreso2024"/> У 2025—2026 гадах прадстаўнікі беларускай супольнасці і дэмакратычных сіл вялі перамовы з урадам Іспаніі аб прававым становішчы беларусаў, прызнанні пратэрмінаваных пашпартоў і выдачы замяшчальных дакументаў.<ref>{{cite web |url=https://www.belarusabroad.org/eng-peoples-embassies-of-belarus/News2025 |title=News 2025 |publisher=People's Embassies of Belarus |language=en |access-date=2026-09-19 }}</ref> У 2026 годзе Міністэрства інклюзіі, сацыяльнага забеспячэння і міграцыі Іспаніі апублікавала асобную інструкцыю аб працэдурах у справах грамадзян Беларусі ў Іспаніі.<ref>{{cite web |url=https://www.inclusion.gob.es/es/web/migraciones/instrucciones |title=Instrucciones |publisher=Ministerio de Inclusión, Seguridad Social y Migraciones |language=es |access-date=2026-09-19 }}</ref> У красавіку 2026 года падчас візіту [[Святлана Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]] у Мадрыд абмяркоўвалася адкрыццё '''Місіі дэмакратычнай Беларусі ў Мадрыдзе'''. Кіраўніцай місіі была прызначана прадстаўніца беларускай супольнасці ў Мадрыдзе [[Таццяна Марыніч]].<ref>{{cite web |url=https://tsikhanouskaya.org/en/news/belarusian-democratic-forces-at-the-global-progressive-mobilization.html |title=Belarusian democratic forces at the Global Progressive Mobilization |date=2026-04-22 |publisher=Office of Sviatlana Tsikhanouskaya |language=en |access-date=2026-09-19 }}</ref> Пытанні беларусаў у Іспаніі абмяркоўваліся таксама на сустрэчах Ціханоўскай з прэм’ер-міністрам [[Педра Санчэс]]ам, міністрам замежных спраў [[Хасэ Мануэль Альбарэс|Хасэ Мануэлем Альбарэсам]] і кіраўніцтвам іспанскага парламента.<ref>{{cite web |url=https://tsikhanouskaya.org/en/news/visit-to-madrid-work-on-residency-issues-in-lithuania-weekly-updates-from-sviatlana-tsikhanouskayas-office-april-6-12.html |title=Visit to Madrid, work on residency issues in Lithuania. Weekly updates from Sviatlana Tsikhanouskaya’s Office: April 6–12 |date=2026-04-14 |publisher=Office of Sviatlana Tsikhanouskaya |language=en |access-date=2026-09-19 }}</ref> == Вядомыя беларусы, звязаныя з Іспаніяй == * [[Янка Сурвіла]] — грамадскі дзеяч, адзін з арганізатараў беларускага студэнцкага руху і беларускага радыёвяшчання ў Мадрыдзе. * [[Івонка Сурвіла]] — грамадская і палітычная дзяячка, супрацоўніца беларускай рэдакцыі Іспанскага нацыянальнага радыё ў 1959—1965 гадах; з 1997 года старшыня [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады БНР]]. * [[Паўла Марыя Сурвіла]] — этнамузыколаг і даследчыца беларускай культуры, нарадзілася ў Мадрыдзе ў сям’і Янкі і Івонкі Сурвілаў. * [[Віктар Сянкевіч]] — беларускі пасляваенны эміграцыйны дзеяч, студэнт у Мадрыдзе ў 1950-я гады. * Уладзіслаў Рыжы-Рыскі — дзеяч беларускай пасляваеннай эміграцыі, звязаны з Інстытутам беларусаведы імя Льва Сапегі.<ref name="Gardzienka"/> == Гл. таксама == * [[Беларуская дыяспара]] * [[Беларусы ў грамадзянскай вайне ў Іспаніі]] * [[Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё]] * [[Беларуска-іспанскія адносіны]] * [[Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі]] * [[Івонка Сурвіла]] * [[Янка Сурвіла]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{cite journal |last=Kárpava |first=Alena |title=Inmigración bielorrusa en España. Estado actual y perspectivas |journal=Revista de Paz y Conflictos |volume=5 |year=2012 |pages=157–172 |doi=10.30827/revpaz.v5i0.471 |language=es }} * Воронкова И. Ю. ''Беларусь и война в Испании (1936—1939)''. — Минск: Белорусская наука, 2009. — 159 с. * Гардзіенка Н. ''Дзесяць лістоў з Мадрыда: Янка Сурвіла да айца Льва Гарошкі (1956—1958)''. * ''Беларуская энцыклапедыя''. — Артыкул «Іспанія». == Спасылкі == * [https://revistaseug.ugr.es/index.php/revpaz/article/view/471 Inmigración bielorrusa en España. Estado actual y perspectivas] — ''Revista de Paz y Conflictos''. * [https://spain.belarusabroad.org/ Народная амбасада Беларусі ў Іспаніі]. * [https://www.inclusion.gob.es/es/web/migraciones/instrucciones Ministerio de Inclusión, Seguridad Social y Migraciones — Instrucciones]. {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара паводле краін]] [[Катэгорыя:Народы Іспаніі]] [[Катэгорыя:Беларуска-іспанскія адносіны]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Іспаніі| ]] m8jt9jc2f9ch5yzrnidl63e12tn15mg 5202456 5202388 2026-09-19T20:03:04Z АлесьНавіцкі90 162483 абнаўленне звестак 5202456 wikitext text/x-wiki '''Беларусы Іспаніі''' — [[беларусы]], якія стала або часова жывуць у [[Іспанія|Іспаніі]], а таксама гістарычныя беларускія эміграцыйныя асяродкі, арганізацыі і ініцыятывы ў гэтай краіне. Арганізаваны беларускі асяродак у Іспаніі пачаў складвацца ў [[Мадрыд]]зе ў пачатку 1950-х гадоў і быў прадстаўлены перадусім пасляваеннымі эмігрантамі і беларускімі студэнтамі Мадрыдскага ўніверсітэта. У 1950—1960-я гады тут дзейнічалі [[Беларускае акадэмічнае згуртаванне]], [[Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі]], беларуская секцыя Цэнтра па вывучэнні краін Усходу і [[Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё]].<ref name="БелЭн">{{cite web |url=https://verbum.by/belen/%D0%86%D0%A1%D0%9F%D0%90%D0%9D%D0%86%D0%AF |title=Іспанія |website=Verbum.by |work=Беларуская энцыклапедыя |access-date=2026-09-19 }}</ref> Новая масавая іміграцыя з Беларусі пачалася пасля распаду [[СССР]]. Іспанская дзяржаўная статыстыка пачала асобна фіксаваць грамадзян Беларусі ў 1998 годзе. На 1 студзеня 2011 года ў Іспаніі налічвалася 3716 жыхароў з Беларусі, а ў 2024 годзе, паводле [[Нацыянальны інстытут статыстыкі Іспаніі|Нацыянальнага інстытута статыстыкі Іспаніі]], — каля 6800 грамадзян Беларусі.<ref name="Karpava">{{cite journal |last=Kárpava |first=Alena |title=Inmigración bielorrusa en España. Estado actual y perspectivas |journal=Revista de Paz y Conflictos |volume=5 |year=2012 |pages=157—172 |doi=10.30827/revpaz.v5i0.471 |url=https://revistaseug.ugr.es/index.php/revpaz/article/view/471 |language=es }}</ref><ref name="Congreso2024">{{cite web |url=https://www.congreso.es/ca/busqueda-de-publicaciones?_publicaciones_id_texto=BOCG-15-D-252.CODI.&_publicaciones_legislatura=XV&_publicaciones_mode=mostrarTextoIntegro&p_p_id=publicaciones&p_p_lifecycle=0&p_p_mode=view&p_p_state=normal |title=Boletín Oficial de las Cortes Generales. Congreso de los Diputados. Serie D, núm. 252 |date=2024-12-11 |publisher=Congreso de los Diputados |language=es |access-date=2026-09-19 }}</ref> == Раннія кантакты == Алена Карпава ў даследаванні беларускай міграцыі ў Іспаніі пачынае гістарычны агляд з прысутнасці ў [[Аль-Андалус]]е ў X—XI стагоддзях [[сакаліба]] — рабоў, вольнаадпушчанікаў і вайскоўцаў славянскага паходжання. У XI стагоддзі, паводле выкарыстаных ёю крыніц, у мусульманскай Іспаніі налічвалася 1375 мужчын і 6350 жанчын славянскага паходжання.<ref name="Karpava"/> Аднак сярэднявечныя крыніцы гавораць пра славян увогуле і не дазваляюць вылучыць сярод іх асобную беларускую этнічную групу. У XIX — пачатку XX стагоддзя галоўнымі кірункамі масавай беларускай эміграцыі былі [[Злучаныя Штаты Амерыкі]], [[Канада]], [[Аргенціна]], [[Аўстралія]] і іншыя краіны, а пасля Другой сусветнай вайны — таксама дзяржавы Заходняй Еўропы, перадусім Германія.<ref name="Karpava"/> Надзейных звестак пра сталую арганізаваную беларускую калонію ў Іспаніі да сярэдзіны XX стагоддзя няма. == Грамадзянская вайна ў Іспаніі == {{Асноўны артыкул|Беларусы ў грамадзянскай вайне ў Іспаніі}} [[Файл:Грыцавец марка.jpg|thumb|[[Сяргей Іванавіч Грыцавец|Сяргей Грыцавец]] — адзін з ураджэнцаў Беларусі, якія ўдзельнічалі ў грамадзянскай вайне ў Іспаніі]] Падчас [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|Грамадзянскай вайны ў Іспаніі]] 1936—1939 гадоў у баявых дзеяннях удзельнічалі беларусы і ўраджэнцы Беларусі як з [[БССР]], так і з [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. Большасць вядомых удзельнікаў ваявала на баку [[Другая Іспанская Рэспубліка|Іспанскай Рэспублікі]]. Савецкія грамадзяне служылі пераважна як ваенныя спецыялісты, лётчыкі і танкісты, а выхадцы з Заходняй Беларусі, якая тады ўваходзіла ў склад [[Польшча|Польшчы]], — у [[Інтэрнацыянальныя брыгады|інтэрнацыянальных брыгадах]], у тым ліку ў фарміраваннях, звязаных з [[Інтэрбрыгада імя Яраслава Дамброўскага|брыгадай імя Яраслава Дамброўскага]].<ref>{{cite web |url=https://be.wikipedia.org/wiki/Беларусы_ў_грамадзянскай_вайне_ў_Іспаніі |title=Беларусы ў грамадзянскай вайне ў Іспаніі |website=Вікіпедыя |access-date=2026-09-19 }}</ref> Сярод удзельнікаў вайны былі [[Сяргей Іванавіч Грыцавец|Сяргей Грыцавец]], [[Павел Яўціхіевіч Купрыянаў|Павел Купрыянаў]], [[Георгій Міхайлавіч Склязнёў|Георгій Склязнёў]], [[Фёдар Кузьміч Каўроў|Фёдар Каўроў]] і [[Мікалай Аляксандравіч Сяліцкі|Мікалай Сяліцкі]]. Пяцёра выхадцаў з Беларусі за ўдзел у вайне атрымалі званне [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]].<ref>{{cite book |last=Воронкова |first=И. Ю. |title=Беларусь и война в Испании (1936—1939) |location=Минск |publisher=Белорусская наука |year=2009 |pages=159 |language=ru }}</ref> Пасля перамогі войскаў [[Франсіска Франка]] ўдзельнікі інтэрбрыгад пакінулі Іспанію. Дакументальна пацверджаных звестак пра ўтварэнне імі ў франкісцкай Іспаніі асобнай беларускай ветэранскай супольнасці не выяўлена. == Пасляваенны мадрыдскі асяродак == Пасля Другой сусветнай вайны ў Заходняй Еўропе апынуліся дзясяткі тысяч выхадцаў з Беларусі, у тым ліку [[перамешчаныя асобы]]. Асноўныя беларускія цэнтры ўзніклі ў Германіі, Францыі, Бельгіі і Вялікабрытаніі. Іспанскі асяродак сфармаваўся пазней і быў значна меншы, але ў 1950-я гады Мадрыд стаў адным з цэнтраў беларускага студэнцкага, навуковага і інфармацыйнага жыцця ў Заходняй Еўропе.<ref name="Gardzienka">{{cite web |url=https://binim.org/wp-content/uploads/2021/10/Dr.-Maria-Paula-Survilla-1964%E2%80%942020_Bielaruski.pdf |title=Дзесяць лістоў з Мадрыда: Янка Сурвіла да айца Льва Гарошкі (1956—1958) |last=Гардзіенка |first=Наталля |language=be |access-date=2026-09-19 }}</ref> Іспанія ў гэты час знаходзілася пад уладай [[Франсіска Франка]]. Рэжым 1939—1975 гадоў быў аўтарытарнай дыктатурай; у ранні перыяд у ім значную ролю адыгрывалі фашысцкія і нацыянал-сіндыкалісцкія элементы, звязаныя з [[Фаланга|Фалангай]]. Яго антыкамуністычная арыентацыя стварала ўмовы для дзейнасці эміграцыйных арганізацый з краін Усходняй Еўропы. === Студэнцкае асяроддзе === На пачатку 1950-х гадоў Мадрыд быў пасля [[Лёвен]]а другім важным цэнтрам атрымання вышэйшай адукацыі беларускімі пасляваеннымі эмігрантамі. Стыпендый там было менш, чым у Лёвене. Сярод вядомых беларускіх студэнтаў былі [[Янка Сурвіла]], [[Віктар Сянкевіч]], [[Уладзіслаў Рыжы-Рыскі]], Генрых Юзэфовіч і Васіль Млынчык.<ref name="Gardzienka"/> Значную ролю ў арганізацыі навучання беларускіх студэнтаў адыгрываў святар [[Леў Юр’евіч Гарошка|Леў Гарошка]], які з Францыі шукаў кандыдатаў на стыпендыі, падтрымліваў сувязі са студэнтамі і дапамагаў ім у навучанні і побытавых пытаннях.<ref name="Gardzienka"/> У 1952 годзе беларускія студэнты заснавалі [[Беларускае акадэмічнае згуртаванне]], старшынёй якога стаў Янка Сурвіла. Пры Цэнтры па вывучэнні краін Усходу ў 1956 годзе была створана беларуская секцыя, якую таксама ўзначаліў Сурвіла.<ref name="БелЭн"/> У 1954—1955 гадах у Мадрыдзе прайшлі канцэрты беларускай музыкі і народных песень для студэнтаў і навукоўцаў. На семінарах і канферэнцыях беларусы выступалі з дакладамі і рэфератамі па беларусазнаўстве; беларуская моладзь прадстаўляла Беларусь падчас нацыянальных свят, культурных мерапрыемстваў, міжнародных сімпозіумаў і канферэнцый.<ref name="БелЭн"/> === Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі === {{Асноўны артыкул|Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі}} [[Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі]] дзейнічаў у Мадрыдзе ў 1952—1960 гадах пры Цэнтры абмену еўрапейскай культуры. Старшынёй інстытута быў прынц Тодар Ляскарыс Камнена, а арганізацыйную працу вёў [[Уладзіслаў Рыжы-Рыскі]].<ref>{{cite encyclopedia |title=Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі |last=Ляднёва |first=А. С. |encyclopedia=Беларуская энцыклапедыя |volume=7 |location=Мінск |publisher=Беларуская энцыклапедыя |year=1998 |page=266 }}</ref> Асноўнымі кірункамі працы былі даследаванне гісторыі і сучаснасці беларускай дзяржаўнасці і распаўсюджанне ведаў пра Беларусь у Іспаніі і Заходняй Еўропе. Для супрацоўніцтва запрашаліся беларускія навукоўцы; вынікі часткі іх даследаванняў друкаваліся ў іспанскім часопісе ''Oriente'' («Усход»).<ref>{{cite encyclopedia |title=Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі |last=Ляднёва |first=А. С. |encyclopedia=Беларуская энцыклапедыя |volume=7 |location=Мінск |publisher=Беларуская энцыклапедыя |year=1998 |page=266 }}</ref> === Беларускае радыёвяшчанне === {{Асноўны артыкул|Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё}} 25 сакавіка 1952 года з Мадрыда выйшла асобная беларускамоўная радыёперадача з удзелам старшыні [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады БНР]] [[Мікола Абрамчык|Міколы Абрамчыка]].<ref>{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/772203.html |title=Імёны Свабоды: Янка Сурвіла |website=Радыё Свабода |access-date=2026-09-19 }}</ref> Рэгулярная [[Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё|беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё]] пачала вяшчанне ў 1958 годзе. Сярод яе заснавальнікаў і супрацоўнікаў былі Янка Сурвіла і Віктар Сянкевіч. Пасля пераезду ў Мадрыд у 1959 годзе да працы далучылася [[Івонка Сурвіла]]. Перадачы былі разлічаны перадусім на слухачоў у [[БССР]] і іншых частках СССР.<ref name="Gardzienka"/> [[Файл:Pres. Ivonka Survilla.jpg|thumb|[[Івонка Сурвіла]], якая ў 1959—1965 гадах працавала ў беларускай рэдакцыі Іспанскага нацыянальнага радыё]] Беларускія перадачы выходзілі на кароткіх хвалях. Да закрыцця рэдакцыі 31 мая 1965 года было падрыхтавана каля 2380 выпускаў.<ref>{{cite web |url=https://www.radabnr.org/radio-madrid-1958/ |title=Беларускае радыё з Мадрыду: да 60-годдзя першай перадачы |publisher=Рада БНР |language=be |access-date=2026-09-19 }}</ref> == Заняпад пасляваеннага асяродка == У 1960-я гады значная частка беларусаў, якія вучыліся або працавалі ў Іспаніі, пакінула краіну, і арганізаваная беларуская дзейнасць істотна аслабла.<ref name="БелЭн"/> У 1960 годзе спыніў працу Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі, а ў 1965 годзе — беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё. Янка і Івонка Сурвілы заставаліся ў Мадрыдзе да 1969 года, калі пераехалі ў Канаду. Іх дачка [[Паўліна Сурвіла]] нарадзілася ў Мадрыдзе ў 1961 годзе; пазней стала этнамузыколагам і даследчыцай беларускай культуры.<ref>{{cite web |url=https://nashaniva.com/232420 |title=Сямейныя гісторыі прэзідэнтаў БНР |website=Наша Ніва |access-date=2026-09-19 }}</ref> Пра існаванне ў Іспаніі ў 1970—1980-я гады параўнальнага з мадрыдскім асяродкам 1950-х гадоў арганізаванага беларускага цэнтра звестак не выяўлена. == Новая іміграцыя пасля 1991 года == Пасля распаду СССР характар беларускай прысутнасці ў Іспаніі змяніўся. Калі асяродак 1950—1960-х гадоў складаўся пераважна з палітычнай пасляваеннай эміграцыі і студэнтаў, то новая міграцыя была ў значнай ступені звязана з працай, сямейнымі сувязямі і пераездам на сталае жыхарства.<ref name="Karpava"/> Карпава вылучае гістарычныя, сацыяльныя, палітычныя, эканамічныя і экалагічныя прычыны беларускай міграцыі. У праведзеных ёю інтэрв'ю найбольш частай непасрэднай прычынай пераезду ў Іспанію былі сямейныя сувязі — знаёмства або шлюб з партнёрам у Іспаніі. На другім месцы было імкненне «палепшыць жыццё», пад якім рэспандэнты разумелі не толькі матэрыяльныя ўмовы, але таксама жаданне пазбегнуць наступстваў [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы]] і палітычнай сітуацыі ў Беларусі.<ref name="Karpava"/> Першыя грамадзяне Беларусі былі асобна зафіксаваны [[Нацыянальны інстытут статыстыкі Іспаніі|INE]] ў 1998 годзе. У 2000—2001 гадах колькасць беларусаў павялічвалася прыкладна на 100—200 чалавек у год, у 2002—2007 гадах — прыблізна на 500 чалавек штогод. У 2005 годзе колькасць уладальнікаў дазволу на пражыванне павялічылася амаль на 800 чалавек, што Карпава звязвала з масавай легалізацыяй замежнікаў у Іспаніі.<ref name="Karpava"/> Імігранты з Беларусі параўнальна хутка легалізоўвалі сваё становішча: апытаныя Карпавай звычайна атрымлівалі дазвол на пражыванне ўжо на працягу першага года знаходжання ў краіне. Эканамічны крызіс 2008 года істотна запаволіў прыток, і ў наступныя тры гады штогадовы рост склаў толькі каля 50—100 чалавек.<ref name="Karpava"/> === Колькасць === Даныя розных гадоў не цалкам супастаўныя: частка статыстыкі ўлічвае толькі грамадзян Беларусі з дзейным дазволам на пражыванне, а частка — усіх зарэгістраваных жыхароў. {| class="wikitable" |+ Дынаміка колькасці грамадзян Беларусі ў Іспаніі ! Год ! Колькасць ! Катэгорыя ! Крыніца |- | 2000 | 251 | грамадзяне Беларусі з дзейным дазволам на пражыванне | <ref name="Karpava"/> |- | 2008 | 2587 | грамадзяне Беларусі з дзейным дазволам на пражыванне | <ref name="Karpava"/> |- | 2011 | 3716 | зарэгістраваныя жыхары з Беларусі | <ref name="Karpava"/> |- | 2024 | каля 6800 | зарэгістраваныя грамадзяне Беларусі | <ref name="Congreso2024"/> |} === Узрост і пол === Беларуская іміграцыя ў Іспаніі ў пачатку XXI стагоддзя характарызавалася значнай перавагай жанчын. У 2000 годзе сярод грамадзян Беларусі з дзейным дазволам на пражыванне было 68 мужчын і 183 жанчыны, у 2008 годзе — адпаведна 900 і 1687.<ref name="Karpava"/> У 2008 годзе іспанскае грамадзянства атрымалі 23 жанчыны і 3 мужчыны з Беларусі. Агульная колькасць натуралізаваных у той год складала каля 1 % колькасці беларускіх імігрантаў у краіне.<ref name="Karpava"/> Большасць беларускай іміграцыі складалі людзі працаздольнага ўзросту. Паводле даных INE, выкарыстаных Карпавай, 79,4 % знаходзіліся ў працаздольным узросце; 12 % былі непаўналетнімі, а 1,9 % — старэйшымі за 65 гадоў. Самай вялікай пяцігадовай групай былі людзі ва ўзросце 30—35 гадоў — 712 чалавек, або 20,4 % усіх зарэгістраваных беларусаў.<ref name="Karpava"/> === Геаграфія рассялення === На пачатку 2011 года беларусы жылі па ўсёй Іспаніі, але найбольшая іх колькасць была сканцэнтравана ў прыбярэжных аўтаномных супольнасцях і рэгіёнах з развітой індустрыяй і турызмам.<ref name="Karpava"/> {| class="wikitable sortable" |+ Найбуйнейшыя рэгіянальныя групы беларусаў у Іспаніі, 2011 ! Аўтаномная супольнасць ! Колькасць |- | [[Каталонія]] | 1202 |- | [[Андалусія]] | 699 |- | [[Валенсія (аўтаномная супольнасць)|Валенсія]] | 607 |- | [[Мадрыд (аўтаномная супольнасць)|Мадрыд]] | 418 |- | [[Мурсія (аўтаномная супольнасць)|Мурсія]] | 129 |- | [[Канарскія астравы]] | 104 |} <ref name="Karpava"/> === Занятасць і адукацыя === Адной з асноўных праблем мігрантаў была прафесійная адаптацыя. Значная частка беларусаў мела вышэйшую адукацыю, але не магла знайсці працу паводле сваёй кваліфікацыі. Большасць працавала ў сферы паслуг; мужчыны часцей былі занятыя ў гасцінічна-рэстараннай сферы і гандлі, жанчыны — у хатняй працы.<ref name="Karpava"/> У 2010 годзе ў іспанскай сістэме сацыяльнага страхавання былі зарэгістраваны 1103 працаўнікі з Беларусі, у тым ліку 373 мужчыны і 730 жанчын. У параўнанні з 2009 годам іх колькасць павялічылася на 5,9 %.<ref name="Karpava"/> Карпава адзначала таксама паступовае павелічэнне колькасці беларускіх студэнтаў у Іспаніі і развіццё міжуніверсітэцкіх абменаў паміж Беларуссю і Іспаніяй.<ref name="Karpava"/> == Культурнае і грамадскае жыццё == У 1990-я — 2010-я гады разам з ростам колькасці мігрантаў узнікалі новыя нефармальныя і арганізаваныя формы беларускай супольнасці. У [[Тарэмалінас]]е ў правінцыі [[Малага (правінцыя)|Малага]] была зарэгістравана [[Беларускі кут (Іспанія)|асацыяцыя беларусаў «Беларускі кут»]] (ісп. ''Asociación de Bielorrusos en España «Belarusky Kut»'').<ref>{{cite web |url=https://asociate.es/andalucia/malaga/torremolinos/ |title=Asociaciones en Torremolinos, Málaga |website=Asóciate |language=es |access-date=2026-09-19 }}</ref> У 2017 годзе ў Мадрыдзе на базе моўнага цэнтра «Лінгваландыя» пачалі дзейнічаць курсы беларускай мовы для прадстаўнікоў дыяспары і іспанцаў. Ініцыятаркай была Святлана Яськова, якая ўваходзіла ў Кансультатыўны савет па справах беларусаў замежжа.<ref>{{cite web |url=https://zbsb.org/upload/iblock/f2f/f2f9ee5e58cd9afdded6cfcd7c5b23e3.pdf |title=Курсы вывучэння беларускай мовы з’явіліся ў Мадрыдзе |work=Беларусы ў свеце |issue=4 (179) |year=2017 |language=be |access-date=2026-09-19 }}</ref> У Мадрыдзе, [[Барселона|Барселоне]], [[Валенсія|Валенсіі]], Малазе і іншых гарадах дзейнічаюць сеткавыя супольнасці беларусаў і групы ўзаемадапамогі. == Пасля 2020 года == Пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі 2020 года|прэзідэнцкіх выбараў у Беларусі 2020 года]] і наступных [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|масавых пратэстаў]] грамадска-палітычная актыўнасць часткі беларускай супольнасці ў Іспаніі павялічылася. У Мадрыдзе і іншых гарадах праходзілі акцыі салідарнасці, у тым ліку каля пасольства Беларусі.<ref>{{cite web |url=https://www.fronterad.com/no-somos-esclavos-los-bielorrusos-luchamos-por-decidir-nuestro-futuro/ |title=«No somos esclavos. Los bielorrusos luchamos por decidir nuestro futuro» |last=Serraller Calvo |first=Amelia |date=2020-09-22 |language=es |access-date=2026-09-19 }}</ref> У снежні 2020 года была створана [[Народная амбасада Беларусі ў Іспаніі]], якая займалася кантактамі з іспанскімі дзяржаўнымі і грамадскімі структурамі, інфармаваннем пра становішча ў Беларусі і дапамогай беларусам у Іспаніі. Пасля прыняцця ў Беларусі ў верасні 2023 года правіл, паводле якіх замежныя дыпламатычныя прадстаўніцтвы перасталі выдаваць і абменьваць пашпарты, частка грамадзян Беларусі ў Іспаніі сутыкнулася з праблемамі пры падаўжэнні дакументаў. У снежні 2024 года ў матэрыялах [[Кангрэс дэпутатаў Іспаніі|Кангрэса дэпутатаў Іспаніі]] адзначалася, што ў краіне зарэгістравана каля 6800 грамадзян Беларусі.<ref name="Congreso2024"/> У студзені 2026 года Міністэрства інклюзіі, сацыяльнага забеспячэння і міграцыі Іспаніі і Генеральная камісарыя па справах замежнікаў і межаў прынялі спецыяльную інструкцыю аб разглядзе міграцыйных працэдур для грамадзян Беларусі. Яна дазволіла прызнаваць пратэрмінаваныя беларускія пашпарты ў адпаведных адміністрацыйных працэдурах.<ref>{{cite web |url=https://www.inclusion.gob.es/documents/d/migraciones/instruccion-conjunta-bielorrusia-validez.pdf |title=Instrucción conjunta del Director General de Gestión Migratoria y del Comisario General de Extranjería y Fronteras por la que se determina el criterio a seguir en los procedimientos de extranjería impulsados o tramitados a favor de nacionales bielorrusos en España |date=2026-01 |publisher=Ministerio de Inclusión, Seguridad Social y Migraciones |language=es |access-date=2026-09-19 }}</ref> У 2026 годзе ў Мадрыдзе пачалося стварэнне [[Місія дэмакратычнай Беларусі ў Мадрыдзе|Місіі дэмакратычнай Беларусі ў Мадрыдзе]]. Кіраўніцай місіі была прызначана [[Таццяна Марыніч]].<ref>{{cite web |url=https://tsikhanouskaya.org/en/news/belarusian-democratic-forces-at-the-global-progressive-mobilization.html |title=Belarusian democratic forces at the Global Progressive Mobilization |date=2026-04-22 |publisher=Офіс Святланы Ціханоўскай |language=en |access-date=2026-09-19 }}</ref> Пытанні становішча грамадзян Беларусі ў Іспаніі і адкрыцця місіі абмяркоўваліся ў красавіку 2026 года падчас сустрэч [[Святлана Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]] з прэм'ер-міністрам [[Педра Санчэс]]ам, міністрам замежных спраў [[Хасэ Мануэль Альбарэс|Хасэ Мануэлем Альбарэсам]] і старшынёй Сената [[Педра Раян Ахеда|Педра Раянам Ахедай]].<ref>{{cite web |url=https://tsikhanouskaya.org/en/news/visit-to-madrid-work-on-residency-issues-in-lithuania-weekly-updates-from-sviatlana-tsikhanouskayas-office-april-6-12.html |title=Visit to Madrid, work on residency issues in Lithuania. Weekly updates from Sviatlana Tsikhanouskaya’s Office: April 6–12 |date=2026-04-14 |publisher=Офіс Святланы Ціханоўскай |language=en |access-date=2026-09-19 }}</ref> == Вядомыя беларусы, звязаныя з Іспаніяй == * [[Янка Сурвіла]] — грамадскі дзеяч, адзін з арганізатараў беларускага студэнцкага асяродка і беларускага радыёвяшчання ў Мадрыдзе. * [[Івонка Сурвіла]] — грамадская і палітычная дзяячка, супрацоўніца беларускай рэдакцыі Іспанскага нацыянальнага радыё ў 1959—1965 гадах; з 1997 года старшыня [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады БНР]]. * [[Паўліна Сурвіла]] — этнамузыколаг і даследчыца беларускай культуры, нарадзілася ў Мадрыдзе ў 1961 годзе. * [[Віктар Сянкевіч]] — дзеяч беларускай пасляваеннай эміграцыі, студэнт у Мадрыдзе і адзін з арганізатараў беларускага радыёвяшчання. * [[Уладзіслаў Рыжы-Рыскі]] — дзеяч беларускай эміграцыі, арганізатар працы [[Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі|Інстытута беларусаведы імя Льва Сапегі]]. == Гл. таксама == * [[Беларуская дыяспара]] * [[Беларусы ў грамадзянскай вайне ў Іспаніі]] * [[Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё]] * [[Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі]] * [[Беларускае акадэмічнае згуртаванне]] * [[Беларуска-іспанскія адносіны]] * [[Янка Сурвіла]] * [[Івонка Сурвіла]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{cite journal |last=Kárpava |first=Alena |title=Inmigración bielorrusa en España. Estado actual y perspectivas |journal=Revista de Paz y Conflictos |volume=5 |year=2012 |pages=157—172 |doi=10.30827/revpaz.v5i0.471 |language=es }} * Воронкова И. Ю. ''Беларусь и война в Испании (1936—1939)''. — Минск: Белорусская наука, 2009. — 159 с. * Гардзіенка Н. ''Дзесяць лістоў з Мадрыда: Янка Сурвіла да айца Льва Гарошкі (1956—1958)''. * Ляднёва А. С. Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі // ''Беларуская энцыклапедыя''. — Мінск, 1998. — Т. 7. — С. 266. * ''Беларуская энцыклапедыя''. — Артыкул «Іспанія». == Спасылкі == * [https://revistaseug.ugr.es/index.php/revpaz/article/view/471 Alena Kárpava. Inmigración bielorrusa en España. Estado actual y perspectivas]. * [https://binim.org/wp-content/uploads/2021/10/Dr.-Maria-Paula-Survilla-1964%E2%80%942020_Bielaruski.pdf Наталля Гардзіенка. Дзесяць лістоў з Мадрыда: Янка Сурвіла да айца Льва Гарошкі (1956—1958)]. * [https://www.inclusion.gob.es/es/web/migraciones/instrucciones Міністэрства інклюзіі, сацыяльнага забеспячэння і міграцыі Іспаніі — інструкцыі ў міграцыйнай сферы]. {{Беларусы}} {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара паводле краін]] [[Катэгорыя:Народы Іспаніі]] [[Катэгорыя:Беларуска-іспанскія адносіны]] [[Катэгорыя:Беларусы Іспаніі| ]] 4pzqqucvcql2x4a7zfdxsxd0m9vltd5 5202457 5202456 2026-09-19T20:05:13Z АлесьНавіцкі90 162483 /* Грамадзянская вайна ў Іспаніі */ 5202457 wikitext text/x-wiki '''Беларусы Іспаніі''' — [[беларусы]], якія стала або часова жывуць у [[Іспанія|Іспаніі]], а таксама гістарычныя беларускія эміграцыйныя асяродкі, арганізацыі і ініцыятывы ў гэтай краіне. Арганізаваны беларускі асяродак у Іспаніі пачаў складвацца ў [[Мадрыд]]зе ў пачатку 1950-х гадоў і быў прадстаўлены перадусім пасляваеннымі эмігрантамі і беларускімі студэнтамі Мадрыдскага ўніверсітэта. У 1950—1960-я гады тут дзейнічалі [[Беларускае акадэмічнае згуртаванне]], [[Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі]], беларуская секцыя Цэнтра па вывучэнні краін Усходу і [[Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё]].<ref name="БелЭн">{{cite web |url=https://verbum.by/belen/%D0%86%D0%A1%D0%9F%D0%90%D0%9D%D0%86%D0%AF |title=Іспанія |website=Verbum.by |work=Беларуская энцыклапедыя |access-date=2026-09-19 }}</ref> Новая масавая іміграцыя з Беларусі пачалася пасля распаду [[СССР]]. Іспанская дзяржаўная статыстыка пачала асобна фіксаваць грамадзян Беларусі ў 1998 годзе. На 1 студзеня 2011 года ў Іспаніі налічвалася 3716 жыхароў з Беларусі, а ў 2024 годзе, паводле [[Нацыянальны інстытут статыстыкі Іспаніі|Нацыянальнага інстытута статыстыкі Іспаніі]], — каля 6800 грамадзян Беларусі.<ref name="Karpava">{{cite journal |last=Kárpava |first=Alena |title=Inmigración bielorrusa en España. Estado actual y perspectivas |journal=Revista de Paz y Conflictos |volume=5 |year=2012 |pages=157—172 |doi=10.30827/revpaz.v5i0.471 |url=https://revistaseug.ugr.es/index.php/revpaz/article/view/471 |language=es }}</ref><ref name="Congreso2024">{{cite web |url=https://www.congreso.es/ca/busqueda-de-publicaciones?_publicaciones_id_texto=BOCG-15-D-252.CODI.&_publicaciones_legislatura=XV&_publicaciones_mode=mostrarTextoIntegro&p_p_id=publicaciones&p_p_lifecycle=0&p_p_mode=view&p_p_state=normal |title=Boletín Oficial de las Cortes Generales. Congreso de los Diputados. Serie D, núm. 252 |date=2024-12-11 |publisher=Congreso de los Diputados |language=es |access-date=2026-09-19 }}</ref> == Раннія кантакты == Алена Карпава ў даследаванні беларускай міграцыі ў Іспаніі пачынае гістарычны агляд з прысутнасці ў [[Аль-Андалус]]е ў X—XI стагоддзях [[сакаліба]] — рабоў, вольнаадпушчанікаў і вайскоўцаў славянскага паходжання. У XI стагоддзі, паводле выкарыстаных ёю крыніц, у мусульманскай Іспаніі налічвалася 1375 мужчын і 6350 жанчын славянскага паходжання.<ref name="Karpava"/> Аднак сярэднявечныя крыніцы гавораць пра славян увогуле і не дазваляюць вылучыць сярод іх асобную беларускую этнічную групу. У XIX — пачатку XX стагоддзя галоўнымі кірункамі масавай беларускай эміграцыі былі [[Злучаныя Штаты Амерыкі]], [[Канада]], [[Аргенціна]], [[Аўстралія]] і іншыя краіны, а пасля Другой сусветнай вайны — таксама дзяржавы Заходняй Еўропы, перадусім Германія.<ref name="Karpava"/> Надзейных звестак пра сталую арганізаваную беларускую калонію ў Іспаніі да сярэдзіны XX стагоддзя няма. == Грамадзянская вайна ў Іспаніі == {{Асноўны артыкул|Беларусы ў грамадзянскай вайне ў Іспаніі}} [[Файл:Гріцавец марка.jpg|thumb|[[Сяргей Іванавіч Грыцавец|Сяргей Грыцавец]] — адзін з ураджэнцаў Беларусі, якія ўдзельнічалі ў грамадзянскай вайне ў Іспаніі]] Падчас [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|Грамадзянскай вайны ў Іспаніі]] 1936—1939 гадоў у баявых дзеяннях удзельнічалі беларусы і ўраджэнцы Беларусі як з [[БССР]], так і з [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. Большасць вядомых удзельнікаў ваявала на баку [[Другая Іспанская Рэспубліка|Іспанскай Рэспублікі]]. Савецкія грамадзяне служылі пераважна як ваенныя спецыялісты, лётчыкі і танкісты, а выхадцы з Заходняй Беларусі, якая тады ўваходзіла ў склад [[Польшча|Польшчы]], — у [[Інтэрнацыянальныя брыгады|інтэрнацыянальных брыгадах]], у тым ліку ў фарміраваннях, звязаных з [[Інтэрбрыгада імя Яраслава Дамброўскага|брыгадай імя Яраслава Дамброўскага]].<ref>{{cite web |url=https://be.wikipedia.org/wiki/Беларусы_ў_грамадзянскай_вайне_ў_Іспаніі |title=Беларусы ў грамадзянскай вайне ў Іспаніі |website=Вікіпедыя |access-date=2026-09-19 }}</ref> Сярод удзельнікаў вайны былі [[Сяргей Іванавіч Грыцавец|Сяргей Грыцавец]], [[Павел Яўціхіевіч Купрыянаў|Павел Купрыянаў]], [[Георгій Міхайлавіч Склязнёў|Георгій Склязнёў]], [[Фёдар Кузьміч Каўроў|Фёдар Каўроў]] і [[Мікалай Аляксандравіч Сяліцкі|Мікалай Сяліцкі]]. Пяцёра выхадцаў з Беларусі за ўдзел у вайне атрымалі званне [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]].<ref>{{cite book |last=Воронкова |first=И. Ю. |title=Беларусь и война в Испании (1936—1939) |location=Минск |publisher=Белорусская наука |year=2009 |pages=159 |language=ru }}</ref> Пасля перамогі войскаў [[Франсіска Франка]] ўдзельнікі інтэрбрыгад пакінулі Іспанію. Дакументальна пацверджаных звестак пра ўтварэнне імі ў франкісцкай Іспаніі асобнай беларускай ветэранскай супольнасці не выяўлена. == Пасляваенны мадрыдскі асяродак == Пасля Другой сусветнай вайны ў Заходняй Еўропе апынуліся дзясяткі тысяч выхадцаў з Беларусі, у тым ліку [[перамешчаныя асобы]]. Асноўныя беларускія цэнтры ўзніклі ў Германіі, Францыі, Бельгіі і Вялікабрытаніі. Іспанскі асяродак сфармаваўся пазней і быў значна меншы, але ў 1950-я гады Мадрыд стаў адным з цэнтраў беларускага студэнцкага, навуковага і інфармацыйнага жыцця ў Заходняй Еўропе.<ref name="Gardzienka">{{cite web |url=https://binim.org/wp-content/uploads/2021/10/Dr.-Maria-Paula-Survilla-1964%E2%80%942020_Bielaruski.pdf |title=Дзесяць лістоў з Мадрыда: Янка Сурвіла да айца Льва Гарошкі (1956—1958) |last=Гардзіенка |first=Наталля |language=be |access-date=2026-09-19 }}</ref> Іспанія ў гэты час знаходзілася пад уладай [[Франсіска Франка]]. Рэжым 1939—1975 гадоў быў аўтарытарнай дыктатурай; у ранні перыяд у ім значную ролю адыгрывалі фашысцкія і нацыянал-сіндыкалісцкія элементы, звязаныя з [[Фаланга|Фалангай]]. Яго антыкамуністычная арыентацыя стварала ўмовы для дзейнасці эміграцыйных арганізацый з краін Усходняй Еўропы. === Студэнцкае асяроддзе === На пачатку 1950-х гадоў Мадрыд быў пасля [[Лёвен]]а другім важным цэнтрам атрымання вышэйшай адукацыі беларускімі пасляваеннымі эмігрантамі. Стыпендый там было менш, чым у Лёвене. Сярод вядомых беларускіх студэнтаў былі [[Янка Сурвіла]], [[Віктар Сянкевіч]], [[Уладзіслаў Рыжы-Рыскі]], Генрых Юзэфовіч і Васіль Млынчык.<ref name="Gardzienka"/> Значную ролю ў арганізацыі навучання беларускіх студэнтаў адыгрываў святар [[Леў Юр’евіч Гарошка|Леў Гарошка]], які з Францыі шукаў кандыдатаў на стыпендыі, падтрымліваў сувязі са студэнтамі і дапамагаў ім у навучанні і побытавых пытаннях.<ref name="Gardzienka"/> У 1952 годзе беларускія студэнты заснавалі [[Беларускае акадэмічнае згуртаванне]], старшынёй якога стаў Янка Сурвіла. Пры Цэнтры па вывучэнні краін Усходу ў 1956 годзе была створана беларуская секцыя, якую таксама ўзначаліў Сурвіла.<ref name="БелЭн"/> У 1954—1955 гадах у Мадрыдзе прайшлі канцэрты беларускай музыкі і народных песень для студэнтаў і навукоўцаў. На семінарах і канферэнцыях беларусы выступалі з дакладамі і рэфератамі па беларусазнаўстве; беларуская моладзь прадстаўляла Беларусь падчас нацыянальных свят, культурных мерапрыемстваў, міжнародных сімпозіумаў і канферэнцый.<ref name="БелЭн"/> === Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі === {{Асноўны артыкул|Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі}} [[Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі]] дзейнічаў у Мадрыдзе ў 1952—1960 гадах пры Цэнтры абмену еўрапейскай культуры. Старшынёй інстытута быў прынц Тодар Ляскарыс Камнена, а арганізацыйную працу вёў [[Уладзіслаў Рыжы-Рыскі]].<ref>{{cite encyclopedia |title=Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі |last=Ляднёва |first=А. С. |encyclopedia=Беларуская энцыклапедыя |volume=7 |location=Мінск |publisher=Беларуская энцыклапедыя |year=1998 |page=266 }}</ref> Асноўнымі кірункамі працы былі даследаванне гісторыі і сучаснасці беларускай дзяржаўнасці і распаўсюджанне ведаў пра Беларусь у Іспаніі і Заходняй Еўропе. Для супрацоўніцтва запрашаліся беларускія навукоўцы; вынікі часткі іх даследаванняў друкаваліся ў іспанскім часопісе ''Oriente'' («Усход»).<ref>{{cite encyclopedia |title=Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі |last=Ляднёва |first=А. С. |encyclopedia=Беларуская энцыклапедыя |volume=7 |location=Мінск |publisher=Беларуская энцыклапедыя |year=1998 |page=266 }}</ref> === Беларускае радыёвяшчанне === {{Асноўны артыкул|Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё}} 25 сакавіка 1952 года з Мадрыда выйшла асобная беларускамоўная радыёперадача з удзелам старшыні [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады БНР]] [[Мікола Абрамчык|Міколы Абрамчыка]].<ref>{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/772203.html |title=Імёны Свабоды: Янка Сурвіла |website=Радыё Свабода |access-date=2026-09-19 }}</ref> Рэгулярная [[Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё|беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё]] пачала вяшчанне ў 1958 годзе. Сярод яе заснавальнікаў і супрацоўнікаў былі Янка Сурвіла і Віктар Сянкевіч. Пасля пераезду ў Мадрыд у 1959 годзе да працы далучылася [[Івонка Сурвіла]]. Перадачы былі разлічаны перадусім на слухачоў у [[БССР]] і іншых частках СССР.<ref name="Gardzienka"/> [[Файл:Pres. Ivonka Survilla.jpg|thumb|[[Івонка Сурвіла]], якая ў 1959—1965 гадах працавала ў беларускай рэдакцыі Іспанскага нацыянальнага радыё]] Беларускія перадачы выходзілі на кароткіх хвалях. Да закрыцця рэдакцыі 31 мая 1965 года было падрыхтавана каля 2380 выпускаў.<ref>{{cite web |url=https://www.radabnr.org/radio-madrid-1958/ |title=Беларускае радыё з Мадрыду: да 60-годдзя першай перадачы |publisher=Рада БНР |language=be |access-date=2026-09-19 }}</ref> == Заняпад пасляваеннага асяродка == У 1960-я гады значная частка беларусаў, якія вучыліся або працавалі ў Іспаніі, пакінула краіну, і арганізаваная беларуская дзейнасць істотна аслабла.<ref name="БелЭн"/> У 1960 годзе спыніў працу Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі, а ў 1965 годзе — беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё. Янка і Івонка Сурвілы заставаліся ў Мадрыдзе да 1969 года, калі пераехалі ў Канаду. Іх дачка [[Паўліна Сурвіла]] нарадзілася ў Мадрыдзе ў 1961 годзе; пазней стала этнамузыколагам і даследчыцай беларускай культуры.<ref>{{cite web |url=https://nashaniva.com/232420 |title=Сямейныя гісторыі прэзідэнтаў БНР |website=Наша Ніва |access-date=2026-09-19 }}</ref> Пра існаванне ў Іспаніі ў 1970—1980-я гады параўнальнага з мадрыдскім асяродкам 1950-х гадоў арганізаванага беларускага цэнтра звестак не выяўлена. == Новая іміграцыя пасля 1991 года == Пасля распаду СССР характар беларускай прысутнасці ў Іспаніі змяніўся. Калі асяродак 1950—1960-х гадоў складаўся пераважна з палітычнай пасляваеннай эміграцыі і студэнтаў, то новая міграцыя была ў значнай ступені звязана з працай, сямейнымі сувязямі і пераездам на сталае жыхарства.<ref name="Karpava"/> Карпава вылучае гістарычныя, сацыяльныя, палітычныя, эканамічныя і экалагічныя прычыны беларускай міграцыі. У праведзеных ёю інтэрв'ю найбольш частай непасрэднай прычынай пераезду ў Іспанію былі сямейныя сувязі — знаёмства або шлюб з партнёрам у Іспаніі. На другім месцы было імкненне «палепшыць жыццё», пад якім рэспандэнты разумелі не толькі матэрыяльныя ўмовы, але таксама жаданне пазбегнуць наступстваў [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы]] і палітычнай сітуацыі ў Беларусі.<ref name="Karpava"/> Першыя грамадзяне Беларусі былі асобна зафіксаваны [[Нацыянальны інстытут статыстыкі Іспаніі|INE]] ў 1998 годзе. У 2000—2001 гадах колькасць беларусаў павялічвалася прыкладна на 100—200 чалавек у год, у 2002—2007 гадах — прыблізна на 500 чалавек штогод. У 2005 годзе колькасць уладальнікаў дазволу на пражыванне павялічылася амаль на 800 чалавек, што Карпава звязвала з масавай легалізацыяй замежнікаў у Іспаніі.<ref name="Karpava"/> Імігранты з Беларусі параўнальна хутка легалізоўвалі сваё становішча: апытаныя Карпавай звычайна атрымлівалі дазвол на пражыванне ўжо на працягу першага года знаходжання ў краіне. Эканамічны крызіс 2008 года істотна запаволіў прыток, і ў наступныя тры гады штогадовы рост склаў толькі каля 50—100 чалавек.<ref name="Karpava"/> === Колькасць === Даныя розных гадоў не цалкам супастаўныя: частка статыстыкі ўлічвае толькі грамадзян Беларусі з дзейным дазволам на пражыванне, а частка — усіх зарэгістраваных жыхароў. {| class="wikitable" |+ Дынаміка колькасці грамадзян Беларусі ў Іспаніі ! Год ! Колькасць ! Катэгорыя ! Крыніца |- | 2000 | 251 | грамадзяне Беларусі з дзейным дазволам на пражыванне | <ref name="Karpava"/> |- | 2008 | 2587 | грамадзяне Беларусі з дзейным дазволам на пражыванне | <ref name="Karpava"/> |- | 2011 | 3716 | зарэгістраваныя жыхары з Беларусі | <ref name="Karpava"/> |- | 2024 | каля 6800 | зарэгістраваныя грамадзяне Беларусі | <ref name="Congreso2024"/> |} === Узрост і пол === Беларуская іміграцыя ў Іспаніі ў пачатку XXI стагоддзя характарызавалася значнай перавагай жанчын. У 2000 годзе сярод грамадзян Беларусі з дзейным дазволам на пражыванне было 68 мужчын і 183 жанчыны, у 2008 годзе — адпаведна 900 і 1687.<ref name="Karpava"/> У 2008 годзе іспанскае грамадзянства атрымалі 23 жанчыны і 3 мужчыны з Беларусі. Агульная колькасць натуралізаваных у той год складала каля 1 % колькасці беларускіх імігрантаў у краіне.<ref name="Karpava"/> Большасць беларускай іміграцыі складалі людзі працаздольнага ўзросту. Паводле даных INE, выкарыстаных Карпавай, 79,4 % знаходзіліся ў працаздольным узросце; 12 % былі непаўналетнімі, а 1,9 % — старэйшымі за 65 гадоў. Самай вялікай пяцігадовай групай былі людзі ва ўзросце 30—35 гадоў — 712 чалавек, або 20,4 % усіх зарэгістраваных беларусаў.<ref name="Karpava"/> === Геаграфія рассялення === На пачатку 2011 года беларусы жылі па ўсёй Іспаніі, але найбольшая іх колькасць была сканцэнтравана ў прыбярэжных аўтаномных супольнасцях і рэгіёнах з развітой індустрыяй і турызмам.<ref name="Karpava"/> {| class="wikitable sortable" |+ Найбуйнейшыя рэгіянальныя групы беларусаў у Іспаніі, 2011 ! Аўтаномная супольнасць ! Колькасць |- | [[Каталонія]] | 1202 |- | [[Андалусія]] | 699 |- | [[Валенсія (аўтаномная супольнасць)|Валенсія]] | 607 |- | [[Мадрыд (аўтаномная супольнасць)|Мадрыд]] | 418 |- | [[Мурсія (аўтаномная супольнасць)|Мурсія]] | 129 |- | [[Канарскія астравы]] | 104 |} <ref name="Karpava"/> === Занятасць і адукацыя === Адной з асноўных праблем мігрантаў была прафесійная адаптацыя. Значная частка беларусаў мела вышэйшую адукацыю, але не магла знайсці працу паводле сваёй кваліфікацыі. Большасць працавала ў сферы паслуг; мужчыны часцей былі занятыя ў гасцінічна-рэстараннай сферы і гандлі, жанчыны — у хатняй працы.<ref name="Karpava"/> У 2010 годзе ў іспанскай сістэме сацыяльнага страхавання былі зарэгістраваны 1103 працаўнікі з Беларусі, у тым ліку 373 мужчыны і 730 жанчын. У параўнанні з 2009 годам іх колькасць павялічылася на 5,9 %.<ref name="Karpava"/> Карпава адзначала таксама паступовае павелічэнне колькасці беларускіх студэнтаў у Іспаніі і развіццё міжуніверсітэцкіх абменаў паміж Беларуссю і Іспаніяй.<ref name="Karpava"/> == Культурнае і грамадскае жыццё == У 1990-я — 2010-я гады разам з ростам колькасці мігрантаў узнікалі новыя нефармальныя і арганізаваныя формы беларускай супольнасці. У [[Тарэмалінас]]е ў правінцыі [[Малага (правінцыя)|Малага]] была зарэгістравана [[Беларускі кут (Іспанія)|асацыяцыя беларусаў «Беларускі кут»]] (ісп. ''Asociación de Bielorrusos en España «Belarusky Kut»'').<ref>{{cite web |url=https://asociate.es/andalucia/malaga/torremolinos/ |title=Asociaciones en Torremolinos, Málaga |website=Asóciate |language=es |access-date=2026-09-19 }}</ref> У 2017 годзе ў Мадрыдзе на базе моўнага цэнтра «Лінгваландыя» пачалі дзейнічаць курсы беларускай мовы для прадстаўнікоў дыяспары і іспанцаў. Ініцыятаркай была Святлана Яськова, якая ўваходзіла ў Кансультатыўны савет па справах беларусаў замежжа.<ref>{{cite web |url=https://zbsb.org/upload/iblock/f2f/f2f9ee5e58cd9afdded6cfcd7c5b23e3.pdf |title=Курсы вывучэння беларускай мовы з’явіліся ў Мадрыдзе |work=Беларусы ў свеце |issue=4 (179) |year=2017 |language=be |access-date=2026-09-19 }}</ref> У Мадрыдзе, [[Барселона|Барселоне]], [[Валенсія|Валенсіі]], Малазе і іншых гарадах дзейнічаюць сеткавыя супольнасці беларусаў і групы ўзаемадапамогі. == Пасля 2020 года == Пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі 2020 года|прэзідэнцкіх выбараў у Беларусі 2020 года]] і наступных [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|масавых пратэстаў]] грамадска-палітычная актыўнасць часткі беларускай супольнасці ў Іспаніі павялічылася. У Мадрыдзе і іншых гарадах праходзілі акцыі салідарнасці, у тым ліку каля пасольства Беларусі.<ref>{{cite web |url=https://www.fronterad.com/no-somos-esclavos-los-bielorrusos-luchamos-por-decidir-nuestro-futuro/ |title=«No somos esclavos. Los bielorrusos luchamos por decidir nuestro futuro» |last=Serraller Calvo |first=Amelia |date=2020-09-22 |language=es |access-date=2026-09-19 }}</ref> У снежні 2020 года была створана [[Народная амбасада Беларусі ў Іспаніі]], якая займалася кантактамі з іспанскімі дзяржаўнымі і грамадскімі структурамі, інфармаваннем пра становішча ў Беларусі і дапамогай беларусам у Іспаніі. Пасля прыняцця ў Беларусі ў верасні 2023 года правіл, паводле якіх замежныя дыпламатычныя прадстаўніцтвы перасталі выдаваць і абменьваць пашпарты, частка грамадзян Беларусі ў Іспаніі сутыкнулася з праблемамі пры падаўжэнні дакументаў. У снежні 2024 года ў матэрыялах [[Кангрэс дэпутатаў Іспаніі|Кангрэса дэпутатаў Іспаніі]] адзначалася, што ў краіне зарэгістравана каля 6800 грамадзян Беларусі.<ref name="Congreso2024"/> У студзені 2026 года Міністэрства інклюзіі, сацыяльнага забеспячэння і міграцыі Іспаніі і Генеральная камісарыя па справах замежнікаў і межаў прынялі спецыяльную інструкцыю аб разглядзе міграцыйных працэдур для грамадзян Беларусі. Яна дазволіла прызнаваць пратэрмінаваныя беларускія пашпарты ў адпаведных адміністрацыйных працэдурах.<ref>{{cite web |url=https://www.inclusion.gob.es/documents/d/migraciones/instruccion-conjunta-bielorrusia-validez.pdf |title=Instrucción conjunta del Director General de Gestión Migratoria y del Comisario General de Extranjería y Fronteras por la que se determina el criterio a seguir en los procedimientos de extranjería impulsados o tramitados a favor de nacionales bielorrusos en España |date=2026-01 |publisher=Ministerio de Inclusión, Seguridad Social y Migraciones |language=es |access-date=2026-09-19 }}</ref> У 2026 годзе ў Мадрыдзе пачалося стварэнне [[Місія дэмакратычнай Беларусі ў Мадрыдзе|Місіі дэмакратычнай Беларусі ў Мадрыдзе]]. Кіраўніцай місіі была прызначана [[Таццяна Марыніч]].<ref>{{cite web |url=https://tsikhanouskaya.org/en/news/belarusian-democratic-forces-at-the-global-progressive-mobilization.html |title=Belarusian democratic forces at the Global Progressive Mobilization |date=2026-04-22 |publisher=Офіс Святланы Ціханоўскай |language=en |access-date=2026-09-19 }}</ref> Пытанні становішча грамадзян Беларусі ў Іспаніі і адкрыцця місіі абмяркоўваліся ў красавіку 2026 года падчас сустрэч [[Святлана Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]] з прэм'ер-міністрам [[Педра Санчэс]]ам, міністрам замежных спраў [[Хасэ Мануэль Альбарэс|Хасэ Мануэлем Альбарэсам]] і старшынёй Сената [[Педра Раян Ахеда|Педра Раянам Ахедай]].<ref>{{cite web |url=https://tsikhanouskaya.org/en/news/visit-to-madrid-work-on-residency-issues-in-lithuania-weekly-updates-from-sviatlana-tsikhanouskayas-office-april-6-12.html |title=Visit to Madrid, work on residency issues in Lithuania. Weekly updates from Sviatlana Tsikhanouskaya’s Office: April 6–12 |date=2026-04-14 |publisher=Офіс Святланы Ціханоўскай |language=en |access-date=2026-09-19 }}</ref> == Вядомыя беларусы, звязаныя з Іспаніяй == * [[Янка Сурвіла]] — грамадскі дзеяч, адзін з арганізатараў беларускага студэнцкага асяродка і беларускага радыёвяшчання ў Мадрыдзе. * [[Івонка Сурвіла]] — грамадская і палітычная дзяячка, супрацоўніца беларускай рэдакцыі Іспанскага нацыянальнага радыё ў 1959—1965 гадах; з 1997 года старшыня [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады БНР]]. * [[Паўліна Сурвіла]] — этнамузыколаг і даследчыца беларускай культуры, нарадзілася ў Мадрыдзе ў 1961 годзе. * [[Віктар Сянкевіч]] — дзеяч беларускай пасляваеннай эміграцыі, студэнт у Мадрыдзе і адзін з арганізатараў беларускага радыёвяшчання. * [[Уладзіслаў Рыжы-Рыскі]] — дзеяч беларускай эміграцыі, арганізатар працы [[Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі|Інстытута беларусаведы імя Льва Сапегі]]. == Гл. таксама == * [[Беларуская дыяспара]] * [[Беларусы ў грамадзянскай вайне ў Іспаніі]] * [[Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё]] * [[Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі]] * [[Беларускае акадэмічнае згуртаванне]] * [[Беларуска-іспанскія адносіны]] * [[Янка Сурвіла]] * [[Івонка Сурвіла]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{cite journal |last=Kárpava |first=Alena |title=Inmigración bielorrusa en España. Estado actual y perspectivas |journal=Revista de Paz y Conflictos |volume=5 |year=2012 |pages=157—172 |doi=10.30827/revpaz.v5i0.471 |language=es }} * Воронкова И. Ю. ''Беларусь и война в Испании (1936—1939)''. — Минск: Белорусская наука, 2009. — 159 с. * Гардзіенка Н. ''Дзесяць лістоў з Мадрыда: Янка Сурвіла да айца Льва Гарошкі (1956—1958)''. * Ляднёва А. С. Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі // ''Беларуская энцыклапедыя''. — Мінск, 1998. — Т. 7. — С. 266. * ''Беларуская энцыклапедыя''. — Артыкул «Іспанія». == Спасылкі == * [https://revistaseug.ugr.es/index.php/revpaz/article/view/471 Alena Kárpava. Inmigración bielorrusa en España. Estado actual y perspectivas]. * [https://binim.org/wp-content/uploads/2021/10/Dr.-Maria-Paula-Survilla-1964%E2%80%942020_Bielaruski.pdf Наталля Гардзіенка. Дзесяць лістоў з Мадрыда: Янка Сурвіла да айца Льва Гарошкі (1956—1958)]. * [https://www.inclusion.gob.es/es/web/migraciones/instrucciones Міністэрства інклюзіі, сацыяльнага забеспячэння і міграцыі Іспаніі — інструкцыі ў міграцыйнай сферы]. {{Беларусы}} {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара паводле краін]] [[Катэгорыя:Народы Іспаніі]] [[Катэгорыя:Беларуска-іспанскія адносіны]] [[Катэгорыя:Беларусы Іспаніі| ]] 3zs7x461xao9f6m0ojsiut1nj48txu5 5202471 5202457 2026-09-19T20:46:55Z АлесьНавіцкі90 162483 5202471 wikitext text/x-wiki '''Беларусы Іспаніі''' — [[беларусы]], якія стала або часова жывуць у [[Іспанія|Іспаніі]], а таксама гістарычныя беларускія эміграцыйныя асяродкі, арганізацыі і ініцыятывы ў гэтай краіне. Арганізаваны беларускі асяродак у Іспаніі пачаў складвацца ў [[Мадрыд]]зе ў пачатку 1950-х гадоў і быў прадстаўлены перадусім пасляваеннымі эмігрантамі і беларускімі студэнтамі Мадрыдскага ўніверсітэта. У 1950—1960-я гады тут дзейнічалі [[Беларускае акадэмічнае згуртаванне]], [[Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі]], беларуская секцыя Цэнтра па вывучэнні краін Усходу і [[Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё]].<ref name="БелЭн">{{cite web |url=https://verbum.by/belen/%D0%86%D0%A1%D0%9F%D0%90%D0%9D%D0%86%D0%AF |title=Іспанія |website=Verbum.by |work=Беларуская энцыклапедыя |access-date=2026-09-19 }}</ref> Новая масавая іміграцыя з Беларусі пачалася пасля распаду [[СССР]]. Іспанская дзяржаўная статыстыка пачала асобна фіксаваць грамадзян Беларусі ў 1998 годзе. На 1 студзеня 2011 года ў Іспаніі налічвалася 3716 жыхароў з Беларусі, а ў 2024 годзе, паводле [[Нацыянальны інстытут статыстыкі Іспаніі|Нацыянальнага інстытута статыстыкі Іспаніі]], — каля 6800 грамадзян Беларусі.<ref name="Karpava">{{cite journal |last=Kárpava |first=Alena |title=Inmigración bielorrusa en España. Estado actual y perspectivas |journal=Revista de Paz y Conflictos |volume=5 |year=2012 |pages=157—172 |doi=10.30827/revpaz.v5i0.471 |url=https://revistaseug.ugr.es/index.php/revpaz/article/view/471 |language=es }}</ref><ref name="Congreso2024">{{cite web |url=https://www.congreso.es/ca/busqueda-de-publicaciones?_publicaciones_id_texto=BOCG-15-D-252.CODI.&_publicaciones_legislatura=XV&_publicaciones_mode=mostrarTextoIntegro&p_p_id=publicaciones&p_p_lifecycle=0&p_p_mode=view&p_p_state=normal |title=Boletín Oficial de las Cortes Generales. Congreso de los Diputados. Serie D, núm. 252 |date=2024-12-11 |publisher=Congreso de los Diputados |language=es |access-date=2026-09-19 }}</ref> == Раннія кантакты == Алена Карпава ў даследаванні беларускай міграцыі ў Іспаніі пачынае гістарычны агляд з прысутнасці ў [[Аль-Андалус]]е ў X—XI стагоддзях [[сакаліба]] — рабоў, вольнаадпушчанікаў і вайскоўцаў славянскага паходжання. У XI стагоддзі, паводле выкарыстаных ёю крыніц, у мусульманскай Іспаніі налічвалася 1375 мужчын і 6350 жанчын славянскага паходжання.<ref name="Karpava"/> Аднак сярэднявечныя крыніцы гавораць пра славян увогуле і не дазваляюць вылучыць сярод іх асобную беларускую этнічную групу. У XIX — пачатку XX стагоддзя галоўнымі кірункамі масавай беларускай эміграцыі былі [[Злучаныя Штаты Амерыкі]], [[Канада]], [[Аргенціна]], [[Аўстралія]] і іншыя краіны, а пасля Другой сусветнай вайны — таксама дзяржавы Заходняй Еўропы, перадусім Германія.<ref name="Karpava"/> Надзейных звестак пра сталую арганізаваную беларускую калонію ў Іспаніі да сярэдзіны XX стагоддзя няма. == Грамадзянская вайна ў Іспаніі == {{Асноўны артыкул|Беларусы ў грамадзянскай вайне ў Іспаніі}} [[Файл:Гріцавец марка.jpg|thumb|[[Сяргей Іванавіч Грыцавец|Сяргей Грыцавец]] — адзін з ураджэнцаў Беларусі, якія ўдзельнічалі ў грамадзянскай вайне ў Іспаніі]] Падчас [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|Грамадзянскай вайны ў Іспаніі]] 1936—1939 гадоў у баявых дзеяннях удзельнічалі беларусы і ўраджэнцы Беларусі як з [[БССР]], так і з [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. Большасць вядомых удзельнікаў ваявала на баку [[Другая Іспанская Рэспубліка|Іспанскай Рэспублікі]]. Савецкія грамадзяне служылі пераважна як ваенныя спецыялісты, лётчыкі і танкісты, а выхадцы з Заходняй Беларусі, якая тады ўваходзіла ў склад [[Польшча|Польшчы]], — у [[Інтэрнацыянальныя брыгады|інтэрнацыянальных брыгадах]], у тым ліку ў фарміраваннях, звязаных з [[Інтэрбрыгада імя Яраслава Дамброўскага|брыгадай імя Яраслава Дамброўскага]].<ref>{{cite web |url=https://be.wikipedia.org/wiki/Беларусы_ў_грамадзянскай_вайне_ў_Іспаніі |title=Беларусы ў грамадзянскай вайне ў Іспаніі |website=Вікіпедыя |access-date=2026-09-19 }}</ref> Сярод удзельнікаў вайны былі [[Сяргей Іванавіч Грыцавец|Сяргей Грыцавец]], [[Павел Яўціхіевіч Купрыянаў|Павел Купрыянаў]], [[Георгій Міхайлавіч Склязнёў|Георгій Склязнёў]], [[Фёдар Кузьміч Каўроў|Фёдар Каўроў]] і [[Мікалай Аляксандравіч Сяліцкі|Мікалай Сяліцкі]]. Пяцёра выхадцаў з Беларусі за ўдзел у вайне атрымалі званне [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]].<ref>{{cite book |last=Воронкова |first=И. Ю. |title=Беларусь и война в Испании (1936—1939) |location=Минск |publisher=Белорусская наука |year=2009 |pages=159 |language=ru }}</ref> Пасля перамогі войскаў [[Франсіска Франка]] ўдзельнікі інтэрбрыгад пакінулі Іспанію. Дакументальна пацверджаных звестак пра ўтварэнне імі ў франкісцкай Іспаніі асобнай беларускай ветэранскай супольнасці не выяўлена. == Пасляваенны мадрыдскі асяродак == Пасля Другой сусветнай вайны ў Заходняй Еўропе апынуліся дзясяткі тысяч выхадцаў з Беларусі, у тым ліку [[перамешчаныя асобы]]. Асноўныя беларускія цэнтры ўзніклі ў Германіі, Францыі, Бельгіі і Вялікабрытаніі. Іспанскі асяродак сфармаваўся пазней і быў значна меншы, але ў 1950-я гады Мадрыд стаў адным з цэнтраў беларускага студэнцкага, навуковага і інфармацыйнага жыцця ў Заходняй Еўропе.<ref name="Gardzienka">{{cite web |url=https://binim.org/wp-content/uploads/2021/10/Dr.-Maria-Paula-Survilla-1964%E2%80%942020_Bielaruski.pdf |title=Дзесяць лістоў з Мадрыда: Янка Сурвіла да айца Льва Гарошкі (1956—1958) |last=Гардзіенка |first=Наталля |language=be |access-date=2026-09-19 }}</ref> Іспанія ў гэты час знаходзілася пад уладай [[Франсіска Франка]]. Рэжым 1939—1975 гадоў быў аўтарытарнай дыктатурай; у ранні перыяд у ім значную ролю адыгрывалі фашысцкія і нацыянал-сіндыкалісцкія элементы, звязаныя з [[Фаланга|Фалангай]]. Яго антыкамуністычная арыентацыя стварала ўмовы для дзейнасці эміграцыйных арганізацый з краін Усходняй Еўропы. === Студэнцкае асяроддзе === На пачатку 1950-х гадоў Мадрыд быў пасля [[Лёвен]]а другім важным цэнтрам атрымання вышэйшай адукацыі беларускімі пасляваеннымі эмігрантамі. Стыпендый там было менш, чым у Лёвене. Сярод вядомых беларускіх студэнтаў былі [[Янка Сурвіла]], [[Віктар Сянкевіч]], [[Уладзіслаў Рыжы-Рыжскі]], Генрых Юзэфовіч і Васіль Млынчык.<ref name="Gardzienka"/> Значную ролю ў арганізацыі навучання беларускіх студэнтаў адыгрываў святар [[Леў Юр’евіч Гарошка|Леў Гарошка]], які з Францыі шукаў кандыдатаў на стыпендыі, падтрымліваў сувязі са студэнтамі і дапамагаў ім у навучанні і побытавых пытаннях.<ref name="Gardzienka"/> У 1952 годзе беларускія студэнты заснавалі [[Беларускае акадэмічнае згуртаванне]], старшынёй якога стаў Янка Сурвіла. Пры Цэнтры па вывучэнні краін Усходу ў 1956 годзе была створана беларуская секцыя, якую таксама ўзначаліў Сурвіла.<ref name="БелЭн"/> У 1954—1955 гадах у Мадрыдзе прайшлі канцэрты беларускай музыкі і народных песень для студэнтаў і навукоўцаў. На семінарах і канферэнцыях беларусы выступалі з дакладамі і рэфератамі па беларусазнаўстве; беларуская моладзь прадстаўляла Беларусь падчас нацыянальных свят, культурных мерапрыемстваў, міжнародных сімпозіумаў і канферэнцый.<ref name="БелЭн"/> === Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі === {{Асноўны артыкул|Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі}} [[Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі]] дзейнічаў у Мадрыдзе ў 1952—1960 гадах пры Цэнтры абмену еўрапейскай культуры. Старшынёй інстытута быў прынц Тодар Ляскарыс Камнена, а арганізацыйную працу вёў [[Уладзіслаў Рыжы-Рыжскі]].<ref>{{cite encyclopedia |title=Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі |last=Ляднёва |first=А. С. |encyclopedia=Беларуская энцыклапедыя |volume=7 |location=Мінск |publisher=Беларуская энцыклапедыя |year=1998 |page=266 }}</ref> Асноўнымі кірункамі працы былі даследаванне гісторыі і сучаснасці беларускай дзяржаўнасці і распаўсюджанне ведаў пра Беларусь у Іспаніі і Заходняй Еўропе. Для супрацоўніцтва запрашаліся беларускія навукоўцы; вынікі часткі іх даследаванняў друкаваліся ў іспанскім часопісе ''Oriente'' («Усход»).<ref>{{cite encyclopedia |title=Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі |last=Ляднёва |first=А. С. |encyclopedia=Беларуская энцыклапедыя |volume=7 |location=Мінск |publisher=Беларуская энцыклапедыя |year=1998 |page=266 }}</ref> === Беларускае радыёвяшчанне === {{Асноўны артыкул|Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё}} 25 сакавіка 1952 года з Мадрыда выйшла асобная беларускамоўная радыёперадача з удзелам старшыні [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады БНР]] [[Мікола Абрамчык|Міколы Абрамчыка]].<ref>{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/772203.html |title=Імёны Свабоды: Янка Сурвіла |website=Радыё Свабода |access-date=2026-09-19 }}</ref> Рэгулярная [[Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё|беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё]] пачала вяшчанне ў 1958 годзе. Сярод яе заснавальнікаў і супрацоўнікаў былі Янка Сурвіла і Віктар Сянкевіч. Пасля пераезду ў Мадрыд у 1959 годзе да працы далучылася [[Івонка Сурвіла]]. Перадачы былі разлічаны перадусім на слухачоў у [[БССР]] і іншых частках СССР.<ref name="Gardzienka"/> [[Файл:Pres. Ivonka Survilla.jpg|thumb|[[Івонка Сурвіла]], якая ў 1959—1965 гадах працавала ў беларускай рэдакцыі Іспанскага нацыянальнага радыё]] Беларускія перадачы выходзілі на кароткіх хвалях. Да закрыцця рэдакцыі 31 мая 1965 года было падрыхтавана каля 2380 выпускаў.<ref>{{cite web |url=https://www.radabnr.org/radio-madrid-1958/ |title=Беларускае радыё з Мадрыду: да 60-годдзя першай перадачы |publisher=Рада БНР |language=be |access-date=2026-09-19 }}</ref> == Заняпад пасляваеннага асяродка == У 1960-я гады значная частка беларусаў, якія вучыліся або працавалі ў Іспаніі, пакінула краіну, і арганізаваная беларуская дзейнасць істотна аслабла.<ref name="БелЭн"/> У 1960 годзе спыніў працу Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі, а ў 1965 годзе — беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё. Янка і Івонка Сурвілы заставаліся ў Мадрыдзе да 1969 года, калі пераехалі ў Канаду. Іх дачка [[Паўліна Сурвіла]] нарадзілася ў Мадрыдзе ў 1961 годзе; пазней стала этнамузыколагам і даследчыцай беларускай культуры.<ref>{{cite web |url=https://nashaniva.com/232420 |title=Сямейныя гісторыі прэзідэнтаў БНР |website=Наша Ніва |access-date=2026-09-19 }}</ref> Пра існаванне ў Іспаніі ў 1970—1980-я гады параўнальнага з мадрыдскім асяродкам 1950-х гадоў арганізаванага беларускага цэнтра звестак не выяўлена. == Новая іміграцыя пасля 1991 года == Пасля распаду СССР характар беларускай прысутнасці ў Іспаніі змяніўся. Калі асяродак 1950—1960-х гадоў складаўся пераважна з палітычнай пасляваеннай эміграцыі і студэнтаў, то новая міграцыя была ў значнай ступені звязана з працай, сямейнымі сувязямі і пераездам на сталае жыхарства.<ref name="Karpava"/> Карпава вылучае гістарычныя, сацыяльныя, палітычныя, эканамічныя і экалагічныя прычыны беларускай міграцыі. У праведзеных ёю інтэрв'ю найбольш частай непасрэднай прычынай пераезду ў Іспанію былі сямейныя сувязі — знаёмства або шлюб з партнёрам у Іспаніі. На другім месцы было імкненне «палепшыць жыццё», пад якім рэспандэнты разумелі не толькі матэрыяльныя ўмовы, але таксама жаданне пазбегнуць наступстваў [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы]] і палітычнай сітуацыі ў Беларусі.<ref name="Karpava"/> Першыя грамадзяне Беларусі былі асобна зафіксаваны [[Нацыянальны інстытут статыстыкі Іспаніі|INE]] ў 1998 годзе. У 2000—2001 гадах колькасць беларусаў павялічвалася прыкладна на 100—200 чалавек у год, у 2002—2007 гадах — прыблізна на 500 чалавек штогод. У 2005 годзе колькасць уладальнікаў дазволу на пражыванне павялічылася амаль на 800 чалавек, што Карпава звязвала з масавай легалізацыяй замежнікаў у Іспаніі.<ref name="Karpava"/> Імігранты з Беларусі параўнальна хутка легалізоўвалі сваё становішча: апытаныя Карпавай звычайна атрымлівалі дазвол на пражыванне ўжо на працягу першага года знаходжання ў краіне. Эканамічны крызіс 2008 года істотна запаволіў прыток, і ў наступныя тры гады штогадовы рост склаў толькі каля 50—100 чалавек.<ref name="Karpava"/> === Колькасць === Даныя розных гадоў не цалкам супастаўныя: частка статыстыкі ўлічвае толькі грамадзян Беларусі з дзейным дазволам на пражыванне, а частка — усіх зарэгістраваных жыхароў. {| class="wikitable" |+ Дынаміка колькасці грамадзян Беларусі ў Іспаніі ! Год ! Колькасць ! Катэгорыя ! Крыніца |- | 2000 | 251 | грамадзяне Беларусі з дзейным дазволам на пражыванне | <ref name="Karpava"/> |- | 2008 | 2587 | грамадзяне Беларусі з дзейным дазволам на пражыванне | <ref name="Karpava"/> |- | 2011 | 3716 | зарэгістраваныя жыхары з Беларусі | <ref name="Karpava"/> |- | 2024 | каля 6800 | зарэгістраваныя грамадзяне Беларусі | <ref name="Congreso2024"/> |} === Узрост і пол === Беларуская іміграцыя ў Іспаніі ў пачатку XXI стагоддзя характарызавалася значнай перавагай жанчын. У 2000 годзе сярод грамадзян Беларусі з дзейным дазволам на пражыванне было 68 мужчын і 183 жанчыны, у 2008 годзе — адпаведна 900 і 1687.<ref name="Karpava"/> У 2008 годзе іспанскае грамадзянства атрымалі 23 жанчыны і 3 мужчыны з Беларусі. Агульная колькасць натуралізаваных у той год складала каля 1 % колькасці беларускіх імігрантаў у краіне.<ref name="Karpava"/> Большасць беларускай іміграцыі складалі людзі працаздольнага ўзросту. Паводле даных INE, выкарыстаных Карпавай, 79,4 % знаходзіліся ў працаздольным узросце; 12 % былі непаўналетнімі, а 1,9 % — старэйшымі за 65 гадоў. Самай вялікай пяцігадовай групай былі людзі ва ўзросце 30—35 гадоў — 712 чалавек, або 20,4 % усіх зарэгістраваных беларусаў.<ref name="Karpava"/> === Геаграфія рассялення === На пачатку 2011 года беларусы жылі па ўсёй Іспаніі, але найбольшая іх колькасць была сканцэнтравана ў прыбярэжных аўтаномных супольнасцях і рэгіёнах з развітой індустрыяй і турызмам.<ref name="Karpava"/> {| class="wikitable sortable" |+ Найбуйнейшыя рэгіянальныя групы беларусаў у Іспаніі, 2011 ! Аўтаномная супольнасць ! Колькасць |- | [[Каталонія]] | 1202 |- | [[Андалусія]] | 699 |- | [[Валенсія (аўтаномная супольнасць)|Валенсія]] | 607 |- | [[Мадрыд (аўтаномная супольнасць)|Мадрыд]] | 418 |- | [[Мурсія (аўтаномная супольнасць)|Мурсія]] | 129 |- | [[Канарскія астравы]] | 104 |} <ref name="Karpava"/> === Занятасць і адукацыя === Адной з асноўных праблем мігрантаў была прафесійная адаптацыя. Значная частка беларусаў мела вышэйшую адукацыю, але не магла знайсці працу паводле сваёй кваліфікацыі. Большасць працавала ў сферы паслуг; мужчыны часцей былі занятыя ў гасцінічна-рэстараннай сферы і гандлі, жанчыны — у хатняй працы.<ref name="Karpava"/> У 2010 годзе ў іспанскай сістэме сацыяльнага страхавання былі зарэгістраваны 1103 працаўнікі з Беларусі, у тым ліку 373 мужчыны і 730 жанчын. У параўнанні з 2009 годам іх колькасць павялічылася на 5,9 %.<ref name="Karpava"/> Карпава адзначала таксама паступовае павелічэнне колькасці беларускіх студэнтаў у Іспаніі і развіццё міжуніверсітэцкіх абменаў паміж Беларуссю і Іспаніяй.<ref name="Karpava"/> == Культурнае і грамадскае жыццё == У 1990-я — 2010-я гады разам з ростам колькасці мігрантаў узнікалі новыя нефармальныя і арганізаваныя формы беларускай супольнасці. У [[Тарэмалінас]]е ў правінцыі [[Малага (правінцыя)|Малага]] была зарэгістравана [[Беларускі кут (Іспанія)|асацыяцыя беларусаў «Беларускі кут»]] (ісп. ''Asociación de Bielorrusos en España «Belarusky Kut»'').<ref>{{cite web |url=https://asociate.es/andalucia/malaga/torremolinos/ |title=Asociaciones en Torremolinos, Málaga |website=Asóciate |language=es |access-date=2026-09-19 }}</ref> У 2017 годзе ў Мадрыдзе на базе моўнага цэнтра «Лінгваландыя» пачалі дзейнічаць курсы беларускай мовы для прадстаўнікоў дыяспары і іспанцаў. Ініцыятаркай была Святлана Яськова, якая ўваходзіла ў Кансультатыўны савет па справах беларусаў замежжа.<ref>{{cite web |url=https://zbsb.org/upload/iblock/f2f/f2f9ee5e58cd9afdded6cfcd7c5b23e3.pdf |title=Курсы вывучэння беларускай мовы з’явіліся ў Мадрыдзе |work=Беларусы ў свеце |issue=4 (179) |year=2017 |language=be |access-date=2026-09-19 }}</ref> У Мадрыдзе, [[Барселона|Барселоне]], [[Валенсія|Валенсіі]], Малазе і іншых гарадах дзейнічаюць сеткавыя супольнасці беларусаў і групы ўзаемадапамогі. == Пасля 2020 года == Пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі 2020 года|прэзідэнцкіх выбараў у Беларусі 2020 года]] і наступных [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|масавых пратэстаў]] грамадска-палітычная актыўнасць часткі беларускай супольнасці ў Іспаніі павялічылася. У Мадрыдзе і іншых гарадах праходзілі акцыі салідарнасці, у тым ліку каля пасольства Беларусі.<ref>{{cite web |url=https://www.fronterad.com/no-somos-esclavos-los-bielorrusos-luchamos-por-decidir-nuestro-futuro/ |title=«No somos esclavos. Los bielorrusos luchamos por decidir nuestro futuro» |last=Serraller Calvo |first=Amelia |date=2020-09-22 |language=es |access-date=2026-09-19 }}</ref> У снежні 2020 года была створана [[Народная амбасада Беларусі ў Іспаніі]], якая займалася кантактамі з іспанскімі дзяржаўнымі і грамадскімі структурамі, інфармаваннем пра становішча ў Беларусі і дапамогай беларусам у Іспаніі. Пасля прыняцця ў Беларусі ў верасні 2023 года правіл, паводле якіх замежныя дыпламатычныя прадстаўніцтвы перасталі выдаваць і абменьваць пашпарты, частка грамадзян Беларусі ў Іспаніі сутыкнулася з праблемамі пры падаўжэнні дакументаў. У снежні 2024 года ў матэрыялах [[Кангрэс дэпутатаў Іспаніі|Кангрэса дэпутатаў Іспаніі]] адзначалася, што ў краіне зарэгістравана каля 6800 грамадзян Беларусі.<ref name="Congreso2024"/> У студзені 2026 года Міністэрства інклюзіі, сацыяльнага забеспячэння і міграцыі Іспаніі і Генеральная камісарыя па справах замежнікаў і межаў прынялі спецыяльную інструкцыю аб разглядзе міграцыйных працэдур для грамадзян Беларусі. Яна дазволіла прызнаваць пратэрмінаваныя беларускія пашпарты ў адпаведных адміністрацыйных працэдурах.<ref>{{cite web |url=https://www.inclusion.gob.es/documents/d/migraciones/instruccion-conjunta-bielorrusia-validez.pdf |title=Instrucción conjunta del Director General de Gestión Migratoria y del Comisario General de Extranjería y Fronteras por la que se determina el criterio a seguir en los procedimientos de extranjería impulsados o tramitados a favor de nacionales bielorrusos en España |date=2026-01 |publisher=Ministerio de Inclusión, Seguridad Social y Migraciones |language=es |access-date=2026-09-19 }}</ref> У 2026 годзе ў Мадрыдзе пачалося стварэнне [[Місія дэмакратычнай Беларусі ў Мадрыдзе|Місіі дэмакратычнай Беларусі ў Мадрыдзе]]. Кіраўніцай місіі была прызначана [[Таццяна Марыніч]].<ref>{{cite web |url=https://tsikhanouskaya.org/en/news/belarusian-democratic-forces-at-the-global-progressive-mobilization.html |title=Belarusian democratic forces at the Global Progressive Mobilization |date=2026-04-22 |publisher=Офіс Святланы Ціханоўскай |language=en |access-date=2026-09-19 }}</ref> Пытанні становішча грамадзян Беларусі ў Іспаніі і адкрыцця місіі абмяркоўваліся ў красавіку 2026 года падчас сустрэч [[Святлана Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]] з прэм'ер-міністрам [[Педра Санчэс]]ам, міністрам замежных спраў [[Хасэ Мануэль Альбарэс|Хасэ Мануэлем Альбарэсам]] і старшынёй Сената [[Педра Раян Ахеда|Педра Раянам Ахедай]].<ref>{{cite web |url=https://tsikhanouskaya.org/en/news/visit-to-madrid-work-on-residency-issues-in-lithuania-weekly-updates-from-sviatlana-tsikhanouskayas-office-april-6-12.html |title=Visit to Madrid, work on residency issues in Lithuania. Weekly updates from Sviatlana Tsikhanouskaya’s Office: April 6–12 |date=2026-04-14 |publisher=Офіс Святланы Ціханоўскай |language=en |access-date=2026-09-19 }}</ref> == Вядомыя беларусы, звязаныя з Іспаніяй == * [[Янка Сурвіла]] — грамадскі дзеяч, адзін з арганізатараў беларускага студэнцкага асяродка і беларускага радыёвяшчання ў Мадрыдзе. * [[Івонка Сурвіла]] — грамадская і палітычная дзяячка, супрацоўніца беларускай рэдакцыі Іспанскага нацыянальнага радыё ў 1959—1965 гадах; з 1997 года старшыня [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады БНР]]. * [[Паўліна Сурвіла]] — этнамузыколаг і даследчыца беларускай культуры, нарадзілася ў Мадрыдзе ў 1961 годзе. * [[Віктар Сянкевіч]] — дзеяч беларускай пасляваеннай эміграцыі, студэнт у Мадрыдзе і адзін з арганізатараў беларускага радыёвяшчання. * [[Уладзіслаў Рыжы-Рыжскі]] — дзеяч беларускай эміграцыі, арганізатар працы [[Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі|Інстытута беларусаведы імя Льва Сапегі]]. == Гл. таксама == * [[Беларуская дыяспара]] * [[Беларусы ў грамадзянскай вайне ў Іспаніі]] * [[Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё]] * [[Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі]] * [[Беларускае акадэмічнае згуртаванне]] * [[Беларуска-іспанскія адносіны]] * [[Янка Сурвіла]] * [[Івонка Сурвіла]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{cite journal |last=Kárpava |first=Alena |title=Inmigración bielorrusa en España. Estado actual y perspectivas |journal=Revista de Paz y Conflictos |volume=5 |year=2012 |pages=157—172 |doi=10.30827/revpaz.v5i0.471 |language=es }} * Воронкова И. Ю. ''Беларусь и война в Испании (1936—1939)''. — Минск: Белорусская наука, 2009. — 159 с. * Гардзіенка Н. ''Дзесяць лістоў з Мадрыда: Янка Сурвіла да айца Льва Гарошкі (1956—1958)''. * Ляднёва А. С. Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі // ''Беларуская энцыклапедыя''. — Мінск, 1998. — Т. 7. — С. 266. * ''Беларуская энцыклапедыя''. — Артыкул «Іспанія». == Спасылкі == * [https://revistaseug.ugr.es/index.php/revpaz/article/view/471 Alena Kárpava. Inmigración bielorrusa en España. Estado actual y perspectivas]. * [https://binim.org/wp-content/uploads/2021/10/Dr.-Maria-Paula-Survilla-1964%E2%80%942020_Bielaruski.pdf Наталля Гардзіенка. Дзесяць лістоў з Мадрыда: Янка Сурвіла да айца Льва Гарошкі (1956—1958)]. * [https://www.inclusion.gob.es/es/web/migraciones/instrucciones Міністэрства інклюзіі, сацыяльнага забеспячэння і міграцыі Іспаніі — інструкцыі ў міграцыйнай сферы]. {{Беларусы}} {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара паводле краін]] [[Катэгорыя:Народы Іспаніі]] [[Катэгорыя:Беларуска-іспанскія адносіны]] [[Катэгорыя:Беларусы Іспаніі| ]] jrlos32ejkw9gn005914vjb15fvkqvu 5202632 5202471 2026-09-20T11:13:36Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5202632 wikitext text/x-wiki '''Беларусы Іспаніі''' — [[беларусы]], якія стала або часова жывуць у [[Іспанія|Іспаніі]], а таксама гістарычныя беларускія эміграцыйныя асяродкі, арганізацыі і ініцыятывы ў гэтай краіне. Арганізаваны беларускі асяродак у Іспаніі пачаў складвацца ў [[Мадрыд]]зе ў пачатку 1950-х гадоў і быў прадстаўлены перадусім пасляваеннымі эмігрантамі і беларускімі студэнтамі Мадрыдскага ўніверсітэта. У 1950—1960-я гады тут дзейнічалі [[Беларускае акадэмічнае згуртаванне]], [[Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі]], беларуская секцыя Цэнтра па вывучэнні краін Усходу і [[Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё]].<ref name="БелЭн">{{cite web |url=https://verbum.by/belen/%D0%86%D0%A1%D0%9F%D0%90%D0%9D%D0%86%D0%AF |title=Іспанія |website=Verbum.by |work=Беларуская энцыклапедыя |access-date=2026-09-19 }}</ref> Новая масавая іміграцыя з Беларусі пачалася пасля распаду [[СССР]]. Іспанская дзяржаўная статыстыка пачала асобна фіксаваць грамадзян Беларусі ў 1998 годзе. На 1 студзеня 2011 года ў Іспаніі налічвалася 3716 жыхароў з Беларусі, а ў 2024 годзе, паводле [[Нацыянальны інстытут статыстыкі Іспаніі|Нацыянальнага інстытута статыстыкі Іспаніі]], — каля 6800 грамадзян Беларусі.<ref name="Karpava">{{cite journal |last=Kárpava |first=Alena |title=Inmigración bielorrusa en España. Estado actual y perspectivas |journal=Revista de Paz y Conflictos |volume=5 |year=2012 |pages=157—172 |doi=10.30827/revpaz.v5i0.471 |url=https://revistaseug.ugr.es/index.php/revpaz/article/view/471 |language=es }}</ref><ref name="Congreso2024">{{cite web |url=https://www.congreso.es/ca/busqueda-de-publicaciones?_publicaciones_id_texto=BOCG-15-D-252.CODI.&_publicaciones_legislatura=XV&_publicaciones_mode=mostrarTextoIntegro&p_p_id=publicaciones&p_p_lifecycle=0&p_p_mode=view&p_p_state=normal |title=Boletín Oficial de las Cortes Generales. Congreso de los Diputados. Serie D, núm. 252 |date=2024-12-11 |publisher=Congreso de los Diputados |language=es |access-date=2026-09-19 }}</ref> == Раннія кантакты == Алена Карпава ў даследаванні беларускай міграцыі ў Іспаніі пачынае гістарычны агляд з прысутнасці ў [[Аль-Андалус]]е ў X—XI стагоддзях [[сакаліба]] — рабоў, вольнаадпушчанікаў і вайскоўцаў славянскага паходжання. У XI стагоддзі, паводле выкарыстаных ёю крыніц, у мусульманскай Іспаніі налічвалася 1375 мужчын і 6350 жанчын славянскага паходжання.<ref name="Karpava"/> Аднак сярэднявечныя крыніцы гавораць пра славян увогуле і не дазваляюць вылучыць сярод іх асобную беларускую этнічную групу. У XIX — пачатку XX стагоддзя галоўнымі кірункамі масавай беларускай эміграцыі былі [[Злучаныя Штаты Амерыкі]], [[Канада]], [[Аргенціна]], [[Аўстралія]] і іншыя краіны, а пасля Другой сусветнай вайны — таксама дзяржавы Заходняй Еўропы, перадусім Германія.<ref name="Karpava"/> Надзейных звестак пра сталую арганізаваную беларускую калонію ў Іспаніі да сярэдзіны XX стагоддзя няма. == Грамадзянская вайна ў Іспаніі == {{Асноўны артыкул|Беларусы ў грамадзянскай вайне ў Іспаніі}} [[Файл:Гріцавец марка.jpg|thumb|[[Сяргей Іванавіч Грыцавец|Сяргей Грыцавец]] — адзін з ураджэнцаў Беларусі, якія ўдзельнічалі ў грамадзянскай вайне ў Іспаніі]] Падчас [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|Грамадзянскай вайны ў Іспаніі]] 1936—1939 гадоў у баявых дзеяннях удзельнічалі беларусы і ўраджэнцы Беларусі як з [[БССР]], так і з [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. Большасць вядомых удзельнікаў ваявала на баку [[Другая Іспанская Рэспубліка|Іспанскай Рэспублікі]]. Савецкія грамадзяне служылі пераважна як ваенныя спецыялісты, лётчыкі і танкісты, а выхадцы з Заходняй Беларусі, якая тады ўваходзіла ў склад [[Польшча|Польшчы]], — у [[Інтэрнацыянальныя брыгады|інтэрнацыянальных брыгадах]], у тым ліку ў фарміраваннях, звязаных з [[Інтэрбрыгада імя Яраслава Дамброўскага|брыгадай імя Яраслава Дамброўскага]].<ref>{{cite web |url=https://be.wikipedia.org/wiki/Беларусы_ў_грамадзянскай_вайне_ў_Іспаніі |title=Беларусы ў грамадзянскай вайне ў Іспаніі |website=Вікіпедыя |access-date=2026-09-19 }}</ref> Сярод удзельнікаў вайны былі [[Сяргей Іванавіч Грыцавец|Сяргей Грыцавец]], [[Павел Яўціхіевіч Купрыянаў|Павел Купрыянаў]], [[Георгій Міхайлавіч Склязнёў|Георгій Склязнёў]], [[Фёдар Кузьміч Каўроў|Фёдар Каўроў]] і [[Мікалай Аляксандравіч Сяліцкі|Мікалай Сяліцкі]]. Пяцёра выхадцаў з Беларусі за ўдзел у вайне атрымалі званне [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]].<ref>{{cite book |last=Воронкова |first=И. Ю. |title=Беларусь и война в Испании (1936—1939) |location=Минск |publisher=Белорусская наука |year=2009 |pages=159 |language=ru }}</ref> Пасля перамогі войскаў [[Франсіска Франка]] ўдзельнікі інтэрбрыгад пакінулі Іспанію. Дакументальна пацверджаных звестак пра ўтварэнне імі ў франкісцкай Іспаніі асобнай беларускай ветэранскай супольнасці не выяўлена. == Пасляваенны мадрыдскі асяродак == Пасля Другой сусветнай вайны ў Заходняй Еўропе апынуліся дзясяткі тысяч выхадцаў з Беларусі, у тым ліку [[перамешчаныя асобы]]. Асноўныя беларускія цэнтры ўзніклі ў Германіі, Францыі, Бельгіі і Вялікабрытаніі. Іспанскі асяродак сфармаваўся пазней і быў значна меншы, але ў 1950-я гады Мадрыд стаў адным з цэнтраў беларускага студэнцкага, навуковага і інфармацыйнага жыцця ў Заходняй Еўропе.<ref name="Gardzienka">{{cite web |url=https://binim.org/wp-content/uploads/2021/10/Dr.-Maria-Paula-Survilla-1964%E2%80%942020_Bielaruski.pdf |title=Дзесяць лістоў з Мадрыда: Янка Сурвіла да айца Льва Гарошкі (1956—1958) |last=Гардзіенка |first=Наталля |language=be |access-date=2026-09-19 }}</ref> Іспанія ў гэты час знаходзілася пад уладай [[Франсіска Франка]]. Рэжым 1939—1975 гадоў быў аўтарытарнай дыктатурай; у ранні перыяд у ім значную ролю адыгрывалі фашысцкія і нацыянал-сіндыкалісцкія элементы, звязаныя з [[Фаланга|Фалангай]]. Яго антыкамуністычная арыентацыя стварала ўмовы для дзейнасці эміграцыйных арганізацый з краін Усходняй Еўропы. === Студэнцкае асяроддзе === На пачатку 1950-х гадоў Мадрыд быў пасля [[Лёвен]]а другім важным цэнтрам атрымання вышэйшай адукацыі беларускімі пасляваеннымі эмігрантамі. Стыпендый там было менш, чым у Лёвене. Сярод вядомых беларускіх студэнтаў былі [[Янка Сурвіла]], [[Віктар Сянкевіч]], [[Уладзіслаў Рыжы-Рыжскі]], Генрых Юзэфовіч і Васіль Млынчык.<ref name="Gardzienka"/> Значную ролю ў арганізацыі навучання беларускіх студэнтаў адыгрываў святар [[Леў Юр’евіч Гарошка|Леў Гарошка]], які з Францыі шукаў кандыдатаў на стыпендыі, падтрымліваў сувязі са студэнтамі і дапамагаў ім у навучанні і побытавых пытаннях.<ref name="Gardzienka"/> У 1952 годзе беларускія студэнты заснавалі [[Беларускае акадэмічнае згуртаванне]], старшынёй якога стаў Янка Сурвіла. Пры Цэнтры па вывучэнні краін Усходу ў 1956 годзе была створана беларуская секцыя, якую таксама ўзначаліў Сурвіла.<ref name="БелЭн"/> У 1954—1955 гадах у Мадрыдзе прайшлі канцэрты беларускай музыкі і народных песень для студэнтаў і навукоўцаў. На семінарах і канферэнцыях беларусы выступалі з дакладамі і рэфератамі па беларусазнаўстве; беларуская моладзь прадстаўляла Беларусь падчас нацыянальных свят, культурных мерапрыемстваў, міжнародных сімпозіумаў і канферэнцый.<ref name="БелЭн"/> === Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі === {{Асноўны артыкул|Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі}} [[Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі]] дзейнічаў у Мадрыдзе ў 1952—1960 гадах пры Цэнтры абмену еўрапейскай культуры. Старшынёй інстытута быў прынц Тодар Ляскарыс Камнена, а арганізацыйную працу вёў [[Уладзіслаў Рыжы-Рыжскі]].<ref>{{cite encyclopedia |title=Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі |last=Ляднёва |first=А. С. |encyclopedia=Беларуская энцыклапедыя |volume=7 |location=Мінск |publisher=Беларуская энцыклапедыя |year=1998 |page=266 }}</ref> Асноўнымі кірункамі працы былі даследаванне гісторыі і сучаснасці беларускай дзяржаўнасці і распаўсюджанне ведаў пра Беларусь у Іспаніі і Заходняй Еўропе. Для супрацоўніцтва запрашаліся беларускія навукоўцы; вынікі часткі іх даследаванняў друкаваліся ў іспанскім часопісе ''Oriente'' («Усход»).<ref>{{cite encyclopedia |title=Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі |last=Ляднёва |first=А. С. |encyclopedia=Беларуская энцыклапедыя |volume=7 |location=Мінск |publisher=Беларуская энцыклапедыя |year=1998 |page=266 }}</ref> === Беларускае радыёвяшчанне === {{Асноўны артыкул|Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё}} 25 сакавіка 1952 года з Мадрыда выйшла асобная беларускамоўная радыёперадача з удзелам старшыні [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады БНР]] [[Мікола Абрамчык|Міколы Абрамчыка]].<ref>{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/772203.html |title=Імёны Свабоды: Янка Сурвіла |website=Радыё Свабода |access-date=2026-09-19 }}</ref> Рэгулярная [[Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё|беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё]] пачала вяшчанне ў 1958 годзе. Сярод яе заснавальнікаў і супрацоўнікаў былі Янка Сурвіла і Віктар Сянкевіч. Пасля пераезду ў Мадрыд у 1959 годзе да працы далучылася [[Івонка Сурвіла]]. Перадачы былі разлічаны перадусім на слухачоў у [[БССР]] і іншых частках СССР.<ref name="Gardzienka"/> [[Файл:Pres. Ivonka Survilla.jpg|thumb|[[Івонка Сурвіла]], якая ў 1959—1965 гадах працавала ў беларускай рэдакцыі Іспанскага нацыянальнага радыё]] Беларускія перадачы выходзілі на кароткіх хвалях. Да закрыцця рэдакцыі 31 мая 1965 года было падрыхтавана каля 2380 выпускаў.<ref>{{cite web |url=https://www.radabnr.org/radio-madrid-1958/ |title=Беларускае радыё з Мадрыду: да 60-годдзя першай перадачы |publisher=Рада БНР |language=be |access-date=2026-09-19 }}</ref> == Заняпад пасляваеннага асяродка == У 1960-я гады значная частка беларусаў, якія вучыліся або працавалі ў Іспаніі, пакінула краіну, і арганізаваная беларуская дзейнасць істотна аслабла.<ref name="БелЭн"/> У 1960 годзе спыніў працу Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі, а ў 1965 годзе — беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё. Янка і Івонка Сурвілы заставаліся ў Мадрыдзе да 1969 года, калі пераехалі ў Канаду. Іх дачка [[Паўліна Сурвіла]] нарадзілася ў Мадрыдзе ў 1961 годзе; пазней стала этнамузыколагам і даследчыцай беларускай культуры.<ref>{{cite web |url=https://nashaniva.com/232420 |title=Сямейныя гісторыі прэзідэнтаў БНР |website=Наша Ніва |access-date=2026-09-19 }}</ref> Пра існаванне ў Іспаніі ў 1970—1980-я гады параўнальнага з мадрыдскім асяродкам 1950-х гадоў арганізаванага беларускага цэнтра звестак не выяўлена. == Новая іміграцыя пасля 1991 года == Пасля распаду СССР характар беларускай прысутнасці ў Іспаніі змяніўся. Калі асяродак 1950—1960-х гадоў складаўся пераважна з палітычнай пасляваеннай эміграцыі і студэнтаў, то новая міграцыя была ў значнай ступені звязана з працай, сямейнымі сувязямі і пераездам на сталае жыхарства.<ref name="Karpava"/> Карпава вылучае гістарычныя, сацыяльныя, палітычныя, эканамічныя і экалагічныя прычыны беларускай міграцыі. У праведзеных ёю інтэрв'ю найбольш частай непасрэднай прычынай пераезду ў Іспанію былі сямейныя сувязі — знаёмства або шлюб з партнёрам у Іспаніі. На другім месцы было імкненне «палепшыць жыццё», пад якім рэспандэнты разумелі не толькі матэрыяльныя ўмовы, але таксама жаданне пазбегнуць наступстваў [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы]] і палітычнай сітуацыі ў Беларусі.<ref name="Karpava"/> Першыя грамадзяне Беларусі былі асобна зафіксаваны [[Нацыянальны інстытут статыстыкі Іспаніі|INE]] ў 1998 годзе. У 2000—2001 гадах колькасць беларусаў павялічвалася прыкладна на 100—200 чалавек у год, у 2002—2007 гадах — прыблізна на 500 чалавек штогод. У 2005 годзе колькасць уладальнікаў дазволу на пражыванне павялічылася амаль на 800 чалавек, што Карпава звязвала з масавай легалізацыяй замежнікаў у Іспаніі.<ref name="Karpava"/> Імігранты з Беларусі параўнальна хутка легалізоўвалі сваё становішча: апытаныя Карпавай звычайна атрымлівалі дазвол на пражыванне ўжо на працягу першага года знаходжання ў краіне. Эканамічны крызіс 2008 года істотна запаволіў прыток, і ў наступныя тры гады штогадовы рост склаў толькі каля 50—100 чалавек.<ref name="Karpava"/> === Колькасць === Даныя розных гадоў не цалкам супастаўныя: частка статыстыкі ўлічвае толькі грамадзян Беларусі з дзейным дазволам на пражыванне, а частка — усіх зарэгістраваных жыхароў. {| class="wikitable" |+ Дынаміка колькасці грамадзян Беларусі ў Іспаніі ! Год ! Колькасць ! Катэгорыя ! Крыніца |- | 2000 | 251 | грамадзяне Беларусі з дзейным дазволам на пражыванне | <ref name="Karpava"/> |- | 2008 | 2587 | грамадзяне Беларусі з дзейным дазволам на пражыванне | <ref name="Karpava"/> |- | 2011 | 3716 | зарэгістраваныя жыхары з Беларусі | <ref name="Karpava"/> |- | 2024 | каля 6800 | зарэгістраваныя грамадзяне Беларусі | <ref name="Congreso2024"/> |} === Узрост і пол === Беларуская іміграцыя ў Іспаніі ў пачатку XXI стагоддзя характарызавалася значнай перавагай жанчын. У 2000 годзе сярод грамадзян Беларусі з дзейным дазволам на пражыванне было 68 мужчын і 183 жанчыны, у 2008 годзе — адпаведна 900 і 1687.<ref name="Karpava"/> У 2008 годзе іспанскае грамадзянства атрымалі 23 жанчыны і 3 мужчыны з Беларусі. Агульная колькасць натуралізаваных у той год складала каля 1 % колькасці беларускіх імігрантаў у краіне.<ref name="Karpava"/> Большасць беларускай іміграцыі складалі людзі працаздольнага ўзросту. Паводле даных INE, выкарыстаных Карпавай, 79,4 % знаходзіліся ў працаздольным узросце; 12 % былі непаўналетнімі, а 1,9 % — старэйшымі за 65 гадоў. Самай вялікай пяцігадовай групай былі людзі ва ўзросце 30—35 гадоў — 712 чалавек, або 20,4 % усіх зарэгістраваных беларусаў.<ref name="Karpava"/> === Геаграфія рассялення === На пачатку 2011 года беларусы жылі па ўсёй Іспаніі, але найбольшая іх колькасць была сканцэнтравана ў прыбярэжных аўтаномных супольнасцях і рэгіёнах з развітой індустрыяй і турызмам.<ref name="Karpava"/> {| class="wikitable sortable" |+ Найбуйнейшыя рэгіянальныя групы беларусаў у Іспаніі, 2011 ! Аўтаномная супольнасць ! Колькасць |- | [[Каталонія]] | 1202 |- | [[Андалусія]] | 699 |- | [[Валенсія (аўтаномная супольнасць)|Валенсія]] | 607 |- | [[Мадрыд (аўтаномная супольнасць)|Мадрыд]] | 418 |- | [[Мурсія (аўтаномная супольнасць)|Мурсія]] | 129 |- | [[Канарскія астравы]] | 104 |} <ref name="Karpava"/> === Занятасць і адукацыя === Адной з асноўных праблем мігрантаў была прафесійная адаптацыя. Значная частка беларусаў мела вышэйшую адукацыю, але не магла знайсці працу паводле сваёй кваліфікацыі. Большасць працавала ў сферы паслуг; мужчыны часцей былі занятыя ў гасцінічна-рэстараннай сферы і гандлі, жанчыны — у хатняй працы.<ref name="Karpava"/> У 2010 годзе ў іспанскай сістэме сацыяльнага страхавання былі зарэгістраваны 1103 працаўнікі з Беларусі, у тым ліку 373 мужчыны і 730 жанчын. У параўнанні з 2009 годам іх колькасць павялічылася на 5,9 %.<ref name="Karpava"/> Карпава адзначала таксама паступовае павелічэнне колькасці беларускіх студэнтаў у Іспаніі і развіццё міжуніверсітэцкіх абменаў паміж Беларуссю і Іспаніяй.<ref name="Karpava"/> == Культурнае і грамадскае жыццё == У 1990-я — 2010-я гады разам з ростам колькасці мігрантаў узнікалі новыя нефармальныя і арганізаваныя формы беларускай супольнасці. У [[Тарэмалінас]]е ў правінцыі [[Малага (правінцыя)|Малага]] была зарэгістравана [[Беларускі кут (Іспанія)|асацыяцыя беларусаў «Беларускі кут»]] (ісп. ''Asociación de Bielorrusos en España «Belarusky Kut»'').<ref>{{cite web |url=https://asociate.es/andalucia/malaga/torremolinos/ |title=Asociaciones en Torremolinos, Málaga |website=Asóciate |language=es |access-date=2026-09-19 }}</ref> У 2017 годзе ў Мадрыдзе на базе моўнага цэнтра «Лінгваландыя» пачалі дзейнічаць курсы беларускай мовы для прадстаўнікоў дыяспары і іспанцаў. Ініцыятаркай была Святлана Яськова, якая ўваходзіла ў Кансультатыўны савет па справах беларусаў замежжа.<ref>{{cite web |url=https://zbsb.org/upload/iblock/f2f/f2f9ee5e58cd9afdded6cfcd7c5b23e3.pdf |title=Курсы вывучэння беларускай мовы з’явіліся ў Мадрыдзе |work=Беларусы ў свеце |issue=4 (179) |year=2017 |language=be |access-date=2026-09-19 }}</ref> У Мадрыдзе, [[Барселона|Барселоне]], [[Валенсія|Валенсіі]], Малазе і іншых гарадах дзейнічаюць сеткавыя супольнасці беларусаў і групы ўзаемадапамогі. == Пасля 2020 года == Пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі 2020 года|прэзідэнцкіх выбараў у Беларусі 2020 года]] і наступных [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|масавых пратэстаў]] грамадска-палітычная актыўнасць часткі беларускай супольнасці ў Іспаніі павялічылася. У Мадрыдзе і іншых гарадах праходзілі акцыі салідарнасці, у тым ліку каля пасольства Беларусі.<ref>{{cite web |url=https://www.fronterad.com/no-somos-esclavos-los-bielorrusos-luchamos-por-decidir-nuestro-futuro/ |title=«No somos esclavos. Los bielorrusos luchamos por decidir nuestro futuro» |last=Serraller Calvo |first=Amelia |date=2020-09-22 |language=es |access-date=2026-09-19 }}</ref> У снежні 2020 года была створана [[Народная амбасада Беларусі ў Іспаніі]], якая займалася кантактамі з іспанскімі дзяржаўнымі і грамадскімі структурамі, інфармаваннем пра становішча ў Беларусі і дапамогай беларусам у Іспаніі. Пасля прыняцця ў Беларусі ў верасні 2023 года правіл, паводле якіх замежныя дыпламатычныя прадстаўніцтвы перасталі выдаваць і абменьваць пашпарты, частка грамадзян Беларусі ў Іспаніі сутыкнулася з праблемамі пры падаўжэнні дакументаў. У снежні 2024 года ў матэрыялах [[Кангрэс дэпутатаў Іспаніі|Кангрэса дэпутатаў Іспаніі]] адзначалася, што ў краіне зарэгістравана каля 6800 грамадзян Беларусі.<ref name="Congreso2024"/> У студзені 2026 года Міністэрства інклюзіі, сацыяльнага забеспячэння і міграцыі Іспаніі і Генеральная камісарыя па справах замежнікаў і межаў прынялі спецыяльную інструкцыю аб разглядзе міграцыйных працэдур для грамадзян Беларусі. Яна дазволіла прызнаваць пратэрмінаваныя беларускія пашпарты ў адпаведных адміністрацыйных працэдурах.<ref>{{cite web |url=https://www.inclusion.gob.es/documents/d/migraciones/instruccion-conjunta-bielorrusia-validez.pdf |title=Instrucción conjunta del Director General de Gestión Migratoria y del Comisario General de Extranjería y Fronteras por la que se determina el criterio a seguir en los procedimientos de extranjería impulsados o tramitados a favor de nacionales bielorrusos en España |date=2026-01 |publisher=Ministerio de Inclusión, Seguridad Social y Migraciones |language=es |access-date=2026-09-19 }}</ref> У 2026 годзе ў Мадрыдзе пачалося стварэнне [[Місія дэмакратычнай Беларусі ў Мадрыдзе|Місіі дэмакратычнай Беларусі ў Мадрыдзе]]. Кіраўніцай місіі была прызначана [[Таццяна Марыніч]].<ref>{{cite web |url=https://tsikhanouskaya.org/en/news/belarusian-democratic-forces-at-the-global-progressive-mobilization.html |title=Belarusian democratic forces at the Global Progressive Mobilization |date=2026-04-22 |publisher=Офіс Святланы Ціханоўскай |language=en |access-date=2026-09-19 }}</ref> Пытанні становішча грамадзян Беларусі ў Іспаніі і адкрыцця місіі абмяркоўваліся ў красавіку 2026 года падчас сустрэч [[Святлана Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]] з прэм'ер-міністрам [[Педра Санчэс]]ам, міністрам замежных спраў [[Хасэ Мануэль Альбарэс|Хасэ Мануэлем Альбарэсам]] і старшынёй Сената [[Педра Раян Ахеда|Педра Раянам Ахедай]].<ref>{{cite web |url=https://tsikhanouskaya.org/en/news/visit-to-madrid-work-on-residency-issues-in-lithuania-weekly-updates-from-sviatlana-tsikhanouskayas-office-april-6-12.html |title=Visit to Madrid, work on residency issues in Lithuania. Weekly updates from Sviatlana Tsikhanouskaya’s Office: April 6–12 |date=2026-04-14 |publisher=Офіс Святланы Ціханоўскай |language=en |access-date=2026-09-19 }}</ref> == Вядомыя беларусы, звязаныя з Іспаніяй == * [[Янка Сурвіла]] — грамадскі дзеяч, адзін з арганізатараў беларускага студэнцкага асяродка і беларускага радыёвяшчання ў Мадрыдзе. * [[Івонка Сурвіла]] — грамадская і палітычная дзяячка, супрацоўніца беларускай рэдакцыі Іспанскага нацыянальнага радыё ў 1959—1965 гадах; з 1997 года старшыня [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады БНР]]. * [[Паўліна Сурвіла]] — этнамузыколаг і даследчыца беларускай культуры, нарадзілася ў Мадрыдзе ў 1961 годзе. * [[Віктар Сянкевіч]] — дзеяч беларускай пасляваеннай эміграцыі, студэнт у Мадрыдзе і адзін з арганізатараў беларускага радыёвяшчання. * [[Уладзіслаў Рыжы-Рыжскі]] — дзеяч беларускай эміграцыі, арганізатар працы [[Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі|Інстытута беларусаведы імя Льва Сапегі]]. == Гл. таксама == * [[Беларуская дыяспара]] * [[Беларусы ў грамадзянскай вайне ў Іспаніі]] * [[Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё]] * [[Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі]] * [[Беларускае акадэмічнае згуртаванне]] * [[Беларуска-іспанскія адносіны]] * [[Янка Сурвіла]] * [[Івонка Сурвіла]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{cite journal |last=Kárpava |first=Alena |title=Inmigración bielorrusa en España. Estado actual y perspectivas |journal=Revista de Paz y Conflictos |volume=5 |year=2012 |pages=157—172 |doi=10.30827/revpaz.v5i0.471 |language=es }} * Воронкова И. Ю. ''Беларусь и война в Испании (1936—1939)''. — Минск: Белорусская наука, 2009. — 159 с. * Гардзіенка Н. ''Дзесяць лістоў з Мадрыда: Янка Сурвіла да айца Льва Гарошкі (1956—1958)''. * Ляднёва А. С. Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі // ''Беларуская энцыклапедыя''. — Мінск, 1998. — Т. 7. — С. 266. * ''Беларуская энцыклапедыя''. — Артыкул «Іспанія». == Спасылкі == * [https://revistaseug.ugr.es/index.php/revpaz/article/view/471 Alena Kárpava. Inmigración bielorrusa en España. Estado actual y perspectivas]. * [https://binim.org/wp-content/uploads/2021/10/Dr.-Maria-Paula-Survilla-1964%E2%80%942020_Bielaruski.pdf Наталля Гардзіенка. Дзесяць лістоў з Мадрыда: Янка Сурвіла да айца Льва Гарошкі (1956—1958)]. * [https://www.inclusion.gob.es/es/web/migraciones/instrucciones Міністэрства інклюзіі, сацыяльнага забеспячэння і міграцыі Іспаніі — інструкцыі ў міграцыйнай сферы]. {{Беларуская дыяспара}} [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара паводле краін]] [[Катэгорыя:Народы Іспаніі]] [[Катэгорыя:Беларуска-іспанскія адносіны]] [[Катэгорыя:Беларусы Іспаніі| ]] odyhak6x2hpf0whh81y31n13hoyx1jx 0 815042 5202398 2026-09-19T17:52:37Z АлесьНавіцкі90 162483 Новы артыкул. 5202398 wikitext text/x-wiki '''Беларусы Італіі''' — [[беларусы]], якія стала або часова жывуць у [[Італія|Італіі]], а таксама гістарычныя беларускія асяродкі, рэлігійныя, культурныя і грамадскія арганізацыі ў гэтай краіне. Кантакты выхадцаў з беларускіх зямель з Італіяй вядомыя прынамсі з эпохі [[Адраджэнне|Адраджэння]]. У міжваенны час у [[Рым]]е сфармаваўся невялікі асяродак беларускіх каталіцкіх святароў і студэнтаў. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] Рым стаў адным з цэнтраў беларускай каталіцкай эміграцыі і беларускамоўнага рэлігійнага выдавецтва; з 1950 года тут працавала беларуская рэдакцыя [[Ватыканскае радыё|Ватыканскага радыё]].<ref name="Koval">{{cite journal |last=Коваль |first=В. У. |title=Творчыя і адукацыйныя праекты беларусаў у Італіі (1921—1939 гг.) |journal=Труды БГТУ |series=Серыя 6 |issue=2 |year=2023 |pages=51—54 |doi=10.52065/2520-6885-2023-275-2-9 |language=be }}</ref><ref name="Vatican70">{{cite web |url=https://www.vaticannews.va/be/vatykan/news/2020-01/belaruskaj-redakcyi-vatykanskaha-radyjo-70.html |title=Беларускай рэдакцыі Ватыканскага радыё — 70 гадоў |date=2020-01-06 |publisher=Vatican News |language=be |access-date=2026-09-19 }}</ref> Асаблівы ўплыў на фарміраванне сувязей паміж беларусамі і Італіяй мелі праграмы аздараўлення дзяцей з тэрыторый, пацярпелых ад [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы]]. З пачатку 1990-х гадоў італьянскія сем’і прынялі сотні тысяч беларускіх дзяцей; частка былых удзельнікаў гэтых праграм пазней пераехала ў Італію на сталае жыхарства.<ref name="ANSA2026">{{cite web |url=https://www.ansa.it/sito/notizie/cronaca/2026/04/23/chernobyl-40-anni-dopo-dal-disastro-alla-solidarieta-600mila-bambini-accolti_d691f1d7-becc-446b-a9b5-208a27383c76.html |title=Chernobyl 40 anni dopo: dal disastro alla solidarietà, 600mila bambini accolti in Italia |date=2026-04-23 |publisher=ANSA |language=it |access-date=2026-09-19 }}</ref> На 1 студзеня 2025 года ў Італіі былі зарэгістраваны 9624 жыхары з грамадзянствам Беларусі. Каля 77 % з іх складалі жанчыны.<ref name="Tuttitalia">{{cite web |url=https://www.tuttitalia.it/statistiche/cittadini-stranieri/bielorussia/ |title=Bielorussi in Italia — statistiche e distribuzione per regione |website=Tuttitalia.it |language=it |access-date=2026-09-19 }}</ref> == Раннія сувязі == Адным з найбольш ранніх дакументальна засведчаных выхадцаў з беларускіх зямель у Італіі быў [[Францыск Скарына]]. У 1512 годзе ён прыбыў у [[Падуя|Падую]], дзе 5—9 лістапада трымаў іспыты перад медыцынскай калегіяй [[Падуанскі ўніверсітэт|Падуанскага ўніверсітэта]] і атрымаў ступень доктара медыцыны.<ref>{{cite web |url=https://skaryna.com/by/zhlutka-neviadomya-staronki-biagrafii-francysk-skaryna |title=Невядомыя старонкі біяграфіі Францыска Скарыны |last=Жлутка |first=Алесь |website=Лабараторыя скарыназнаўства |language=be |access-date=2026-09-19 }}</ref> У наступныя стагоддзі Італія заставалася адным з цэнтраў еўрапейскай адукацыі, мастацтва і каталіцкага жыцця, які наведвалі выхадцы з тэрыторыі сучаснай Беларусі. Аднак да XX стагоддзя няма падстаў гаварыць пра існаванне ў Італіі сталай арганізаванай беларускай дыяспары. == Міжваенны перыяд == У 1920—1930-я гады ў Рыме склаўся невялікі асяродак беларускіх каталіцкіх святароў і студэнтаў. Яны вучыліся найперш у [[Папскі Грыгарыянскі ўніверсітэт|Папскім Грыгарыянскім універсітэце]] і [[Папскі ўсходні інстытут|Папскім усходнім інстытуце]], дзе вывучалі філасофію, тэалогію, гісторыю царквы і кананічнае права.<ref name="Koval"/> Сярод найбольш актыўных беларускіх святароў у Італіі даследчыца Вольга Коваль называе [[Станіслаў Глякоўскі|Станіслава Глякоўскага]], Антона Ройку і [[Францішак Чарняўскі|Францішка Чарняўскага]]. Глякоўскі ў 1926 годзе абараніў у Рыме доктарскую дысертацыю; паведамленне пра абарону было надрукавана ў ватыканскім ''L’Osservatore Romano''.<ref name="Koval"/> Чарняўскі ў 1924—1927 гадах вучыўся ў Папскім Грыгарыянскім універсітэце і Папскім усходнім інстытуце.<ref>{{cite web |url=https://knihi-online.com/haziety-casopisy-i-hd/zapisy/zapisy-37.html?page=55 |title=Запісы. № 37 |website=Кнігі Online |language=be |access-date=2026-09-19 }}</ref> У 1926 годзе група беларускіх католікаў атрымала аўдыенцыю ў [[Пій XI|Папы Пія XI]]. Беларускія святары выкарыстоўвалі знаходжанне ў Рыме таксама для інфармавання царкоўных колаў пра становішча Каталіцкай царквы і беларускага нацыянальнага руху ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]].<ref name="Koval"/> З Італіяй быў звязаны і беларускі оперны спявак Павел Пракапеня, які ў міжваенны час выступаў у італьянскіх гарадах і разглядаў сваю дзейнасць як магчымасць папулярызацыі беларускай культуры.<ref name="Koval"/> У 1938 годзе ў Рым для працягу тэалагічнай адукацыі быў накіраваны [[Чэслаў Сіповіч]]. Ён вучыўся на тэалагічным факультэце Папскага Грыгарыянскага ўніверсітэта і 16 чэрвеня 1940 года ў Рыме быў высвечаны ў святары.<ref>{{cite web |url=https://www.radabnr.org/ceslau-sipovic/ |title=Чэслаў Сіповіч, першы біскуп адроджанай Беларускай грэка-каталіцкай царквы |publisher=Рада Беларускай Народнай Рэспублікі |language=be |access-date=2026-09-19 }}</ref> == Другая сусветная вайна == {{Асноўны артыкул|Беларусы ў бітве за Монтэ-Касіна}} У 1944 годзе на тэрыторыі Італіі ваявалі беларусы ў складзе [[2-і Польскі корпус|2-га Польскага корпуса]] пад камандаваннем [[Уладзіслаў Андэрс|Уладзіслава Андэрса]]. Значную частку яго асабовага складу складалі жыхары ўсходніх ваяводстваў даваеннай Польшчы, у тым ліку беларусы з Заходняй Беларусі. Асабліва значным эпізодам стала [[Бітва пры Монтэ-Касіна|бітва пры Монтэ-Касіна]] ў маі 1944 года. Беларускія ўдзельнікі 2-га Польскага корпуса ваявалі пры прарыве нямецкай абарончай лініі ў цэнтральнай Італіі. У беларускай гістарыяграфіі ўдзел беларусаў у гэтай бітве даследаваны асобна; выдадзены зборнік дакументаў, успамінаў і даследаванняў ''Беларусы ў бітве за Монтэ-Касіна''.<ref>{{cite web |url=https://kamunikat.org/belarusy-w-bitve-za-monte-kasina |title=Беларусы ў бітве за Монтэ-Касіна |website=Kamunikat.org |language=be |access-date=2026-09-19 }}</ref> Сярод аўтараў успамінаў пра гэтыя падзеі быў беларускі афіцэр [[Пётр Сыч]], аўтар кнігі ''Смерць і салаўі'', прысвечанай службе ў польскіх узброеных сілах і баям у Італіі.<ref>{{cite book |last=Сыч |first=Пётр |title=Смерць і салаўі |year=1963 |language=be }}</ref> Пасля заканчэння вайны большасць беларускіх вайскоўцаў корпуса не засталася ў Італіі: корпус быў пераведзены ў Вялікабрытанію, дзе частка яго беларускіх ветэранаў далучылася да арганізаванага жыцця беларускай эміграцыі. == Пасляваенны беларускі асяродак у Рыме == Пасля 1945 года Рым стаў адным з важных рэлігійных і інтэлектуальных цэнтраў беларускай пасляваеннай эміграцыі. У адрозненне ад масавых лагераў [[перамешчаныя асобы|перамешчаных асоб]] у Германіі і Аўстрыі, беларуская прысутнасць у Італіі заставалася нешматлікай і канцэнтравалася пераважна вакол каталіцкіх устаноў і Ватыкана. === Пётр Татарыновіч === У 1945 годзе ў Рым пераехаў беларускі каталіцкі святар [[Пётр Станіслававіч Татарыновіч|Пётр Татарыновіч]]. У 1945—1949 гадах ён вучыўся ў Папскім усходнім інстытуце і абараніў доктарскую дысертацыю.<ref>{{cite web |url=https://bchd.info/13292-121-god-tamu-naradziusya-petra-tatarynovich.html |title=121 год таму нарадзіўся Пётра Татарыновіч |date=2017-06-15 |language=be |access-date=2026-09-19 }}</ref> У Рыме Татарыновіч разгарнуў беларускую выдавецкую дзейнасць. У 1949 годзе выйшаў яго беларускі малітоўнік ''Голас душы'', а з 1950 да 1975 года ён выдаваў рэлігійна-грамадскі часопіс ''[[Źnič]]''. У Рыме выйшлі таксама зробленыя ім беларускія пераклады частак [[Новы Запавет|Новага Запавету]] і раману [[Генрык Сянкевіч|Генрыка Сянкевіча]] ''[[Quo vadis]]''.<ref>{{cite web |url=https://bchd.info/13292-121-god-tamu-naradziusya-petra-tatarynovich.html |title=121 год таму нарадзіўся Пётра Татарыновіч |date=2017-06-15 |language=be |access-date=2026-09-19 }}</ref> === Беларуская рэдакцыя Ватыканскага радыё === {{Асноўны артыкул|Беларуская рэдакцыя Ватыканскага радыё}} 24 снежня 1949 года [[Ватыканскае радыё]] перадало беларускамоўнае пасланне Папы [[Пій XII|Пія XII]], а 6 студзеня 1950 года пачалося рэгулярнае вяшчанне па-беларуску. Першым кіраўніком рэдакцыі стаў Пётр Татарыновіч.<ref name="Vatican70"/> Першыя праграмы выходзілі раз на тыдзень і змяшчалі інфармацыю пра жыццё Каталіцкай царквы, становішча беларусаў і рэлігійныя матэрыялы. Пазней з рэдакцыяй супрацоўнічалі Чэслаў Сіповіч, [[Леў Юр’евіч Гарошка|Леў Гарошка]], Тамаш Падзява, Кастусь Маскалік і іншыя беларускія святары і дзеячы эміграцыі.<ref name="Vatican70"/> Беларускае вяшчанне з Рыма стала адным з найбольш працяглых беларускіх радыёпраектаў за мяжой і захавалася пасля заканчэння халоднай вайны. У XXI стагоддзі беларуская служба ўвайшла ў структуру [[Vatican News]].<ref name="Vatican70"/> === Іншыя дзеячы === З Рымам у розныя гады былі звязаны Чэслаў Сіповіч і Леў Гарошка. Сіповіч пасля вайны працягваў сувязі з Ватыканам, а ў 1960 годзе быў высвечаны ў біскупы і стаў апостальскім візітатарам для беларусаў грэка-католікаў у эміграцыі.<ref>{{cite web |url=https://www.radabnr.org/ceslau-sipovic/ |title=Чэслаў Сіповіч, першы біскуп адроджанай Беларускай грэка-каталіцкай царквы |publisher=Рада Беларускай Народнай Рэспублікі |language=be |access-date=2026-09-19 }}</ref> Леў Гарошка ў 1959—1960 гадах жыў у Рыме і праходзіў навіцыят у ордэне марыянаў, пасля чаго працягнуў дзейнасць у беларускім рэлігійным асяродку ў [[Лондан]]е.<ref>{{cite web |url=https://www.belhistory.eu/archives/4607 |title=Айцец Леў Гарошка MIC |last=Андросік |first=Алена |website=Беларускі гістарычны агляд |language=be |access-date=2026-09-19 }}</ref> == Чарнобыльскія праграмы і міграцыя пасля 1991 года == Пасля [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы]] 1986 года Італія стала адной з галоўных краін, якія прымалі дзяцей з найбольш забруджаных рэгіёнаў Беларусі. Масавыя праграмы аздараўленчых паездак пачаліся ў пачатку 1990-х гадоў. Беларускія дзеці на некалькі тыдняў або месяцаў прыязджалі ў італьянскія сем’і, праходзілі медыцынскія агляды і адпачывалі ў рэгіёнах з меншым радыяцыйным фонам. Паводле ANSA, за некалькі дзесяцігоддзяў у такіх праграмах удзельнічалі больш за 600 тысяч беларускіх дзяцей і каля 100 тысяч дзяцей з Украіны.<ref name="ANSA2026"/> Адной з першых буйных арганізацый стала заснаваная ў 1992 годзе ў [[Тэрні]] ''Fondazione Aiutiamoli a Vivere'', якая арганізавала паездкі прыкладна для 80 тысяч беларускіх дзяцей і стварыла сетку каля 250 мясцовых камітэтаў.<ref name="ANSA2026"/> Побач з ёй дзейнічалі дзясяткі іншых дабрачынных арганізацый і мясцовых груп. Іх супрацоўніцтва каардынавалася, у прыватнасці, ''Federazione delle Associazioni di Volontariato Italiane per la Bielorussia'' — федэрацыяй італьянскіх арганізацый, якія дапамагалі беларускім дзецям і насельніцтву тэрыторый, пацярпелых ад Чарнобыля.<ref>{{cite web |url=https://www.avib.it/lo-statuto/ |title=Lo statuto |publisher=Federazione delle Associazioni di Volontariato Italiane per la Bielorussia |language=it |access-date=2026-09-19 }}</ref> Аздараўленчыя праграмы стварылі шырокую сетку асабістых кантактаў паміж беларусамі і італьянцамі. Частка дзяцей неаднаразова вярталася ў тыя самыя сем’і, вывучала італьянскую мову, а ў дарослым узросце пераязджала ў Італію для навучання, працы або сямейнага ўз’яднання.<ref name="ANSA2026"/> == Колькасць і рассяленне == У XXI стагоддзі беларусы жывуць ва ўсіх рэгіёнах Італіі. Італьянская статыстыка ўлічвае насельніцтва паводле грамадзянства, таму яна не ахоплівае натуралізаваных выхадцаў з Беларусі і іх нашчадкаў. {| class="wikitable" |+ Грамадзяне Беларусі, зарэгістраваныя ў Італіі на 1 студзеня ! Год ! Колькасць |- | 2020 | 8808 |- | 2021 | 9269 |- | 2022 | 8811 |- | 2023 | 9248 |- | 2024 | 9505 |- | 2025 | 9624 |} <ref name="Tuttitalia"/> На 1 студзеня 2025 года найбольшая колькасць грамадзян Беларусі жыла ў [[Ламбардыя|Ламбардыі]] — 1742 чалавекі, [[Лацыа]] — 1171, [[Эмілія-Раманья|Эміліі-Раманьі]] — 1092. Значныя групы жылі таксама ў [[Калабрыя|Калабрыі]], [[Кампанія|Кампаніі]], [[Таскана|Таскане]], [[П'емонт]]е і [[Венета]].<ref name="Tuttitalia"/> Беларуская міграцыя ў Італіі мае выразную жаночую перавагу. На пачатак 2024 года сярод 9505 грамадзян Беларусі было 2011 мужчын і 7494 жанчыны.<ref>{{cite web |url=https://www.tuttitalia.it/statistiche/cittadini-stranieri-2024/ |title=Cittadini stranieri in Italia — 2024 |website=Tuttitalia.it |language=it |access-date=2026-09-19 }}</ref> == Грамадскае жыццё пасля 2020 года == Пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі 2020 года|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]] і [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|масавых пратэстаў у Беларусі]] беларуская дыяспара ў Італіі стала значна больш арганізаванай. === Supolka === 22 чэрвеня 2020 года беларусы, якія жылі ў Італіі, стварылі інтэрнэт-супольнасць '''Supolka — Associazione Bielorussi in Italia'''. Першая арганізаваная ёю акцыя салідарнасці адбылася 28 чэрвеня ў [[Балоння|Балонні]]. У наступныя месяцы акцыі праходзілі штотыдзень і былі скіраваны на прыцягненне ўвагі італьянскага грамадства да падзей у Беларусі.<ref name="Supolka">{{cite web |url=https://www.piolatorre.it/public/r/lottare-per-la-libert-e-la-democrazia-in-bielorussia-3321/ |title=Lottare per la libertà e la democrazia in Bielorussia |publisher=Centro di Studi Pio La Torre |language=it |access-date=2026-09-19 }}</ref> ''Supolka'' супрацоўнічала з італьянскімі праваабарончымі, прафсаюзнымі і грамадскімі арганізацыямі, праводзіла інфармацыйныя кампаніі, дыскусіі і мерапрыемствы пра становішча ў Беларусі.<ref>{{cite web |url=https://www.radioradicale.it/scheda/629425/belarus-between-violent-repression-and-nonviolent-resistence |title=Belarus: between violent repression and nonviolent resistence |date=2021-02-19 |publisher=Radio Radicale |language=it |access-date=2026-09-19 }}</ref> === Talaka === У [[Фларэнцыя|Фларэнцыі]] дзейнічае '''Talaka APS — Associazione dei bielorussi in Italia''', зарэгістраваная як арганізацыя сацыяльнага прасоўвання. Яна аб’ядноўвае беларусаў у розных рэгіёнах Італіі, дапамагае новапрыбылым і палітычным уцекачам, арганізуе культурныя мерапрыемствы, падтрымлівае беларускую мову і нацыянальную культуру.<ref name="Talaka">{{cite web |url=https://talaka.it/ |title=Talaka — Associazione dei bielorussi in Italia |publisher=Talaka APS |language=it |access-date=2026-09-19 }}</ref> Прадстаўніцай арганізацыі і адной з актывістак беларускай супольнасці ў Італіі з’яўляецца Юлія Юхно.<ref name="Talaka"/> === Народная амбасада === Пасля 2020 года была створана таксама '''Народная амбасада Беларусі ў Італіі''', якая пазіцыянуе сябе як неафіцыйнае прадстаўніцтва дэмакратычнай часткі беларускай супольнасці. Яна займаецца кантактамі з італьянскімі дзяржаўнымі і грамадскімі структурамі, прававой падтрымкай беларусаў і інфармаваннем пра сітуацыю ў Беларусі.<ref>{{cite web |url=https://www.belarusabroad.org/eng-peoples-embassies-of-belarus/News2026 |title=News 2026 |publisher=People's Embassies of Belarus |language=en |access-date=2026-09-19 }}</ref> === Цэнтр беларускай дэмакратычнай супольнасці === 9 снежня 2025 года ў Фларэнцыі быў адкрыты '''Цэнтр беларускай дэмакратычнай супольнасці ў Італіі'''. Адначасова пачаў дзейнічаць часовы прытулак для рэпрэсаваных беларусаў і іх сем’яў. Кіраўніцай цэнтра стала Юлія Юхно.<ref>{{cite web |url=https://www.belarusabroad.org/eng-peoples-embassies-of-belarus/News2025 |title=A shelter for repressed Belarusians and the Belarusian Democratic Community Center opened in Florence |date=2025-12-10 |publisher=People's Embassies of Belarus |language=en |access-date=2026-09-19 }}</ref> У Італіі таксама арганізуюцца рэабілітацыйныя летнікі для былых беларускіх палітычных зняволеных і членаў іх сем’яў. Да 2026 года ўдзел у такіх праграмах узялі больш за 100 чалавек.<ref>{{cite web |url=https://www.belarusabroad.org/eng-peoples-embassies-of-belarus/News2026 |title=News 2026 |publisher=People's Embassies of Belarus |language=en |access-date=2026-09-19 }}</ref> == Культурная дзейнасць == Беларускія арганізацыі ў Італіі ладзяць [[Дзень Волі]], [[Купалле]], выставы, канцэрты, літаратурныя прэзентацыі і сустрэчы з беларускімі дзеячамі культуры. Пасля 2020 года культурная дзейнасць стала таксама формай падтрымання беларускай нацыянальнай ідэнтычнасці сярод новай палітычнай эміграцыі. У 2025—2026 гадах беларускія мерапрыемствы праводзіліся, між іншым, у [[Мілан]]е, Балонні, Рыме і Фларэнцыі. У Мілане адбылася выстава беларускай мастачкі Ксеніі Ангепавай, а ў Балонні і Рыме — прэзентацыі беларускіх кніг і культурныя вечарыны.<ref>{{cite web |url=https://sites.google.com/belarusabroad.org/home/eng-peoples-embassies-of-belarus/News2025 |title=News 2025 |publisher=People's Embassies of Belarus |language=en |access-date=2026-09-19 }}</ref> Беларуская супольнасць удзельнічае таксама ў штогадовых памятных мерапрыемствах на [[Польскія вайсковыя могілкі ў Монтэ-Касіна|польскіх вайсковых могілках у Монтэ-Касіна]], дзе пахаваны ўдзельнікі 2-га Польскага корпуса, у тым ліку выхадцы з беларускіх зямель.<ref>{{cite web |url=https://sites.google.com/belarusabroad.org/home/eng-peoples-embassies-of-belarus/News2025 |title=News 2025 |publisher=People's Embassies of Belarus |language=en |access-date=2026-09-19 }}</ref> == Вядомыя беларусы, звязаныя з Італіяй == * [[Францыск Скарына]] — першадрукар і гуманіст, у 1512 годзе атрымаў у Падуі ступень доктара медыцыны. * [[Станіслаў Глякоўскі]] — каталіцкі святар, вучыўся і абараніў доктарскую дысертацыю ў Рыме ў 1920-я гады. * [[Францішак Чарняўскі]] — беларускі каталіцкі святар, у 1924—1927 гадах вучыўся ў Рыме. * [[Чэслаў Сіповіч]] — беларускі грэка-каталіцкі біскуп, вучыўся і быў высвечаны ў Рыме. * [[Пётр Станіслававіч Татарыновіч|Пётр Татарыновіч]] — святар, публіцыст і перакладчык, адзін з арганізатараў пасляваеннага беларускага асяродка ў Рыме і першы кіраўнік беларускай рэдакцыі Ватыканскага радыё. * [[Леў Юр’евіч Гарошка|Леў Гарошка]] — беларускі грэка-каталіцкі святар і гісторык, некаторы час жыў у Рыме і супрацоўнічаў з Ватыканскім радыё. == Гл. таксама == * [[Беларуская дыяспара]] * [[Беларусы ў бітве за Монтэ-Касіна]] * [[Беларуская рэдакцыя Ватыканскага радыё]] * [[Беларуска-італьянскія адносіны]] * [[Беларусы ў Вялікабрытаніі]] * [[Беларусы Францыі]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Коваль В. У. Творчыя і адукацыйныя праекты беларусаў у Італіі (1921—1939 гг.) // ''Труды БГТУ''. Серыя 6. — 2023. — № 2. — С. 51—54. — DOI: 10.52065/2520-6885-2023-275-2-9. * ''Беларусы ў бітве за Монтэ-Касіна: артыкулы, дакументы''. — Мінск: Беларускі кнігазбор, 2004. * Надсан А. ''Біскуп Чэслаў Сіповіч: святар і беларус''. — Мінск: Белфранс, 2004. * Сыч П. ''Смерць і салаўі''. — 1963. == Спасылкі == * [https://talaka.it/ Talaka — Associazione dei bielorussi in Italia] * [https://www.vaticannews.va/be/ Беларуская рэдакцыя Vatican News] * [https://www.avib.it/ Federazione delle Associazioni di Volontariato Italiane per la Bielorussia] * [https://www.tuttitalia.it/statistiche/cittadini-stranieri/bielorussia/ Статыстыка грамадзян Беларусі ў Італіі] {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара паводле краін]] [[Катэгорыя:Народы Італіі]] [[Катэгорыя:Беларуска-італьянскія адносіны]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Італіі| ]] ie27e8onzdtzxa2w7z6wd5ysq08k17v 0 815043 5202403 2026-09-19T18:01:21Z АлесьНавіцкі90 162483 Новы артыкул. 5202403 wikitext text/x-wiki '''Беларусы Бельгіі''' — [[беларусы]], якія стала або часова жывуць у [[Бельгія|Бельгіі]], а таксама гістарычныя беларускія эміграцыйныя асяродкі, арганізацыі і ўстановы ў гэтай краіне. Арганізаваная беларуская грамада ў Бельгіі сфарміравалася пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], калі ў краіну пачалі перасяляцца беларускія [[перамешчаныя асобы]] з лагераў у Германіі і Аўстрыі. Частка іх прыбыла на працу ў бельгійскую вугальную прамысловасць. У 1947 годзе быў легалізаваны [[Саюз беларусаў Бельгіі]], а з канца 1940-х гадоў [[Лёвен]] стаў адным з галоўных адукацыйных, культурных і грамадскіх цэнтраў беларускай пасляваеннай эміграцыі ў Заходняй Еўропе.<ref name="BelEn">{{cite web |url=https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%93%D0%86%D0%AF |title=Бельгія |work=Беларуская энцыклапедыя |website=Verbum.by |access-date=2026-09-19 }}</ref><ref name="Rahula">{{cite web |url=https://knihi.com/Barys_Rahula/Bielaruskaje_studenctva_na_cuzynie.html |title=Беларускае студэнцтва на чужыне |last=Рагуля |first=Барыс |website=Беларуская палічка |language=be |access-date=2026-09-19 }}</ref> У 1949—1950-я гады ў [[Каталіцкі ўніверсітэт Лёвена|Каталіцкім універсітэце Лёвена]] існавала значная група беларускіх студэнтаў. Тут дзейнічалі Беларускае студэнцкае згуртаванне, Беларускае акадэмічнае каталіцкае аб'яднанне «Рунь», студэнцкі хор і ансамбль пад кіраўніцтвам [[Мікола Равенскі|Міколы Равенскага]]. З лёвенскім асяродкам былі звязаны [[Барыс Дзмітрыевіч Рагуля|Барыс Рагуля]], [[Янка Запруднік]], [[Вітаўт Кіпель]], Васіль Шчэцька, [[Мікола Равенскі]] і іншыя дзеячы пасляваеннай беларускай эміграцыі.<ref name="Rahula"/> [[Файл:Mikola Ravienski 5 12 1886-9 3 1953.jpg|thumb|[[Мікола Равенскі]], кіраўнік ансамбля беларускіх студэнтаў у Лёвене]] == Пасля Другой сусветнай вайны == Пасля заканчэння Другой сусветнай вайны ў заходніх акупацыйных зонах Германіі і ў Аўстрыі засталіся дзясяткі тысяч выхадцаў з Беларусі. Сярод іх былі былыя прымусовыя рабочыя, ваеннапалонныя, уцекачы, былыя вайскоўцы і ўдзельнікі розных беларускіх арганізацый. Значная частка не жадала або не магла вяртацца ў СССР і шукала магчымасці перасялення ў краіны Заходняй Еўропы, Амерыкі і Аўстралію.<ref>{{cite web |url=https://verbum.by/belen/%D0%94%D0%AB%D0%AF%D0%A1%D0%9F%D0%90%D0%A0%D0%90%20%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF |title=Дыяспара беларуская |work=Беларуская энцыклапедыя |website=Verbum.by |access-date=2026-09-19 }}</ref> У 1947 годзе Бельгія пачала адну з першых у пасляваеннай Еўропе буйных праграм перасялення [[перамешчаныя асобы|перамешчаных асоб]] для працы ў вугальнай прамысловасці. У 1947—1951 гадах у бельгійскія шахты з лагераў у акупаванай Германіі было накіравана каля 22 тысяч уцекачоў з Усходняй Еўропы.<ref>{{cite journal |last1=Caestecker |first1=Frank |last2=Luyckx |first2=Lieselotte |title=Hoe de Belgische mijnindustrie een nieuw thuis aan vluchtelingen-mijnwerkers aanbood (1947-1951) |journal=Revue belge de Philologie et d'Histoire |volume=97 |issue=4 |year=2019 |pages=1299—1326 |doi=10.3406/rbph.2019.9376 |language=nl }}</ref> Сярод іх былі і беларусы, якія пасяляліся найперш у прамысловых раёнах [[Лімбург (правінцыя Бельгіі)|Лімбурга]], [[Льеж]]а, [[Шарлеруа]] і [[Монс]]а.<ref name="Slesarev">{{cite journal |last=Слесарев |first=А. В. |title=Церковная жизнь белорусской эмиграции на территории Бельгии в 1950 — начале 1970-х гг. |journal=Христианское чтение |issue=1 |year=2020 |doi=10.24411/1814-5574-2020-10015 |language=ru |url=https://scientific-journals-spbda.ru/f/hristianskoe_chtenie_no1_2020.pdf }}</ref> Успаміны [[Барыс Дзмітрыевіч Рагуля|Барыса Рагулі]] сведчаць, што шмат беларускіх работнікаў прыехала ў Бельгію ў 1947 годзе па двухгадовых працоўных кантрактах. Калі ў 1948—1949 гадах кантракты заканчваліся, Саюз беларусаў Бельгіі дапамагаў ім змяняць месца працы, афармляць дакументы, узаемадзейнічаць з прафсаюзамі або рыхтавацца да далейшай эміграцыі.<ref name="Rahula"/> == Саюз беларусаў Бельгіі == '''Саюз беларусаў Бельгіі''' быў легалізаваны бельгійскім Міністэрствам юстыцыі ў студзені 1947 года.<ref>{{cite web |url=https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=27337-1.pdf |title=Рада БНР (1947—1970): Падзеі. Дакументы. Асобы |last1=Гардзіенка |first1=Наталля |last2=Юрэвіч |first2=Лявон |year=2013 |language=be |access-date=2026-09-19 }}</ref> Ён стаў асноўнай грамадскай арганізацыяй беларусаў у краіне і меў сувязі з беларускімі асяродкамі ў іншых дзяржавах Заходняй Еўропы. Саюз займаўся сацыяльнай дапамогай беларускім рабочым, кантактамі з бельгійскімі ўстановамі і прафсаюзамі, арганізацыяй культурных імпрэз, нацыянальных свят і навучаннем беларускай мове. Пры Саюзе ладзіліся курсы беларускай мовы для дзяцей беларускіх работнікаў.<ref name="Rahula"/> У розныя гады ў працы арганізацыі ўдзельнічалі Аўген Смаршчок, Янка Жытка, Барыс Рагуля, Вітаўт Кіпель і іншыя. У лютым 1952 года старшынёй галоўнай управы быў Янка Жытка; на тым жа з'ездзе была асобна адзначана арганізацыйная праца Вітаўта Кіпеля.<ref>{{cite web |url=https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=59615-1.pdf |title=Вітаўт Кіпель. Жыць і дзеіць |publisher=Беларускі інстытут навукі і мастацтва |language=be |access-date=2026-09-19 }}</ref> Саюз выдаваў '''«Інфармацыйны бюлетэнь Саюзу Беларусаў у Бельгіі»''', дзе змяшчаліся арганізацыйныя паведамленні, інфармацыя пра жыццё беларускай грамады, царкоўныя і грамадска-палітычныя матэрыялы.<ref name="Slesarev"/> Паводле ''Беларускай энцыклапедыі'', Саюз дзейнічаў з 1947 года да пачатку 1960-х гадоў.<ref name="BelEn"/> == Беларускае студэнцтва ў Лёвене == [[Файл:Барыс Рагуля.jpg|thumb|[[Барыс Дзмітрыевіч Рагуля|Барыс Рагуля]] быў адным з арганізатараў беларускага студэнцкага жыцця ў Лёвене]] Асаблівае месца ў гісторыі беларусаў Бельгіі займае беларускі студэнцкі асяродак у Лёвене. Пасля вайны прадстаўнікі беларускай эміграцыі наладзілі кантакты з кіраўніцтвам Каталіцкага ўніверсітэта Лёвена і бельгійскімі каталіцкімі коламі, дзякуючы чаму маладыя беларускія ўцекачы атрымалі магчымасць атрымліваць вышэйшую адукацыю.<ref name="Slesarev"/> Адным з галоўных ініцыятараў быў Барыс Рагуля. Ён сам вучыўся на медыцынскім факультэце Лёвенскага ўніверсітэта, а таксама ўдзельнічаў у арганізацыі стыпендый і пераезду беларускіх студэнтаў з Германіі, Вялікабрытаніі і іншых краін.<ref name="Rahula"/> У чэрвені 1949 года ў Лёвен прыехаў [[Вітаўт Кіпель]], які вывучаў геалогію. 13 сакавіка 1950 года з Вялікабрытаніі прыбыла група маладых беларусаў, частка так званай «Дванаццаткі» — былых навучэнцаў беларускіх школ у пасляваеннай Германіі.<ref name="Rahula"/> === Беларускае студэнцкае згуртаванне === Цэнтральнай арганізацыяй студэнтаў было '''Беларускае студэнцкае згуртаванне ў Лёвене'''. На агульным сходзе 17 лістапада 1950 года старшынёй быў выбраны Міхась Жылік, намеснікам — Чэслаў Кукель, сакратаром — Васіль Шчэцька, скарбнікам — Уладзімір Цвірка; у кіраўніцтва ўваходзіў таксама [[Янка Запруднік]].<ref name="Rahula"/> Згуртаванне арганізоўвала адукацыйныя курсы па беларусазнаўстве, нацыянальныя ўрачыстасці, лекцыі, культурныя імпрэзы і кантакты з іншымі студэнцкімі арганізацыямі. Беларускія студэнты актыўна ўдзельнічалі таксама ў працы Саюза беларусаў Бельгіі.<ref name="Rahula"/> У 1951 годзе ў Лёвенскім універсітэце вучыліся прынамсі 32 беларускія студэнты праваслаўнага веравызнання; разам з католікамі агульная беларуская студэнцкая група была большай.<ref name="Slesarev"/> Сярод беларускіх студэнтаў Лёвена былі Барыс Рагуля, Янка Запруднік, Вітаўт Кіпель, Васіль Шчэцька, Павел Урбан, Алесь Арэшка, Міхась Жылік, Чэслаў Кукель, Уладзімір Цвірка, Фёдар Мазура і іншыя.<ref name="Rahula"/> === «Рунь» === У кастрычніку 1949 года ў Лёвене адбыўся з'езд прадстаўнікоў беларускай каталіцкай інтэлігенцыі і студэнцкіх асяродкаў Бельгіі, Вялікабрытаніі, Германіі і Францыі. На ім было створана '''Беларускае акадэмічнае каталіцкае аб'яднанне «Рунь»'''.<ref name="BelEn"/> У дзейнасці «Руні» ўдзельнічалі беларускія студэнты і духавенства з некалькіх заходнееўрапейскіх краін. Аб'яднанне арганізоўвала штогадовыя навучальныя і рэлігійныя сустрэчы, у якіх бралі ўдзел як католікі, так і праваслаўныя. Духоўным апекуном арганізацыі быў [[Чэслаў Сіповіч]].<ref>{{cite web |url=https://casasloviec.co.uk/index.php-do%3Dstatic%26page%3Dwork_Sip_en07.htm |title=Bishop Ceslaus Sipovich |website=Часасловец |language=en |access-date=2026-09-19 }}</ref> «Рунь» існавала да канца 1960-х гадоў.<ref name="BelEn"/> == Ансамбль беларускіх студэнтаў == У сярэдзіне 1950 года ў Лёвен пераехаў кампазітар [[Мікола Равенскі]]. Беларускія студэнты запрасілі яго арганізаваць хор, які павінен быў прадстаўляць беларускую культуру ў Бельгіі і іншых краінах Еўропы.<ref name="Rahula"/> Паступова быў створаны '''Ансамбль беларускіх студэнтаў у Лёвене''', які меў хор, салістаў і танцавальную частку. Першы вялікі канцэрт адбыўся 18 снежня 1950 года ва ўніверсітэцкай зале ''Grande Rotonde''. Ансамбль дзейнічаў каля пяці гадоў і выступаў у Бельгіі, [[Францыя|Францыі]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і [[Германія|Германіі]].<ref name="Rahula"/> Равенскі таксама кіраваў царкоўным хорам беларускіх студэнтаў. Ён памёр у Лёвене 9 сакавіка 1953 года і быў пахаваны на мясцовых могілках.<ref>{{cite web |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Mikola_Ravienski_5_12_1886-9_3_1953.jpg |title=Mikola Ravienski 5 12 1886-9 3 1953.jpg |website=Wikimedia Commons |access-date=2026-09-19 }}</ref> [[Файл:Mikola Ravienski Grave.jpg|thumb|Магіла [[Мікола Равенскі|Міколы Равенскага]] ў Лёвене]] Магіла кампазітара засталася адным з месцаў памяці беларускай грамады ў Бельгіі. У 2017 годзе беларусы Бельгіі і Францыі ўсталявалі на ёй новую надмагільную пліту.<ref>{{cite web |url=https://novychas.online/poviaz/toj-douh-szmat-hto-ne-splaciu |title=«Той доўг шмат хто не сплаціў» |website=Новы Час |language=be |access-date=2026-09-19 }}</ref> == Рэлігійнае жыццё == У пасляваеннай беларускай грамадзе Бельгіі дзейнічалі як каталіцкія, так і праваслаўныя асяродкі. Важную ролю ў дапамозе беларускім студэнтам адыгрываў бельгійскі бенедыкцінец айцец Роберт ван Каўвеларт, звязаны з Каталіцкім універсітэтам Лёвена.<ref name="Rahula"/> У 1950 годзе ў Бельгіі была арганізавана парафія [[Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква|Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы]]. У верасні таго года ў святары быў высвечаны Аўген Смаршчок, які стаў душпастырам беларусаў у Лёвене і іншых прамысловых цэнтрах краіны.<ref name="Slesarev"/> Багаслужэнні праводзіліся ў Лёвене, Льежы, Шарлеруа, Лімбургу і іншых месцах пражывання беларусаў. У 1954 годзе быў зацверджаны Царкоўны камітэт БАПЦ у Бельгіі, у якім былі прадстаўлены беларускія асяродкі Лёвена, Льежа, Звартберга, Зольдэра і Монса.<ref name="Slesarev"/> У 1954 годзе ў Лёвен пераехаў беларускі каталіцкі святар [[Францішак Чарняўскі]], які жыў у абацтве Мон-Сезар і быў беларускім сакратаром біскупа [[Баляслаў Слосканс|Баляслава Слосканса]], адначасова займаючыся душпастырствам беларусаў Бельгіі і паўночнай Францыі.<ref>{{cite web |url=https://casasloviec.co.uk/index.php-do%3Dstatic%26page%3Dwork_Sip_en08.htm |title=Bishop Ceslaus Sipovich |website=Часасловец |language=en |access-date=2026-09-19 }}</ref> З выездам значнай часткі пасляваеннай эміграцыі ў ЗША і Канаду і скарачэннем колькасці беларускіх студэнтаў у Лёвене арганізаваныя структуры БАПЦ у Бельгіі да пачатку 1970-х гадоў спынілі дзейнасць.<ref name="Slesarev"/> == Беларускія камбатанты == Беларусы — былыя вайскоўцы стварылі ў Бельгіі аддзелы [[Згуртаванне беларускіх камбатантаў|Згуртавання беларускіх камбатантаў]]. Яны існавалі ў Лёвене, Льежы, Шарлеруа і [[Арсхот]]е. 8 кастрычніка 1950 года ў Лёвене адбыўся Першы агульны з'езд Згуртавання беларускіх камбатантаў у Бельгіі.<ref>{{cite web |url=https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=27337-1.pdf |title=Рада БНР (1947—1970): Падзеі. Дакументы. Асобы |last1=Гардзіенка |first1=Наталля |last2=Юрэвіч |first2=Лявон |year=2013 |language=be |access-date=2026-09-19 }}</ref> == Заняпад пасляваеннага асяродка == У 1950-я гады Бельгія для значнай часткі беларускіх эмігрантаў была прамежкавым месцам жыхарства. Пасля заканчэння вучобы або працоўных кантрактаў многія пераязджалі ў ЗША, Канаду і іншыя краіны. Барыс Рагуля пасля заканчэння медыцынскай адукацыі ў 1954 годзе пераехаў у Канаду. Вітаўт Кіпель у 1955 годзе выехаў у ЗША. Янка Запруднік пасля заканчэння Лёвенскага ўніверсітэта таксама пазней перасяліўся ў ЗША. Адначасова змяншалася колькасць беларускіх рабочых, а Саюз беларусаў Бельгіі ў пачатку 1960-х гадоў спыніў актыўную дзейнасць.<ref name="BelEn"/><ref name="Rahula"/> Частка беларусаў засталася ў Бельгіі. Сярод іх быў хімік Алесь Арэшка, выпускнік Лёвенскага ўніверсітэта, які ў 1956 годзе атрымаў ступень доктара хімічных навук і працаваў у бельгійскай фармацэўтычнай прамысловасці. Ён заснаваў аб'яднанне беларускіх выпускнікоў Лёвенскага ўніверсітэта '''«Academicus»''', якое выдавала аднайменны бюлетэнь.<ref>{{cite web |url=https://dokumen.pub/1982-1997-9789857119912.html |title=Рада БНР (1982—1997): Падзеі. Дакументы. Асобы |last1=Гардзіенка |first1=Наталля |last2=Юрэвіч |first2=Лявон |language=be |access-date=2026-09-19 }}</ref> == Новая міграцыя == Новая хваля міграцыі з Беларусі ў Бельгію пачалася пасля распаду [[СССР]]. Яна ўжо не была звязана з адным арганізацыйным або рэлігійным цэнтрам. Беларусы пераязджалі ў краіну дзеля працы, вучобы, сямейнага ўз'яднання і міжнароднай абароны. Значная частка новай дыяспары канцэнтравалася ў [[Брусель|Брусельскім сталічным рэгіёне]], [[Антверпен]]е і іншых буйных гарадах. Бельгійская афіцыйная статыстыка ўлічвае перадусім грамадзянства, а не этнічнае паходжанне. Таму колькасць грамадзян Беларусі і агульная колькасць людзей беларускага паходжання істотна адрозніваюцца. Статыстычная база, складзеная на падставе даных [[Statbel]], на 1 студзеня 2023 года налічвала каля 1000 жыхароў з грамадзянствам Беларусі і каля 4894 жыхароў з беларускай міграцыйнай гісторыяй; апошняя катэгорыя ўключала таксама натуралізаваных у Бельгіі беларусаў і іх нашчадкаў.<ref name="NPData">{{cite web |url=https://www.npdoc.be/migratieachtergrond/ |title=Migratieachtergrond in Belgische gemeenten – unieke data en kaarten per nationaliteit |website=NPData |language=nl |access-date=2026-09-19 }}</ref> {| class="wikitable" |+ Насельніцтва беларускага паходжання ў Бельгіі ! Дата ! Грамадзяне Беларусі ! Натуралізаваныя беларусы і іх нашчадкі ! Разам |- | 1 студзеня 2023 | 1000 | 3894 | 4894 |} <ref name="NPData"/> Такія даныя не з'яўляюцца непасрэдным падлікам этнічных беларусаў: чалавек беларускага паходжання можа ўжо мець бельгійскае грамадзянства, а грамадзянін Беларусі можа мець іншую этнічную самаідэнтыфікацыю. Асобнай формай часовай працоўнай міграцыі сталі камандзіраваныя ў Бельгію работнікі з беларускім грамадзянствам. У 2021 годзе беларусы складалі 17 % усіх камандзіраваных у Бельгію работнікаў — грамадзян дзяржаў па-за ЕС; асноўнымі краінамі, з якіх іх накіроўвалі, былі [[Польшча]] і [[Літва]]. Найчасцей яны працавалі ў транспарце і будаўніцтве.<ref>{{cite web |url=https://emploi.belgique.be/fr/blog/lutter-contre-le-trafic-des-etres-humains-yes-we-can |title=Lutter contre le trafic des êtres humains? YES, we can! |publisher=SPF Emploi, Travail et Concertation sociale |language=fr |access-date=2026-09-19 }}</ref> == Пасля 2020 года == Пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі 2020 года|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]] і палітычнага крызісу, які наступіў за імі, грамадская актыўнасць беларусаў у Бельгіі павялічылася. У Бруселі рэгулярна адбываліся акцыі салідарнасці з удзельнікамі пратэстаў і палітычнымі зняволенымі. 31 жніўня 2020 года каля беларускай амбасады ў Бруселі сабралася да ста чалавек.<ref>{{cite web |url=https://www.brusselstimes.com/129377/belarus-protests-dozens-of-people-gather-at-belarusian-embassy-in-brussels |title=Belarus protests: dozens of people gather at Belarusian embassy in Brussels |date=2020-09-01 |website=The Brussels Times |language=en |access-date=2026-09-19 }}</ref> Пасля 2020 года беларуская супольнасць ладзіць у Бруселі мерапрыемствы да [[Дзень Волі|Дня Волі]], [[Дзень беларускай вайсковай славы|Дня беларускай вайсковай славы]], акцыі падтрымкі палітычных зняволеных, сустрэчы, канцэрты і іншыя культурныя імпрэзы.<ref>{{cite web |url=https://spring96.org/en/news/115330 |title=Day of Solidarity with Political Prisoners of Belarus: demonstrations held all over the world |publisher=Праваабарончы цэнтр «Вясна» |date=2024 |language=en |access-date=2026-09-19 }}</ref> === Місія дэмакратычнай Беларусі ў Бруселі === У кастрычніку 2022 года ўрад [[Фландрыя|Фландрыі]] перадаў беларускім дэмакратычным структурам памяшканне ў Бруселі для стварэння '''Місіі дэмакратычнай Беларусі'''. Яе кіраўніком быў прызначаны дыпламат [[Уладзімір Астапенка]]. Памяшканне стала таксама месцам сустрэч беларускай дыяспары і правядзення грамадскіх мерапрыемстваў.<ref>{{cite web |url=https://tsikhanouskaya.org/be/news/a830ce931d6eddb.html |title=Святлана Ціханоўская адкрывае ў Бруселі Місію дэмакратычнай Беларусі, якую ўзначаліць Уладзімір Астапенка |date=2022-10-13 |website=Святлана Ціханоўская |language=be |access-date=2026-09-19 }}</ref> Афіцыйнае адкрыццё Місіі адбылося 1 сакавіка 2023 года. Факт яе адкрыцця асобна адзначыў [[Еўрапейскі парламент]] у рэзалюцыі аб адносінах з Беларуссю.<ref>{{cite web |url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:52023IP0321 |title=European Parliament resolution of 13 September 2023 on relations with Belarus |date=2023-09-13 |publisher=European Parliament |language=en |access-date=2026-09-19 }}</ref> Місія выкарыстоўваецца таксама як пляцоўка для культурных мерапрыемстваў, сустрэч дыяспары і мерапрыемстваў, звязаных з адносінамі беларускіх дэмакратычных структур з інстытутамі [[Еўрапейскі саюз|Еўрапейскага саюза]].<ref>{{cite web |url=https://www.eeas.europa.eu/eeas/%D0%B4%D0%BD%D1%96-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96-2024_be |title=Дні Беларусі 2024 |publisher=Еўрапейская служба знешніх дзеянняў |language=be |access-date=2026-09-19 }}</ref> == Вядомыя беларусы, звязаныя з Бельгіяй == * [[Мікола Равенскі]] — кампазітар і дырыжор; у 1950—1953 гадах жыў у Лёвене, кіраваў ансамблем беларускіх студэнтаў, памёр і пахаваны ў Бельгіі. * [[Барыс Дзмітрыевіч Рагуля|Барыс Рагуля]] — грамадскі дзеяч і лекар; вучыўся на медыцынскім факультэце Каталіцкага ўніверсітэта Лёвена, арганізоўваў беларускае студэнцтва. * [[Янка Запруднік]] — гісторык і грамадскі дзеяч; вучыўся ў Лёвенскім універсітэце, удзельнічаў у Беларускім студэнцкім згуртаванні. * [[Вітаўт Кіпель]] — грамадскі дзеяч, бібліёграф і даследчык беларускай дыяспары; у 1949—1955 гадах вучыўся ў Лёвенскім універсітэце і працаваў у Саюзе беларусаў Бельгіі. * Аўген Смаршчок — праваслаўны святар і грамадскі дзеяч, кіраўнік Саюза беларусаў Бельгіі і душпастыр беларускай праваслаўнай грамады. * Алесь Арэшка — хімік, выпускнік Лёвенскага ўніверсітэта, заснавальнік аб'яднання выпускнікоў «Academicus». * [[Францішак Чарняўскі]] — беларускі каталіцкі святар, у 1954 годзе пераехаў у Лёвен і займаўся душпастырствам беларусаў Бельгіі. == Значэнне лёвенскага асяродка == Беларускі асяродак у Лёвене меў значэнне, якое перавышала колькасць самой беларускай грамады ў Бельгіі. Універсітэт даў вышэйшую адукацыю групе маладых пасляваенных эмігрантаў, якія пасля перасяліліся ў ЗША, Канаду і іншыя краіны і сталі дзеячамі беларускай навукі, культуры і арганізаванага замежжа. У Лёвене адначасова дзейнічалі студэнцкая, культурная, рэлігійная і грамадская структуры, а ансамбль беларускіх студэнтаў выступаў за межамі Бельгіі. Таму ў гісторыі пасляваеннай беларускай дыяспары Лёвен разглядаецца як адзін з асноўных цэнтраў беларускага студэнцтва ў Заходняй Еўропе.<ref name="Rahula"/> == Гл. таксама == * [[Беларуская дыяспара]] * [[Саюз беларусаў Бельгіі]] * [[Беларускае студэнцкае згуртаванне ў Лёвене]] * [[Беларускае акадэмічнае каталіцкае аб'яднанне «Рунь»]] * [[Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква]] * [[Мікола Равенскі]] * [[Барыс Дзмітрыевіч Рагуля]] * [[Янка Запруднік]] * [[Вітаўт Кіпель]] * [[Беларуска-бельгійскія адносіны]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Іпатава В. ''Беларуская эміграцыя ў Бельгіі'' // Беларусь — Бельгія: грамадска-культурнае ўзаемадзеянне: матэрыялы міжнароднага «круглага стала», Мінск, 18—19 мая 2001 г. / рэд. А. Мальдзіс. — Мінск, 2001. — С. 240 і наст. * Рагуля Б. ''Беларускае студэнцтва на чужыне''. — Нью-Ёрк, 1996. * Гардзіенка Н., Юрэвіч Л. ''Рада БНР (1947—1970): Падзеі. Дакументы. Асобы''. — Мінск, 2013. * Кіпель В. ''Жыць і дзеіць: успаміны''. — Нью-Ёрк — Мінск, 2015. * Слесарев А. В. Церковная жизнь белорусской эмиграции на территории Бельгии в 1950 — начале 1970-х гг. // ''Христианское чтение''. — 2020. — № 1. — DOI: 10.24411/1814-5574-2020-10015. * Caestecker F., Luyckx L. Hoe de Belgische mijnindustrie een nieuw thuis aan vluchtelingen-mijnwerkers aanbood (1947—1951) // ''Revue belge de Philologie et d'Histoire''. — 2019. — Vol. 97, № 4. — P. 1299—1326. == Спасылкі == * [https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%93%D0%86%D0%AF «Бельгія» ў «Беларускай энцыклапедыі»]. * [https://knihi.com/Barys_Rahula/Bielaruskaje_studenctva_na_cuzynie.html Барыс Рагуля. «Беларускае студэнцтва на чужыне»]. * [https://scientific-journals-spbda.ru/f/hristianskoe_chtenie_no1_2020.pdf А. В. Слесараў. Царкоўнае жыццё беларускай эміграцыі ў Бельгіі ў 1950 — пачатку 1970-х гадоў]. * [https://www.eeas.europa.eu/eeas/%D0%B4%D0%BD%D1%96-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96-2024_be Дні Беларусі ў Бруселі]. {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара паводле краін]] [[Катэгорыя:Народы Бельгіі]] [[Катэгорыя:Беларуска-бельгійскія адносіны]] [[Катэгорыя:Беларусы Бельгіі| ]] 2pplkktsq7lw3b1b11ecpqzedkh4uef 0 815044 5202407 2026-09-19T18:08:26Z АлесьНавіцкі90 162483 Новы артыкул. 5202407 wikitext text/x-wiki '''Беларусы Кітая''' — [[беларусы]], якія стала або часова жывуць у [[Кітай|Кітаі]], а таксама гістарычныя беларускія эміграцыйныя, рэлігійныя і культурныя асяродкі на тэрыторыі краіны. Прысутнасць выхадцаў з беларускіх зямель у Кітаі прасочваецца з канца XIX — пачатку XX стагоддзя і была першапачаткова звязана перадусім з [[Кітайска-Усходняя чыгунка|Кітайска-Усходняй чыгункай]] і вялікай усходнееўрапейскай калоніяй у [[Харбін]]е. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|рэвалюцыі 1917 года]] і [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны ў Расіі]] ў [[Маньчжурыя|Маньчжурыю]] прыбыла новая хваля эмігрантаў, сярод якіх былі і беларусы. Аднак яны звычайна ўлічваліся ў агульнай расійскай або рускай эміграцыйнай супольнасці, таму дакладна вызначыць колькасць беларусаў таго часу цяжка.<ref name="Zubko">{{cite book |last=Зубко |first=Дарья Геннадьевна |title=Белорусы в Китае |series=Мир глазами этнолога |location=Минск |publisher=Беларуская навука |year=2022 |pages=223 |isbn=978-985-08-2864-4 |language=ru }}</ref> Адным з найбольш выразных беларускіх эпізодаў міжваеннай гісторыі Кітая стала дзейнасць у Харбіне беларускіх каталіцкіх святароў-марыянаў [[Фабіян Янавіч Абрантовіч|Фабіяна Абрантовіча]], [[Язэп Станіслававіч Германовіч|Язэпа Германовіча]], [[Андрэй Цікота|Андрэя Цікоты]] і іншых. У 1928—1948 гадах яны ўдзельнічалі ў працы каталіцкай місіі ўсходняга абраду, утрымлівалі навучальныя і дабрачынныя ўстановы і выдавалі рэлігійную літаратуру.<ref name="Marians">{{cite web |url=https://padrimariani.org/blog/marianie-w-harbinie-1928-1948/ |title=Marianie w Harbinie (1928–1948) |publisher=Zgromadzenie Księży Marianów |language=pl |access-date=2026-09-19 }}</ref> У XXI стагоддзі беларуская прысутнасць у Кітаі мае пераважна адукацыйны, прафесійны і сямейны характар. Паводле Міністэрства адукацыі Беларусі, у 2023/2024 навучальным годзе ў Кітаі вучыліся 1242 беларускія студэнты.<ref name="Students2025">{{cite web |url=https://by.china-embassy.gov.cn/rus/sgxwdt/202509/t20250905_11703414.htm |title=Посол КНР в РБ: «Чтобы дать ученику чашу воды, учитель должен обладать целым озером» |date=2025-09-05 |publisher=Пасольства Кітайскай Народнай Рэспублікі ў Рэспубліцы Беларусь |language=ru |access-date=2026-09-19 }}</ref> == Першыя беларусы ў Кітаі == У другой палове XIX стагоддзя [[Цынская імперыя]] і [[Расійская імперыя]] актыўна развівалі эканамічныя і транспартныя сувязі ў Маньчжурыі. Будаўніцтва Кітайска-Усходняй чыгункі, распачатае ў 1897 годзе, прывяло да масавага перасялення ў рэгіён спецыялістаў, рабочых, вайскоўцаў, чыноўнікаў і прадпрымальнікаў з розных частак Расійскай імперыі. Сярод іх знаходзіліся і выхадцы з беларускіх губерняў. У гістарычных дакументах яны, аднак, звычайна не вылучаліся як асобная нацыянальная група, таму рэканструкцыя ранняй беларускай міграцыі грунтуецца пераважна на звестках пра месца нараджэння асобных жыхароў і пазнейшых біяграфічных матэрыялах.<ref name="Zubko"/> Галоўным цэнтрам усходнееўрапейскага насельніцтва стаў Харбін, які ўзнік як чыгуначны горад і да пачатку XX стагоддзя ператварыўся ў буйны міжнародны цэнтр. Пасля Першай сусветнай вайны і грамадзянскай вайны на тэрыторыі былой Расійскай імперыі ў Маньчжурыі знаходзіліся сотні тысяч выхадцаў з былой імперыі.<ref>{{cite book |title=Вопросы истории Китайско-Восточной железной дороги и города Харбина |location=Владивосток |language=ru }}</ref> Спецыяльных беларускіх нацыянальных арганізацый першага этапу эміграцыі даследчыкі не выявілі. Беларусы былі ўключаны ў шматнацыянальнае асяроддзе рускамоўнай эміграцыі Харбіна, [[Шанхай|Шанхая]] і іншых гарадоў.<ref name="Zubko"/> == Эміграцыя пасля 1917 года == Пасля рэвалюцый 1917 года і грамадзянскай вайны Кітай стаў адным з галоўных кірункаў эміграцыі з тэрыторыі былой Расійскай імперыі. Асноўнымі цэнтрамі сталі Харбін, [[Маньчжурыя (горад)|Маньчжурыя]], [[Хайлар]], Шанхай і [[Цяньцзінь]]. Беларусы прыязджалі сюды з Сібіры, Далёкага Усходу і непасрэдна з тэрыторыі былых беларускіх губерняў. У складзе эміграцыі былі былыя вайскоўцы, чыгуначнікі, служачыя, інжынеры, настаўнікі, святары і члены іх сем'яў.<ref name="Zubko"/> У адрозненне ад некаторых іншых нацыянальных груп — палякаў, татараў, украінцаў, яўрэяў, армян і прадстаўнікоў народаў Каўказа — беларуская эміграцыя ў Кітаі не стварыла вялікай асобнай нацыянальнай арганізацыі. У архіўных матэрыялах захаваліся звесткі пра асобных беларусаў і невялікія групы выхадцаў з беларускіх губерняў, але колькасць іх дакладна не вядомая.<ref>{{cite web |url=https://www.cheloveknauka.com/rossiyskie-diaspory-v-kitae-v-pervoy-polovine-xx-veka |title=Российские диаспоры в Китае в первой половине XX века |language=ru |access-date=2026-09-19 }}</ref> == Беларускія каталіцкія місіянеры ў Харбіне == [[Файл:Jazep Hiermanovič. Язэп Германовіч (1932).jpg|thumb|[[Язэп Станіслававіч Германовіч|Язэп Германовіч]] у 1932 годзе — у год першага прыезду ў Харбін]] Найбольш арганізаваная беларуская прысутнасць у міжваенным Кітаі была звязана з каталіцкімі святарамі [[Кангрэгацыя айцоў марыянаў|марыянамі]], якія працавалі ў Харбіне сярод эмігрантаў з былой Расійскай імперыі. === Фабіян Абрантовіч === У 1928 годзе Папа [[Пій XI]] прызначыў беларускага святара-марыяніна [[Фабіян Янавіч Абрантовіч|Фабіяна Абрантовіча]] апостальскім адміністратарам католікаў усходняга абраду ў Кітаі з цэнтрам у Харбіне. 20 мая 1928 года быў створаны Харбінскі ардынарыят, які ахопліваў католікаў візантыйска-славянскага абраду ў Кітаі.<ref name="Marians"/> Абрантовіч прыехаў у Харбін у верасні 1928 года. Пры місіі была адкрыта школа і прытулак для хлопчыкаў-сірот, якія пазней ператварыліся ў ліцэй Святога Мікалая. Дзейнічалі таксама манастыр марыянаў, жаночыя навучальныя і дабрачынныя ўстановы і друкарня.<ref>{{cite web |url=https://padrimariani.org/en/2021/04/09/circular-letter-opening-beatification-process-servant-god-fabian-four-companions/ |title=Circular Letter for the Opening of the Beatification Process of the Servant of God Fabian and Four Companions, Martyrs |publisher=Congregation of Marian Fathers |date=2021-04-09 |language=en |access-date=2026-09-19 }}</ref> Місія была арыентавана галоўным чынам на рускамоўнае насельніцтва Харбіна і не з'яўлялася беларускай нацыянальнай установай. Аднак значную частку яе кіраўніцтва складалі беларускія святары, якія да прыезду ў Кітай былі актыўнымі дзеячамі беларускага рэлігійнага і культурнага руху. === Язэп Германовіч === У 1932 годзе ў Харбін прыехаў беларускі святар, пісьменнік і паэт [[Язэп Станіслававіч Германовіч|Язэп Германовіч]], вядомы таксама пад літаратурным псеўданімам Вінцук Адважны. Ён працаваў у ліцэі Святога Мікалая, займаўся выхаваннем і навучаннем дзяцей.<ref name="Hermanovic">{{cite web |url=https://knihi.com/Jazep_Hiermanovic/Kitaj-Sibir-Maskva.html |title=Кітай — Сібір — Масква |last=Германовіч |first=Язэп |website=Беларуская палічка |language=be |access-date=2026-09-19 }}</ref> У 1936 годзе Германовіч выехаў у Еўропу на лячэнне, а ў 1938 годзе зноў вярнуўся ў Маньчжурыю. У Харбіне ён быў выхавальнікам інтэрната, выкладчыкам, віцэ-дырэктарам ліцэя і намеснікам кіраўніка місіі.<ref name="Hermanovic"/> === Андрэй Цікота === Пасля таго як у 1939 годзе Фабіян Абрантовіч выехаў з Кітая і быў арыштаваны савецкімі органамі, кіраўніцтва місіяй перайшло да беларускага святара [[Андрэй Цікота|Андрэя Цікоты]]. Ён атрымаў тытул архімандрыта і стаў апостальскім адміністратарам Харбінскага экзархата.<ref name="Marians"/> Цікота, Германовіч і некалькі іншых святароў працягвалі дзейнасць місіі да канца 1940-х гадоў. == Ліквідацыя харбінскага асяродка == Пасля заканчэння [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і ўсталявання камуністычнай улады ў Кітаі становішча эмігранцкіх і рэлігійных арганізацый рэзка змянілася. У снежні 1948 года кітайскія ўлады арыштавалі Андрэя Цікоту, Язэпа Германовіча і іншых супрацоўнікаў харбінскай місіі. Яны былі перададзены савецкім органам дзяржаўнай бяспекі і вывезены ў СССР.<ref name="Hermanovic"/> Германовіча пасля следства прысудзілі да 25 гадоў пазбаўлення волі. Ён адбываў пакаранне ў савецкіх лагерах да вызвалення ў 1955 годзе, а пазней апісаў харбінскі перыяд, арышт і ГУЛАГ у мемуарнай кнізе ''[[Кітай — Сібір — Масква]]''.<ref name="Hermanovic"/> Андрэй Цікота памёр у савецкім лагеры ў 1952 годзе. Фабіян Абрантовіч, арыштаваны яшчэ ў 1939 годзе пасля вяртання з Рыма ў Заходнюю Беларусь, памёр у савецкім зняволенні ў 1946 годзе. Да пачатку 1950-х гадоў арганізаваная ўсходнееўрапейская эміграцыйная супольнасць Харбіна хутка змяншалася. Большасць яе прадстаўнікоў выехала ў СССР, [[Аўстралія|Аўстралію]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі]], [[Канада|Канаду]], краіны [[Лацінская Амерыка|Лацінскай Амерыкі]] і іншыя дзяржавы. == Беларусы ў КНР пасля 1949 года == Пасля ўтварэння [[Кітайская Народная Рэспубліка|Кітайскай Народнай Рэспублікі]] ў 1949 годзе характар беларускай прысутнасці змяніўся. Старая эмігранцкая супольнасць амаль знікла, а новыя кантакты былі звязаны пераважна з дзяржаўным, адукацыйным, навуковым і эканамічным супрацоўніцтвам паміж [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], СССР і Кітаем. У Кітай прыязджалі беларускія спецыялісты, інжынеры, выкладчыкі і навукоўцы. Адным з прыкладаў доўгатэрміновых сувязей стала супрацоўніцтва ў ільняной прамысловасці: спецыялісты [[Аршанскі льнокамбінат|Аршанскага льнокамбіната]] ўдзельнічалі ў стварэнні Харбінскай ільняной фабрыкі, якая стала адным з буйных прадпрыемстваў гэтай галіны ў Кітаі.<ref>{{cite web |url=https://by.china-embassy.gov.cn/rus/xwdt/202409/t20240905_11486083.htm |title=О чем грустит Се Сяоюн, уезжая из Беларуси, и что называет цветком дружбы |publisher=Пасольства Кітайскай Народнай Рэспублікі ў Рэспубліцы Беларусь |date=2024-09-05 |language=ru |access-date=2026-09-19 }}</ref> Масавай сталай беларускай дыяспары ў КНР у савецкі перыяд не сфарміравалася. == Сучасная міграцыя == Пасля ўсталявання [[Беларуска-кітайскія адносіны|дыпламатычных адносін паміж Рэспублікай Беларусь і КНР]] у 1992 годзе колькасць беларусаў, якія часова або стала жылі ў Кітаі, пачала павялічвацца. Асноўнымі прычынамі пераезду сталі вучоба, праца, прадпрымальніцтва, выкладанне замежных моў, навуковая дзейнасць і сямейная міграцыя.<ref name="Zubko"/> Дар'я Зубко ў даследаванні сучасных беларусаў Кітая адзначае, што афіцыйная кітайская перапісная статыстыка не вылучае беларусаў асобна: яны могуць улічвацца сярод замежных грамадзян або ў іншых статыстычных катэгорыях. Таму дакладнай агульнай колькасці беларусаў Кітая няма.<ref name="Zubko"/> У праведзеным Зубко анлайн-апытанні ўдзельнічалі 237 беларусаў. Найбольшая колькасць рэспандэнтаў жыла ў [[Пекін]]е — 48 чалавек, Шанхаі — 41 і [[Гуанчжоу]] — 35. Значныя групы былі таксама ў іншых буйных універсітэцкіх, прамысловых і гандлёвых цэнтрах.<ref name="Zubko"/> {| class="wikitable" |+ Рассяленне ўдзельнікаў даследавання Дар'і Зубко ў Кітаі ! Горад ! Колькасць рэспандэнтаў |- | [[Пекін]] | 48 |- | [[Шанхай]] | 41 |- | [[Гуанчжоу]] | 35 |} <ref name="Zubko"/> Гэтыя лічбы не з'яўляюцца перапісам беларусаў Кітая, а адлюстроўваюць толькі геаграфію ўдзельнікаў даследавання. == Адукацыйная міграцыя == З пачатку XXI стагоддзя адной з найбольш прыкметных груп беларусаў у Кітаі сталі студэнты. Паводле даследаванняў беларуска-кітайскіх адносін, у 2016 годзе ў Кітаі вучыліся каля 600 грамадзян Беларусі, у 2020 годзе — каля 1000.<ref name="Education2021">{{cite web |url=https://www.bmlv.gv.at/pdf_pool/publikationen/book_chinas_footprint_09_the_sino_belarusian_relationship.pdf |title=The Sino-Belarusian Relationship |language=en |access-date=2026-09-19 }}</ref> У 2023/2024 навучальным годзе ў Кітаі навучаліся ўжо 1242 беларускія студэнты — на 106 больш, чым у папярэднім годзе.<ref name="Students2025"/> {| class="wikitable" |+ Колькасць беларускіх студэнтаў у Кітаі ! Навучальны год / год ! Колькасць ! Крыніца |- | 2016 | каля 600 | <ref name="Education2021"/> |- | 2020 | каля 1000 | <ref name="Education2021"/> |- | 2022/2023 | 1136 | <ref name="Students2025"/> |- | 2023/2024 | 1242 | <ref name="Students2025"/> |} Беларускія студэнты вучацца ў Пекіне, Харбіне, [[Далянь|Даляні]], [[Сіань|Сіані]], Шанхаі і іншых гарадах. Між універсітэтамі дзвюх краін дзейнічаюць сумесныя адукацыйныя праграмы, студэнцкія абмены і стыпендыяльныя схемы.<ref name="Students2025"/> Сярод буйных праектаў — сумесны інстытут [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] і [[Даляньскі політэхнічны ўніверсітэт|Даляньскага політэхнічнага ўніверсітэта]], дзе навучаюцца студэнты абедзвюх дзяржаў.<ref>{{cite web |url=https://dbji.dlut.edu.cn/info/1074/3803.htm |title=The First Degree Awarding Ceremony for International Students was Successfully Held |publisher=Dalian University of Technology |language=en |access-date=2026-09-19 }}</ref> == Прафесійная і культурная адаптацыя == Сучасныя беларусы Кітая працуюць у адукацыі, міжнародным гандлі, інфармацыйных тэхналогіях, прамысловасці, культуры, турызме, мадэльным бізнесе і іншых сферах. Значную групу складаюць выкладчыкі англійскай, рускай і іншых замежных моў.<ref name="Zubko"/> Паводле даследавання Зубко, сучасная беларуская супольнасць не ўтварае адзінай тэрытарыяльнай дыяспары. Яе прадстаўнікі размеркаваны паміж буйнымі гарадамі і часта жывуць у Кітаі абмежаваны перыяд — на час працоўнага кантракта або навучання.<ref name="Zubko"/> У той жа час сацыяльныя сеткі і інтэрнэт-групы дазваляюць падтрымліваць кантакты паміж беларусамі ў розных гарадах, абменьвацца інфармацыяй пра жыллё, працу, дакументы, адукацыю і паўсядзённае жыццё. У матэрыяльнай культуры беларусы ў Кітаі ў значнай ступені прыстасоўваюцца да мясцовага побыту, харчавання і гарадскога асяроддзя, адначасова захоўваючы асобныя элементы беларускай кухні і сямейных традыцый. У духоўнай культуры значэнне маюць беларуская і руская мовы, святкаванне традыцыйных свят і сувязі з Беларуссю.<ref name="Zubko"/> == Беларускія культурныя ініцыятывы == У адрозненне ад традыцыйных беларускіх дыяспар ЗША, Канады або Заходняй Еўропы ў Кітаі не склалася густая сетка сталых беларускіх нацыянальных арганізацый. Культурная дзейнасць адбываецца пераважна ў межах адукацыйных устаноў, дыпламатычных мерапрыемстваў, студэнцкіх супольнасцей і беларуска-кітайскіх праграм абмену. Беларускія студэнты рэгулярна ўдзельнічаюць у праграмах кітайскай мовы і культуры, у тым ліку ў міжнародным праекце ''Chinese Bridge''. Летнікі і адукацыйныя праграмы для беларускіх студэнтаў праводзяцца, у прыватнасці, Даляньскім політэхнічным універсітэтам.<ref>{{cite web |url=https://sie.dlut.edu.cn/info/1225/22361.htm |title=Students from classrooms and teaching sites of BSU Confucius Institute participate in Dalian University of Technology’s 2024 “Chinese Bridge” online group exchange program |date=2024-04-23 |publisher=Dalian University of Technology |language=en |access-date=2026-09-19 }}</ref> Беларускую культуру ў Кітаі прадстаўляюць таксама гастролі музычных і тэатральных калектываў, мастацкія выставы, дні беларускай культуры, кніжныя прэзентацыі і мерапрыемствы, арганізаваныя пасольствам Беларусі і кітайскімі ўніверсітэтамі. == Даследаванне беларусаў Кітая == Першае спецыяльнае манаграфічнае даследаванне сучаснай беларускай супольнасці ў Кітаі падрыхтавала этнолаг Дар'я Зубко. Яна вывучае этнакультурную адаптацыю беларусаў у КНР з 2016 года.<ref>{{cite web |url=https://t.me/s/nanbelarus?before=20078 |title=Прэзентацыя кнігі «Белорусы в Китае» |publisher=Нацыянальная акадэмія навук Беларусі |language=ru |access-date=2026-09-19 }}</ref> У 2022 годзе выдавецкі дом «Беларуская навука» выдаў яе кнігу ''Белорусы в Китае''. Даследаванне заснавана на палявых і архіўных матэрыялах, аналізе СМІ за 2000—2019 гады і адкрытых інтэрнэт-крыніцах. У кнізе разглядаюцца гісторыя перасялення беларусаў, іх геаграфічнае размеркаванне, сацыяльна-дэмаграфічны склад і адаптацыя ў матэрыяльнай, духоўнай і сацыяльнай сферах.<ref name="Zubko"/> Аўтарка таксама сабрала фотаматэрыялы, звязаныя з першымі беларускімі эмігрантамі ў Кітаі, і правяла апытанне 237 сучасных беларусаў, якія жылі ў розных рэгіёнах КНР.<ref name="Zubko"/> == Вядомыя беларусы, звязаныя з Кітаем == * [[Фабіян Янавіч Абрантовіч|Фабіян Абрантовіч]] — беларускі каталіцкі святар і грамадскі дзеяч; у 1928—1939 гадах узначальваў каталіцкую місію ўсходняга абраду ў Харбіне. * [[Язэп Станіслававіч Германовіч|Язэп Германовіч]] — беларускі святар, пісьменнік і паэт; працаваў у Харбіне ў 1932—1936 і 1938—1948 гадах. * [[Андрэй Цікота]] — беларускі каталіцкі святар, архімандрыт; з 1939 года кіраваў Харбінскім экзархатам. * [[Тамаш Падзява]] — беларускі святар-марыянін, супрацоўнік харбінскай місіі; арыштаваны разам з іншымі святарамі ў 1948 годзе. * [[Дар'я Зубко]] — беларуская этнолаг, даследчыца беларускай супольнасці ў Кітаі, аўтарка манаграфіі ''Белорусы в Китае''. == Гл. таксама == * [[Беларуская дыяспара]] * [[Беларуска-кітайскія адносіны]] * [[Кітайска-Усходняя чыгунка]] * [[Харбін]] * [[Фабіян Янавіч Абрантовіч]] * [[Язэп Станіслававіч Германовіч]] * [[Андрэй Цікота]] * [[Кітай — Сібір — Масква]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Зубко Д. Г. ''Белорусы в Китае''. — Минск: Беларуская навука, 2022. — 223 с. — ISBN 978-985-08-2864-4. * Германовіч Я. ''Кітай — Сібір — Масква: успаміны''. — Мюнхен, 1962. * Колупаев В. ''Белорусские миссионеры в Китае'' // Запісы Беларускага інстытута навукі і мастацтва. — Нью-Ёрк — Мінск, 2014. — № 37. — С. 645—650. * {{cite web |url=https://padrimariani.org/blog/marianie-w-harbinie-1928-1948/ |title=Marianie w Harbinie (1928–1948) |publisher=Zgromadzenie Księży Marianów |language=pl }} == Спасылкі == * [https://www.directmedia.ru/book-701510-belorusyi-v-kitae/ Дар'я Зубко. «Белорусы в Китае»]. * [https://knihi.com/Jazep_Hiermanovic/Kitaj-Sibir-Maskva.html Язэп Германовіч. «Кітай — Сібір — Масква»]. * [https://padrimariani.org/blog/marianie-w-harbinie-1928-1948/ Марыяне ў Харбіне ў 1928—1948 гадах]. {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара паводле краін]] [[Катэгорыя:Народы Кітая]] [[Катэгорыя:Беларуска-кітайскія адносіны]] [[Катэгорыя:Беларусы Кітая| ]] p3mk9z9hu1njrlt28h1pj4kliubjyvf 5202613 5202407 2026-09-20T10:55:33Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5202613 wikitext text/x-wiki '''Беларусы Кітая''' — [[беларусы]], якія стала або часова жывуць у [[Кітай|Кітаі]], а таксама гістарычныя беларускія эміграцыйныя, рэлігійныя і культурныя асяродкі на тэрыторыі краіны. Прысутнасць выхадцаў з беларускіх зямель у Кітаі прасочваецца з канца XIX — пачатку XX стагоддзя і была першапачаткова звязана перадусім з [[Кітайска-Усходняя чыгунка|Кітайска-Усходняй чыгункай]] і вялікай усходнееўрапейскай калоніяй у [[Харбін]]е. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|рэвалюцыі 1917 года]] і [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны ў Расіі]] ў [[Маньчжурыя|Маньчжурыю]] прыбыла новая хваля эмігрантаў, сярод якіх былі і беларусы. Аднак яны звычайна ўлічваліся ў агульнай расійскай або рускай эміграцыйнай супольнасці, таму дакладна вызначыць колькасць беларусаў таго часу цяжка.<ref name="Zubko">{{cite book |last=Зубко |first=Дарья Геннадьевна |title=Белорусы в Китае |series=Мир глазами этнолога |location=Минск |publisher=Беларуская навука |year=2022 |pages=223 |isbn=978-985-08-2864-4 |language=ru }}</ref> Адным з найбольш выразных беларускіх эпізодаў міжваеннай гісторыі Кітая стала дзейнасць у Харбіне беларускіх каталіцкіх святароў-марыянаў [[Фабіян Янавіч Абрантовіч|Фабіяна Абрантовіча]], [[Язэп Станіслававіч Германовіч|Язэпа Германовіча]], [[Андрэй Цікота|Андрэя Цікоты]] і іншых. У 1928—1948 гадах яны ўдзельнічалі ў працы каталіцкай місіі ўсходняга абраду, утрымлівалі навучальныя і дабрачынныя ўстановы і выдавалі рэлігійную літаратуру.<ref name="Marians">{{cite web |url=https://padrimariani.org/blog/marianie-w-harbinie-1928-1948/ |title=Marianie w Harbinie (1928–1948) |publisher=Zgromadzenie Księży Marianów |language=pl |access-date=2026-09-19 }}</ref> У XXI стагоддзі беларуская прысутнасць у Кітаі мае пераважна адукацыйны, прафесійны і сямейны характар. Паводле Міністэрства адукацыі Беларусі, у 2023/2024 навучальным годзе ў Кітаі вучыліся 1242 беларускія студэнты.<ref name="Students2025">{{cite web |url=https://by.china-embassy.gov.cn/rus/sgxwdt/202509/t20250905_11703414.htm |title=Посол КНР в РБ: «Чтобы дать ученику чашу воды, учитель должен обладать целым озером» |date=2025-09-05 |publisher=Пасольства Кітайскай Народнай Рэспублікі ў Рэспубліцы Беларусь |language=ru |access-date=2026-09-19 }}</ref> == Першыя беларусы ў Кітаі == У другой палове XIX стагоддзя [[Цынская імперыя]] і [[Расійская імперыя]] актыўна развівалі эканамічныя і транспартныя сувязі ў Маньчжурыі. Будаўніцтва Кітайска-Усходняй чыгункі, распачатае ў 1897 годзе, прывяло да масавага перасялення ў рэгіён спецыялістаў, рабочых, вайскоўцаў, чыноўнікаў і прадпрымальнікаў з розных частак Расійскай імперыі. Сярод іх знаходзіліся і выхадцы з беларускіх губерняў. У гістарычных дакументах яны, аднак, звычайна не вылучаліся як асобная нацыянальная група, таму рэканструкцыя ранняй беларускай міграцыі грунтуецца пераважна на звестках пра месца нараджэння асобных жыхароў і пазнейшых біяграфічных матэрыялах.<ref name="Zubko"/> Галоўным цэнтрам усходнееўрапейскага насельніцтва стаў Харбін, які ўзнік як чыгуначны горад і да пачатку XX стагоддзя ператварыўся ў буйны міжнародны цэнтр. Пасля Першай сусветнай вайны і грамадзянскай вайны на тэрыторыі былой Расійскай імперыі ў Маньчжурыі знаходзіліся сотні тысяч выхадцаў з былой імперыі.<ref>{{cite book |title=Вопросы истории Китайско-Восточной железной дороги и города Харбина |location=Владивосток |language=ru }}</ref> Спецыяльных беларускіх нацыянальных арганізацый першага этапу эміграцыі даследчыкі не выявілі. Беларусы былі ўключаны ў шматнацыянальнае асяроддзе рускамоўнай эміграцыі Харбіна, [[Шанхай|Шанхая]] і іншых гарадоў.<ref name="Zubko"/> == Эміграцыя пасля 1917 года == Пасля рэвалюцый 1917 года і грамадзянскай вайны Кітай стаў адным з галоўных кірункаў эміграцыі з тэрыторыі былой Расійскай імперыі. Асноўнымі цэнтрамі сталі Харбін, [[Маньчжурыя (горад)|Маньчжурыя]], [[Хайлар]], Шанхай і [[Цяньцзінь]]. Беларусы прыязджалі сюды з Сібіры, Далёкага Усходу і непасрэдна з тэрыторыі былых беларускіх губерняў. У складзе эміграцыі былі былыя вайскоўцы, чыгуначнікі, служачыя, інжынеры, настаўнікі, святары і члены іх сем'яў.<ref name="Zubko"/> У адрозненне ад некаторых іншых нацыянальных груп — палякаў, татараў, украінцаў, яўрэяў, армян і прадстаўнікоў народаў Каўказа — беларуская эміграцыя ў Кітаі не стварыла вялікай асобнай нацыянальнай арганізацыі. У архіўных матэрыялах захаваліся звесткі пра асобных беларусаў і невялікія групы выхадцаў з беларускіх губерняў, але колькасць іх дакладна не вядомая.<ref>{{cite web |url=https://www.cheloveknauka.com/rossiyskie-diaspory-v-kitae-v-pervoy-polovine-xx-veka |title=Российские диаспоры в Китае в первой половине XX века |language=ru |access-date=2026-09-19 }}</ref> == Беларускія каталіцкія місіянеры ў Харбіне == [[Файл:Jazep Hiermanovič. Язэп Германовіч (1932).jpg|thumb|[[Язэп Станіслававіч Германовіч|Язэп Германовіч]] у 1932 годзе — у год першага прыезду ў Харбін]] Найбольш арганізаваная беларуская прысутнасць у міжваенным Кітаі была звязана з каталіцкімі святарамі [[Кангрэгацыя айцоў марыянаў|марыянамі]], якія працавалі ў Харбіне сярод эмігрантаў з былой Расійскай імперыі. === Фабіян Абрантовіч === У 1928 годзе Папа [[Пій XI]] прызначыў беларускага святара-марыяніна [[Фабіян Янавіч Абрантовіч|Фабіяна Абрантовіча]] апостальскім адміністратарам католікаў усходняга абраду ў Кітаі з цэнтрам у Харбіне. 20 мая 1928 года быў створаны Харбінскі ардынарыят, які ахопліваў католікаў візантыйска-славянскага абраду ў Кітаі.<ref name="Marians"/> Абрантовіч прыехаў у Харбін у верасні 1928 года. Пры місіі была адкрыта школа і прытулак для хлопчыкаў-сірот, якія пазней ператварыліся ў ліцэй Святога Мікалая. Дзейнічалі таксама манастыр марыянаў, жаночыя навучальныя і дабрачынныя ўстановы і друкарня.<ref>{{cite web |url=https://padrimariani.org/en/2021/04/09/circular-letter-opening-beatification-process-servant-god-fabian-four-companions/ |title=Circular Letter for the Opening of the Beatification Process of the Servant of God Fabian and Four Companions, Martyrs |publisher=Congregation of Marian Fathers |date=2021-04-09 |language=en |access-date=2026-09-19 }}</ref> Місія была арыентавана галоўным чынам на рускамоўнае насельніцтва Харбіна і не з'яўлялася беларускай нацыянальнай установай. Аднак значную частку яе кіраўніцтва складалі беларускія святары, якія да прыезду ў Кітай былі актыўнымі дзеячамі беларускага рэлігійнага і культурнага руху. === Язэп Германовіч === У 1932 годзе ў Харбін прыехаў беларускі святар, пісьменнік і паэт [[Язэп Станіслававіч Германовіч|Язэп Германовіч]], вядомы таксама пад літаратурным псеўданімам Вінцук Адважны. Ён працаваў у ліцэі Святога Мікалая, займаўся выхаваннем і навучаннем дзяцей.<ref name="Hermanovic">{{cite web |url=https://knihi.com/Jazep_Hiermanovic/Kitaj-Sibir-Maskva.html |title=Кітай — Сібір — Масква |last=Германовіч |first=Язэп |website=Беларуская палічка |language=be |access-date=2026-09-19 }}</ref> У 1936 годзе Германовіч выехаў у Еўропу на лячэнне, а ў 1938 годзе зноў вярнуўся ў Маньчжурыю. У Харбіне ён быў выхавальнікам інтэрната, выкладчыкам, віцэ-дырэктарам ліцэя і намеснікам кіраўніка місіі.<ref name="Hermanovic"/> === Андрэй Цікота === Пасля таго як у 1939 годзе Фабіян Абрантовіч выехаў з Кітая і быў арыштаваны савецкімі органамі, кіраўніцтва місіяй перайшло да беларускага святара [[Андрэй Цікота|Андрэя Цікоты]]. Ён атрымаў тытул архімандрыта і стаў апостальскім адміністратарам Харбінскага экзархата.<ref name="Marians"/> Цікота, Германовіч і некалькі іншых святароў працягвалі дзейнасць місіі да канца 1940-х гадоў. == Ліквідацыя харбінскага асяродка == Пасля заканчэння [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і ўсталявання камуністычнай улады ў Кітаі становішча эмігранцкіх і рэлігійных арганізацый рэзка змянілася. У снежні 1948 года кітайскія ўлады арыштавалі Андрэя Цікоту, Язэпа Германовіча і іншых супрацоўнікаў харбінскай місіі. Яны былі перададзены савецкім органам дзяржаўнай бяспекі і вывезены ў СССР.<ref name="Hermanovic"/> Германовіча пасля следства прысудзілі да 25 гадоў пазбаўлення волі. Ён адбываў пакаранне ў савецкіх лагерах да вызвалення ў 1955 годзе, а пазней апісаў харбінскі перыяд, арышт і ГУЛАГ у мемуарнай кнізе ''[[Кітай — Сібір — Масква]]''.<ref name="Hermanovic"/> Андрэй Цікота памёр у савецкім лагеры ў 1952 годзе. Фабіян Абрантовіч, арыштаваны яшчэ ў 1939 годзе пасля вяртання з Рыма ў Заходнюю Беларусь, памёр у савецкім зняволенні ў 1946 годзе. Да пачатку 1950-х гадоў арганізаваная ўсходнееўрапейская эміграцыйная супольнасць Харбіна хутка змяншалася. Большасць яе прадстаўнікоў выехала ў СССР, [[Аўстралія|Аўстралію]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі]], [[Канада|Канаду]], краіны [[Лацінская Амерыка|Лацінскай Амерыкі]] і іншыя дзяржавы. == Беларусы ў КНР пасля 1949 года == Пасля ўтварэння [[Кітайская Народная Рэспубліка|Кітайскай Народнай Рэспублікі]] ў 1949 годзе характар беларускай прысутнасці змяніўся. Старая эмігранцкая супольнасць амаль знікла, а новыя кантакты былі звязаны пераважна з дзяржаўным, адукацыйным, навуковым і эканамічным супрацоўніцтвам паміж [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], СССР і Кітаем. У Кітай прыязджалі беларускія спецыялісты, інжынеры, выкладчыкі і навукоўцы. Адным з прыкладаў доўгатэрміновых сувязей стала супрацоўніцтва ў ільняной прамысловасці: спецыялісты [[Аршанскі льнокамбінат|Аршанскага льнокамбіната]] ўдзельнічалі ў стварэнні Харбінскай ільняной фабрыкі, якая стала адным з буйных прадпрыемстваў гэтай галіны ў Кітаі.<ref>{{cite web |url=https://by.china-embassy.gov.cn/rus/xwdt/202409/t20240905_11486083.htm |title=О чем грустит Се Сяоюн, уезжая из Беларуси, и что называет цветком дружбы |publisher=Пасольства Кітайскай Народнай Рэспублікі ў Рэспубліцы Беларусь |date=2024-09-05 |language=ru |access-date=2026-09-19 }}</ref> Масавай сталай беларускай дыяспары ў КНР у савецкі перыяд не сфарміравалася. == Сучасная міграцыя == Пасля ўсталявання [[Беларуска-кітайскія адносіны|дыпламатычных адносін паміж Рэспублікай Беларусь і КНР]] у 1992 годзе колькасць беларусаў, якія часова або стала жылі ў Кітаі, пачала павялічвацца. Асноўнымі прычынамі пераезду сталі вучоба, праца, прадпрымальніцтва, выкладанне замежных моў, навуковая дзейнасць і сямейная міграцыя.<ref name="Zubko"/> Дар'я Зубко ў даследаванні сучасных беларусаў Кітая адзначае, што афіцыйная кітайская перапісная статыстыка не вылучае беларусаў асобна: яны могуць улічвацца сярод замежных грамадзян або ў іншых статыстычных катэгорыях. Таму дакладнай агульнай колькасці беларусаў Кітая няма.<ref name="Zubko"/> У праведзеным Зубко анлайн-апытанні ўдзельнічалі 237 беларусаў. Найбольшая колькасць рэспандэнтаў жыла ў [[Пекін]]е — 48 чалавек, Шанхаі — 41 і [[Гуанчжоу]] — 35. Значныя групы былі таксама ў іншых буйных універсітэцкіх, прамысловых і гандлёвых цэнтрах.<ref name="Zubko"/> {| class="wikitable" |+ Рассяленне ўдзельнікаў даследавання Дар'і Зубко ў Кітаі ! Горад ! Колькасць рэспандэнтаў |- | [[Пекін]] | 48 |- | [[Шанхай]] | 41 |- | [[Гуанчжоу]] | 35 |} <ref name="Zubko"/> Гэтыя лічбы не з'яўляюцца перапісам беларусаў Кітая, а адлюстроўваюць толькі геаграфію ўдзельнікаў даследавання. == Адукацыйная міграцыя == З пачатку XXI стагоддзя адной з найбольш прыкметных груп беларусаў у Кітаі сталі студэнты. Паводле даследаванняў беларуска-кітайскіх адносін, у 2016 годзе ў Кітаі вучыліся каля 600 грамадзян Беларусі, у 2020 годзе — каля 1000.<ref name="Education2021">{{cite web |url=https://www.bmlv.gv.at/pdf_pool/publikationen/book_chinas_footprint_09_the_sino_belarusian_relationship.pdf |title=The Sino-Belarusian Relationship |language=en |access-date=2026-09-19 }}</ref> У 2023/2024 навучальным годзе ў Кітаі навучаліся ўжо 1242 беларускія студэнты — на 106 больш, чым у папярэднім годзе.<ref name="Students2025"/> {| class="wikitable" |+ Колькасць беларускіх студэнтаў у Кітаі ! Навучальны год / год ! Колькасць ! Крыніца |- | 2016 | каля 600 | <ref name="Education2021"/> |- | 2020 | каля 1000 | <ref name="Education2021"/> |- | 2022/2023 | 1136 | <ref name="Students2025"/> |- | 2023/2024 | 1242 | <ref name="Students2025"/> |} Беларускія студэнты вучацца ў Пекіне, Харбіне, [[Далянь|Даляні]], [[Сіань|Сіані]], Шанхаі і іншых гарадах. Між універсітэтамі дзвюх краін дзейнічаюць сумесныя адукацыйныя праграмы, студэнцкія абмены і стыпендыяльныя схемы.<ref name="Students2025"/> Сярод буйных праектаў — сумесны інстытут [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] і [[Даляньскі політэхнічны ўніверсітэт|Даляньскага політэхнічнага ўніверсітэта]], дзе навучаюцца студэнты абедзвюх дзяржаў.<ref>{{cite web |url=https://dbji.dlut.edu.cn/info/1074/3803.htm |title=The First Degree Awarding Ceremony for International Students was Successfully Held |publisher=Dalian University of Technology |language=en |access-date=2026-09-19 }}</ref> == Прафесійная і культурная адаптацыя == Сучасныя беларусы Кітая працуюць у адукацыі, міжнародным гандлі, інфармацыйных тэхналогіях, прамысловасці, культуры, турызме, мадэльным бізнесе і іншых сферах. Значную групу складаюць выкладчыкі англійскай, рускай і іншых замежных моў.<ref name="Zubko"/> Паводле даследавання Зубко, сучасная беларуская супольнасць не ўтварае адзінай тэрытарыяльнай дыяспары. Яе прадстаўнікі размеркаваны паміж буйнымі гарадамі і часта жывуць у Кітаі абмежаваны перыяд — на час працоўнага кантракта або навучання.<ref name="Zubko"/> У той жа час сацыяльныя сеткі і інтэрнэт-групы дазваляюць падтрымліваць кантакты паміж беларусамі ў розных гарадах, абменьвацца інфармацыяй пра жыллё, працу, дакументы, адукацыю і паўсядзённае жыццё. У матэрыяльнай культуры беларусы ў Кітаі ў значнай ступені прыстасоўваюцца да мясцовага побыту, харчавання і гарадскога асяроддзя, адначасова захоўваючы асобныя элементы беларускай кухні і сямейных традыцый. У духоўнай культуры значэнне маюць беларуская і руская мовы, святкаванне традыцыйных свят і сувязі з Беларуссю.<ref name="Zubko"/> == Беларускія культурныя ініцыятывы == У адрозненне ад традыцыйных беларускіх дыяспар ЗША, Канады або Заходняй Еўропы ў Кітаі не склалася густая сетка сталых беларускіх нацыянальных арганізацый. Культурная дзейнасць адбываецца пераважна ў межах адукацыйных устаноў, дыпламатычных мерапрыемстваў, студэнцкіх супольнасцей і беларуска-кітайскіх праграм абмену. Беларускія студэнты рэгулярна ўдзельнічаюць у праграмах кітайскай мовы і культуры, у тым ліку ў міжнародным праекце ''Chinese Bridge''. Летнікі і адукацыйныя праграмы для беларускіх студэнтаў праводзяцца, у прыватнасці, Даляньскім політэхнічным універсітэтам.<ref>{{cite web |url=https://sie.dlut.edu.cn/info/1225/22361.htm |title=Students from classrooms and teaching sites of BSU Confucius Institute participate in Dalian University of Technology’s 2024 “Chinese Bridge” online group exchange program |date=2024-04-23 |publisher=Dalian University of Technology |language=en |access-date=2026-09-19 }}</ref> Беларускую культуру ў Кітаі прадстаўляюць таксама гастролі музычных і тэатральных калектываў, мастацкія выставы, дні беларускай культуры, кніжныя прэзентацыі і мерапрыемствы, арганізаваныя пасольствам Беларусі і кітайскімі ўніверсітэтамі. == Даследаванне беларусаў Кітая == Першае спецыяльнае манаграфічнае даследаванне сучаснай беларускай супольнасці ў Кітаі падрыхтавала этнолаг Дар'я Зубко. Яна вывучае этнакультурную адаптацыю беларусаў у КНР з 2016 года.<ref>{{cite web |url=https://t.me/s/nanbelarus?before=20078 |title=Прэзентацыя кнігі «Белорусы в Китае» |publisher=Нацыянальная акадэмія навук Беларусі |language=ru |access-date=2026-09-19 }}</ref> У 2022 годзе выдавецкі дом «Беларуская навука» выдаў яе кнігу ''Белорусы в Китае''. Даследаванне заснавана на палявых і архіўных матэрыялах, аналізе СМІ за 2000—2019 гады і адкрытых інтэрнэт-крыніцах. У кнізе разглядаюцца гісторыя перасялення беларусаў, іх геаграфічнае размеркаванне, сацыяльна-дэмаграфічны склад і адаптацыя ў матэрыяльнай, духоўнай і сацыяльнай сферах.<ref name="Zubko"/> Аўтарка таксама сабрала фотаматэрыялы, звязаныя з першымі беларускімі эмігрантамі ў Кітаі, і правяла апытанне 237 сучасных беларусаў, якія жылі ў розных рэгіёнах КНР.<ref name="Zubko"/> == Вядомыя беларусы, звязаныя з Кітаем == * [[Фабіян Янавіч Абрантовіч|Фабіян Абрантовіч]] — беларускі каталіцкі святар і грамадскі дзеяч; у 1928—1939 гадах узначальваў каталіцкую місію ўсходняга абраду ў Харбіне. * [[Язэп Станіслававіч Германовіч|Язэп Германовіч]] — беларускі святар, пісьменнік і паэт; працаваў у Харбіне ў 1932—1936 і 1938—1948 гадах. * [[Андрэй Цікота]] — беларускі каталіцкі святар, архімандрыт; з 1939 года кіраваў Харбінскім экзархатам. * [[Тамаш Падзява]] — беларускі святар-марыянін, супрацоўнік харбінскай місіі; арыштаваны разам з іншымі святарамі ў 1948 годзе. * [[Дар'я Зубко]] — беларуская этнолаг, даследчыца беларускай супольнасці ў Кітаі, аўтарка манаграфіі ''Белорусы в Китае''. == Гл. таксама == * [[Беларуская дыяспара]] * [[Беларуска-кітайскія адносіны]] * [[Кітайска-Усходняя чыгунка]] * [[Харбін]] * [[Фабіян Янавіч Абрантовіч]] * [[Язэп Станіслававіч Германовіч]] * [[Андрэй Цікота]] * [[Кітай — Сібір — Масква]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Зубко Д. Г. ''Белорусы в Китае''. — Минск: Беларуская навука, 2022. — 223 с. — ISBN 978-985-08-2864-4. * Германовіч Я. ''Кітай — Сібір — Масква: успаміны''. — Мюнхен, 1962. * Колупаев В. ''Белорусские миссионеры в Китае'' // Запісы Беларускага інстытута навукі і мастацтва. — Нью-Ёрк — Мінск, 2014. — № 37. — С. 645—650. * {{cite web |url=https://padrimariani.org/blog/marianie-w-harbinie-1928-1948/ |title=Marianie w Harbinie (1928–1948) |publisher=Zgromadzenie Księży Marianów |language=pl }} == Спасылкі == * [https://www.directmedia.ru/book-701510-belorusyi-v-kitae/ Дар'я Зубко. «Белорусы в Китае»]. * [https://knihi.com/Jazep_Hiermanovic/Kitaj-Sibir-Maskva.html Язэп Германовіч. «Кітай — Сібір — Масква»]. * [https://padrimariani.org/blog/marianie-w-harbinie-1928-1948/ Марыяне ў Харбіне ў 1928—1948 гадах]. {{Беларуская дыяспара}} [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара паводле краін]] [[Катэгорыя:Народы Кітая]] [[Катэгорыя:Беларуска-кітайскія адносіны]] [[Катэгорыя:Беларусы Кітая| ]] 99bal3mdmoq12yb5fwbafkkj68r7xk7 0 815045 5202416 2026-09-19T18:32:12Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Фабіян Абрантовіч]] 5202416 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Фабіян Абрантовіч]] 4im06t77oudnpfq14h3nutowj1xcoj2 0 815046 5202418 2026-09-19T18:33:20Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Фабіян Абрантовіч]] 5202418 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Фабіян Абрантовіч]] 4im06t77oudnpfq14h3nutowj1xcoj2 0 815047 5202451 2026-09-19T19:54:53Z Siliyiw 169172 Новая старонка: «{{НП-Беларусь|Гутка|статус=Пасёлак|вобласць=Гомельская|раён=Веткаўскі|сельсавет=Неглюбскі}} '''Гу́тка''' ({{Lang-ru|Гутка}}<ref>[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. —...» 5202451 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь|Гутка|статус=Пасёлак|вобласць=Гомельская|раён=Веткаўскі|сельсавет=Неглюбскі}} '''Гу́тка''' ({{Lang-ru|Гутка}}<ref>[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref>) — былы<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=r905g0793&q_id=10572305|title=Решение Гомельского областного исполнительного комитета от 17 ноября 2005 года № 793 "Об исключении из данных по учету и регистрации административно-территориальных и территориальных единиц населенных пунктов Брагинского, Ветковского, Ельского и Хойникского районов"|url-status=}}</ref> пасёлак у [[Веткаўскі раён|Веткаўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. У складзе [[Неглюбскі сельсавет|Неглюбскага сельсавета]]. У выніку [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] і радыяцыйнага забруджвання жыхары (52 сям'і) пераселены ў 1990 годзе. == Геаграфія == За 22 км на паўночны ўсход ад [[Ветка|Веткі]], 44 км ад [[Гомель|Гомеля]], 30 км ад чыгуначнай станцыі [[Добруш (станцыя)|Добруш]] (на лініі [[Гомель (станцыя)|Гомель]]—[[Вышкаў (Расія)|Вышкоў]]). Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым аўтамабільнай дарозе [[Старое Закружжа]]—[[Ветка]]. Драўляныя хаты стаяць уздоўж прасёлкавай дарогі. == Гісторыя == Па пісьмовых крыніцах вядомая з XIX стагоддзя як вёска ў Стаўбунскай воласці [[Гомельскі павет|Гомельскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. Паводле перапісу 1897 года размяшчаліся ў вёсцы — школа граматы, [[хлебазапасны магазін]]; побач знаходзіўся хутар. У 1909 годзе 295 дзесяцін зямлі. У 1926 годзе ў [[Шэйкагуткаўскі сельсавет|Шэйкагуткаўскім сельсавеце]] [[Свяцілавіцкі раён|Свяцілавіцкага раёна]] [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]], працаваў паштовы пункт. У 1930 годзе жыхары ўступілі ў калгас. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] 9 жыхароў загінулі на фронце. У 1959 годзе ўваходзіла ў склад калгаса «40 гадоў Кастрычніка» (цэнтр — вёска [[Старое Закружжа]]). Да 28 студзеня 1991 года ў [[Старазакружскі сельсавет|Старазакружскім сельсавеце]]. З 29 лістапада 2005 года выключаны з дадзеных па ўліку адміністрацыйна-тэрытарыяльных і тэрытарыяльных адзінак<ref name=":0" />. == Насельніцтва == * 1897 год — 34 двары, 232 жыхары; хутар 2 двары, 3 жыхары (паводле перапісу). * 1909 год — 39 двароў, 280 жыхароў. * 1926 год — 58 двароў, 295 жыхароў. * 1959 год — 126 жыхароў (паводле перапісу). * 1990 год — жыхары (52 сям'і) пераселены. == Крыніцы == == Літаратура == * [[Гарады і вёскі Беларусі]]: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. [[Гомельская вобласць]]/[[Станіслаў Віктаравіч Марцэлеў|С. В. Марцэлеў]]; Рэдкалегія: [[Генадзь Пятровіч Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: [[Беларуская энцыклапедыя|БелЭн]], 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. <nowiki>ISBN 985-11-0303-9</nowiki> ISBN 985-11-0302-0. == Спасылкі == 8x2a2l4de8jfwi9yoje4ecd6xldcyrv 5202452 5202451 2026-09-19T19:55:24Z Siliyiw 169172 5202452 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь|Гутка|статус=Пасёлак|вобласць=Гомельская|раён=Веткаўскі|сельсавет=Неглюбскі}} '''Гу́тка''' ({{Lang-ru|Гутка}}<ref>[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref>) — былы<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=r905g0793&q_id=10572305|title=Решение Гомельского областного исполнительного комитета от 17 ноября 2005 года № 793 "Об исключении из данных по учету и регистрации административно-территориальных и территориальных единиц населенных пунктов Брагинского, Ветковского, Ельского и Хойникского районов"|url-status=}}</ref> пасёлак у [[Веткаўскі раён|Веткаўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. У складзе [[Неглюбскі сельсавет|Неглюбскага сельсавета]]. У выніку [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] і радыяцыйнага забруджвання жыхары (52 сям'і) пераселены ў 1990 годзе. == Геаграфія == За 22 км на паўночны ўсход ад [[Ветка|Веткі]], 44 км ад [[Гомель|Гомеля]], 30 км ад чыгуначнай станцыі [[Добруш (станцыя)|Добруш]] (на лініі [[Гомель (станцыя)|Гомель]]—[[Вышкаў (Расія)|Вышкоў]]). Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым аўтамабільнай дарозе [[Старое Закружжа]]—[[Ветка]]. Драўляныя хаты стаяць уздоўж прасёлкавай дарогі. == Гісторыя == Па пісьмовых крыніцах вядомая з XIX стагоддзя як вёска ў Стаўбунскай воласці [[Гомельскі павет|Гомельскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. Паводле перапісу 1897 года размяшчаліся ў вёсцы — школа граматы, [[хлебазапасны магазін]]; побач знаходзіўся хутар. У 1909 годзе 295 дзесяцін зямлі. У 1926 годзе ў [[Шэйкагуткаўскі сельсавет|Шэйкагуткаўскім сельсавеце]] [[Свяцілавіцкі раён|Свяцілавіцкага раёна]] [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]], працаваў паштовы пункт. У 1930 годзе жыхары ўступілі ў калгас. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] 9 жыхароў загінулі на фронце. У 1959 годзе ўваходзіла ў склад калгаса «40 гадоў Кастрычніка» (цэнтр — вёска [[Старое Закружжа]]). Да 28 студзеня 1991 года ў [[Старазакружскі сельсавет|Старазакружскім сельсавеце]]. З 29 лістапада 2005 года выключаны з дадзеных па ўліку адміністрацыйна-тэрытарыяльных і тэрытарыяльных адзінак<ref name=":0" />. == Насельніцтва == * 1897 год — 34 двары, 232 жыхары; хутар 2 двары, 3 жыхары (паводле перапісу). * 1909 год — 39 двароў, 280 жыхароў. * 1926 год — 58 двароў, 295 жыхароў. * 1959 год — 126 жыхароў (паводле перапісу). * 1990 год — жыхары (52 сям'і) пераселены. == Крыніцы == <references responsive /> == Літаратура == * [[Гарады і вёскі Беларусі]]: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. [[Гомельская вобласць]]/[[Станіслаў Віктаравіч Марцэлеў|С. В. Марцэлеў]]; Рэдкалегія: [[Генадзь Пятровіч Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: [[Беларуская энцыклапедыя|БелЭн]], 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. <nowiki>ISBN 985-11-0303-9</nowiki> ISBN 985-11-0302-0. == Спасылкі == iwk32iie7cb72kpbtpzw8fn2vsleu97 5202455 5202452 2026-09-19T20:00:13Z Siliyiw 169172 5202455 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Гутка}}{{НП-Беларусь|Гутка|статус=Вёска|вобласць=Гомельская|раён=Веткаўскі|сельсавет=Неглюбскі}} '''Гу́тка''' ({{Lang-ru|Гутка}}<ref>[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref>) — былая<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=r905g0793&q_id=10572305|title=Решение Гомельского областного исполнительного комитета от 17 ноября 2005 года № 793 "Об исключении из данных по учету и регистрации административно-территориальных и территориальных единиц населенных пунктов Брагинского, Ветковского, Ельского и Хойникского районов"|url-status=}}</ref> вёска ў [[Веткаўскі раён|Веткаўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. У складзе [[Неглюбскі сельсавет|Неглюбскага сельсавета]]. У выніку [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] і радыяцыйнага забруджвання жыхары (52 сям'і) пераселены ў 1990 годзе. == Геаграфія == За 22 км на паўночны ўсход ад [[Ветка|Веткі]], 44 км ад [[Гомель|Гомеля]], 30 км ад чыгуначнай станцыі [[Добруш (станцыя)|Добруш]] (на лініі [[Гомель (станцыя)|Гомель]]—[[Вышкаў (Расія)|Вышкоў]]). Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым аўтамабільнай дарозе [[Старое Закружжа]]—[[Ветка]]. Драўляныя хаты стаяць уздоўж прасёлкавай дарогі. == Гісторыя == Па пісьмовых крыніцах вядомая з XIX стагоддзя як вёска ў Стаўбунскай воласці [[Гомельскі павет|Гомельскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. Паводле перапісу 1897 года размяшчаліся ў вёсцы — школа граматы, [[хлебазапасны магазін]]; побач знаходзіўся хутар. У 1909 годзе 295 дзесяцін зямлі. У 1926 годзе ў [[Шэйкагуткаўскі сельсавет|Шэйкагуткаўскім сельсавеце]] [[Свяцілавіцкі раён|Свяцілавіцкага раёна]] [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]], працаваў паштовы пункт. У 1930 годзе жыхары ўступілі ў калгас. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] 9 жыхароў загінулі на фронце. У 1959 годзе ўваходзіла ў склад калгаса «40 гадоў Кастрычніка» (цэнтр — вёска [[Старое Закружжа]]). Да 28 студзеня 1991 года ў [[Старазакружскі сельсавет|Старазакружскім сельсавеце]]. З 29 лістапада 2005 года выключаны з дадзеных па ўліку адміністрацыйна-тэрытарыяльных і тэрытарыяльных адзінак<ref name=":0" />. == Насельніцтва == * 1897 год — 34 двары, 232 жыхары; хутар 2 двары, 3 жыхары (паводле перапісу). * 1909 год — 39 двароў, 280 жыхароў. * 1926 год — 58 двароў, 295 жыхароў. * 1959 год — 126 жыхароў (паводле перапісу). * 1990 год — жыхары (52 сям'і) пераселены. == Крыніцы == <references responsive /> == Літаратура == * [[Гарады і вёскі Беларусі]]: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. [[Гомельская вобласць]]/[[Станіслаў Віктаравіч Марцэлеў|С. В. Марцэлеў]]; Рэдкалегія: [[Генадзь Пятровіч Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: [[Беларуская энцыклапедыя|БелЭн]], 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. <nowiki>ISBN 985-11-0303-9</nowiki> ISBN 985-11-0302-0. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Беларусі, адселеныя пасля Чарнобыльскай катастрофы]] jybydbphjjp1fwa5e3m5mmd4qlxy30u 5202466 5202455 2026-09-19T20:26:05Z Siliyiw 169172 5202466 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Гутка}}{{НП-Беларусь|Гутка|статус=Вёска|вобласць=Гомельская|раён=Веткаўскі|сельсавет=Неглюбскі}} '''Гу́тка'''<ref>[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref> ({{Lang-ru|Гутка}}) — былая<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=r905g0793&q_id=10572305|title=Решение Гомельского областного исполнительного комитета от 17 ноября 2005 года № 793 "Об исключении из данных по учету и регистрации административно-территориальных и территориальных единиц населенных пунктов Брагинского, Ветковского, Ельского и Хойникского районов"|url-status=}}</ref> вёска ў [[Веткаўскі раён|Веткаўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. У складзе [[Неглюбскі сельсавет|Неглюбскага сельсавета]]. У выніку [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] і радыяцыйнага забруджвання жыхары (52 сям'і) пераселены ў 1990 годзе. == Геаграфія == За 22 км на паўночны ўсход ад [[Ветка|Веткі]], 44 км ад [[Гомель|Гомеля]], 30 км ад чыгуначнай станцыі [[Добруш (станцыя)|Добруш]] (на лініі [[Гомель (станцыя)|Гомель]]—[[Вышкаў (Расія)|Вышкоў]]). Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым аўтамабільнай дарозе [[Старое Закружжа]]—[[Ветка]]. Драўляныя хаты стаяць уздоўж прасёлкавай дарогі. == Гісторыя == Па пісьмовых крыніцах вядомая з XIX стагоддзя як вёска ў Стаўбунскай воласці [[Гомельскі павет|Гомельскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. Паводле перапісу 1897 года размяшчаліся ў вёсцы — школа граматы, [[хлебазапасны магазін]]; побач знаходзіўся хутар. У 1909 годзе 295 дзесяцін зямлі. У 1926 годзе ў [[Шэйкагуткаўскі сельсавет|Шэйкагуткаўскім сельсавеце]] [[Свяцілавіцкі раён|Свяцілавіцкага раёна]] [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]], працаваў паштовы пункт. У 1930 годзе жыхары ўступілі ў калгас. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] 9 жыхароў загінулі на фронце. У 1959 годзе ўваходзіла ў склад калгаса «40 гадоў Кастрычніка» (цэнтр — вёска [[Старое Закружжа]]). Да 28 студзеня 1991 года ў [[Старазакружскі сельсавет|Старазакружскім сельсавеце]]. З 29 лістапада 2005 года выключаны з дадзеных па ўліку адміністрацыйна-тэрытарыяльных і тэрытарыяльных адзінак<ref name=":0" />. == Насельніцтва == * 1897 год — 34 двары, 232 жыхары; хутар 2 двары, 3 жыхары (паводле перапісу). * 1909 год — 39 двароў, 280 жыхароў. * 1926 год — 58 двароў, 295 жыхароў. * 1959 год — 126 жыхароў (паводле перапісу). * 1990 год — жыхары (52 сям'і) пераселены. == Крыніцы == <references responsive /> == Літаратура == * [[Гарады і вёскі Беларусі]]: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. [[Гомельская вобласць]]/[[Станіслаў Віктаравіч Марцэлеў|С. В. Марцэлеў]]; Рэдкалегія: [[Генадзь Пятровіч Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: [[Беларуская энцыклапедыя|БелЭн]], 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. <nowiki>ISBN 985-11-0303-9</nowiki> ISBN 985-11-0302-0. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Беларусі, адселеныя пасля Чарнобыльскай катастрофы]] hwdtx926ck0241i92qzb3oi5x8us1il 5202467 5202466 2026-09-19T20:26:19Z Siliyiw 169172 5202467 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Гутка}}{{НП-Беларусь|Гутка|статус=Вёска|вобласць=Гомельская|раён=Веткаўскі|сельсавет=Неглюбскі}} '''Гу́тка'''<ref>[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref> ({{Lang-ru|Гутка}}) — былая<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=r905g0793&q_id=10572305|title=Решение Гомельского областного исполнительного комитета от 17 ноября 2005 года № 793 "Об исключении из данных по учету и регистрации административно-территориальных и территориальных единиц населенных пунктов Брагинского, Ветковского, Ельского и Хойникского районов"|url-status=}}</ref> вёска ў [[Веткаўскі раён|Веткаўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. У складзе [[Неглюбскі сельсавет|Неглюбскага сельсавета]]. У выніку [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] і радыяцыйнага забруджвання жыхары (52 сям'і) пераселены ў 1990 годзе. == Геаграфія == За 22 км на паўночны ўсход ад [[Ветка|Веткі]], 44 км ад [[Гомель|Гомеля]], 30 км ад чыгуначнай станцыі [[Добруш (станцыя)|Добруш]] (на лініі [[Гомель (станцыя)|Гомель]]—[[Вышкаў (Расія)|Вышкаў]]). Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым аўтамабільнай дарозе [[Старое Закружжа]]—[[Ветка]]. Драўляныя хаты стаяць уздоўж прасёлкавай дарогі. == Гісторыя == Па пісьмовых крыніцах вядомая з XIX стагоддзя як вёска ў Стаўбунскай воласці [[Гомельскі павет|Гомельскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. Паводле перапісу 1897 года размяшчаліся ў вёсцы — школа граматы, [[хлебазапасны магазін]]; побач знаходзіўся хутар. У 1909 годзе 295 дзесяцін зямлі. У 1926 годзе ў [[Шэйкагуткаўскі сельсавет|Шэйкагуткаўскім сельсавеце]] [[Свяцілавіцкі раён|Свяцілавіцкага раёна]] [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]], працаваў паштовы пункт. У 1930 годзе жыхары ўступілі ў калгас. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] 9 жыхароў загінулі на фронце. У 1959 годзе ўваходзіла ў склад калгаса «40 гадоў Кастрычніка» (цэнтр — вёска [[Старое Закружжа]]). Да 28 студзеня 1991 года ў [[Старазакружскі сельсавет|Старазакружскім сельсавеце]]. З 29 лістапада 2005 года выключаны з дадзеных па ўліку адміністрацыйна-тэрытарыяльных і тэрытарыяльных адзінак<ref name=":0" />. == Насельніцтва == * 1897 год — 34 двары, 232 жыхары; хутар 2 двары, 3 жыхары (паводле перапісу). * 1909 год — 39 двароў, 280 жыхароў. * 1926 год — 58 двароў, 295 жыхароў. * 1959 год — 126 жыхароў (паводле перапісу). * 1990 год — жыхары (52 сям'і) пераселены. == Крыніцы == <references responsive /> == Літаратура == * [[Гарады і вёскі Беларусі]]: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. [[Гомельская вобласць]]/[[Станіслаў Віктаравіч Марцэлеў|С. В. Марцэлеў]]; Рэдкалегія: [[Генадзь Пятровіч Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: [[Беларуская энцыклапедыя|БелЭн]], 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. <nowiki>ISBN 985-11-0303-9</nowiki> ISBN 985-11-0302-0. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Беларусі, адселеныя пасля Чарнобыльскай катастрофы]] b6xh0aqrdjeq9pml5kgiu2tpime914u 5202482 5202467 2026-09-19T21:00:28Z Siliyiw 169172 5202482 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Гутка}}{{НП-Беларусь|Гутка|статус=Вёска|вобласць=Гомельская|раён=Веткаўскі|сельсавет=Неглюбскі}} '''Гу́тка'''<ref>[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref> ({{Lang-ru|Гутка}}) — былая<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=r905g0793&q_id=10572305|title=Решение Гомельского областного исполнительного комитета от 17 ноября 2005 года № 793 "Об исключении из данных по учету и регистрации административно-территориальных и территориальных единиц населенных пунктов Брагинского, Ветковского, Ельского и Хойникского районов"|url-status=}}</ref> вёска ў [[Веткаўскі раён|Веткаўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. У складзе [[Неглюбскі сельсавет|Неглюбскага сельсавета]]. У выніку [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] і радыяцыйнага забруджвання жыхары (52 сям'і) пераселены ў 1990 годзе. == Геаграфія == За 22 км на паўночны ўсход ад [[Ветка|Веткі]], 44 км ад [[Гомель|Гомеля]], 30 км ад чыгуначнай станцыі [[Добруш (станцыя)|Добруш]] (на лініі [[Гомель (станцыя)|Гомель]]—[[Вышкаў (Расія)|Вышкаў]]). Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым аўтамабільнай дарозе [[Старое Закружжа]]—[[Ветка]]. Драўляныя хаты стаяць уздоўж прасёлкавай дарогі. == Гісторыя == Па пісьмовых крыніцах вядомая з XIX стагоддзя як вёска ў Стаўбунскай воласці [[Гомельскі павет|Гомельскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. Паводле перапісу 1897 года размяшчаліся ў вёсцы — школа граматы, [[хлебазапасны магазін]]; побач знаходзіўся хутар. У 1909 годзе 295 дзесяцін зямлі. У 1926 годзе ў [[Шэйкагуткаўскі сельсавет|Шэйкагуткаўскім сельсавеце]] [[Свяцілавіцкі раён|Свяцілавіцкага раёна]] [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]], працаваў паштовы пункт. У 1930 годзе жыхары ўступілі ў калгас. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] 9 жыхароў загінулі на фронце. У 1959 годзе ўваходзіла ў склад калгаса «40 гадоў Кастрычніка» (цэнтр — вёска [[Старое Закружжа]]). Да 28 студзеня 1991 года ў [[Старазакружскі сельсавет|Старазакружскім сельсавеце]]. З 29 лістапада 2005 года выключаны з дадзеных па ўліку адміністрацыйна-тэрытарыяльных і тэрытарыяльных адзінак<ref name=":0" />. == Насельніцтва == * 1897 год — 34 двары, 232 жыхары; хутар 2 двары, 3 жыхары (паводле перапісу). * 1909 год — 39 двароў, 280 жыхароў. * 1926 год — 58 двароў, 295 жыхароў. * 1959 год — 126 жыхароў (паводле перапісу). * 1990 год — жыхары (52 сям'і) пераселены. == Крыніцы == <references responsive /> == Літаратура == * [[Гарады і вёскі Беларусі]]: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. [[Гомельская вобласць]]/[[Станіслаў Віктаравіч Марцэлеў|С. В. Марцэлеў]]; Рэдкалегія: [[Генадзь Пятровіч Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: [[Беларуская энцыклапедыя|БелЭн]], 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. <nowiki>ISBN 985-11-0303-9</nowiki> ISBN 985-11-0302-0. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Былыя населеныя пункты Веткаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Беларусі, адселеныя пасля Чарнобыльскай катастрофы]] msy2ahauqm8kpfrexsugdtmubsmfk29 0 815048 5202460 2026-09-19T20:19:30Z Siliyiw 169172 Новая старонка: «{{НП-Беларусь|Падгор'е|статус=Пасёлак|вобласць=Гомельская|раён=Веткаўскі|сельсавет=Неглюбскі}} '''Падго́р'е''' ({{Lang-ru|Подгорье}}<ref>[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П...» 5202460 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь|Падгор'е|статус=Пасёлак|вобласць=Гомельская|раён=Веткаўскі|сельсавет=Неглюбскі}} '''Падго́р'е''' ({{Lang-ru|Подгорье}}<ref>[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref>) — былы<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=r905g0793&q_id=10572305|title=Решение Гомельского областного исполнительного комитета от 17 ноября 2005 года № 793 "Об исключении из данных по учету и регистрации административно-территориальных и территориальных единиц населенных пунктов Брагинского, Ветковского, Ельского и Хойникского районов"|url-status=}}</ref> пасёлак у [[Веткаўскі раён|Веткаўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіў у склад [[Неглюбскі сельсавет|Неглюбскага сельсавета]]. У выніку [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] і радыяцыйнага забруджвання жыхары пераселеныя. == Геаграфія == Размешчан за 25 км на паўночны ўсход ад [[Ветка|Веткі]], 47 км ад [[Гомель|Гомеля]]. Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым аўтамабільнай дарозе [[Стаўбун]]—[[Ветка]]. Забудова драўляная сядзібнага тыпу. == Гісторыя == Заснаваны ў пачатку XIX стагоддзя. У 1926 годзе ў [[Глыбаўскі сельсавет (Веткаўскі раён)|Глыбаўскім сельсавеце]] [[Свяцілавіцкі раён|Свяцілавіцкага раёна]] [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]]. У 1930 годзе жыхары ўступілі ў калгас. У 1959 годзе ўваходзіў у склад саўгаса «Грамыкі» (цэнтр — вёска [[Новыя Грамыкі]]). У 1990-я гады жыхары адселеныя. Да 28 студзеня 1991 года ў складзе [[Новаграмыцкі сельсавет|Новаграмыцкага сельсавета]]. З 29 лістапада 2005 года выключаны з дадзеных па ўліку адміністрацыйна-тэрытарыяльных і тэрытарыяльных адзінак<ref name=":0" />. == Насельніцтва == * 1816 год — 2 двары. * 1926 год — 23 двары, 92 жыхары * 1940 год — 140 жыхароў. * 1959 год — 75 жыхароў (паводле перапісу). * 1990-е — жыхары адселеныя. == Крыніцы == == Літаратура == * [[Станіслаў Віктаравіч Марцэлеў|Марцэлеў С. В.]] [[Гарады і вёскі Беларусі]]: Энцыклапедыя. — [[Мінск|Минск]]: [[Беларуская энцыклапедыя|БелЭн]], 2004. — Т. 1, кн.1. [[Гомельская вобласць]]. — <nowiki>ISBN 985-11-0303-9</nowiki> <nowiki>ISBN 985-11-0302-0</nowiki>. == Спасылкі == 4abx7nqa80i9wcbnwhl0zafxt6u03rx 5202461 5202460 2026-09-19T20:19:59Z Siliyiw 169172 5202461 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь|Падгор'е|статус=Пасёлак|вобласць=Гомельская|раён=Веткаўскі|сельсавет=Неглюбскі}} '''Падго́р'е''' ({{Lang-ru|Подгорье}}<ref>[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref>) — былы<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=r905g0793&q_id=10572305|title=Решение Гомельского областного исполнительного комитета от 17 ноября 2005 года № 793 "Об исключении из данных по учету и регистрации административно-территориальных и территориальных единиц населенных пунктов Брагинского, Ветковского, Ельского и Хойникского районов"|url-status=}}</ref> пасёлак у [[Веткаўскі раён|Веткаўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіў у склад [[Неглюбскі сельсавет|Неглюбскага сельсавета]]. У выніку [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] і радыяцыйнага забруджвання жыхары пераселеныя. == Геаграфія == Размешчан за 25 км на паўночны ўсход ад [[Ветка|Веткі]], 47 км ад [[Гомель|Гомеля]]. Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым аўтамабільнай дарозе [[Стаўбун]]—[[Ветка]]. Забудова драўляная сядзібнага тыпу. == Гісторыя == Заснаваны ў пачатку XIX стагоддзя. У 1926 годзе ў [[Глыбаўскі сельсавет (Веткаўскі раён)|Глыбаўскім сельсавеце]] [[Свяцілавіцкі раён|Свяцілавіцкага раёна]] [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]]. У 1930 годзе жыхары ўступілі ў калгас. У 1959 годзе ўваходзіў у склад саўгаса «Грамыкі» (цэнтр — вёска [[Новыя Грамыкі]]). У 1990-я гады жыхары адселеныя. Да 28 студзеня 1991 года ў складзе [[Новаграмыцкі сельсавет|Новаграмыцкага сельсавета]]. З 29 лістапада 2005 года выключаны з дадзеных па ўліку адміністрацыйна-тэрытарыяльных і тэрытарыяльных адзінак<ref name=":0" />. == Насельніцтва == * 1816 год — 2 двары. * 1926 год — 23 двары, 92 жыхары * 1940 год — 140 жыхароў. * 1959 год — 75 жыхароў (паводле перапісу). * 1990-е — жыхары адселеныя. == Крыніцы == <references responsive /> == Літаратура == * [[Станіслаў Віктаравіч Марцэлеў|Марцэлеў С. В.]] [[Гарады і вёскі Беларусі]]: Энцыклапедыя. — [[Мінск|Минск]]: [[Беларуская энцыклапедыя|БелЭн]], 2004. — Т. 1, кн.1. [[Гомельская вобласць]]. — <nowiki>ISBN 985-11-0303-9</nowiki> <nowiki>ISBN 985-11-0302-0</nowiki>. == Спасылкі == 5s2w28vuzwed5bejy7rkjh1p6blf3eb 5202463 5202461 2026-09-19T20:24:36Z Siliyiw 169172 5202463 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Падгор’е}}{{НП-Беларусь|Падгор'е|статус=Пасёлак|вобласць=Гомельская|раён=Веткаўскі|сельсавет=Неглюбскі}} '''Падго́р'е''' ({{Lang-ru|Подгорье}}<ref>[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref>) — былы<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=r905g0793&q_id=10572305|title=Решение Гомельского областного исполнительного комитета от 17 ноября 2005 года № 793 "Об исключении из данных по учету и регистрации административно-территориальных и территориальных единиц населенных пунктов Брагинского, Ветковского, Ельского и Хойникского районов"|url-status=}}</ref> пасёлак у [[Веткаўскі раён|Веткаўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіў у склад [[Неглюбскі сельсавет|Неглюбскага сельсавета]]. У выніку [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] і радыяцыйнага забруджвання жыхары пераселеныя. == Геаграфія == Размешчан за 25 км на паўночны ўсход ад [[Ветка|Веткі]], 47 км ад [[Гомель|Гомеля]]. Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым аўтамабільнай дарозе [[Стаўбун]]—[[Ветка]]. Забудова драўляная сядзібнага тыпу. == Гісторыя == Заснаваны ў пачатку XIX стагоддзя. У 1926 годзе ў [[Глыбаўскі сельсавет (Веткаўскі раён)|Глыбаўскім сельсавеце]] [[Свяцілавіцкі раён|Свяцілавіцкага раёна]] [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]]. У 1930 годзе жыхары ўступілі ў калгас. У 1959 годзе ўваходзіў у склад саўгаса «Грамыкі» (цэнтр — вёска [[Новыя Грамыкі]]). У 1990-я гады жыхары адселеныя. Да 28 студзеня 1991 года ў складзе [[Новаграмыцкі сельсавет|Новаграмыцкага сельсавета]]. З 29 лістапада 2005 года выключаны з дадзеных па ўліку адміністрацыйна-тэрытарыяльных і тэрытарыяльных адзінак<ref name=":0" />. == Насельніцтва == * 1816 год — 2 двары. * 1926 год — 23 двары, 92 жыхары * 1940 год — 140 жыхароў. * 1959 год — 75 жыхароў (паводле перапісу). * 1990-е — жыхары адселеныя. == Крыніцы == <references responsive /> == Літаратура == * [[Станіслаў Віктаравіч Марцэлеў|Марцэлеў С. В.]] [[Гарады і вёскі Беларусі]]: Энцыклапедыя. — [[Мінск|Минск]]: [[Беларуская энцыклапедыя|БелЭн]], 2004. — Т. 1, кн.1. [[Гомельская вобласць]]. — <nowiki>ISBN 985-11-0303-9</nowiki> <nowiki>ISBN 985-11-0302-0</nowiki>. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Беларусі, адселеныя пасля Чарнобыльскай катастрофы]] bpeepmwq2k51n0j3dyzq1rlawuc6qoe 5202465 5202463 2026-09-19T20:25:26Z Siliyiw 169172 5202465 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Падгор’е}}{{НП-Беларусь|Падгор'е|статус=Пасёлак|вобласць=Гомельская|раён=Веткаўскі|сельсавет=Неглюбскі}} '''Падго́р'е'''<ref>[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref> ({{Lang-ru|Подгорье}}) — былы<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=r905g0793&q_id=10572305|title=Решение Гомельского областного исполнительного комитета от 17 ноября 2005 года № 793 "Об исключении из данных по учету и регистрации административно-территориальных и территориальных единиц населенных пунктов Брагинского, Ветковского, Ельского и Хойникского районов"|url-status=}}</ref> пасёлак у [[Веткаўскі раён|Веткаўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіў у склад [[Неглюбскі сельсавет|Неглюбскага сельсавета]]. У выніку [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] і радыяцыйнага забруджвання жыхары пераселеныя. == Геаграфія == Размешчан за 25 км на паўночны ўсход ад [[Ветка|Веткі]], 47 км ад [[Гомель|Гомеля]]. Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым аўтамабільнай дарозе [[Стаўбун]]—[[Ветка]]. Забудова драўляная сядзібнага тыпу. == Гісторыя == Заснаваны ў пачатку XIX стагоддзя. У 1926 годзе ў [[Глыбаўскі сельсавет (Веткаўскі раён)|Глыбаўскім сельсавеце]] [[Свяцілавіцкі раён|Свяцілавіцкага раёна]] [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]]. У 1930 годзе жыхары ўступілі ў калгас. У 1959 годзе ўваходзіў у склад саўгаса «Грамыкі» (цэнтр — вёска [[Новыя Грамыкі]]). У 1990-я гады жыхары адселеныя. Да 28 студзеня 1991 года ў складзе [[Новаграмыцкі сельсавет|Новаграмыцкага сельсавета]]. З 29 лістапада 2005 года выключаны з дадзеных па ўліку адміністрацыйна-тэрытарыяльных і тэрытарыяльных адзінак<ref name=":0" />. == Насельніцтва == * 1816 год — 2 двары. * 1926 год — 23 двары, 92 жыхары * 1940 год — 140 жыхароў. * 1959 год — 75 жыхароў (паводле перапісу). * 1990-е — жыхары адселеныя. == Крыніцы == <references responsive /> == Літаратура == * [[Станіслаў Віктаравіч Марцэлеў|Марцэлеў С. В.]] [[Гарады і вёскі Беларусі]]: Энцыклапедыя. — [[Мінск|Минск]]: [[Беларуская энцыклапедыя|БелЭн]], 2004. — Т. 1, кн.1. [[Гомельская вобласць]]. — <nowiki>ISBN 985-11-0303-9</nowiki> <nowiki>ISBN 985-11-0302-0</nowiki>. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Беларусі, адселеныя пасля Чарнобыльскай катастрофы]] 4qqkxrk7fwkkcyfr6ucbij66n7tnu0n 5202481 5202465 2026-09-19T20:59:55Z Siliyiw 169172 5202481 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Падгор’е}}{{НП-Беларусь|Падгор'е|статус=Пасёлак|вобласць=Гомельская|раён=Веткаўскі|сельсавет=Неглюбскі}} '''Падго́р'е'''<ref>[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref> ({{Lang-ru|Подгорье}}) — былы<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=r905g0793&q_id=10572305|title=Решение Гомельского областного исполнительного комитета от 17 ноября 2005 года № 793 "Об исключении из данных по учету и регистрации административно-территориальных и территориальных единиц населенных пунктов Брагинского, Ветковского, Ельского и Хойникского районов"|url-status=}}</ref> пасёлак у [[Веткаўскі раён|Веткаўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіў у склад [[Неглюбскі сельсавет|Неглюбскага сельсавета]]. У выніку [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] і радыяцыйнага забруджвання жыхары пераселеныя. == Геаграфія == Размешчан за 25 км на паўночны ўсход ад [[Ветка|Веткі]], 47 км ад [[Гомель|Гомеля]]. Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым аўтамабільнай дарозе [[Стаўбун]]—[[Ветка]]. Забудова драўляная сядзібнага тыпу. == Гісторыя == Заснаваны ў пачатку XIX стагоддзя. У 1926 годзе ў [[Глыбаўскі сельсавет (Веткаўскі раён)|Глыбаўскім сельсавеце]] [[Свяцілавіцкі раён|Свяцілавіцкага раёна]] [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]]. У 1930 годзе жыхары ўступілі ў калгас. У 1959 годзе ўваходзіў у склад саўгаса «Грамыкі» (цэнтр — вёска [[Новыя Грамыкі]]). У 1990-я гады жыхары адселеныя. Да 28 студзеня 1991 года ў складзе [[Новаграмыцкі сельсавет|Новаграмыцкага сельсавета]]. З 29 лістапада 2005 года выключаны з дадзеных па ўліку адміністрацыйна-тэрытарыяльных і тэрытарыяльных адзінак<ref name=":0" />. == Насельніцтва == * 1816 год — 2 двары. * 1926 год — 23 двары, 92 жыхары * 1940 год — 140 жыхароў. * 1959 год — 75 жыхароў (паводле перапісу). * 1990-е — жыхары адселеныя. == Крыніцы == <references responsive /> == Літаратура == * [[Станіслаў Віктаравіч Марцэлеў|Марцэлеў С. В.]] [[Гарады і вёскі Беларусі]]: Энцыклапедыя. — [[Мінск|Минск]]: [[Беларуская энцыклапедыя|БелЭн]], 2004. — Т. 1, кн.1. [[Гомельская вобласць]]. — <nowiki>ISBN 985-11-0303-9</nowiki> <nowiki>ISBN 985-11-0302-0</nowiki>. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Былыя населеныя пункты Веткаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Беларусі, адселеныя пасля Чарнобыльскай катастрофы]] l592b59dqyhr8d2lmuynoyf0gut8dp2 0 815049 5202470 2026-09-19T20:44:50Z АлесьНавіцкі90 162483 Ствараю новы артыкул. 5202470 wikitext text/x-wiki {{Міжнародныя адносіны |Назва = Беларуска-іспанскія адносіны |Выява = Belarus Spain Locator.png |Краіна1 = Беларусь |Краіна2 = Іспанія |Колер1 = green |Колер2 = orange }} '''Беларуска-іспанскія адносіны''' — двухбаковыя адносіны паміж [[Беларусь|Рэспублікай Беларусь]] і [[Іспанія|Каралеўствам Іспанія]]. Дыпламатычныя адносіны паміж дзяржавамі ўсталяваны 13 лютага 1992 года.<ref name="MAEC2017">{{cite web |url=https://www.exteriores.gob.es/es/Comunicacion/Comunicados/Paginas/2017_COMUNICADOS/20170213_COMU047.aspx |title=XXV Aniversario del establecimiento de relaciones diplomáticas con Bielorrusia |date=2017-02-13 |publisher=Ministerio de Asuntos Exteriores y de Cooperación de España |language=es |access-date=2026-09-19 }}</ref> Да 2010-х гадоў палітычныя і эканамічныя кантакты заставаліся адносна абмежаванымі. У 2014—2017 гадах бакі актывізавалі палітычныя кансультацыі і эканамічнае супрацоўніцтва; у 2017 годзе былі падпісаны пагадненне аб палітычных кансультацыях, пагадненне аб эканамічным і прамысловым супрацоўніцтве і канвенцыя аб пазбяганні двайнога падаткаабкладання.<ref name="MAEC2017Makei">{{cite web |url=https://www.exteriores.gob.es/eu/Comunicacion/NotasPrensa/Paginas/2017_NOTAS_P/20170614_NOTA086.aspx |title=El Ministro de Asuntos Exteriores y de Cooperación recibe al Ministro de Asuntos Exteriores de Bielorrusia |date=2017-06-14 |publisher=Ministerio de Asuntos Exteriores y de Cooperación de España |language=es |access-date=2026-09-19 }}</ref> Пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі 2020 года|прэзідэнцкіх выбараў у Беларусі 2020 года]] і наступнага палітычнага крызісу адносіны істотна пагоршыліся. Іспанія падтрымала агульную палітыку [[Еўрапейскі саюз|Еўрапейскага саюза]], які не прызнаў афіцыйна абвешчаныя вынікі выбараў і ўвёў санкцыі супраць беларускіх службовых асоб і арганізацый.<ref>{{cite web |url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2020/10/02/belarus-eu-imposes-sanctions-for-repression-and-election-falsification/ |title=Belarus: EU imposes sanctions for repression and election falsification |date=2020-10-02 |publisher=Council of the European Union |language=en |access-date=2026-09-19 }}</ref> == Гістарычныя перадумовы == Да ўтварэння незалежнай Рэспублікі Беларусь міждзяржаўных беларуска-іспанскіх адносін не існавала. Кантакты паміж жыхарамі беларускіх зямель і Іспаніяй мелі пераважна культурны, ваенны або эміграцыйны характар. Падчас [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|Грамадзянскай вайны ў Іспаніі]] 1936—1939 гадоў у баявых дзеяннях удзельнічалі выхадцы з БССР і Заходняй Беларусі, пераважна на баку Іспанскай Рэспублікі.<ref>{{cite book |last=Воронкова |first=И. Ю. |title=Беларусь и война в Испании (1936—1939) |location=Минск |publisher=Белорусская наука |year=2009 |language=ru }}</ref> {{Асноўны артыкул|Беларусы ў грамадзянскай вайне ў Іспаніі}} У 1950—1960-я гады ў Мадрыдзе існаваў арганізаваны асяродак беларускай пасляваеннай эміграцыі. Тут дзейнічалі [[Беларускае акадэмічнае згуртаванне]], [[Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі]] і [[Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё]]. Гэтыя структуры не мелі статусу міждзяржаўных прадстаўніцтваў, але спрыялі знаёмству іспанскага грамадства з Беларуссю і беларускай культурай.<ref>{{cite web |url=https://verbum.by/belen/%D0%86%D0%A1%D0%9F%D0%90%D0%9D%D0%86%D0%AF |title=Іспанія |work=Беларуская энцыклапедыя |website=Verbum.by |access-date=2026-09-19 }}</ref> {{Асноўны артыкул|Беларусы Іспаніі}} == Усталяванне дыпламатычных адносін == 13 лютага 1992 года Рэспубліка Беларусь і Каралеўства Іспанія ўсталявалі дыпламатычныя адносіны.<ref name="MAEC2017"/> На працягу першых двух дзесяцігоддзяў у абедзвюх сталіцах не было рэзідэнтных пасольстваў. Іспанскі пасол у [[Масква|Маскве]] быў акрэдытаваны таксама ў Беларусі, а Беларусь прадстаўляў у Іспаніі пасол, акрэдытаваны з іншай еўрапейскай сталіцы.<ref name="Ficha2014">{{cite web |url=https://es.slideshare.net/slideshow/oficina-de-informacin-diplomtica-ficha-pas-bielorrusia-noviembre-2014/51343932 |title=Ficha País Bielorrusia |date=2014 |publisher=Oficina de Información Diplomática, Ministerio de Asuntos Exteriores y de Cooperación |language=es |access-date=2026-09-19 }}</ref> У сакавіку 2009 года Беларусь наведаў міністр замежных спраў Іспаніі [[Мігель Анхель Марацінас]]. У снежні таго ж года Іспанію наведаў міністр замежных спраў Беларусі [[Сяргей Мартынаў]]. У 2014 годзе з візітам у Іспаніі знаходзіўся міністр эканомікі Беларусі [[Мікалай Снапкоў]].<ref name="Ficha2014"/> == Актывізацыя адносін у 2014—2019 гадах == 11 сакавіка 2014 года ў Мадрыдзе адбыліся кансультацыі паміж дзяржаўным сакратаром МЗС Іспаніі Гансала дэ Беніта і намесніцай міністра замежных спраў Беларусі [[Алена Купчына|Аленай Купчыной]]. Бакі заявілі аб магчымасці пашырэння палітычных, эканамічных і культурных кантактаў і аб неабходнасці павелічэння дыпламатычнай прысутнасці ў дзвюх сталіцах.<ref>{{cite web |url=https://www.exteriores.gob.es/ca/Comunicacion/NotasPrensa/Paginas/NOTAS_P_2014/20140311_NOTA057.aspx |title=Gonzalo de Benito se reúne con la viceministra de Bielorrusia |date=2014-03-11 |publisher=Ministerio de Asuntos Exteriores y de Cooperación de España |language=es |access-date=2026-09-19 }}</ref> У лютым 2016 года ў Мадрыдзе прайшлі чарговыя палітычныя кансультацыі. Бакі дамовіліся працягваць рэгулярны дыялог па двухбаковых пытаннях і адносінах Беларусі з Еўрапейскім саюзам. Абмяркоўваліся таксама супрацоўніцтва ў прававой, культурнай, турыстычнай і эканамічнай сферах.<ref>{{cite web |url=https://www.exteriores.gob.es/gl/Comunicacion/NotasPrensa/Paginas/2016_NOTAS_P/20160213_NOTA025.aspx |title=Consultas bilaterales con Bielorrusia |date=2016-02-13 |publisher=Ministerio de Asuntos Exteriores y de Cooperación de España |language=es |access-date=2026-09-19 }}</ref> У снежні 2016 года Беларусь адкрыла ў Мадрыдзе дыпламатычнае прадстаўніцтва на ўзроўні часовага паверанага ў справах.<ref>{{cite web |url=https://www.exteriores.gob.es/en/Comunicacion/NotasPrensa/Paginas/2016_NOTAS_P/20161216_NOTA267.aspx |title=El secretario de Estado de Asuntos Exteriores se reúne viceministro de Exteriores bielorruso |date=2016-12-16 |publisher=Ministerio de Asuntos Exteriores y de Cooperación de España |language=es |access-date=2026-09-19 }}</ref> У 2017 годзе беларускі ўрад прыняў рашэнне стварыць у Іспаніі пастаяннае пасольства.<ref name="MAEC2017"/> Рэзідэнтнае [[Пасольства Беларусі ў Іспаніі]] было афіцыйна адкрыта ў Мадрыдзе 31 мая 2018 года.<ref name="Ficha2025">{{cite web |url=https://www.exteriores.gob.es/documents/fichaspais/bielorrusia_ficha%20pais.pdf |title=Bielorrusia. Ficha País |date=2025-02 |publisher=Oficina de Información Diplomática, Ministerio de Asuntos Exteriores, Unión Europea y Cooperación de España |language=es |access-date=2026-09-19 }}</ref> 14 чэрвеня 2017 года міністр замежных спраў Беларусі [[Уладзімір Макей]] сустрэўся ў Мадрыдзе з міністрам замежных спраў Іспаніі [[Альфонса Дасціс]]ам. Міністры падпісалі пагадненне аб палітычных кансультацыях і Канвенцыю аб пазбяганні двайнога падаткаабкладання. У той жа дзень было падпісана міжурадавае пагадненне аб эканамічным і прамысловым супрацоўніцтве, якое прадугледжвала стварэнне сумеснай міжурадавай камісіі.<ref name="MAEC2017Makei"/> [[Файл:Belarus Spain Locator.png|thumb|Беларусь і Іспанія]] Канвенцыя аб пазбяганні двайнога падаткаабкладання была падпісана 14 чэрвеня 2017 года, апублікавана ў іспанскім ''Boletín Oficial del Estado'' ў сакавіку 2021 года і ўступіла ў сілу 9 мая 2021 года.<ref>{{cite web |url=https://www.boe.es/buscar/act.php?id=BOE-A-2021-3239 |title=Convenio entre el Reino de España y la República de Bielorrusia para evitar la doble imposición y prevenir la evasión fiscal |publisher=Boletín Oficial del Estado |date=2021-03-02 |language=es |access-date=2026-09-19 }}</ref> == Дыпламатычныя прадстаўніцтвы == Беларусь мае рэзідэнтнае [[Пасольства Беларусі ў Іспаніі|пасольства ў Мадрыдзе]]. Акрамя таго, у Іспаніі дзейнічае беларускі ганаровы консул у [[Алікантэ]].<ref name="Ficha2025"/> Іспанія не мае рэзідэнтнага пасольства ў Мінску. Дыпламатычныя і консульскія пытанні, звязаныя з Беларуссю, знаходзяцца ў кампетэнцыі [[Пасольства Іспаніі ў Расіі|пасольства Іспаніі ў Маскве]] і Генеральнага консульства Іспаніі ў Маскве. У Мінску дзейнічае ганаровае консульства Іспаніі і цэнтр прыёму візавых заяў.<ref name="Ficha2025"/> {| class="wikitable" ! Дзяржава ! Прадстаўніцтва ! Месца |- | Беларусь | [[Пасольства Беларусі ў Іспаніі]] | [[Мадрыд]] |- | Іспанія | Пасольства ў Беларусі адсутнічае; Беларусь абслугоўваецца пасольствам Іспаніі ў Расіі | [[Масква]] |- | Іспанія | Ганаровае консульства | [[Мінск]] |} == Эканамічныя адносіны == Беларуска-іспанскі тавараабарот гістарычна займаў невялікую долю ў знешнім гандлі абедзвюх дзяржаў. У 2013 годзе двухбаковы тавараабарот склаў 189,7 млн еўра, або каля 0,037 % усяго знешняга гандлю Іспаніі; Беларусь займала 109-е месца сярод гандлёвых партнёраў Іспаніі.<ref name="Ficha2014"/> У 2010—2013 гадах іспанскі экспарт у Беларусь павялічыўся з 79,56 млн да 143,48 млн еўра. Да асноўных груп іспанскага экспарту адносіліся машыны і механічнае абсталяванне, садавіна і гародніна, аўтамабілі і вырабы з каменю. У беларускім экспарце ў Іспанію значную ролю мелі паліва і ўгнаенні.<ref>{{cite web |url=https://es.wikipedia.org/wiki/Relaciones_entre_Espa%C3%B1a_y_Bielorrusia |title=Relaciones entre España y Bielorrusia |website=Wikipedia |language=es |access-date=2026-09-19 }}</ref> Адкрыццё беларускага пасольства ў Мадрыдзе і прадстаўніцтва Беларускай гандлёва-прамысловай палаты ў 2018 годзе разглядалася як інструмент развіцця эканамічных сувязей.<ref name="Ficha2025"/> Пасля 2020 года двухбаковыя эканамічныя кантакты істотна скараціліся ў сувязі з санкцыйнай палітыкай Еўрапейскага саюза супраць Беларусі і агульным пагаршэннем палітычных адносін.<ref name="Ficha2025"/> == Культурнае і адукацыйнае супрацоўніцтва == У 1994 годзе Беларусь і Іспанія падпісалі праграму супрацоўніцтва ў сферы спорту паміж Міністэрствам спорту і турызму Беларусі і Вышэйшым саветам спорту Іспаніі.<ref name="Ficha2025"/> З 2001 да 2012 года пры [[Мінскі дзяржаўны лінгвістычны ўніверсітэт|Мінскім дзяржаўным лінгвістычным універсітэце]] працаваў лектар Іспанскага агенцтва міжнароднага супрацоўніцтва і развіцця — AECID.<ref name="Ficha2014"/> У 2008 годзе Іспанія ўнесла 50 тыс. еўра ў фонд падтрымкі [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|Еўрапейскага гуманітарнага ўніверсітэта]], які пасля закрыцця ў Беларусі дзейнічаў у [[Вільнюс]]е.<ref name="Ficha2014"/> У 2018 годзе культурныя сувязі актывізаваліся. У студзені Іспанію наведаў міністр спорту і турызму Беларусі [[Аляксандр Шамко]], а ў маі ў [[Кадыс]]е прайшлі адукацыйныя мерапрыемствы, прысвечаныя беларускай мове і культуры, з удзелам беларускіх універсітэтаў.<ref>{{cite web |url=https://eac.uca.es/agenda/page/40/ |title=Agenda |publisher=Universidad de Cádiz |language=es |access-date=2026-09-19 }}</ref> У верасні 2018 года ў Нацыянальным цэнтры сучаснага мастацтва ў Мінску адкрылася выстава іспанскай мастачкі Айшы Партэра; паводле арганізатараў, яна стала першай іспанскай мастачкай з персанальнай выставай у гэтай установе.<ref>{{cite web |url=https://www.europapress.es/andalucia/malaga-00356/noticia-artista-aixa-portero-sera-primera-espanola-exponer-centro-arte-contemporaneo-bielorrusia-20180908141350.html |title=La artista Aixa Portero será la primera española en exponer en el Centro de Arte Contemporáneo de Bielorrusia |date=2018-09-08 |publisher=Europa Press |language=es |access-date=2026-09-19 }}</ref> == Аздараўленне дзяцей пасля Чарнобыля == Адным з найбольш працяглых напрамкаў гуманітарнага супрацоўніцтва сталі праграмы часовага знаходжання беларускіх дзяцей з тэрыторый, пацярпелых ад [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы]], у іспанскіх сем'ях. У 2000-я гады ў Іспанію на летнія і калядныя аздараўленчыя праграмы штогод прыязджалі некалькі тысяч беларускіх дзяцей; у іспанскіх крыніцах называлася каля 3000 дзяцей летам і каля 300 узімку.<ref>{{cite web |url=https://www.artesacro.org/Noticia/Ver/9608/acogida-ninos-bielorrusos-2006 |title=Acogida de Niños Bielorrusos 2006 |date=2005-12-21 |language=es |access-date=2026-09-19 }}</ref> У 2009 годзе Беларусь і Іспанія падпісалі міжурадавае пагадненне аб умовах аздараўлення беларускіх непаўналетніх у Іспаніі, а таксама пратакол аб унясенні ў яго змяненняў.<ref name="Ficha2014"/> Гэтыя праграмы садзейнічалі ўзнікненню доўгатэрміновых асабістых сувязей паміж беларускімі дзецьмі і іспанскімі сем'ямі і сталі адным з фактараў пазнейшай беларускай міграцыі ў Іспанію.<ref>{{cite journal |last=Kárpava |first=Alena |title=Inmigración bielorrusa en España. Estado actual y perspectivas |journal=Revista de Paz y Conflictos |volume=5 |year=2012 |pages=157—172 |doi=10.30827/revpaz.v5i0.471 |language=es }}</ref> == Пагаршэнне адносін пасля 2020 года == Пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі 2020 года|прэзідэнцкіх выбараў у Беларусі 9 жніўня 2020 года]] Іспанія далучылася да агульнай пазіцыі Еўрапейскага саюза. ЕС не прызнаў афіцыйна абвешчаныя вынікі выбараў і ўвёў абмежавальныя меры супраць асоб і арганізацый, якія былі звязаны з фальсіфікацыяй выбараў, рэпрэсіямі і парушэннямі правоў чалавека.<ref>{{cite web |url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2020/10/02/belarus-eu-imposes-sanctions-for-repression-and-election-falsification/ |title=Belarus: EU imposes sanctions for repression and election falsification |date=2020-10-02 |publisher=Council of the European Union |language=en |access-date=2026-09-19 }}</ref> Пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|поўнамаштабнага ўварвання Расіі ва Украіну]] ў 2022 годзе Іспанія як член ЕС падтрымала далейшае пашырэнне санкцый супраць Беларусі за яе ўдзел у падтрымцы расійскай агрэсіі.<ref>{{cite web |url=https://www.consilium.europa.eu/en/policies/sanctions-against-belarus/ |title=EU sanctions against Belarus |publisher=Council of the European Union |language=en |access-date=2026-09-19 }}</ref> На гэтым фоне афіцыйныя двухбаковыя палітычныя і эканамічныя кантакты фактычна былі замарожаны.<ref name="Ficha2025"/> == Кантакты Іспаніі з беларускімі дэмакратычнымі сіламі == Іспанскія ўлады пасля 2020 года развівалі кантакты з прадстаўнікамі беларускай дэмакратычнай апазіцыі. 7 красавіка 2026 года прэм'ер-міністр Іспаніі [[Педра Санчэс]] сустрэўся ў Мадрыдзе са [[Святлана Ціханоўская|Святланай Ціханоўскай]]. Санчэс заявіў пра падтрымку Іспаніяй дэмакратычных памкненняў беларускага грамадства, вызвалення палітычных зняволеных і захавання санкцый Еўрапейскага саюза супраць беларускіх улад.<ref>{{cite web |url=https://www.lamoncloa.gob.es/presidente/actividades/Paginas/2026/070426-sanchez-encuentro-bielorrusia-opositora.aspx |title=Pedro Sánchez traslada a Svetlana Tijanóvskaya el apoyo de España a las aspiraciones democráticas del pueblo bielorruso |date=2026-04-07 |publisher=La Moncloa |language=es |access-date=2026-09-19 }}</ref> У той жа дзень Ціханоўскую прыняў міністр замежных спраў [[Хасэ Мануэль Альбарэс]]. Іспанскі бок паведаміў, што ў 2025 годзе накіраваў 50 тыс. еўра ў Міжнародны гуманітарны фонд дапамогі ахвярам рэпрэсій у Беларусі і плануе працягнуць такое фінансаванне ў 2026 годзе.<ref>{{cite web |url=https://www.exteriores.gob.es/es/Comunicacion/NotasPrensa/Paginas/2026_NOTAS_P/Albares-recibe-la-medalla-al-merito-por-su-labor-en-beneficio-de-Bielorrusia.aspx |title=Albares recibe la Cruz de la Buena Vecindad por su labor en beneficio de Bielorrusia |date=2026-04-07 |publisher=Ministerio de Asuntos Exteriores, Unión Europea y Cooperación |language=es |access-date=2026-09-19 }}</ref> == Дагаворна-прававая база == Сярод асноўных беларуска-іспанскіх пагадненняў і праграм супрацоўніцтва: * Праграма супрацоўніцтва ў сферы спорту паміж Міністэрствам спорту і турызму Беларусі і Вышэйшым саветам спорту Іспаніі — 1994 год.<ref name="Ficha2025"/> * Пагадненне аб умовах аздараўлення непаўналетніх грамадзян Беларусі ў Іспаніі — 2009 год.<ref name="Ficha2014"/> * Пагадненне аб палітычных кансультацыях паміж міністэрствамі замежных спраў — 14 чэрвеня 2017 года.<ref name="MAEC2017Makei"/> * Пагадненне аб эканамічным і прамысловым супрацоўніцтве — 14 чэрвеня 2017 года.<ref name="MAEC2017Makei"/> * Канвенцыя аб пазбяганні двайнога падаткаабкладання і прадухіленні ўхілення ад падаткаў — падпісана 14 чэрвеня 2017 года, уступіла ў сілу 9 мая 2021 года.<ref>{{cite web |url=https://www.boe.es/buscar/act.php?id=BOE-A-2021-3239 |title=Convenio entre el Reino de España y la República de Bielorrusia para evitar la doble imposición y prevenir la evasión fiscal |publisher=Boletín Oficial del Estado |language=es |access-date=2026-09-19 }}</ref> На беларуска-іспанскія адносіны распаўсюджваюцца таксама асобныя міжнародныя дагаворы, заключаныя раней паміж Іспаніяй і СССР, правапераемнасць адносна якіх была захавана пасля распаду Савецкага Саюза.<ref name="Ficha2025"/> == Гл. таксама == * [[Знешняя палітыка Беларусі]] * [[Знешняя палітыка Іспаніі]] * [[Беларусы Іспаніі]] * [[Беларусы ў грамадзянскай вайне ў Іспаніі]] * [[Беларуская рэдакцыя Іспанскага нацыянальнага радыё]] * [[Беларусь і Еўрапейскі саюз]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.exteriores.gob.es/Documents/FichasPais/BIELORRUSIA_FICHA%20PAIS.pdf Беларусь — інфармацыйная даведка Міністэрства замежных спраў Іспаніі]. * [https://www.exteriores.gob.es/es/Comunicacion/Comunicados/Paginas/2017_COMUNICADOS/20170213_COMU047.aspx 25-годдзе ўсталявання дыпламатычных адносін] — Міністэрства замежных спраў Іспаніі. * [https://www.boe.es/buscar/act.php?id=BOE-A-2021-3239 Канвенцыя паміж Іспаніяй і Беларуссю аб пазбяганні двайнога падаткаабкладання] — ''Boletín Oficial del Estado''. {{Міжнародныя адносіны Беларусі}} [[Катэгорыя:Беларуска-іспанскія адносіны| ]] [[Катэгорыя:Двухбаковыя адносіны Беларусі]] [[Катэгорыя:Двухбаковыя адносіны Іспаніі]] ffoaqeqennxy8mqon3al525teodzz0u 0 815050 5202476 2026-09-19T20:55:10Z Siliyiw 169172 Новая старонка: «{{НП-Беларусь|Рашыцельны|статус=Пасёлак|вобласць=Гомельская|раён=Веткаўскі|сельсавет=Свяцілавіцкі}} '''Рашы́цельны'''<ref name=":1">[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Ш...» 5202476 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь|Рашыцельны|статус=Пасёлак|вобласць=Гомельская|раён=Веткаўскі|сельсавет=Свяцілавіцкі}} '''Рашы́цельны'''<ref name=":1">[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref> ({{Lang-ru|Решительный}}) — былы<ref name=":02">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=r905g0793&q_id=10572305|title=Решение Гомельского областного исполнительного комитета от 17 ноября 2005 года № 793 "Об исключении из данных по учету и регистрации административно-территориальных и территориальных единиц населенных пунктов Брагинского, Ветковского, Ельского и Хойникского районов"|url-status=}}</ref> [[пасёлак]] у [[Веткаўскі раён|Веткаўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіў у склад [[Свяцілавіцкі сельсавет|Свяцілавіцкага сельсавета]]. У выніку [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] і радыяцыйнага забруджвання жыхары (2 сям'і) пераселены ў 1989 годзе. == Геаграфія == За 40 км на поўнач ад [[Ветка|Веткі]], 61 км ад [[Гомель|Гомеля]]. На ўсходзе меліярацыйныя каналы. Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым аўтамабільнай дарозе [[Чачэрск]]—[[Свяцілавічы (Веткаўскі раён)|Свяцілавічы]]. Забудова драўляная сядзібнага тыпу. == Гісторыя == Заснаваны ў пачатку 1920-х гадоў перасяленцамі з суседніх вёсак на былых памешчыцкіх землях. У 1926 годзе ў складзе Габраўскага сельсавета [[Свяцілавіцкі раён|Свяцілавіцкага раёна]] [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]], працаваў паштовы пункт. У 1929 годзе жыхары ўступілі ў калгас. 3 жыхары загінулі на фронце падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. У 1959 годзе ўваходзіў у склад саўгаса «Усходні» (цэнтр — вёска [[Акшынка]]). Да 28 студзеня 1991 года ў [[Акшынкаўскі сельсавет|Акшынскім сельсавеце]]<ref name=":1" />. З 29 лістапада 2005 года выключаны з дадзеных па ўліку адміністрацыйна-тэрытарыяльных і тэрытарыяльных адзінак<ref name=":02" />. == Насельніцтва == * 1926 год — 25 двароў, 113 жыхароў. * 1959 год — 77 жыхароў (паводле перапісу). * 1989 год — жыхары (2 сям'і) пераселены. == Крыніцы == == Літаратура == * [[Гарады і вёскі Беларусі]]: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. [[Гомельская вобласць]]/[[Станіслаў Віктаравіч Марцэлеў|С. В. Марцэлеў]]; Рэдкалегія: [[Генадзь Пятровіч Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: [[Беларуская энцыклапедыя|БелЭн]], 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. <nowiki>ISBN 985-11-0303-9</nowiki> ISBN 985-11-0302-0. == Спасылкі == t7n0fao1wxs52ppmvl74ueg8tcv7kjc 5202477 5202476 2026-09-19T20:55:37Z Siliyiw 169172 5202477 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь|Рашыцельны|статус=Пасёлак|вобласць=Гомельская|раён=Веткаўскі|сельсавет=Свяцілавіцкі}} '''Рашы́цельны'''<ref name=":1">[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref> ({{Lang-ru|Решительный}}) — былы<ref name=":02">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=r905g0793&q_id=10572305|title=Решение Гомельского областного исполнительного комитета от 17 ноября 2005 года № 793 "Об исключении из данных по учету и регистрации административно-территориальных и территориальных единиц населенных пунктов Брагинского, Ветковского, Ельского и Хойникского районов"|url-status=}}</ref> [[пасёлак]] у [[Веткаўскі раён|Веткаўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіў у склад [[Свяцілавіцкі сельсавет|Свяцілавіцкага сельсавета]]. У выніку [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] і радыяцыйнага забруджвання жыхары (2 сям'і) пераселены ў 1989 годзе. == Геаграфія == За 40 км на поўнач ад [[Ветка|Веткі]], 61 км ад [[Гомель|Гомеля]]. На ўсходзе меліярацыйныя каналы. Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым аўтамабільнай дарозе [[Чачэрск]]—[[Свяцілавічы (Веткаўскі раён)|Свяцілавічы]]. Забудова драўляная сядзібнага тыпу. == Гісторыя == Заснаваны ў пачатку 1920-х гадоў перасяленцамі з суседніх вёсак на былых памешчыцкіх землях. У 1926 годзе ў складзе Габраўскага сельсавета [[Свяцілавіцкі раён|Свяцілавіцкага раёна]] [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]], працаваў паштовы пункт. У 1929 годзе жыхары ўступілі ў калгас. 3 жыхары загінулі на фронце падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. У 1959 годзе ўваходзіў у склад саўгаса «Усходні» (цэнтр — вёска [[Акшынка]]). Да 28 студзеня 1991 года ў [[Акшынкаўскі сельсавет|Акшынскім сельсавеце]]<ref name=":1" />. З 29 лістапада 2005 года выключаны з дадзеных па ўліку адміністрацыйна-тэрытарыяльных і тэрытарыяльных адзінак<ref name=":02" />. == Насельніцтва == * 1926 год — 25 двароў, 113 жыхароў. * 1959 год — 77 жыхароў (паводле перапісу). * 1989 год — жыхары (2 сям'і) пераселены. == Крыніцы == <references responsive /> == Літаратура == * [[Гарады і вёскі Беларусі]]: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. [[Гомельская вобласць]]/[[Станіслаў Віктаравіч Марцэлеў|С. В. Марцэлеў]]; Рэдкалегія: [[Генадзь Пятровіч Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: [[Беларуская энцыклапедыя|БелЭн]], 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. <nowiki>ISBN 985-11-0303-9</nowiki> ISBN 985-11-0302-0. == Спасылкі == 6sbt9xfmduws5e63f1anwn6t0lk80kr 5202478 5202477 2026-09-19T20:57:53Z Siliyiw 169172 5202478 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь|Рашыцельны|статус=Пасёлак|вобласць=Гомельская|раён=Веткаўскі|сельсавет=Свяцілавіцкі}} '''Рашы́цельны'''<ref name=":1">[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref> ({{Lang-ru|Решительный}}) — былы<ref name=":02">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=r905g0793&q_id=10572305|title=Решение Гомельского областного исполнительного комитета от 17 ноября 2005 года № 793 "Об исключении из данных по учету и регистрации административно-территориальных и территориальных единиц населенных пунктов Брагинского, Ветковского, Ельского и Хойникского районов"|url-status=}}</ref> [[пасёлак]] у [[Веткаўскі раён|Веткаўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіў у склад [[Свяцілавіцкі сельсавет|Свяцілавіцкага сельсавета]]. У выніку [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] і радыяцыйнага забруджвання жыхары (2 сям'і) пераселены ў 1989 годзе. == Геаграфія == За 40 км на поўнач ад [[Ветка|Веткі]], 61 км ад [[Гомель|Гомеля]]. На ўсходзе меліярацыйныя каналы. Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым аўтамабільнай дарозе [[Чачэрск]]—[[Свяцілавічы (Веткаўскі раён)|Свяцілавічы]]. Забудова драўляная сядзібнага тыпу. == Гісторыя == Заснаваны ў пачатку 1920-х гадоў перасяленцамі з суседніх вёсак на былых памешчыцкіх землях. У 1926 годзе ў складзе Габраўскага сельсавета [[Свяцілавіцкі раён|Свяцілавіцкага раёна]] [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]], працаваў паштовы пункт. У 1929 годзе жыхары ўступілі ў калгас. 3 жыхары загінулі на фронце падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. У 1959 годзе ўваходзіў у склад саўгаса «Усходні» (цэнтр — вёска [[Акшынка]]). Да 28 студзеня 1991 года ў [[Акшынкаўскі сельсавет|Акшынскім сельсавеце]]<ref name=":1" />. З 29 лістапада 2005 года выключаны з дадзеных па ўліку адміністрацыйна-тэрытарыяльных і тэрытарыяльных адзінак<ref name=":02" />. == Насельніцтва == * 1926 год — 25 двароў, 113 жыхароў. * 1959 год — 77 жыхароў (паводле перапісу). * 1989 год — жыхары (2 сям'і) пераселены. == Крыніцы == <references responsive /> == Літаратура == * [[Гарады і вёскі Беларусі]]: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. [[Гомельская вобласць]]/[[Станіслаў Віктаравіч Марцэлеў|С. В. Марцэлеў]]; Рэдкалегія: [[Генадзь Пятровіч Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: [[Беларуская энцыклапедыя|БелЭн]], 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. <nowiki>ISBN 985-11-0303-9</nowiki> ISBN 985-11-0302-0. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Беларусі, адселеныя пасля Чарнобыльскай катастрофы]] gnsrejpmpsd3da3gw6sf5atvza0ra8v 5202483 5202478 2026-09-19T21:00:46Z Siliyiw 169172 5202483 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь|Рашыцельны|статус=Пасёлак|вобласць=Гомельская|раён=Веткаўскі|сельсавет=Свяцілавіцкі}} '''Рашы́цельны'''<ref name=":1">[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref> ({{Lang-ru|Решительный}}) — былы<ref name=":02">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=r905g0793&q_id=10572305|title=Решение Гомельского областного исполнительного комитета от 17 ноября 2005 года № 793 "Об исключении из данных по учету и регистрации административно-территориальных и территориальных единиц населенных пунктов Брагинского, Ветковского, Ельского и Хойникского районов"|url-status=}}</ref> [[пасёлак]] у [[Веткаўскі раён|Веткаўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіў у склад [[Свяцілавіцкі сельсавет|Свяцілавіцкага сельсавета]]. У выніку [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] і радыяцыйнага забруджвання жыхары (2 сям'і) пераселены ў 1989 годзе. == Геаграфія == За 40 км на поўнач ад [[Ветка|Веткі]], 61 км ад [[Гомель|Гомеля]]. На ўсходзе меліярацыйныя каналы. Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым аўтамабільнай дарозе [[Чачэрск]]—[[Свяцілавічы (Веткаўскі раён)|Свяцілавічы]]. Забудова драўляная сядзібнага тыпу. == Гісторыя == Заснаваны ў пачатку 1920-х гадоў перасяленцамі з суседніх вёсак на былых памешчыцкіх землях. У 1926 годзе ў складзе Габраўскага сельсавета [[Свяцілавіцкі раён|Свяцілавіцкага раёна]] [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]], працаваў паштовы пункт. У 1929 годзе жыхары ўступілі ў калгас. 3 жыхары загінулі на фронце падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. У 1959 годзе ўваходзіў у склад саўгаса «Усходні» (цэнтр — вёска [[Акшынка]]). Да 28 студзеня 1991 года ў [[Акшынкаўскі сельсавет|Акшынскім сельсавеце]]<ref name=":1" />. З 29 лістапада 2005 года выключаны з дадзеных па ўліку адміністрацыйна-тэрытарыяльных і тэрытарыяльных адзінак<ref name=":02" />. == Насельніцтва == * 1926 год — 25 двароў, 113 жыхароў. * 1959 год — 77 жыхароў (паводле перапісу). * 1989 год — жыхары (2 сям'і) пераселены. == Крыніцы == <references responsive /> == Літаратура == * [[Гарады і вёскі Беларусі]]: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. [[Гомельская вобласць]]/[[Станіслаў Віктаравіч Марцэлеў|С. В. Марцэлеў]]; Рэдкалегія: [[Генадзь Пятровіч Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: [[Беларуская энцыклапедыя|БелЭн]], 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. <nowiki>ISBN 985-11-0303-9</nowiki> ISBN 985-11-0302-0. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Былыя населеныя пункты Веткаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Беларусі, адселеныя пасля Чарнобыльскай катастрофы]] sswp0o90z79lual9k8fvtv0ykraicht 5202485 5202483 2026-09-19T21:03:37Z Siliyiw 169172 5202485 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь|Рашыцельны|статус=Пасёлак|вобласць=Гомельская|раён=Веткаўскі|сельсавет=Свяцілавіцкі}} '''Рашы́цельны'''<ref name=":1">[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref> ({{Lang-ru|Решительный}}) — былы<ref name=":02">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=r905g0793&q_id=10572305|title=Решение Гомельского областного исполнительного комитета от 17 ноября 2005 года № 793 "Об исключении из данных по учету и регистрации административно-территориальных и территориальных единиц населенных пунктов Брагинского, Ветковского, Ельского и Хойникского районов"|url-status=}}</ref> [[пасёлак]] у [[Веткаўскі раён|Веткаўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіў у склад [[Свяцілавіцкі сельсавет|Свяцілавіцкага сельсавета]]. У выніку [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] і радыяцыйнага забруджвання жыхары (2 сям'і) пераселены ў 1989 годзе. == Геаграфія == За 40 км на поўнач ад [[Ветка|Веткі]], 61 км ад [[Гомель|Гомеля]]. На ўсходзе меліярацыйныя каналы. Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым аўтамабільнай дарозе [[Чачэрск]]—[[Свяцілавічы (Веткаўскі раён)|Свяцілавічы]]. Забудова драўляная сядзібнага тыпу. == Гісторыя == Заснаваны ў пачатку 1920-х гадоў перасяленцамі з суседніх вёсак на былых памешчыцкіх землях. У 1926 годзе ў складзе [[Скачок-Габраўскі сельсавет|Скачок-Габраўскага сельсавета]] [[Свяцілавіцкі раён|Свяцілавіцкага раёна]] [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]], працаваў паштовы пункт. У 1929 годзе жыхары ўступілі ў калгас. 3 жыхары загінулі на фронце падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. У 1959 годзе ўваходзіў у склад саўгаса «Усходні» (цэнтр — вёска [[Акшынка]]). Да 28 студзеня 1991 года ў [[Акшынкаўскі сельсавет|Акшынскім сельсавеце]]<ref name=":1" />. З 29 лістапада 2005 года выключаны з дадзеных па ўліку адміністрацыйна-тэрытарыяльных і тэрытарыяльных адзінак<ref name=":02" />. == Насельніцтва == * 1926 год — 25 двароў, 113 жыхароў. * 1959 год — 77 жыхароў (паводле перапісу). * 1989 год — жыхары (2 сям'і) пераселены. == Крыніцы == <references responsive /> == Літаратура == * [[Гарады і вёскі Беларусі]]: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. [[Гомельская вобласць]]/[[Станіслаў Віктаравіч Марцэлеў|С. В. Марцэлеў]]; Рэдкалегія: [[Генадзь Пятровіч Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: [[Беларуская энцыклапедыя|БелЭн]], 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. <nowiki>ISBN 985-11-0303-9</nowiki> ISBN 985-11-0302-0. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Былыя населеныя пункты Веткаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Беларусі, адселеныя пасля Чарнобыльскай катастрофы]] gg755jp2cbgm8c0boa5i30mwu6d2v5g 0 815051 5202493 2026-09-19T21:17:10Z АлесьНавіцкі90 162483 Ствараю новы артыкул. 5202493 wikitext text/x-wiki '''Беларусазнаўства ў Кітаі''' — сукупнасць даследаванняў [[Беларусь|Беларусі]], [[беларусы|беларусаў]], [[беларуская мова|беларускай мовы]], гісторыі, культуры, літаратуры, палітыкі, эканомікі і [[Беларуска-кітайскія адносіны|беларуска-кітайскіх адносін]], якія праводзяцца ў [[Кітай|Кітаі]]. Як асобны арганізаваны кірунак беларусазнаўства ў Кітаі пачало асабліва актыўна развівацца ў XXI стагоддзі разам з пашырэннем палітычных, эканамічных і адукацыйных сувязей паміж Беларуссю і Кітаем. У 2012 годзе пры [[Усходне-Кітайскі педагагічны ўніверсітэт|Усходне-Кітайскім педагагічным універсітэце]] ў [[Шанхай|Шанхаі]] быў створаны першы ў Кітаі спецыялізаваны навуковы цэнтр, асноўным аб'ектам даследавання якога стала Беларусь.<ref name="ECNU2012">{{cite web |url=https://rus.ecnu.edu.cn/t/4023 |title=华东师范大学白俄罗斯研究中心揭牌仪式暨“中白关系廿年”研讨会隆重举行 |date=2012-04-28 |publisher=华东师范大学俄罗斯研究中心 |language=zh |access-date=2026-09-19 }}</ref> Да сярэдзіны 2020-х гадоў беларусазнаўчыя цэнтры і праграмы дзейнічалі ў шэрагу кітайскіх універсітэтаў, а беларускую мову выкладалі як асобную спецыяльнасць прынамсі ў трох ВНУ. Паводле Цяньцзіньскага ўніверсітэта замежных моў, у 2025 годзе ў Кітаі існавалі восем універсітэцкіх цэнтраў даследавання Беларусі і тры ўніверсітэты з бакалаўрскімі праграмамі беларускай мовы.<ref name="Tianjin2025">{{cite web |url=https://european.tjfsu.edu.cn/info/1112/2864.htm |title=天津外国语大学欧洲语言文化学院2025年专业介绍 |publisher=天津外国语大学欧洲语言文化学院 |language=zh |access-date=2026-09-19 }}</ref> == Гісторыя == Да пачатку XXI стагоддзя даследаванні Беларусі ў Кітаі развіваліся пераважна ў межах саветалогіі, русістыкі, даследаванняў Усходняй Еўропы і міжнародных адносін. Беларусь часта разглядалася разам з іншымі рэспублікамі СССР або ў кантэксце постсавецкай прасторы. Пасля ўсталявання [[Беларуска-кітайскія адносіны|дыпламатычных адносін паміж Беларуссю і Кітаем]] у 1992 годзе цікавасць да Беларусі паступова ўзрастала. Новы этап пачаўся ў 2010-я гады ў сувязі з развіццём двухбаковых адносін, міжуніверсітэцкага супрацоўніцтва і кітайскай палітыкі рэгіянальных і краіназнаўчых даследаванняў.<ref name="ECNU2012"/> У 2012 годзе пры Усходне-Кітайскім педагагічным універсітэце быў адкрыты '''[[Цэнтр даследавання Беларусі Усходне-Кітайскага педагагічнага ўніверсітэта]]'''. Ён стаў першай у Кітаі навуковай установай, галоўным аб'ектам якой была Беларусь.<ref name="ECNU2012"/> У 2014 годзе ўніверсітэт і Міністэрства адукацыі Беларусі падпісалі пагадненне аб сумесным развіцці цэнтра, а ў 2018 годзе яно было працягнута.<ref name="ECNUprofile">{{cite web |url=https://polis.ecnu.edu.cn/en/a/654 |title=华东师范大学白俄罗斯研究中心 |date=2023-04-25 |publisher=华东师范大学政治与国际关系学院 |language=zh |access-date=2026-09-19 }}</ref> У наступныя гады аналагічныя цэнтры і даследчыя пляцоўкі былі створаны ў іншых універсітэтах краіны, у тым ліку ў [[Пекінскі ўніверсітэт замежных моў|Пекінскім універсітэце замежных моў]], [[Пекінскі ўніверсітэт міжнародных даследаванняў|Пекінскім універсітэце міжнародных даследаванняў]], [[Цяньцзіньскі ўніверсітэт замежных моў|Цяньцзіньскім універсітэце замежных моў]], [[Сіаньскі ўніверсітэт замежных моў|Сіаньскім універсітэце замежных моў]], [[Аньхойскі ўніверсітэт|Аньхойскім універсітэце]] і Чжэцзянскім універсітэце Шужэнь.<ref name="Tianjin2025"/><ref name="Zhejiang">{{cite web |url=https://rwxy.zjsru.edu.cn/info/1074/4212.htm |title=浙江树人学院白俄罗斯研究中心介绍 |date=2025-06-25 |publisher=浙江树人学院 |language=zh |access-date=2026-09-19 }}</ref> == Асноўныя цэнтры == === Усходне-Кітайскі педагагічны ўніверсітэт === [[Цэнтр даследавання Беларусі Усходне-Кітайскага педагагічнага ўніверсітэта]] быў заснаваны ў Шанхаі ў красавіку 2012 года. На ўрачыстасці адкрыцця прысутнічалі прадстаўнікі кітайскага МЗС, былыя паслы Кітая ў Беларусі, прадстаўнікі беларускіх універсітэтаў і Генеральнага консульства Беларусі ў Шанхаі.<ref name="ECNU2012"/> Цэнтр першапачаткова ставіў мэтай вывучэнне палітычнага, эканамічнага і культурнага развіцця Беларусі, гісторыі беларуска-кітайскіх адносін, а таксама пашырэнне гуманітарных і навуковых сувязей паміж дзвюма краінамі.<ref name="ECNU2012"/> З цягам часу асноўнымі кірункамі даследаванняў сталі: * гісторыя і культура Беларусі; * нацыянальная і культурная ідэнтычнасць; * унутраная і знешняя палітыка Беларусі; * сацыяльна-эканамічнае развіццё; * беларуска-кітайскія адносіны; * гуманітарнае і адукацыйнае супрацоўніцтва.<ref name="ECNUprofile"/> Супрацоўнікі цэнтра публікавалі працы пра палітычную культуру Беларусі, гісторыю нацыянальнай культурнай ідэнтычнасці, дзяржаўны імідж Беларусі, а таксама ўдзельнічалі ў калектыўных выданнях ''中国人看白俄罗斯'' («Кітайцы глядзяць на Беларусь»), ''中国外交官看白俄罗斯'' («Кітайскія дыпламаты глядзяць на Беларусь»), ''我们与你们——中国与白俄罗斯的故事'' («Мы і вы: гісторыі Кітая і Беларусі») і ''白俄罗斯名人传'' («Біяграфіі вядомых беларусаў»).<ref name="ECNUprofile"/> Цэнтр супрацоўнічае з [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускім дзяржаўным універсітэтам]], [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэміяй кіравання]], [[Мінскі дзяржаўны лінгвістычны ўніверсітэт|Мінскім дзяржаўным лінгвістычным універсітэтам]], Беларускім дзяржаўным тэхналагічным універсітэтам, Беларускім дзяржаўным эканамічным універсітэтам і [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміяй навук Беларусі]].<ref name="ECNU2012"/><ref name="ECNUprofile"/> === Пекінскі ўніверсітэт міжнародных даследаванняў === У кастрычніку 2014 года пры [[Пекінскі ўніверсітэт міжнародных даследаванняў|Пекінскім універсітэце міжнародных даследаванняў]] сумесна з пасольствам Беларусі была створана даследчая пляцоўка, прысвечаная Беларусі. У 2015 годзе на яе базе быў сфарміраваны Цэнтр даследавання Беларусі.<ref name="BISU">{{cite web |url=https://mooc1.chaoxing.com/mooc-ans/ztnodedetailcontroller/visitnodedetail?courseId=206976129&knowledgeId=211335943&nohead=1 |title=白俄罗斯研究室简介 |last1=张惠芹 |last2=代金菊 |language=zh |access-date=2026-09-19 }}</ref> Да працы цэнтра прыцягваліся былыя паслы і супрацоўнікі пасольства Кітая ў Беларусі, даследчыкі міжнародных адносін, журналісты і перакладчыкі. Адным з галоўных кірункаў стала даследаванне сучаснай палітыкі, эканомікі і міжнародных адносін Беларусі.<ref name="BISU"/> У 2015 годзе цэнтр правёў навуковую канферэнцыю, прысвечаную сітуацыі ў Беларусі, а ў 2016 годзе пры ўніверсітэце пачалося навучанне беларускай мове. На адкрыцці курса прысутнічаў пасол Беларусі ў Кітаі.<ref name="BISUlang">{{cite web |url=https://edu.people.com.cn/n1/2016/0421/c227065-28295020.html |title=白俄罗斯语专业在北京第二外国语学院开课 |date=2016-04-21 |publisher=人民网 |language=zh |access-date=2026-09-19 }}</ref> === Пекінскі ўніверсітэт замежных моў === Пры [[Пекінскі ўніверсітэт замежных моў|Пекінскім універсітэце замежных моў]] дзейнічае Цэнтр даследавання Беларусі пры Інстытуце рускай мовы. Даследаванні ахопліваюць беларускую мову, культуру, палітыку і міжнародныя адносіны. У 2021 годзе цэнтр арганізаваў першы ў Кітаі агульнанацыянальны конкурс вуснай беларускай мовы ''Гаворым па-беларуску''. У ім удзельнічалі больш за 50 выкладчыкаў і студэнтаў з чатырох кітайскіх універсітэтаў.<ref name="BFSU2021">{{cite web |url=https://joinus.bfsu.edu.cn/info/1036/2808.htm |title=北外主办全国首届白俄罗斯语口语大赛 |date=2021-03-29 |publisher=北京外国语大学 |language=zh |access-date=2026-09-19 }}</ref> Універсітэт развівае мадэль падрыхтоўкі спецыялістаў па рускай мове з дадатковым вывучэннем беларускай. Пры цэнтры праводзяцца навуковыя семінары з удзелам даследчыкаў з Беларусі і Кітая.<ref>{{cite web |url=https://news.bfsu.edu.cn/article/313324/cate/2 |title=白俄罗斯专家代表团访问北京外国语大学 |publisher=北京外国语大学 |language=zh |access-date=2026-09-19 }}</ref> === Цяньцзіньскі ўніверсітэт замежных моў === У [[Цяньцзіньскі ўніверсітэт замежных моў|Цяньцзіньскім універсітэце замежных моў]] дзейнічаюць Цэнтр даследавання Беларусі і '''Цэнтр імя Якуба Коласа'''. Апошні быў створаны як пляцоўка для вывучэння і папулярызацыі беларускай мовы і культуры.<ref name="TianjinCenter">{{cite web |url=https://european.tjfsu.edu.cn/xygk/xyjj.htm |title=学院简介 |publisher=天津外国语大学欧洲语言文化学院 |language=zh |access-date=2026-09-19 }}</ref> У 2017 годзе Цяньцзіньскі ўніверсітэт першым у Кітаі адкрыў асобную бакалаўрскую спецыяльнасць '''«Беларуская мова»'''. Навучанне пабудавана паводле мадэлі «беларуская + руская мова» і ўключае навучальны год у беларускім універсітэце.<ref name="TianjinLang">{{cite web |url=https://european.tjfsu.edu.cn/info/1065/2696.htm |title=白俄罗斯语专业 |date=2024-07-25 |publisher=天津外国语大学欧洲语言文化学院 |language=zh |access-date=2026-09-19 }}</ref> Першы набор складаўся з пяці студэнтаў; з 2019 года набор павялічыўся прыкладна да 11 чалавек. Да 2024 года каля 20 студэнтаў гэтай праграмы прайшлі навучанне ў беларускіх універсітэтах.<ref name="TianjinLang"/> Універсітэт супрацоўнічае з Беларускім дзяржаўным універсітэтам, Мінскім дзяржаўным лінгвістычным універсітэтам, [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|Беларускім дзяржаўным педагагічным універсітэтам імя Максіма Танка]] і [[Магілёўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Аркадзя Куляшова|Магілёўскім дзяржаўным універсітэтам імя Аркадзя Куляшова]].<ref name="TianjinLang"/> === Сіаньскі ўніверсітэт замежных моў === У [[Сіаньскі ўніверсітэт замежных моў|Сіаньскім універсітэце замежных моў]] беларуская мова як асобная спецыяльнасць была адкрыта ў 2018 годзе. Праграма рыхтуе спецыялістаў з беларускай і рускай мовамі і прадугледжвае абмены з беларускімі ВНУ.<ref name="Xian">{{cite web |url=https://eyxy.xisu.edu.cn/xbwz/xygk.htm |title=学院概况 |publisher=西安外国语大学俄语学院 |language=zh |access-date=2026-09-19 }}</ref> Пры ўніверсітэце дзейнічае таксама Цэнтр даследавання Беларусі, які займаецца рэгіянальнымі і краіназнаўчымі даследаваннямі і супрацоўнічае з беларускімі ўстановамі.<ref name="BFSU2021"/> === Чжэцзянскі ўніверсітэт Шужэнь === Цэнтр даследавання Беларусі Чжэцзянскага ўніверсітэта Шужэнь быў створаны ў 2015 годзе, а ў 2017 годзе быў унесены ў спіс цэнтраў краіназнаўчых і рэгіянальных даследаванняў Міністэрства адукацыі Кітая. У 2018 годзе цэнтр атрымаў падтрымку ў межах правінцыяльнай праграмы даследаванняў ініцыятывы «Адзін пояс — адзін шлях».<ref name="Zhejiang"/> У 2021 годзе цэнтр далучыўся да Чжэцзянскага альянсу аналітычных цэнтраў «Адзін пояс — адзін шлях». У 2022—2025 гадах да яго працы былі запрошаны даследчыкі з кітайскіх і беларускіх устаноў, у тым ліку Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта.<ref name="Zhejiang"/> Цэнтр займаецца падрыхтоўкай даследаванняў, палітычнай аналітыкай, адукацыйным супрацоўніцтвам і культурнымі мерапрыемствамі. У 2025 годзе ён быў уключаны ў лік перспектыўных аналітычных цэнтраў горада [[Шаасін]].<ref>{{cite web |url=https://rwxy.zjsru.edu.cn/tsxm/belsgbyjzx.htm |title=白俄罗斯国别研究中心 |publisher=浙江树人学院 |language=zh |access-date=2026-09-19 }}</ref> === Аньхойскі ўніверсітэт === Пры [[Аньхойскі ўніверсітэт|Аньхойскім універсітэце]] дзейнічае Цэнтр даследавання Беларусі, створаны ў рамках развіцця краіназнаўчых і рэгіянальных даследаванняў. Ён стаў першым спецыялізаваным цэнтрам даследавання Беларусі ў правінцыі [[Аньхой]].<ref>{{cite web |url=https://cbs.ahu.edu.cn/_upload/article/files/c8/6e/5b09160640999c49677e5c4c3c5e/a7ffeecd-e8a4-4779-9466-99d0987f43dd.pdf |title=中白人文交流与文明互鉴国际学术研讨会论文集 |publisher=安徽大学 |language=zh |access-date=2026-09-19 }}</ref> Універсітэт супрацоўнічае з [[Брэсцкі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. С. Пушкіна|Брэсцкім дзяржаўным універсітэтам імя А. С. Пушкіна]]; пры абедзвюх установах былі створаны адпаведна цэнтры даследавання Беларусі і Кітая.<ref>{{cite web |url=https://cbs.ahu.edu.cn/_upload/article/files/c8/6e/5b09160640999c49677e5c4c3c5e/a7ffeecd-e8a4-4779-9466-99d0987f43dd.pdf |title=中白人文交流与文明互鉴国际学术研讨会论文集 |publisher=安徽大学 |language=zh |access-date=2026-09-19 }}</ref> === Пекінскі ўніверсітэт === У структуры Інстытута рэгіянальных і краіназнаўчых даследаванняў [[Пекінскі ўніверсітэт|Пекінскага ўніверсітэта]] дзейнічае цэнтр даследавання Расіі, Украіны і Беларусі. Ён займаецца міждысцыплінарнымі даследаваннямі палітыкі, гісторыі, грамадства і міжнародных адносін трох краін.<ref>{{cite web |url=https://ias.pku.edu.cn/xwgg/xyxw/1c91f44e404445f6b3553b6ec997f2df.htm |title=北京大学区域与国别研究院与华东师范大学俄罗斯研究中心、《俄罗斯研究》编辑部举办交流会 |date=2025-10-15 |publisher=北京大学区域与国别研究院 |language=zh |access-date=2026-09-19 }}</ref> == Выкладанне беларускай мовы == Асобным кірункам беларусазнаўства ў Кітаі з'яўляецца выкладанне беларускай мовы. У 2016 годзе навучанне беларускай мове было арганізавана ў Пекінскім універсітэце міжнародных даследаванняў. Беларуская мова вывучалася студэнтамі і магістрантамі рускай спецыяльнасці як дадатковая славянская мова.<ref name="BISUlang"/> У 2017 годзе Цяньцзіньскі ўніверсітэт замежных моў адкрыў першую ў Кітаі асобную бакалаўрскую праграму беларускай мовы.<ref name="TianjinLang"/> У 2018 годзе такая спецыяльнасць была адкрыта ў Сіаньскім універсітэце замежных моў.<ref name="Xian"/> Пры Пекінскім універсітэце замежных моў беларуская мова выкладаецца ў рамках праграмы рускай мовы з беларускай як дадатковай спецыялізацыяй. У 2021 годзе ў першым агульнакітайскім конкурсе ''Гаворым па-беларуску'' ўдзельнічалі студэнты чатырох ВНУ.<ref name="BFSU2021"/> На 2025 год, паводле Цяньцзіньскага ўніверсітэта замежных моў, у Кітаі тры ВНУ мелі бакалаўрскія праграмы беларускай мовы.<ref name="Tianjin2025"/> {| class="wikitable" |+ Выкладанне беларускай мовы ў кітайскіх ВНУ ! Універсітэт ! Пачатак ! Форма |- | [[Пекінскі ўніверсітэт міжнародных даследаванняў]] | 2016 | беларуская мова ў межах рускай спецыяльнасці |- | [[Цяньцзіньскі ўніверсітэт замежных моў]] | 2017 | асобная бакалаўрская спецыяльнасць |- | [[Сіаньскі ўніверсітэт замежных моў]] | 2018 | асобная бакалаўрская спецыяльнасць |- | [[Пекінскі ўніверсітэт замежных моў]] | 2010-я | руская мова з дадатковай беларускай спецыялізацыяй |} == Даследаванне гісторыі, палітыкі і грамадства == Значная частка сучаснага кітайскага беларусазнаўства належыць да рэгіянальных і міжнародна-палітычных даследаванняў. Асноўнымі тэмамі выступаюць дзяржаўны лад Беларусі, яе знешняя палітыка, адносіны з Расіяй, Еўрапейскім саюзам і Кітаем, эканамічная мадэль і месца Беларусі ў еўразійскіх інтэграцыйных працэсах. Адным з цэнтраў такіх даследаванняў стаў Усходне-Кітайскі педагагічны ўніверсітэт. Яго супрацоўнікі атрымлівалі гранты Міністэрства адукацыі Кітая на даследаванні палітычнай культуры Беларусі і супастаўленне стратэгій сацыяльна-эканамічнага развіцця Беларусі і Кітая.<ref name="ECNUprofile"/> Беларуская тэматыка прадстаўлена таксама ў часопісе ''俄罗斯研究'' («Даследаванні Расіі»), які выдаецца Усходне-Кітайскім педагагічным універсітэтам. У 2018 годзе асобны блок часопіса быў прысвечаны даследаванням Беларусі і беларуска-кітайскіх адносін.<ref>{{cite web |url=https://rus-ru.ecnu.edu.cn/u/1_1906/57201_1.pdf |title=俄罗斯研究. 2018年第4期 |year=2018 |publisher=华东师范大学俄罗斯研究中心 |language=zh |access-date=2026-09-19 }}</ref> == Літаратуразнаўства і пераклады == Важнай часткай беларусазнаўства ў Кітаі стала знаёмства кітайскага чытача з беларускай літаратурай. Супрацоўнікі Цэнтра даследавання Беларусі Усходне-Кітайскага педагагічнага ўніверсітэта ўдзельнічалі ў перакладзе беларускай літаратуры на кітайскую мову. У межах праекта перакладаў сучаснай літаратуры краін «Аднаго пояса — аднаго шляху» быў выдадзены кітайскі пераклад беларускага рамана ''永恒的瞬间'' («Вечнае імгненне»). Кіраўніца Цэнтра даследавання Беларусі Бэй Вэньлі ўдзельнічала ў перакладзе і прадстаўленні выдання.<ref>{{cite web |url=https://www.chinawriter.com.cn/n1/2023/1127/c403994-40126272.html |title=当代文学精品译介为“一带一路”架起心灵之桥 |date=2023-11-27 |publisher=中国作家网 |language=zh |access-date=2026-09-19 }}</ref> У 2019 годзе ў Пекіне была выдадзена кніга ''白俄罗斯名人传'' («Біяграфіі вядомых беларусаў»), падрыхтаваная групай кітайскіх даследчыкаў пры ўдзеле Пекінскага ўніверсітэта міжнародных даследаванняў і Цэнтра даследавання Беларусі Усходне-Кітайскага педагагічнага ўніверсітэта. Кніга змяшчае нарысы пра дзесяць прадстаўнікоў беларускай палітыкі, літаратуры і мастацтва, у тым ліку [[Святлана Аляксандраўна Алексіевіч|Святлану Алексіевіч]].<ref>{{cite web |url=https://world.people.com.cn/n1/2019/0629/c1002-31203218-4.html |title=《“一带一路”列国人物传系——白俄罗斯名人传》首发式在京举行 |date=2019-06-29 |publisher=人民网 |language=zh |access-date=2026-09-19 }}</ref> == Навуковыя сувязі з Беларуссю == Беларусазнаўчыя цэнтры Кітая маюць шырокую сетку партнёрстваў з беларускімі ВНУ і навуковымі ўстановамі. У 2014 годзе Міністэрства адукацыі Беларусі стала партнёрам Цэнтра даследавання Беларусі Усходне-Кітайскага педагагічнага ўніверсітэта. Пагадненне дазволіла ўніверсітэтам, падпарадкаваным міністэрству, удзельнічаць у сумесных праграмах і даследаваннях з цэнтрам.<ref name="ECNUprofile"/> У 2015 годзе Усходне-Кітайскі педагагічны ўніверсітэт увайшоў у склад беларуска-кітайскай міжурадавай камісіі па адукацыйным супрацоўніцтве, а ў 2017 годзе яго цэнтр быў афіцыйна зарэгістраваны Міністэрствам адукацыі Кітая як цэнтр рэгіянальных і краіназнаўчых даследаванняў.<ref name="ECNUprofile"/> У 2022 годзе прадстаўнікі кітайскіх цэнтраў даследавання Беларусі і беларускіх ВНУ правялі анлайн-канферэнцыю «Кітайска-беларуская адукацыя: 30 гадоў насустрач адзін аднаму», прысвечаную развіццю двухбаковага адукацыйнага супрацоўніцтва.<ref>{{cite web |url=https://www.ecnu.edu.cn/info/1094/61094.htm |title=《中白教育：相向而行30年》研讨会在线举行 |publisher=华东师范大学 |language=zh |access-date=2026-09-19 }}</ref> == Стан у 2020-я гады == У 2020-я гады беларусазнаўства ў Кітаі ператварылася з вузкай часткі русістыкі і постсавецкіх даследаванняў у асобны сегмент краіназнаўчых і рэгіянальных даследаванняў. На 2025 год у кітайскіх ВНУ налічвалася восем цэнтраў даследавання Беларусі і тры ўніверсітэты з бакалаўрскай спецыяльнасцю беларускай мовы.<ref name="Tianjin2025"/> Асноўнымі напрамкамі заставаліся палітыка і міжнародныя адносіны, гісторыя і культура, беларуская мова, літаратурны пераклад, адукацыйны абмен і падрыхтоўка спецыялістаў для беларуска-кітайскага супрацоўніцтва. Беларусазнаўчыя цэнтры паступова ўключаюцца ў больш шырокую сістэму кітайскіх рэгіянальных даследаванняў. У 2025 годзе ў Пекінскім універсітэце дзейнічаў Цэнтр даследавання Расіі, Украіны і Беларусі, а Цэнтр даследавання Беларусі Чжэцзянскага ўніверсітэта Шужэнь атрымаў статус аднаго з перспектыўных рэгіянальных аналітычных цэнтраў.<ref name="Zhejiang"/> == Гл. таксама == * [[Беларусазнаўства]] * [[Беларусы Кітая]] * [[Беларуска-кітайскія адносіны]] * [[Беларуская мова]] * [[Кітаязнаўства ў Беларусі]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''白俄罗斯名人传'' [Біяграфіі вядомых беларусаў] / гл. рэд. 王宪举. — 北京: 当代世界出版社, 2019. * ''中国人看白俄罗斯'' [Кітайцы глядзяць на Беларусь]. * ''中国外交官看白俄罗斯'' [Кітайскія дыпламаты глядзяць на Беларусь]. * ''我们与你们——中国与白俄罗斯的故事'' [Мы і вы: гісторыі Кітая і Беларусі]. * ''俄罗斯研究''. — 2018. — № 4. — тэматычны блок «白俄罗斯研究» [Даследаванні Беларусі]. == Спасылкі == * [https://polis.ecnu.edu.cn/en/a/654 Цэнтр даследавання Беларусі Усходне-Кітайскага педагагічнага ўніверсітэта]. * [https://rwxy.zjsru.edu.cn/tsxm/belsgbyjzx.htm Цэнтр даследавання Беларусі Чжэцзянскага ўніверсітэта Шужэнь]. * [https://european.tjfsu.edu.cn/info/1065/2696.htm Спецыяльнасць «Беларуская мова» ў Цяньцзіньскім універсітэце замежных моў]. {{Беларусазнаўства}} {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Беларусазнаўства паводле краін]] [[Катэгорыя:Навука ў Кітаі]] [[Катэгорыя:Беларуска-кітайскія адносіны]] [[Катэгорыя:Кітаязнаўства]] 8wq989q2fwmdzmnq3zmp511n97db945 0 815052 5202497 2026-09-19T21:22:42Z АлесьНавіцкі90 162483 АлесьНавіцкі90 перанёс старонку [[Арнольд Мак-Мілін]] у [[Арнольд МакМілін]]: У арыгінале, ды і ў БелЭне без злучка. 5202497 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Арнольд МакМілін]] 96zrtppwimgl2fhro436bsmn7wt6322 0 815053 5202499 2026-09-19T21:25:17Z АлесьНавіцкі90 162483 Перасылае да [[Валянціна Мікалаеўна Пашкевіч]] 5202499 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Валянціна Мікалаеўна Пашкевіч]] qhn6xkxlweswh8kolj2wqqy43db3kb6 0 815054 5202501 2026-09-19T21:26:32Z АлесьНавіцкі90 162483 Ствараю новы артыкул. 5202501 wikitext text/x-wiki '''Беларусазнаўства ў Канадзе''' — сукупнасць навуковых, адукацыйных, бібліяграфічных і выдавецкіх даследаванняў [[Беларусь|Беларусі]], [[беларусы|беларусаў]], [[беларуская мова|беларускай мовы]], літаратуры, гісторыі і культуры, якія развіваліся і развіваюцца ў [[Канада|Канадзе]]. Як асобны кірунак беларусазнаўства пачало фарміравацца ў Канадзе пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] разам з новай беларускай эміграцыяй. Адным з першых інстытуцыянальных праектаў стаў лектарат беларусазнаўства пры [[Таронцкі ўніверсітэт|Таронцкім універсітэце]], арганізаваны [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч|Вінцэнтам Жук-Грышкевічам]] у 1951 годзе. У 1967 годзе ў Таронта быў заснаваны [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Канадзе]], які стаў асноўнай спецыялізаванай беларусазнаўчай установай краіны.<ref name="BINIMHistory">{{cite web |url=https://binim.org/index.php/about/binims-history/ |title=BINiM's History / Гісторыя БІНіМ(у) |publisher=Belarusian Institute of Arts and Sciences, Canada |access-date=2026-09-19 }}</ref> У другой палове XX — пачатку XXI стагоддзя беларуская тэматыка была прадстаўлена ў [[Таронцкі ўніверсітэт|Таронцкім універсітэце]], [[Універсітэт Атавы|Універсітэце Атавы]], [[Куінсскі ўніверсітэт|Куінсскім універсітэце]], [[Універсітэт Уотэрлу|Універсітэце Уотэрлу]], [[Універсітэт Альберты|Універсітэце Альберты]] і ў дзейнасці [[Канадская асацыяцыя славістаў|Канадскай асацыяцыі славістаў]]. Асобныя даследчыкі Канады спецыялізаваліся на беларускай гісторыі, літаратуры, мове, дыяспары і палітыцы.<ref name="SadouskiLAC">{{cite web |url=https://recherche-collection-search.bac-lac.gc.ca/eng/home/record?IdNumber=190423&app=fonandcol |title=John Sadouski fonds |publisher=Library and Archives Canada |language=en |access-date=2026-09-19 }}</ref><ref name="MarplesUA">{{cite web |url=https://apps.ualberta.ca/directory/person/dmarples |title=David Marples, BA, MA, PhD |publisher=University of Alberta |language=en |access-date=2026-09-19 }}</ref> == Пачаткі == [[Файл:Вінцэнт Жук-Грышкевіч. 1930.jpg|thumb|[[Вінцэнт Жук-Грышкевіч]] — арганізатар аднаго з першых універсітэцкіх курсаў беларусазнаўства ў Канадзе]] Важную ролю ў станаўленні беларусазнаўства ў Канадзе адыграў [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч]], які пераехаў у Таронта ў 1950 годзе. У 1951—1954 гадах ён арганізаваў і вёў пры Таронцкім універсітэце ў межах праграмы ''University Extension'' курс лекцый па беларусазнаўстве.<ref name="Zhuk">{{cite web |url=https://binim.org/index.php/vincent-zhuk-hrishkevich/ |title=Вінцэнт Жук-Грышкевіч |publisher=Belarusian Institute of Arts and Sciences, Canada |access-date=2026-09-19 }}</ref> У 1952 годзе Жук-Грышкевіч абараніў ва Універсітэце Атавы доктарскую дысертацыю, прысвечаную лірыцы [[Янка Купала|Янкі Купалы]]. Гэта была адна з ранніх універсітэцкіх беларусазнаўчых прац у Канадзе.<ref name="Zhuk"/> У канцы 1950-х гадоў ён супрацоўнічаў з канадскім гісторыкам і дзяржаўным служачым Уладзімірам Джуліянам Кэем пры падрыхтоўцы даследавання ''Canadians of Byelorussian Origin''. Праца Кэя, апублікаваная ў 1960 годзе, была адным з першых спецыяльных даследаванняў беларускага насельніцтва Канады.<ref name="Kaye">{{cite web |url=https://recherche-collection-search.bac-lac.gc.ca/eng/Home/Record?IdNumber=106958&app=fonandcol |title=Vladimir Julian Kaye fonds |publisher=Library and Archives Canada |language=en |access-date=2026-09-19 }}</ref><ref name="Zhuk"/> У архіве Кэя захоўваюцца падрыхтоўчыя матэрыялы, нататкі і перапіска да працы ''Canadians of Byelorussian Origin'' за 1959—1971 гады.<ref>{{cite web |url=https://data2.archives.ca/pdf/pdf001/p000000221.pdf |title=Vladimir Julian Kaye Fonds. Finding Aid |publisher=Library and Archives Canada |language=en |access-date=2026-09-19 }}</ref> == Канадская асацыяцыя славістаў == Уключэнне беларусазнаўства ў агульнаканадскую акадэмічную славістыку было адной з галоўных задач беларускіх даследчыкаў у Канадзе. На Другім кангрэсе канадскіх славістаў у 1967 годзе Вінцэнт Жук-Грышкевіч выступіў з дакладам '''«Беларусы і канадская статыстыка»''', у якім аналізаваў праблему недакладнага ўліку беларусаў у канадскіх перапісах. Патрабаванне, каб удзельнік кангрэса прадстаўляў навуковую, а не толькі грамадскую арганізацыю, стала адной з непасрэдных прычын стварэння асобнага беларускага навуковага інстытута ў Канадзе.<ref name="BINIMHistory"/> Пасля стварэння [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Канадзе|БІНіМа ў Канадзе]] яго сябры рэгулярна ўдзельнічалі ў кангрэсах [[Канадская асацыяцыя славістаў|Канадскай асацыяцыі славістаў]]. Даследаванні беларускіх аўтараў з'яўляліся таксама ў часопісе ''Canadian Slavonic Papers''.<ref name="BINIMHistory"/> == Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Канадзе == {{Асноўны артыкул|Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Канадзе}} 17 верасня 1967 года ў Беларускім рэлігійна-грамадскім цэнтры ў Таронта быў заснаваны '''[[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Канадзе]]'''. Спачатку ён дзейнічаў як канадскі аддзел заснаванага ў ЗША [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва|Беларускага інстытута навукі і мастацтва]], а 17 лістапада 1968 года стаў самастойнай канадскай установай.<ref name="BINIMHistory"/> Сярод заснавальнікаў былі [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч]], [[Раіса Жук-Грышкевіч]], Алесь Грыцук, [[Барыс Рагуля]], Людміла Рагуля і Яўхім Скурат. Першым старшынёй быў Вінцэнт Жук-Грышкевіч, пасля яго інстытут узначальвалі Барыс Рагуля, Ян Садоўскі, [[Івонка Сурвіла]] і Зіна Гімпелевіч.<ref name="BINIMPeople">{{cite web |url=https://binim.org/index.php/people-list/ |title=List of BINiM's Membership 1967–2025 |publisher=Belarusian Institute of Arts and Sciences, Canada |language=en |access-date=2026-09-19 }}</ref> Першапачатковай задачай інстытута было пашырэнне ведаў пра беларусаў Канады і іх нацыянальную спадчыну. З часам дзейнасць была пашырана на даследаванне Беларусі ў цэлым, распаўсюджванне навуковых ведаў пра яе ў Канадзе і за мяжой і сувязі паміж беларускімі і канадскімі навуковымі асяродкамі.<ref name="LACBINIM">{{cite web |url=https://recherche-collection-search.bac-lac.gc.ca/eng/Home/Record?IdNumber=106161&app=fonandcol |title=Belarusian Institute of Arts & Sciences, Canada fonds |publisher=Library and Archives Canada |language=en |access-date=2026-09-19 }}</ref> Паводле статута, інстытут аб'ядноўвае навукоўцаў, пісьменнікаў, мастакоў і іншых прадстаўнікоў беларускай культуры дзеля развіцця беларусазнаўчых даследаванняў і беларускай культуры ў Канадзе, Беларусі і іншых краінах.<ref>{{cite web |url=https://binim.org/index.php/charter-2020/ |title=Charter / Статут |publisher=Belarusian Institute of Arts and Sciences, Canada |access-date=2026-09-19 }}</ref> БІНіМ супрацоўнічае з [[Канадская асацыяцыя славістаў|Канадскай асацыяцыяй славістаў]], амерыканскім БІНіМам, Цэнтрам беларускіх даследаванняў у ЗША, [[Англа-беларускае таварыства|Англа-беларускім таварыствам]], еўрапейскімі і паўночнаамерыканскімі ўніверсітэтамі і беларусазнаўчымі арганізацыямі.<ref name="BINIMMission">{{cite web |url=https://binim.org/index.php/about/ |title=Canadian BINiM's Mission and Activities |publisher=Belarusian Institute of Arts and Sciences, Canada |language=en |access-date=2026-09-19 }}</ref> == Ян Садоўскі == Адным з найбольш актыўных акадэмічных беларусістаў у Канадзе ў 1960—1980-я гады быў [[Ян Садоўскі]]. З 1969 года ён працаваў дацэнтам рускай мовы і літаратуры ў [[Куінсскі ўніверсітэт|Куінсскім універсітэце]] ў [[Кінгстан (Антарыа)|Кінгстане]].<ref name="SadouskiLAC"/> Садоўскі даследаваў беларускую бібліяграфію, літаратуру, мову, гісторыю і культуру, выступаў з беларусазнаўчымі дакладамі на канферэнцыях Канадскай асацыяцыі славістаў. У 1981 годзе выйшла яго манаграфія ''A History of the Byelorussians in Canada'', прысвечаная гісторыі беларускай іміграцыі і грамадскага жыцця ў Канадзе.<ref name="SadouskiLAC"/> Яго асабісты архіў захоўваецца ў [[Бібліятэка і архівы Канады|Бібліятэцы і архівах Канады]]. Фонд уключае матэрыялы пра беларусаў Канады, беларускую літаратуру, мову і бібліяграфію; каля паловы дакументаў напісана па-беларуску.<ref name="SadouskiLAC"/> У фондзе захоўваюцца таксама раннія даследаванні беларускага друку ў Канадзе: працы Алеся Грыцука ''Byelorussian-Canadian Imprints: A Preliminary Check List, 1945–1970'' і ''Byelorussian Publications in Canada'', а таксама бібліяграфічны спіс беларуска-канадскіх перыядычных выданняў, складзены Грыцуком і Аляксандрам Маліцкім.<ref>{{cite web |url=https://data2.collectionscanada.ca/pdf/pdf001/p000000933.pdf |title=John Sadouski Fonds. Finding Aid |publisher=Library and Archives Canada |language=en |access-date=2026-09-19 }}</ref> == Даследаванне беларускай мовы == Важны кірунак канадскага беларусазнаўства склаўся ў галіне лінгвістыкі, навучання беларускай мове і лексікаграфіі. [[Валянціна Пашкевіч]] падрыхтавала двухтомны англамоўны дапаможнік беларускай мовы ''Fundamental Byelorussian'', выдадзены ў Таронта ў 1974 і 1978 гадах. Выданне стала адным з найбольш грунтоўных навучальных дапаможнікаў беларускай мовы для англамоўных карыстальнікаў другой паловы XX стагоддзя.<ref name="Pashkievich">{{cite web |url=https://binim.org/index.php/valiancina-paskievic/ |title=Valiancina Paškievič |publisher=Belarusian Institute of Arts and Sciences, Canada |access-date=2026-09-19 }}</ref> У 1968 годзе Пашкевіч выдала ''Першую чытанку пасля лемантара для Беларускіх Дапаўняльных Школаў''. На працягу некалькіх дзесяцігоддзяў яна працавала таксама над англа-беларускім слоўнікам прыкладна на 30 тысяч слоў, які быў выдадзены Беларускім інстытутам навукі і мастацтва ў 2006 годзе пасля смерці складальніцы.<ref name="PashCollection">{{cite web |url=https://exhibits.library.utoronto.ca/exhibits/show/the-pashkievich-collection-of-/the-pashkievich-collection-of |title=Valentyna and Michael Pashkievich collection: an overview |publisher=University of Toronto Libraries |language=en |access-date=2026-09-19 }}</ref> Бібліятэка Пашкевічаў, якая ўключала некалькі выданняў граматыкі [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]], беларускія слоўнікі і іншыя лінгвістычныя працы, выкарыстоўвалася і іншымі даследчыкамі беларускай мовы і культуры.<ref name="PashCollection"/> == Літаратуразнаўства == У другой палове XX — пачатку XXI стагоддзя беларуская літаратура стала асобным напрамкам даследаванняў у канадскай універсітэцкай славістыцы. Значны ўклад у вывучэнне беларускай літаратуры зрабіла [[Зіна Гімпелевіч]], прафесар [[Універсітэт Уотэрлу|Універсітэта Уотэрлу]]. Яе навуковыя інтарэсы ахоплівалі беларускую і рускую літаратуру XIX—XX стагоддзяў, мовы і інтэлігенцыю абедзвюх культур.<ref name="Gimpelevich">{{cite web |url=https://uwaterloo.ca/germanic-slavic-studies/zina-gimpelevich |title=Zina Gimpelevich |publisher=University of Waterloo |language=en |access-date=2026-09-19 }}</ref> У 2005 годзе выдавецтва [[McGill-Queen's University Press]] выпусціла яе манаграфію ''Vasil Bykau: His Life and Works'' — першую англамоўную кніжную біяграфію [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|Васіля Быкава]]. У навуковай рэцэнзіі на кнігу адзначалася, што яна запаўняла істотную лакуну ў англамоўным вывучэнні беларускай літаратуры і культуры.<ref>{{cite journal |last=Rudling |first=Per Anders |title=Zina J. Gimpelevich. Vasil Bykau: His Life and Works |journal=International Fiction Review |year=2006 |url=https://journals.lib.unb.ca/index.php/IFR/article/download/4259/4820 |language=en }}</ref> Гімпелевіч была таксама прэзідэнтам Канадскай асацыяцыі славістаў у 2008—2010 гадах і шмат гадоў узначальвала Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Канадзе.<ref name="Gimpelevich"/> == Гістарычныя і паліталагічныя даследаванні == Адным з найбольш вядомых канадскіх даследчыкаў сучаснай Беларусі з'яўляецца брытанска-канадскі гісторык [[Дэвід Марплз]], прафесар [[Універсітэт Альберты|Універсітэта Альберты]] ў [[Эдмантан]]е. Асноўнымі галінамі яго даследаванняў з'яўляюцца гісторыя і палітыка Беларусі, Украіны і Расіі ў XX—XXI стагоддзях. Марплз апублікаваў шэраг манаграфій і артыкулаў пра Беларусь, у тым ліку пра сталінізм, Другую сусветную вайну, гістарычную памяць, нацыянальную ідэнтычнасць і палітычную сістэму Беларусі.<ref name="MarplesUA"/> Сярод яго беларусазнаўчых прац — ''Belarus: A Denationalized Nation'' (1999), ''Belarus: From Soviet Rule to Nuclear Catastrophe'' (1996), ''Our Glorious Past: Lukashenka's Belarus and the Great Patriotic War'' (2014) і падрыхтаваная разам з Веранікай Лапуцкай кніга ''Belarus: What Everyone Needs to Know'' (2026).<ref name="MarplesUA"/> == Бібліятэчныя і архіўныя зборы == === Універсітэт Таронта === Асноўны канадскі бібліятэчны цэнтр беларусазнаўства склаўся ва [[Універсітэт Таронта|Універсітэце Таронта]]. У 2010 годзе бібліятэкі ўніверсітэта атрымалі вялікую прыватную калекцыю [[Валянціна Пашкевіч|Валянціны]] і Міхася Пашкевічаў. Яна ўключае беларускія рэдкія кнігі, брашуры і перыядычныя выданні канца XIX—XX стагоддзяў, падручнікі і навуковыя працы па беларускай мове, слоўнікі, гістарычныя і літаратурныя выданні і больш за 60 назваў перыядычных выданняў беларускай эміграцыі.<ref name="PashCollection"/> [[Файл:Pres. Ivonka Survilla.jpg|thumb|[[Івонка Сурвіла]], якая ў 1974—2002 гадах узначальвала канадскі БІНіМ]] Каля 3000 тамоў, манаграфій і серыяльных выданняў з калекцыі Пашкевічаў былі далучаны да ўжо існага беларускага збору ўніверсітэта. Пасля гэтага беларуская калекцыя Таронцкага ўніверсітэта стала найбуйнейшай у Канадзе і адной з буйнейшых у Паўночнай Амерыцы.<ref name="UT2011">{{cite web |url=https://pjrc.library.utoronto.ca/sites/default/public/PJRCupdate04.pdf |title=Pashkievich Collection Doubles UTL's Belarusian Holdings |work=PJRC Update |issue=4 |year=2011 |publisher=University of Toronto Libraries |language=en |access-date=2026-09-19 }}</ref> Асабліва каштоўная частка збору — выданні беларускіх [[Перамешчаныя асобы|перамешчаных асоб]] у лагерах Заходняй Германіі пасля Другой сусветнай вайны. Гэтыя матэрыялы захоўваюцца ў [[Бібліятэка рэдкіх кніг Томаса Фішэра|Бібліятэцы рэдкіх кніг Томаса Фішэра]] і выкарыстоўваюцца для даследавання беларускай эміграцыі, нацыянальнага руху і гісторыі беларускага друку.<ref name="UTSpecial">{{cite web |url=https://pjrc.library.utoronto.ca/special-collections-subject/8 |title=Special Collections: Belarusian |publisher=Petro Jacyk Central & East European Resource Centre, University of Toronto |language=en |access-date=2026-09-19 }}</ref> Універсітэт стварыў таксама электронную выставу ''Belarusian Publications from the Valentyna and Michael Pashkievich Collection'', дзе прадстаўлена частка беларускага кніжнага і перыядычнага збору.<ref>{{cite web |url=https://pjrc.library.utoronto.ca/digital-collections/belarusian-publications-valentyna-and-michael-pashkievich-collection |title=Belarusian Publications from the Valentyna and Michael Pashkievich Collection |publisher=University of Toronto Libraries |language=en |access-date=2026-09-19 }}</ref> === Бібліятэка і архівы Канады === [[Бібліятэка і архівы Канады]] захоўвае фонд Беларускага інстытута навукі і мастацтва ў Канадзе, які дакументуе навуковую, культурную і арганізацыйную дзейнасць установы.<ref name="LACBINIM"/> Там жа захоўваецца вялікі асабісты фонд Яна Садоўскага з матэрыяламі па гісторыі, літаратуры, бібліяграфіі і грамадскім жыцці беларусаў Канады, а таксама фонд Уладзіміра Джуліяна Кэя, які ўключае дакументы ранніх даследаванняў беларускага насельніцтва краіны.<ref name="SadouskiLAC"/><ref name="Kaye"/> == Выдавецкая дзейнасць == Канадскае беларусазнаўства развівалася не толькі ва ўніверсітэтах, але і праз эміграцыйнае кнігавыданне. У Канадзе выходзілі навучальныя, мемуарныя, гістарычныя і бібліяграфічныя працы, сярод якіх ''Fundamental Byelorussian'' Валянціны Пашкевіч, ''A History of the Byelorussians in Canada'' Яна Садоўскага, ''Жыццё Вінцэнта Жук-Грышкевіча'' Раісы Жук-Грышкевіч і англа-беларускі слоўнік Валянціны Пашкевіч.<ref name="PashCollection"/><ref name="SadouskiLAC"/><ref name="BINIMHistory"/> Канадскія беларусісты публікаваліся таксама ў ''Canadian Slavonic Papers'', у выданнях амерыканскага [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва|БІНіМа]], у ''[[Запісы Беларускага інстытута навукі і мастацтва|Запісах БІНіМа]]'' і ў іншых беларускіх і міжнародных навуковых выданнях.<ref name="BINIMHistory"/> == Сучасны этап == У XXI стагоддзі беларусазнаўства ў Канадзе існуе як спалучэнне ўніверсітэцкіх даследаванняў, дзейнасці Беларускага інстытута навукі і мастацтва, бібліятэчных і архіўных праектаў і міжнароднага супрацоўніцтва. БІНіМ у Канадзе вызначае сваёй галоўнай задачай пашырэнне навуковых і культурных ведаў пра Беларусь у англамоўным і міжнародным асяроддзі, удзел у канферэнцыях і навуковых асацыяцыях, а таксама сувязь паміж беларускай і канадскай акадэмічнымі супольнасцямі.<ref name="BINIMMission"/> У 2022 годзе інстытут арганізаваў міжнародную канферэнцыю ''The Belarusian Nation through the Eyes of Diaspora and Fellow Compatriots'', у якой сярод іншых удзельнічаў Дэвід Марплз з дакладам пра ролю Вялікай Айчыннай вайны ў гістарычнай памяці і нацыянальнай ідэнтычнасці сучаснай Беларусі.<ref>{{cite web |url=https://binim.org/index.php/2022/11/02/the-belarusian-nation-through-the-eyes-of-diaspora-and-fellow-compatriots-november-12th-2022/ |title=The Belarusian Nation through the Eyes of Diaspora and Fellow Compatriots |date=2022-11-02 |publisher=Belarusian Institute of Arts and Sciences, Canada |language=en |access-date=2026-09-19 }}</ref> Беларускія матэрыялы ва Універсітэце Таронта выкарыстоўваюцца і ў сучасных даследчых і адукацыйных праектах па гісторыі дыяспар, уцекачоў і архіваў. У 2026 годзе студэнты Цэнтра еўрапейскіх і еўразійскіх даследаванняў Школы Манка працавалі, у прыватнасці, з матэрыяламі калекцыі Пашкевічаў.<ref>{{cite web |url=https://munkschool.utoronto.ca/cees/news/archiving-diasporic-lives-fieldwork-memory-recordkeeping-and-justice |title=Archiving Diasporic Lives: Fieldwork on Memory, Recordkeeping, and Justice |publisher=Munk School of Global Affairs and Public Policy, University of Toronto |language=en |access-date=2026-09-19 }}</ref> == Асноўныя даследчыкі == * [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч]] — гісторык, педагог і арганізатар беларусазнаўчага лектарата ў Таронцкім універсітэце, адзін з заснавальнікаў канадскага БІНіМа. * [[Ян Садоўскі]] — даследчык беларускай гісторыі, мовы, літаратуры і бібліяграфіі, аўтар ''A History of the Byelorussians in Canada''. * [[Валянціна Пашкевіч]] — мовазнаўца і педагог, аўтар ''Fundamental Byelorussian'' і англа-беларускага слоўніка. * [[Зіна Гімпелевіч]] — літаратуразнаўца і славіст, даследчыца [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|Васіля Быкава]] і беларускай літаратуры. * [[Дэвід Марплз]] — гісторык і палітолаг, даследчык гісторыі, палітычнай сістэмы і нацыянальнай ідэнтычнасці Беларусі. * [[Івонка Сурвіла]] — мовазнаўца, перакладчыца і шматгадовая старшыня Беларускага інстытута навукі і мастацтва ў Канадзе. * [[Раіса Жук-Грышкевіч]] — аўтарка даследаванняў і мемуарных прац пра беларускую эміграцыю і гісторыю беларусаў Канады. == Гл. таксама == * [[Беларусазнаўства]] * [[Беларусы Канады]] * [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Канадзе]] * [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва]] * [[Канадская асацыяцыя славістаў]] * [[Беларусазнаўства ў ЗША]] * [[Беларусазнаўства ў Вялікабрытаніі]] * [[Беларусазнаўства ў Германіі]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Kaye V. J. ''Canadians of Byelorussian Origin''. — 1960. * Sadouski J. ''A History of the Byelorussians in Canada''. — Belleville, Ontario, 1981. * Pashkevich V. ''Fundamental Byelorussian''. — Toronto, 1974—1978. — Vol. 1—2. * Пашкевіч В. ''Ангельска-беларускі слоўнік''. — 2006. * Жук-Грышкевіч Р. ''Жыццё Вінцэнта Жук-Грышкевіча''. — Таронта, 1993. * Gimpelevich Z. ''Vasil Bykau: His Life and Works''. — Montreal — Kingston: McGill-Queen's University Press, 2005. * Marples D. R. ''Belarus: A Denationalized Nation''. — Amsterdam: Harwood Academic Publishers, 1999. * Marples D. R. ''Our Glorious Past: Lukashenka's Belarus and the Great Patriotic War''. — Stuttgart: Ibidem-Verlag, 2014. * Marples D. R., Laputska V. ''Belarus: What Everyone Needs to Know''. — New York: Oxford University Press, 2026. == Спасылкі == * [https://binim.org/ Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Канадзе]. * [https://pjrc.library.utoronto.ca/digital-collections/belarusian-publications-valentyna-and-michael-pashkievich-collection Беларускія выданні з калекцыі Валянтыны і Міхася Пашкевічаў ва Універсітэце Таронта]. * [https://recherche-collection-search.bac-lac.gc.ca/eng/Home/Record?IdNumber=106161&app=fonandcol Фонд Беларускага інстытута навукі і мастацтва ў Канадзе ў Бібліятэцы і архівах Канады]. {{Беларусазнаўства}} {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Беларусазнаўства паводле краін]] [[Катэгорыя:Навука ў Канадзе]] [[Катэгорыя:Беларусы Канады]] [[Катэгорыя:Беларуска-канадскія адносіны]] gp8w50g120n8ur4bedj07knsbezf70t 0 815055 5202504 2026-09-19T21:34:06Z АлесьНавіцкі90 162483 АлесьНавіцкі90 перанёс старонку [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва]] у [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва (значэнні)]]: Шмат дзе гіперспасылка "Беларускі інстытут навукі і мастацтва" мае на ўвазе менавіта Нью-Ёркскі. 5202504 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва (значэнні)]] 7fqe0ajc8qfuqbg0s1t8p9lozq5z3b5 5202506 5202504 2026-09-19T21:36:39Z АлесьНавіцкі90 162483 Часцей за ўсё пад БІНІМ маюць на ўвазе менавіта Нью-Ёркскі, шмат гіперспасылак чырвоныя з-за неадназначнасці, таму лагічна яе ліквідаваць. 5202506 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Нью-Ёрку]] ng4gllfhyxdu00hpb1udcmf9bcmob2c 0 815056 5202509 2026-09-19T21:39:13Z АлесьНавіцкі90 162483 Ствараю старонку-перасылку. 5202509 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Запісы БІНіМ]] pmxtloqx4llwzd3tjpmtifibu8xyjls 0 815057 5202511 2026-09-19T21:43:06Z АлесьНавіцкі90 162483 Перасылае да [[Скарыназнаўства]] 5202511 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Скарыназнаўства]] ou40jfmo2r4448fg10ou2sva8oviivh 0 815058 5202518 2026-09-19T21:59:39Z АлесьНавіцкі90 162483 Перасылае да [[Пётр Пятровіч Мурзёнак]] 5202518 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Пётр Пятровіч Мурзёнак]] 64nkblcihdmq6pvu3bflpt5c88xj0c1 0 815059 5202519 2026-09-19T22:00:57Z АлесьНавіцкі90 162483 Перасылае да [[Янка Садоўскі]] 5202519 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Янка Садоўскі]] juu0s8ncpdc6ujuuajm5pw4nugyl1k3 0 815060 5202522 2026-09-19T22:07:48Z АлесьНавіцкі90 162483 Новы артыкул. 5202522 wikitext text/x-wiki '''Беларусазнаўства ў Чэхіі''' — сукупнасць навуковых даследаванняў [[Беларусь|Беларусі]], [[беларусы|беларусаў]], [[беларуская мова|беларускай мовы]], літаратуры, гісторыі і культуры, якія развіваліся на тэрыторыі сучаснай [[Чэхія|Чэхіі]] і ранейшай [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]]. Пачатак сістэматычнай цікавасці чэшскіх даследчыкаў да беларускай праблематыкі адносіцца да канца XIX стагоддзя і звязаны з развіццём [[славістыка|славістыкі]], этнаграфіі і літаратурнага перакладу. Адным з пачынальнікаў чэшскага беларусазнаўства лічыцца славіст [[Адольф Чэрны]], заснавальнік часопіса ''Slovanský přehled'', які наведваў беларускія землі, падтрымліваў сувязі з дзеячамі беларускага нацыянальнага руху і перакладаў беларускую літаратуру.<ref name="Kolenovska2015">{{cite journal |last=Kolenovská |first=Daniela |title=České snahy o porozumění Bělorusku mezi vědou a politikou |journal=Sborník Národního muzea v Praze. Řada A – Historie |volume=69 |issue=1–2 |year=2015 |pages=25—32 |url=https://publikace.nm.cz/file/cd41588704e8a2fbe490fcbf17b00f87/18981/sbornik_A_1_2015_p25-32.pdf |language=cs }}</ref> Асаблівае значэнне для развіцця беларусазнаўства мела [[Прага]] міжваеннага часу, дзе дзейнічалі беларускія эміграцыйныя навуковыя і культурныя структуры, вучыліся беларускія студэнты і збіраліся архіўныя і бібліятэчныя матэрыялы. Пасля Другой сусветнай вайны асноўнымі кірункамі чэшскага беларусазнаўства сталі мовазнаўства, літаратуразнаўства і пераклад, а з канца XX — пачатку XXI стагоддзя да іх далучыліся гісторыя, паліталогія, даследаванні нацыянальнай ідэнтычнасці, эміграцыі і беларуска-чэшскіх сувязей.<ref name="Kolenovska2015"/> == Пачаткі ў XIX — пачатку XX стагоддзя == Адным з ранніх даследчыкаў беларускай народнай культуры быў чэшскі этнограф, мастак і фалькларыст [[Людвік Куба]]. Падчас падарожжа па славянскіх землях у 1886 годзе ён наведаў беларускія тэрыторыі, запісваў народныя песні і пазней уключыў беларускія матэрыялы ў шматтомнае выданне ''Slovanstvo ve svých zpěvech'' («Славянства ў сваіх песнях»).<ref name="Kolenovska2015"/> [[Файл:Adolf Cerny 1892 Fiedler.png|thumb|[[Адольф Чэрны]] — адзін з пачынальнікаў чэшскага беларусазнаўства]] Больш сістэматычны характар беларуская тэматыка набыла ў працах [[Адольф Чэрны|Адольфа Чэрнага]] (1864—1952), чэшскага славіста, этнографа, журналіста і перакладчыка. Ён наведваў беларускія землі ў 1889 і 1897 гадах, а з 1898 года выдаваў славістычны часопіс ''Slovanský přehled'', дзе адным з першых у чэшскім навуковым і грамадскім асяроддзі прадстаўляў беларусаў як асобны славянскі народ.<ref name="Cerny2013">{{cite journal |last=Černý |first=Marcel |title=Adolf Černý jako první český překladatel novodobé běloruské literatury |journal=Slavia |volume=82 |issue=1—2 |year=2013 |pages=69—111 |language=cs }}</ref> Чэрны падтрымліваў кантакты з [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Іванам]] і [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антонам Луцкевічамі]], атрымліваў ''[[Наша Доля|Нашу Долю]]'' і ''[[Наша Ніва (1906)|Нашу Ніву]]''. У 1909 годзе Антон Луцкевіч пад псеўданімам Навіна апублікаваў у ''Slovanský přehled'' артыкул пра гісторыю Беларусі і нацыянальную самабытнасць беларусаў.<ref name="Kolenovska2015"/> Адольф Чэрны стаў таксама адным з першых чэшскіх перакладчыкаў новай беларускай літаратуры. Ён перакладаў творы [[Янка Купала|Янкі Купалы]], [[Якуб Колас|Якуба Коласа]] і [[Цішка Гартны|Цішкі Гартнага]], публікаваў матэрыялы пра беларускую культуру ў чэшскім друку.<ref name="Cerny2013"/> З чэшскім беларусазнаўствам пачатку XX стагоддзя быў звязаны і славіст [[Іржы Поліўка]], прафесар [[Карлаў універсітэт|Карлавага ўніверсітэта]]. З 1903 года ён падтрымліваў навуковую перапіску з [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхімам Карскім]], абменьваўся з ім літаратурай і рэцэнзаваў этнаграфічныя і фальклорныя працы пра Беларусь.<ref name="Kolenovska2015"/> == Міжваенная Чэхаславакія == Пасля Першай сусветнай вайны Прага стала адным з галоўных інтэлектуальных цэнтраў беларускага замежжа. Дзяржаўная праграма дапамогі эмігрантам з былой Расійскай імперыі дазволіла сотням беларусаў вучыцца ў чэхаславацкіх універсітэтах і вышэйшых школах.<ref>{{cite journal |last=Bucha |first=Andrei I. |title=Academic Emigration of Belarusians from Western Belarus to Czechoslovakia in the 1920s |journal=Journal of Frontier Studies |volume=11 |issue=2 |year=2026 |pages=341—377 |doi=10.46539/jfs.v11i2.883 |language=en }}</ref> Беларускія студэнты і навукоўцы ўключаліся ў працу Карлавага ўніверсітэта, [[Украінскі вольны ўніверсітэт|Украінскага вольнага ўніверсітэта]], Украінскай гаспадарчай акадэміі ў [[Падзебрады|Падзебрадах]] і іншых навучальных устаноў. У Архіве Карлавага ўніверсітэта захоўваюцца дысертацыі шэрагу беларускіх дзеячаў міжваеннай эміграцыі.<ref name="Kolenovska2015"/> Сярод найбольш актыўных беларускіх даследчыкаў у Празе былі [[Тамаш Грыб]] і [[Мікола Ільяшэвіч]]. Ільяшэвіч атрымаў доктарскую ступень у Карлавым універсітэце, друкаваўся ў ''Slovanský přehled'' і падрыхтаваў чэшскамоўную кнігу ''Bělorus a Bělorusové'' («Беларусь і беларусы», Прага, 1930), у якой выклаў гісторыю Беларусі і аргументы беларускага нацыянальнага руху.<ref name="Kolenovska2015"/> === Беларускі навуковы кабінет === {{Асноўны артыкул|Беларускі навуковы кабінет у Празе}} У 1927 годзе ў Празе быў створаны [[Беларускі навуковы кабінет у Празе|Беларускі навуковы кабінет]], адной з першых спецыялізаваных беларусазнаўчых навуковых устаноў у эміграцыі. Яго дзейнасцю кіраваў Тамаш Грыб.<ref name="BuchaCabinet">{{cite journal |last=Буча |first=Андрэй |title=Беларускі навуковы кабінет у Празе (1927—1930 гг.): стварэнне і дзейнасць |journal=Беларускі гістарычны часопіс |language=be |url=https://pawet.net/files/bu_belkab.pdf }}</ref> Кабінет займаўся даследаваннем беларускай гісторыі, культуры, мовы і грамадскага жыцця, збіраў літаратуру і дакументы. Ён дзейнічаў у супрацоўніцтве з украінскімі эміграцыйнымі навуковымі структурамі і стаў адным з цэнтраў акадэмічнай дзейнасці беларусаў у міжваеннай Празе.<ref name="BuchaCabinet"/> === Беларускі замежны архіў === У 1928 годзе ў Празе быў арганізаваны [[Беларускі замежны архіў]], ініцыятарам якога быў [[Мікалай Вяршынін]]. Пасля яго смерці архіў узначаліў Тамаш Грыб.<ref>{{cite journal |last1=Plavec |first1=Michal |last2=Kolenovská |first2=Daniela |title=Tamaš Hryb a Běloruský vědecký kabinet (běloruský archiv) |journal=Práce z dějin Akademie věd |volume=12 |issue=1 |year=2020 |pages=55—72 |language=cs }}</ref> Грыб папаўняў збор дакументамі, кнігамі, перыядычнымі выданнямі, фотаздымкамі і газетнымі выразкамі. Толькі пасля 1934 года фонд павялічыўся на 457 архіўных аркушаў, 70 фотаздымкаў і 88 кніг і часопісаў.<ref name="Kolenovska2015"/> Значная частка сабраных беларускіх эміграцыйных архіваў пасля Другой сусветнай вайны была вывезена з Чэхаславакіі і апынулася ў савецкіх архівах.<ref>{{cite book |last1=Kolenovská |first1=Daniela |last2=Plavec |first2=Michal |title=Běloruská emigrace v meziválečném Československu: studie a dokumenty. Sociopolitický aspekt |location=Praha |publisher=Univerzita Karlova, Karolinum |year=2017 |pages=287 |isbn=978-80-246-3781-5 |language=cs }}</ref> === Славянскі інстытут і Славянская бібліятэка === У 1928 годзе ў Празе быў створаны [[Славянскі інстытут Акадэміі навук Чэшскай Рэспублікі|Славянскі інстытут]]. Беларуская тэматыка не сфарміравалася ў ім у асобны кірунак: яна разглядалася пераважна ў межах русістыкі і саветалогіі. Аднак бібліятэка інстытута збірала беларускія кнігі і перыядычныя выданні з Польшчы і СССР, рэгістравала пражскія лекцыі па беларускай тэматыцы і падтрымлівала кантакты з беларускімі эміграцыйнымі структурамі.<ref name="Kolenovska2015"/> Асаблівае значэнне набыла [[Славянская бібліятэка ў Празе|Славянская бібліятэка]], у фондах якой захавалася значная калекцыя беларускіх эміграцыйных кніг, часопісаў і дакументаў. У XXI стагоддзі яна застаецца адным з галоўных чэшскіх цэнтраў крыніц для вывучэння Беларусі і беларускай эміграцыі.<ref name="Kolenovska2015"/> == Чэшскія перакладчыкі і беларуская літаратура == У міжваенны перыяд важную ролю ў распаўсюджванні беларускай літаратуры адыграў Францішак Рут Ціхі (František Rut Tichý, 1886—1968), перакладчык і папулярызатар славянскіх літаратур. Ён перакладаў на чэшскую мову творы Янкі Купалы, [[Алесь Дудар|Алеся Дудара]], [[Аркадзь Моркаўка|Аркадзя Моркаўкі]], Цішкі Гартнага і іншых беларускіх аўтараў.<ref name="Tichy">{{cite journal |title=Франтишек Рут Тихий — выдающийся пропагандист белорусского языка и литературы межвоенного периода в Чехословакии |journal=Białorutenistyka Białostocka |issue=8 |year=2016 |pages=81—129 |url=https://repozytorium.uwb.edu.pl/jspui/handle/11320/5397 |language=ru }}</ref> Збор яго беларускіх перакладаў захоўваецца ў літаратурным архіве [[Музей чэшскай літаратуры|Музея чэшскай літаратуры]] ў Празе. Даследаванні дзейнасці Ціхага дазволілі аднавіць бібліяграфію яго перакладаў з беларускай мовы.<ref name="Tichy"/> == Беларусазнаўства пасля 1945 года == Пасля Другой сусветнай вайны даследаванне Беларусі ў Чэхаславакіі развівалася пераважна ў межах русістыкі і славістыкі. Галоўнымі напрамкамі былі беларуская мова, літаратура і чэшска-беларускія літаратурныя сувязі.<ref name="Kolenovska2015"/> Асноўнымі прадстаўнікамі гэтага этапу ў Карлавым універсітэце былі [[Вацлаў Жыдліцкі]] і Мікалаш Затоўканюк, якія працавалі на кафедры русістыкі Філасофскага факультэта.<ref name="Kolenovska2015"/> === Вацлаў Жыдліцкі === [[Вацлаў Жыдліцкі]] (1931—2002) стаў адным з найбольш значных чэшскіх даследчыкаў беларускай літаратуры другой паловы XX стагоддзя. Ён вывучаў гісторыю беларускай літаратуры, чэшска-беларускія літаратурныя сувязі і перакладаў беларускую прозу і паэзію.<ref name="Zidlicky">{{cite journal |last=Chlaňová |first=Tereza |title=Václav Židlický a jeho činnost bělorusistická |year=2013 |work=České vědomí Bělarusi |location=Praha |publisher=Karolinum |pages=327—335 |isbn=978-80-246-2252-1 |language=cs }}</ref> Сярод яго прац — даследаванні чэшска-беларускіх сувязей, агляды гісторыі беларускай літаратуры і артыкулы пра [[Янка Купала|Янку Купалу]], [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]], [[Алесь Адамовіч|Алеся Адамовіча]], [[Янка Брыль|Янку Брыля]], [[Іван Мікалаевіч Пташнікаў|Івана Пташнікава]] і [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|Васіля Быкава]].<ref name="Zidlicky"/> Жыдліцкі пераклаў на чэшскую мову шэраг твораў беларускай літаратуры, у тым ліку творы Караткевіча, Быкава, Брыля і Адамовіча. Пры Філасофскім факультэце Карлавага ўніверсітэта ён таксама кіраваў беларускім кабінетам і чытаў курсы па беларускай літаратуры.<ref name="Kolenovska2015"/> == Пасля 1989 года == Пасля падзення камуністычнага рэжыму чэшскае беларусазнаўства пашырыла тэматыку. Побач з філалагічнымі даследаваннямі ўзрасла ўвага да гісторыі беларускага нацыянальнага руху, міжваеннай эміграцыі, палітычнай гісторыі, нацыянальнай ідэнтычнасці і сучасных грамадскіх працэсаў.<ref name="Kolenovska2015"/> У 1990-я гады на Педагагічным факультэце Карлавага ўніверсітэта курс па Беларусі выкладаў украініст Багдан Зілінскі, а на Філасофскім факультэце працягваў дзейнічаць беларускі кабінет Вацлава Жыдліцкага.<ref name="Kolenovska2015"/> Важную ролю ў аднаўленні беларусазнаўчых даследаванняў адыграла Славянская бібліятэка. Яе супрацоўнікі Францішка Сокалава і Іржы Вацэк займаліся беларускімі зборамі, арганізоўвалі выставы і навуковыя мерапрыемствы, прысвечаныя міжваеннай эміграцыі, [[Францыск Скарына|Францыску Скарыну]] і беларуска-чэшскім сувязям.<ref name="Kolenovska2015"/> У 1995, 1997, 2006 і 2013 гадах Славянская бібліятэка ўдзельнічала ў выставах і канферэнцыях, якія прадстаўлялі беларускую эміграцыю, выдавецкую спадчыну і беларуска-чэшскія культурныя сувязі.<ref name="Kolenovska2015"/> == Універсітэцкае беларусазнаўства == === Карлаў універсітэт === [[Карлаў універсітэт]] застаецца асноўным універсітэцкім цэнтрам чэшскіх даследаванняў Беларусі. Пасля смерці Вацлава Жыдліцкага і Мікалаша Затоўканюка беларуская тэматыка развівалася ў некалькіх універсітэцкіх падраздзяленнях.<ref name="Kolenovska2015"/> На Факультэце гуманітарных даследаванняў пад кіраўніцтвам [[Міраслаў Грох|Міраслава Гроха]] вывучаліся працэсы фарміравання сучасных нацый, у тым ліку беларусаў. Адной з даследчыц гэтага кірунку стала [[Алена Маркава]], якая спецыялізуецца на беларускай гісторыі, нацыянальнай палітыцы і беларусізацыі 1920-х гадоў.<ref name="Markova">{{cite web |url=https://fhs.cuni.cz/FHSENG-1486.html |title=Mgr. Alena Marková, Ph.D. |publisher=Faculty of Humanities, Charles University |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> У 2012 годзе выйшла яе манаграфія ''Sovětská bělorusizace jako cesta k národu: iluze nebo realita?'', а ў 2021 годзе — англамоўная перапрацаваная праца ''The Path to a Soviet Nation. The Policy of Belarusization''.<ref name="Markova"/> На Філасофскім факультэце Карлавага ўніверсітэта ў праграме Інстытута ўсходнееўрапейскіх даследаванняў існаваў курс ''Úvod do studia bělorusistiky'' («Уводзіны ў беларусазнаўства»). Курс ахопліваў гісторыю, культуру, мову, рэлігію, этнічны склад Беларусі, беларускую дыяспару і беларуска-чэшскія культурныя сувязі.<ref>{{cite web |url=https://is.cuni.cz/studium/predmety/index.php?do=predmet&fak=11210&kod=AVES00629&skr=2025 |title=Úvod do studia bělorusistiky |publisher=Univerzita Karlova |language=cs |access-date=2026-09-20 }}</ref> Іншы беларусазнаўчы курс Карлавага ўніверсітэта, прысвечаны гісторыі, культуры, шматмоўю і сучаснасці Беларусі, вёў Сяргей Сматрычэнка.<ref>{{cite web |url=https://is.cuni.cz/studium/predmety/index.php?do=predmet&fak=11210&kod=AVES00680&skr=2025 |title=Bělorusko |publisher=Univerzita Karlova |language=cs |access-date=2026-09-20 }}</ref> === Масарыкаў універсітэт === У [[Масарыкаў універсітэт|Масарыкавым універсітэце]] ў [[Брно]] беларуская тэматыка развівалася ў межах славістыкі, літаратуразнаўства і паліталогіі. З ёю былі звязаны даследаванні Іва Поспішыла, Бржэціслава Данчака, Сяргея Сматрычэнкі і іншых навукоўцаў.<ref name="Kolenovska2015"/> У Брно выконваліся дыпломныя і дысертацыйныя працы па беларускай мове і літаратуры. У 2011 годзе была абаронена дысертацыя Катарыны Кедран па гендарнай лінгвістыцы, а ў 2012 годзе Тэрэза Свадашава падрыхтавала даследаванне чэшска-беларускіх літаратурных адносін.<ref name="Kolenovska2015"/> === Універсітэт Яна Эвангелісты Пуркінэ === З пачатку XXI стагоддзя беларуская лінгвістычная і культурная тэматыка прадстаўлена таксама ва [[Універсітэт Яна Эвангелісты Пуркінэ|Універсітэце Яна Эвангелісты Пуркінэ]] ва [[Усці-над-Лабем]], дзе працавала беларуская мовазнаўца [[Іна Каліта]].<ref name="Kolenovska2015"/> Яе даследаванні прысвечаны беларускай мове, лінгвакультуралогіі, сацыялінгвістыцы і беларуска-чэшскім культурным сувязям. Яна ўдзельнічала таксама ў калектыўным зборніку ''České vědomí Bělarusi''.<ref>{{cite web |url=https://starfos.tacr.cz/en/vysledky-vyzkumu/RIV%2F44555601%3A13430%2F13%3A43885187 |title=Phonetic Linguo-uniqueness in the Binary Concept of “my own” – “foreign” |publisher=Informační systém výzkumu, vývoje a inovací |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> == Даследаванне беларускай эміграцыі == Адным з найбольш развітых кірункаў сучаснага чэшскага беларусазнаўства стала вывучэнне беларускай эміграцыі ў міжваеннай Чэхаславакіі. У 2017 годзе Даніэла Каленоўска і Міхал Плавец апублікавалі манаграфію ''Běloruská emigrace v meziválečném Československu: studie a dokumenty. Sociopolitický aspekt''. Даследаванне заснавана на матэрыялах шэрагу чэшскіх архіваў і прысвечана беларускім студэнтам, грамадскім арганізацыям, палітычнай эміграцыі і яе адносінам з чэхаславацкай дзяржавай.<ref>{{cite web |url=https://ims.fsv.cuni.cz/contacts/institute-members/37465501 |title=Mgr. Daniela Kolenovská, Ph.D. |publisher=Institut mezinárodních studií, Univerzita Karlova |language=cs |access-date=2026-09-20 }}</ref> Асноўнымі крыніцамі для гэтага кірунку з'яўляюцца фонды Нацыянальнага архіва Чэшскай Рэспублікі, Архіва Карлавага ўніверсітэта, Архіва Міністэрства замежных спраў, Архіва Канцылярыі прэзідэнта Рэспублікі, Славянскай бібліятэкі і іншых устаноў.<ref name="Kolenovska2015"/> У 2026 годзе было апублікавана асобнае даследаванне Андрэя Бучы пра акадэмічную эміграцыю беларусаў з Заходняй Беларусі ў Чэхаславакію ў 1920-я гады.<ref>{{cite journal |last=Bucha |first=Andrei I. |title=Academic Emigration of Belarusians from Western Belarus to Czechoslovakia in the 1920s |journal=Journal of Frontier Studies |volume=11 |issue=2 |year=2026 |pages=341—377 |doi=10.46539/jfs.v11i2.883 |language=en }}</ref> == Асноўныя абагульняльныя выданні == У 2006 годзе ў Празе выйшла чэшскамоўная кніга ''Dějiny Běloruska'' [[Генадзь Сагановіч|Генадзя Сагановіча]] і [[Захар Шыбека|Захара Шыбекі]]. У яе быў уключаны асобны раздзел пра чэшска-беларускія адносіны.<ref>{{cite book |last1=Sahanovič |first1=Hienadź |last2=Šybieka |first2=Zachar |title=Dějiny Běloruska |location=Praha |publisher=Nakladatelství Lidové noviny |year=2006 |pages=302 |isbn=80-7106-828-4 |language=cs }}</ref> У 2021 годзе выйшла новая, пашыраная і перапрацаваная версія ''Dějiny Běloruska'', падрыхтаваная Аленай Маркавай, Генадзем Сагановічам і Захарам Шыбекам. Кніга ахоплівае гісторыю беларускіх зямель ад Вялікага Княства Літоўскага да падзей XXI стагоддзя.<ref>{{cite book |last1=Marková |first1=Alena |last2=Sahanovič |first2=Hienadź |last3=Šybieka |first3=Zachar |title=Dějiny Běloruska |location=Praha |publisher=Nakladatelství Lidové noviny |year=2021 |pages=302 |isbn=978-80-7422-667-0 |language=cs }}</ref> У 2013 годзе выдавецтва Карлавага ўніверсітэта ''Karolinum'' выпусціла вялікі міждысцыплінарны зборнік ''České vědomí Bělarusi'', падрыхтаваны Верай Лендэлавай, Іржы Марванам і Міхалам Вашычкам. У кнізе змешчаны працы каля 30 чэшскіх і беларускіх аўтараў пра мову, літаратуру, культуру, гісторыю і чэшска-беларускія сувязі.<ref name="CeskeVedomi">{{cite book |title=České vědomí Bělarusi |editor1-last=Lendělová |editor1-first=Věra |editor2-last=Marvan |editor2-first=Jiří |location=Praha |publisher=Karolinum |year=2013 |pages=428 |isbn=978-80-246-2252-1 |language=cs }}</ref> == Беларускі інстытут у Празе == {{Асноўны артыкул|Беларускі інстытут у Празе}} 8 сакавіка 2022 года быў заснаваны [[Беларускі інстытут у Празе]] — недзяржаўная навуковая арганізацыя, якая аб'ядноўвае даследчыкаў беларускай гісторыі, мовы, філасофіі, культуры і беларуска-чэшскіх сувязей.<ref name="BIP">{{cite journal |last1=Каліта |first1=Іна |last2=Скеп’ян |first2=Ніна |title=Беларускі інстытут у Празе |journal=International Journal of Belarusian Glottodidactics |issue=8 |year=2024 |pages=75—77 |doi=10.31338/uw.ijbg.2024.6 |url=https://open.icm.edu.pl/handle/123456789/26758 |language=be }}</ref> Да асноўных кірункаў яго працы адносяцца навуковыя даследаванні, адкрытыя лекцыі, канферэнцыі і семінары, супрацоўніцтва з бібліятэкамі і архівамі, выдавецкая дзейнасць і падрыхтоўка адукацыйных матэрыялаў і слоўнікаў.<ref name="BIP"/> Адным з праектаў Інстытута стаў міжнародны анлайн-семінар па гісторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У 2023 годзе Інстытут сумесна са Славянскай бібліятэкай арганізаваў міжнародны сімпозіум «Імем беларускага народа…», прысвечаны стагоддзю пераезду [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады БНР]] у Прагу.<ref name="BIP"/> Матэрыялы сімпозіума і аднайменнай выставы былі выдадзены ў 2025 годзе Славянскай бібліятэкай і Беларускім інстытутам у Празе ў зборніку ''Instituce v exilu: sto let od příchodu exilové vlády Běloruské lidové republiky do Prahy''.<ref>{{cite book |title=Instituce v exilu: sto let od příchodu exilové vlády Běloruské lidové republiky do Prahy |editor-last=Skepyan |editor-first=Nina |location=Praha |publisher=Běloruský institut v Praze; Národní knihovna České republiky – Slovanská knihovna |year=2025 |pages=196 |isbn=978-80-7050-826-8 |language=cs }}</ref> У 2026 годзе Беларускі інстытут у Празе сумесна з Міжнародным цэнтрам даследавання этнічнай і моўнай разнастайнасці рэалізаваў праект, прысвечаны становішчу беларускай гістарычнай навукі ў эміграцыі і інстытуцыйным праблемам беларускіх даследчыкаў за межамі Беларусі.<ref>{{cite web |url=https://www.icelds.org/2026/06/29/policy-paper-belarusian-historical-scholarship-in-exile-its-current-state-and-challenges/ |title=Belarusian historical scholarship in exile, its current state and challenges |date=2026-06-29 |publisher=International Centre for Ethnic and Linguistic Diversity Studies |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> == Асноўныя даследчыкі == Сярод даследчыкаў, якія зрабілі ўклад у развіццё беларусазнаўства ў Чэхіі і Чэхаславакіі: * [[Людвік Куба]] — этнограф і фалькларыст, даследчык беларускіх народных песень; * [[Адольф Чэрны]] — славіст, публіцыст і перакладчык, адзін з пачынальнікаў чэшскага беларусазнаўства; * [[Іржы Поліўка]] — славіст і фалькларыст, даследчык беларускай этнаграфіі і карэспандэнт Яўхіма Карскага; * Францішак Рут Ціхі — перакладчык і папулярызатар беларускай літаратуры; * [[Тамаш Грыб]] — гісторык і арганізатар Беларускага навуковага кабінета і Беларускага замежнага архіва ў Празе; * [[Мікола Ільяшэвіч]] — гісторык, аўтар чэшскамоўных прац пра Беларусь; * [[Вацлаў Жыдліцкі]] — літаратуразнаўца і перакладчык, даследчык гісторыі беларускай літаратуры; * Мікалаш Затоўканюк — мовазнаўца і славіст; * Багдан Зілінскі — гісторык і славіст; * Даніэла Каленоўска — даследчыца беларускай эміграцыі і гісторыі беларуска-чэшскіх сувязей; * Міхал Плавец — гісторык, даследчык міжваеннай беларускай эміграцыі; * [[Алена Маркава]] — гісторык, даследчыца нацыянальнай палітыкі і беларусізацыі; * [[Іна Каліта]] — мовазнаўца і даследчыца беларускай мовы і культуры; * Сяргей Сматрычэнка — славіст, выкладчык беларускай мовы, культуры і краіназнаўства. == Асноўныя цэнтры і зборы == Да галоўных сучасных і гістарычных асяродкаў беларусазнаўства ў Чэхіі адносяцца: * [[Карлаў універсітэт]]; * [[Славянская бібліятэка ў Празе]]; * [[Славянскі інстытут Акадэміі навук Чэшскай Рэспублікі]]; * [[Беларускі інстытут у Празе]]; * [[Масарыкаў універсітэт]]; * [[Універсітэт Яна Эвангелісты Пуркінэ]]; * Нацыянальны архіў Чэшскай Рэспублікі; * Архіў Карлавага ўніверсітэта; * Архіў Міністэрства замежных спраў Чэшскай Рэспублікі. == Гл. таксама == * [[Беларусазнаўства]] * [[Беларусы Чэхіі]] * [[Беларускі інстытут у Празе]] * [[Беларускі навуковы кабінет у Празе]] * [[Беларускі замежны архіў]] * [[Беларуска-чэшскія адносіны]] * [[Беларусазнаўства ў Германіі]] * [[Беларусазнаўства ў Канадзе]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Kolenovská D. ''České snahy o porozumění Bělorusku mezi vědou a politikou'' // ''Sborník Národního muzea v Praze. Řada A – Historie''. — 2015. — Vol. 69. — № 1—2. — S. 25—32. * Lendělová V., Marvan J., Vašíček M. (eds.). ''České vědomí Bělarusi''. — Praha: Karolinum, 2013. — 428 s. — ISBN 978-80-246-2252-1. * Kolenovská D., Plavec M. ''Běloruská emigrace v meziválečném Československu: studie a dokumenty. Sociopolitický aspekt''. — Praha: Karolinum, 2017. — 287 s. — ISBN 978-80-246-3781-5. * Marková A., Sahanovič H., Šybieka Z. ''Dějiny Běloruska''. — Praha: Nakladatelství Lidové noviny, 2021. — 302 s. — ISBN 978-80-7422-667-0. * Sahanovič H., Šybieka Z. ''Dějiny Běloruska''. — Praha: Nakladatelství Lidové noviny, 2006. — 302 s. — ISBN 80-7106-828-4. * Буча А. ''Беларускі навуковы кабінет у Празе (1927—1930 гг.): стварэнне і дзейнасць''. * Černý M. ''Adolf Černý jako první český překladatel novodobé běloruské literatury'' // ''Slavia''. — 2013. — T. 82. — № 1—2. — S. 69—111. * Chlaňová T. ''Václav Židlický a jeho činnost bělorusistická'' // ''České vědomí Bělarusi''. — Praha: Karolinum, 2013. — S. 327—335. * Plavec M., Kolenovská D. ''Tamaš Hryb a Běloruský vědecký kabinet (běloruský archiv)'' // ''Práce z dějin Akademie věd''. — 2020. — T. 12. — № 1. — S. 55—72. * ''Instituce v exilu: sto let od příchodu exilové vlády Běloruské lidové republiky do Prahy'' / ed. Nina Skepyan. — Praha: Běloruský institut v Praze; Národní knihovna České republiky – Slovanská knihovna, 2025. — 196 s. — ISBN 978-80-7050-826-8. == Спасылкі == * [https://publikace.nm.cz/file/cd41588704e8a2fbe490fcbf17b00f87/18981/sbornik_A_1_2015_p25-32.pdf Daniela Kolenovská. České snahy o porozumění Bělorusku mezi vědou a politikou]. * [https://www.cupress.cuni.cz/ink2_ext/index.jsp?id=227078&include=podrobnosti «České vědomí Bělarusi»] — выдавецтва Карлавага ўніверсітэта. * [https://open.icm.edu.pl/handle/123456789/26758 Іна Каліта, Ніна Скеп’ян. «Беларускі інстытут у Празе»]. * [https://www.nkp.cz/o-knihovne/vydane-publikace/instituce-v-exilu-sto-let-od-prichodu-exilove-vlady-beloruske-lidove-republiky-do-prahy «Instituce v exilu»] — Нацыянальная бібліятэка Чэшскай Рэспублікі. {{Беларусазнаўства}} {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Беларусазнаўства паводле краін]] [[Катэгорыя:Навука ў Чэхіі]] [[Катэгорыя:Беларуска-чэшскія адносіны]] [[Катэгорыя:Славістыка ў Чэхіі]] pbl9owfvneg82szgwojs9zohtrx40n9 5202523 5202522 2026-09-19T22:12:00Z АлесьНавіцкі90 162483 Новы артыкул. 5202523 wikitext text/x-wiki '''Беларусазнаўства ў Чэхіі''' — сукупнасць навуковых даследаванняў [[Беларусь|Беларусі]], [[беларусы|беларусаў]], [[беларуская мова|беларускай мовы]], літаратуры, гісторыі і культуры, якія развіваліся на тэрыторыі сучаснай [[Чэхія|Чэхіі]] і ранейшай [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]]. Пачатак сістэматычнай цікавасці чэшскіх даследчыкаў да беларускай праблематыкі адносіцца да канца XIX стагоддзя і звязаны з развіццём [[славістыка|славістыкі]], этнаграфіі і літаратурнага перакладу. Адным з пачынальнікаў чэшскага беларусазнаўства лічыцца славіст [[Адольф Чэрны]], заснавальнік часопіса ''Slovanský přehled'', які наведваў беларускія землі, падтрымліваў сувязі з дзеячамі беларускага нацыянальнага руху і перакладаў беларускую літаратуру.<ref name="Kolenovska2015">{{cite journal |last=Kolenovská |first=Daniela |title=České snahy o porozumění Bělorusku mezi vědou a politikou |journal=Sborník Národního muzea v Praze. Řada A – Historie |volume=69 |issue=1–2 |year=2015 |pages=25—32 |url=https://publikace.nm.cz/file/cd41588704e8a2fbe490fcbf17b00f87/18981/sbornik_A_1_2015_p25-32.pdf |language=cs }}</ref> Асаблівае значэнне для развіцця беларусазнаўства мела [[Прага]] міжваеннага часу, дзе дзейнічалі беларускія эміграцыйныя навуковыя і культурныя структуры, вучыліся беларускія студэнты і збіраліся архіўныя і бібліятэчныя матэрыялы. Пасля Другой сусветнай вайны асноўнымі кірункамі чэшскага беларусазнаўства сталі мовазнаўства, літаратуразнаўства і пераклад, а з канца XX — пачатку XXI стагоддзя да іх далучыліся гісторыя, паліталогія, даследаванні нацыянальнай ідэнтычнасці, эміграцыі і беларуска-чэшскіх сувязей.<ref name="Kolenovska2015"/> У XXI стагоддзі адным з асноўных цэнтраў лінгвістычнага беларусазнаўства стаў [[Славянскі інстытут Акадэміі навук Чэшскай Рэспублікі]], дзе праводзяцца даследаванні беларускай дыялекталогіі, гісторыі беларускай мовы, балта-славянскага і беларуска-заходнеславянскага моўнага памежжа. Значную частку гэтых даследаванняў вядзе мовазнавец [[Міраслаў Янковяк]].<ref name="JankowiakProfile">{{cite web |url=https://www.slu.cas.cz/en/zamestnanec/miroslaw-jankowiak |title=Dr hab. Mirosław Jankowiak |publisher=Institute of Slavonic Studies of the Czech Academy of Sciences |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> == Пачаткі ў XIX — пачатку XX стагоддзя == Адным з ранніх даследчыкаў беларускай народнай культуры быў чэшскі этнограф, мастак і фалькларыст [[Людвік Куба]]. Падчас падарожжа па славянскіх землях у 1886 годзе ён наведаў беларускія тэрыторыі, запісваў народныя песні і пазней уключыў беларускія матэрыялы ў шматтомнае выданне ''Slovanstvo ve svých zpěvech'' («Славянства ў сваіх песнях»).<ref name="Kolenovska2015"/> [[Файл:Adolf Cerny 1892 Fiedler.png|thumb|[[Адольф Чэрны]] — адзін з пачынальнікаў чэшскага беларусазнаўства]] Больш сістэматычны характар беларуская тэматыка набыла ў працах [[Адольф Чэрны|Адольфа Чэрнага]] (1864—1952), чэшскага славіста, этнографа, журналіста і перакладчыка. Ён наведваў беларускія землі ў 1889 і 1897 гадах, а з 1898 года выдаваў славістычны часопіс ''Slovanský přehled'', дзе адным з першых у чэшскім навуковым і грамадскім асяроддзі прадстаўляў беларусаў як асобны славянскі народ.<ref name="Cerny2013">{{cite journal |last=Černý |first=Marcel |title=Adolf Černý jako první český překladatel novodobé běloruské literatury |journal=Slavia |volume=82 |issue=1—2 |year=2013 |pages=69—111 |language=cs }}</ref> Чэрны падтрымліваў кантакты з [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Іванам]] і [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антонам Луцкевічамі]], атрымліваў ''[[Наша Доля|Нашу Долю]]'' і ''[[Наша Ніва (1906)|Нашу Ніву]]''. У 1909 годзе Антон Луцкевіч пад псеўданімам Навіна апублікаваў у ''Slovanský přehled'' артыкул пра гісторыю Беларусі і нацыянальную самабытнасць беларусаў.<ref name="Kolenovska2015"/> Адольф Чэрны стаў таксама адным з першых чэшскіх перакладчыкаў новай беларускай літаратуры. Ён перакладаў творы [[Янка Купала|Янкі Купалы]], [[Якуб Колас|Якуба Коласа]] і [[Цішка Гартны|Цішкі Гартнага]], публікаваў матэрыялы пра беларускую культуру ў чэшскім друку.<ref name="Cerny2013"/> З чэшскім беларусазнаўствам пачатку XX стагоддзя быў звязаны і славіст [[Іржы Поліўка]], прафесар [[Карлаў універсітэт|Карлавага ўніверсітэта]]. З 1903 года ён падтрымліваў навуковую перапіску з [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхімам Карскім]], абменьваўся з ім літаратурай і рэцэнзаваў этнаграфічныя і фальклорныя працы пра Беларусь.<ref name="Kolenovska2015"/> == Міжваенная Чэхаславакія == Пасля Першай сусветнай вайны Прага стала адным з галоўных інтэлектуальных цэнтраў беларускага замежжа. Дзяржаўная праграма дапамогі эмігрантам з былой Расійскай імперыі дазволіла сотням беларусаў вучыцца ў чэхаславацкіх універсітэтах і вышэйшых школах.<ref>{{cite journal |last=Bucha |first=Andrei I. |title=Academic Emigration of Belarusians from Western Belarus to Czechoslovakia in the 1920s |journal=Journal of Frontier Studies |volume=11 |issue=2 |year=2026 |pages=341—377 |doi=10.46539/jfs.v11i2.883 |language=en }}</ref> Беларускія студэнты і навукоўцы ўключаліся ў працу Карлавага ўніверсітэта, [[Украінскі вольны ўніверсітэт|Украінскага вольнага ўніверсітэта]], Украінскай гаспадарчай акадэміі ў [[Падзебрады|Падзебрадах]] і іншых навучальных устаноў. У Архіве Карлавага ўніверсітэта захоўваюцца дысертацыі шэрагу беларускіх дзеячаў міжваеннай эміграцыі.<ref name="Kolenovska2015"/> Сярод найбольш актыўных беларускіх даследчыкаў у Празе былі [[Тамаш Грыб]] і [[Мікола Ільяшэвіч]]. Ільяшэвіч атрымаў доктарскую ступень у Карлавым універсітэце, друкаваўся ў ''Slovanský přehled'' і падрыхтаваў чэшскамоўную кнігу ''Bělorus a Bělorusové'' («Беларусь і беларусы», Прага, 1930), у якой выклаў гісторыю Беларусі і аргументы беларускага нацыянальнага руху.<ref name="Kolenovska2015"/> === Беларускі навуковы кабінет === {{Асноўны артыкул|Беларускі навуковы кабінет у Празе}} У 1927 годзе ў Празе быў створаны [[Беларускі навуковы кабінет у Празе|Беларускі навуковы кабінет]], адна з першых спецыялізаваных беларусазнаўчых навуковых устаноў у эміграцыі. Яго дзейнасцю кіраваў Тамаш Грыб.<ref name="BuchaCabinet">{{cite journal |last=Буча |first=Андрэй |title=Беларускі навуковы кабінет у Празе (1927—1930 гг.): стварэнне і дзейнасць |journal=Беларускі гістарычны часопіс |language=be |url=https://pawet.net/files/bu_belkab.pdf }}</ref> Кабінет займаўся даследаваннем беларускай гісторыі, культуры, мовы і грамадскага жыцця, збіраў літаратуру і дакументы. Ён дзейнічаў у супрацоўніцтве з украінскімі эміграцыйнымі навуковымі структурамі і стаў адным з цэнтраў акадэмічнай дзейнасці беларусаў у міжваеннай Празе.<ref name="BuchaCabinet"/> === Беларускі замежны архіў === У 1928 годзе ў Празе быў арганізаваны [[Беларускі замежны архіў]], ініцыятарам якога быў [[Мікалай Вяршынін]]. Пасля яго смерці архіў узначаліў Тамаш Грыб.<ref>{{cite journal |last1=Plavec |first1=Michal |last2=Kolenovská |first2=Daniela |title=Tamaš Hryb a Běloruský vědecký kabinet (běloruský archiv) |journal=Práce z dějin Akademie věd |volume=12 |issue=1 |year=2020 |pages=55—72 |language=cs }}</ref> Грыб папаўняў збор дакументамі, кнігамі, перыядычнымі выданнямі, фотаздымкамі і газетнымі выразкамі. Толькі пасля 1934 года фонд павялічыўся на 457 архіўных аркушаў, 70 фотаздымкаў і 88 кніг і часопісаў.<ref name="Kolenovska2015"/> Значная частка сабраных беларускіх эміграцыйных архіваў пасля Другой сусветнай вайны была вывезена з Чэхаславакіі і апынулася ў савецкіх архівах.<ref>{{cite book |last1=Kolenovská |first1=Daniela |last2=Plavec |first2=Michal |title=Běloruská emigrace v meziválečném Československu: studie a dokumenty. Sociopolitický aspekt |location=Praha |publisher=Univerzita Karlova, Karolinum |year=2017 |pages=287 |isbn=978-80-246-3781-5 |language=cs }}</ref> === Славянскі інстытут і Славянская бібліятэка === У 1928 годзе ў Празе быў створаны [[Славянскі інстытут Акадэміі навук Чэшскай Рэспублікі|Славянскі інстытут]]. Беларуская тэматыка доўгі час не складала ў ім асобнага арганізацыйнага кірунку і разглядалася ў больш шырокім кантэксце славістыкі, русістыкі і даследаванняў Усходняй Еўропы. Аднак інстытут і звязаныя з ім навуковыя асяродкі займаліся беларускімі моўнымі, літаратурнымі і гістарычнымі матэрыяламі.<ref name="Kolenovska2015"/> Асаблівае значэнне набыла [[Славянская бібліятэка ў Празе|Славянская бібліятэка]], у фондах якой захавалася значная калекцыя беларускіх эміграцыйных кніг, часопісаў і дакументаў. У XXI стагоддзі яна застаецца адным з галоўных чэшскіх цэнтраў крыніц для вывучэння Беларусі і беларускай эміграцыі.<ref name="Kolenovska2015"/> == Чэшскія перакладчыкі і беларуская літаратура == У міжваенны перыяд важную ролю ў распаўсюджванні беларускай літаратуры адыграў Францішак Рут Ціхі (František Rut Tichý, 1886—1968), перакладчык і папулярызатар славянскіх літаратур. Ён перакладаў на чэшскую мову творы Янкі Купалы, [[Алесь Дудар|Алеся Дудара]], [[Аркадзь Моркаўка|Аркадзя Моркаўкі]], Цішкі Гартнага і іншых беларускіх аўтараў.<ref name="Tichy">{{cite journal |title=Франтишек Рут Тихий — выдающийся пропагандист белорусского языка и литературы межвоенного периода в Чехословакии |journal=Białorutenistyka Białostocka |issue=8 |year=2016 |pages=81—129 |url=https://repozytorium.uwb.edu.pl/jspui/handle/11320/5397 |language=ru }}</ref> Збор яго беларускіх перакладаў захоўваецца ў літаратурным архіве [[Музей чэшскай літаратуры|Музея чэшскай літаратуры]] ў Празе. Даследаванні дзейнасці Ціхага дазволілі аднавіць бібліяграфію яго перакладаў з беларускай мовы.<ref name="Tichy"/> == Беларусазнаўства пасля 1945 года == Пасля Другой сусветнай вайны даследаванне Беларусі ў Чэхаславакіі развівалася пераважна ў межах русістыкі і славістыкі. Галоўнымі напрамкамі былі беларуская мова, літаратура і чэшска-беларускія літаратурныя сувязі.<ref name="Kolenovska2015"/> Асноўнымі прадстаўнікамі гэтага этапу ў Карлавым універсітэце былі [[Вацлаў Жыдліцкі]] і Мікалаш Затоўканюк, якія працавалі на кафедры русістыкі Філасофскага факультэта.<ref name="Kolenovska2015"/> === Вацлаў Жыдліцкі === [[Вацлаў Жыдліцкі]] (1931—2002) стаў адным з найбольш значных чэшскіх даследчыкаў беларускай літаратуры другой паловы XX стагоддзя. Ён вывучаў гісторыю беларускай літаратуры, чэшска-беларускія літаратурныя сувязі і перакладаў беларускую прозу і паэзію.<ref name="Zidlicky">{{cite journal |last=Chlaňová |first=Tereza |title=Václav Židlický a jeho činnost bělorusistická |year=2013 |work=České vědomí Bělarusi |location=Praha |publisher=Karolinum |pages=327—335 |isbn=978-80-246-2252-1 |language=cs }}</ref> Сярод яго прац — даследаванні чэшска-беларускіх сувязей, агляды гісторыі беларускай літаратуры і артыкулы пра [[Янка Купала|Янку Купалу]], [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]], [[Алесь Адамовіч|Алеся Адамовіча]], [[Янка Брыль|Янку Брыля]], [[Іван Мікалаевіч Пташнікаў|Івана Пташнікава]] і [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|Васіля Быкава]].<ref name="Zidlicky"/> Жыдліцкі пераклаў на чэшскую мову шэраг твораў беларускай літаратуры, у тым ліку творы Караткевіча, Быкава, Брыля і Адамовіча. Пры Філасофскім факультэце Карлавага ўніверсітэта ён таксама кіраваў беларускім кабінетам і чытаў курсы па беларускай літаратуры.<ref name="Kolenovska2015"/> == Пасля 1989 года == Пасля падзення камуністычнага рэжыму чэшскае беларусазнаўства пашырыла тэматыку. Побач з філалагічнымі даследаваннямі ўзрасла ўвага да гісторыі беларускага нацыянальнага руху, міжваеннай эміграцыі, палітычнай гісторыі, нацыянальнай ідэнтычнасці і сучасных грамадскіх працэсаў.<ref name="Kolenovska2015"/> У 1990-я гады на Педагагічным факультэце Карлавага ўніверсітэта курс па Беларусі выкладаў украініст Багдан Зілінскі, а на Філасофскім факультэце працягваў дзейнічаць беларускі кабінет Вацлава Жыдліцкага.<ref name="Kolenovska2015"/> Важную ролю ў аднаўленні беларусазнаўчых даследаванняў адыграла Славянская бібліятэка. Яе супрацоўнікі Францішка Сокалава і Іржы Вацэк займаліся беларускімі зборамі, арганізоўвалі выставы і навуковыя мерапрыемствы, прысвечаныя міжваеннай эміграцыі, [[Францыск Скарына|Францыску Скарыну]] і беларуска-чэшскім сувязям.<ref name="Kolenovska2015"/> == Акадэмія навук Чэшскай Рэспублікі == У XXI стагоддзі адным з найбольш актыўных інстытуцыйных цэнтраў лінгвістычнага беларусазнаўства стаў [[Славянскі інстытут Акадэміі навук Чэшскай Рэспублікі]]. Аддзел славянскага мовазнаўства Інстытута даследуе славянскія мовы ў сінхраніі і дыяхраніі, у тым ліку дыялекталогію і моўныя кантакты. У яго выдавецкай серыі ''Práce Slovanského ústavu AV ČR'' выйшла некалькі буйных прац, непасрэдна прысвечаных беларускай мове і беларускім гаворкам.<ref name="SLUdepartment">{{cite web |url=https://www.slu.cas.cz/en/department-of-slavic-linguistics |title=Department of Slavic Linguistics |publisher=Institute of Slavonic Studies of the Czech Academy of Sciences |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> З беларускімі даследаваннямі Інстытута найбольш цесна звязана дзейнасць польскага мовазнаўца і беларусіста [[Міраслаў Янковяк|Міраслава Янковяка]]. Яго асноўныя навуковыя інтарэсы ўключаюць беларускую мову, гісторыю беларускай мовы, усходнеславянскую дыялекталогію, балта-славянскае моўнае памежжа, беларусаў у краінах Балтыі і Калінінградскай вобласці, а таксама мову беларусаў у міжваеннай Чэхаславакіі і сучаснай Чэхіі.<ref name="JankowiakProfile"/> У 2018—2022 гадах Янковяк быў стыпендыятам праграмы імя [[Ян Эвангеліста Пуркінэ|Яна Эвангелісты Пуркінэ]] Акадэміі навук Чэшскай Рэспублікі. Стыпендыя была прысуджана яму для даследавання беларускіх гаворак у Латвіі.<ref name="Purkyne">{{cite web |url=https://www.avcr.cz/en/academic-public/support-of-research/the-j.-e.-purkyne-fellowship/ |title=The J. E. Purkyně Fellowship |publisher=Czech Academy of Sciences |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> У 2018 годзе Славянскі інстытут выдаў манаграфію Янковяка ''Současná běloruská nářečí v Lotyšsku. Charakteristika. Výběr textů'' («Сучасныя беларускія гаворкі ў Латвіі. Характарыстыка. Выбар тэкстаў»). Гэта было першае комплекснае апісанне сучасных беларускіх гаворак на ўсёй тэрыторыі Латвіі, якое ўключала фанетыку, марфалогію, сінтаксіс, лексіку, фразеалогію і вялікі корпус транскрыбаваных дыялектных тэкстаў.<ref name="Jankowiak2018">{{cite web |url=https://www.slu.cas.cz/en/publication/soucasna-beloruska-nareci-v-lotyssku-charakteristika-vyber-textu |title=Současná běloruská nářečí v Lotyšsku. Charakteristika. Výběr textů |publisher=Institute of Slavonic Studies of the Czech Academy of Sciences |year=2018 |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> У 2020 годзе Янковяк разам з Міхалам Вашычкам выступіў рэдактарам калектыўнай манаграфіі ''Slovanské dialekty v jazykovém kontaktu: Nářeční lexikum v pomezních oblastech v minulosti a současnosti''. У ёй разглядаліся ў тым ліку балцкія ўплывы ў беларускіх гаворках і беларуска-ўкраінскія дыялектныя кантакты.<ref name="Dialects2020">{{cite web |url=https://www.slu.cas.cz/en/publication/slovanske-dialekty-v-jazykovem-kontaktu |title=Slovanské dialekty v jazykovém kontaktu |publisher=Institute of Slavonic Studies of the Czech Academy of Sciences |year=2020 |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> У 2022 годзе выйшла яго 624-старонкавая манаграфія ''Lexikum běloruských nářečí v Litvě. Jazykové dědictví balto-slovanského pomezí'' («Лексіка беларускіх гаворак у Літве. Моўная спадчына балта-славянскага памежжа»). У ёй даследуюцца беларускія гаворкі ўсходняй і паўднёва-ўсходняй Літвы, іх арэальная структура, балтызмы, паланізмы, русізмы і працэсы моўнай канвергенцыі.<ref name="Jankowiak2022">{{cite web |url=https://www.slu.cas.cz/en/publication/lexikum-beloruskych-nareci-v-litve-jazykove-dedictvi-balto-slovanskeho-pomezi |title=Lexikum běloruských nářečí v Litvě. Jazykové dědictví balto-slovanského pomezí |publisher=Institute of Slavonic Studies of the Czech Academy of Sciences |year=2022 |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> У 2025 годзе Славянскі інстытут выдаў наступную манаграфію Янковяка ''Běloruská nářečí v Lotyšsku jako příklad lexikálního dědictví balto-slovanského pomezí''. Яна заснавана на шматгадовых палявых даследаваннях: з 2004 года даследчык сабраў больш за 300 гадзін запісаў маўлення найстарэйшага пакалення носьбітаў беларускіх гаворак у паўднёва-ўсходняй Латвіі.<ref name="Jankowiak2025">{{cite web |url=https://www.slu.cas.cz/en/publikace/beloruska-nareci-v-lotyssku-jako-priklad-lexikalniho-dedictvi-balto-slovanskeho-pomezi |title=Běloruská nářečí v Lotyšsku jako příklad lexikálního dědictví balto-slovanského pomezí |publisher=Institute of Slavonic Studies of the Czech Academy of Sciences |year=2025 |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> У 2020—2022 гадах у межах супрацоўніцтва Акадэміі навук Чэшскай Рэспублікі і [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] рэалізоўваўся праект ''Belarusian-West Slavic linguistic and cultural connections: past, present, perspective''. Кіраўніком чэшскай часткі быў Міраслаў Янковяк, беларускай — дырэктар [[Інстытут мовазнаўства імя Якуба Коласа|Інстытута мовазнаўства імя Якуба Коласа]] [[Ігар Капылоў]].<ref name="AVCRNASB">{{cite web |url=https://www.avcr.cz/export/sites/avcr.cz/cs/veda-a-vyzkum/mezinarodni-vztahy/podporovane-aktivity/schvalene-projekty/GUIDELINES-FOR-MOBILITY-PROJECTS-.pdf |title=Mobility Projects CAS – NASB 2020–2022 |publisher=Czech Academy of Sciences |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> Сярод сучасных праектаў Янковяка ў Славянскім інстытуце — даследаванне беларускіх гаворак на беларуска-балцкім і беларуска-заходнеславянскім памежжы, праект па беларускім друку ў міжваеннай Чэхаславакіі і даследаванне беларускіх гаворак у Латвіі як лексічнай спадчыны балта-славянскага памежжа.<ref name="JankowiakProfile"/> У 2025—2027 гадах Янковяк кіруе праектам ''Dialect Contact on the West and East Slavonic Borderland''. Ён прысвечаны моўным кантактам беларускіх, украінскіх і карпатарускіх гаворак з заходнеславянскімі мовамі і гаворкамі. Асноўным беларускім матэрыялам служаць палявыя запісы Янковяка 2009—2023 гадоў; прадугледжаны таксама новыя даследаванні ў Польшчы, Славакіі і Літве.<ref name="DialectContact">{{cite web |url=https://www.slu.cas.cz/en/grant/dialect-contact-on-the-west-and-east-slavonic-borderland |title=Dialect Contact on the West and East Slavonic Borderland |publisher=Institute of Slavonic Studies of the Czech Academy of Sciences |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> Такім чынам, у Славянскім інстытуце Акадэміі навук Чэшскай Рэспублікі ў XXI стагоддзі сфарміраваўся асобны працяглы кірунак даследаванняў беларускай мовы, асабліва яе дыялекталогіі, моўных кантактаў і гісторыі беларускамоўнага насельніцтва на балта-славянскім і беларуска-заходнеславянскім памежжы.<ref name="JankowiakProfile"/><ref name="SLUdepartment"/> == Універсітэцкае беларусазнаўства == === Карлаў універсітэт === [[Карлаў універсітэт]] застаецца адным з асноўных універсітэцкіх цэнтраў чэшскіх даследаванняў Беларусі. Пасля смерці Вацлава Жыдліцкага і Мікалаша Затоўканюка беларуская тэматыка развівалася ў некалькіх універсітэцкіх падраздзяленнях.<ref name="Kolenovska2015"/> На Факультэце гуманітарных даследаванняў пад кіраўніцтвам [[Міраслаў Грох|Міраслава Гроха]] вывучаліся працэсы фарміравання сучасных нацый, у тым ліку беларусаў. Адной з даследчыц гэтага кірунку стала [[Алена Маркава]], якая спецыялізуецца на беларускай гісторыі, нацыянальнай палітыцы і беларусізацыі 1920-х гадоў.<ref name="Markova">{{cite web |url=https://fhs.cuni.cz/FHSENG-1486.html |title=Mgr. Alena Marková, Ph.D. |publisher=Faculty of Humanities, Charles University |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> У 2012 годзе выйшла яе манаграфія ''Sovětská bělorusizace jako cesta k národu: iluze nebo realita?'', а ў 2021 годзе — англамоўная перапрацаваная праца ''The Path to a Soviet Nation. The Policy of Belarusization''.<ref name="Markova"/> На Філасофскім факультэце Карлавага ўніверсітэта ў праграме Інстытута ўсходнееўрапейскіх даследаванняў існаваў курс ''Úvod do studia bělorusistiky'' («Уводзіны ў беларусазнаўства»). Курс ахопліваў гісторыю, культуру, мову, рэлігію, этнічны склад Беларусі, беларускую дыяспару і беларуска-чэшскія культурныя сувязі.<ref>{{cite web |url=https://is.cuni.cz/studium/predmety/index.php?do=predmet&fak=11210&kod=AVES00629&skr=2025 |title=Úvod do studia bělorusistiky |publisher=Univerzita Karlova |language=cs |access-date=2026-09-20 }}</ref> Іншы беларусазнаўчы курс Карлавага ўніверсітэта, прысвечаны гісторыі, культуры, шматмоўю і сучаснасці Беларусі, вёў Сяргей Сматрычэнка.<ref>{{cite web |url=https://is.cuni.cz/studium/predmety/index.php?do=predmet&fak=11210&kod=AVES00680&skr=2025 |title=Bělorusko |publisher=Univerzita Karlova |language=cs |access-date=2026-09-20 }}</ref> === Масарыкаў універсітэт === У [[Масарыкаў універсітэт|Масарыкавым універсітэце]] ў [[Брно]] беларуская тэматыка развівалася ў межах славістыкі, літаратуразнаўства і паліталогіі. З ёю былі звязаны даследаванні Іва Поспішыла, Бржэціслава Данчака, Сяргея Сматрычэнкі і іншых навукоўцаў.<ref name="Kolenovska2015"/> У Брно выконваліся дыпломныя і дысертацыйныя працы па беларускай мове і літаратуры. У 2011 годзе была абаронена дысертацыя Катарыны Кедран па гендарнай лінгвістыцы, а ў 2012 годзе Тэрэза Свадашава падрыхтавала даследаванне чэшска-беларускіх літаратурных адносін.<ref name="Kolenovska2015"/> === Універсітэт Яна Эвангелісты Пуркінэ === З пачатку XXI стагоддзя беларуская лінгвістычная і культурная тэматыка прадстаўлена таксама ва [[Універсітэт Яна Эвангелісты Пуркінэ|Універсітэце Яна Эвангелісты Пуркінэ]] ва [[Усці-над-Лабем]], дзе працавала беларуская мовазнаўца [[Іна Каліта]].<ref name="Kolenovska2015"/> Яе даследаванні прысвечаны беларускай мове, лінгвакультуралогіі, сацыялінгвістыцы і беларуска-чэшскім культурным сувязям. Яна ўдзельнічала таксама ў калектыўным зборніку ''České vědomí Bělarusi''.<ref>{{cite web |url=https://starfos.tacr.cz/en/vysledky-vyzkumu/RIV%2F44555601%3A13430%2F13%3A43885187 |title=Phonetic Linguo-uniqueness in the Binary Concept of “my own” – “foreign” |publisher=Informační systém výzkumu, vývoje a inovací |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> == Даследаванне беларускай эміграцыі == Адным з найбольш развітых кірункаў сучаснага чэшскага беларусазнаўства стала вывучэнне беларускай эміграцыі ў міжваеннай Чэхаславакіі. У 2017 годзе Даніэла Каленоўска і Міхал Плавец апублікавалі манаграфію ''Běloruská emigrace v meziválečném Československu: studie a dokumenty. Sociopolitický aspekt''. Даследаванне заснавана на матэрыялах шэрагу чэшскіх архіваў і прысвечана беларускім студэнтам, грамадскім арганізацыям, палітычнай эміграцыі і яе адносінам з чэхаславацкай дзяржавай.<ref>{{cite web |url=https://ims.fsv.cuni.cz/contacts/institute-members/37465501 |title=Mgr. Daniela Kolenovská, Ph.D. |publisher=Institut mezinárodních studií, Univerzita Karlova |language=cs |access-date=2026-09-20 }}</ref> Асноўнымі крыніцамі для гэтага кірунку з'яўляюцца фонды Нацыянальнага архіва Чэшскай Рэспублікі, Архіва Карлавага ўніверсітэта, Архіва Міністэрства замежных спраў, Архіва Канцылярыі прэзідэнта Рэспублікі, Славянскай бібліятэкі і іншых устаноў.<ref name="Kolenovska2015"/> У 2026 годзе было апублікавана асобнае даследаванне Андрэя Бучы пра акадэмічную эміграцыю беларусаў з Заходняй Беларусі ў Чэхаславакію ў 1920-я гады.<ref>{{cite journal |last=Bucha |first=Andrei I. |title=Academic Emigration of Belarusians from Western Belarus to Czechoslovakia in the 1920s |journal=Journal of Frontier Studies |volume=11 |issue=2 |year=2026 |pages=341—377 |doi=10.46539/jfs.v11i2.883 |language=en }}</ref> == Асноўныя абагульняльныя выданні == У 2006 годзе ў Празе выйшла чэшскамоўная кніга ''Dějiny Běloruska'' [[Генадзь Сагановіч|Генадзя Сагановіча]] і [[Захар Шыбека|Захара Шыбекі]]. У яе быў уключаны асобны раздзел пра чэшска-беларускія адносіны.<ref>{{cite book |last1=Sahanovič |first1=Hienadź |last2=Šybieka |first2=Zachar |title=Dějiny Běloruska |location=Praha |publisher=Nakladatelství Lidové noviny |year=2006 |pages=302 |isbn=80-7106-828-4 |language=cs }}</ref> У 2021 годзе выйшла новая, пашыраная і перапрацаваная версія ''Dějiny Běloruska'', падрыхтаваная Аленай Маркавай, Генадзем Сагановічам і Захарам Шыбекам. Кніга ахоплівае гісторыю беларускіх зямель ад Вялікага Княства Літоўскага да падзей XXI стагоддзя.<ref>{{cite book |last1=Marková |first1=Alena |last2=Sahanovič |first2=Hienadź |last3=Šybieka |first3=Zachar |title=Dějiny Běloruska |location=Praha |publisher=Nakladatelství Lidové noviny |year=2021 |pages=302 |isbn=978-80-7422-667-0 |language=cs }}</ref> У 2013 годзе выдавецтва Карлавага ўніверсітэта ''Karolinum'' выпусціла вялікі міждысцыплінарны зборнік ''České vědomí Bělarusi'', падрыхтаваны Верай Лендэлавай, Іржы Марванам і Міхалам Вашычкам. У кнізе змешчаны працы каля 30 чэшскіх і беларускіх аўтараў пра мову, літаратуру, культуру, гісторыю і чэшска-беларускія сувязі.<ref name="CeskeVedomi">{{cite book |title=České vědomí Bělarusi |editor1-last=Lendělová |editor1-first=Věra |editor2-last=Marvan |editor2-first=Jiří |location=Praha |publisher=Karolinum |year=2013 |pages=428 |isbn=978-80-246-2252-1 |language=cs }}</ref> Да асноўных сучасных лінгвістычных прац чэшскага беларусазнаўства адносяцца таксама манаграфіі Міраслава Янковяка ''Současná běloruská nářečí v Lotyšsku'' (2018), ''Lexikum běloruských nářečí v Litvě'' (2022) і ''Běloruská nářečí v Lotyšsku jako příklad lexikálního dědictví balto-slovanského pomezí'' (2025), выдадзеныя Славянскім інстытутам Акадэміі навук Чэшскай Рэспублікі.<ref name="Jankowiak2018"/><ref name="Jankowiak2022"/><ref name="Jankowiak2025"/> == Беларускі інстытут у Празе == {{Асноўны артыкул|Беларускі інстытут у Празе}} 8 сакавіка 2022 года быў заснаваны [[Беларускі інстытут у Празе]] — недзяржаўная навуковая арганізацыя, якая аб'ядноўвае даследчыкаў беларускай гісторыі, мовы, філасофіі, культуры і беларуска-чэшскіх сувязей.<ref name="BIP">{{cite journal |last1=Каліта |first1=Іна |last2=Скеп’ян |first2=Ніна |title=Беларускі інстытут у Празе |journal=International Journal of Belarusian Glottodidactics |issue=8 |year=2024 |pages=75—77 |doi=10.31338/uw.ijbg.2024.6 |url=https://open.icm.edu.pl/handle/123456789/26758 |language=be }}</ref> Да асноўных кірункаў яго працы адносяцца навуковыя даследаванні, адкрытыя лекцыі, канферэнцыі і семінары, супрацоўніцтва з бібліятэкамі і архівамі, выдавецкая дзейнасць і падрыхтоўка адукацыйных матэрыялаў і слоўнікаў.<ref name="BIP"/> Адным з праектаў Інстытута стаў міжнародны анлайн-семінар па гісторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У 2023 годзе Інстытут сумесна са Славянскай бібліятэкай арганізаваў міжнародны сімпозіум «Імем беларускага народа…», прысвечаны стагоддзю пераезду [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады БНР]] у Прагу.<ref name="BIP"/> Матэрыялы сімпозіума і аднайменнай выставы былі выдадзены ў 2025 годзе Славянскай бібліятэкай і Беларускім інстытутам у Празе ў зборніку ''Instituce v exilu: sto let od příchodu exilové vlády Běloruské lidové republiky do Prahy''.<ref>{{cite book |title=Instituce v exilu: sto let od příchodu exilové vlády Běloruské lidové republiky do Prahy |editor-last=Skepyan |editor-first=Nina |location=Praha |publisher=Běloruský institut v Praze; Národní knihovna České republiky – Slovanská knihovna |year=2025 |pages=196 |isbn=978-80-7050-826-8 |language=cs }}</ref> У 2026 годзе Беларускі інстытут у Празе сумесна з Міжнародным цэнтрам даследавання этнічнай і моўнай разнастайнасці рэалізаваў праект, прысвечаны становішчу беларускай гістарычнай навукі ў эміграцыі і інстытуцыйным праблемам беларускіх даследчыкаў за межамі Беларусі.<ref>{{cite web |url=https://www.icelds.org/2026/06/29/policy-paper-belarusian-historical-scholarship-in-exile-its-current-state-and-challenges/ |title=Belarusian historical scholarship in exile, its current state and challenges |date=2026-06-29 |publisher=International Centre for Ethnic and Linguistic Diversity Studies |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> == Асноўныя даследчыкі == Сярод даследчыкаў, якія зрабілі ўклад у развіццё беларусазнаўства ў Чэхіі і Чэхаславакіі: * [[Людвік Куба]] — этнограф і фалькларыст, даследчык беларускіх народных песень; * [[Адольф Чэрны]] — славіст, публіцыст і перакладчык, адзін з пачынальнікаў чэшскага беларусазнаўства; * [[Іржы Поліўка]] — славіст і фалькларыст, даследчык беларускай этнаграфіі і карэспандэнт Яўхіма Карскага; * Францішак Рут Ціхі — перакладчык і папулярызатар беларускай літаратуры; * [[Тамаш Грыб]] — гісторык і арганізатар Беларускага навуковага кабінета і Беларускага замежнага архіва ў Празе; * [[Мікола Ільяшэвіч]] — гісторык, аўтар чэшскамоўных прац пра Беларусь; * [[Вацлаў Жыдліцкі]] — літаратуразнаўца і перакладчык, даследчык гісторыі беларускай літаратуры; * Мікалаш Затоўканюк — мовазнаўца і славіст; * Багдан Зілінскі — гісторык і славіст; * Даніэла Каленоўска — даследчыца беларускай эміграцыі і гісторыі беларуска-чэшскіх сувязей; * Міхал Плавец — гісторык, даследчык міжваеннай беларускай эміграцыі; * [[Алена Маркава]] — гісторык, даследчыца нацыянальнай палітыкі і беларусізацыі; * [[Іна Каліта]] — мовазнаўца і даследчыца беларускай мовы і культуры; * Сяргей Сматрычэнка — славіст, выкладчык беларускай мовы, культуры і краіназнаўства; * [[Міраслаў Янковяк]] — мовазнавец, даследчык беларускай мовы, гісторыі беларускай мовы, дыялекталогіі і балта-славянскага моўнага памежжа, супрацоўнік Славянскага інстытута Акадэміі навук Чэшскай Рэспублікі.<ref name="JankowiakProfile"/> == Асноўныя цэнтры і зборы == Да галоўных сучасных і гістарычных асяродкаў беларусазнаўства ў Чэхіі адносяцца: * [[Славянскі інстытут Акадэміі навук Чэшскай Рэспублікі]]; * [[Карлаў універсітэт]]; * [[Славянская бібліятэка ў Празе]]; * [[Беларускі інстытут у Празе]]; * [[Масарыкаў універсітэт]]; * [[Універсітэт Яна Эвангелісты Пуркінэ]]; * Нацыянальны архіў Чэшскай Рэспублікі; * Архіў Карлавага ўніверсітэта; * Архіў Міністэрства замежных спраў Чэшскай Рэспублікі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Kolenovská D. ''České snahy o porozumění Bělorusku mezi vědou a politikou'' // ''Sborník Národního muzea v Praze. Řada A – Historie''. — 2015. — Vol. 69. — № 1—2. — S. 25—32. * Lendělová V., Marvan J., Vašíček M. (eds.). ''České vědomí Bělarusi''. — Praha: Karolinum, 2013. — 428 s. — ISBN 978-80-246-2252-1. * Kolenovská D., Plavec M. ''Běloruská emigrace v meziválečném Československu: studie a dokumenty. Sociopolitický aspekt''. — Praha: Karolinum, 2017. — 287 s. — ISBN 978-80-246-3781-5. * Jankowiak M. ''Současná běloruská nářečí v Lotyšsku. Charakteristika. Výběr textů''. — Praha: Slovanský ústav AV ČR, 2018. — 468 s. — ISBN 978-80-86420-70-7. * Jankowiak M., Vašíček M. (eds.). ''Slovanské dialekty v jazykovém kontaktu: Nářeční lexikum v pomezních oblastech v minulosti a současnosti''. — Praha: Slovanský ústav AV ČR, 2020. — 425 s. — ISBN 978-80-86420-80-6. * Jankowiak M. ''Lexikum běloruských nářečí v Litvě. Jazykové dědictví balto-slovanského pomezí''. — Praha: Slovanský ústav AV ČR, 2022. — 624 s. — ISBN 978-80-86420-82-0. * Jankowiak M. ''Běloruská nářečí v Lotyšsku jako příklad lexikálního dědictví balto-slovanského pomezí''. — Praha: Slovanský ústav AV ČR, 2025. — 349 s. — ISBN 978-80-86420-89-9. * Marková A., Sahanovič H., Šybieka Z. ''Dějiny Běloruska''. — Praha: Nakladatelství Lidové noviny, 2021. — 302 s. — ISBN 978-80-7422-667-0. * Sahanovič H., Šybieka Z. ''Dějiny Běloruska''. — Praha: Nakladatelství Lidové noviny, 2006. — 302 s. — ISBN 80-7106-828-4. * Буча А. ''Беларускі навуковы кабінет у Празе (1927—1930 гг.): стварэнне і дзейнасць''. * Černý M. ''Adolf Černý jako první český překladatel novodobé běloruské literatury'' // ''Slavia''. — 2013. — T. 82. — № 1—2. — S. 69—111. * Chlaňová T. ''Václav Židlický a jeho činnost bělorusistická'' // ''České vědomí Bělarusi''. — Praha: Karolinum, 2013. — S. 327—335. * Plavec M., Kolenovská D. ''Tamaš Hryb a Běloruský vědecký kabinet (běloruský archiv)'' // ''Práce z dějin Akademie věd''. — 2020. — T. 12. — № 1. — S. 55—72. * ''Instituce v exilu: sto let od příchodu exilové vlády Běloruské lidové republiky do Prahy'' / ed. Nina Skepyan. — Praha: Běloruský institut v Praze; Národní knihovna České republiky – Slovanská knihovna, 2025. — 196 s. — ISBN 978-80-7050-826-8. == Гл. таксама == * [[Беларусазнаўства]] * [[Беларусы Чэхіі]] * [[Беларускі інстытут у Празе]] * [[Беларускі навуковы кабінет у Празе]] * [[Беларускі замежны архіў]] * [[Беларуска-чэшскія адносіны]] * [[Беларусазнаўства ў Германіі]] * [[Беларусазнаўства ў Канадзе]] == Спасылкі == * [https://www.slu.cas.cz/en/zamestnanec/miroslaw-jankowiak Міраслаў Янковяк] — Славянскі інстытут Акадэміі навук Чэшскай Рэспублікі. * [https://www.slu.cas.cz/en/department-of-slavic-linguistics Аддзел славянскага мовазнаўства Славянскага інстытута]. * [https://publikace.nm.cz/file/cd41588704e8a2fbe490fcbf17b00f87/18981/sbornik_A_1_2015_p25-32.pdf Daniela Kolenovská. České snahy o porozumění Bělorusku mezi vědou a politikou]. * [https://www.cupress.cuni.cz/ink2_ext/index.jsp?id=227078&include=podrobnosti «České vědomí Bělarusi»] — выдавецтва Карлавага ўніверсітэта. * [https://open.icm.edu.pl/handle/123456789/26758 Іна Каліта, Ніна Скеп’ян. «Беларускі інстытут у Празе»]. * [https://www.nkp.cz/o-knihovne/vydane-publikace/instituce-v-exilu-sto-let-od-prichodu-exilove-vlady-beloruske-lidove-republiky-do-prahy «Instituce v exilu»] — Нацыянальная бібліятэка Чэшскай Рэспублікі. {{Беларусазнаўства}} {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Беларусазнаўства паводле краін]] [[Катэгорыя:Навука ў Чэхіі]] [[Катэгорыя:Беларуска-чэшскія адносіны]] [[Катэгорыя:Славістыка ў Чэхіі]] mle3tltj7a5pxfpi3tx6g86u1wi1r0o 5202524 5202523 2026-09-19T22:13:02Z АлесьНавіцкі90 162483 /* Беларускі замежны архіў */ 5202524 wikitext text/x-wiki '''Беларусазнаўства ў Чэхіі''' — сукупнасць навуковых даследаванняў [[Беларусь|Беларусі]], [[беларусы|беларусаў]], [[беларуская мова|беларускай мовы]], літаратуры, гісторыі і культуры, якія развіваліся на тэрыторыі сучаснай [[Чэхія|Чэхіі]] і ранейшай [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]]. Пачатак сістэматычнай цікавасці чэшскіх даследчыкаў да беларускай праблематыкі адносіцца да канца XIX стагоддзя і звязаны з развіццём [[славістыка|славістыкі]], этнаграфіі і літаратурнага перакладу. Адным з пачынальнікаў чэшскага беларусазнаўства лічыцца славіст [[Адольф Чэрны]], заснавальнік часопіса ''Slovanský přehled'', які наведваў беларускія землі, падтрымліваў сувязі з дзеячамі беларускага нацыянальнага руху і перакладаў беларускую літаратуру.<ref name="Kolenovska2015">{{cite journal |last=Kolenovská |first=Daniela |title=České snahy o porozumění Bělorusku mezi vědou a politikou |journal=Sborník Národního muzea v Praze. Řada A – Historie |volume=69 |issue=1–2 |year=2015 |pages=25—32 |url=https://publikace.nm.cz/file/cd41588704e8a2fbe490fcbf17b00f87/18981/sbornik_A_1_2015_p25-32.pdf |language=cs }}</ref> Асаблівае значэнне для развіцця беларусазнаўства мела [[Прага]] міжваеннага часу, дзе дзейнічалі беларускія эміграцыйныя навуковыя і культурныя структуры, вучыліся беларускія студэнты і збіраліся архіўныя і бібліятэчныя матэрыялы. Пасля Другой сусветнай вайны асноўнымі кірункамі чэшскага беларусазнаўства сталі мовазнаўства, літаратуразнаўства і пераклад, а з канца XX — пачатку XXI стагоддзя да іх далучыліся гісторыя, паліталогія, даследаванні нацыянальнай ідэнтычнасці, эміграцыі і беларуска-чэшскіх сувязей.<ref name="Kolenovska2015"/> У XXI стагоддзі адным з асноўных цэнтраў лінгвістычнага беларусазнаўства стаў [[Славянскі інстытут Акадэміі навук Чэшскай Рэспублікі]], дзе праводзяцца даследаванні беларускай дыялекталогіі, гісторыі беларускай мовы, балта-славянскага і беларуска-заходнеславянскага моўнага памежжа. Значную частку гэтых даследаванняў вядзе мовазнавец [[Міраслаў Янковяк]].<ref name="JankowiakProfile">{{cite web |url=https://www.slu.cas.cz/en/zamestnanec/miroslaw-jankowiak |title=Dr hab. Mirosław Jankowiak |publisher=Institute of Slavonic Studies of the Czech Academy of Sciences |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> == Пачаткі ў XIX — пачатку XX стагоддзя == Адным з ранніх даследчыкаў беларускай народнай культуры быў чэшскі этнограф, мастак і фалькларыст [[Людвік Куба]]. Падчас падарожжа па славянскіх землях у 1886 годзе ён наведаў беларускія тэрыторыі, запісваў народныя песні і пазней уключыў беларускія матэрыялы ў шматтомнае выданне ''Slovanstvo ve svých zpěvech'' («Славянства ў сваіх песнях»).<ref name="Kolenovska2015"/> [[Файл:Adolf Cerny 1892 Fiedler.png|thumb|[[Адольф Чэрны]] — адзін з пачынальнікаў чэшскага беларусазнаўства]] Больш сістэматычны характар беларуская тэматыка набыла ў працах [[Адольф Чэрны|Адольфа Чэрнага]] (1864—1952), чэшскага славіста, этнографа, журналіста і перакладчыка. Ён наведваў беларускія землі ў 1889 і 1897 гадах, а з 1898 года выдаваў славістычны часопіс ''Slovanský přehled'', дзе адным з першых у чэшскім навуковым і грамадскім асяроддзі прадстаўляў беларусаў як асобны славянскі народ.<ref name="Cerny2013">{{cite journal |last=Černý |first=Marcel |title=Adolf Černý jako první český překladatel novodobé běloruské literatury |journal=Slavia |volume=82 |issue=1—2 |year=2013 |pages=69—111 |language=cs }}</ref> Чэрны падтрымліваў кантакты з [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Іванам]] і [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антонам Луцкевічамі]], атрымліваў ''[[Наша Доля|Нашу Долю]]'' і ''[[Наша Ніва (1906)|Нашу Ніву]]''. У 1909 годзе Антон Луцкевіч пад псеўданімам Навіна апублікаваў у ''Slovanský přehled'' артыкул пра гісторыю Беларусі і нацыянальную самабытнасць беларусаў.<ref name="Kolenovska2015"/> Адольф Чэрны стаў таксама адным з першых чэшскіх перакладчыкаў новай беларускай літаратуры. Ён перакладаў творы [[Янка Купала|Янкі Купалы]], [[Якуб Колас|Якуба Коласа]] і [[Цішка Гартны|Цішкі Гартнага]], публікаваў матэрыялы пра беларускую культуру ў чэшскім друку.<ref name="Cerny2013"/> З чэшскім беларусазнаўствам пачатку XX стагоддзя быў звязаны і славіст [[Іржы Поліўка]], прафесар [[Карлаў універсітэт|Карлавага ўніверсітэта]]. З 1903 года ён падтрымліваў навуковую перапіску з [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхімам Карскім]], абменьваўся з ім літаратурай і рэцэнзаваў этнаграфічныя і фальклорныя працы пра Беларусь.<ref name="Kolenovska2015"/> == Міжваенная Чэхаславакія == Пасля Першай сусветнай вайны Прага стала адным з галоўных інтэлектуальных цэнтраў беларускага замежжа. Дзяржаўная праграма дапамогі эмігрантам з былой Расійскай імперыі дазволіла сотням беларусаў вучыцца ў чэхаславацкіх універсітэтах і вышэйшых школах.<ref>{{cite journal |last=Bucha |first=Andrei I. |title=Academic Emigration of Belarusians from Western Belarus to Czechoslovakia in the 1920s |journal=Journal of Frontier Studies |volume=11 |issue=2 |year=2026 |pages=341—377 |doi=10.46539/jfs.v11i2.883 |language=en }}</ref> Беларускія студэнты і навукоўцы ўключаліся ў працу Карлавага ўніверсітэта, [[Украінскі вольны ўніверсітэт|Украінскага вольнага ўніверсітэта]], Украінскай гаспадарчай акадэміі ў [[Падзебрады|Падзебрадах]] і іншых навучальных устаноў. У Архіве Карлавага ўніверсітэта захоўваюцца дысертацыі шэрагу беларускіх дзеячаў міжваеннай эміграцыі.<ref name="Kolenovska2015"/> Сярод найбольш актыўных беларускіх даследчыкаў у Празе былі [[Тамаш Грыб]] і [[Мікола Ільяшэвіч]]. Ільяшэвіч атрымаў доктарскую ступень у Карлавым універсітэце, друкаваўся ў ''Slovanský přehled'' і падрыхтаваў чэшскамоўную кнігу ''Bělorus a Bělorusové'' («Беларусь і беларусы», Прага, 1930), у якой выклаў гісторыю Беларусі і аргументы беларускага нацыянальнага руху.<ref name="Kolenovska2015"/> === Беларускі навуковы кабінет === {{Асноўны артыкул|Беларускі навуковы кабінет у Празе}} У 1927 годзе ў Празе быў створаны [[Беларускі навуковы кабінет у Празе|Беларускі навуковы кабінет]], адна з першых спецыялізаваных беларусазнаўчых навуковых устаноў у эміграцыі. Яго дзейнасцю кіраваў Тамаш Грыб.<ref name="BuchaCabinet">{{cite journal |last=Буча |first=Андрэй |title=Беларускі навуковы кабінет у Празе (1927—1930 гг.): стварэнне і дзейнасць |journal=Беларускі гістарычны часопіс |language=be |url=https://pawet.net/files/bu_belkab.pdf }}</ref> Кабінет займаўся даследаваннем беларускай гісторыі, культуры, мовы і грамадскага жыцця, збіраў літаратуру і дакументы. Ён дзейнічаў у супрацоўніцтве з украінскімі эміграцыйнымі навуковымі структурамі і стаў адным з цэнтраў акадэмічнай дзейнасці беларусаў у міжваеннай Празе.<ref name="BuchaCabinet"/> === Беларускі замежны архіў === У 1928 годзе ў Празе быў арганізаваны [[Беларускі замежны архіў]], ініцыятарам якога быў [[Мікалай Вяршынін (консул БНР)|Мікалай Вяршынін]]. Пасля яго смерці архіў узначаліў Тамаш Грыб.<ref>{{cite journal |last1=Plavec |first1=Michal |last2=Kolenovská |first2=Daniela |title=Tamaš Hryb a Běloruský vědecký kabinet (běloruský archiv) |journal=Práce z dějin Akademie věd |volume=12 |issue=1 |year=2020 |pages=55—72 |language=cs }}</ref> Грыб папаўняў збор дакументамі, кнігамі, перыядычнымі выданнямі, фотаздымкамі і газетнымі выразкамі. Толькі пасля 1934 года фонд павялічыўся на 457 архіўных аркушаў, 70 фотаздымкаў і 88 кніг і часопісаў.<ref name="Kolenovska2015"/> Значная частка сабраных беларускіх эміграцыйных архіваў пасля Другой сусветнай вайны была вывезена з Чэхаславакіі і апынулася ў савецкіх архівах.<ref>{{cite book |last1=Kolenovská |first1=Daniela |last2=Plavec |first2=Michal |title=Běloruská emigrace v meziválečném Československu: studie a dokumenty. Sociopolitický aspekt |location=Praha |publisher=Univerzita Karlova, Karolinum |year=2017 |pages=287 |isbn=978-80-246-3781-5 |language=cs }}</ref> === Славянскі інстытут і Славянская бібліятэка === У 1928 годзе ў Празе быў створаны [[Славянскі інстытут Акадэміі навук Чэшскай Рэспублікі|Славянскі інстытут]]. Беларуская тэматыка доўгі час не складала ў ім асобнага арганізацыйнага кірунку і разглядалася ў больш шырокім кантэксце славістыкі, русістыкі і даследаванняў Усходняй Еўропы. Аднак інстытут і звязаныя з ім навуковыя асяродкі займаліся беларускімі моўнымі, літаратурнымі і гістарычнымі матэрыяламі.<ref name="Kolenovska2015"/> Асаблівае значэнне набыла [[Славянская бібліятэка ў Празе|Славянская бібліятэка]], у фондах якой захавалася значная калекцыя беларускіх эміграцыйных кніг, часопісаў і дакументаў. У XXI стагоддзі яна застаецца адным з галоўных чэшскіх цэнтраў крыніц для вывучэння Беларусі і беларускай эміграцыі.<ref name="Kolenovska2015"/> == Чэшскія перакладчыкі і беларуская літаратура == У міжваенны перыяд важную ролю ў распаўсюджванні беларускай літаратуры адыграў Францішак Рут Ціхі (František Rut Tichý, 1886—1968), перакладчык і папулярызатар славянскіх літаратур. Ён перакладаў на чэшскую мову творы Янкі Купалы, [[Алесь Дудар|Алеся Дудара]], [[Аркадзь Моркаўка|Аркадзя Моркаўкі]], Цішкі Гартнага і іншых беларускіх аўтараў.<ref name="Tichy">{{cite journal |title=Франтишек Рут Тихий — выдающийся пропагандист белорусского языка и литературы межвоенного периода в Чехословакии |journal=Białorutenistyka Białostocka |issue=8 |year=2016 |pages=81—129 |url=https://repozytorium.uwb.edu.pl/jspui/handle/11320/5397 |language=ru }}</ref> Збор яго беларускіх перакладаў захоўваецца ў літаратурным архіве [[Музей чэшскай літаратуры|Музея чэшскай літаратуры]] ў Празе. Даследаванні дзейнасці Ціхага дазволілі аднавіць бібліяграфію яго перакладаў з беларускай мовы.<ref name="Tichy"/> == Беларусазнаўства пасля 1945 года == Пасля Другой сусветнай вайны даследаванне Беларусі ў Чэхаславакіі развівалася пераважна ў межах русістыкі і славістыкі. Галоўнымі напрамкамі былі беларуская мова, літаратура і чэшска-беларускія літаратурныя сувязі.<ref name="Kolenovska2015"/> Асноўнымі прадстаўнікамі гэтага этапу ў Карлавым універсітэце былі [[Вацлаў Жыдліцкі]] і Мікалаш Затоўканюк, якія працавалі на кафедры русістыкі Філасофскага факультэта.<ref name="Kolenovska2015"/> === Вацлаў Жыдліцкі === [[Вацлаў Жыдліцкі]] (1931—2002) стаў адным з найбольш значных чэшскіх даследчыкаў беларускай літаратуры другой паловы XX стагоддзя. Ён вывучаў гісторыю беларускай літаратуры, чэшска-беларускія літаратурныя сувязі і перакладаў беларускую прозу і паэзію.<ref name="Zidlicky">{{cite journal |last=Chlaňová |first=Tereza |title=Václav Židlický a jeho činnost bělorusistická |year=2013 |work=České vědomí Bělarusi |location=Praha |publisher=Karolinum |pages=327—335 |isbn=978-80-246-2252-1 |language=cs }}</ref> Сярод яго прац — даследаванні чэшска-беларускіх сувязей, агляды гісторыі беларускай літаратуры і артыкулы пра [[Янка Купала|Янку Купалу]], [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]], [[Алесь Адамовіч|Алеся Адамовіча]], [[Янка Брыль|Янку Брыля]], [[Іван Мікалаевіч Пташнікаў|Івана Пташнікава]] і [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|Васіля Быкава]].<ref name="Zidlicky"/> Жыдліцкі пераклаў на чэшскую мову шэраг твораў беларускай літаратуры, у тым ліку творы Караткевіча, Быкава, Брыля і Адамовіча. Пры Філасофскім факультэце Карлавага ўніверсітэта ён таксама кіраваў беларускім кабінетам і чытаў курсы па беларускай літаратуры.<ref name="Kolenovska2015"/> == Пасля 1989 года == Пасля падзення камуністычнага рэжыму чэшскае беларусазнаўства пашырыла тэматыку. Побач з філалагічнымі даследаваннямі ўзрасла ўвага да гісторыі беларускага нацыянальнага руху, міжваеннай эміграцыі, палітычнай гісторыі, нацыянальнай ідэнтычнасці і сучасных грамадскіх працэсаў.<ref name="Kolenovska2015"/> У 1990-я гады на Педагагічным факультэце Карлавага ўніверсітэта курс па Беларусі выкладаў украініст Багдан Зілінскі, а на Філасофскім факультэце працягваў дзейнічаць беларускі кабінет Вацлава Жыдліцкага.<ref name="Kolenovska2015"/> Важную ролю ў аднаўленні беларусазнаўчых даследаванняў адыграла Славянская бібліятэка. Яе супрацоўнікі Францішка Сокалава і Іржы Вацэк займаліся беларускімі зборамі, арганізоўвалі выставы і навуковыя мерапрыемствы, прысвечаныя міжваеннай эміграцыі, [[Францыск Скарына|Францыску Скарыну]] і беларуска-чэшскім сувязям.<ref name="Kolenovska2015"/> == Акадэмія навук Чэшскай Рэспублікі == У XXI стагоддзі адным з найбольш актыўных інстытуцыйных цэнтраў лінгвістычнага беларусазнаўства стаў [[Славянскі інстытут Акадэміі навук Чэшскай Рэспублікі]]. Аддзел славянскага мовазнаўства Інстытута даследуе славянскія мовы ў сінхраніі і дыяхраніі, у тым ліку дыялекталогію і моўныя кантакты. У яго выдавецкай серыі ''Práce Slovanského ústavu AV ČR'' выйшла некалькі буйных прац, непасрэдна прысвечаных беларускай мове і беларускім гаворкам.<ref name="SLUdepartment">{{cite web |url=https://www.slu.cas.cz/en/department-of-slavic-linguistics |title=Department of Slavic Linguistics |publisher=Institute of Slavonic Studies of the Czech Academy of Sciences |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> З беларускімі даследаваннямі Інстытута найбольш цесна звязана дзейнасць польскага мовазнаўца і беларусіста [[Міраслаў Янковяк|Міраслава Янковяка]]. Яго асноўныя навуковыя інтарэсы ўключаюць беларускую мову, гісторыю беларускай мовы, усходнеславянскую дыялекталогію, балта-славянскае моўнае памежжа, беларусаў у краінах Балтыі і Калінінградскай вобласці, а таксама мову беларусаў у міжваеннай Чэхаславакіі і сучаснай Чэхіі.<ref name="JankowiakProfile"/> У 2018—2022 гадах Янковяк быў стыпендыятам праграмы імя [[Ян Эвангеліста Пуркінэ|Яна Эвангелісты Пуркінэ]] Акадэміі навук Чэшскай Рэспублікі. Стыпендыя была прысуджана яму для даследавання беларускіх гаворак у Латвіі.<ref name="Purkyne">{{cite web |url=https://www.avcr.cz/en/academic-public/support-of-research/the-j.-e.-purkyne-fellowship/ |title=The J. E. Purkyně Fellowship |publisher=Czech Academy of Sciences |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> У 2018 годзе Славянскі інстытут выдаў манаграфію Янковяка ''Současná běloruská nářečí v Lotyšsku. Charakteristika. Výběr textů'' («Сучасныя беларускія гаворкі ў Латвіі. Характарыстыка. Выбар тэкстаў»). Гэта было першае комплекснае апісанне сучасных беларускіх гаворак на ўсёй тэрыторыі Латвіі, якое ўключала фанетыку, марфалогію, сінтаксіс, лексіку, фразеалогію і вялікі корпус транскрыбаваных дыялектных тэкстаў.<ref name="Jankowiak2018">{{cite web |url=https://www.slu.cas.cz/en/publication/soucasna-beloruska-nareci-v-lotyssku-charakteristika-vyber-textu |title=Současná běloruská nářečí v Lotyšsku. Charakteristika. Výběr textů |publisher=Institute of Slavonic Studies of the Czech Academy of Sciences |year=2018 |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> У 2020 годзе Янковяк разам з Міхалам Вашычкам выступіў рэдактарам калектыўнай манаграфіі ''Slovanské dialekty v jazykovém kontaktu: Nářeční lexikum v pomezních oblastech v minulosti a současnosti''. У ёй разглядаліся ў тым ліку балцкія ўплывы ў беларускіх гаворках і беларуска-ўкраінскія дыялектныя кантакты.<ref name="Dialects2020">{{cite web |url=https://www.slu.cas.cz/en/publication/slovanske-dialekty-v-jazykovem-kontaktu |title=Slovanské dialekty v jazykovém kontaktu |publisher=Institute of Slavonic Studies of the Czech Academy of Sciences |year=2020 |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> У 2022 годзе выйшла яго 624-старонкавая манаграфія ''Lexikum běloruských nářečí v Litvě. Jazykové dědictví balto-slovanského pomezí'' («Лексіка беларускіх гаворак у Літве. Моўная спадчына балта-славянскага памежжа»). У ёй даследуюцца беларускія гаворкі ўсходняй і паўднёва-ўсходняй Літвы, іх арэальная структура, балтызмы, паланізмы, русізмы і працэсы моўнай канвергенцыі.<ref name="Jankowiak2022">{{cite web |url=https://www.slu.cas.cz/en/publication/lexikum-beloruskych-nareci-v-litve-jazykove-dedictvi-balto-slovanskeho-pomezi |title=Lexikum běloruských nářečí v Litvě. Jazykové dědictví balto-slovanského pomezí |publisher=Institute of Slavonic Studies of the Czech Academy of Sciences |year=2022 |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> У 2025 годзе Славянскі інстытут выдаў наступную манаграфію Янковяка ''Běloruská nářečí v Lotyšsku jako příklad lexikálního dědictví balto-slovanského pomezí''. Яна заснавана на шматгадовых палявых даследаваннях: з 2004 года даследчык сабраў больш за 300 гадзін запісаў маўлення найстарэйшага пакалення носьбітаў беларускіх гаворак у паўднёва-ўсходняй Латвіі.<ref name="Jankowiak2025">{{cite web |url=https://www.slu.cas.cz/en/publikace/beloruska-nareci-v-lotyssku-jako-priklad-lexikalniho-dedictvi-balto-slovanskeho-pomezi |title=Běloruská nářečí v Lotyšsku jako příklad lexikálního dědictví balto-slovanského pomezí |publisher=Institute of Slavonic Studies of the Czech Academy of Sciences |year=2025 |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> У 2020—2022 гадах у межах супрацоўніцтва Акадэміі навук Чэшскай Рэспублікі і [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] рэалізоўваўся праект ''Belarusian-West Slavic linguistic and cultural connections: past, present, perspective''. Кіраўніком чэшскай часткі быў Міраслаў Янковяк, беларускай — дырэктар [[Інстытут мовазнаўства імя Якуба Коласа|Інстытута мовазнаўства імя Якуба Коласа]] [[Ігар Капылоў]].<ref name="AVCRNASB">{{cite web |url=https://www.avcr.cz/export/sites/avcr.cz/cs/veda-a-vyzkum/mezinarodni-vztahy/podporovane-aktivity/schvalene-projekty/GUIDELINES-FOR-MOBILITY-PROJECTS-.pdf |title=Mobility Projects CAS – NASB 2020–2022 |publisher=Czech Academy of Sciences |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> Сярод сучасных праектаў Янковяка ў Славянскім інстытуце — даследаванне беларускіх гаворак на беларуска-балцкім і беларуска-заходнеславянскім памежжы, праект па беларускім друку ў міжваеннай Чэхаславакіі і даследаванне беларускіх гаворак у Латвіі як лексічнай спадчыны балта-славянскага памежжа.<ref name="JankowiakProfile"/> У 2025—2027 гадах Янковяк кіруе праектам ''Dialect Contact on the West and East Slavonic Borderland''. Ён прысвечаны моўным кантактам беларускіх, украінскіх і карпатарускіх гаворак з заходнеславянскімі мовамі і гаворкамі. Асноўным беларускім матэрыялам служаць палявыя запісы Янковяка 2009—2023 гадоў; прадугледжаны таксама новыя даследаванні ў Польшчы, Славакіі і Літве.<ref name="DialectContact">{{cite web |url=https://www.slu.cas.cz/en/grant/dialect-contact-on-the-west-and-east-slavonic-borderland |title=Dialect Contact on the West and East Slavonic Borderland |publisher=Institute of Slavonic Studies of the Czech Academy of Sciences |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> Такім чынам, у Славянскім інстытуце Акадэміі навук Чэшскай Рэспублікі ў XXI стагоддзі сфарміраваўся асобны працяглы кірунак даследаванняў беларускай мовы, асабліва яе дыялекталогіі, моўных кантактаў і гісторыі беларускамоўнага насельніцтва на балта-славянскім і беларуска-заходнеславянскім памежжы.<ref name="JankowiakProfile"/><ref name="SLUdepartment"/> == Універсітэцкае беларусазнаўства == === Карлаў універсітэт === [[Карлаў універсітэт]] застаецца адным з асноўных універсітэцкіх цэнтраў чэшскіх даследаванняў Беларусі. Пасля смерці Вацлава Жыдліцкага і Мікалаша Затоўканюка беларуская тэматыка развівалася ў некалькіх універсітэцкіх падраздзяленнях.<ref name="Kolenovska2015"/> На Факультэце гуманітарных даследаванняў пад кіраўніцтвам [[Міраслаў Грох|Міраслава Гроха]] вывучаліся працэсы фарміравання сучасных нацый, у тым ліку беларусаў. Адной з даследчыц гэтага кірунку стала [[Алена Маркава]], якая спецыялізуецца на беларускай гісторыі, нацыянальнай палітыцы і беларусізацыі 1920-х гадоў.<ref name="Markova">{{cite web |url=https://fhs.cuni.cz/FHSENG-1486.html |title=Mgr. Alena Marková, Ph.D. |publisher=Faculty of Humanities, Charles University |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> У 2012 годзе выйшла яе манаграфія ''Sovětská bělorusizace jako cesta k národu: iluze nebo realita?'', а ў 2021 годзе — англамоўная перапрацаваная праца ''The Path to a Soviet Nation. The Policy of Belarusization''.<ref name="Markova"/> На Філасофскім факультэце Карлавага ўніверсітэта ў праграме Інстытута ўсходнееўрапейскіх даследаванняў існаваў курс ''Úvod do studia bělorusistiky'' («Уводзіны ў беларусазнаўства»). Курс ахопліваў гісторыю, культуру, мову, рэлігію, этнічны склад Беларусі, беларускую дыяспару і беларуска-чэшскія культурныя сувязі.<ref>{{cite web |url=https://is.cuni.cz/studium/predmety/index.php?do=predmet&fak=11210&kod=AVES00629&skr=2025 |title=Úvod do studia bělorusistiky |publisher=Univerzita Karlova |language=cs |access-date=2026-09-20 }}</ref> Іншы беларусазнаўчы курс Карлавага ўніверсітэта, прысвечаны гісторыі, культуры, шматмоўю і сучаснасці Беларусі, вёў Сяргей Сматрычэнка.<ref>{{cite web |url=https://is.cuni.cz/studium/predmety/index.php?do=predmet&fak=11210&kod=AVES00680&skr=2025 |title=Bělorusko |publisher=Univerzita Karlova |language=cs |access-date=2026-09-20 }}</ref> === Масарыкаў універсітэт === У [[Масарыкаў універсітэт|Масарыкавым універсітэце]] ў [[Брно]] беларуская тэматыка развівалася ў межах славістыкі, літаратуразнаўства і паліталогіі. З ёю былі звязаны даследаванні Іва Поспішыла, Бржэціслава Данчака, Сяргея Сматрычэнкі і іншых навукоўцаў.<ref name="Kolenovska2015"/> У Брно выконваліся дыпломныя і дысертацыйныя працы па беларускай мове і літаратуры. У 2011 годзе была абаронена дысертацыя Катарыны Кедран па гендарнай лінгвістыцы, а ў 2012 годзе Тэрэза Свадашава падрыхтавала даследаванне чэшска-беларускіх літаратурных адносін.<ref name="Kolenovska2015"/> === Універсітэт Яна Эвангелісты Пуркінэ === З пачатку XXI стагоддзя беларуская лінгвістычная і культурная тэматыка прадстаўлена таксама ва [[Універсітэт Яна Эвангелісты Пуркінэ|Універсітэце Яна Эвангелісты Пуркінэ]] ва [[Усці-над-Лабем]], дзе працавала беларуская мовазнаўца [[Іна Каліта]].<ref name="Kolenovska2015"/> Яе даследаванні прысвечаны беларускай мове, лінгвакультуралогіі, сацыялінгвістыцы і беларуска-чэшскім культурным сувязям. Яна ўдзельнічала таксама ў калектыўным зборніку ''České vědomí Bělarusi''.<ref>{{cite web |url=https://starfos.tacr.cz/en/vysledky-vyzkumu/RIV%2F44555601%3A13430%2F13%3A43885187 |title=Phonetic Linguo-uniqueness in the Binary Concept of “my own” – “foreign” |publisher=Informační systém výzkumu, vývoje a inovací |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> == Даследаванне беларускай эміграцыі == Адным з найбольш развітых кірункаў сучаснага чэшскага беларусазнаўства стала вывучэнне беларускай эміграцыі ў міжваеннай Чэхаславакіі. У 2017 годзе Даніэла Каленоўска і Міхал Плавец апублікавалі манаграфію ''Běloruská emigrace v meziválečném Československu: studie a dokumenty. Sociopolitický aspekt''. Даследаванне заснавана на матэрыялах шэрагу чэшскіх архіваў і прысвечана беларускім студэнтам, грамадскім арганізацыям, палітычнай эміграцыі і яе адносінам з чэхаславацкай дзяржавай.<ref>{{cite web |url=https://ims.fsv.cuni.cz/contacts/institute-members/37465501 |title=Mgr. Daniela Kolenovská, Ph.D. |publisher=Institut mezinárodních studií, Univerzita Karlova |language=cs |access-date=2026-09-20 }}</ref> Асноўнымі крыніцамі для гэтага кірунку з'яўляюцца фонды Нацыянальнага архіва Чэшскай Рэспублікі, Архіва Карлавага ўніверсітэта, Архіва Міністэрства замежных спраў, Архіва Канцылярыі прэзідэнта Рэспублікі, Славянскай бібліятэкі і іншых устаноў.<ref name="Kolenovska2015"/> У 2026 годзе было апублікавана асобнае даследаванне Андрэя Бучы пра акадэмічную эміграцыю беларусаў з Заходняй Беларусі ў Чэхаславакію ў 1920-я гады.<ref>{{cite journal |last=Bucha |first=Andrei I. |title=Academic Emigration of Belarusians from Western Belarus to Czechoslovakia in the 1920s |journal=Journal of Frontier Studies |volume=11 |issue=2 |year=2026 |pages=341—377 |doi=10.46539/jfs.v11i2.883 |language=en }}</ref> == Асноўныя абагульняльныя выданні == У 2006 годзе ў Празе выйшла чэшскамоўная кніга ''Dějiny Běloruska'' [[Генадзь Сагановіч|Генадзя Сагановіча]] і [[Захар Шыбека|Захара Шыбекі]]. У яе быў уключаны асобны раздзел пра чэшска-беларускія адносіны.<ref>{{cite book |last1=Sahanovič |first1=Hienadź |last2=Šybieka |first2=Zachar |title=Dějiny Běloruska |location=Praha |publisher=Nakladatelství Lidové noviny |year=2006 |pages=302 |isbn=80-7106-828-4 |language=cs }}</ref> У 2021 годзе выйшла новая, пашыраная і перапрацаваная версія ''Dějiny Běloruska'', падрыхтаваная Аленай Маркавай, Генадзем Сагановічам і Захарам Шыбекам. Кніга ахоплівае гісторыю беларускіх зямель ад Вялікага Княства Літоўскага да падзей XXI стагоддзя.<ref>{{cite book |last1=Marková |first1=Alena |last2=Sahanovič |first2=Hienadź |last3=Šybieka |first3=Zachar |title=Dějiny Běloruska |location=Praha |publisher=Nakladatelství Lidové noviny |year=2021 |pages=302 |isbn=978-80-7422-667-0 |language=cs }}</ref> У 2013 годзе выдавецтва Карлавага ўніверсітэта ''Karolinum'' выпусціла вялікі міждысцыплінарны зборнік ''České vědomí Bělarusi'', падрыхтаваны Верай Лендэлавай, Іржы Марванам і Міхалам Вашычкам. У кнізе змешчаны працы каля 30 чэшскіх і беларускіх аўтараў пра мову, літаратуру, культуру, гісторыю і чэшска-беларускія сувязі.<ref name="CeskeVedomi">{{cite book |title=České vědomí Bělarusi |editor1-last=Lendělová |editor1-first=Věra |editor2-last=Marvan |editor2-first=Jiří |location=Praha |publisher=Karolinum |year=2013 |pages=428 |isbn=978-80-246-2252-1 |language=cs }}</ref> Да асноўных сучасных лінгвістычных прац чэшскага беларусазнаўства адносяцца таксама манаграфіі Міраслава Янковяка ''Současná běloruská nářečí v Lotyšsku'' (2018), ''Lexikum běloruských nářečí v Litvě'' (2022) і ''Běloruská nářečí v Lotyšsku jako příklad lexikálního dědictví balto-slovanského pomezí'' (2025), выдадзеныя Славянскім інстытутам Акадэміі навук Чэшскай Рэспублікі.<ref name="Jankowiak2018"/><ref name="Jankowiak2022"/><ref name="Jankowiak2025"/> == Беларускі інстытут у Празе == {{Асноўны артыкул|Беларускі інстытут у Празе}} 8 сакавіка 2022 года быў заснаваны [[Беларускі інстытут у Празе]] — недзяржаўная навуковая арганізацыя, якая аб'ядноўвае даследчыкаў беларускай гісторыі, мовы, філасофіі, культуры і беларуска-чэшскіх сувязей.<ref name="BIP">{{cite journal |last1=Каліта |first1=Іна |last2=Скеп’ян |first2=Ніна |title=Беларускі інстытут у Празе |journal=International Journal of Belarusian Glottodidactics |issue=8 |year=2024 |pages=75—77 |doi=10.31338/uw.ijbg.2024.6 |url=https://open.icm.edu.pl/handle/123456789/26758 |language=be }}</ref> Да асноўных кірункаў яго працы адносяцца навуковыя даследаванні, адкрытыя лекцыі, канферэнцыі і семінары, супрацоўніцтва з бібліятэкамі і архівамі, выдавецкая дзейнасць і падрыхтоўка адукацыйных матэрыялаў і слоўнікаў.<ref name="BIP"/> Адным з праектаў Інстытута стаў міжнародны анлайн-семінар па гісторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У 2023 годзе Інстытут сумесна са Славянскай бібліятэкай арганізаваў міжнародны сімпозіум «Імем беларускага народа…», прысвечаны стагоддзю пераезду [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады БНР]] у Прагу.<ref name="BIP"/> Матэрыялы сімпозіума і аднайменнай выставы былі выдадзены ў 2025 годзе Славянскай бібліятэкай і Беларускім інстытутам у Празе ў зборніку ''Instituce v exilu: sto let od příchodu exilové vlády Běloruské lidové republiky do Prahy''.<ref>{{cite book |title=Instituce v exilu: sto let od příchodu exilové vlády Běloruské lidové republiky do Prahy |editor-last=Skepyan |editor-first=Nina |location=Praha |publisher=Běloruský institut v Praze; Národní knihovna České republiky – Slovanská knihovna |year=2025 |pages=196 |isbn=978-80-7050-826-8 |language=cs }}</ref> У 2026 годзе Беларускі інстытут у Празе сумесна з Міжнародным цэнтрам даследавання этнічнай і моўнай разнастайнасці рэалізаваў праект, прысвечаны становішчу беларускай гістарычнай навукі ў эміграцыі і інстытуцыйным праблемам беларускіх даследчыкаў за межамі Беларусі.<ref>{{cite web |url=https://www.icelds.org/2026/06/29/policy-paper-belarusian-historical-scholarship-in-exile-its-current-state-and-challenges/ |title=Belarusian historical scholarship in exile, its current state and challenges |date=2026-06-29 |publisher=International Centre for Ethnic and Linguistic Diversity Studies |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> == Асноўныя даследчыкі == Сярод даследчыкаў, якія зрабілі ўклад у развіццё беларусазнаўства ў Чэхіі і Чэхаславакіі: * [[Людвік Куба]] — этнограф і фалькларыст, даследчык беларускіх народных песень; * [[Адольф Чэрны]] — славіст, публіцыст і перакладчык, адзін з пачынальнікаў чэшскага беларусазнаўства; * [[Іржы Поліўка]] — славіст і фалькларыст, даследчык беларускай этнаграфіі і карэспандэнт Яўхіма Карскага; * Францішак Рут Ціхі — перакладчык і папулярызатар беларускай літаратуры; * [[Тамаш Грыб]] — гісторык і арганізатар Беларускага навуковага кабінета і Беларускага замежнага архіва ў Празе; * [[Мікола Ільяшэвіч]] — гісторык, аўтар чэшскамоўных прац пра Беларусь; * [[Вацлаў Жыдліцкі]] — літаратуразнаўца і перакладчык, даследчык гісторыі беларускай літаратуры; * Мікалаш Затоўканюк — мовазнаўца і славіст; * Багдан Зілінскі — гісторык і славіст; * Даніэла Каленоўска — даследчыца беларускай эміграцыі і гісторыі беларуска-чэшскіх сувязей; * Міхал Плавец — гісторык, даследчык міжваеннай беларускай эміграцыі; * [[Алена Маркава]] — гісторык, даследчыца нацыянальнай палітыкі і беларусізацыі; * [[Іна Каліта]] — мовазнаўца і даследчыца беларускай мовы і культуры; * Сяргей Сматрычэнка — славіст, выкладчык беларускай мовы, культуры і краіназнаўства; * [[Міраслаў Янковяк]] — мовазнавец, даследчык беларускай мовы, гісторыі беларускай мовы, дыялекталогіі і балта-славянскага моўнага памежжа, супрацоўнік Славянскага інстытута Акадэміі навук Чэшскай Рэспублікі.<ref name="JankowiakProfile"/> == Асноўныя цэнтры і зборы == Да галоўных сучасных і гістарычных асяродкаў беларусазнаўства ў Чэхіі адносяцца: * [[Славянскі інстытут Акадэміі навук Чэшскай Рэспублікі]]; * [[Карлаў універсітэт]]; * [[Славянская бібліятэка ў Празе]]; * [[Беларускі інстытут у Празе]]; * [[Масарыкаў універсітэт]]; * [[Універсітэт Яна Эвангелісты Пуркінэ]]; * Нацыянальны архіў Чэшскай Рэспублікі; * Архіў Карлавага ўніверсітэта; * Архіў Міністэрства замежных спраў Чэшскай Рэспублікі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Kolenovská D. ''České snahy o porozumění Bělorusku mezi vědou a politikou'' // ''Sborník Národního muzea v Praze. Řada A – Historie''. — 2015. — Vol. 69. — № 1—2. — S. 25—32. * Lendělová V., Marvan J., Vašíček M. (eds.). ''České vědomí Bělarusi''. — Praha: Karolinum, 2013. — 428 s. — ISBN 978-80-246-2252-1. * Kolenovská D., Plavec M. ''Běloruská emigrace v meziválečném Československu: studie a dokumenty. Sociopolitický aspekt''. — Praha: Karolinum, 2017. — 287 s. — ISBN 978-80-246-3781-5. * Jankowiak M. ''Současná běloruská nářečí v Lotyšsku. Charakteristika. Výběr textů''. — Praha: Slovanský ústav AV ČR, 2018. — 468 s. — ISBN 978-80-86420-70-7. * Jankowiak M., Vašíček M. (eds.). ''Slovanské dialekty v jazykovém kontaktu: Nářeční lexikum v pomezních oblastech v minulosti a současnosti''. — Praha: Slovanský ústav AV ČR, 2020. — 425 s. — ISBN 978-80-86420-80-6. * Jankowiak M. ''Lexikum běloruských nářečí v Litvě. Jazykové dědictví balto-slovanského pomezí''. — Praha: Slovanský ústav AV ČR, 2022. — 624 s. — ISBN 978-80-86420-82-0. * Jankowiak M. ''Běloruská nářečí v Lotyšsku jako příklad lexikálního dědictví balto-slovanského pomezí''. — Praha: Slovanský ústav AV ČR, 2025. — 349 s. — ISBN 978-80-86420-89-9. * Marková A., Sahanovič H., Šybieka Z. ''Dějiny Běloruska''. — Praha: Nakladatelství Lidové noviny, 2021. — 302 s. — ISBN 978-80-7422-667-0. * Sahanovič H., Šybieka Z. ''Dějiny Běloruska''. — Praha: Nakladatelství Lidové noviny, 2006. — 302 s. — ISBN 80-7106-828-4. * Буча А. ''Беларускі навуковы кабінет у Празе (1927—1930 гг.): стварэнне і дзейнасць''. * Černý M. ''Adolf Černý jako první český překladatel novodobé běloruské literatury'' // ''Slavia''. — 2013. — T. 82. — № 1—2. — S. 69—111. * Chlaňová T. ''Václav Židlický a jeho činnost bělorusistická'' // ''České vědomí Bělarusi''. — Praha: Karolinum, 2013. — S. 327—335. * Plavec M., Kolenovská D. ''Tamaš Hryb a Běloruský vědecký kabinet (běloruský archiv)'' // ''Práce z dějin Akademie věd''. — 2020. — T. 12. — № 1. — S. 55—72. * ''Instituce v exilu: sto let od příchodu exilové vlády Běloruské lidové republiky do Prahy'' / ed. Nina Skepyan. — Praha: Běloruský institut v Praze; Národní knihovna České republiky – Slovanská knihovna, 2025. — 196 s. — ISBN 978-80-7050-826-8. == Гл. таксама == * [[Беларусазнаўства]] * [[Беларусы Чэхіі]] * [[Беларускі інстытут у Празе]] * [[Беларускі навуковы кабінет у Празе]] * [[Беларускі замежны архіў]] * [[Беларуска-чэшскія адносіны]] * [[Беларусазнаўства ў Германіі]] * [[Беларусазнаўства ў Канадзе]] == Спасылкі == * [https://www.slu.cas.cz/en/zamestnanec/miroslaw-jankowiak Міраслаў Янковяк] — Славянскі інстытут Акадэміі навук Чэшскай Рэспублікі. * [https://www.slu.cas.cz/en/department-of-slavic-linguistics Аддзел славянскага мовазнаўства Славянскага інстытута]. * [https://publikace.nm.cz/file/cd41588704e8a2fbe490fcbf17b00f87/18981/sbornik_A_1_2015_p25-32.pdf Daniela Kolenovská. České snahy o porozumění Bělorusku mezi vědou a politikou]. * [https://www.cupress.cuni.cz/ink2_ext/index.jsp?id=227078&include=podrobnosti «České vědomí Bělarusi»] — выдавецтва Карлавага ўніверсітэта. * [https://open.icm.edu.pl/handle/123456789/26758 Іна Каліта, Ніна Скеп’ян. «Беларускі інстытут у Празе»]. * [https://www.nkp.cz/o-knihovne/vydane-publikace/instituce-v-exilu-sto-let-od-prichodu-exilove-vlady-beloruske-lidove-republiky-do-prahy «Instituce v exilu»] — Нацыянальная бібліятэка Чэшскай Рэспублікі. {{Беларусазнаўства}} {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Беларусазнаўства паводле краін]] [[Катэгорыя:Навука ў Чэхіі]] [[Катэгорыя:Беларуска-чэшскія адносіны]] [[Катэгорыя:Славістыка ў Чэхіі]] qnjt88c896k44ygovuujg3lnf0xbe05 0 815061 5202526 2026-09-19T22:25:52Z АлесьНавіцкі90 162483 Новы артыкул. 5202526 wikitext text/x-wiki '''Беларусазнаўства ў Японіі''' — сукупнасць даследаванняў [[Беларусь|Беларусі]], [[беларусы|беларусаў]], [[беларуская мова|беларускай мовы]], літаратуры, гісторыі, культуры, грамадства, палітыкі і эканомікі, якія праводзяцца ў [[Японія|Японіі]]. Да канца XX стагоддзя беларуская тэматыка ў Японіі разглядалася пераважна ў межах [[славістыка|славістыкі]], русістыкі і даследаванняў [[СССР]]. Адным з ранніх вядомых японскіх тэкстаў пра беларускую літаратуру быў раздзел «Беларуская літаратура» ({{lang-ja|白ロシアの文學}}), апублікаваны ў 1932 годзе ў зборніку, прысвечаным савецкай літаратуры. Пасля [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы]] 1986 года Беларусь стала значна часцей разглядацца ў японскіх даследаваннях у сувязі з наступствамі ядзернай аварыі, а пасля здабыцця незалежнасці ў 1991 годзе павялічылася цікавасць да беларускай мовы, літаратуры і культуры як самастойных аб'ектаў вывучэння.<ref name="Kiyosawa2016">{{cite journal |last1=清沢 |first1=紫織 |last2=臼山 |first2=利信 |last3=ラムザ |first3=タッチャーナ |title=日本におけるベラルーシ語事情―ベラルーシ文学の邦訳とベラルーシ語教育を中心として― |trans-title=Стан беларускай мовы ў Японіі: пераклады беларускай літаратуры і выкладанне беларускай мовы |journal=複言語・多言語教育研究 |volume=4 |year=2016 |pages=135—151 |doi=10.34564/jactfl.4.0_135 |url=https://www.jstage.jst.go.jp/article/jactfl/4/0/4_135/_article/-char/ja/ |language=ja }}</ref> У 1990—2010-я гады ў Японіі былі выдадзены спецыяльныя працы па беларускай граматыцы і лексіцы, а ў [[Універсітэт Цукубы|Універсітэце Цукубы]] пачалося выкладанне беларускай мовы і быў падрыхтаваны першы разгорнуты японскамоўны ўводны падручнік. Сярод сучасных даследчыкаў беларускай мовы вылучаецца Сіёры Кіёсава, а палітычныя і эканамічныя даследаванні Беларусі прадстаўлены, у прыватнасці, у [[Цэнтр славянска-еўразійскіх даследаванняў Універсітэта Хакайда|Цэнтры славянска-еўразійскіх даследаванняў Універсітэта Хакайда]].<ref name="HokkaidoKiyosawa">{{cite web |url=https://src-h.slav.hokudai.ac.jp/center/staff-j21.html |title=SRC スタッフ紹介 |publisher=北海道大学スラブ・ユーラシア研究センター |language=ja |access-date=2026-09-20 }}</ref><ref name="Hattori">{{cite web |url=https://www.let.hokudai.ac.jp/staff/hattori-michitaka |title=服部 倫卓 |publisher=北海道大学大学院文学研究院・大学院文学院・文学部 |language=ja |access-date=2026-09-20 }}</ref> == Пачаткі == Дакладна вызначыць пачатак японскага вывучэння беларускай мовы і культуры цяжка, бо беларускія землі доўгі час разглядаліся японскімі даследчыкамі як частка Расійскай імперыі або СССР. Беларуская літаратура ўжо ў міжваенны перыяд згадвалася ў японскіх аглядах савецкіх літаратур.<ref name="Kiyosawa2016"/> У 1932 годзе ў выданні ''サヴェート文學叢書第1輯'' быў змешчаны асобны раздзел ''白ロシアの文學'' («Беларуская літаратура») у перакладзе Фуміа Кіокі. Паводле даследавання Сіёры Кіёсавы, Тосінобу Усуямы і Таццяны Рамзы, гэта адзін з найбольш ранніх выяўленых у Японіі аглядаў беларускай літаратуры. У 1930—1950-я гады падобныя кароткія раздзелы з'яўляліся і ў іншых японскіх працах пра савецкую літаратуру.<ref name="Kiyosawa2016"/> Беларуская мова ў гэты перыяд вывучалася эпізадычна і звычайна разглядалася разам з іншымі ўсходнеславянскімі мовамі. == Чарнобыльская катастрофа і рост цікавасці да Беларусі == Значны рост цікавасці японскага грамадства і даследчыкаў да Беларусі быў звязаны з [[Чарнобыльская катастрофа|аварыяй на Чарнобыльскай АЭС]] у 1986 годзе. Значная частка радыеактыўных выпадзенняў прыйшлася на тэрыторыю Беларускай ССР, і ў Японіі з'явіліся даследаванні медыцынскіх, экалагічных і сацыяльных наступстваў катастрофы.<ref name="Kiyosawa2016"/> Японскія грамадскія арганізацыі, медыкі, журналісты, фатографы і дакументалісты наведвалі пацярпелыя беларускія рэгіёны. Тэма Чарнобыля на працяглы час стала адным з галоўных спосабаў прадстаўлення Беларусі японскай аўдыторыі.<ref name="Kiyosawa2016"/> Фатограф і рэжысёр Мотахасі Сэйіці падрыхтаваў праекты пра жыццё жыхароў беларускіх тэрыторый, пацярпелых ад катастрофы. Яго фотакніга ''ナージャの村'' («Вёска Надзі») была выдадзена ў 1998 годзе, а ''アレクセイと泉'' («Аляксей і крыніца») — у 2002 годзе.<ref>{{cite web |url=https://www.library.metro.tokyo.lg.jp/search/research_guide/olympic_paralympic/area_studies/index/belarus/index.html |title=ベラルーシ共和国 |publisher=東京都立図書館 |language=ja |access-date=2026-09-20 }}</ref> == Беларуская мова == === Першыя граматычныя апісанні === У 1992 годзе Ёіці Охіра апублікаваў артыкул ''白ロシア語'' («Беларуская мова») у шматтомнай ''Вялікай энцыклапедыі мовазнаўства'' ({{lang-ja|言語学大辞典}}). Гэта быў адзін з першых разгорнутых японскамоўных энцыклапедычных аглядаў структуры беларускай мовы.<ref name="Kiyosawa2016"/> У 1996 годзе даследчая група па параўнальным вывучэнні ўсходнеславянскіх моў пры [[Універсітэт замежных даследаванняў Кобэ|Універсітэце замежных даследаванняў Кобэ]] выдала працу ''現代ベラルーシ語対照文法'' («Супастаўляльная граматыка сучаснай беларускай мовы»). Яна стала найбольш поўным на той час японскамоўным спецыялізаваным апісаннем сучаснай беларускай граматыкі.<ref name="Grammar1996">{{cite web |url=https://www.kobe-cufs.ac.jp/institute/journal/kenkyu4.html |title=外国学研究(4) |publisher=神戸市外国語大学 |language=ja |access-date=2026-09-20 }}</ref> Выданне было падрыхтавана даследчай групай ''東スラヴ諸語比較対照研究'' і выйшла як другі том серыі даследаванняў параўнальнай граматыкі ўсходнеславянскіх моў.<ref>{{cite web |url=https://ci.nii.ac.jp/ncid/BN16159192 |title=現代ベラルーシ語対照文法 |publisher=CiNii Books |language=ja |access-date=2026-09-20 }}</ref> === Руіносукэ Курода === Значны ўклад у папулярызацыю беларускай мовы ў Японіі зрабіў славіст Руіносукэ Курода (黒田龍之助). У 1990-я гады ён вывучаў беларускую мову, у тым ліку падчас моўнай стажыроўкі ў Мінску.<ref>{{cite web |url=https://www.sanshusha.co.jp/kuroda/lecture02.html |title=ことばへの異常な愛情 |publisher=三修社 |language=ja |access-date=2026-09-20 }}</ref> У 1998 годзе Курода выдаў ''ベラルーシ語基礎1500語'' («1500 асноўных слоў беларускай мовы»). Кніга змяшчае беларуска-японскі слоўнік прыкладна на 1600 лексем, кароткую граматыку і японска-беларускі паказальнік.<ref name="Kuroda1998">{{cite web |url=https://ci.nii.ac.jp/ncid/BA38252305 |title=ベラルーシ語基礎1500語 |publisher=CiNii Books |language=ja |access-date=2026-09-20 }}</ref> Курода цікавіўся таксама беларускай літаратурай і пісаў пра магчымасці непасрэднага перакладу беларускіх твораў на японскую мову. Сярод твораў, якія ён асобна разглядаў, была аповесць [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]] ''[[Дзікае паляванне караля Стаха]]''.<ref>{{cite web |url=https://kangaeruhito.jp/article/2089 |title=中世、ベラルーシ、ミステリー 進まない翻訳の謎 |author=黒田龍之助 |publisher=新潮社 |language=ja |access-date=2026-09-20 }}</ref> == Універсітэт Цукубы == У 2010-я гады адным з галоўных цэнтраў даследавання і выкладання беларускай мовы стаў [[Універсітэт Цукубы]]. З беларусазнаўчымі праектамі ўніверсітэта былі звязаны славіст Тосінобу Усуяма, мовазнаўца Сіёры Кіёсава і выкладчыца [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] [[Таццяна Рамза]]. Яны даследавалі становішча беларускай мовы ў Японіі, яе выкладанне і пераклад беларускай літаратуры.<ref name="Kiyosawa2016"/> У 2016 годзе Усуяма, Кіёсава і Рамза прадставілі даклад ''Беларуская мова і літаратура ў культурнай прасторы Японіі'' на Першым міжнародным навуковым кангрэсе беларускай культуры ў Мінску.<ref name="Usuyama">{{cite web |url=https://trios.tsukuba.ac.jp/researcher/0000000153 |title=臼山 利信 |publisher=筑波大学 |language=ja |access-date=2026-09-20 }}</ref> === «Спрабуйма!» === У лютым 2016 года Цэнтр адукацыі глабальнай камунікацыі Універсітэта Цукубы выдаў дапаможнік ''Спрабуйма! : 日本人のためのベラルーシ語入門 I'' («Спрабуйма! Уводны курс беларускай мовы для японцаў»). Аўтарамі былі Таццяна Рамза і Сіёры Кіёсава, навуковым рэдактарам — Тосінобу Усуяма.<ref name="Textbook">{{cite web |url=https://ci.nii.ac.jp/ncid/BB20753851 |title=日本人のためのベラルーシ語入門 |publisher=CiNii Books |language=ja |access-date=2026-09-20 }}</ref> Кніга налічвае 72 старонкі і была падрыхтавана на японскай і беларускай мовах. Яна разлічана перадусім на японцаў, якія ўжо знаёмыя з кірыліцай і асновамі рускай мовы; асаблівасці беларускай фанетыкі, граматыкі і лексікі часткова тлумачацца праз супастаўленне з рускай.<ref>{{cite web |url=https://hokudai.academia.edu/Departments/Slavic_Eurasian_Research_Center/Documents?page=3 |title=Спрабуйма!: 日本人のためのベラルーシ語入門 I |publisher=Hokkaido University |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> Выданне стала адным з першых спецыяльных японскамоўных дапаможнікаў, прызначаных непасрэдна для сістэматычнага навучання беларускай мове як замежнай.<ref name="Kiyosawa2016"/> == Сіёры Кіёсава == Адной з асноўных сучасных японскіх даследчыц беларускай мовы з'яўляецца Сіёры Кіёсава (清沢紫織). Яе даследаванні прысвечаны беларускай сацыялінгвістыцы, моўнай палітыцы, стандартызацыі і функцыянаванню беларускай мовы.<ref name="KiyosawaProfile">{{cite web |url=https://www.lingua.tsukuba.ac.jp/ippan/members/OB-OG/ |title=OB 名簿 |publisher=筑波大学一般言語学研究室 |language=ja |access-date=2026-09-20 }}</ref> У 2012 годзе яна апублікавала даследаванне ''ベラルーシ語はなぜ危機言語なのか'' («Чаму беларуская мова з'яўляецца мовай пад пагрозай?»), прысвечанае моўнай сітуацыі паводле перапісаў насельніцтва.<ref name="Kiyosawa2016"/> Пазней Кіёсава даследавала дзяржаўную моўную палітыку Беларусі, стаўленне маладых беларусаў да роднай мовы, міжпакаленную перадачу беларускай мовы і суадносіны дзвюх сучасных кадыфікацыйных традыцый.<ref>{{cite web |url=https://www.lingua.tsukuba.ac.jp/ippan/monthly/ |title=月例会情報 |publisher=筑波大学一般言語学研究室 |language=ja |access-date=2026-09-20 }}</ref> У часопісе ''Slavic Studies'' Цэнтра славянска-еўразійскіх даследаванняў Універсітэта Хакайда выйшла яе даследаванне ''現代ベラルーシ語の標準語規範の分裂と対立'' («Падзел і супрацьстаянне норм сучаснай беларускай літаратурнай мовы»).<ref>{{cite web |url=https://src-h.slav.hokudai.ac.jp/publictn/slavic-studies/68/index.html |title=スラヴ研究 68号 |publisher=北海道大学スラブ・ユーラシア研究センター |language=ja |access-date=2026-09-20 }}</ref> У 2022—2023 гадах Кіёсава працавала запрошанай даследчыцай у Цэнтры славянска-еўразійскіх даследаванняў Універсітэта Хакайда; спецыялізацыяй былі пазначаны моўная палітыка, славістыка і даследаванні Беларусі.<ref name="HokkaidoKiyosawa"/> == Цэнтр славянска-еўразійскіх даследаванняў Універсітэта Хакайда == [[Цэнтр славянска-еўразійскіх даследаванняў Універсітэта Хакайда]] ў [[Сапара]] з'яўляецца адным з галоўных японскіх цэнтраў міждысцыплінарнага вывучэння постсавецкай прасторы. Беларуская тэматыка прадстаўлена ў яго даследаваннях мовы, гісторыі, палітыкі, эканомікі і рэгіянальных працэсаў. У часопісах і кніжных серыях цэнтра публікаваліся даследаванні беларускай мовы, гісторыі, нацыянальнай ідэнтычнасці, эканамічнага развіцця і месца Беларусі ў рэгіянальных інтэграцыйных працэсах.<ref>{{cite web |url=https://src-h.slav.hokudai.ac.jp/ |title=北海道大学スラブ・ユーラシア研究センター |publisher=北海道大学 |language=ja |access-date=2026-09-20 }}</ref> === Міцітака Хаторы === Прафесар Міцітака Хаторы (服部倫卓) спецыялізуецца на эканамічным і палітычным развіцці Расіі, Украіны і Беларусі. Ён працаваў даследчыкам пры пасольстве Японіі ў Беларусі, а з 2022 года з'яўляецца прафесарам Цэнтра славянска-еўразійскіх даследаванняў Універсітэта Хакайда.<ref name="Hattori"/> Яго доктарская дысертацыя, абароненая ў 2017 годзе ва Універсітэце Хакайда, называлася ''ロシア・ウクライナ・ベラルーシの通商・産業比較―地政学危機の中の経済利害―'' («Параўнанне гандлю і прамысловасці Расіі, Украіны і Беларусі: эканамічныя інтарэсы ва ўмовах геапалітычнага крызісу»).<ref>{{cite web |url=https://eprints.lib.hokudai.ac.jp/repo/huscap/all/68166/ |title=ロシア・ウクライナ・ベラルーシの通商・産業比較 |publisher=北海道大学 |year=2017 |language=ja |access-date=2026-09-20 }}</ref> У 2004 годзе Хаторы выдаў кнігу ''不思議の国ベラルーシ―ナショナリズムから遠く離れて'' («Беларусь — незвычайная краіна: далёка ад нацыяналізму»), а ў 2017 годзе выступіў адным з рэдактараў зборніка ''ベラルーシを知るための50章'' («50 раздзелаў, каб зразумець Беларусь»).<ref name="Hattori"/> == Даследаванне беларускай літаратуры == Да 1990-х гадоў беларуская літаратура ў Японіі прадстаўлялася пераважна праз рускую мову і ў межах гісторыі савецкай літаратуры. Пасля распаду СССР пачалі з'яўляцца спробы непасрэднай працы з беларускамоўнымі арыгіналамі.<ref name="Kiyosawa2016"/> Асобным фактарам павелічэння цікавасці стала міжнародная вядомасць [[Святлана Аляксандраўна Алексіевіч|Святланы Алексіевіч]]. Яе творы шырока выдаваліся на японскай мове, хоць яны напісаны пераважна па-руску. Пасля прысуджэння Алексіевіч [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] ў 2015 годзе ў японскай гуманітарнай перыёдыцы з'явіліся асобныя даследаванні яе месца ў беларускай культуры, праблематыкі мовы і дакументальнай літаратуры.<ref>{{cite web |url=https://www.seidosha.co.jp/book/index.php?id=3703 |title=ユリイカ2022年7月号 特集＝スヴェトラーナ・アレクシエーヴィチ |publisher=青土社 |year=2022 |language=ja |access-date=2026-09-20 }}</ref> У 2022 годзе японскі часопіс ''Eureka'' прысвяціў Алексіевіч асобны тэматычны выпуск. У яго ўваходзілі матэрыялы пра яе літаратурны метад, Беларусь, рускую мову ў беларускай культурнай прасторы і пераклад яе твораў.<ref>{{cite web |url=https://www.seidosha.co.jp/book/index.php?id=3703 |title=ユリイカ2022年7月号 |publisher=青土社 |language=ja |access-date=2026-09-20 }}</ref> == Асноўныя напрамкі == У сучасным японскім беларусазнаўстве можна вылучыць некалькі асноўных напрамкаў: * беларуская мова, яе граматыка і лексіка; * [[сацыялінгвістыка]] і моўная палітыка Беларусі; * беларуская літаратура і пераклады; * гісторыя і нацыянальная ідэнтычнасць; * палітычнае і эканамічнае развіццё Беларусі; * наступствы Чарнобыльскай катастрофы; * беларуска-японскія сувязі і ўзаемнае культурнае ўспрыманне.<ref name="Kiyosawa2016"/><ref name="Hattori"/> У адрозненне ад шэрагу еўрапейскіх краін, у Японіі не сфарміраваўся асобны нацыянальны беларусазнаўчы інстытут або пастаянная ўніверсітэцкая кафедра беларускай мовы. Даследаванні Беларусі развіваюцца ў межах славістыкі, мовазнаўства, рэгіянальных даследаванняў, літаратуразнаўства і даследаванняў постсавецкай прасторы.<ref name="Kiyosawa2016"/> == Асноўныя даследчыкі == Сярод японскіх даследчыкаў, чыя праца непасрэдна звязана з Беларуссю: * Руіносукэ Курода (黒田龍之助) — славіст, даследчык і папулярызатар беларускай мовы, аўтар ''ベラルーシ語基礎1500語''; * Сіёры Кіёсава (清沢紫織) — мовазнаўца, даследчыца беларускай моўнай палітыкі, сацыялінгвістыкі і стандартызацыі; * Тосінобу Усуяма (臼山利信) — славіст і спецыяліст па выкладанні замежных моў, адзін з арганізатараў праектаў беларускай мовы ва Універсітэце Цукубы; * Міцітака Хаторы (服部倫卓) — даследчык беларускай эканомікі і палітыкі, прафесар Універсітэта Хакайда; * Ёіці Охіра (大平陽一) — аўтар аднаго з ранніх японскамоўных энцыклапедычных апісанняў беларускай мовы. З развіццём беларускай мовы ў Японіі звязана таксама супрацоўніцтва з беларускімі даследчыкамі, у прыватнасці з [[Таццяна Рамза|Таццянай Рамзой]] з Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта.<ref name="Kiyosawa2016"/> == Асноўныя цэнтры == Да асноўных устаноў, у якіх развівалася або развіваецца беларуская тэматыка, адносяцца: * [[Цэнтр славянска-еўразійскіх даследаванняў Універсітэта Хакайда]]; * [[Універсітэт Цукубы]]; * [[Універсітэт замежных даследаванняў Кобэ]]; * [[Такійскі ўніверсітэт замежных даследаванняў]]; * [[Універсітэт Софіі (Токіа)|Універсітэт Софіі]]. У Універсітэце Софіі ў сучаснай праграме рускай філалогіі беларуская мова разам з украінскай уключана ў курс параўнальнага славянскага мовазнаўства, дзе разглядаюцца графіка, фанетыка, граматыка і культурны кантэкст усходнеславянскіх моў.<ref>{{cite web |url=https://www.sophia.ac.jp/jpn/academics/ug/ug_fs/ug_fs_russian/ |title=ロシア語学科 |publisher=上智大学 |language=ja |access-date=2026-09-20 }}</ref> == Асноўныя выданні == {| class="wikitable" ! Год ! Выданне ! Аўтар / установа ! Тэматыка |- | 1932 | ''白ロシアの文學'' | пераклад Фуміа Кіокі | агляд беларускай літаратуры |- | 1992 | ''白ロシア語'' | Ёіці Охіра | агляд беларускай мовы |- | 1996 | ''現代ベラルーシ語対照文法'' | даследчая група Універсітэта замежных даследаванняў Кобэ | граматыка |- | 1998 | ''ベラルーシ語基礎1500語'' | Руіносукэ Курода | беларуска-японская лексіка і кароткая граматыка |- | 2016 | ''Спрабуйма! : 日本人のためのベラルーシ語入門 I'' | Таццяна Рамза, Сіёры Кіёсава; рэд. Тосінобу Усуяма | навучальны дапаможнік беларускай мовы |- | 2016 | ''日本におけるベラルーシ語事情'' | Сіёры Кіёсава, Тосінобу Усуяма, Таццяна Рамза | беларуская мова, літаратура і адукацыя ў Японіі |} <ref name="Kiyosawa2016"/><ref name="Grammar1996"/><ref name="Kuroda1998"/><ref name="Textbook"/> == Гл. таксама == * [[Беларусазнаўства]] * [[Беларусы Японіі]] * [[Беларуска-японскія адносіны]] * [[Японазнаўства ў Беларусі]] * [[Беларуская мова]] * [[Беларуская літаратура]] * [[Цэнтр славянска-еўразійскіх даследаванняў Універсітэта Хакайда]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * 清沢紫織, 臼山利信, ラムザ タッチャーナ. ''日本におけるベラルーシ語事情―ベラルーシ文学の邦訳とベラルーシ語教育を中心として―'' // ''複言語・多言語教育研究''. — 2016. — Т. 4. — С. 135—151. — DOI: 10.34564/jactfl.4.0_135. * 大平陽一. ''白ロシア語'' // ''言語学大辞典''. — 東京: 三省堂, 1992. — Т. 3. — С. 118—123. * ''現代ベラルーシ語対照文法'' / 東スラヴ諸語比較対照研究班. — 神戸: 神戸市外国語大学外国学研究所, 1996. * 黒田龍之助. ''ベラルーシ語基礎1500語''. — 東京: 大学書林, 1998. — 171 с. — ISBN 4-475-01117-5. * ラムザ タッチャーナ, 清沢紫織. ''Спрабуйма! : 日本人のためのベラルーシ語入門 I''. — つくば: 筑波大学グローバルコミュニケーション教育センター, 2016. — 72 с. * 清沢紫織. ''ベラルーシ語はなぜ危機言語なのか：国勢調査にみるベラルーシ共和国の言語状況'' // ''スラヴィアーナ''. — 2012. — № 4. — С. 69—89. * 黒田龍之助. ''日本人の見たベラルーシ：歴史的概観の試み'' // ''言語文化論叢''. — 1997. — Т. 1. — С. 41—48. == Спасылкі == * [https://www.jstage.jst.go.jp/article/jactfl/4/0/4_135/_article/-char/ja/ Сіёры Кіёсава, Тосінобу Усуяма, Таццяна Рамза. «Стан беларускай мовы ў Японіі»]. * [https://ci.nii.ac.jp/ncid/BB20753851 «Спрабуйма! Уводны курс беларускай мовы для японцаў»] — CiNii. * [https://ci.nii.ac.jp/ncid/BN16159192 «Супастаўляльная граматыка сучаснай беларускай мовы»] — CiNii. * [https://ci.nii.ac.jp/ncid/BA38252305 Руіносукэ Курода. «1500 асноўных слоў беларускай мовы»] — CiNii. * [https://src-h.slav.hokudai.ac.jp/ Цэнтр славянска-еўразійскіх даследаванняў Універсітэта Хакайда]. {{Беларусазнаўства}} {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Беларусазнаўства паводле краін]] [[Катэгорыя:Навука ў Японіі]] [[Катэгорыя:Беларуска-японскія адносіны]] [[Катэгорыя:Славістыка ў Японіі]] bsu09tvwkg8pv6a4trcye9ilzbopva4 0 815062 5202542 2026-09-20T04:37:27Z StarDeg 16311 Новая старонка: «{{ДД}} '''Джозэф Холт''' ({{lang-en|Joseph Holt}}; 6 студзеня 1807 — 1 жніўня 1894) — амерыканскі адвакат і дзяржаўны дзеяч, які займаў пасады ваеннага міністра і генеральнага паштмайстра ў кабінеце Джэймса Бьюкенена. Падчас Грамадзянскай вайны і да 1875 года, ён быў суддзё...» 5202542 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Джозэф Холт''' ({{lang-en|Joseph Holt}}; 6 студзеня 1807 — 1 жніўня 1894) — амерыканскі адвакат і дзяржаўны дзеяч, які займаў пасады ваеннага міністра і генеральнага паштмайстра ў кабінеце Джэймса Бьюкенена. Падчас Грамадзянскай вайны і да 1875 года, ён быў суддзёй і прымаў удзел у судовым разглядзе па справе змоўшчыкаў, якія ўчынілі забойства Абрагама Лінкальна ў 1865 годзе. itp0dmvrkhqzxa0xza25oztl19khsop 5202543 5202542 2026-09-20T04:38:20Z StarDeg 16311 5202543 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Джозэф Холт''' ({{lang-en|Joseph Holt}}; 6 студзеня 1807 — 1 жніўня 1894) — амерыканскі адвакат і дзяржаўны дзеяч, які займаў пасады ваеннага міністра і генеральнага паштмайстра ў кабінеце Джэймса Бьюкенена. Падчас Грамадзянскай вайны і да 1875 года, ён быў суддзёй і прымаў удзел у судовым разглядзе па справе змоўшчыкаў, якія ўчынілі забойства Абрагама Лінкальна ў 1865 годзе. {{Кабінет Джэймса Б’юкенена}} {{Бібліяінфармацыя}} 8bwagjgiwbb2x6ctkfauusd9rtnw5ge 5202545 5202543 2026-09-20T04:40:59Z StarDeg 16311 5202545 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Джозэф Холт''' ({{lang-en|Joseph Holt}}; 6 студзеня 1807 — 1 жніўня 1894) — амерыканскі адвакат і дзяржаўны дзеяч, які займаў пасады ваеннага міністра і генеральнага паштмайстра ў кабінеце Джэймса Бьюкенена. Падчас Грамадзянскай вайны і да 1875 года, ён быў суддзёй і прымаў удзел у судовым разглядзе па справе змоўшчыкаў, якія ўчынілі забойства Абрагама Лінкальна ў 1865 годзе. {{Кабінет Джэймса Б’юкенена}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Холт Джозэф}} a2sznfyljeeeuy9aa5rn0jov781ukv4 5202550 5202545 2026-09-20T05:34:44Z StarDeg 16311 5202550 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Джозэф Холт''' ({{lang-en|Joseph Holt}}; [[6 студзеня]] [[1807]] — [[1 жніўня]] [[1894]]) — амерыканскі адвакат і дзяржаўны дзеяч, які займаў пасады ваеннага міністра і генеральнага паштмайстра ў кабінеце Джэймса Бьюкенена. Падчас Грамадзянскай вайны і да 1875 года, ён быў суддзёй і прымаў удзел у судовым разглядзе па справе змоўшчыкаў, якія ўчынілі забойства Абрагама Лінкальна ў 1865 годзе. {{Кабінет Джэймса Б’юкенена}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Холт Джозэф}} evpfizakgstfqjmh47w315ow4djhfhz 5202553 5202550 2026-09-20T05:37:05Z StarDeg 16311 5202553 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Джозэф Холт''' ({{lang-en|Joseph Holt}}; [[6 студзеня]] [[1807]] — [[1 жніўня]] [[1894]]) — амерыканскі адвакат і дзяржаўны дзеяч, які займаў пасады ваеннага міністра і генеральнага паштмайстра ў кабінеце Джэймса Бьюкенена. Падчас Грамадзянскай вайны і да 1875 года, ён быў суддзёй і прымаў удзел у судовым разглядзе па справе змоўшчыкаў, якія ўчынілі забойства Абрагама Лінкальна ў 1865 годзе. {{Кабінет Джэймса Б’юкенена}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Холт Джозэф}} [[Катэгорыя:Ваенныя міністры ЗША]] 928v8qaj5p39yc9oznvm33x3xr7o3we 5202554 5202553 2026-09-20T05:37:44Z StarDeg 16311 5202554 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Джозэф Холт''' ({{lang-en|Joseph Holt}}; [[6 студзеня]] [[1807]] — [[1 жніўня]] [[1894]]) — амерыканскі адвакат і дзяржаўны дзеяч, які займаў пасады ваеннага міністра і генеральнага паштмайстра ў кабінеце Джэймса Бьюкенена. Падчас Грамадзянскай вайны і да 1875 года, ён быў суддзёй і прымаў удзел у судовым разглядзе па справе змоўшчыкаў, якія ўчынілі забойства Абрагама Лінкальна ў 1865 годзе. {{зноскі}} {{Кабінет Джэймса Б’юкенена}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Холт Джозэф}} [[Катэгорыя:Ваенныя міністры ЗША]] dxz7sk6z5lj6ou00mff7a7b1hwbdctz 5202556 5202554 2026-09-20T05:39:18Z StarDeg 16311 5202556 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Джозэф Холт''' ({{lang-en|Joseph Holt}}; [[6 студзеня]] [[1807]] — [[1 жніўня]] [[1894]]) — амерыканскі адвакат і дзяржаўны дзеяч, які займаў пасады ваеннага міністра і генеральнага паштмайстра ў кабінеце Джэймса Бьюкенена. Падчас Грамадзянскай вайны і да 1875 года, ён быў суддзёй і прымаў удзел у судовым разглядзе па справе змоўшчыкаў, якія ўчынілі забойства Абрагама Лінкальна ў 1865 годзе. {{зноскі}} {{Ваенныя міністры ЗША}} {{Кабінет Джэймса Б’юкенена}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Холт Джозэф}} [[Катэгорыя:Ваенныя міністры ЗША]] 345y0f88v5thq1wrq1jq3ju1u7fysrj 0 815063 5202569 2026-09-20T07:57:45Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[Аляксій (Шынкевіч)]] 5202569 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Аляксій (Шынкевіч)]] kkcf6g1lwz96knvkelyohgsi5xq9l4q 0 815064 5202571 2026-09-20T08:10:39Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{Іерарх}} '''Аляксій''' (у свеце '''Аляксей Рыгоравіч Шынкевіч'''; нар. {{ДН|19|4|1956}}) — святар [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускай праваслаўнай царквы]] (Маскоўскі патрыярхат), архімандрыт. == Біяграфія == Скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] (1978), М...» 5202571 wikitext text/x-wiki {{Іерарх}} '''Аляксій''' (у свеце '''Аляксей Рыгоравіч Шынкевіч'''; нар. {{ДН|19|4|1956}}) — святар [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускай праваслаўнай царквы]] (Маскоўскі патрыярхат), архімандрыт. == Біяграфія == Скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] (1978), Маскоўскую духоўную семінарыю (1981) і [[Маскоўская духоўная акадэмія|Маскоўскую духоўную акадэмію]] (1985). У 1986 годзе пасвечаны ў дыякана, у 1989 годзе — у іерэя<ref>[http://pravminsk.by/eparchiya/arhimandrit-aleksij-shinkevich pravminsk.by]</ref>. З’яўляўся клірыкам і старэйшым святаром [[Мінскі кафедральны сабор|Мінскага Свята-Духава кафедральнага собора]]. Таксама служыў у мінскім [[Царква Святой Марыі Магдаліны (Мінск)|храме раўнаапостальнай Марыі Магдаліны]]. У 2000-я гады займаў пасаду адказнага прадстаўніка Беларускага Экзархата па сувязях са сродкамі масавай інфармацыі і тэле-радыёкампаніямі. У 2010 годзе быў адхілены ад гэтай пасады рашэннем Мітрапаліта [[Філарэт (Вахрамееў)|Філарэта]]. Грамадскі рэзананс выклікала яго пропаведзь 14 жніўня 2020 года падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў у Беларусі]]. Выступаючы перад вернікамі ў кафедральным соборы, архімандрыт Аляксій асудзіў гвалт з боку сілавых структур, назваўшы падзеі «прыніжэннем і здзекамі, якіх народ не чакаў ад уладаў», а таксама заклікаў вызваліць усіх палітзняволеных. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Постаці беларускага праваслаўя]] kr11ax4bxd503racgeegsx1ezp9t9cl 0 815065 5202572 2026-09-20T08:13:06Z BasiliusNorr 164739 Новая старонка: «{{Род | Род = Жывіцкія | Арыгінал = {{lang-pl|Żywicki}} | Герб = {{Частка выявы|выява=Kopia wywodu Zywickich herbu Drzewica z 1811 roku.jpg|агульная=620|шырыня=241|вышыня=281|лева=172|верх=206|рамка=1|пазіцыя=center}} | Апісанне герба = Герб «Дравіца» ў выяве з вывадовай справы роду, 1811 г. | Перыяд = канец...» 5202572 wikitext text/x-wiki {{Род | Род = Жывіцкія | Арыгінал = {{lang-pl|Żywicki}} | Герб = {{Частка выявы|выява=Kopia wywodu Zywickich herbu Drzewica z 1811 roku.jpg|агульная=620|шырыня=241|вышыня=281|лева=172|верх=206|рамка=1|пазіцыя=center}} | Апісанне герба = Герб «Дравіца» ў выяве з вывадовай справы роду, 1811 г. | Перыяд = канец XVII — пачатак XX ст. | Роданачальнік = Міхал Жывіцкі | Месца паходжання = засценак Атцэда ў [[Мінскае ваяводства|Мінскім ваяводстве]] | Зямельныя ўладанні = * [[Атцэда]] — 5 [[Валока|валок]] паводле прывілея 1761 г. * дробныя ўчасткі ў засценках [[Мінскі павет|Мінскага]] і [[Навагрудскі павет|Навагрудскага]] паветаў | Грамадзянская дзейнасць = арэнда, аканомства, цывільная і вайсковая служба ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] }} '''Жывіцкія''' ({{lang-pl|Żywicki}}) — [[шляхта|шляхецкі]] род герба «Дравіца»<ref group="заўв.">У «Гербоўніку беларускай шляхты» назва герба пададзена ў беларускай форме «Дравіца»; у польскай геральдычнай традыцыі гэта герб {{нп3|Дравіца (герб)|Drzewica|pl|Drzewica (herb szlachecki)}}.</ref>, вядомы з канца XVII ст. у засценку [[Атцэда]] [[Мінскае ваяводства|Мінскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] (цяпер вёска ў [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]). Паходзіў з [[баяры|баяр]] радзівілаўскага засценка; у [[інвентар]]ах XVIII ст. прадстаўнікі роду пісаліся і як «Жывіцкія», і як «Жывіцы», і, паводле складальніка «Гербоўніка беларускай шляхты» [[Яўген Станіслававіч Глінскі|Я. Глінскага]], верагодна былі адгалінаваннем роду Жывіцаў герба «Ястрабец».<ref name="hbs">{{Cite book |last=Глінскі |first=Я. С. |chapter=87. Жывіцкія (Żywicki) герба «Дравіца» |title=Гербоўнік беларускай шляхты |volume=6: Е, Ё, Ж |editor-last=Рахуба |editor-first=А. |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2020 |pages=331—347 |isbn=978-985-01-1345-0}}</ref> Пасля [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] род быў прызнаны ў [[дваранства|дваранстве]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], аднак уласнай зямлі амаль не меў: большасць яго прадстаўнікоў жылі [[Арэнда|арандатарамі]], [[аканом]]амі і службоўцамі, а цэлыя галіны часова або назаўсёды пераводзіліся ў [[аднадворцы]], [[мяшчане]] і [[сяляне]]. Значную частку радаводных дакументаў, пададзеных родам пры вывадах 1830—1850-х гг., складальнік гербоўніка прызнаў падробкамі.<ref name="hbs" /> Пакаленны роспіс роду ў шостым томе «Гербоўніка беларускай шляхты» ахоплівае 357 асоб у васьмі каленах — з канца XVII да пачатку XX ст.<ref name="hbs" /> == Герб == [[Файл:POL COA Drzewica.svg|thumb|left|140px|Класічная выява герба «Дравіца».]] Герб «Дравіца» ({{lang-pl|Drzewica}}) — герб польскага паходжання: ''у блакітным полі залаты паўмесяц, над ім і пад ім па залатой зорцы; у клейнодзе пяць страўсіных пёраў''.<ref name="drzewica">{{Cite book |last=Gajl |first=T. |title=Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku: ponad 4500 herbów szlacheckich |location=Gdańsk |publisher=L&L |year=2007 |isbn=978-83-60597-10-1}} (гл. herb Drzewica).</ref> Гербам карысталася больш за сто родаў, сярод іх — Жывіцкія.<ref name="drzewica" /> У шостым томе «Гербоўніка беларускай шляхты» змешчана каляровая выява герба роду. Паводле прадмовы да тома, у выданне ўключаліся толькі тыя выявы, якія былі змешчаны ў вывадовых справах самімі прадстаўнікамі роду, «нават калі малюнкі выкананы на дастаткова прымітыўным узроўні».<ref name="hbs-pradmova">{{Cite book |chapter=Прадмова |title=Гербоўнік беларускай шляхты |volume=6: Е, Ё, Ж |author=Я. Глінскі [і інш.] |editor-last=Рахуба |editor-first=А. |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2020 |pages=8 |isbn=978-985-01-1345-0}}</ref> На беларускіх землях герб рэдкі: сярод 103 родаў шостага тома «Гербоўніка» яго насілі толькі два — Жывіцкія і Жыдзецкія.<ref name="hbs-zmiest">{{Cite book |chapter=Алфавітны спіс гербаў |title=Гербоўнік беларускай шляхты |volume=6: Е, Ё, Ж |author=Я. Глінскі [і інш.] |editor-last=Рахуба |editor-first=А. |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2020 |pages=538 |isbn=978-985-01-1345-0}}</ref> == Паходжанне == [[Файл:Stoŭpcy, Daminikanski. Стоўпцы, Дамініканскі (J. Filipovič, 1751-70).jpg|thumb|right|200px|Касцёл і кляштар дамініканцаў у Стоўбцах на гравюры Яна Юзафа Філіповіча, 1751—1770 гг. Пры гэтым касцёле ў 1704 г. пахавалі роданачальніка роду, а ў яго кнігах запісаны хрышчэнні наступных пакаленняў.]] Найранейшы вядомы прадстаўнік роду — '''Міхал Жывіцкі''', які жыў у засценку Атцэда і згадваецца ў [[інвентар]]ы 1702 г. як бацька чатырох сыноў. Ён памёр 5 сакавіка 1704 г. і быў пахаваны на могілках пры [[Касцёл Святога Казіміра і кляштар дамініканцаў (Стоўбцы)|касцёле Святога Казіміра і кляштары дамініканцаў]] у мястэчку [[Стоўбцы]] Мінскага ваяводства.<ref name="hbs" />{{rp|331}} Гербоўнік падае трох з іх — '''Тамаша''' (хрышчоны 5 студзеня 1690 г.), '''Лукаша''' (19 кастрычніка 1692 г.) і '''Яна''' (12 чэрвеня 1701 г.); усе трое хрысціліся ў стаўбцоўскім касцёле. Ян пазней жыў у засценку Луніна [[Нясвіж]]скай [[ардынацыя|ардынацыі]] [[Навагрудскае ваяводства|Навагрудскага ваяводства]]; ён і яго сыны фігуравалі ў інвентарах другой паловы XVIII ст. пад прозвішчам «Жывіцы». Складальнік гербоўніка агаворвае, што паходжанне Яна ад Міхала таксама можа быць штучным.<ref name="hbs" />{{rp|331, 345}} Радавод, пададзены родам пры вывадзе 1811 г., выводзіў Міхала ад '''Лукаша Жывіцкага''', які нібыта набыў з жонкай Рэгінай Задарноўскай «маёнтачак» Саванеўшчына ў маёнтку Тумін [[Брэсцкае ваяводства|Брэсцкага ваяводства]]. Складальнік гербоўніка адзначае, што дакумент, актыкаваны 10 студзеня 1792 г. у Мінскім [[земскі суд|земскім судзе]], верагодна сапраўдны, але датаваны сумнеўнай датай (7 красавіка 1521 г.) і хутчэй за ўсё не меў дачынення да гэтага роду.<ref name="hbs" />{{rp|345}} Такім чынам Лукаш як роданачальнік роду дакументамі не пацвярджаецца. == Атцэда і зямельныя правы == Гняздом роду быў засценак Атцэда ў Засульскай воласці Мінскага ваяводства, які належаў князям [[Радзівілы|Радзівілам]]; Жывіцкія былі там баярамі, пазней [[Чынш|чыншавай]] шляхтай і арандатарамі.<ref name="hbs" />{{rp|331—332}} Пад расійскай уладай засценак апынуўся ў [[Мінскі павет|Мінскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]].<ref name="hbs-geo">{{Cite book |chapter=Паказальнік геаграфічных назваў |title=Гербоўнік беларускай шляхты |volume=6: Е, Ё, Ж |author=Я. Глінскі [і інш.] |editor-last=Рахуба |editor-first=А. |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2020 |pages=490 |isbn=978-985-01-1345-0}}</ref> Зямельнае права роду на Атцэду абапіралася на [[прывілей]] ад 12 сакавіка 1761 г., якім [[Ваявода віленскі|ваявода віленскі]] і [[Гетман вялікі літоўскі|гетман вялікі літоўскі]] князь [[Міхал Казімір Радзівіл «Рыбанька»|Міхал Казімір Радзівіл]] надаў '''Пятру Жывіцкаму''' 5 [[Валока|валок]] зямлі ў Атцэдзе. Прывілей быў актыкаваны 10 мая 1792 г. у Нясвіжскім [[гродскі суд|гродскім судзе]], а яго копія 18 кастрычніка 1799 г. апрабавана афіцыяламі князёў Радзівілаў.<ref name="hbs" />{{rp|331, 346}} Арыгінал дакумента быў страчаны: 21 чэрвеня 1788 г. прадстаўнікі роду атрымалі пра гэта пасведчанне ад застаўнога трымальніка маёнтка Атцэда, суддзі земскага навагрудскага Францішка Яблонскага.<ref name="hbs" />{{rp|332}} == Рассяленне == Атцэда заставалася асноўным асяродкам роду да пачатку XX ст., але ўжо ў XVIII ст. асобныя галіны асядалі ў суседніх засценках — Луніна, Гараімаўшчына, [[Раёўшчына]], [[Шахноўшчына]], — дзеці ў іх хрысціліся ў стаўбцоўскім, [[Касцёл Святых Пятра і Паўла (Новы Свержань)|свержанскім]], [[Касцёл Святога Яна Хрысціцеля (Мікалаеўшчына)|мікалаеўшчынскім]], прусінаўскім філіяльным, [[Касцёл Узвышэння Святога Крыжа (Узда, 1798)|уздзенскім]], [[Касцёл Святой Ганны (Дзяржынск)|койданаўскім]], [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|нясвіжскім]], [[Касцёл Святога Мікалая (Мір)|мірскім]] і [[Касцёл Святых апосталаў Пятра і Паўла (Капыль)|капыльскім]] касцёлах.<ref name="hbs" />{{rp|331—344}} На працягу XIX ст. род рассеяўся па Мінскім, [[Слуцкі павет|Слуцкім]], [[Ігуменскі павет|Ігуменскім]], Навагрудскім, [[Ашмянскі павет|Ашмянскім]] і [[Барысаўскі павет|Барысаўскім]] паветах, а асобныя сем'і трапілі далёка за межы краю: у [[Кельцы]] і [[Варшава|Варшаву]], [[Табольская губерня|Табольскую]], [[Томская губерня|Томскую]], Таўрычаскую, Чарнігаўскую і [[Ковенская губерня|Ковенскую]] губерні.<ref name="hbs" />{{rp|334—344}} Антоні Жывіцкі (нар. 1859) з 1901 г. жыў у Томскай губерні — у пасёлку Малінаўскім і ў горадзе Мар'інску таго ж павета.<ref name="hbs" />{{rp|339}} == Сацыяльнае становішча == Пасля далучэння да Расійскай імперыі род, нягледзячы на прызнанне ў дваранстве, амаль не меў уласнай зямлі і неаднаразова аказваўся па-за шляхецкім саслоўем. Яшчэ ў 1795 г. частка роду лічылася чыншавай шляхтай у засценку Атцэда.<ref name="hbs" />{{rp|332}} У 1865—1868 гг. вялікая група прадстаўнікоў роду часова знаходзілася ў складзе [[аднадворцы|аднадворцаў]] Мінскага павета, а ў 1871—1875 гг. — у складзе сялян Засульскай воласці; двое прадстаўнікоў роду на 1888 г. лічыліся сялянамі Пухавіцкай воласці [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]].<ref name="hbs" />{{rp|338—339, 343}} Ян-Ігнат Жывіцкі (нар. 1846) з 1865 г. знаходзіўся ў складзе грамадзян, а затым [[мяшчане|мяшчан]] горада Мінска.<ref name="hbs" />{{rp|336}} Паводле звестак 1888 г. большасць мужчын роду валодалі ўчасткамі ад 1 да 15 [[Дзесяціна|дзесяцін]] у Атцэдзе або не мелі зямлі зусім.<ref name="hbs" />{{rp|335—343}} Сярод заняткаў, якія фіксуе гербоўнік, — арэнда засценкаў і фальваркаў у Радзівілаў, графаў Равускіх і іншых уласнікаў, аканомства (Феліцыян Жывіцкі быў аканомам у маёнтку дамініканскага кляштара ў Стоўбцах, Францішак — у маёнтках Заракаўцы і Савічы Слуцкага павета), а таксама дробная службовая і найманая праца, аж да [[батрак]]тва.<ref name="hbs" />{{rp|332, 334, 338}} Гербоўнік паслядоўна адзначае, хто з прадстаўнікоў роду быў пісьменным, а хто непісьменным.<ref name="hbs" />{{rp|335—342}} Радаводная справа роду ўтрымлівае таксама запыты судовых следчых Мінскага павета і горада Мінска пра асобных яго прадстаўнікоў, якія рабіліся ў 1888—1907 гг.<ref name="hbs" />{{rp|342—344}} == Прызнанне ў дваранстве == [[Файл:Kopia wywodu Zywickich herbu Drzewica z 1811 roku.jpg|thumb|right|210px|Копія экстракту з вывадовых кніг Мінскай губерні з вывадам Жывіцкіх герба «Дравіца», 1811 г.]] Вывад роду ў 1811 г. вёў Тадэвуш Жывіцкі, сын Пятра.<ref name="hbs" />{{rp|331}} Род быў прызнаны ў дваранстве пастановамі Мінскага дваранскага дэпутацкага сходу ад 1 ліпеня 1811 г. (1-я частка [[Радаводная кніга|радаводнай кнігі]]), 28 чэрвеня 1835 г. (6-я частка), 20 сакавіка 1840 г., 7 верасня 1857 г. (6-я частка), 29 красавіка 1869 г. (1-я частка) і 26 ліпеня 1873 г., а таксама дадатковай пастановай ад 19 лістапада 1832 г.<ref name="hbs" />{{rp|344}} Пастановы былі зацверджаны ўказамі [[Урадавы сенат|Сената]] ад 19 снежня 1847 г. (№ 19032), 21 мая 1858 г. (№ 3535, па 1-й частцы) і 30 ліпеня 1875 г. (№ 2740). Не ўсе вывады прайшлі зацвярджэнне: указам ад 30 чэрвеня 1839 г. (№ 7267) прызнанне не было зацверджана з прычыны адсутнасці дакументаў аб набыцці і продажы фальварка Раўнаполле, а вывад 1869 г. у частцы, што датычылася адной з галін, не быў зацверджаны ўказам ад 25 чэрвеня 1870 г. (№ 7420).<ref name="hbs" />{{rp|344, 347}} == Сфальсіфікаваныя дакументы == Складальнік гербоўніка прызнаў сфальсіфікаванымі прывілеі [[Аўгуст II Моцны|Аўгуста II]] (1716) і [[Аўгуст III|Аўгуста III]] (1763) на імя Тамаша Жывіцкага, звесткі 1835 г. пра каралеўскае дваранства Міхала паводле ліста [[Ян III Сабескі|Яна III]], чатыры [[тастамент]]ы і шэраг продажных правоў і дароўных запісаў 1732—1793 гг., якімі род абгрунтоўваў правы на фальварак Раўнаполле ў [[Навагрудскае ваяводства|Навагрудскім]] і маёнтак Слабодка ў [[Мінскае ваяводства|Мінскім ваяводстве]], а таксама пяць метрычных выпісаў аб хрышчэнні, нібыта выдадзеных [[Астрагляды|астраглядскім]] касцёлам. Падробкі згрупаваны ў падачах 1835, 1840, 1841, 1857 і 1858 гг.<ref name="hbs" />{{rp|345—347}} Ва ўступе да тома складальнікі адзначаюць, што наяўнасць падробленых дакументаў у дваранскіх справах — сістэмная праблема фонду Мінскага дваранскага дэпутацкага сходу, апісаная ў прадмовах да ўсіх тамоў выдання.<ref name="hbs-pradmova" /> == Паўстанне 1863—1864 гадоў == Прадстаўнікі роду апынуліся па абодва бакі [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гг.]] Удзельнікамі паўстання былі бацька і сын: '''Станіслаў Жывіцкі''' (хрышчоны 9 лістапада 1808 г.), які жыў у казённым маёнтку Пляцянічы [[Слонімскі павет|Слонімскага павета]], быў высланы ў [[Табольская губерня|Табольскую губерню]]; яго сын '''Аляксандр''' (хрышчоны 15 чэрвеня 1835 г. у койданаўскім касцёле) яшчэ ў 1853 г. меў намер паступаць на вайсковую службу.<ref name="hbs" />{{rp|334, 338}} Разам з тым '''Уладзіслаў-Цыпрыян Жывіцкі''' (нар. 11 ліпеня 1832 г.), выпускнік медыка-хірургічнай акадэміі ў [[Масква|Маскве]], у 1861—1872 гг. батальённы лекар 25-га Смаленскага пяхотнага палка, быў узнагароджаны светла-бронзавым медалём за ўдзел у падаўленні паўстання і [[Ордэн Святога Станіслава|ордэнам Святога Станіслава]] 3-й ступені з мячамі (1864).<ref name="hbs" />{{rp|337—338}} == Службовыя кар'еры == У другой палове XIX ст. некалькі прадстаўнікоў роду зрабілі цывільную і вайсковую кар'еру ў Расійскай імперыі.<ref name="hbs" />{{rp|335—338}} '''Вінцэнт Жывіцкі''' (хрышчоны 24 кастрычніка 1843 г.), выпускнік дваранскага вучылішча ў Мінску, служыў канцылярыстам Мінскай палаты дзяржаўных маёмасцей (1859—1866), Мінскай каталіцкай кансісторыі (1866—1869, пасля яе скасавання — за штатам) і Мінскага губернскага ўпраўлення дзяржаўных маёмасцей (1876—1878); ён дайшоў да чыну калежскага сакратара і жыў ва ўласным доме ў Мінску.<ref name="hbs" />{{rp|335—336}} Уладзіслаў-Цыпрыян Жывіцкі пасля палявой службы быў малодшым ардынатарам ваеннага шпіталя ў [[Кельцы|Кельцах]] (1872—1886), затым старшым урачом 38-га Уладзімірскага драгунскага палка (1887, звольнены па хваробе), атрымаў чын калежскага радцы і ордэн Святога Станіслава 2-й ступені (1873); у 1900—1901 гг. жыў у Варшаве.<ref name="hbs" />{{rp|337—338}} '''Ян-Ігнат Жывіцкі''' (нар. 27 студзеня 1846 г.) у 1859 г. меў намер паступаць у ваеннае вучылішча ў [[Кіеў|Кіеве]], а ў 1870 г. служыў у паштовай канторы Мелітопальскага павета [[Таўрычаская губерня|Таўрычаскай губерні]].<ref name="hbs" />{{rp|336}} == Прадстаўнікі == Першыя пакаленні паводле гербоўніка: * '''Міхал''' (†5 сакавіка 1704) — роданачальнік, жыхар засценка Атцэда ** '''Тамаш''' (хр. 5 студзеня 1690) — яму прыпісваліся сфальсіфікаваныя прывілеі 1716 і 1763 гг. *** '''Пётр''' (†да 1 верасня 1795) — атрымаў прывілей Міхала Казіміра Радзівіла на 5 валок зямлі ў Атцэдзе (1761) **** '''Тадэвуш''' (хр. 28 кастрычніка 1754) — вёў вывад шляхецтва роду (1811) ** '''Лукаш''' (хр. 19 кастрычніка 1692) ** '''Ян''' (хр. 12 чэрвеня 1701) — жыў у засценку Луніна; яго галіна пісалася «Жывіцы» З пазнейшых пакаленняў: * '''Станіслаў''' (хр. 9 лістапада 1808) — удзельнік паўстання 1863—1864 гг., высланы ў Табольскую губерню * '''Уладзіслаў-Цыпрыян''' (нар. 11 ліпеня 1832) — ваенны ўрач, калежскі радца, кавалер ордэна Святога Станіслава 2-й і 3-й ступеняў * '''Аляксандр''' (хр. 15 чэрвеня 1835) — сын Станіслава, удзельнік паўстання 1863—1864 гг. * '''Вінцэнт''' (хр. 24 кастрычніка 1843) — канцылярыст мінскіх устаноў, калежскі сакратар * '''Ян-Ігнат''' (нар. 27 студзеня 1846) — службовец паштовай канторы ў Таўрычаскай губерні, мешчанін Мінска == Гістарыяграфія == Пакаленны роспіс роду апублікаваў [[Яўген Станіслававіч Глінскі|Я. С. Глінскі]] ў шостым томе «Гербоўніка беларускай шляхты» (2020) паводле фонду Мінскага дваранскага дэпутацкага сходу, які захоўваецца ў [[Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі|Нацыянальным гістарычным архіве Беларусі]].<ref name="hbs" /><ref name="fondy">НГАБ. КМФ 5. Воп. 1. Спр. 2492/1, 2812—2815/1, 4316/1; Ф. 319. Воп. 1. Спр. 180, 207, 215, 277, 620, 621, 642, 742, 809; Воп. 2. Спр. 1082, 1088; Ф. 333. Воп. 9. Спр. 164, 194, 196; Ф. 694. Воп. 2. Спр. 5056; Воп. 4. Спр. 1352; Ф. 1081. Воп. 1. Спр. 2; Ф. 1769. Воп. 1. Спр. 24.</ref> Побач з архіўнымі справамі складальнік выкарыстаў біяграфічны слоўнік удзельнікаў паўстання 1863—1864 гг. Д. Ч. Матвейчыка<ref name="matviejczyk">{{Cite book |last=Матвейчык |first=Д. Ч. |title=Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў: біяграфічны слоўнік (паводле матэрыялаў Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі) |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2016 |pages=224}}</ref> і польскае выданне пра [[Кальварыйскія могілкі]] ў Мінску, дзе пахаваны некалькі прадстаўнікоў роду.<ref name="kalwaryjski">{{Cite book |title=Rzymskokatolicki cmentarz Kalwaryjski w Mińsku na Białorusi. Suplement |editor-last=Jaroszewicz |editor-first=A. |location=Warszawa |publisher=Ośrodek ochrony zabytkowego krajobrazu, Narodowa Instytucja kultury |year=2000 |pages=386, 389}}</ref> Артыкул пра род змешчаны ў томе побач з артыкулам пра Жывіцаў герба «Ястрабец», з якімі Жывіцкія, паводле Глінскага, звязаны паходжаннем.<ref name="hbs-zywica">{{Cite book |last=Глінскі |first=Я. С. |chapter=88. Жывіцы (Żywica) герба «Ястрабец» |title=Гербоўнік беларускай шляхты |volume=6: Е, Ё, Ж |editor-last=Рахуба |editor-first=А. |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2020 |pages=347—359 |isbn=978-985-01-1345-0}}</ref> == Заўвагі == <references group="заўв." /> == Крыніцы == {{крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Cite book |last=Глінскі |first=Я. С. |chapter=87. Жывіцкія (Żywicki) герба «Дравіца» |title=Гербоўнік беларускай шляхты |volume=6: Е, Ё, Ж |editor-last=Рахуба |editor-first=А. |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2020 |pages=331—347 |isbn=978-985-01-1345-0}} * {{Cite book |last=Матвейчык |first=Д. Ч. |title=Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў: біяграфічны слоўнік (паводле матэрыялаў Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі) |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2016}} * {{Cite book |last=Gajl |first=T. |title=Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku |location=Gdańsk |publisher=L&L |year=2007 |isbn=978-83-60597-10-1}} [[Катэгорыя:Шляхецкія роды]] [[Катэгорыя:Мінскі павет]] [[Катэгорыя:Стаўбцоўскі раён]] 0uqn8egqg2r6m8ygvz6jczyqxth3h2j 5202576 5202572 2026-09-20T08:37:40Z BasiliusNorr 164739 вікіфікацыя 5202576 wikitext text/x-wiki {{Род | Род = Жывіцкія | Арыгінал = {{lang-pl|Żywicki}} | Герб = {{Частка выявы|выява=Kopia wywodu Zywickich herbu Drzewica z 1811 roku.jpg|агульная=620|шырыня=241|вышыня=281|лева=172|верх=206|рамка=1|пазіцыя=center}} | Апісанне герба = Герб «Дравіца» ў выяве з вывадовай справы роду, 1811 г. | Перыяд = канец XVII — пачатак XX ст. | Роданачальнік = Міхал Жывіцкі | Месца паходжання = засценак Атцэда ў [[Мінскае ваяводства|Мінскім ваяводстве]] | Зямельныя ўладанні = * [[Атцэда]] — 5 [[Валока|валок]] паводле прывілея 1761 г. * дробныя ўчасткі ў засценках [[Мінскі павет|Мінскага]] і [[Навагрудскі павет|Навагрудскага]] паветаў | Грамадзянская дзейнасць = арэнда, аканомства, цывільная і вайсковая служба ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] }} '''Жывіцкія''' ({{lang-pl|Żywicki}}) — [[шляхта|шляхецкі]] род герба «Дравіца»<ref group="заўв.">У «Гербоўніку беларускай шляхты» назва герба пададзена ў беларускай форме «Дравіца»; у польскай геральдычнай традыцыі гэта герб {{нп3|Дравіца (герб)|Drzewica|pl|Drzewica (herb szlachecki)}}.</ref>, вядомы з канца XVII ст. у засценку [[Атцэда]] [[Мінскае ваяводства|Мінскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] (цяпер вёска ў [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]). Паходзіў з [[баяры|баяр]] радзівілаўскага засценка; у [[інвентар]]ах XVIII ст. прадстаўнікі роду пісаліся і як «Жывіцкія», і як «Жывіцы», і, паводле складальніка «Гербоўніка беларускай шляхты» [[Яўген Станіслававіч Глінскі|Я. Глінскага]], верагодна былі адгалінаваннем роду [[Жывіцы герба «Ястрабец»|Жывіцаў герба «Ястрабец»]].<ref name="hbs">{{Cite book |last=Глінскі |first=Я. С. |chapter=87. Жывіцкія (Żywicki) герба «Дравіца» |title=Гербоўнік беларускай шляхты |volume=6: Е, Ё, Ж |editor-last=Рахуба |editor-first=А. |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2020 |pages=331—347 |isbn=978-985-01-1345-0}}</ref> Пасля [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] род быў прызнаны ў [[дваранства|дваранстве]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], аднак уласнай зямлі амаль не меў: большасць яго прадстаўнікоў жылі [[Арэнда|арандатарамі]], [[аканом]]амі і службоўцамі, а цэлыя галіны часова або назаўсёды пераводзіліся ў [[аднадворцы]], [[мяшчане]] і [[сяляне]]. Значную частку радаводных дакументаў, пададзеных родам пры вывадах 1830—1850-х гг., складальнік гербоўніка прызнаў падробкамі.<ref name="hbs" /> Пакаленны роспіс роду ў шостым томе «Гербоўніка беларускай шляхты» ахоплівае 357 асоб у васьмі каленах — з канца XVII да пачатку XX ст.<ref name="hbs" /> == Герб == [[Файл:POL COA Drzewica.svg|thumb|left|140px|Класічная выява герба «Дравіца».]] Герб «Дравіца» ({{lang-pl|Drzewica}}) — герб польскага паходжання: ''у блакітным полі залаты паўмесяц, над ім і пад ім па залатой зорцы; у клейнодзе пяць страўсіных пёраў''.<ref name="drzewica">{{Cite book |last=Gajl |first=T. |title=Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku: ponad 4500 herbów szlacheckich |location=Gdańsk |publisher=L&L |year=2007 |isbn=978-83-60597-10-1}} (гл. herb Drzewica).</ref> Гербам карысталася больш за сто родаў, сярод іх — Жывіцкія.<ref name="drzewica" /> == Паходжанне == [[Файл:Stoŭpcy, Daminikanski. Стоўпцы, Дамініканскі (J. Filipovič, 1751-70).jpg|thumb|right|200px|Касцёл і кляштар дамініканцаў у Стоўбцах на гравюры Яна Юзафа Філіповіча, 1751—1770 гг. Пры гэтым касцёле ў 1704 г. пахавалі роданачальніка роду, а ў яго кнігах запісаны хрышчэнні наступных пакаленняў.]] Найранейшы вядомы прадстаўнік роду — '''Міхал Жывіцкі''', які жыў у засценку Атцэда і згадваецца ў [[інвентар]]ы 1702 г. як бацька чатырох сыноў. Ён памёр 5 сакавіка 1704 г. і быў пахаваны на могілках пры [[Касцёл Святога Казіміра і кляштар дамініканцаў (Стоўбцы)|касцёле Святога Казіміра і кляштары дамініканцаў]] у мястэчку [[Стоўбцы]] Мінскага ваяводства.<ref name="hbs" />{{rp|331}} Гербоўнік падае трох з іх — '''Тамаша''' (хрышчоны 5 студзеня 1690 г.), '''Лукаша''' (19 кастрычніка 1692 г.) і '''Яна''' (12 чэрвеня 1701 г.); усе трое хрысціліся ў стаўбцоўскім касцёле. Ян пазней жыў у засценку Луніна [[Нясвіж]]скай [[ардынацыя|ардынацыі]] [[Навагрудскае ваяводства|Навагрудскага ваяводства]]; ён і яго сыны фігуравалі ў інвентарах другой паловы XVIII ст. пад прозвішчам «Жывіцы». Складальнік гербоўніка агаворвае, што паходжанне Яна ад Міхала таксама можа быць штучным.<ref name="hbs" />{{rp|331, 345}} Радавод, пададзены родам пры вывадзе 1811 г., выводзіў Міхала ад '''Лукаша Жывіцкага''', які нібыта набыў з жонкай Рэгінай Задарноўскай «маёнтачак» Саванеўшчына ў маёнтку Тумін [[Брэсцкае ваяводства|Брэсцкага ваяводства]]. Складальнік гербоўніка адзначае, што дакумент, актыкаваны 10 студзеня 1792 г. у Мінскім [[земскі суд|земскім судзе]], верагодна сапраўдны, але датаваны сумнеўнай датай (7 красавіка 1521 г.) і хутчэй за ўсё не меў дачынення да гэтага роду.<ref name="hbs" />{{rp|345}} Такім чынам Лукаш як роданачальнік роду дакументамі не пацвярджаецца. == Атцэда і зямельныя правы == Гняздом роду быў засценак Атцэда ў Засульскай воласці Мінскага ваяводства, які належаў князям [[Радзівілы|Радзівілам]]; Жывіцкія былі там баярамі, пазней [[Чынш|чыншавай]] шляхтай і арандатарамі.<ref name="hbs" />{{rp|331—332}} Пад расійскай уладай засценак апынуўся ў [[Мінскі павет|Мінскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]].<ref name="hbs-geo">{{Cite book |chapter=Паказальнік геаграфічных назваў |title=Гербоўнік беларускай шляхты |volume=6: Е, Ё, Ж |author=Я. Глінскі [і інш.] |editor-last=Рахуба |editor-first=А. |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2020 |pages=490 |isbn=978-985-01-1345-0}}</ref> Зямельнае права роду на Атцэду абапіралася на [[прывілей]] ад 12 сакавіка 1761 г., якім [[Ваявода віленскі|ваявода віленскі]] і [[Гетман вялікі літоўскі|гетман вялікі літоўскі]] князь [[Міхал Казімір Радзівіл «Рыбанька»|Міхал Казімір Радзівіл]] надаў '''Пятру Жывіцкаму''' 5 [[Валока|валок]] зямлі ў Атцэдзе. Прывілей быў актыкаваны 10 мая 1792 г. у Нясвіжскім [[гродскі суд|гродскім судзе]], а яго копія 18 кастрычніка 1799 г. апрабавана афіцыяламі князёў Радзівілаў.<ref name="hbs" />{{rp|331, 346}} Арыгінал дакумента быў страчаны: 21 чэрвеня 1788 г. прадстаўнікі роду атрымалі пра гэта пасведчанне ад застаўнога трымальніка маёнтка Атцэда, суддзі земскага навагрудскага Францішка Яблонскага.<ref name="hbs" />{{rp|332}} == Рассяленне == Атцэда заставалася асноўным асяродкам роду да пачатку XX ст., але ўжо ў XVIII ст. асобныя галіны асядалі ў суседніх засценках — Луніна, Гараімаўшчына, [[Раёўшчына]], [[Шахноўшчына]], — дзеці ў іх хрысціліся ў стаўбцоўскім, [[Касцёл Святых Пятра і Паўла (Новы Свержань)|свержанскім]], [[Касцёл Святога Яна Хрысціцеля (Мікалаеўшчына)|мікалаеўшчынскім]], прусінаўскім філіяльным, [[Касцёл Узвышэння Святога Крыжа (Узда, 1798)|уздзенскім]], [[Касцёл Святой Ганны (Дзяржынск)|койданаўскім]], [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|нясвіжскім]], [[Касцёл Святога Мікалая (Мір)|мірскім]] і [[Касцёл Святых апосталаў Пятра і Паўла (Капыль)|капыльскім]] касцёлах.<ref name="hbs" />{{rp|331—344}} На працягу XIX ст. род рассеяўся па Мінскім, [[Слуцкі павет|Слуцкім]], [[Ігуменскі павет|Ігуменскім]], Навагрудскім, [[Ашмянскі павет|Ашмянскім]] і [[Барысаўскі павет|Барысаўскім]] паветах, а асобныя сем'і трапілі далёка за межы краю: у [[Кельцы]] і [[Варшава|Варшаву]], [[Табольская губерня|Табольскую]], [[Томская губерня|Томскую]], Таўрычаскую, Чарнігаўскую і [[Ковенская губерня|Ковенскую]] губерні.<ref name="hbs" />{{rp|334—344}} Антоні Жывіцкі (нар. 1859) з 1901 г. жыў у Томскай губерні — у пасёлку Малінаўскім і ў горадзе Мар'інску таго ж павета.<ref name="hbs" />{{rp|339}} == Сацыяльнае становішча == Пасля далучэння да Расійскай імперыі род, нягледзячы на прызнанне ў дваранстве, амаль не меў уласнай зямлі і неаднаразова аказваўся па-за шляхецкім саслоўем. Яшчэ ў 1795 г. частка роду лічылася чыншавай шляхтай у засценку Атцэда.<ref name="hbs" />{{rp|332}} У 1865—1868 гг. вялікая група прадстаўнікоў роду часова знаходзілася ў складзе [[аднадворцы|аднадворцаў]] Мінскага павета, а ў 1871—1875 гг. — у складзе сялян Засульскай воласці; двое прадстаўнікоў роду на 1888 г. лічыліся сялянамі Пухавіцкай воласці [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]].<ref name="hbs" />{{rp|338—339, 343}} Ян-Ігнат Жывіцкі (нар. 1846) з 1865 г. знаходзіўся ў складзе грамадзян, а затым [[мяшчане|мяшчан]] горада Мінска.<ref name="hbs" />{{rp|336}} Паводле звестак 1888 г. большасць мужчын роду валодалі ўчасткамі ад 1 да 15 [[Дзесяціна|дзесяцін]] у Атцэдзе або не мелі зямлі зусім.<ref name="hbs" />{{rp|335—343}} Сярод заняткаў, якія фіксуе гербоўнік, — арэнда засценкаў і фальваркаў у Радзівілаў, графаў Равускіх і іншых уласнікаў, аканомства (Феліцыян Жывіцкі быў аканомам у маёнтку дамініканскага кляштара ў Стоўбцах, Францішак — у маёнтках Заракаўцы і Савічы Слуцкага павета), а таксама дробная службовая і найманая праца, аж да [[батрак]]тва.<ref name="hbs" />{{rp|332, 334, 338}} Гербоўнік паслядоўна адзначае, хто з прадстаўнікоў роду быў пісьменным, а хто непісьменным.<ref name="hbs" />{{rp|335—342}} Радаводная справа роду ўтрымлівае таксама запыты судовых следчых Мінскага павета і горада Мінска пра асобных яго прадстаўнікоў, якія рабіліся ў 1888—1907 гг.<ref name="hbs" />{{rp|342—344}} == Прызнанне ў дваранстве == [[Файл:Kopia wywodu Zywickich herbu Drzewica z 1811 roku.jpg|thumb|right|210px|Копія экстракту з вывадовых кніг Мінскай губерні з вывадам Жывіцкіх герба «Дравіца», 1811 г.]] Вывад роду ў 1811 г. вёў Тадэвуш Жывіцкі, сын Пятра.<ref name="hbs" />{{rp|331}} Род быў прызнаны ў дваранстве пастановамі Мінскага дваранскага дэпутацкага сходу ад 1 ліпеня 1811 г. (1-я частка [[Радаводная кніга|радаводнай кнігі]]), 28 чэрвеня 1835 г. (6-я частка), 20 сакавіка 1840 г., 7 верасня 1857 г. (6-я частка), 29 красавіка 1869 г. (1-я частка) і 26 ліпеня 1873 г., а таксама дадатковай пастановай ад 19 лістапада 1832 г.<ref name="hbs" />{{rp|344}} Пастановы былі зацверджаны ўказамі [[Урадавы сенат|Сената]] ад 19 снежня 1847 г. (№ 19032), 21 мая 1858 г. (№ 3535, па 1-й частцы) і 30 ліпеня 1875 г. (№ 2740). Не ўсе вывады прайшлі зацвярджэнне: указам ад 30 чэрвеня 1839 г. (№ 7267) прызнанне не было зацверджана з прычыны адсутнасці дакументаў аб набыцці і продажы фальварка Раўнаполле, а вывад 1869 г. у частцы, што датычылася адной з галін, не быў зацверджаны ўказам ад 25 чэрвеня 1870 г. (№ 7420).<ref name="hbs" />{{rp|344, 347}} == Сфальсіфікаваныя дакументы == Складальнік гербоўніка прызнаў сфальсіфікаванымі прывілеі [[Аўгуст II Моцны|Аўгуста II]] (1716) і [[Аўгуст III|Аўгуста III]] (1763) на імя Тамаша Жывіцкага, звесткі 1835 г. пра каралеўскае дваранства Міхала паводле ліста [[Ян III Сабескі|Яна III]], чатыры [[тастамент]]ы і шэраг продажных правоў і дароўных запісаў 1732—1793 гг., якімі род абгрунтоўваў правы на фальварак Раўнаполле ў [[Навагрудскае ваяводства|Навагрудскім]] і маёнтак Слабодка ў [[Мінскае ваяводства|Мінскім ваяводстве]], а таксама пяць метрычных выпісаў аб хрышчэнні, нібыта выдадзеных [[Астрагляды|астраглядскім]] касцёлам. Падробкі згрупаваны ў падачах 1835, 1840, 1841, 1857 і 1858 гг.<ref name="hbs" />{{rp|345—347}} Ва ўступе да тома складальнікі адзначаюць, што наяўнасць падробленых дакументаў у дваранскіх справах — сістэмная праблема фонду Мінскага дваранскага дэпутацкага сходу, апісаная ў прадмовах да ўсіх тамоў выдання.<ref name="hbs-pradmova">{{Cite book |chapter=Прадмова |title=Гербоўнік беларускай шляхты |volume=6: Е, Ё, Ж |author=Я. Глінскі [і інш.] |editor-last=Рахуба |editor-first=А. |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2020 |pages=8 |isbn=978-985-01-1345-0}}</ref> == Паўстанне 1863—1864 гадоў == Прадстаўнікі роду апынуліся па абодва бакі [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гг.]] Удзельнікамі паўстання былі бацька і сын: '''Станіслаў Жывіцкі''' (хрышчоны 9 лістапада 1808 г.), які жыў у казённым маёнтку Пляцянічы [[Слонімскі павет|Слонімскага павета]], быў высланы ў [[Табольская губерня|Табольскую губерню]]; яго сын '''Аляксандр''' (хрышчоны 15 чэрвеня 1835 г. у койданаўскім касцёле) яшчэ ў 1853 г. меў намер паступаць на вайсковую службу.<ref name="hbs" />{{rp|334, 338}} Разам з тым '''Уладзіслаў-Цыпрыян Жывіцкі''' (нар. 11 ліпеня 1832 г.), выпускнік медыка-хірургічнай акадэміі ў [[Масква|Маскве]], у 1861—1872 гг. батальённы лекар 25-га Смаленскага пяхотнага палка, быў узнагароджаны светла-бронзавым медалём за ўдзел у падаўленні паўстання і [[Ордэн Святога Станіслава|ордэнам Святога Станіслава]] 3-й ступені з мячамі (1864).<ref name="hbs" />{{rp|337—338}} == Службовыя кар'еры == У другой палове XIX ст. некалькі прадстаўнікоў роду зрабілі цывільную і вайсковую кар'еру ў Расійскай імперыі.<ref name="hbs" />{{rp|335—338}} '''Вінцэнт Жывіцкі''' (хрышчоны 24 кастрычніка 1843 г.), выпускнік дваранскага вучылішча ў Мінску, служыў канцылярыстам Мінскай палаты дзяржаўных маёмасцей (1859—1866), Мінскай каталіцкай кансісторыі (1866—1869, пасля яе скасавання — за штатам) і Мінскага губернскага ўпраўлення дзяржаўных маёмасцей (1876—1878); ён дайшоў да чыну калежскага сакратара і жыў ва ўласным доме ў Мінску.<ref name="hbs" />{{rp|335—336}} Уладзіслаў-Цыпрыян Жывіцкі пасля палявой службы быў малодшым ардынатарам ваеннага шпіталя ў [[Кельцы|Кельцах]] (1872—1886), затым старшым урачом 38-га Уладзімірскага драгунскага палка (1887, звольнены па хваробе), атрымаў чын калежскага радцы і ордэн Святога Станіслава 2-й ступені (1873); у 1900—1901 гг. жыў у Варшаве.<ref name="hbs" />{{rp|337—338}} '''Ян-Ігнат Жывіцкі''' (нар. 27 студзеня 1846 г.) у 1859 г. меў намер паступаць у ваеннае вучылішча ў [[Кіеў|Кіеве]], а ў 1870 г. служыў у паштовай канторы Мелітопальскага павета [[Таўрычаская губерня|Таўрычаскай губерні]].<ref name="hbs" />{{rp|336}} == Прадстаўнікі == Першыя пакаленні паводле гербоўніка: * '''Міхал''' (†5 сакавіка 1704) — роданачальнік, жыхар засценка Атцэда ** '''Тамаш''' (хр. 5 студзеня 1690) — яму прыпісваліся сфальсіфікаваныя прывілеі 1716 і 1763 гг. *** '''Пётр''' (†да 1 верасня 1795) — атрымаў прывілей Міхала Казіміра Радзівіла на 5 валок зямлі ў Атцэдзе (1761) **** '''Тадэвуш''' (хр. 28 кастрычніка 1754) — вёў вывад шляхецтва роду (1811) ** '''Лукаш''' (хр. 19 кастрычніка 1692) ** '''Ян''' (хр. 12 чэрвеня 1701) — жыў у засценку Луніна; яго галіна пісалася «Жывіцы» З пазнейшых пакаленняў: * '''Станіслаў''' (хр. 9 лістапада 1808) — удзельнік паўстання 1863—1864 гг., высланы ў Табольскую губерню * '''Уладзіслаў-Цыпрыян''' (нар. 11 ліпеня 1832) — ваенны ўрач, калежскі радца, кавалер ордэна Святога Станіслава 2-й і 3-й ступеняў * '''Аляксандр''' (хр. 15 чэрвеня 1835) — сын Станіслава, удзельнік паўстання 1863—1864 гг. * '''Вінцэнт''' (хр. 24 кастрычніка 1843) — канцылярыст мінскіх устаноў, калежскі сакратар * '''Ян-Ігнат''' (нар. 27 студзеня 1846) — службовец паштовай канторы ў Таўрычаскай губерні, мешчанін Мінска == Гістарыяграфія == Пакаленны роспіс роду апублікаваў [[Яўген Станіслававіч Глінскі|Я. С. Глінскі]] ў шостым томе «Гербоўніка беларускай шляхты» (2020) паводле фонду Мінскага дваранскага дэпутацкага сходу, які захоўваецца ў [[Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі|Нацыянальным гістарычным архіве Беларусі]].<ref name="hbs" /><ref name="fondy">НГАБ. КМФ 5. Воп. 1. Спр. 2492/1, 2812—2815/1, 4316/1; Ф. 319. Воп. 1. Спр. 180, 207, 215, 277, 620, 621, 642, 742, 809; Воп. 2. Спр. 1082, 1088; Ф. 333. Воп. 9. Спр. 164, 194, 196; Ф. 694. Воп. 2. Спр. 5056; Воп. 4. Спр. 1352; Ф. 1081. Воп. 1. Спр. 2; Ф. 1769. Воп. 1. Спр. 24.</ref> Побач з архіўнымі справамі складальнік выкарыстаў біяграфічны слоўнік удзельнікаў паўстання 1863—1864 гг. Д. Ч. Матвейчыка<ref name="matviejczyk">{{Cite book |last=Матвейчык |first=Д. Ч. |title=Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў: біяграфічны слоўнік (паводле матэрыялаў Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі) |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2016 |pages=224}}</ref> і польскае выданне пра [[Кальварыйскія могілкі]] ў Мінску, дзе пахаваны некалькі прадстаўнікоў роду.<ref name="kalwaryjski">{{Cite book |title=Rzymskokatolicki cmentarz Kalwaryjski w Mińsku na Białorusi. Suplement |editor-last=Jaroszewicz |editor-first=A. |location=Warszawa |publisher=Ośrodek ochrony zabytkowego krajobrazu, Narodowa Instytucja kultury |year=2000 |pages=386, 389}}</ref> Артыкул пра род змешчаны ў томе побач з артыкулам пра [[Жывіцы герба «Ястрабец»|Жывіцаў герба «Ястрабец»]], з якімі Жывіцкія, паводле Глінскага, звязаны паходжаннем.<ref name="hbs-zywica">{{Cite book |last=Глінскі |first=Я. С. |chapter=88. Жывіцы (Żywica) герба «Ястрабец» |title=Гербоўнік беларускай шляхты |volume=6: Е, Ё, Ж |editor-last=Рахуба |editor-first=А. |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2020 |pages=347—359 |isbn=978-985-01-1345-0}}</ref> == Заўвагі == <references group="заўв." /> == Крыніцы == {{крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Cite book |last=Глінскі |first=Я. С. |chapter=87. Жывіцкія (Żywicki) герба «Дравіца» |title=Гербоўнік беларускай шляхты |volume=6: Е, Ё, Ж |editor-last=Рахуба |editor-first=А. |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2020 |pages=331—347 |isbn=978-985-01-1345-0}} * {{Cite book |last=Матвейчык |first=Д. Ч. |title=Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў: біяграфічны слоўнік (паводле матэрыялаў Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі) |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2016}} * {{Cite book |last=Gajl |first=T. |title=Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku |location=Gdańsk |publisher=L&L |year=2007 |isbn=978-83-60597-10-1}} [[Катэгорыя:Шляхецкія роды]] [[Катэгорыя:Мінскі павет]] [[Катэгорыя:Стаўбцоўскі раён]] akm1lgn9o03qbs4fzy62rv8guq8eczs 5202588 5202576 2026-09-20T09:49:36Z M.L.Bot 261 5202588 wikitext text/x-wiki {{Род | Род = Жывіцкія | Арыгінал = {{lang-pl|Żywicki}} | Герб = {{Частка выявы|выява=Kopia wywodu Zywickich herbu Drzewica z 1811 roku.jpg|агульная=620|шырыня=241|вышыня=281|лева=172|верх=206|рамка=1|пазіцыя=center}} | Апісанне герба = Герб «Дравіца» ў выяве з вывадовай справы роду, 1811 г. | Перыяд = канец XVII — пачатак XX ст. | Роданачальнік = Міхал Жывіцкі | Месца паходжання = засценак Атцэда ў [[Мінскае ваяводства|Мінскім ваяводстве]] | Зямельныя ўладанні = * [[Атцэда]] — 5 [[Валока|валок]] паводле прывілея 1761 г. * дробныя ўчасткі ў засценках [[Мінскі павет|Мінскага]] і [[Навагрудскі павет|Навагрудскага]] паветаў | Грамадзянская дзейнасць = арэнда, аканомства, цывільная і вайсковая служба ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] }} '''Жывіцкія''' ({{lang-pl|Żywiccy}}) — [[шляхта|шляхецкі]] род герба «Дравіца»<ref group="заўв.">У «Гербоўніку беларускай шляхты» назва герба пададзена ў беларускай форме «Дравіца»; у польскай геральдычнай традыцыі гэта герб {{нп3|Дравіца (герб)|Drzewica|pl|Drzewica (herb szlachecki)}}.</ref>, вядомы з канца XVII ст. у засценку [[Атцэда]] [[Мінскае ваяводства|Мінскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] (цяпер вёска ў [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]). Паходзіў з [[баяры|баяр]] радзівілаўскага засценка; у [[інвентар]]ах XVIII ст. прадстаўнікі роду пісаліся і як «Жывіцкія», і як «Жывіцы», і, паводле складальніка «Гербоўніка беларускай шляхты» [[Яўген Станіслававіч Глінскі|Я. Глінскага]], верагодна былі адгалінаваннем роду [[Жывіцы герба «Ястрабец»|Жывіцаў герба «Ястрабец»]].<ref name="hbs">{{Cite book |last=Глінскі |first=Я. С. |chapter=87. Жывіцкія (Żywicki) герба «Дравіца» |title=Гербоўнік беларускай шляхты |volume=6: Е, Ё, Ж |editor-last=Рахуба |editor-first=А. |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2020 |pages=331—347 |isbn=978-985-01-1345-0}}</ref> Пасля [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] род быў прызнаны ў [[дваранства|дваранстве]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], аднак уласнай зямлі амаль не меў: большасць яго прадстаўнікоў жылі [[Арэнда|арандатарамі]], [[аканом]]амі і службоўцамі, а цэлыя галіны часова або назаўсёды пераводзіліся ў [[аднадворцы]], [[мяшчане]] і [[сяляне]]. Значную частку радаводных дакументаў, пададзеных родам пры вывадах 1830—1850-х гг., складальнік гербоўніка прызнаў падробкамі.<ref name="hbs" /> Пакаленны роспіс роду ў шостым томе «Гербоўніка беларускай шляхты» ахоплівае 357 асоб у васьмі каленах — з канца XVII да пачатку XX ст.<ref name="hbs" /> == Герб == [[Файл:POL COA Drzewica.svg|thumb|left|140px|Класічная выява герба «Дравіца».]] Герб «Дравіца» ({{lang-pl|Drzewica}}) — герб польскага паходжання: ''у блакітным полі залаты паўмесяц, над ім і пад ім па залатой зорцы; у клейнодзе пяць страўсіных пёраў''.<ref name="drzewica">{{Cite book |last=Gajl |first=T. |title=Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku: ponad 4500 herbów szlacheckich |location=Gdańsk |publisher=L&L |year=2007 |isbn=978-83-60597-10-1}} (гл. herb Drzewica).</ref> Гербам карысталася больш за сто родаў, сярод іх — Жывіцкія.<ref name="drzewica" /> == Паходжанне == [[Файл:Stoŭpcy, Daminikanski. Стоўпцы, Дамініканскі (J. Filipovič, 1751-70).jpg|thumb|right|200px|Касцёл і кляштар дамініканцаў у Стоўбцах на гравюры Яна Юзафа Філіповіча, 1751—1770 гг. Пры гэтым касцёле ў 1704 г. пахавалі роданачальніка роду, а ў яго кнігах запісаны хрышчэнні наступных пакаленняў.]] Найранейшы вядомы прадстаўнік роду — '''Міхал Жывіцкі''', які жыў у засценку Атцэда і згадваецца ў [[інвентар]]ы 1702 г. як бацька чатырох сыноў. Ён памёр 5 сакавіка 1704 г. і быў пахаваны на могілках пры [[Касцёл Святога Казіміра і кляштар дамініканцаў (Стоўбцы)|касцёле Святога Казіміра і кляштары дамініканцаў]] у мястэчку [[Стоўбцы]] Мінскага ваяводства.<ref name="hbs" />{{rp|331}} Гербоўнік падае трох з іх — '''Тамаша''' (хрышчоны 5 студзеня 1690 г.), '''Лукаша''' (19 кастрычніка 1692 г.) і '''Яна''' (12 чэрвеня 1701 г.); усе трое хрысціліся ў стаўбцоўскім касцёле. Ян пазней жыў у засценку Луніна [[Нясвіж]]скай [[ардынацыя|ардынацыі]] [[Навагрудскае ваяводства|Навагрудскага ваяводства]]; ён і яго сыны фігуравалі ў інвентарах другой паловы XVIII ст. пад прозвішчам «Жывіцы». Складальнік гербоўніка агаворвае, што паходжанне Яна ад Міхала таксама можа быць штучным.<ref name="hbs" />{{rp|331, 345}} Радавод, пададзены родам пры вывадзе 1811 г., выводзіў Міхала ад '''Лукаша Жывіцкага''', які нібыта набыў з жонкай Рэгінай Задарноўскай «маёнтачак» Саванеўшчына ў маёнтку Тумін [[Брэсцкае ваяводства|Брэсцкага ваяводства]]. Складальнік гербоўніка адзначае, што дакумент, актыкаваны 10 студзеня 1792 г. у Мінскім [[земскі суд|земскім судзе]], верагодна сапраўдны, але датаваны сумнеўнай датай (7 красавіка 1521 г.) і хутчэй за ўсё не меў дачынення да гэтага роду.<ref name="hbs" />{{rp|345}} Такім чынам Лукаш як роданачальнік роду дакументамі не пацвярджаецца. == Атцэда і зямельныя правы == Гняздом роду быў засценак Атцэда ў Засульскай воласці Мінскага ваяводства, які належаў князям [[Радзівілы|Радзівілам]]; Жывіцкія былі там баярамі, пазней [[Чынш|чыншавай]] шляхтай і арандатарамі.<ref name="hbs" />{{rp|331—332}} Пад расійскай уладай засценак апынуўся ў [[Мінскі павет|Мінскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]].<ref name="hbs-geo">{{Cite book |chapter=Паказальнік геаграфічных назваў |title=Гербоўнік беларускай шляхты |volume=6: Е, Ё, Ж |author=Я. Глінскі [і інш.] |editor-last=Рахуба |editor-first=А. |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2020 |pages=490 |isbn=978-985-01-1345-0}}</ref> Зямельнае права роду на Атцэду абапіралася на [[прывілей]] ад 12 сакавіка 1761 г., якім [[Ваявода віленскі|ваявода віленскі]] і [[Гетман вялікі літоўскі|гетман вялікі літоўскі]] князь [[Міхал Казімір Радзівіл «Рыбанька»|Міхал Казімір Радзівіл]] надаў '''Пятру Жывіцкаму''' 5 [[Валока|валок]] зямлі ў Атцэдзе. Прывілей быў актыкаваны 10 мая 1792 г. у Нясвіжскім [[гродскі суд|гродскім судзе]], а яго копія 18 кастрычніка 1799 г. апрабавана афіцыяламі князёў Радзівілаў.<ref name="hbs" />{{rp|331, 346}} Арыгінал дакумента быў страчаны: 21 чэрвеня 1788 г. прадстаўнікі роду атрымалі пра гэта пасведчанне ад застаўнога трымальніка маёнтка Атцэда, суддзі земскага навагрудскага Францішка Яблонскага.<ref name="hbs" />{{rp|332}} == Рассяленне == Атцэда заставалася асноўным асяродкам роду да пачатку XX ст., але ўжо ў XVIII ст. асобныя галіны асядалі ў суседніх засценках — Луніна, Гараімаўшчына, [[Раёўшчына]], [[Шахноўшчына]], — дзеці ў іх хрысціліся ў стаўбцоўскім, [[Касцёл Святых Пятра і Паўла (Новы Свержань)|свержанскім]], [[Касцёл Святога Яна Хрысціцеля (Мікалаеўшчына)|мікалаеўшчынскім]], прусінаўскім філіяльным, [[Касцёл Узвышэння Святога Крыжа (Узда, 1798)|уздзенскім]], [[Касцёл Святой Ганны (Дзяржынск)|койданаўскім]], [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|нясвіжскім]], [[Касцёл Святога Мікалая (Мір)|мірскім]] і [[Касцёл Святых апосталаў Пятра і Паўла (Капыль)|капыльскім]] касцёлах.<ref name="hbs" />{{rp|331—344}} На працягу XIX ст. род рассеяўся па Мінскім, [[Слуцкі павет|Слуцкім]], [[Ігуменскі павет|Ігуменскім]], Навагрудскім, [[Ашмянскі павет|Ашмянскім]] і [[Барысаўскі павет|Барысаўскім]] паветах, а асобныя сем'і трапілі далёка за межы краю: у [[Кельцы]] і [[Варшава|Варшаву]], [[Табольская губерня|Табольскую]], [[Томская губерня|Томскую]], Таўрычаскую, Чарнігаўскую і [[Ковенская губерня|Ковенскую]] губерні.<ref name="hbs" />{{rp|334—344}} Антоні Жывіцкі (нар. 1859) з 1901 г. жыў у Томскай губерні — у пасёлку Малінаўскім і ў горадзе Мар'інску таго ж павета.<ref name="hbs" />{{rp|339}} == Сацыяльнае становішча == Пасля далучэння да Расійскай імперыі род, нягледзячы на прызнанне ў дваранстве, амаль не меў уласнай зямлі і неаднаразова аказваўся па-за шляхецкім саслоўем. Яшчэ ў 1795 г. частка роду лічылася чыншавай шляхтай у засценку Атцэда.<ref name="hbs" />{{rp|332}} У 1865—1868 гг. вялікая група прадстаўнікоў роду часова знаходзілася ў складзе [[аднадворцы|аднадворцаў]] Мінскага павета, а ў 1871—1875 гг. — у складзе сялян Засульскай воласці; двое прадстаўнікоў роду на 1888 г. лічыліся сялянамі Пухавіцкай воласці [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]].<ref name="hbs" />{{rp|338—339, 343}} Ян-Ігнат Жывіцкі (нар. 1846) з 1865 г. знаходзіўся ў складзе грамадзян, а затым [[мяшчане|мяшчан]] горада Мінска.<ref name="hbs" />{{rp|336}} Паводле звестак 1888 г. большасць мужчын роду валодалі ўчасткамі ад 1 да 15 [[Дзесяціна|дзесяцін]] у Атцэдзе або не мелі зямлі зусім.<ref name="hbs" />{{rp|335—343}} Сярод заняткаў, якія фіксуе гербоўнік, — арэнда засценкаў і фальваркаў у Радзівілаў, графаў Равускіх і іншых уласнікаў, аканомства (Феліцыян Жывіцкі быў аканомам у маёнтку дамініканскага кляштара ў Стоўбцах, Францішак — у маёнтках Заракаўцы і Савічы Слуцкага павета), а таксама дробная службовая і найманая праца, аж да [[батрак]]тва.<ref name="hbs" />{{rp|332, 334, 338}} Гербоўнік паслядоўна адзначае, хто з прадстаўнікоў роду быў пісьменным, а хто непісьменным.<ref name="hbs" />{{rp|335—342}} Радаводная справа роду ўтрымлівае таксама запыты судовых следчых Мінскага павета і горада Мінска пра асобных яго прадстаўнікоў, якія рабіліся ў 1888—1907 гг.<ref name="hbs" />{{rp|342—344}} == Прызнанне ў дваранстве == [[Файл:Kopia wywodu Zywickich herbu Drzewica z 1811 roku.jpg|thumb|right|210px|Копія экстракту з вывадовых кніг Мінскай губерні з вывадам Жывіцкіх герба «Дравіца», 1811 г.]] Вывад роду ў 1811 г. вёў Тадэвуш Жывіцкі, сын Пятра.<ref name="hbs" />{{rp|331}} Род быў прызнаны ў дваранстве пастановамі Мінскага дваранскага дэпутацкага сходу ад 1 ліпеня 1811 г. (1-я частка [[Радаводная кніга|радаводнай кнігі]]), 28 чэрвеня 1835 г. (6-я частка), 20 сакавіка 1840 г., 7 верасня 1857 г. (6-я частка), 29 красавіка 1869 г. (1-я частка) і 26 ліпеня 1873 г., а таксама дадатковай пастановай ад 19 лістапада 1832 г.<ref name="hbs" />{{rp|344}} Пастановы былі зацверджаны ўказамі [[Урадавы сенат|Сената]] ад 19 снежня 1847 г. (№ 19032), 21 мая 1858 г. (№ 3535, па 1-й частцы) і 30 ліпеня 1875 г. (№ 2740). Не ўсе вывады прайшлі зацвярджэнне: указам ад 30 чэрвеня 1839 г. (№ 7267) прызнанне не было зацверджана з прычыны адсутнасці дакументаў аб набыцці і продажы фальварка Раўнаполле, а вывад 1869 г. у частцы, што датычылася адной з галін, не быў зацверджаны ўказам ад 25 чэрвеня 1870 г. (№ 7420).<ref name="hbs" />{{rp|344, 347}} == Сфальсіфікаваныя дакументы == Складальнік гербоўніка прызнаў сфальсіфікаванымі прывілеі [[Аўгуст II Моцны|Аўгуста II]] (1716) і [[Аўгуст III|Аўгуста III]] (1763) на імя Тамаша Жывіцкага, звесткі 1835 г. пра каралеўскае дваранства Міхала паводле ліста [[Ян III Сабескі|Яна III]], чатыры [[тастамент]]ы і шэраг продажных правоў і дароўных запісаў 1732—1793 гг., якімі род абгрунтоўваў правы на фальварак Раўнаполле ў [[Навагрудскае ваяводства|Навагрудскім]] і маёнтак Слабодка ў [[Мінскае ваяводства|Мінскім ваяводстве]], а таксама пяць метрычных выпісаў аб хрышчэнні, нібыта выдадзеных [[Астрагляды|астраглядскім]] касцёлам. Падробкі згрупаваны ў падачах 1835, 1840, 1841, 1857 і 1858 гг.<ref name="hbs" />{{rp|345—347}} Ва ўступе да тома складальнікі адзначаюць, што наяўнасць падробленых дакументаў у дваранскіх справах — сістэмная праблема фонду Мінскага дваранскага дэпутацкага сходу, апісаная ў прадмовах да ўсіх тамоў выдання.<ref name="hbs-pradmova">{{Cite book |chapter=Прадмова |title=Гербоўнік беларускай шляхты |volume=6: Е, Ё, Ж |author=Я. Глінскі [і інш.] |editor-last=Рахуба |editor-first=А. |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2020 |pages=8 |isbn=978-985-01-1345-0}}</ref> == Паўстанне 1863—1864 гадоў == Прадстаўнікі роду апынуліся па абодва бакі [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гг.]] Удзельнікамі паўстання былі бацька і сын: '''Станіслаў Жывіцкі''' (хрышчоны 9 лістапада 1808 г.), які жыў у казённым маёнтку Пляцянічы [[Слонімскі павет|Слонімскага павета]], быў высланы ў [[Табольская губерня|Табольскую губерню]]; яго сын '''Аляксандр''' (хрышчоны 15 чэрвеня 1835 г. у койданаўскім касцёле) яшчэ ў 1853 г. меў намер паступаць на вайсковую службу.<ref name="hbs" />{{rp|334, 338}} Разам з тым '''Уладзіслаў-Цыпрыян Жывіцкі''' (нар. 11 ліпеня 1832 г.), выпускнік медыка-хірургічнай акадэміі ў [[Масква|Маскве]], у 1861—1872 гг. батальённы лекар 25-га Смаленскага пяхотнага палка, быў узнагароджаны светла-бронзавым медалём за ўдзел у падаўленні паўстання і [[Ордэн Святога Станіслава|ордэнам Святога Станіслава]] 3-й ступені з мячамі (1864).<ref name="hbs" />{{rp|337—338}} == Службовыя кар'еры == У другой палове XIX ст. некалькі прадстаўнікоў роду зрабілі цывільную і вайсковую кар'еру ў Расійскай імперыі.<ref name="hbs" />{{rp|335—338}} '''Вінцэнт Жывіцкі''' (хрышчоны 24 кастрычніка 1843 г.), выпускнік дваранскага вучылішча ў Мінску, служыў канцылярыстам Мінскай палаты дзяржаўных маёмасцей (1859—1866), Мінскай каталіцкай кансісторыі (1866—1869, пасля яе скасавання — за штатам) і Мінскага губернскага ўпраўлення дзяржаўных маёмасцей (1876—1878); ён дайшоў да чыну калежскага сакратара і жыў ва ўласным доме ў Мінску.<ref name="hbs" />{{rp|335—336}} Уладзіслаў-Цыпрыян Жывіцкі пасля палявой службы быў малодшым ардынатарам ваеннага шпіталя ў [[Кельцы|Кельцах]] (1872—1886), затым старшым урачом 38-га Уладзімірскага драгунскага палка (1887, звольнены па хваробе), атрымаў чын калежскага радцы і ордэн Святога Станіслава 2-й ступені (1873); у 1900—1901 гг. жыў у Варшаве.<ref name="hbs" />{{rp|337—338}} '''Ян-Ігнат Жывіцкі''' (нар. 27 студзеня 1846 г.) у 1859 г. меў намер паступаць у ваеннае вучылішча ў [[Кіеў|Кіеве]], а ў 1870 г. служыў у паштовай канторы Мелітопальскага павета [[Таўрычаская губерня|Таўрычаскай губерні]].<ref name="hbs" />{{rp|336}} == Прадстаўнікі == Першыя пакаленні паводле гербоўніка: * '''Міхал''' (†5 сакавіка 1704) — роданачальнік, жыхар засценка Атцэда ** '''Тамаш''' (хр. 5 студзеня 1690) — яму прыпісваліся сфальсіфікаваныя прывілеі 1716 і 1763 гг. *** '''Пётр''' (†да 1 верасня 1795) — атрымаў прывілей Міхала Казіміра Радзівіла на 5 валок зямлі ў Атцэдзе (1761) **** '''Тадэвуш''' (хр. 28 кастрычніка 1754) — вёў вывад шляхецтва роду (1811) ** '''Лукаш''' (хр. 19 кастрычніка 1692) ** '''Ян''' (хр. 12 чэрвеня 1701) — жыў у засценку Луніна; яго галіна пісалася «Жывіцы» З пазнейшых пакаленняў: * '''Станіслаў''' (хр. 9 лістапада 1808) — удзельнік паўстання 1863—1864 гг., высланы ў Табольскую губерню * '''Уладзіслаў-Цыпрыян''' (нар. 11 ліпеня 1832) — ваенны ўрач, калежскі радца, кавалер ордэна Святога Станіслава 2-й і 3-й ступеняў * '''Аляксандр''' (хр. 15 чэрвеня 1835) — сын Станіслава, удзельнік паўстання 1863—1864 гг. * '''Вінцэнт''' (хр. 24 кастрычніка 1843) — канцылярыст мінскіх устаноў, калежскі сакратар * '''Ян-Ігнат''' (нар. 27 студзеня 1846) — службовец паштовай канторы ў Таўрычаскай губерні, мешчанін Мінска == Гістарыяграфія == Пакаленны роспіс роду апублікаваў [[Яўген Станіслававіч Глінскі|Я. С. Глінскі]] ў шостым томе «Гербоўніка беларускай шляхты» (2020) паводле фонду Мінскага дваранскага дэпутацкага сходу, які захоўваецца ў [[Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі|Нацыянальным гістарычным архіве Беларусі]].<ref name="hbs" /><ref name="fondy">НГАБ. КМФ 5. Воп. 1. Спр. 2492/1, 2812—2815/1, 4316/1; Ф. 319. Воп. 1. Спр. 180, 207, 215, 277, 620, 621, 642, 742, 809; Воп. 2. Спр. 1082, 1088; Ф. 333. Воп. 9. Спр. 164, 194, 196; Ф. 694. Воп. 2. Спр. 5056; Воп. 4. Спр. 1352; Ф. 1081. Воп. 1. Спр. 2; Ф. 1769. Воп. 1. Спр. 24.</ref> Побач з архіўнымі справамі складальнік выкарыстаў біяграфічны слоўнік удзельнікаў паўстання 1863—1864 гг. Д. Ч. Матвейчыка<ref name="matviejczyk">{{Cite book |last=Матвейчык |first=Д. Ч. |title=Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў: біяграфічны слоўнік (паводле матэрыялаў Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі) |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2016 |pages=224}}</ref> і польскае выданне пра [[Кальварыйскія могілкі]] ў Мінску, дзе пахаваны некалькі прадстаўнікоў роду.<ref name="kalwaryjski">{{Cite book |title=Rzymskokatolicki cmentarz Kalwaryjski w Mińsku na Białorusi. Suplement |editor-last=Jaroszewicz |editor-first=A. |location=Warszawa |publisher=Ośrodek ochrony zabytkowego krajobrazu, Narodowa Instytucja kultury |year=2000 |pages=386, 389}}</ref> Артыкул пра род змешчаны ў томе побач з артыкулам пра [[Жывіцы герба «Ястрабец»|Жывіцаў герба «Ястрабец»]], з якімі Жывіцкія, паводле Глінскага, звязаны паходжаннем.<ref name="hbs-zywica">{{Cite book |last=Глінскі |first=Я. С. |chapter=88. Жывіцы (Żywica) герба «Ястрабец» |title=Гербоўнік беларускай шляхты |volume=6: Е, Ё, Ж |editor-last=Рахуба |editor-first=А. |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2020 |pages=347—359 |isbn=978-985-01-1345-0}}</ref> == Заўвагі == <references group="заўв." /> == Крыніцы == {{крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Cite book |last=Глінскі |first=Я. С. |chapter=87. Жывіцкія (Żywicki) герба «Дравіца» |title=Гербоўнік беларускай шляхты |volume=6: Е, Ё, Ж |editor-last=Рахуба |editor-first=А. |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2020 |pages=331—347 |isbn=978-985-01-1345-0}} * {{Cite book |last=Матвейчык |first=Д. Ч. |title=Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў: біяграфічны слоўнік (паводле матэрыялаў Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі) |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2016}} * {{Cite book |last=Gajl |first=T. |title=Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku |location=Gdańsk |publisher=L&L |year=2007 |isbn=978-83-60597-10-1}} [[Катэгорыя:Шляхецкія роды]] [[Катэгорыя:Мінскі павет]] [[Катэгорыя:Стаўбцоўскі раён]] omdtodntzy4n1h0n1hs0mqi86536ujx 5202589 5202588 2026-09-20T09:55:19Z M.L.Bot 261 /* Літаратура */ 5202589 wikitext text/x-wiki {{Род | Род = Жывіцкія | Арыгінал = {{lang-pl|Żywicki}} | Герб = {{Частка выявы|выява=Kopia wywodu Zywickich herbu Drzewica z 1811 roku.jpg|агульная=620|шырыня=241|вышыня=281|лева=172|верх=206|рамка=1|пазіцыя=center}} | Апісанне герба = Герб «Дравіца» ў выяве з вывадовай справы роду, 1811 г. | Перыяд = канец XVII — пачатак XX ст. | Роданачальнік = Міхал Жывіцкі | Месца паходжання = засценак Атцэда ў [[Мінскае ваяводства|Мінскім ваяводстве]] | Зямельныя ўладанні = * [[Атцэда]] — 5 [[Валока|валок]] паводле прывілея 1761 г. * дробныя ўчасткі ў засценках [[Мінскі павет|Мінскага]] і [[Навагрудскі павет|Навагрудскага]] паветаў | Грамадзянская дзейнасць = арэнда, аканомства, цывільная і вайсковая служба ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] }} '''Жывіцкія''' ({{lang-pl|Żywiccy}}) — [[шляхта|шляхецкі]] род герба «Дравіца»<ref group="заўв.">У «Гербоўніку беларускай шляхты» назва герба пададзена ў беларускай форме «Дравіца»; у польскай геральдычнай традыцыі гэта герб {{нп3|Дравіца (герб)|Drzewica|pl|Drzewica (herb szlachecki)}}.</ref>, вядомы з канца XVII ст. у засценку [[Атцэда]] [[Мінскае ваяводства|Мінскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] (цяпер вёска ў [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]). Паходзіў з [[баяры|баяр]] радзівілаўскага засценка; у [[інвентар]]ах XVIII ст. прадстаўнікі роду пісаліся і як «Жывіцкія», і як «Жывіцы», і, паводле складальніка «Гербоўніка беларускай шляхты» [[Яўген Станіслававіч Глінскі|Я. Глінскага]], верагодна былі адгалінаваннем роду [[Жывіцы герба «Ястрабец»|Жывіцаў герба «Ястрабец»]].<ref name="hbs">{{Cite book |last=Глінскі |first=Я. С. |chapter=87. Жывіцкія (Żywicki) герба «Дравіца» |title=Гербоўнік беларускай шляхты |volume=6: Е, Ё, Ж |editor-last=Рахуба |editor-first=А. |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2020 |pages=331—347 |isbn=978-985-01-1345-0}}</ref> Пасля [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] род быў прызнаны ў [[дваранства|дваранстве]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], аднак уласнай зямлі амаль не меў: большасць яго прадстаўнікоў жылі [[Арэнда|арандатарамі]], [[аканом]]амі і службоўцамі, а цэлыя галіны часова або назаўсёды пераводзіліся ў [[аднадворцы]], [[мяшчане]] і [[сяляне]]. Значную частку радаводных дакументаў, пададзеных родам пры вывадах 1830—1850-х гг., складальнік гербоўніка прызнаў падробкамі.<ref name="hbs" /> Пакаленны роспіс роду ў шостым томе «Гербоўніка беларускай шляхты» ахоплівае 357 асоб у васьмі каленах — з канца XVII да пачатку XX ст.<ref name="hbs" /> == Герб == [[Файл:POL COA Drzewica.svg|thumb|left|140px|Класічная выява герба «Дравіца».]] Герб «Дравіца» ({{lang-pl|Drzewica}}) — герб польскага паходжання: ''у блакітным полі залаты паўмесяц, над ім і пад ім па залатой зорцы; у клейнодзе пяць страўсіных пёраў''.<ref name="drzewica">{{Cite book |last=Gajl |first=T. |title=Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku: ponad 4500 herbów szlacheckich |location=Gdańsk |publisher=L&L |year=2007 |isbn=978-83-60597-10-1}} (гл. herb Drzewica).</ref> Гербам карысталася больш за сто родаў, сярод іх — Жывіцкія.<ref name="drzewica" /> == Паходжанне == [[Файл:Stoŭpcy, Daminikanski. Стоўпцы, Дамініканскі (J. Filipovič, 1751-70).jpg|thumb|right|200px|Касцёл і кляштар дамініканцаў у Стоўбцах на гравюры Яна Юзафа Філіповіча, 1751—1770 гг. Пры гэтым касцёле ў 1704 г. пахавалі роданачальніка роду, а ў яго кнігах запісаны хрышчэнні наступных пакаленняў.]] Найранейшы вядомы прадстаўнік роду — '''Міхал Жывіцкі''', які жыў у засценку Атцэда і згадваецца ў [[інвентар]]ы 1702 г. як бацька чатырох сыноў. Ён памёр 5 сакавіка 1704 г. і быў пахаваны на могілках пры [[Касцёл Святога Казіміра і кляштар дамініканцаў (Стоўбцы)|касцёле Святога Казіміра і кляштары дамініканцаў]] у мястэчку [[Стоўбцы]] Мінскага ваяводства.<ref name="hbs" />{{rp|331}} Гербоўнік падае трох з іх — '''Тамаша''' (хрышчоны 5 студзеня 1690 г.), '''Лукаша''' (19 кастрычніка 1692 г.) і '''Яна''' (12 чэрвеня 1701 г.); усе трое хрысціліся ў стаўбцоўскім касцёле. Ян пазней жыў у засценку Луніна [[Нясвіж]]скай [[ардынацыя|ардынацыі]] [[Навагрудскае ваяводства|Навагрудскага ваяводства]]; ён і яго сыны фігуравалі ў інвентарах другой паловы XVIII ст. пад прозвішчам «Жывіцы». Складальнік гербоўніка агаворвае, што паходжанне Яна ад Міхала таксама можа быць штучным.<ref name="hbs" />{{rp|331, 345}} Радавод, пададзены родам пры вывадзе 1811 г., выводзіў Міхала ад '''Лукаша Жывіцкага''', які нібыта набыў з жонкай Рэгінай Задарноўскай «маёнтачак» Саванеўшчына ў маёнтку Тумін [[Брэсцкае ваяводства|Брэсцкага ваяводства]]. Складальнік гербоўніка адзначае, што дакумент, актыкаваны 10 студзеня 1792 г. у Мінскім [[земскі суд|земскім судзе]], верагодна сапраўдны, але датаваны сумнеўнай датай (7 красавіка 1521 г.) і хутчэй за ўсё не меў дачынення да гэтага роду.<ref name="hbs" />{{rp|345}} Такім чынам Лукаш як роданачальнік роду дакументамі не пацвярджаецца. == Атцэда і зямельныя правы == Гняздом роду быў засценак Атцэда ў Засульскай воласці Мінскага ваяводства, які належаў князям [[Радзівілы|Радзівілам]]; Жывіцкія былі там баярамі, пазней [[Чынш|чыншавай]] шляхтай і арандатарамі.<ref name="hbs" />{{rp|331—332}} Пад расійскай уладай засценак апынуўся ў [[Мінскі павет|Мінскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]].<ref name="hbs-geo">{{Cite book |chapter=Паказальнік геаграфічных назваў |title=Гербоўнік беларускай шляхты |volume=6: Е, Ё, Ж |author=Я. Глінскі [і інш.] |editor-last=Рахуба |editor-first=А. |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2020 |pages=490 |isbn=978-985-01-1345-0}}</ref> Зямельнае права роду на Атцэду абапіралася на [[прывілей]] ад 12 сакавіка 1761 г., якім [[Ваявода віленскі|ваявода віленскі]] і [[Гетман вялікі літоўскі|гетман вялікі літоўскі]] князь [[Міхал Казімір Радзівіл «Рыбанька»|Міхал Казімір Радзівіл]] надаў '''Пятру Жывіцкаму''' 5 [[Валока|валок]] зямлі ў Атцэдзе. Прывілей быў актыкаваны 10 мая 1792 г. у Нясвіжскім [[гродскі суд|гродскім судзе]], а яго копія 18 кастрычніка 1799 г. апрабавана афіцыяламі князёў Радзівілаў.<ref name="hbs" />{{rp|331, 346}} Арыгінал дакумента быў страчаны: 21 чэрвеня 1788 г. прадстаўнікі роду атрымалі пра гэта пасведчанне ад застаўнога трымальніка маёнтка Атцэда, суддзі земскага навагрудскага Францішка Яблонскага.<ref name="hbs" />{{rp|332}} == Рассяленне == Атцэда заставалася асноўным асяродкам роду да пачатку XX ст., але ўжо ў XVIII ст. асобныя галіны асядалі ў суседніх засценках — Луніна, Гараімаўшчына, [[Раёўшчына]], [[Шахноўшчына]], — дзеці ў іх хрысціліся ў стаўбцоўскім, [[Касцёл Святых Пятра і Паўла (Новы Свержань)|свержанскім]], [[Касцёл Святога Яна Хрысціцеля (Мікалаеўшчына)|мікалаеўшчынскім]], прусінаўскім філіяльным, [[Касцёл Узвышэння Святога Крыжа (Узда, 1798)|уздзенскім]], [[Касцёл Святой Ганны (Дзяржынск)|койданаўскім]], [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|нясвіжскім]], [[Касцёл Святога Мікалая (Мір)|мірскім]] і [[Касцёл Святых апосталаў Пятра і Паўла (Капыль)|капыльскім]] касцёлах.<ref name="hbs" />{{rp|331—344}} На працягу XIX ст. род рассеяўся па Мінскім, [[Слуцкі павет|Слуцкім]], [[Ігуменскі павет|Ігуменскім]], Навагрудскім, [[Ашмянскі павет|Ашмянскім]] і [[Барысаўскі павет|Барысаўскім]] паветах, а асобныя сем'і трапілі далёка за межы краю: у [[Кельцы]] і [[Варшава|Варшаву]], [[Табольская губерня|Табольскую]], [[Томская губерня|Томскую]], Таўрычаскую, Чарнігаўскую і [[Ковенская губерня|Ковенскую]] губерні.<ref name="hbs" />{{rp|334—344}} Антоні Жывіцкі (нар. 1859) з 1901 г. жыў у Томскай губерні — у пасёлку Малінаўскім і ў горадзе Мар'інску таго ж павета.<ref name="hbs" />{{rp|339}} == Сацыяльнае становішча == Пасля далучэння да Расійскай імперыі род, нягледзячы на прызнанне ў дваранстве, амаль не меў уласнай зямлі і неаднаразова аказваўся па-за шляхецкім саслоўем. Яшчэ ў 1795 г. частка роду лічылася чыншавай шляхтай у засценку Атцэда.<ref name="hbs" />{{rp|332}} У 1865—1868 гг. вялікая група прадстаўнікоў роду часова знаходзілася ў складзе [[аднадворцы|аднадворцаў]] Мінскага павета, а ў 1871—1875 гг. — у складзе сялян Засульскай воласці; двое прадстаўнікоў роду на 1888 г. лічыліся сялянамі Пухавіцкай воласці [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]].<ref name="hbs" />{{rp|338—339, 343}} Ян-Ігнат Жывіцкі (нар. 1846) з 1865 г. знаходзіўся ў складзе грамадзян, а затым [[мяшчане|мяшчан]] горада Мінска.<ref name="hbs" />{{rp|336}} Паводле звестак 1888 г. большасць мужчын роду валодалі ўчасткамі ад 1 да 15 [[Дзесяціна|дзесяцін]] у Атцэдзе або не мелі зямлі зусім.<ref name="hbs" />{{rp|335—343}} Сярод заняткаў, якія фіксуе гербоўнік, — арэнда засценкаў і фальваркаў у Радзівілаў, графаў Равускіх і іншых уласнікаў, аканомства (Феліцыян Жывіцкі быў аканомам у маёнтку дамініканскага кляштара ў Стоўбцах, Францішак — у маёнтках Заракаўцы і Савічы Слуцкага павета), а таксама дробная службовая і найманая праца, аж да [[батрак]]тва.<ref name="hbs" />{{rp|332, 334, 338}} Гербоўнік паслядоўна адзначае, хто з прадстаўнікоў роду быў пісьменным, а хто непісьменным.<ref name="hbs" />{{rp|335—342}} Радаводная справа роду ўтрымлівае таксама запыты судовых следчых Мінскага павета і горада Мінска пра асобных яго прадстаўнікоў, якія рабіліся ў 1888—1907 гг.<ref name="hbs" />{{rp|342—344}} == Прызнанне ў дваранстве == [[Файл:Kopia wywodu Zywickich herbu Drzewica z 1811 roku.jpg|thumb|right|210px|Копія экстракту з вывадовых кніг Мінскай губерні з вывадам Жывіцкіх герба «Дравіца», 1811 г.]] Вывад роду ў 1811 г. вёў Тадэвуш Жывіцкі, сын Пятра.<ref name="hbs" />{{rp|331}} Род быў прызнаны ў дваранстве пастановамі Мінскага дваранскага дэпутацкага сходу ад 1 ліпеня 1811 г. (1-я частка [[Радаводная кніга|радаводнай кнігі]]), 28 чэрвеня 1835 г. (6-я частка), 20 сакавіка 1840 г., 7 верасня 1857 г. (6-я частка), 29 красавіка 1869 г. (1-я частка) і 26 ліпеня 1873 г., а таксама дадатковай пастановай ад 19 лістапада 1832 г.<ref name="hbs" />{{rp|344}} Пастановы былі зацверджаны ўказамі [[Урадавы сенат|Сената]] ад 19 снежня 1847 г. (№ 19032), 21 мая 1858 г. (№ 3535, па 1-й частцы) і 30 ліпеня 1875 г. (№ 2740). Не ўсе вывады прайшлі зацвярджэнне: указам ад 30 чэрвеня 1839 г. (№ 7267) прызнанне не было зацверджана з прычыны адсутнасці дакументаў аб набыцці і продажы фальварка Раўнаполле, а вывад 1869 г. у частцы, што датычылася адной з галін, не быў зацверджаны ўказам ад 25 чэрвеня 1870 г. (№ 7420).<ref name="hbs" />{{rp|344, 347}} == Сфальсіфікаваныя дакументы == Складальнік гербоўніка прызнаў сфальсіфікаванымі прывілеі [[Аўгуст II Моцны|Аўгуста II]] (1716) і [[Аўгуст III|Аўгуста III]] (1763) на імя Тамаша Жывіцкага, звесткі 1835 г. пра каралеўскае дваранства Міхала паводле ліста [[Ян III Сабескі|Яна III]], чатыры [[тастамент]]ы і шэраг продажных правоў і дароўных запісаў 1732—1793 гг., якімі род абгрунтоўваў правы на фальварак Раўнаполле ў [[Навагрудскае ваяводства|Навагрудскім]] і маёнтак Слабодка ў [[Мінскае ваяводства|Мінскім ваяводстве]], а таксама пяць метрычных выпісаў аб хрышчэнні, нібыта выдадзеных [[Астрагляды|астраглядскім]] касцёлам. Падробкі згрупаваны ў падачах 1835, 1840, 1841, 1857 і 1858 гг.<ref name="hbs" />{{rp|345—347}} Ва ўступе да тома складальнікі адзначаюць, што наяўнасць падробленых дакументаў у дваранскіх справах — сістэмная праблема фонду Мінскага дваранскага дэпутацкага сходу, апісаная ў прадмовах да ўсіх тамоў выдання.<ref name="hbs-pradmova">{{Cite book |chapter=Прадмова |title=Гербоўнік беларускай шляхты |volume=6: Е, Ё, Ж |author=Я. Глінскі [і інш.] |editor-last=Рахуба |editor-first=А. |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2020 |pages=8 |isbn=978-985-01-1345-0}}</ref> == Паўстанне 1863—1864 гадоў == Прадстаўнікі роду апынуліся па абодва бакі [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гг.]] Удзельнікамі паўстання былі бацька і сын: '''Станіслаў Жывіцкі''' (хрышчоны 9 лістапада 1808 г.), які жыў у казённым маёнтку Пляцянічы [[Слонімскі павет|Слонімскага павета]], быў высланы ў [[Табольская губерня|Табольскую губерню]]; яго сын '''Аляксандр''' (хрышчоны 15 чэрвеня 1835 г. у койданаўскім касцёле) яшчэ ў 1853 г. меў намер паступаць на вайсковую службу.<ref name="hbs" />{{rp|334, 338}} Разам з тым '''Уладзіслаў-Цыпрыян Жывіцкі''' (нар. 11 ліпеня 1832 г.), выпускнік медыка-хірургічнай акадэміі ў [[Масква|Маскве]], у 1861—1872 гг. батальённы лекар 25-га Смаленскага пяхотнага палка, быў узнагароджаны светла-бронзавым медалём за ўдзел у падаўленні паўстання і [[Ордэн Святога Станіслава|ордэнам Святога Станіслава]] 3-й ступені з мячамі (1864).<ref name="hbs" />{{rp|337—338}} == Службовыя кар'еры == У другой палове XIX ст. некалькі прадстаўнікоў роду зрабілі цывільную і вайсковую кар'еру ў Расійскай імперыі.<ref name="hbs" />{{rp|335—338}} '''Вінцэнт Жывіцкі''' (хрышчоны 24 кастрычніка 1843 г.), выпускнік дваранскага вучылішча ў Мінску, служыў канцылярыстам Мінскай палаты дзяржаўных маёмасцей (1859—1866), Мінскай каталіцкай кансісторыі (1866—1869, пасля яе скасавання — за штатам) і Мінскага губернскага ўпраўлення дзяржаўных маёмасцей (1876—1878); ён дайшоў да чыну калежскага сакратара і жыў ва ўласным доме ў Мінску.<ref name="hbs" />{{rp|335—336}} Уладзіслаў-Цыпрыян Жывіцкі пасля палявой службы быў малодшым ардынатарам ваеннага шпіталя ў [[Кельцы|Кельцах]] (1872—1886), затым старшым урачом 38-га Уладзімірскага драгунскага палка (1887, звольнены па хваробе), атрымаў чын калежскага радцы і ордэн Святога Станіслава 2-й ступені (1873); у 1900—1901 гг. жыў у Варшаве.<ref name="hbs" />{{rp|337—338}} '''Ян-Ігнат Жывіцкі''' (нар. 27 студзеня 1846 г.) у 1859 г. меў намер паступаць у ваеннае вучылішча ў [[Кіеў|Кіеве]], а ў 1870 г. служыў у паштовай канторы Мелітопальскага павета [[Таўрычаская губерня|Таўрычаскай губерні]].<ref name="hbs" />{{rp|336}} == Прадстаўнікі == Першыя пакаленні паводле гербоўніка: * '''Міхал''' (†5 сакавіка 1704) — роданачальнік, жыхар засценка Атцэда ** '''Тамаш''' (хр. 5 студзеня 1690) — яму прыпісваліся сфальсіфікаваныя прывілеі 1716 і 1763 гг. *** '''Пётр''' (†да 1 верасня 1795) — атрымаў прывілей Міхала Казіміра Радзівіла на 5 валок зямлі ў Атцэдзе (1761) **** '''Тадэвуш''' (хр. 28 кастрычніка 1754) — вёў вывад шляхецтва роду (1811) ** '''Лукаш''' (хр. 19 кастрычніка 1692) ** '''Ян''' (хр. 12 чэрвеня 1701) — жыў у засценку Луніна; яго галіна пісалася «Жывіцы» З пазнейшых пакаленняў: * '''Станіслаў''' (хр. 9 лістапада 1808) — удзельнік паўстання 1863—1864 гг., высланы ў Табольскую губерню * '''Уладзіслаў-Цыпрыян''' (нар. 11 ліпеня 1832) — ваенны ўрач, калежскі радца, кавалер ордэна Святога Станіслава 2-й і 3-й ступеняў * '''Аляксандр''' (хр. 15 чэрвеня 1835) — сын Станіслава, удзельнік паўстання 1863—1864 гг. * '''Вінцэнт''' (хр. 24 кастрычніка 1843) — канцылярыст мінскіх устаноў, калежскі сакратар * '''Ян-Ігнат''' (нар. 27 студзеня 1846) — службовец паштовай канторы ў Таўрычаскай губерні, мешчанін Мінска == Гістарыяграфія == Пакаленны роспіс роду апублікаваў [[Яўген Станіслававіч Глінскі|Я. С. Глінскі]] ў шостым томе «Гербоўніка беларускай шляхты» (2020) паводле фонду Мінскага дваранскага дэпутацкага сходу, які захоўваецца ў [[Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі|Нацыянальным гістарычным архіве Беларусі]].<ref name="hbs" /><ref name="fondy">НГАБ. КМФ 5. Воп. 1. Спр. 2492/1, 2812—2815/1, 4316/1; Ф. 319. Воп. 1. Спр. 180, 207, 215, 277, 620, 621, 642, 742, 809; Воп. 2. Спр. 1082, 1088; Ф. 333. Воп. 9. Спр. 164, 194, 196; Ф. 694. Воп. 2. Спр. 5056; Воп. 4. Спр. 1352; Ф. 1081. Воп. 1. Спр. 2; Ф. 1769. Воп. 1. Спр. 24.</ref> Побач з архіўнымі справамі складальнік выкарыстаў біяграфічны слоўнік удзельнікаў паўстання 1863—1864 гг. Д. Ч. Матвейчыка<ref name="matviejczyk">{{Cite book |last=Матвейчык |first=Д. Ч. |title=Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў: біяграфічны слоўнік (паводле матэрыялаў Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі) |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2016 |pages=224}}</ref> і польскае выданне пра [[Кальварыйскія могілкі]] ў Мінску, дзе пахаваны некалькі прадстаўнікоў роду.<ref name="kalwaryjski">{{Cite book |title=Rzymskokatolicki cmentarz Kalwaryjski w Mińsku na Białorusi. Suplement |editor-last=Jaroszewicz |editor-first=A. |location=Warszawa |publisher=Ośrodek ochrony zabytkowego krajobrazu, Narodowa Instytucja kultury |year=2000 |pages=386, 389}}</ref> Артыкул пра род змешчаны ў томе побач з артыкулам пра [[Жывіцы герба «Ястрабец»|Жывіцаў герба «Ястрабец»]], з якімі Жывіцкія, паводле Глінскага, звязаны паходжаннем.<ref name="hbs-zywica">{{Cite book |last=Глінскі |first=Я. С. |chapter=88. Жывіцы (Żywica) герба «Ястрабец» |title=Гербоўнік беларускай шляхты |volume=6: Е, Ё, Ж |editor-last=Рахуба |editor-first=А. |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2020 |pages=347—359 |isbn=978-985-01-1345-0}}</ref> == Заўвагі == <references group="заўв." /> == Крыніцы == {{крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Cite book |last=Глінскі |first=Я. С. |chapter=87. Жывіцкія (Żywicki) герба «Дравіца» |title=Гербоўнік беларускай шляхты |volume=6: Е, Ё, Ж |editor-last=Рахуба |editor-first=А. |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2020 |pages=331—347 |isbn=978-985-01-1345-0}} * {{Cite book |last=Матвейчык |first=Д. Ч. |title=Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў: біяграфічны слоўнік (паводле матэрыялаў Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі) |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2016}} * {{Cite book |last=Gajl |first=T. |title=Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku |location=Gdańsk |publisher=L&L |year=2007 |isbn=978-83-60597-10-1}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Шляхецкія роды]] [[Катэгорыя:Мінскі павет]] [[Катэгорыя:Стаўбцоўскі раён]] 5ifvhg2nelxf3ksztgfdedoxc7uo6xu 0 815066 5202575 2026-09-20T08:34:46Z BasiliusNorr 164739 Новая старонка: «{{Род | Род = Жывіцы | Арыгінал = {{lang-pl|Żywica}} | Герб = Jastrzębiec herb.svg | Апісанне герба = «[[Ястрабец (герб)|Ястрабец]]» | Перыяд = XVII — пачатак XX ст. | Падданства = * [[Вялікае Княства Літоўскае]] * [[Рэч Паспалітая]] * [[Расійская імперыя]] | Месца паходжання = маёнтак Ру...» 5202575 wikitext text/x-wiki {{Род | Род = Жывіцы | Арыгінал = {{lang-pl|Żywica}} | Герб = Jastrzębiec herb.svg | Апісанне герба = «[[Ястрабец (герб)|Ястрабец]]» | Перыяд = XVII — пачатак XX ст. | Падданства = * [[Вялікае Княства Літоўскае]] * [[Рэч Паспалітая]] * [[Расійская імперыя]] | Месца паходжання = маёнтак [[Рубяжэвічы]] ў [[Мінскае ваяводства|Мінскім ваяводстве]] | Зямельныя ўладанні = * дробныя ўчасткі ў засценках Жывіцы, Сосенка, Забярэззе * арандаваныя землі ў [[Мінскі павет|Мінскім]] і [[Ігуменскі павет|Ігуменскім]] паветах | Грамадзянская дзейнасць = арэнда зямлі, адвакатура, вайсковая служба ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] }} '''Жывіцы''' ({{lang-pl|Żywica}}) — [[шляхта|шляхецкі]] род герба «[[Ястрабец (герб)|Ястрабец]]», вядомы з XVII ст. у [[Мінскае ваяводства|Мінскім ваяводстве]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Родавым гняздом быў, паводле складальніка «Гербоўніка беларускай шляхты» [[Яўген Станіслававіч Глінскі|Я. Глінскага]], маёнтак [[Рубяжэвічы]], дзе ў 1620 г. [[зямяне|зямянінам]] быў Ян Жывіца. У Мінскім ваяводстве быў таксама засценак Жывіцы, у якім жылі прадстаўнікі роду.<ref name="hbs">{{Cite book |last=Глінскі |first=Я. С. |chapter=88. Жывіцы (Żywica) герба «Ястрабец» |title=Гербоўнік беларускай шляхты |volume=6: Е, Ё, Ж |editor-last=Рахуба |editor-first=А. |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2020 |pages=347—359 |isbn=978-985-01-1345-0}}</ref>{{rp|359}} Род не складаў адзінага цэлага. Гербоўнік падае яго як некалькі асобных генеалагічных ліній, злучаных пры вывадах 1805—1825 гг. на падставе сведчанняў, якія складальнік лічыць сумнеўнымі. Сацыяльнае становішча гэтых ліній было розным: адны трымалі невялікія ўчасткі зямлі і арандавалі фальваркі ў [[Радзівілы|Радзівілаў]], іншыя ў пачатку XIX ст. знаходзіліся ў [[Прыгоннае права|прыгоннай залежнасці]] і атрымалі волю толькі паводле дэкрэта Радзівілаўскай камісіі 1833 г.<ref name="hbs" /> Частка ліній была прызнана ў [[дваранства|дваранстве]] і зацверджана [[Урадавы сенат|Сенатам]] у 1863 г., аднак вывад 1837 г. Сенат не зацвердзіў — з прычыны адсутнасці звестак пра валоданне маёнткамі з падданымі і нясенне шляхецкай службы.<ref name="hbs" />{{rp|358}} == Герб == «[[Ястрабец (герб)|Ястрабец]]» — адзін з найбольш пашыраных гербаў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]: ''у блакітным полі залатая падкова, усярэдзіне якой залаты кавалерскі крыж; у клейнодзе — ястраб з узнятым крылом''.<ref name="gajl">{{Cite book |last=Gajl |first=T. |title=Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku: ponad 4500 herbów szlacheckich |location=Gdańsk |publisher=L&L |year=2007 |isbn=978-83-60597-10-1}} (гл. herb Jastrzębiec).</ref> Пры вывадзе 1805 г. і пераносе вывада 1819 г. род фігураваў з [[прыдомак|прыдомкам]] «Дрэвіч» ({{lang-pl|Drewicz}}); складальнік гербоўніка адзначае, што прыдомак мог належаць толькі асноўнай галіне, а далучаныя галіны яго не ўжывалі.<ref name="hbs" />{{rp|356}} == Паходжанне і родавае гняздо == Паводле Глінскага, родавым гняздом роду быў, па ўсёй верагоднасці, маёнтак [[Рубяжэвічы]] ў Мінскім ваяводстве: у 1620 г. зямянінам у ім быў '''Ян Жывіца'''. У той жа час у вёсцы Сімкавічы (Шымкавічы) сярод [[сяляне|сялян]] жыў '''Марцін Жывіца''' — гэта найранейшыя вядомыя згадкі прозвішча.<ref name="hbs" />{{rp|359}} У XVIII ст. прадстаўнікі роду жылі ў засценках Жывіцы і Сосенка Мінскага ваяводства, а таксама ў Ракашычах і Негарэлым.<ref name="hbs" />{{rp|353, 355—356}} == Лініі роду == Гербоўнік падае Жывіцаў не як адзін радавод, а як некалькі асобных генеалагічных ліній. Тры з іх былі далучаны да роду ў 1825 г. як нашчадкі сыноў Ежы — складальнік лічыць гэта сумнеўным, бо адзіным падмацаваннем сваяцтва было пасведчанне Дамініка ад 26 кастрычніка 1825 г. пра супольнае паходжанне.<ref name="hbs" />{{rp|349}} {| class="wikitable" ! Лінія !! Гнёзды !! Кароткая характарыстыка |- | '''Асноўная (вількамірская)''' || Пялішы Тамкевічаўскія ў [[Вількамірскі павет|Вількамірскім павеце]], потым [[Мінскае ваяводства]] || Ад Яна праз Стэфана і Мікалая да Ежы, які пераехаў у Мінскае ваяводства; яе прадстаўнікі трымалі ў [[застава|заставе]] фальварак Жытнікі і арандавалі маёнтак Веснінка |- | '''Лінія Андрэя''' || засценак Казлы Дудзіцкай воласці [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]] || Складальнік адзначае, што звесткі пра Андрэя як яшчэ аднаго сына Ежы, верагодна, былі ўстаўлены ў вывад 1805 г. пазней; зямлі не мела (1888) |- | '''Лінія Тамаша''' || [[Бабруйскі павет|Бабруйскі]] і Ігуменскі паветы, маёнтак Фатыма || У 1832 г. далучаны Антоні і Пётр, што складальнік лічыць сумнеўным; верагодна, яны былі родзічамі Жывіцаў з Ракашычаў |- | '''Лінія Вінцэнта''' || засценак Бярозаўка і ваколіца Жукавая Ігуменскага павета || Найменшая з ліній; дзеці хрысціліся ў лапіцкай царкве і серафінскім касцёле |- | '''I галіна (1825)''' || засценак Забярэззе Койданаўскага графства || Барталамей трымаў у 1796 г. 5/6 зямянскай валокі, у 1806 г. арандаваў зямлю ў [[Дамінік Геранім Радзівіл|Дамініка-Гераніма Радзівіла]]; у 1795—1811 гг. лічыліся [[Чынш|чыншавай]] шляхтай |- | '''II галіна (1825)''' || маёнтак Вязынь, засценкі Плевакі, Мазуры, Бакінава, Шабунеўшчына || Арандавалі зямлю ў радзівілаўскай адміністрацыі; асобныя прадстаўнікі вызвалены з падатковага стану ўказам Сената паміж 1816 і 1825 гг. |- | '''III галіна (1825)''' || маёнтак [[Негарэлае]], Ракашычы, урочышча Падкоссе Ігуменскага павета || Найбольш разгалінаваная з трох далучаных у 1825 г. |- | '''Група справы аб волі''' || засценкі Жывіцы і Сосенка, маёнтак [[Рубяжэвічы]] || Зямяне маёнтка Рубяжэвічы; у 1829—1833 гг. вялі працэс аб адшуканні волі (гл. ніжэй) |} '''Асноўная (вількамірская) лінія.''' У канцы XVII ст. '''Стэфан''' і '''Мікалай''' Жывіцы набылі ў Яна-Аляксандра Тамкевіча маёнтак Пялішы Тамкевічаўскія; тастамент Стэфана датаваны 1682 г., а ў 1689 г. Мікалай прадаў маёнтак Даўнаровічам. Сын Мікалая '''Ежы''' пацвердзіў продаж у 1703 г., трымаў у заставе маёнтак Яцкаўшчына, а затым пераехаў у Мінскае ваяводства.<ref name="hbs" />{{rp|347—348}} Сын Ежы '''Тамаш''' атрымаў у 1788 г. ад ротмістра нацыянальнай кавалерыі князя Дамініка Радзівіла і яго жонкі Караліны з Францкевічаў у дванаццацігадовае заставное валоданне фальварак Жытнікі (3 [[Валока|валокі]]) у маёнтку Ігнаціч Мінскага ваяводства, а 1803 г. атрымаў дэкрэт Мінскага земска-павятовага суда па справе супраць князёў Радзівілаў.<ref name="hbs" />{{rp|348}} Сын Тамаша '''Дамінік''' быў адвакатам Мінскага земска-павятовага суда (1819—1825) і вёў перанос вывада роду ў 1819 г.<ref name="hbs" />{{rp|348}} == Справа аб адшуканні волі == Асобная група Жывіцаў у 1829—1833 гг. вяла працэс аб адшуканні волі з маёнтка [[Рубяжэвічы]]. Гэтая лінія вядзецца ад Тамаша, Станіслава (жыў у засценку Жывіцы ў 1742—1747 гг.) і Тамаша, які жыў у засценку Сосенка. Яе прадстаўнікі былі зямянамі маёнтка Рубяжэвічы і трымалі зямянскія валокі ў засценках Жывіцы і Сосенка.<ref name="hbs" />{{rp|355—356}} Працэс скончыўся на іх карысць: прадстаўнікі галіны былі вызвалены з-пад прыгоннай залежнасці дэкрэтам Радзівілаўскай камісіі ад 18 мая 1833 г.<ref name="hbs" />{{rp|356}} == Прызнанне ў дваранстве == Род быў прызнаны ў дваранстве пастановай [[Вільня|Віленскага]] дваранскага дэпутацкага сходу ад 9 верасня 1805 г. (1-я частка [[Радаводная кніга|радаводнай кнігі]]) і пастановамі Мінскага дваранскага дэпутацкага сходу ад 27 студзеня 1819 г. (1-я частка), 4 лістапада 1825 г., 24 снежня 1837 г. (1-я частка) і 21 чэрвеня 1862 г. (1-я частка), а таксама дадатковымі пастановамі 1832—1833 гг. Зацверджана ўказам [[Урадавы сенат|Сената]] ад 18 лютага 1863 г. (№ 1023).<ref name="hbs" />{{rp|355}} Лёс роду ў гэтым дачыненні тыповы для [[Разбор шляхты|разбору шляхты]]: зацвярджэнне ахапіла не ўсіх. Указам ад 27 жніўня 1841 г. (№ 3177) Сенат не зацвердзіў вывад 1837 г. — з прычыны адсутнасці звестак пра валоданне маёнткамі з падданымі і нясенне шляхецкай службы; указ 1863 г. не распаўсюдзіўся на прадстаўнікоў I галіны праз разыходжанні ў імені маці аднаго з выводнікаў і неналежнае засведчанне метрычных выпісаў.<ref name="hbs" />{{rp|358}} == Дакументы і іх крытыка == Шэраг дакументаў, пададзеных родам пры вывадах, складальнік гербоўніка прызнаў сфальсіфікаванымі: тастамент ад 10 чэрвеня 1746 г. аб падзеле маёмасці паміж сынамі, тастамент жонкі Ежы Марыяны ад 20 лістапада 1750 г. на маёнтак Граўжышкі [[Ашмянскі павет|Ашмянскага павета]], а таксама пададзеныя ў 1842 г. інтрамісія 1780 г. на той жа маёнтак і продажнае права 1787 г., якім Жывіцы прадалі яго N. Тоўкачу.<ref name="hbs" />{{rp|356—357}} Гербоўнік адзначае і іншы від маніпуляцый. У прашэннях 1867 г. даты нараджэння некаторых прадстаўнікоў роду былі пазначаны раней, чым у пазнейшых пастановах аб судалучэнні 1879 г.: гэта рабілася, каб пазбегнуць прыпісання да падатковага стану як асоб, народжаных да зацвярджэння роду ў дваранстве.<ref name="hbs" />{{rp|357—358}} == Сацыяльнае становішча == Большасць прадстаўнікоў роду ў XIX ст. уласнай зямлі не мела. Паводле звестак 1888 г. асобныя сем'і трымалі ад 10 да 27 [[Дзесяціна|дзесяцін]], але значна часцей у крыніцах пазначана «зямлі не меў»; яны жылі ў засценках і фальварках [[Мінскі павет|Мінскага]] і [[Ігуменскі павет|Ігуменскага]] паветаў, у тым ліку ва ўладаннях графаў Чапскіх.<ref name="hbs" />{{rp|351—355}} Асобныя прадстаўнікі роду часова знаходзіліся ў складзе сялян Пагарэльскай воласці Ігуменскага павета (1875—1877) і [[мяшчане|мяшчан]] [[Мінск]]а (1870—1877).<ref name="hbs" />{{rp|349, 355}} Гербоўнік паслядоўна адзначае, хто з іх быў пісьменным, а хто непісьменным.<ref name="hbs" />{{rp|349—355}} У другой палове XIX ст. некалькі прадстаўнікоў роду служылі ў расійскім войску: Пётр — у конна-артылерыйскай батарэі, Мамерт — у 10-м Екацярынаслаўскім пяхотным палку, Казімір — у рэзервовым кадравым батальёне ў Мінску.<ref name="hbs" />{{rp|352—353}} Адна з сем'яў перасялілася ў [[Санкт-Пецярбург]], дзе ў 1907 г. у [[Базіліка Святой Кацярыны Александрыйскай|касцёле Святой Кацярыны]] быў ахрышчаны Альгерд Жывіца.<ref name="hbs" />{{rp|353}} Хрышчэнні роду запісаны як у касцёлах ([[Станькава|станькаўскім]], [[Дзяржынск|койданаўскім]], [[Узда|уздзенскім]], [[Смілавічы|смілавіцкім]], [[Блонь|блонскім]], [[Свіслач (Пухавіцкі раён)|свіслацкім]], [[Капыль|капыльскім]], [[Мікалаеўшчына (Стаўбцоўскі раён)|мікалаеўшчынскім]]), так і ў праваслаўных цэрквах ([[Лапічы|лапіцкай]], станькаўскай, засульскай, крысаўскай, віцкаўшчынскай).<ref name="hbs" />{{rp|349—355}} == Сувязь з Жывіцкімі == Гербоўнік разглядае Жывіцаў і [[Жывіцкія герба «Дравіца»|Жывіцкіх герба «Дравіца»]] як роды, звязаныя паходжаннем: у інвентарах XVIII ст. прадстаўнікі другога роду пісаліся і як «Жывіцкія», і як «Жывіцы», і, паводле Глінскага, верагодна былі адгалінаваннем Жывіцаў.<ref name="hbs-zywicki">{{Cite book |last=Глінскі |first=Я. С. |chapter=87. Жывіцкія (Żywicki) герба «Дравіца» |title=Гербоўнік беларускай шляхты |volume=6: Е, Ё, Ж |editor-last=Рахуба |editor-first=А. |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2020 |pages=331—347 |isbn=978-985-01-1345-0}}</ref> Пры гэтым роды маюць розныя гербы — «Ястрабец» і «Дравіца» — і асобныя вывадовыя справы. Прамая кропка судакранання, якую называе гербоўнік, адна: Людвік Янавіч Жывіца, паказаны ў пасямейных спісах 1834 г., арандаваў зямлю ў засценку [[Атцэда]] Мінскага павета, дзе жылі пераважна Жывіцкія, і мог паходзіць менавіта з таго роду.<ref name="hbs" />{{rp|357}} == Прадстаўнікі == * '''Ян Жывіца''' — зямянін маёнтка Рубяжэвічы (1620), найранейшы вядомы прадстаўнік роду * '''Марцін Жывіца''' — у той жа час жыў сярод сялян вёскі Сімкавічы * '''Ежы''' — пацвердзіў продаж маёнтка Пялішы ў Вількамірскім павеце (1703), пераехаў у Мінскае ваяводства * '''Тамаш''' — заставны трымальнік фальварка Жытнікі (1788), судзіўся з князямі Радзівіламі (1803) * '''Дамінік''' — адвакат Мінскага земска-павятовага суда (1819—1825), вёў перанос вывада роду (1819) * '''Барталамей''' — трымаў 5/6 зямянскай валокі ў засценку Забярэззе (1796), арандатар радзівілаўскай зямлі (1806) * '''Мамерт''' (нар. 1863) — вайсковец 10-га Екацярынаслаўскага пяхотнага палка (1888) == Гістарыяграфія == Пакаленны роспіс роду апублікаваў [[Яўген Станіслававіч Глінскі|Я. С. Глінскі]] ў шостым томе «Гербоўніка беларускай шляхты» (2020) паводле фонду Мінскага дваранскага дэпутацкага сходу і іншых збораў [[Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі|Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі]].<ref name="hbs" /><ref name="fondy">НГАБ. КМФ 5. Воп. 1. Спр. 1710, 2640; Ф. 159. Воп. 1. Спр. 917; Ф. 319. Воп. 1. Спр. 98, 125, 130, 179, 180, 191, 193, 243, 620, 621; Воп. 2. Спр. 1087; Ф. 333. Воп. 9. Спр. 7, 9, 110, 195; Ф. 694. Воп. 2. Спр. 3503, 3522, 7338; Воп. 3. Спр. 4004, 5920; Воп. 7. Спр. 994; Воп. 14. Спр. 138.</ref> Артыкул змешчаны ў томе адразу пасля артыкула пра [[Жывіцкія герба «Дравіца»|Жывіцкіх герба «Дравіца»]], з якімі складальнік звязвае Жывіцаў паходжаннем.<ref name="hbs-zywicki" /> == Крыніцы == {{крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Cite book |last=Глінскі |first=Я. С. |chapter=88. Жывіцы (Żywica) герба «Ястрабец» |title=Гербоўнік беларускай шляхты |volume=6: Е, Ё, Ж |editor-last=Рахуба |editor-first=А. |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2020 |pages=347—359 |isbn=978-985-01-1345-0}} * {{Cite book |last=Gajl |first=T. |title=Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku |location=Gdańsk |publisher=L&L |year=2007 |isbn=978-83-60597-10-1}} [[Катэгорыя:Шляхецкія роды]] [[Катэгорыя:Мінскі павет]] [[Катэгорыя:Стаўбцоўскі раён]] h9qtsg901v35fz4alho7u0ylwsyo5pp 5202590 5202575 2026-09-20T09:56:45Z M.L.Bot 261 5202590 wikitext text/x-wiki {{Род | Род = Жывіцы | Арыгінал = {{lang-pl|Żywiccy}} | Герб = Jastrzębiec herb.svg | Апісанне герба = «[[Ястрабец (герб)|Ястрабец]]» | Перыяд = XVII — пачатак XX ст. | Падданства = * [[Вялікае Княства Літоўскае]] * [[Рэч Паспалітая]] * [[Расійская імперыя]] | Месца паходжання = маёнтак [[Рубяжэвічы]] ў [[Мінскае ваяводства|Мінскім ваяводстве]] | Зямельныя ўладанні = * дробныя ўчасткі ў засценках Жывіцы, Сосенка, Забярэззе * арандаваныя землі ў [[Мінскі павет|Мінскім]] і [[Ігуменскі павет|Ігуменскім]] паветах | Грамадзянская дзейнасць = арэнда зямлі, адвакатура, вайсковая служба ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] }} '''Жывіцы''' ({{lang-pl|Żywiccy}}) — [[шляхта|шляхецкі]] род герба «[[Ястрабец (герб)|Ястрабец]]», вядомы з XVII ст. у [[Мінскае ваяводства|Мінскім ваяводстве]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Родавым гняздом быў, паводле складальніка «Гербоўніка беларускай шляхты» [[Яўген Станіслававіч Глінскі|Я. Глінскага]], маёнтак [[Рубяжэвічы]], дзе ў 1620 г. [[зямяне|зямянінам]] быў Ян Жывіца. У Мінскім ваяводстве быў таксама засценак Жывіцы, у якім жылі прадстаўнікі роду.<ref name="hbs">{{Cite book |last=Глінскі |first=Я. С. |chapter=88. Жывіцы (Żywica) герба «Ястрабец» |title=Гербоўнік беларускай шляхты |volume=6: Е, Ё, Ж |editor-last=Рахуба |editor-first=А. |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2020 |pages=347—359 |isbn=978-985-01-1345-0}}</ref>{{rp|359}} Род не складаў адзінага цэлага. Гербоўнік падае яго як некалькі асобных генеалагічных ліній, злучаных пры вывадах 1805—1825 гг. на падставе сведчанняў, якія складальнік лічыць сумнеўнымі. Сацыяльнае становішча гэтых ліній было розным: адны трымалі невялікія ўчасткі зямлі і арандавалі фальваркі ў [[Радзівілы|Радзівілаў]], іншыя ў пачатку XIX ст. знаходзіліся ў [[Прыгоннае права|прыгоннай залежнасці]] і атрымалі волю толькі паводле дэкрэта Радзівілаўскай камісіі 1833 г.<ref name="hbs" /> Частка ліній была прызнана ў [[дваранства|дваранстве]] і зацверджана [[Урадавы сенат|Сенатам]] у 1863 г., аднак вывад 1837 г. Сенат не зацвердзіў — з прычыны адсутнасці звестак пра валоданне маёнткамі з падданымі і нясенне шляхецкай службы.<ref name="hbs" />{{rp|358}} == Герб == «[[Ястрабец (герб)|Ястрабец]]» — адзін з найбольш пашыраных гербаў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]: ''у блакітным полі залатая падкова, усярэдзіне якой залаты кавалерскі крыж; у клейнодзе — ястраб з узнятым крылом''.<ref name="gajl">{{Cite book |last=Gajl |first=T. |title=Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku: ponad 4500 herbów szlacheckich |location=Gdańsk |publisher=L&L |year=2007 |isbn=978-83-60597-10-1}} (гл. herb Jastrzębiec).</ref> Пры вывадзе 1805 г. і пераносе вывада 1819 г. род фігураваў з [[прыдомак|прыдомкам]] «Дрэвіч» ({{lang-pl|Drewicz}}); складальнік гербоўніка адзначае, што прыдомак мог належаць толькі асноўнай галіне, а далучаныя галіны яго не ўжывалі.<ref name="hbs" />{{rp|356}} == Паходжанне і родавае гняздо == Паводле Глінскага, родавым гняздом роду быў, па ўсёй верагоднасці, маёнтак [[Рубяжэвічы]] ў Мінскім ваяводстве: у 1620 г. зямянінам у ім быў '''Ян Жывіца'''. У той жа час у вёсцы Сімкавічы (Шымкавічы) сярод [[сяляне|сялян]] жыў '''Марцін Жывіца''' — гэта найранейшыя вядомыя згадкі прозвішча.<ref name="hbs" />{{rp|359}} У XVIII ст. прадстаўнікі роду жылі ў засценках Жывіцы і Сосенка Мінскага ваяводства, а таксама ў Ракашычах і Негарэлым.<ref name="hbs" />{{rp|353, 355—356}} == Лініі роду == Гербоўнік падае Жывіцаў не як адзін радавод, а як некалькі асобных генеалагічных ліній. Тры з іх былі далучаны да роду ў 1825 г. як нашчадкі сыноў Ежы — складальнік лічыць гэта сумнеўным, бо адзіным падмацаваннем сваяцтва было пасведчанне Дамініка ад 26 кастрычніка 1825 г. пра супольнае паходжанне.<ref name="hbs" />{{rp|349}} {| class="wikitable" ! Лінія !! Гнёзды !! Кароткая характарыстыка |- | '''Асноўная (вількамірская)''' || Пялішы Тамкевічаўскія ў [[Вількамірскі павет|Вількамірскім павеце]], потым [[Мінскае ваяводства]] || Ад Яна праз Стэфана і Мікалая да Ежы, які пераехаў у Мінскае ваяводства; яе прадстаўнікі трымалі ў [[застава|заставе]] фальварак Жытнікі і арандавалі маёнтак Веснінка |- | '''Лінія Андрэя''' || засценак Казлы Дудзіцкай воласці [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]] || Складальнік адзначае, што звесткі пра Андрэя як яшчэ аднаго сына Ежы, верагодна, былі ўстаўлены ў вывад 1805 г. пазней; зямлі не мела (1888) |- | '''Лінія Тамаша''' || [[Бабруйскі павет|Бабруйскі]] і Ігуменскі паветы, маёнтак Фатыма || У 1832 г. далучаны Антоні і Пётр, што складальнік лічыць сумнеўным; верагодна, яны былі родзічамі Жывіцаў з Ракашычаў |- | '''Лінія Вінцэнта''' || засценак Бярозаўка і ваколіца Жукавая Ігуменскага павета || Найменшая з ліній; дзеці хрысціліся ў лапіцкай царкве і серафінскім касцёле |- | '''I галіна (1825)''' || засценак Забярэззе Койданаўскага графства || Барталамей трымаў у 1796 г. 5/6 зямянскай валокі, у 1806 г. арандаваў зямлю ў [[Дамінік Геранім Радзівіл|Дамініка-Гераніма Радзівіла]]; у 1795—1811 гг. лічыліся [[Чынш|чыншавай]] шляхтай |- | '''II галіна (1825)''' || маёнтак Вязынь, засценкі Плевакі, Мазуры, Бакінава, Шабунеўшчына || Арандавалі зямлю ў радзівілаўскай адміністрацыі; асобныя прадстаўнікі вызвалены з падатковага стану ўказам Сената паміж 1816 і 1825 гг. |- | '''III галіна (1825)''' || маёнтак [[Негарэлае]], Ракашычы, урочышча Падкоссе Ігуменскага павета || Найбольш разгалінаваная з трох далучаных у 1825 г. |- | '''Група справы аб волі''' || засценкі Жывіцы і Сосенка, маёнтак [[Рубяжэвічы]] || Зямяне маёнтка Рубяжэвічы; у 1829—1833 гг. вялі працэс аб адшуканні волі (гл. ніжэй) |} '''Асноўная (вількамірская) лінія.''' У канцы XVII ст. '''Стэфан''' і '''Мікалай''' Жывіцы набылі ў Яна-Аляксандра Тамкевіча маёнтак Пялішы Тамкевічаўскія; тастамент Стэфана датаваны 1682 г., а ў 1689 г. Мікалай прадаў маёнтак Даўнаровічам. Сын Мікалая '''Ежы''' пацвердзіў продаж у 1703 г., трымаў у заставе маёнтак Яцкаўшчына, а затым пераехаў у Мінскае ваяводства.<ref name="hbs" />{{rp|347—348}} Сын Ежы '''Тамаш''' атрымаў у 1788 г. ад ротмістра нацыянальнай кавалерыі князя Дамініка Радзівіла і яго жонкі Караліны з Францкевічаў у дванаццацігадовае заставное валоданне фальварак Жытнікі (3 [[Валока|валокі]]) у маёнтку Ігнаціч Мінскага ваяводства, а 1803 г. атрымаў дэкрэт Мінскага земска-павятовага суда па справе супраць князёў Радзівілаў.<ref name="hbs" />{{rp|348}} Сын Тамаша '''Дамінік''' быў адвакатам Мінскага земска-павятовага суда (1819—1825) і вёў перанос вывада роду ў 1819 г.<ref name="hbs" />{{rp|348}} == Справа аб адшуканні волі == Асобная група Жывіцаў у 1829—1833 гг. вяла працэс аб адшуканні волі з маёнтка [[Рубяжэвічы]]. Гэтая лінія вядзецца ад Тамаша, Станіслава (жыў у засценку Жывіцы ў 1742—1747 гг.) і Тамаша, які жыў у засценку Сосенка. Яе прадстаўнікі былі зямянамі маёнтка Рубяжэвічы і трымалі зямянскія валокі ў засценках Жывіцы і Сосенка.<ref name="hbs" />{{rp|355—356}} Працэс скончыўся на іх карысць: прадстаўнікі галіны былі вызвалены з-пад прыгоннай залежнасці дэкрэтам Радзівілаўскай камісіі ад 18 мая 1833 г.<ref name="hbs" />{{rp|356}} == Прызнанне ў дваранстве == Род быў прызнаны ў дваранстве пастановай [[Вільня|Віленскага]] дваранскага дэпутацкага сходу ад 9 верасня 1805 г. (1-я частка [[Радаводная кніга|радаводнай кнігі]]) і пастановамі Мінскага дваранскага дэпутацкага сходу ад 27 студзеня 1819 г. (1-я частка), 4 лістапада 1825 г., 24 снежня 1837 г. (1-я частка) і 21 чэрвеня 1862 г. (1-я частка), а таксама дадатковымі пастановамі 1832—1833 гг. Зацверджана ўказам [[Урадавы сенат|Сената]] ад 18 лютага 1863 г. (№ 1023).<ref name="hbs" />{{rp|355}} Лёс роду ў гэтым дачыненні тыповы для [[Разбор шляхты|разбору шляхты]]: зацвярджэнне ахапіла не ўсіх. Указам ад 27 жніўня 1841 г. (№ 3177) Сенат не зацвердзіў вывад 1837 г. — з прычыны адсутнасці звестак пра валоданне маёнткамі з падданымі і нясенне шляхецкай службы; указ 1863 г. не распаўсюдзіўся на прадстаўнікоў I галіны праз разыходжанні ў імені маці аднаго з выводнікаў і неналежнае засведчанне метрычных выпісаў.<ref name="hbs" />{{rp|358}} == Дакументы і іх крытыка == Шэраг дакументаў, пададзеных родам пры вывадах, складальнік гербоўніка прызнаў сфальсіфікаванымі: тастамент ад 10 чэрвеня 1746 г. аб падзеле маёмасці паміж сынамі, тастамент жонкі Ежы Марыяны ад 20 лістапада 1750 г. на маёнтак Граўжышкі [[Ашмянскі павет|Ашмянскага павета]], а таксама пададзеныя ў 1842 г. інтрамісія 1780 г. на той жа маёнтак і продажнае права 1787 г., якім Жывіцы прадалі яго N. Тоўкачу.<ref name="hbs" />{{rp|356—357}} Гербоўнік адзначае і іншы від маніпуляцый. У прашэннях 1867 г. даты нараджэння некаторых прадстаўнікоў роду былі пазначаны раней, чым у пазнейшых пастановах аб судалучэнні 1879 г.: гэта рабілася, каб пазбегнуць прыпісання да падатковага стану як асоб, народжаных да зацвярджэння роду ў дваранстве.<ref name="hbs" />{{rp|357—358}} == Сацыяльнае становішча == Большасць прадстаўнікоў роду ў XIX ст. уласнай зямлі не мела. Паводле звестак 1888 г. асобныя сем'і трымалі ад 10 да 27 [[Дзесяціна|дзесяцін]], але значна часцей у крыніцах пазначана «зямлі не меў»; яны жылі ў засценках і фальварках [[Мінскі павет|Мінскага]] і [[Ігуменскі павет|Ігуменскага]] паветаў, у тым ліку ва ўладаннях графаў Чапскіх.<ref name="hbs" />{{rp|351—355}} Асобныя прадстаўнікі роду часова знаходзіліся ў складзе сялян Пагарэльскай воласці Ігуменскага павета (1875—1877) і [[мяшчане|мяшчан]] [[Мінск]]а (1870—1877).<ref name="hbs" />{{rp|349, 355}} Гербоўнік паслядоўна адзначае, хто з іх быў пісьменным, а хто непісьменным.<ref name="hbs" />{{rp|349—355}} У другой палове XIX ст. некалькі прадстаўнікоў роду служылі ў расійскім войску: Пётр — у конна-артылерыйскай батарэі, Мамерт — у 10-м Екацярынаслаўскім пяхотным палку, Казімір — у рэзервовым кадравым батальёне ў Мінску.<ref name="hbs" />{{rp|352—353}} Адна з сем'яў перасялілася ў [[Санкт-Пецярбург]], дзе ў 1907 г. у [[Базіліка Святой Кацярыны Александрыйскай|касцёле Святой Кацярыны]] быў ахрышчаны Альгерд Жывіца.<ref name="hbs" />{{rp|353}} Хрышчэнні роду запісаны як у касцёлах ([[Станькава|станькаўскім]], [[Дзяржынск|койданаўскім]], [[Узда|уздзенскім]], [[Смілавічы|смілавіцкім]], [[Блонь|блонскім]], [[Свіслач (Пухавіцкі раён)|свіслацкім]], [[Капыль|капыльскім]], [[Мікалаеўшчына (Стаўбцоўскі раён)|мікалаеўшчынскім]]), так і ў праваслаўных цэрквах ([[Лапічы|лапіцкай]], станькаўскай, засульскай, крысаўскай, віцкаўшчынскай).<ref name="hbs" />{{rp|349—355}} == Сувязь з Жывіцкімі == Гербоўнік разглядае Жывіцаў і [[Жывіцкія герба «Дравіца»|Жывіцкіх герба «Дравіца»]] як роды, звязаныя паходжаннем: у інвентарах XVIII ст. прадстаўнікі другога роду пісаліся і як «Жывіцкія», і як «Жывіцы», і, паводле Глінскага, верагодна былі адгалінаваннем Жывіцаў.<ref name="hbs-zywicki">{{Cite book |last=Глінскі |first=Я. С. |chapter=87. Жывіцкія (Żywicki) герба «Дравіца» |title=Гербоўнік беларускай шляхты |volume=6: Е, Ё, Ж |editor-last=Рахуба |editor-first=А. |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2020 |pages=331—347 |isbn=978-985-01-1345-0}}</ref> Пры гэтым роды маюць розныя гербы — «Ястрабец» і «Дравіца» — і асобныя вывадовыя справы. Прамая кропка судакранання, якую называе гербоўнік, адна: Людвік Янавіч Жывіца, паказаны ў пасямейных спісах 1834 г., арандаваў зямлю ў засценку [[Атцэда]] Мінскага павета, дзе жылі пераважна Жывіцкія, і мог паходзіць менавіта з таго роду.<ref name="hbs" />{{rp|357}} == Прадстаўнікі == * '''Ян Жывіца''' — зямянін маёнтка Рубяжэвічы (1620), найранейшы вядомы прадстаўнік роду * '''Марцін Жывіца''' — у той жа час жыў сярод сялян вёскі Сімкавічы * '''Ежы''' — пацвердзіў продаж маёнтка Пялішы ў Вількамірскім павеце (1703), пераехаў у Мінскае ваяводства * '''Тамаш''' — заставны трымальнік фальварка Жытнікі (1788), судзіўся з князямі Радзівіламі (1803) * '''Дамінік''' — адвакат Мінскага земска-павятовага суда (1819—1825), вёў перанос вывада роду (1819) * '''Барталамей''' — трымаў 5/6 зямянскай валокі ў засценку Забярэззе (1796), арандатар радзівілаўскай зямлі (1806) * '''Мамерт''' (нар. 1863) — вайсковец 10-га Екацярынаслаўскага пяхотнага палка (1888) == Гістарыяграфія == Пакаленны роспіс роду апублікаваў [[Яўген Станіслававіч Глінскі|Я. С. Глінскі]] ў шостым томе «Гербоўніка беларускай шляхты» (2020) паводле фонду Мінскага дваранскага дэпутацкага сходу і іншых збораў [[Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі|Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі]].<ref name="hbs" /><ref name="fondy">НГАБ. КМФ 5. Воп. 1. Спр. 1710, 2640; Ф. 159. Воп. 1. Спр. 917; Ф. 319. Воп. 1. Спр. 98, 125, 130, 179, 180, 191, 193, 243, 620, 621; Воп. 2. Спр. 1087; Ф. 333. Воп. 9. Спр. 7, 9, 110, 195; Ф. 694. Воп. 2. Спр. 3503, 3522, 7338; Воп. 3. Спр. 4004, 5920; Воп. 7. Спр. 994; Воп. 14. Спр. 138.</ref> Артыкул змешчаны ў томе адразу пасля артыкула пра [[Жывіцкія герба «Дравіца»|Жывіцкіх герба «Дравіца»]], з якімі складальнік звязвае Жывіцаў паходжаннем.<ref name="hbs-zywicki" /> == Крыніцы == {{крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Cite book |last=Глінскі |first=Я. С. |chapter=88. Жывіцы (Żywica) герба «Ястрабец» |title=Гербоўнік беларускай шляхты |volume=6: Е, Ё, Ж |editor-last=Рахуба |editor-first=А. |location=Мінск |publisher=Беларусь |year=2020 |pages=347—359 |isbn=978-985-01-1345-0}} * {{Cite book |last=Gajl |first=T. |title=Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku |location=Gdańsk |publisher=L&L |year=2007 |isbn=978-83-60597-10-1}} [[Катэгорыя:Шляхецкія роды]] [[Катэгорыя:Мінскі павет]] [[Катэгорыя:Стаўбцоўскі раён]] hlc2i5q2f26ldid18vcnvh4t9dp3goe 10 815067 5202601 2026-09-20T10:48:41Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{Навігацыйная табліца |імя = [[Беларуская дыяспара]] |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |клас_спісаў = hlist |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Беларусы]]: краіна і дыяспара |выява = |стыль_цела = |стыль_загал...» 5202601 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = [[Беларуская дыяспара]] |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |клас_спісаў = hlist |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Беларусы]]: краіна і дыяспара |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |загаловак1 = [[Этнічная тэрыторыя]] |спіс1= * [[Беларусь]] * [[Усходняя Беласточчына|Беласточчына]] * [[Віленскі край|Віленшчына]] * [[Ліцвіны Севершчыны|Севершчына]] * [[Беларусы на Смаленшчыне|Смаленшчына]] * [[Тудаўляне]] |загаловак2 = Беларуская дыяспара |спіс2 = * [[Беларусы Азербайджана|Азербайджан]] * [[Беларусы ў Аргенціне|Аргенціна]] * [[Беларусы Арменіі|Арменія]] * [[Беларусы Аўстраліі|Аўстралія]] * [[Беларусы ў Аўстрыі|Аўстрыя]] * [[Беларусы Бельгіі|Бельгія]] * [[Беларусы Бразіліі|Бразілія]] * [[Беларусы Венесуэлы|Венесуэла]] * [[Беларусы ў Вялікабрытаніі|Вялікабрытанія]] * [[Беларусы Германіі|Германія]] * [[Беларусы Грузіі|Грузія]] * [[Беларусы Грэцыі|Грэцыя]] * [[Беларусы Даніі|Данія]] * [[Беларусы ЗША|ЗША]] * [[Беларусы Іспаніі|Іспанія]] * [[Беларусы Італіі|Італія]] * [[Беларусы Казахстана|Казахстан]] * [[Беларусы Канады|Канада]] * [[Беларусы Кіпра|Кіпр]] * [[Беларусы Кітая|Кітай]] * [[Беларусы Кыргызстана|Кыргызстан]] * [[Беларусы Латвіі|Латвія]] * [[Беларусы Літвы|Літва]] * [[Беларусы Мексікі|Мексіка]] * [[Беларусы Малдовы|Малдова]] * [[Беларусы Новай Зеландыі|Новая Зеландыя]] * [[Беларусы Нарвегіі|Нарвегія]] * [[Беларусы Нідэрландаў|Нідэрланды]] * [[Беларусы Парагвая|Парагвай]] * [[Беларусы ў Польшчы|Польшча]] * [[Беларусы Расіі|Расія]] * [[Беларусы Сербіі|Сербія]] * [[Беларусы Славакіі|Славакія]] * [[Беларусы Таджыкістана|Таджыкістан]] * [[Беларусы Туркменістана|Туркменістан]] * [[Беларусы Турцыі|Турцыя]] * [[Беларусы Узбекістана|Узбекістан]] * [[Беларусы Украіны|Украіна]] * [[Беларусы Уругвая|Уругвай]] * [[Беларусы Фінляндыі|Фінляндыя]] * [[Беларусы Францыі|Францыя]] * [[Беларусы Чэхіі|Чэхія]] * [[Беларусы Чылі|Чылі]] * [[Беларусы Швецыі|Швецыя]] * [[Беларусы Эстоніі|Эстонія]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Плямёны і народы]] </noinclude> rhw4ks78ali0wjr9940vmu8wsv00au9 5202602 5202601 2026-09-20T10:49:31Z JerzyKundrat 174 5202602 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Беларуская дыяспара |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |клас_спісаў = hlist |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Беларусы]]: краіна і дыяспара |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |загаловак1 = [[Этнічная тэрыторыя]] |спіс1= * [[Беларусь]] * [[Віленскі край|Віленшчына]] * [[Ліцвіны Севершчыны|Севершчына]] * [[Беларусы на Смаленшчыне|Смаленшчына]] * [[Тудаўляне]] * [[Усходняя Беласточчына]] |загаловак2 = Беларуская дыяспара |спіс2 = * [[Беларусы Азербайджана|Азербайджан]] * [[Беларусы ў Аргенціне|Аргенціна]] * [[Беларусы Арменіі|Арменія]] * [[Беларусы Аўстраліі|Аўстралія]] * [[Беларусы ў Аўстрыі|Аўстрыя]] * [[Беларусы Бельгіі|Бельгія]] * [[Беларусы Бразіліі|Бразілія]] * [[Беларусы Венесуэлы|Венесуэла]] * [[Беларусы ў Вялікабрытаніі|Вялікабрытанія]] * [[Беларусы Германіі|Германія]] * [[Беларусы Грузіі|Грузія]] * [[Беларусы Грэцыі|Грэцыя]] * [[Беларусы Даніі|Данія]] * [[Беларусы ЗША|ЗША]] * [[Беларусы Іспаніі|Іспанія]] * [[Беларусы Італіі|Італія]] * [[Беларусы Казахстана|Казахстан]] * [[Беларусы Канады|Канада]] * [[Беларусы Кіпра|Кіпр]] * [[Беларусы Кітая|Кітай]] * [[Беларусы Кыргызстана|Кыргызстан]] * [[Беларусы Латвіі|Латвія]] * [[Беларусы Літвы|Літва]] * [[Беларусы Мексікі|Мексіка]] * [[Беларусы Малдовы|Малдова]] * [[Беларусы Новай Зеландыі|Новая Зеландыя]] * [[Беларусы Нарвегіі|Нарвегія]] * [[Беларусы Нідэрландаў|Нідэрланды]] * [[Беларусы Парагвая|Парагвай]] * [[Беларусы ў Польшчы|Польшча]] * [[Беларусы Расіі|Расія]] * [[Беларусы Сербіі|Сербія]] * [[Беларусы Славакіі|Славакія]] * [[Беларусы Таджыкістана|Таджыкістан]] * [[Беларусы Туркменістана|Туркменістан]] * [[Беларусы Турцыі|Турцыя]] * [[Беларусы Узбекістана|Узбекістан]] * [[Беларусы Украіны|Украіна]] * [[Беларусы Уругвая|Уругвай]] * [[Беларусы Фінляндыі|Фінляндыя]] * [[Беларусы Францыі|Францыя]] * [[Беларусы Чэхіі|Чэхія]] * [[Беларусы Чылі|Чылі]] * [[Беларусы Швецыі|Швецыя]] * [[Беларусы Эстоніі|Эстонія]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Плямёны і народы]] </noinclude> d8uqqh2jxcrkhu2xjgfw3k7n82m0ttw 5202603 5202602 2026-09-20T10:50:05Z JerzyKundrat 174 5202603 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Беларуская дыяспара |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |клас_спісаў = hlist |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Беларусы]]: краіна і дыяспара |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |загаловак1 = [[Этнічная тэрыторыя]] |спіс1= * [[Беларусь]] * [[Усходняя Беласточчына|Беласточчына]] * [[Віленскі край|Віленшчына]] * [[Ліцвіны Севершчыны|Севершчына]] * [[Беларусы на Смаленшчыне|Смаленшчына]] * [[Тудаўляне]] |загаловак2 = Беларуская дыяспара |спіс2 = * [[Беларусы Азербайджана|Азербайджан]] * [[Беларусы ў Аргенціне|Аргенціна]] * [[Беларусы Арменіі|Арменія]] * [[Беларусы Аўстраліі|Аўстралія]] * [[Беларусы ў Аўстрыі|Аўстрыя]] * [[Беларусы Бельгіі|Бельгія]] * [[Беларусы Бразіліі|Бразілія]] * [[Беларусы Венесуэлы|Венесуэла]] * [[Беларусы ў Вялікабрытаніі|Вялікабрытанія]] * [[Беларусы Германіі|Германія]] * [[Беларусы Грузіі|Грузія]] * [[Беларусы Грэцыі|Грэцыя]] * [[Беларусы Даніі|Данія]] * [[Беларусы ЗША|ЗША]] * [[Беларусы Іспаніі|Іспанія]] * [[Беларусы Італіі|Італія]] * [[Беларусы Казахстана|Казахстан]] * [[Беларусы Канады|Канада]] * [[Беларусы Кіпра|Кіпр]] * [[Беларусы Кітая|Кітай]] * [[Беларусы Кыргызстана|Кыргызстан]] * [[Беларусы Латвіі|Латвія]] * [[Беларусы Літвы|Літва]] * [[Беларусы Мексікі|Мексіка]] * [[Беларусы Малдовы|Малдова]] * [[Беларусы Новай Зеландыі|Новая Зеландыя]] * [[Беларусы Нарвегіі|Нарвегія]] * [[Беларусы Нідэрландаў|Нідэрланды]] * [[Беларусы Парагвая|Парагвай]] * [[Беларусы ў Польшчы|Польшча]] * [[Беларусы Расіі|Расія]] * [[Беларусы Сербіі|Сербія]] * [[Беларусы Славакіі|Славакія]] * [[Беларусы Таджыкістана|Таджыкістан]] * [[Беларусы Туркменістана|Туркменістан]] * [[Беларусы Турцыі|Турцыя]] * [[Беларусы Узбекістана|Узбекістан]] * [[Беларусы Украіны|Украіна]] * [[Беларусы Уругвая|Уругвай]] * [[Беларусы Фінляндыі|Фінляндыя]] * [[Беларусы Францыі|Францыя]] * [[Беларусы Чэхіі|Чэхія]] * [[Беларусы Чылі|Чылі]] * [[Беларусы Швецыі|Швецыя]] * [[Беларусы Эстоніі|Эстонія]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Плямёны і народы]] </noinclude> lnsuwnozym2ahrrpe025b337676yob8 5202604 5202603 2026-09-20T10:50:50Z JerzyKundrat 174 5202604 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Беларуская дыяспара |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |клас_спісаў = hlist |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Беларусы]]: краіна і дыяспара |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |загаловак1 = [[Этнічная тэрыторыя]] |спіс1= * [[Беларусь]] * [[Усходняя Беласточчына|Беласточчына]] * [[Віленскі край|Віленшчына]] * [[Ліцвіны Севершчыны|Севершчына]] * [[Беларусы на Смаленшчыне|Смаленшчына]] * [[Тудаўляне]] |загаловак2 = [[Беларуская дыяспара]] |спіс2 = * [[Беларусы Азербайджана|Азербайджан]] * [[Беларусы ў Аргенціне|Аргенціна]] * [[Беларусы Арменіі|Арменія]] * [[Беларусы Аўстраліі|Аўстралія]] * [[Беларусы ў Аўстрыі|Аўстрыя]] * [[Беларусы Бельгіі|Бельгія]] * [[Беларусы Бразіліі|Бразілія]] * [[Беларусы Венесуэлы|Венесуэла]] * [[Беларусы ў Вялікабрытаніі|Вялікабрытанія]] * [[Беларусы Германіі|Германія]] * [[Беларусы Грузіі|Грузія]] * [[Беларусы Грэцыі|Грэцыя]] * [[Беларусы Даніі|Данія]] * [[Беларусы ЗША|ЗША]] * [[Беларусы Іспаніі|Іспанія]] * [[Беларусы Італіі|Італія]] * [[Беларусы Казахстана|Казахстан]] * [[Беларусы Канады|Канада]] * [[Беларусы Кіпра|Кіпр]] * [[Беларусы Кітая|Кітай]] * [[Беларусы Кыргызстана|Кыргызстан]] * [[Беларусы Латвіі|Латвія]] * [[Беларусы Літвы|Літва]] * [[Беларусы Мексікі|Мексіка]] * [[Беларусы Малдовы|Малдова]] * [[Беларусы Новай Зеландыі|Новая Зеландыя]] * [[Беларусы Нарвегіі|Нарвегія]] * [[Беларусы Нідэрландаў|Нідэрланды]] * [[Беларусы Парагвая|Парагвай]] * [[Беларусы ў Польшчы|Польшча]] * [[Беларусы Расіі|Расія]] * [[Беларусы Сербіі|Сербія]] * [[Беларусы Славакіі|Славакія]] * [[Беларусы Таджыкістана|Таджыкістан]] * [[Беларусы Туркменістана|Туркменістан]] * [[Беларусы Турцыі|Турцыя]] * [[Беларусы Узбекістана|Узбекістан]] * [[Беларусы Украіны|Украіна]] * [[Беларусы Уругвая|Уругвай]] * [[Беларусы Фінляндыі|Фінляндыя]] * [[Беларусы Францыі|Францыя]] * [[Беларусы Чэхіі|Чэхія]] * [[Беларусы Чылі|Чылі]] * [[Беларусы Швецыі|Швецыя]] * [[Беларусы Эстоніі|Эстонія]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Плямёны і народы]] </noinclude> 7h7y1ph816zibkwvg7avkl0havr63i1 5202605 5202604 2026-09-20T10:51:48Z JerzyKundrat 174 5202605 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Беларуская дыяспара |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |клас_спісаў = hlist |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Беларусы]]: краіна і дыяспара |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |загаловак1 = [[Этнічная тэрыторыя]] |спіс1= * [[Беларусь]] * [[Усходняя Беласточчына|Беласточчына]] * [[Віленскі край|Віленшчына]] * [[Ліцвіны Севершчыны|Севершчына]] * [[Беларусы на Смаленшчыне|Смаленшчына]] * [[Тудаўляне]] |загаловак2 = [[Беларуская дыяспара|Дыяспара]] |спіс2 = * [[Беларусы Азербайджана|Азербайджан]] * [[Беларусы ў Аргенціне|Аргенціна]] * [[Беларусы Арменіі|Арменія]] * [[Беларусы Аўстраліі|Аўстралія]] * [[Беларусы ў Аўстрыі|Аўстрыя]] * [[Беларусы Бельгіі|Бельгія]] * [[Беларусы Бразіліі|Бразілія]] * [[Беларусы Венесуэлы|Венесуэла]] * [[Беларусы ў Вялікабрытаніі|Вялікабрытанія]] * [[Беларусы Германіі|Германія]] * [[Беларусы Грузіі|Грузія]] * [[Беларусы Грэцыі|Грэцыя]] * [[Беларусы Даніі|Данія]] * [[Беларусы ЗША|ЗША]] * [[Беларусы Іспаніі|Іспанія]] * [[Беларусы Італіі|Італія]] * [[Беларусы Казахстана|Казахстан]] * [[Беларусы Канады|Канада]] * [[Беларусы Кіпра|Кіпр]] * [[Беларусы Кітая|Кітай]] * [[Беларусы Кыргызстана|Кыргызстан]] * [[Беларусы Латвіі|Латвія]] * [[Беларусы Літвы|Літва]] * [[Беларусы Мексікі|Мексіка]] * [[Беларусы Малдовы|Малдова]] * [[Беларусы Новай Зеландыі|Новая Зеландыя]] * [[Беларусы Нарвегіі|Нарвегія]] * [[Беларусы Нідэрландаў|Нідэрланды]] * [[Беларусы Парагвая|Парагвай]] * [[Беларусы ў Польшчы|Польшча]] * [[Беларусы Расіі|Расія]] * [[Беларусы Сербіі|Сербія]] * [[Беларусы Славакіі|Славакія]] * [[Беларусы Таджыкістана|Таджыкістан]] * [[Беларусы Туркменістана|Туркменістан]] * [[Беларусы Турцыі|Турцыя]] * [[Беларусы Узбекістана|Узбекістан]] * [[Беларусы Украіны|Украіна]] * [[Беларусы Уругвая|Уругвай]] * [[Беларусы Фінляндыі|Фінляндыя]] * [[Беларусы Францыі|Францыя]] * [[Беларусы Чэхіі|Чэхія]] * [[Беларусы Чылі|Чылі]] * [[Беларусы Швецыі|Швецыя]] * [[Беларусы Эстоніі|Эстонія]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Плямёны і народы]] </noinclude> snzlvwntzrmyk20lw3iceyfucy02qum 5202616 5202605 2026-09-20T10:58:58Z JerzyKundrat 174 5202616 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Беларуская дыяспара |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |клас_спісаў = hlist |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Беларусы]]: краіна і дыяспара |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |загаловак1 = [[Этнічная тэрыторыя]] |спіс1= * [[Беларусь]] * [[Усходняя Беласточчына|Беласточчына]] * [[Віленскі край|Віленшчына]] * [[Ліцвіны Севершчыны|Севершчына]] * [[Беларусы на Смаленшчыне|Смаленшчына]] * [[Тудаўляне]] |загаловак2 = [[Беларуская эміграцыя|Эміграцыя]] і [[Беларуская дыяспара|дыяспара]] |спіс2 = * [[Беларусы Азербайджана|Азербайджан]] * [[Беларусы ў Аргенціне|Аргенціна]] * [[Беларусы Арменіі|Арменія]] * [[Беларусы Аўстраліі|Аўстралія]] * [[Беларусы ў Аўстрыі|Аўстрыя]] * [[Беларусы Бельгіі|Бельгія]] * [[Беларусы Бразіліі|Бразілія]] * [[Беларусы Венесуэлы|Венесуэла]] * [[Беларусы ў Вялікабрытаніі|Вялікабрытанія]] * [[Беларусы Германіі|Германія]] * [[Беларусы Грузіі|Грузія]] * [[Беларусы Грэцыі|Грэцыя]] * [[Беларусы Даніі|Данія]] * [[Беларусы ЗША|ЗША]] * [[Беларусы Іспаніі|Іспанія]] * [[Беларусы Італіі|Італія]] * [[Беларусы Казахстана|Казахстан]] * [[Беларусы Канады|Канада]] * [[Беларусы Кіпра|Кіпр]] * [[Беларусы Кітая|Кітай]] * [[Беларусы Кыргызстана|Кыргызстан]] * [[Беларусы Латвіі|Латвія]] * [[Беларусы Літвы|Літва]] * [[Беларусы Мексікі|Мексіка]] * [[Беларусы Малдовы|Малдова]] * [[Беларусы Новай Зеландыі|Новая Зеландыя]] * [[Беларусы Нарвегіі|Нарвегія]] * [[Беларусы Нідэрландаў|Нідэрланды]] * [[Беларусы Парагвая|Парагвай]] * [[Беларусы ў Польшчы|Польшча]] * [[Беларусы Расіі|Расія]] * [[Беларусы Сербіі|Сербія]] * [[Беларусы Славакіі|Славакія]] * [[Беларусы Таджыкістана|Таджыкістан]] * [[Беларусы Туркменістана|Туркменістан]] * [[Беларусы Турцыі|Турцыя]] * [[Беларусы Узбекістана|Узбекістан]] * [[Беларусы Украіны|Украіна]] * [[Беларусы Уругвая|Уругвай]] * [[Беларусы Фінляндыі|Фінляндыя]] * [[Беларусы Францыі|Францыя]] * [[Беларусы Чэхіі|Чэхія]] * [[Беларусы Чылі|Чылі]] * [[Беларусы Швецыі|Швецыя]] * [[Беларусы Эстоніі|Эстонія]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Плямёны і народы]] </noinclude> l2ozozkwrfi30uufun7ok5zth3lz3cn 5202646 5202616 2026-09-20T11:44:43Z JerzyKundrat 174 5202646 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Беларуская дыяспара |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |клас_спісаў = hlist |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Беларусы]]: краіна і дыяспара |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |загаловак1 = [[Этнічная тэрыторыя]] |спіс1= * [[Беларусь]] * [[Усходняя Беласточчына|Беласточчына]] * [[Віленскі край|Віленшчына]] * [[Беларусы ў Пскоўскай вобласці|Пскоўшчына]] * [[Ліцвіны Севершчыны|Севершчына]] * [[Беларусы на Смаленшчыне|Смаленшчына]] * [[Тудаўляне]] |загаловак2 = [[Беларуская эміграцыя|Эміграцыя]] і [[Беларуская дыяспара|дыяспара]] |спіс2 = * [[Беларусы Азербайджана|Азербайджан]] * [[Беларусы ў Аргенціне|Аргенціна]] * [[Беларусы Арменіі|Арменія]] * [[Беларусы Аўстраліі|Аўстралія]] * [[Беларусы ў Аўстрыі|Аўстрыя]] * [[Беларусы Бельгіі|Бельгія]] * [[Беларусы Бразіліі|Бразілія]] * [[Беларусы Венесуэлы|Венесуэла]] * [[Беларусы ў Вялікабрытаніі|Вялікабрытанія]] * [[Беларусы Германіі|Германія]] * [[Беларусы Грузіі|Грузія]] * [[Беларусы Грэцыі|Грэцыя]] * [[Беларусы Даніі|Данія]] * [[Беларусы ЗША|ЗША]] * [[Беларусы Іспаніі|Іспанія]] * [[Беларусы Італіі|Італія]] * [[Беларусы Казахстана|Казахстан]] * [[Беларусы Канады|Канада]] * [[Беларусы Кіпра|Кіпр]] * [[Беларусы Кітая|Кітай]] * [[Беларусы Кыргызстана|Кыргызстан]] * [[Беларусы Латвіі|Латвія]] * [[Беларусы Літвы|Літва]] * [[Беларусы Мексікі|Мексіка]] * [[Беларусы Малдовы|Малдова]] * [[Беларусы Новай Зеландыі|Новая Зеландыя]] * [[Беларусы Нарвегіі|Нарвегія]] * [[Беларусы Нідэрландаў|Нідэрланды]] * [[Беларусы Парагвая|Парагвай]] * [[Беларусы ў Польшчы|Польшча]] * [[Беларусы Расіі|Расія]] * [[Беларусы Сербіі|Сербія]] * [[Беларусы Славакіі|Славакія]] * [[Беларусы Таджыкістана|Таджыкістан]] * [[Беларусы Туркменістана|Туркменістан]] * [[Беларусы Турцыі|Турцыя]] * [[Беларусы Узбекістана|Узбекістан]] * [[Беларусы Украіны|Украіна]] * [[Беларусы Уругвая|Уругвай]] * [[Беларусы Фінляндыі|Фінляндыя]] * [[Беларусы Францыі|Францыя]] * [[Беларусы Чэхіі|Чэхія]] * [[Беларусы Чылі|Чылі]] * [[Беларусы Швецыі|Швецыя]] * [[Беларусы Эстоніі|Эстонія]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Плямёны і народы]] </noinclude> 1dyjrtlo0unpiprqwtm8v4zg6l6fay9 0 815068 5202606 2026-09-20T10:52:26Z StarDeg 16311 Новая старонка: «{{ДД}} '''Роберт Портэр Патэрсан''' (англ.: Robert Porter Patterson; 12 лютага 1891 — 22 студзеня 1952) — амерыканскі палітык. Займаў пасаду ваеннага міністра ЗША у адміністрацыі прэзідэнта ЗША Гары Трумэна. Скончыў юрыдычны факультэт Гарвардскага ўніверсітэта, займаўся...» 5202606 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Роберт Портэр Патэрсан''' (англ.: Robert Porter Patterson; 12 лютага 1891 — 22 студзеня 1952) — амерыканскі палітык. Займаў пасаду ваеннага міністра ЗША у адміністрацыі прэзідэнта ЗША Гары Трумэна. Скончыў юрыдычны факультэт Гарвардскага ўніверсітэта, займаўся юрыдычнай практыкай у Нью-Ёрку. Браў удзел у Першай сусветнай вайне. У 1930 годзе прэзідэнт Герберт Гувер прызначыў яго федэральным суддзёй Паўднёвай акругі Нью-Йорка. Прэзідэнт Франклін Рузвельт прызначыў яго суддзёй Апеляцыйнага суда ЗША. У 1940 годзе прэзідэнт Франклін Рузвельт прызначыў яго намеснікам вайсковага міністра ЗША. Ён адыграў важную ролю ў мабілізацыі ўзброеных сіл для ўдзелу ў Другой сусветнай вайне. У 1945 годзе прэзідэнт Гары Трумэн прызначыў яго ваенным міністрам, і ён знаходзіўся на гэтай пасадзе да 1947 года, калі ён вярнуўся да сваёй юрыдычнай практыкі. Пазней ён займаў пасаду прэзідэнта Асацыяцыі адвакатаў Нью-Йорка і прэзідэнта Савета па міжнародных адносінах. Загінуў ва ўзросце 60 гадоў у авіяцыйнай катастрофе. Пахаваны на Арлінгтанскіх нацыянальных могілках. iujgvfkpea1zexgs9y373mnhzx0vrjn 5202610 5202606 2026-09-20T10:53:56Z StarDeg 16311 5202610 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Роберт Портэр Патэрсан''' (англ.: Robert Porter Patterson; 12 лютага 1891 — 22 студзеня 1952) — амерыканскі палітык. Займаў пасаду ваеннага міністра ЗША у адміністрацыі прэзідэнта ЗША Гары Трумэна. Скончыў юрыдычны факультэт Гарвардскага ўніверсітэта, займаўся юрыдычнай практыкай у Нью-Ёрку. Браў удзел у Першай сусветнай вайне. У 1930 годзе прэзідэнт Герберт Гувер прызначыў яго федэральным суддзёй Паўднёвай акругі Нью-Йорка. Прэзідэнт Франклін Рузвельт прызначыў яго суддзёй Апеляцыйнага суда ЗША. У 1940 годзе прэзідэнт Франклін Рузвельт прызначыў яго намеснікам вайсковага міністра ЗША. Ён адыграў важную ролю ў мабілізацыі ўзброеных сіл для ўдзелу ў Другой сусветнай вайне. У 1945 годзе прэзідэнт Гары Трумэн прызначыў яго ваенным міністрам, і ён знаходзіўся на гэтай пасадзе да 1947 года, калі ён вярнуўся да сваёй юрыдычнай практыкі. Пазней ён займаў пасаду прэзідэнта Асацыяцыі адвакатаў Нью-Йорка і прэзідэнта Савета па міжнародных адносінах. Загінуў ва ўзросце 60 гадоў у авіяцыйнай катастрофе. Пахаваны на Арлінгтанскіх нацыянальных могілках. {{зноскі}} {{Ваенныя міністры ЗША}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} jn5m3v5wc8k8kbh7q2j34xycitypzp7 5202612 5202610 2026-09-20T10:55:17Z StarDeg 16311 5202612 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Роберт Портэр Патэрсан''' ({{lang-en| Robert Porter Patterson}}; 12 лютага 1891 — 22 студзеня 1952) — амерыканскі палітык. Займаў пасаду ваеннага міністра ЗША у адміністрацыі прэзідэнта ЗША Гары Трумэна. Скончыў юрыдычны факультэт Гарвардскага ўніверсітэта, займаўся юрыдычнай практыкай у Нью-Ёрку. Браў удзел у Першай сусветнай вайне. У 1930 годзе прэзідэнт Герберт Гувер прызначыў яго федэральным суддзёй Паўднёвай акругі Нью-Йорка. Прэзідэнт Франклін Рузвельт прызначыў яго суддзёй Апеляцыйнага суда ЗША. У 1940 годзе прэзідэнт Франклін Рузвельт прызначыў яго намеснікам вайсковага міністра ЗША. Ён адыграў важную ролю ў мабілізацыі ўзброеных сіл для ўдзелу ў Другой сусветнай вайне. У 1945 годзе прэзідэнт Гары Трумэн прызначыў яго ваенным міністрам, і ён знаходзіўся на гэтай пасадзе да 1947 года, калі ён вярнуўся да сваёй юрыдычнай практыкі. Пазней ён займаў пасаду прэзідэнта Асацыяцыі адвакатаў Нью-Йорка і прэзідэнта Савета па міжнародных адносінах. Загінуў ва ўзросце 60 гадоў у авіяцыйнай катастрофе. Пахаваны на Арлінгтанскіх нацыянальных могілках. {{зноскі}} {{Ваенныя міністры ЗША}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} j6y21y1cjyrmzcc1neo21c2feqrsess 5202614 5202612 2026-09-20T10:56:36Z StarDeg 16311 5202614 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Роберт Портэр Патэрсан''' ({{lang-en| Robert Porter Patterson}}; 12 лютага 1891 — 22 студзеня 1952) — амерыканскі палітык. Займаў пасаду ваеннага міністра ЗША у адміністрацыі прэзідэнта ЗША Гары Трумэна. Скончыў юрыдычны факультэт Гарвардскага ўніверсітэта, займаўся юрыдычнай практыкай у Нью-Ёрку. Браў удзел у Першай сусветнай вайне. У 1930 годзе прэзідэнт Герберт Гувер прызначыў яго федэральным суддзёй Паўднёвай акругі Нью-Йорка. Прэзідэнт Франклін Рузвельт прызначыў яго суддзёй Апеляцыйнага суда ЗША. У 1940 годзе прэзідэнт Франклін Рузвельт прызначыў яго намеснікам вайсковага міністра ЗША. Ён адыграў важную ролю ў мабілізацыі ўзброеных сіл для ўдзелу ў Другой сусветнай вайне. У 1945 годзе прэзідэнт Гары Трумэн прызначыў яго ваенным міністрам, і ён знаходзіўся на гэтай пасадзе да 1947 года, калі ён вярнуўся да сваёй юрыдычнай практыкі. Пазней ён займаў пасаду прэзідэнта Асацыяцыі адвакатаў Нью-Йорка і прэзідэнта Савета па міжнародных адносінах. Загінуў ва ўзросце 60 гадоў у авіяцыйнай катастрофе. Пахаваны на Арлінгтанскіх нацыянальных могілках. {{зноскі}} {{Ваенныя міністры ЗША}} {{Кабінет Гары Трумэна}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} nd52bca0wpq6eg9mb91h387mzvazkfy 0 815069 5202620 2026-09-20T11:00:40Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Універсітэт Яна Евангеліста Пуркіне ва Усці-над-Лабем]] 5202620 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Універсітэт Яна Евангеліста Пуркіне ва Усці-над-Лабем]] kdhiuz5bubr6vgvyvpkqnfptde611a6 1 815070 5202623 2026-09-20T11:05:16Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Структура */ новы падраздзел 5202623 wikitext text/x-wiki == Структура == @[[Удзельнік:АлесьНавіцкі90|АлесьНавіцкі90]], у такіх артыкулах (гэтым і іншых нядаўніх) не павінна быць падраздзелаў пра асобных людзей, мусіць быць звязны тэкст пра перыяд і што зрабілі ў той перыяд нейкія дзеячы, але не мінібіяграфіі. Такая структура стварае праблемы для далейшага напаўнення артыкулаў новымі звесткамі пра іншых асоб, бо два словы няма куды ўставіць (напрыклад нехта выдаў нейкую кнігу, але асобнага абзаца пра кнігавыданне няма, бо іншыя кнігі раздзярбанены па падраздзелах пра асоб), а ператварыць раздзелы ў зборнік біяграфій не мае сэнсу. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 14:05, 20 верасня 2026 (+03) 6ifk4yzbfmqe6j0epbipb2eepq7q9r3 3 815071 5202648 2026-09-20T11:48:15Z ~2026-50767-00 174338 Новая старонка: «== Подарок от Мостика == [[File:Boykisser.png|thum|right|250px]] @[[User:Q-bit array|Q-bit array]] Выражаю вам спасибо за ваш значительный и весомый вклад в русскую Википедию. Дарю вам это изображение. [[User:Mocmuk|Mocmuk]] ([[User talk:Mocmuk|обс.]]) 11:50, 20 сентября 2026 (UTC)» 5202648 wikitext text/x-wiki == Подарок от Мостика == [[File:Boykisser.png|thum|right|250px]] @[[User:Q-bit array|Q-bit array]] Выражаю вам спасибо за ваш значительный и весомый вклад в русскую Википедию. Дарю вам это изображение. [[User:Mocmuk|Mocmuk]] ([[User talk:Mocmuk|обс.]]) 11:50, 20 сентября 2026 (UTC) 7llrw0ibcbj9vxxvs1izzkcddfeqowt 5202651 5202648 2026-09-20T11:49:32Z ~2026-50767-00 174338 5202651 wikitext text/x-wiki == Подарок от Мостика == [[File:Boykisser.png|thum|right|250px]] @'''[[User:Q-bit array|Q-bit array]]''' Выражаю вам спасибо за ваш значительный и весомый вклад в русскую Википедию. Дарю вам это изображение. [[User:Mocmuk|Mocmuk]] ([[User talk:Mocmuk|обс.]]) 11:50, 20 сентября 2026 (UTC) 158ul53k07v2f07mhezdgvridyx58tv