Вікіпедыя bewiki https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікіпедыя Размовы пра Вікіпедыю Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Партал Размовы пра партал TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk 0 610 5203150 5188191 2026-09-21T10:44:32Z Autumndancer 168015 /* Памерлі */ 5203150 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на лістапад}}</noinclude> '''26 лістапада''' — трыста трыццаты (трыста трыццаць першы ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[579]]: [[Пелагій II (Папа Рымскі)|Пелагій II]] стаў [[Папа рымскі|Папам Рымскім]] * [[1812]]: Пачалася пераправа [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]] праз [[Бярэзіна|Бярэзіну]] * [[1917]]: Утварэнне [[Аблвыкамзах|Абласнога выканаўчага Камітэта Саветаў дэпутатаў Заходняй вобласці і фронту]] * [[1939]]: Здарыўся [[Майнільскі інцыдэнт]], ён стаў [[Casus belli|фармальнай нагодай]] для пачатку [[Савецка-фінляндская вайна (1939—1940)|савецка-фінскай вайны]]. * [[1943]]: Ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў вызвалены горад [[Гомель]]. * [[1988]]: [[Еўрапейская кінапрэмія 1988|1-я цырымонія]] прысуджэння [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]] за дасягненні ў еўрапейскім кінематографе адбылася ў [[Заходні Берлін|Заходнім Берліне]]. * [[2003]]: Адбыўся апошні палёт авіялайнера «[[Aérospatiale-BAC Concorde|Concorde]]». * [[2005]]: На [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2005|Дзіцячым конкурсе «Еўрабачанне»]] перамагла беларуска [[Ксенія Сітнік]] з песняй «''Мы вместе''». == Нарадзіліся == * [[1805]]: [[Яўстафій Янушкевіч]], кнігавыдавец, публіцыст, адзін з кіраўнікоў [[паўстанне 1830-1831|паўстання 1830—1831 гадоў]] (пам. [[1874]]) * [[1817]]: [[Шарль Адольф Вюрц]], французскі [[хімік]] (пам. [[12.5]].[[1884]]) * [[1837]]: [[Міхаіл Эльвіра Андрыёлі]], мастак, ілюстратар, удзельнік [[паўстанне 1863-1864|паўстання 1863—1864 гадоў]] * [[1857]]: [[Фердынанд дэ Сасюр]], [[Швейцарыя|швейцарскі]] лінгвіст * [[1864]]: [[Агюст Шарлуа]], французская астраном * [[1876]]: [[Барт ван дэр Лек]], галандскі мастак * [[1880]]: [[Абдэль Азіз ібн Сауд]], 1-ы кароль [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]] * [[1883]]: [[Міхай Бабіч]], [[Венгрыя|венгерскі]] паэт (пам. 4.8.[[1941]]) * [[1891]]: [[Ян Станкевіч]], беларускі мовазнавец, гісторык, палітычны дзеяч (пам. [[16.7]].[[1976]]) * [[1896]]: [[Мануэль Адрыя]], прэзідэнт Перу * [[1907]]: [[Міхась Скрыпка]], беларускі пісьменнік-сатырык, драматург (пам. [[1991]]) * [[1918]]: [[Патрысіа Эйлвін]], 33-і прэзідэнт Чылі * [[1918]]: [[Уладзімір Шахавец]], беларускі перакладчык і [[пісьменнік]] (пам. 8.6.1991) * [[1919]]: [[Анры Відаль]], французскі акцёр * [[1925]]: [[Леанарда Крэманіні]], італьянскі мастак * [[1930]]: [[Уладзімір Караткевіч]], беларускі пісьменнік (пам. [[25.7]].[[1984]]) * [[1934]]: [[Валянцін Рабцэвіч]], беларускі [[археолаг]] і нумізмат (пам. [[29.5]].[[2008]]) * [[1939]]: [[Ціна Цёрнер]], амерыканская спявачка, аўтар песень, актрыса і танцоўшчыца * [[1940]]: [[Энрыка Бамбіеры]], італьянскі матэматык * [[1948]]: [[Элізабэт Блэкбёрн]], амерыканскі вучоны-цытагенетык, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (2009) * [[1964]]: [[Фрэні Шнайдэр]], швейцарская гарналыжніца * [[2000]]: [[Ламеха Гірма]], эфіёпскі лёгкаатлет == Памерлі == * [[1246]]: [[Герхард фон Мальберг]], вялікі магістр тэўтонскі * [[1651]]: [[Генры Айртан]], дзеяч англійскай рэвалюцыі * [[1855]]: [[Адам Міцкевіч]], польскі [[паэт]], публіцыст, асветнік (нар. [[24 снежня|24.12]].[[1798]]) * [[1864]]: [[Тэадор Нарбут]], беларускі, польскі і літоўскі [[гісторык]] (нар. [[8 лістапада|8.11]].[[1784]]) * [[1922]]: [[Генры Джон Эльвез]], брытанскі батанік, энтамолаг * [[1926]]: [[Джон Браўнінг]], вынаходнік ручной [[Агнястрэльная зброя|агнястрэльнай зброі]], амерыканец па паходжанні, працаваў у [[Бельгія|Бельгіі]] (нар. [[21.1]].[[1855]]) * [[1941]]: [[Леа Гестэл]], нідэрландскі жывапісец * [[1980]]: [[Рэйчэл Робертс]], брытанская актрыса (нар. [[20.9]].[[1927]]) * [[2004]]: [[Філіп дэ Брака]], французскі кінарэжысёр * [[2018]]: [[Томас Мальданада]], аргенцінскі мастак і дызайнер * [[2021]]: [[Майкл Фішэр]], брытанскі фізік == Святкуюць == * {{IND}}: Дзень Канстытуцыі * {{MNG}}: Дзень Рэспублікі * {{USA}}: [[Дзень падзякі]] <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|Л26]] </noinclude> [[Катэгорыя:26 лістапада| ]] iajyn5bgj7hoel2ro8m9lvubhp7egzy 0 1436 5202900 5175553 2026-09-20T20:18:04Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5202900 wikitext text/x-wiki {{Газета}} {{Іншыя значэнні|Бацькаўшчына (значэнні)}} '''«Бацькаўшчына»''' — грамадска-палітычная [[газета]] [[беларуская эміграцыя|беларускай эміграцыі]], якая выдавалася ў [[Мюнхен]]е з [[31 кастрычніка]] [[1947]] года па [[снежань]] [[1966]] года. Пазіцыянавала сябе як орган «беларускай нацыянальна-вызвольнай думкі». З 1955 года выходзіла ў фармаце штотыднёвіка. Першы нумар газеты быў падрыхтаваны ў асяроддзі пасляваеннай эміграцыі ў [[Германія|Германіі]] і выйшаў накладам 2000 асобнікаў; карэктуру першага выпуску праводзілі падчас паездкі ў [[Марбург]] на з’езд студэнтаў.<ref name="GardYur2019p5">{{cite book |last1=Гардзіенка |first1=Наталля |last2=Юрэвіч |first2=Лявон |title=Газеты «Бацькаўшчына» і «Беларус». Выбранае |location=Мінск |publisher=Кнігазбор |year=2019 |isbn=978-985-7207-86-2 |pages=5}}</ref> Апошнім стаў 637-ы нумар, які выйшаў у снежні 1966 года.<ref name="GardYur2019p15">{{cite book |last1=Гардзіенка |first1=Наталля |last2=Юрэвіч |first2=Лявон |title=Газеты «Бацькаўшчына» і «Беларус». Выбранае |location=Мінск |publisher=Кнігазбор |year=2019 |isbn=978-985-7207-86-2 |pages=14–15}}</ref> == Гісторыя == Газета пачала выходзіць у 1947 годзе ў [[Беларускія лагеры для перамешчаных асоб|лагерах для перамешчаных асоб]] ([[Германія]]) як адказ на патрэбу ў кансалідацыі беларускай пасляваеннай эміграцыі. Першапачаткова выданне мела нерэгулярны характар, але з цягам часу ператварылася ў адзін з самых уплывовых друкаваных органаў беларускага замежжа.<ref name="GardYur2019p9">{{cite book |last1=Гардзіенка |first1=Наталля |last2=Юрэвіч |first2=Лявон |title=Газеты «Бацькаўшчына» і «Беларус». Выбранае |location=Мінск |publisher=Кнігазбор |year=2019 |isbn=978-985-7207-86-2 |pages=9–10}}</ref> === Заснаванне і назва === Першы нумар «Бацькаўшчыны» быў выпушчаны з друкарні 31 кастрычніка 1947 года накладам 2000 асобнікаў.<ref name="GardYur2019p5" /> Назву газеты, хутчэй за ўсё, прапанаваў [[Антон Адамовіч]].<ref name="GardYur2019p5" /> У праграмным рэдакцыйным артыкуле першага нумара назва тлумачылася як маркер сувязі з Айчынай і як абазначэнне духоўнай і культурнай спадчыны, якая захоўваецца супольнасцю нават па-за тэрыторыяй краіны.<ref name="GardYur2019p6">{{cite book |last1=Гардзіенка |first1=Наталля |last2=Юрэвіч |first2=Лявон |title=Газеты «Бацькаўшчына» і «Беларус». Выбранае |location=Мінск |publisher=Кнігазбор |year=2019 |isbn=978-985-7207-86-2 |pages=6}}</ref> === Арганізацыя выдання і друк === Пытанні ліцэнзавання і выдання ў пасляваеннай [[Германія|Германіі]] вырашаліся праз ліцэнзіята газеты: першым ліцэнзіянтам называецца [[Аляксандр Калодка]], а пасля яго ад’езду ліцэнзію пераняў [[Васіль Кендыш]].<ref name="GardYur2019p6-7">{{cite book |last1=Гардзіенка |first1=Наталля |last2=Юрэвіч |first2=Лявон |title=Газеты «Бацькаўшчына» і «Беларус». Выбранае |location=Мінск |publisher=Кнігазбор |year=2019 |isbn=978-985-7207-86-2 |pages=6–7}}</ref> Паводле ўспамінаў Кендыша, галоўнае рэдактарства ўзяў на сябе [[Антон Адамовіч]], а адной з асноўных праблем стала наладжванне тэхнічных магчымасцяў друку і фінансавага забеспячэння.<ref name="GardYur2019p6-7" /> Першапачаткова друкарскія магчымасці шукалі ў [[Рэгенсбург]]у; пасля выдання некалькіх нумароў давялося наладжваць выпуск у іншай друкарні, у тым ліку вырашаць пытанне арэнды лінатыпа і пошуку наборшчыкаў, здольных працаваць з кірылічным шрыфтам.<ref name="GardYur2019p7-8">{{cite book |last1=Гардзіенка |first1=Наталля |last2=Юрэвіч |first2=Лявон |title=Газеты «Бацькаўшчына» і «Беларус». Выбранае |location=Мінск |publisher=Кнігазбор |year=2019 |isbn=978-985-7207-86-2 |pages=7–8}}</ref> У выніку друк быў арганізаваны ў Дынгальфінгу (арэнда лінатыпа для патрэб газеты), а набор у асобных выпадках забяспечвалі некалькі наборшчыкаў; пазней заключылі дамову з украінскім лінатыпістам, які прыязджаў для набору чарговых выпускаў.<ref name="GardYur2019p7-8" /> Паводле ўспамінаў Кендыша, за адносна кароткі перыяд (каля васьмі месяцаў) было надрукавана 25 нумароў газеты агульным накладам 793 000 асобнікаў; у той жа час праз рэдакцыйныя і друкарскія магчымасці выпускаліся і іншыя выданні (брашуры, часопіс «[[Сакавік (часопіс)|Сакавік]]», асобныя кніжныя публікацыі).<ref name="GardYur2019p7-8" /> === Фінансаванне і распаўсюджанне === Матэрыяльныя сродкі на выданне паступалі з датацый [[Беларускі нацыянальны цэнтр (1945)|Беларускага нацыянальнага цэнтра]] і з ахвяраванняў беларусаў, раскіданых па лагерах у Германіі; фінансавы фактар у ранні перыяд быў адным з ключавых абмежаванняў рэгулярнага выпуску.<ref name="GardYur2019p7-8" /> У першых нумарах рэдакцыя публічна дзякавала за падтрымку, у тым ліку згадваючы арганізацыі і асобаў, што дапамагалі матэрыяльна, а таксама ахвяраванні з розных акупацыйных зон і з-за мяжы.<ref name="GardYur2019p8-9">{{cite book |last1=Гардзіенка |first1=Наталля |last2=Юрэвіч |first2=Лявон |title=Газеты «Бацькаўшчына» і «Беларус». Выбранае |location=Мінск |publisher=Кнігазбор |year=2019 |isbn=978-985-7207-86-2 |pages=8–9}}</ref> Пасля грашовай рэформы ў Германіі ў сярэдзіне 1948 года выданне сутыкнулася з дадатковымі цяжкасцямі і на пэўны час перарывала нармальны выхад; у ўспамінах адзначаліся таксама выдаткі на друк і лагістыку дастаўкі накладу паміж друкарняй, станцыяй і месцам размяшчэння рэдакцыі.<ref name="GardYur2019p8-9" /> === Рубрыкі пра жыццё перамешчаных асоб === «Бацькаўшчына» змяшчала матэрыялы пра паўсядзённае жыццё беларусаў у [[Лагеры для перамешчаных асоб пасля Другой сусветнай вайны|лагерах для перамешчаных асоб]] і стымулявала перапіску чытачоў з розных зон, што дазваляе разглядаць газету як адну з крыніц да гісторыі эміграцыйных асяродкаў.<ref name="GardYur2019pp9-10">{{cite book|last1=Гардзіенка |first1=Наталля |last2=Юрэвіч |first2=Лявон |title=Газеты «Бацькаўшчына» і «Беларус». Выбранае |location=Мінск |publisher=Кнігазбор |year=2019 |isbn=978-985-7207-86-2 |pages=9–10}}</ref> У выданні існаваў адмысловы раздзел «Справы Ды-Пі» (прысвечаны практычным пытанням [[перамешчаная асоба|перамешчаных асоб]]), дзе друкаваліся, сярод іншага, звесткі пра прафесійныя курсы [[Міжнародная арганізацыя па справах бежанцаў|Міжнароднай арганізацыі па справах бежанцаў]], парады перад выездам у розныя краіны, звесткі пра пазыкі і дакументы, а таксама інфармацыя пра міграцыйныя квоты.<ref name="GardYur2019p11">{{cite book |last1=Гардзіенка |first1=Наталля |last2=Юрэвіч |first2=Лявон |title=Газеты «Бацькаўшчына» і «Беларус». Выбранае |location=Мінск |publisher=Кнігазбор |year=2019 |isbn=978-985-7207-86-2 |pages=11}}</ref> === Выдавецкія праекты === Пры газеце быў створаны аднайменны выдавецкі праект «Бацькаўшчына», які пачаў працаваць у 1952 годзе (ўзаемадзеянне адзначаецца таксама з [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Нью-Ёрку|Беларускім інстытутам навукі і мастацтва]]), і ў межах якога выходзілі кніжныя выданні беларускай класікі і асобныя літаратурныя праекты.<ref name="GardYur2019p12-13">{{cite book |last1=Гардзіенка |first1=Наталля |last2=Юрэвіч |first2=Лявон |title=Газеты «Бацькаўшчына» і «Беларус». Выбранае |location=Мінск |publisher=Кнігазбор |year=2019 |isbn=978-985-7207-86-2 |pages=12–13}}</ref> Рэдакцыя брала на сябе не толькі падрыхтоўку тэкстаў, але і распаўсюд выданняў (у тым ліку праз акцыі, прысвечаныя беларускай кнізе).<ref name="GardYur2019p12-13" /> === Кантакты з Польшчай і Беларуссю === Паводле агляду гісторыі газеты, «Бацькаўшчына» наладжвала абмен выданнямі з [[Беларускае грамадска-культурнае таварыства|Беларускім грамадска-культурным таварыствам]] у [[Варшава|Варшаве]] (канец 1956 года), пасля чаго рэдакцыя атрымлівала пацвярджэнні і лісты з Польшчы, а ў беластоцкай газеце «[[Ніва (газета)|Ніва]]» з’явілася рубрыка, звязаная з матэрыяламі «Бацькаўшчыны».<ref name="GardYur2019p13-14">{{cite book |last1=Гардзіенка |first1=Наталля |last2=Юрэвіч |first2=Лявон |title=Газеты «Бацькаўшчына» і «Беларус». Выбранае |location=Мінск |publisher=Кнігазбор |year=2019 |isbn=978-985-7207-86-2 |pages=13–14}}</ref> Таксама адзначалася высылка асобнікаў у [[БССР]] (перадусім у бібліятэкі і рэдакцыі) і ўскосныя сведчанні пра выкарыстанне матэрыялаў «Бацькаўшчыны» ў савецкай прэсе пры публікацыях крытычнага характару.<ref name="GardYur2019p14">{{cite book |last1=Гардзіенка |first1=Наталля |last2=Юрэвіч |first2=Лявон |title=Газеты «Бацькаўшчына» і «Беларус». Выбранае |location=Мінск |publisher=Кнігазбор |year=2019 |isbn=978-985-7207-86-2 |pages=14}}</ref> Выдаўцом газеты з 1955 года быў [[Уладзімір Бортнік]]. У розны час рэдактарамі былі [[Мікола Панькоў]], Я. Пятроўскі, [[Сымон Кандыбовіч|Сымон Кабыш]]<ref>Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т. 1. — Мінск, 1993. — С. 333.</ref>. З 1951 года выданне атрымлівала фінансавую падтрымку з боку амерыканскіх спецслужбаў ([[ЦРУ]]), якія разглядалі эмігранцкія арганізацыі як інструмент у [[Халодная вайна|Халоднай вайне]] супраць савецкага блока<ref>Кодин Е. В. Американская разведка и белорусская эмиграция против Советской Белоруссии в годы холодной войны // Вестник Санкт-Петербургского университета. История. 2023. Т. 68. Вып. 4. С. 974–990.</ref>. === Завяршэнне выдання === [[Станіслаў Іосіфавіч Станкевіч|Станіслаў Станкевіч]] рэдагаваў «Бацькаўшчыну» да свайго выезду ў [[ЗША]] ў 1962 годзе; пасля гэтага газету перанялі [[Павал Урбан]], [[Уладзімір Цвірка]] і [[Юры Сянькоўскі]], чыя занятасць на радыё «[[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Вызваленне / Свабода]]» паўплывала на стабільнасць выдання.<ref name="GardYur2019p15" /> Выхад газеты спыніўся ў снежні 1966 года; адным з фактараў закрыцця ў аглядзе называецца змена сацыяльнага статусу пасляваеннай хвалі эміграцыі (пераход ад «эмігранцкай» да больш «этнічнай» мадэлі выданняў у краінах пасялення).<ref name="GardYur2019p15" /> Агулам выйшла больш за 600 нумароў.<ref name="GardYur2019p15" /> == Змест і тэматыка == «Бацькаўшчына» асвятляла шырокае кола пытанняў, звязаных з жыццём беларускай дыяспары і сітуацыяй у БССР.<ref name="GardYur2019p9-11">{{cite book |last1=Гардзіенка |first1=Наталля |last2=Юрэвіч |first2=Лявон |title=Газеты «Бацькаўшчына» і «Беларус». Выбранае |location=Мінск |publisher=Кнігазбор |year=2019 |isbn=978-985-7207-86-2 |pages=9–11}}</ref> Асноўныя тэмы публікацый: * Гісторыя Беларусі: Публікацыі даследчыкаў эміграцыі пра [[Вялікае Княства Літоўскае]], [[БНР]], [[Слуцкі збройны чын]]. * Крытыка савецкай палітыкі: Аналіз нацыянальнай і эканамічнай палітыкі ў [[БССР]], выкрыццё [[Рэпрэсіі ў БССР|рэпрэсій]] і [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыі]]. * Культура і літаратура: Друкаваліся творы беларускіх пісьменнікаў-эмігрантаў ([[Наталля Арсеннева]], [[Алесь Салавей]], [[Масей Сяднёў]] і інш.), успаміны, літаратуразнаўчыя артыкулы. * Рэлігія: Матэрыялы па гісторыі [[Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква|БАПЦ]] і каталіцкага касцёла, праблемы рэлігійнага жыцця ў СССР. Як дадатак да газеты ў 1952—1961 гадах выдаваўся літаратурны часопіс для дзяцей [[Каласкі (1952)|«Каласкі»]].<ref name="GardYur2019p12-13" /> == Моўнае пытанне == Адной з галоўных місій газеты была абарона і захаванне беларускай мовы. Выданне стаяла на пазіцыі, што ўсе беларусы замежжа павінны размаўляць па-беларуску, каб «не распусціцца ў чужым моры» і «горда і годна рэпрэзентаваць Беларусь перад чужымі народамі». На яе старонках з’яўляліся заклікі да беларусаў, што жылі ў лагеры [[Віндзішбергердорф]], захоўваць родную мову, што спрыяла адкрыццю там беларускіх школ.<ref name="GardYur2019p9-11" /> Газета надавала шмат увагі гісторыі [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыі]]. У ёй быў змешчаны цыкл публікацый прафесара [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] «З гісторыі русіфікацыі Беларусі». Аўтар сцвярджаў, што ўзаконенне рускай мовы ў якасці службовай ва ўсіх галоўных галінах жыцця [[СССР]] вядзе да адмірання іншых нацыянальных моў. {{цытата|Працэс русіфікацыі беларускай мовы, запачаткаваны [[Беларуская граматыка (1934)|ўрадавым дэкрэтам 1933 г.]], паслядоўна праводзіцца і далей. Паколькі Беларусы не могуць змагацца з гэтым гвалтам над мовай на бацькаўшчыне, патолькі сістэматычна і наважана з гэтым павінны змагацца мы ў нашай мове собскай.}} Таксама [[Станіслаў Іосіфавіч Станкевіч|Станіслаў Станкевіч]] на старонках газеты аналізаваў прычыны [[Рэформа беларускага правапісу 1933 года|рэформы правапісу 1933 года]], называючы яе актам гвалтоўнай русіфікацыі, накіраваным на штучнае збліжэнне беларускай мовы з рускай праз выдаленне самабытных рыс і ўвядзенне чужой лексікі<ref name="zbsb">[http://zbsb.org/lib/index.php?option=com_alblib&view=article&id=111 «Эміграцыйная газета „Бацькаўшчына“ ў абароне беларускай мовы»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100811001445/http://www.zbsb.org/lib/index.php?option=com_alblib&view=article&id=111 |date=11 жніўня 2010 }}.</ref>. == Спадчына == Газета «Бацькаўшчына» застаецца важнай крыніцай па гісторыі беларускай пасляваеннай эміграцыі. Яе архіў змяшчае унікальныя дакументы, публіцыстыку і мастацкія творы, якія не маглі быць апублікаваныя ў БССР з прычыны цэнзуры.<ref name="GardYur2019p9-15">{{cite book |last1=Гардзіенка |first1=Наталля |last2=Юрэвіч |first2=Лявон |title=Газеты «Бацькаўшчына» і «Беларус». Выбранае |location=Мінск |publisher=Кнігазбор |year=2019 |isbn=978-985-7207-86-2 |pages=9–15}}</ref> Электронны архіў нумароў газеты даступны на сайце «Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка [[Kamunikat.org]]». == Гл. таксама == * [[Беларуская служба Радыё «Свабода»]] * [[Беларус (газета)]] * [[Беларускае слова (1948)]] * [[Беларусы Германіі]] * [[Беларускія лагеры для перамешчаных асоб]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Снапкоўскі У.'' [https://beldumka.belta.by/isfiles/000167_757139.pdf Аб пагадненні паміж урадам Беларускай ССР і ЮНРРА ад 18 снежня 1945 года] // Беларуская думка № 12, 2018. — С. 68−76. * Советская историческая энциклопедия. — Москва, 1961. * {{cite book |last1=Гардзіенка |first1=Наталля |last2=Юрэвіч |first2=Лявон |title=Газеты «Бацькаўшчына» і «Беларус». Выбранае |location=Мінск |publisher=Кнігазбор |year=2019 |isbn=978-985-7207-86-2}} {{Бібліяінфармацыя}} == Спасылкі == * [https://kamunikat.org/backauszczyna Архіў нумароў газеты «Бацькаўшчына»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251012212743/https://kamunikat.org/backauszczyna |date=12 кастрычніка 2025 }} на сайце Kamunikat.org * [https://bis.nlb.by/by/documents/146882 Газета «Бацькаўшчына»] ў Зводным электронным каталогу бібліятэк Беларусі [[Катэгорыя:Газеты Германіі на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Мюнхен]] [[Катэгорыя:Перыядычныя выданні беларускай дыяспары]] gv2zzk622601r095kv32nhgbt2a0yhp 0 3119 5203114 5202260 2026-09-21T09:42:14Z Autumndancer 168015 5203114 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Брыджтаўн''' ({{lang-en|Bridgetown}}) — горад, сталіца [[Барбадас]]а. На захадзе вострава, у [[Сент-Майкл (Барбадас)|прыходзе Сент-Майкл]]. Заснаваны ў 1628 годзе. Галоўны порт краіны, вузел аўтадарог. [[Брыджтаўн (аэрапорт)|Міжнародны аэрапорт]]. Прадпрыемствы нафтаперапрацоўчай, лёгкай і [[харчовая прамысловасць|харчовай прамысловасці]]. Вытворчасць і экспарт цукру, [[патака|патакі]], [[Ром (напой)|рому]]. Бункерная станцыя. Курорт. [[Універсітэт Вест-Індыі]]. [[Турызм]]. Архітэктурныя помнікі 18 стагоддзя. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Гарады-пабрацімы == {{гарады-пабрацімы}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3}} {{Сталіцы Паўночнай Амерыкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Паўночнай Амерыкі]] [[Катэгорыя:Барбадас]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1628 годзе]] [[Катэгорыя:Гарады Барбадаса]] bzl581fzo5kgkh2qw2i5vqa36dctyg0 0 3337 5202735 5165342 2026-09-20T14:16:54Z Summershell67 159583 /* */ 5202735 wikitext text/x-wiki {{НП | статус = Горад | сцяг = İstanbul Büyükşehir Belediyesi.svg | герб = Coat of arms İstanbul.svg | ранейшыя імёны = Візанціён, Канстанцінопаль }} '''Стамбул''' — самы вялікі горад [[Турцыя|Турцыі]], марскі порт, культурны і прамысловы цэнтр краіны. Амаль 13-мільённае насельніцтва робіць яго чацвёртым [[мегаполіс]]ам Еўропы. Адзіны мегаполіс планеты, размешчаны ў двух частка свету ([[Еўропа|Еўропе]] і [[Азія|Азіі]]). Былая сталіца [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]] (330—395), [[Візантыйская імперыя|Усходняй Рымскай імперыі (Візантыі)]] (395—1204 і 1261—1453), [[Лацінская імперыя|Лацінскай імперыі]] (1204—1261), [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] (1453—1922). Мае важнае міжнароднае гістарычнае і культурнае значэнне. Гістарычныя раёны Стамбула ў 1985 унесеныя ў [[Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Турцыі|Спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА]]. Стамбул з’яўляецца адным з самых вялікіх гарадоў свету, гэта самая вялікая агламерацыя ў [[Еўропа|Еўропе]]. З’яўляецца сталіцай [[Стамбул (правінцыя)|правінцыі Істамбул]]. Горад з’яўляецца прамысловай сталіцай Турцыі, тут вырабляецца ¼ прамысловай прадукцыі краіны. Адначасова гэта і фінансавая сталіца, тут знаходзяцца штаб-кватэры некалькіх дзясяткаў банкаў і біржа [[каштоўныя паперы|каштоўных папер]]. Стамбул гэта і вялікі транспартны вузел: тут знаходзіцца самы вялікі гандлёвы [[порт]] Турцыі, два міжнародныя [[аэрапорт]]ы, праз горад праходзіць транскантынентальная [[чыгунка]]. У горадзе налічваецца 5 універсітэтаў, самы стары з якіх [[Стамбульскі ўніверсітэт]] быў заснаваны ў [[1453]] годзе. Горад знаходзіцца на ўзбярэжжы [[Чорнае мора|Чорнага]] і [[Мармуровае мора|Мармуровага мора]]. Праліў Басфор, які аддзяляе Еўропу ад [[Азія|Азіі]] адначасова дзеліць і Стамбул на дзве часткі, што робіць Стамбул адзіным у свеце горадам, які знаходзіцца на двух кантынентах. Два вялікія масты злучаюць еўрапейскую і азіяцкую часткі горада ([[Басфорскі мост]], які быў пабудаваны ў [[1973]] годзе, даўжынёй 1074 метры і мост [[Мехмета,]] які быў пабудаваны ў [[1988]] годзе, даўжынёй 1090 метраў). [[Заліў Залаты Рог]] дзеліць еўрапейскую частку горада на паўднёвую частку [[Стары Стамбул]] і паўночную [[Беюглу]]. Стамбул з’яўляецца рэзідэнцыяй праваслаўных Канстанцінопальскіх патрыярхаў. == Назва == Самая старажытная назва горада, якую далі грэчаскія каланісты — '''Візантый''' (па-грэчаску: Βυζάντιον, па-лацінску: Byzantium). Кароткі час у [[3 ст.]] горад называўся '''Аўгуста Антаніна''', гэту назву даў імператар [[Септымій Север]] у гонар свайго сына. Калі [[Канстанцін I Вялікі|Канстанцін Вялікі]] зрабіў горад усходняй сталіцай [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]], горад пачаў звацца Другім Рымам (лац.: Secunda Roma, грэч.: Δευτέρα Ρώμη). У [[5 ст.]] выкарыстоўвалася назва Новы Рым (лац.: Nova Roma, грэч.: Νέα Ρώμη). Замест назвы Новага Рыма неўзабаве сталі часцей выкарыстоўваць назву Канстанцінопаль або Канстанцінопаліс (грэч.: Κωνσταντινούπολις, лац.: Constantinopolis), што азначае «горад Канстанціна». Да таго ж, у Візантыі горад называлі і «Царыцай гарадоў». У ісламскім свеце, горад быў вядомы на арабскай мове як: القسطنطينية, лацініцай: al-Qusṭanṭiniyah, старатурэцкай: قسطنطينيه, лацініцай: Kostantiniyye. Пасля заваявання Канстанцінопаля ў [[1453]], гэта была афіцыйная назва горада ў турэцкай мове, выкарыстоўвалася да падзення [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] ў [[1923]]. У персідскай і арабскай мовах карысталіся назвамі ''Rūmiyet al-kubra'' (вялікі горад рымлян) або ''Taht-i Rūm'' (сталіца рымлян) і падобнымі. Назва '''Стамбул''' упершыню згадваецца ў [[10 ст.]] у армянскіх, турэцкіх і арабскіх крыніцах. Назва паходзіць ад грэчаскага паняцця ''εἰς τὴν Πόλιν'' або ''στην Πόλη'', што азначае «ў горадзе». Гэтая назва выкарыстоўвалася асманамі да заваявання гэтага горада, выкарыстоўвалася таксама і ў часы асманскага валадарства, хоць афіцыйная назва была قسطنطينيه, (Kostantiniyye). Пасля стварэння Турэцкай Рэспублікі ў 1923, гэта імя абвешчана адзінай афіцыйнай назвай горада. Як у [[Візантыя|Візантыі]], так і ў Асманскай імперыі гораду давалі ганаровыя імёны, напрыклад Дзверы дабрабыту, Высокая Порта, Сталіца прастолу і інш. Ва ўсходніх і паўднёвых славянскіх мовах, а таксама ў беларускай па-ранейшаму выкарыстоўваецца назва '''Царград''' (стараславянск. мова: Цѣсарьградъ, руск. мова: Царьград, балгарск. мова: Цариград, украінск. мова: Царгород, паўднёваславянск. мовы: Цариград). Спалучэнне славянскіх слоў «цар» і «горад», якое, верагодна паходзіць ад грэчаскага тэрміна ''Βασιλέως Πόλις'', што азначае «горад імператара» (або цара). Сярэдневяковыя [[вікінгі]], іначай [[варагі]], гэты горад называлі нарвежскім імем Miklagarðr (Вялікі Горад). Сёння гэта назва выкарыстоўваецца ў ісландскай мове ў выглядзе ''Mikligarður''. == Гісторыя == === Першае паселішча === Першым паселішчам чалавека на месцы сучаснага Стамбула лічыцца [[неаліт]]ычнае паселішча, якое было размешчана ў раёне сучаснай станцыі [[Стамбульскае метро|стамбульскага метро]] Енікапы. Яно датуецца [[6500 да н.э.]] Самы старажытны помнік культуры знаходзіцца на [[Анатолія|Анаталійскім]] беразе Басфора — курган Фіяртэпе, датуецца [[5500 да н.э.|5500]]—[[3500 да н.э.]] [[Фракійцы]], якія засялілі берагі Басфора ў канцы [[2 тысячагоддзе да н.э.|II тысячагоддзя да н.э.]], пабудавалі паселішчы Семістра і Лігас (апошняе на Палацавым мысе поруч сучаснага палаца Тапкапы ([[1100 да н.э.|1100]] — [[1000 да н.э.]]) У [[685 да н.э]] на мысе Мода [[грэкі]] з [[Мегара|Мегары]] заснавалі паселішча [[Халкідон]]. === Візантый === {{main2|Візантый}} У [[667 да н.э.]] на месцы фракійскага Лігаса мегарцы на чале з Бізасам (Бізантам) заснавалі новы горад. У гонар правадыра каланістаў ён атрымаў імя Візантый. У [[512 да н.э.|512]] — [[478 да н.э.]] Візантый знаходзіўся пад уладай [[Персія|Персіі]]. Пасля вызвалення ўвайшоў у склад Афінскай Архе. У [[411 да н.э.|411]] — [[409 да н.э.|409]] і [[405 да н.э.|405]] — [[389 да н.э.]] — часова знаходзіўся пад кантролем [[Спарта|Спарты]], у [[364 да н.э.]] — [[Фівы (Грэцыя)|Фіваў]]. У [[357 да н.э.]] канчаткова выходзіць з падначалення [[Афіны|Афін]]. У [[227 да н.э.]] горад атакавалі [[кельты]] ([[галы]]), якія пасля пасяліліся на паўночным беразе Залатога Рога. У [[146 да н.э.]] Візантый заключыў пагадненне з [[Рым]]ам, у [[74 да н.э.]] — увайшоў у склад Рымскай рэспублікі. У [[193]] горад пасля трохгадовай аблогі быў захоплены Септыміем Северам. Ён загадаў разбурыць гарадскія сцены і пазбавіць горад усіх прывілеяў. === Канстанцінопаль === {{main2|Канстанцінопаль}} [[Файл:Byzantinischer Mosaizist um 1000 002.jpg|200px|thumb|Мазайка [[Канстанцін Вялікі|Канстанціна Вялікага]]]] У 324—330 гадах Канстанцін Вялікі пабудаваў на месцы Візантыя новую сталіцу Рымскай імперыі. За час праўлення Канстанціна ў горадзе было пабудавана 30 палацаў і храмаў, 4 тысячы вялікіх жылых дамоў, па паўтары сотні лазняў і пякарань, 8 вадаправодаў, 2 тэатры, цырк і новы іпадром. Пасля смерці імператара Феадосія I у 395 г. Рымская імперыя канчаткова распалася на дзве часткі. Канстанцінопаль робіцца сталіцай Усходняй Рымскай або Візантыйскай імперыі. 12 ліпеня 400 г. жыхары Канстанцінопаля са зброяй у руках выганяюць з горада кельтаў. У 412 г. Канстанцінопаль і яго абарончыя збудаванні былі пашкоджаны землетрасеннем. Таму ў часы Феадосія II на захад ад «канстанцінавых сцен» былі пабудаваны новыя сцены. Найвышэйшага росквіту Візантый дасягнуў у часы імператара Юстыніяна I (527—565). Ён разгарнуў у сталіцы грандыёзных маштабаў будаўніцтва. У 532—537 гадах быў пабудаваны [[Канстанцінопальскі Сафійскі сабор|сабор Святой Сафіі]] — па тых часах найбуйны ў свеце хрысціянскі храм. У 625—626 Канстанцінопаль перажыў цяжкую аблогу — з усходу пад яго сценамі стаялі персы, з захаду — авары. У 670, 674—678, 717—718 гг. горад штурмавалі арабы, у 698 г. яго захапілі і абрабавалі самі візантыйцы — супернікі імператара Ляонція, у 705 г. каля сцен сталіцы стаялі балгары, якім адкрыў вароты сам імператар Юстыніян II. З 726 г. да 843 г. Канстанцінопаль знаходзіўся ў эпіцэнтры грамадзянскай вайны паміж іконаборцамі і прыхільнікамі шанавання абразоў. У 860, 874, 944, 1043 гг. на горад нападалі [[русы]]. Пасля перамогі пад Манцыкертам у 1071 г. над імператарам Раманам IV Дыягенам, турэцкія султаны з дынастыі Сельджукаў захопліваюць Малую Азію. Усходняя мяжа імперыі праходзіла амаль па прадмесцях Канстанцінопаля. Аляксей I Камнін спадзяваўся скарыстаць у сваіх мэтах крыжацкі рух. Аднак з’яўленне Іерусалімскага каралеўства (гл. далей: [[Першы крыжовы паход]]) і актыўнае прасоўванне на Усход заходніх канкурэнтаў — венецыянцаў, генуэзцаў, пізанцаў нанесла ўдар па эканоміцы візантыйскай сталіцы. Незадаволены гэтым Андронік I Камнін у 1183 г. адмяніў прывілеі італьянскіх гандляроў і выгнаў іх за межы імперыі. Венецыянцы адпомсцілі — у час Чацвёртага крыжовага паходу заходнія рыцары аблажылі Канстанцінопаль і 13 красавіка 1204 г. узялі горад штурмам і разрабавалі. Канстанцінопаль быў пераўтвораны ў сталіцу новай дзяржавы — [[Лацінская імперыя|Лацінскай імперыі]]. Вярнуць сабе горад грэкі здолелі толькі 15 ліпеня 1261 г., калі жыхары адкрылі вароты імператару нікейскаму Міхаілу VIII Палеалогу. Аднавіць колішнюю магутнасць Палеалогі не здолелі. Канстанцінопаль заняпаў, яго насельніцтва скарачалася. Асабліва адчувальным адток жыхароў стаў тады, калі суседнія султаны з дынастыі Асманаў сталі аб’ядноўваць пад сваёй уладай да таго разрозненыя турэцкія княствы Малой Азіі і паступова захопліваць візантыйскія гарады і правінцыі. === Сталіца Асманскай імперыі === {{main2|Асманская імперыя}} [[Файл:Benjamin-Constant-The Entry of Mahomet II into Constantinople-1876.jpg|200px|thumb|Уступленне [[Мехмед II|Мехмеда II]] у Канстанцінопаль]] У 1457—1458 гг. горад стаў сталіцай Асманскай імперыі. Амаль усе жыхары Канстанцінопаля, якія засталіся ў жывых пасля штурму горада, былі ператвораны ў рабоў і прададзены. Для новай сталіцы спатрэбіліся новыя жыхары. Першымі перасяленцамі сталі туркі з Аксарая, армяне з Бурсы, грэкі з Эгейскіх астравоў і Пелапанеса. У 1461 г. [[Мехмед II]] захапіў [[Трапезунд]] і мясцовых грэкаў таксама перасяліў у Стамбул. Ужо 3 чэрвеня 1453 г. султан загадаў перабудаваць у мусульманскую мячэць сабор Святой Сафіі. Тая ж доля чакала і большасць іншых хрысціянскіх храмаў. Побач з імі пачалі будаваць і новыя мячэці, першай з якіх стаў комплекс у гонар Ейюба Ансары. Мячэць Фаціх была пабудавана пад кіраўніцтвам грэчаскага архітэктара Хрыстадула на месцы і з матэрыялаў царквы Святых Апосталаў. Пры Мехмедзе II таксама пачалося будаўніцтва стамбульскага Вялікага рынка. Недалёка ад былога [[Форум Феадосія|Форума Феадосія]] пабудаваны Султанскі палац (Эскі-Сарай), аднак у ім султану было цесна, і ў 1466 на месцы былога Акропаля Візантыя пачалося будаўніцтва новага палаца — Тапкапы. Пасля сюды пераехаў сам султан і яго канцылярыя, а двор і Гарэм засталіся ў старым палацы. Спачатку горад выглядаў маланаселеным, да таго ж у большасці яго жыхароў не было прыстойных умоў для існавання. Не дзіўна, што людзі паміралі ад хвароб, толькі чума штогод забірала некалькі соцень жыццяў. Аднак насельніцтва Стамбула хутка расло, і да канца [[15 стагоддзе|ХV ст.]] перавысіла 200 тысяч, амаль у 7 раз больш, чым за апошнія гады існавання Візантыі. Мусульмане пры гэтым не складалі і 60 % жыхароў горада. У 1509 г. сталіца стала ахвярай землетрасення, якое разбурыла больш за сто мячэцей і некалькі тысяч жылых дамоў. У 1512 г. пры падтрымцы янычараў Стамбул захапіў султан [[Селім I]], які адхіліў ад улады свайго бацьку — Баязіда II. У 1513 г. ён загадаў знішчыць у сваіх уладаннях, і ў сталіцы ў прыватнасці, усіх [[шыіты|шыітаў]] — сапраўдных або падазроных. Затое пасля захопу ў 1517 г. Егіпта ў Стамбул перасялілі тысячы каірскіх рамеснікаў. [[Хіджаз]] прызнаў уладу Асманаў і султана ў якасці халіфа мусульман. У пацвярджэнне гэтаму на берагі Басфора перавезлі ісламскія рэліквіі. Стамбул ператварыўся ў цэнтр [[іслам|ісламскага свету]]. ==== Сулейман Вялікі і яго нашчадкі ==== У часы кіравання [[Сулейман І|Сулеймана І]] у 1520—1566 гг. горад перажывае новы «залаты век». Імперыя, якая працягнулася ад [[Марока]] да [[Індыйскі акіян|Індыйскага акіяна]], абавязана была трымаць годную сталіцу. У Стамбуле будуюцца новыя мячэці, медрэсэ і іншыя будынкі. Галоўны архітэктар Сулеймана [[Сінан]] будуе, у прыватнасці мячэць Шах-задэ (скончана ў 1548 г.) і мячэць Сулеймана, якая ператварылася ў сапраўдны сімвал Стамбула. Разбудоўваецца палац Тапкапы, куды па патрабаванні жонкі султана Раксаланы перабіраецца і султанскі [[гарэм]]. Свой палац будуе і вялікі візір Ібрагім-паша — з заходняга боку былога іпадрома. Пасля смерці Сулеймана Асманская імперыя пачынае хіліцца да заняпаду, але ў сталіцы працягваецца будаўніцтва мячэцей і медрэсэ, рынкаў і лазняў. У часы Ахмеда I, будуецца [[Блакітная мячэць]] (1609—1616) — першая ў ісламскім свеце мячэць з шасцю мінарэтамі. Велізарныя выдаткі на будаўніцтва ў горадзе спусташалі дзяржаўны скарб, а ваеннае шчасце ад імперыі пачало адварочвацца. Асман II у 1622 г., раздражнены паражэннем пад Хоцінам, наогул вырашыў перанесці сталіцу на ўсход — да [[Дамаск]]а або Алепа. Аднак паўсталі янычары, султана схапілі і пасля катавання забілі ў крэпасці Едыкуле. Да сярэдзіны [[XVII ст.]] Стамбул ператвараецца ў адзін з найбуйных гарадоў тагачаснага свету. У горадзе працавала 23 тысячы майстэрань (80 тысяч рабочых). Толькі буйных купцоў налічвалася 15 тысяч. Ім належала 32 тысячы крам і складоў. Аднак жыллёвае і гаспадарчае будаўніцтва вялося хаатычна і пажары пагражалі ледзь не ўсяму гораду. У 1572 г. быў прыняты нават адмысловы закон, які патрабаваў ад гаспадара кожнага дома мець [[драбіны]] і вялікія бочкі з вадой. Тым не менш толькі з 1633 г. да 1698 г. — у Стамбуле адбыўся 21 вялікі пажар, найбольшы — у 1660 г. Стамбул заставаўся цэнтрам не толькі турэцкай або ісламскай культуры. У горадзе працягвала дзейнічаць Канстанцінопальская Патрыярхія праваслаўнай царквы (рэзідэнцыяй патрыярха з 1456 г. была царква Багародзіцы (у 1587 г. ператвораная ў мячэць), з 1720 г. — царква Святога Георгія). У 1565 г. была адкрыта першая армянская друкарня, у 1627 г. — першая грэчаская. І толькі ў 1727 г. султан [[Ахмед III]], які лічыў сябе вялікім асветнікам, пабудаваў у палацы Тапкапы бібліятэку (1719 г.) і даў дазвол на адкрыццё друкарні для друку кніг на турэцкай і арабскай мовах, пры ўмове што яна не будзе друкаваць рэлігійнай літаратуры (супраць гэтага пярэчыла духавенства). Апошняе дзесяцігоддзе кіравання Ахмеда III атрымала назву «эпохі цюльпанаў» і праславілася модай на ўсё раскошнае і французскае. На ўзор [[Версаль|Версаля]] ў Стамбуле і побач з ім, адзін за адным будуюцца султанская палацы ў стылі барока і ракако — Саадабад, Гумаюнабад, Нешабад, Ферахабад і інш. ==== Рэформы ==== У [[XVIII ст.]] Асманская імперыя знаходзіцца ў стане глыбокага крызісу. Эканамічная дэградацыя дапаўняецца палітычным застоем. Паражэнні ў войнах з Аўстрыяй і Расіяй з’яўляюцца чарговым сведчаннем паглыблення крызісу, але і спробы мадэрнізацыі, найперш, ваеннай арганізацыі (у Стамбуле, у прыватнасці, ствараюць артылерыйскую, інжынерную, навігацыйную і марскую школы) распальваюць барацьбу між сабою пануючых слаёў грамадства. Порта губляе Крым і Паўночнае Прычарнамор’е, на Егіпет замахваюцца адначасова французы і брытанцы, «вялікія» дзяржавы пачынаюць абмяркоўваць будучыню ўсёй імперыі Асманаў (так званае «Усходняе пытанне») і статус чарнаморскіх праліваў. Порту адкрыта пачынаюць зваць «Хворы Басфор». Усё гэта прымушае султана Селіма III (1789—1807) пачаць сапраўдныя рэформы. У 1793 г. ствараюцца першыя часці рэгулярнага войска, у сталіцы будуюцца новыя казармы, пашыраюцца ваенныя школы, аднаўляецца праца друкарань. Незадаволеныя новаўвядзеннямі, янычары ў 1807 г. скідваюць манарха-рэфарматара і саджаюць на прастол сваіх марыянетак. Прыхільнікі рэформ збіраюць уласнае войска і з яго дапамогай прыводзяць да ўлады Махмуда II, які працягвае справу Селіма. Праўда яму даводзіцца адначасова змагацца з паўстаннем грэкаў, на баку якіх — грамадская думка ўсёй Еўропы, і змяняць чыноўнікаў-фанарыётаў лаяльных туркам. Пасля чарговага мяцяжу янычараў султан канчаткова ліквідуе янычарскі корпус. Наступны султан Абдул-Меджыд I (1839—1861) 3 лістапада 1839 выдае Гюльханейскі ўказ аб пачатку глыбокіх рэформ, якія атрымліваюць назву «танзімат». Стамбул таксама мяняецца. У 1845 г. пабудаваны першы пастаянны Галацкі мост. У 1846 г. адчыняецца Сельскагаспадарчая школа, 1848 — першае педагагічнае вучылішча, 1850 — таварыства Еджумен і Даніш (Старатурэцкая Акадэмія навук), у моду зноў, але ўжо сярод шырэйшых слаёў, уваходзяць французская мова і еўрапейская адзежа. Тым больш, што ў час Крымскай вайны англічане з французамі становяцца саюзнікамі, і іх салдаты размяшчаліся ў Стамбуле. Пасля перамогі над Расіяй рэзідэнцыю султана ўрачыста пераносяць з палаца Тапкапы ў новую рэзідэнцыю, пабудаваную па еўрапейскім узоры, — палац Далмабахчэ. У 1867 г. пачынае працаваць першы турэцкі прафесійны тэатр, у 1868 г. — Галатасарайскі ліцэй. У 1870 г. афіцыйна адчыняецца ўніверсітэт, праўда праіснаваў ён нядоўга — да канца 1871 г. У 1871 г. у Стамбуле з’яўляецца першая трамвайная лінія, а ў 1875 г. карлікавая лінія метро. ==== Абдул-Гамід II і «младатуркі» ==== [[Файл:Ottoman-Empire-Public-Demo.png|300px|thumb|Публічнае выступленне, Стамбул, [[1908]]]] У 1875 г. урад імперыі вымушаны быў абвясціць аб дзяржаўным банкруцтве. Бездапаможнасцю ўлады паспрабавалі скарыстацца апазіцыянеры — «новыя асманы» на чале з Ахмедам Мідхат-пашою. Пад ціскам вуліц і ўлічваючы незадаволенасць у воінскіх часцях султан Абдул-Азіз у маі 1876 згаджаецца ўвесці Мідхат-пашу ў склад урада, а пасля — і сам адракаецца ад стальца. Новы султан Мурад V абмяжоўваецца амністыяй і фармальнай згодай на абмеркаванне праекта канстытуцыі. Праз тры месяцы адхіляюць ад улады і яго. Новым султанам робіцца Абдул-Хамід II. Ён прызначае Мідхат-пашу вялікім візірам. 23 снежня 1876 г. на ўрачыстай цырымоніі ў Стамбуле ад імя султана аб’яўляюць аб увядзенні канстытуцыі. Але выконваць яе Абдул-Хамід II не збіраўся. У лютым Мідхата адхіляюць ад урада. Абраны парламент прапрацаваў толькі год. Спасылаючыся на новую вайну з Расіяй, дэпутатаў разганяюць, і султан усталёўвае рэжым асабістай дыктатуры, які атрымаў назву «зулюм». Уведзена жорсткая цэнзура, іншадумцаў за малую падазронасць арыштоўваюць, па краіне коцяцца армянскія пагромы. «Вялікія дзяржавы» на ўсё гэта заплюшчвалі вочы. Бо эканоміка імперыі скора перайшла пад іх кантроль. У 1881 г. у Стамбуле еўрапейцы ствараюць «Адміністрацыю асманскай дзяржаўнай пазыкі», якая атрымлівае права збіраць падаткі з падданых султана для вяртання замежных пазык. Функцыі цэнтральнага дзяржаўнага банка фактычна выконвае Атаманскі банк, які на самай справе з’яўляецца ўласнасцю брытанцаў і французаў. Імперыя адчыняецца Захаду. У 1889 г. у Канстанцінопалі адкрываецца чыгуначны вакзал, які прымае знакаміты «[[Усходні экспрэс]]» маршрутам «[[Парыж]]-Стамбул». Іншаземцы прымаюць удзел і ў развіцці ўласнай інфраструктуры асманскай сталіцы — у канцы [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] горад атрымлівае сучасную сістэму электра- і водазабеспячэння. Змаганне супраць рэжыму «зулюма» ўзначальвае партыя «Яднанне і прагрэс» («маладыя туркі»), першая суполка якой была створана ў Стамбуле ў 1889 г. У 1908 г. успыхнула Младатурэцкая рэвалюцыя. 24 чэрвеня Абдул-Хамід II, вымушаны выканаць ультыматум рэвалюцыянераў, выдае ўказ аб узнаўленні канстытуцыі і скліканні парламента. Але ў красавіку 1909 г. у Стамбуле ўспыхвае мяцеж. Младатуркі накіроўваюць у сталіцу войска і фактычна бяруць горад штурмам. Абдул-Хаміда II канчаткова пазбаўляюць стальца. === Турэцкая рэспубліка === Вайну за незалежнасць Турцыі ўзначаліў Мустафа Кемаль (Атацюрк). Сталіцай новаўтворанай Турэцкай Рэспублікі стала Анкара. У 1930 г. прыняты закон, які забараніў у афіцыйных дакументах выкарыстоўваць назву Канстанцінопаль. Адзінай афіцыйнай назвай горада стала імя Стамбул. == Геаграфія == Стамбул размяшчаецца ў паўночна-заходняй частцы Турцыі, у [[Мармуроваморскі рэгіён|Мармуроваморскім рэгіёне]] і займае плошчу каля 5,5 тысяч км². Праліў [[праліў Басфор|Басфор]], які злучае [[Мармуровае мора|Мармуровае]] і [[Чорнае мора|Чорнае]] моры, падзяляе горад на дзве вялікія часткі: [[Еўропа|еўрапейскую]], дзе размяшчаюцца гістарычныя і эканамічныя цэнтры горада, і [[азія]]цкую, ці [[Анатолія|анаталійскую]], — такім чынам, Стамбул з’яўляецца адзіным горадам на планеце, які ляжыць у двух частках свету. Заходняя частка Стамбула далей раздзяляецца яшчэ і залівам [[Залаты Рог]], натуральнай бухтай у праліве Басфор, вакол якой утварыўся Візантый, а потым Канстанцінопаль. Злучэнне Мармуровага мора, Басфора і Залатога Рогу — гістарычнае сэрца горада і выдатны краявід сучаснага Стамбула. === Клімат === Стамбул размяшчаецца ў зоне [[умераны клімат|ўмеранага клімату]]. Сярэдняя гадавая [[тэмпература]] складае 14,3&nbsp;°C, сярэдняя гадавая колькасць [[ападкаў]] — 844 мм.<ref>{{cite web |url=http://www.meteor.gov.tr/veridegerlendirme/yillik-toplam-yagis-verileri.aspx?m=ISTANBUL |title=Yıllık Toplam Yağış Verileri - İstanbul |df=mdy |archive-url=https://web.archive.org/web/20130331072105/http://www.meteor.gov.tr/veridegerlendirme/yillik-toplam-yagis-verileri.aspx?m=ISTANBUL |archive-date=31 сакавіка 2013 |url-status=dead }}</ref> [[Мікракліматычныя]] асаблівасці фарміруюцца ў халмістых, прыморскіх і ўнутраных раёнах горада. Самым цёплым месяцам з’яўляецца [[жнівень]] з сярэдняй тэмпературай 23,5&nbsp;°C, самым халодным — [[студзень]] з тэмпературай у 5,8&nbsp;°C. Найбольшая колькасць ападкаў выпадае ў [[снежань|снежні]], у сярэднім 124 мм; найменшая — у [[чэрвень|чэрвені]], у сярэднім 34 мм. Самая нізкая зарэгістраваная тэмпература склала −16,1&nbsp;°C ([[9 лютага]] [[1927]]). Самая высокая зарэгістраваная тэмпература склала 40,5&nbsp;°C ([[12 ліпеня]] [[2000]]).<ref>{{cite web|url=http://www.mherrera.org/temp.htm |title=Extreme Temperatures Around the World- world highest lowest temperatures |publisher=Mherrera.org |access-date=22 студзеня 2010}}</ref> {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:100%;border:0px;text-align:center;line-height:120%;" ! style="background: #99CCCC; color: #000080" height="17" |Месяц ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Сту ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Лют ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Сак ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Кра ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Май ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Чэр ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Ліп ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Жні ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Вер ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Кас ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Ліс ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Сне ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Год |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" |Сярэдні максімум °C | style="background: #00B0FF; color:#000000;" | 8,7 | style="background: #00C0FF; color:#000000;" | 9,1 | style="background: #40E0FF; color:#000000;" | 11,2 | style="background: #80FFA0; color:#000000;" | 16,5 | style="background: #FFFF80; color:#000000;" | 21,4 | style="background: #FFB000; color:#000000;" | 26,0 | style="background: #FF9000; color:#000000;" | 28,4 | style="background: #FF9000; color:#000000;" | 28,5 | style="background: #FFC000; color:#000000;" | 25,0 | style="background: #E0FF80; color:#000000;" | 20,1 | style="background: #80FFC0; color:#000000;" | 15,3 | style="background: #40E0FF; color:#000000;" | 11,1 | style="background: #A0FF80; color:#000000;" | 18,8 |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" |Сярэдні мінімум °C | style="background: #5068FF; color: black;" | 2,9 | style="background: #5068FF; color: black;" | 2,8 | style="background: #4070FF; color: black;" | 3,9 | style="background: #00A0FF; color: black;" | 7,7 | style="background: #60F0FF; color: black;" | 12,0 | style="background: #80FFA0; color: black;" | 16,0 | style="background: #A0FF80; color: black;" | 18,5 | style="background: #A0FF80; color: black;" | 18,7 | style="background: #80FFC0; color: black;" | 15,5 | style="background: #60F0FF; color: black;" | 12,0 | style="background: #00B0FF; color: black;" | 8,5 | style="background: #0080FF; color: black;" | 5,3 | style="background: #20D0FF; color: black;" | 10,5 |- | colspan="14" style="text-align:center;font-size:90%;"|''Крыніца: [http://worldweather.wmo.int/014/c00047.htm Сусветная метэаралагічная арганізацыя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130607171000/http://worldweather.wmo.int/014/c00047.htm |date=7 чэрвеня 2013 }}'' |} == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Адміністрацыйнае дзяленне == [[Файл:Map of the Districts of Istanbul.png|thumb|250px]] Стамбул дзеліцца на 27 акруг, якія могуць уключаць сельскія прыгарады і асобныя населеныя пункты: Аўджылар, Кючукчэкмеджэ, Бакыркёй, Бахчэліэўлер, Багджылар, Гюнгёрэн, Эсэнлер, Байрампаша, Зейтынбурну, Фаціх, Эмінёну, Бейёглу, Бешыкташ, Шышлі, Кагытхане, Сарыйер, Газіасманпаша, Эйюп, Ускюдар, Бейкоз, Кадыкёй, Картал, Пендык, Тузла, Юмранійе, Прынцавы астравы і Малтэпе. == Транспарт == === Грамадскі транспарт === '''трамвай''' Хуткі трамвай (T1) пачаў перавозкі пасажыраў з 1992, маючы еўрапейскую шырыню каляіны, злучыў Сіркеджы з Тапкапы. Лінія была працягнутая ад Тапкапы ў Зейтынбурну ў сакавіку 1994, і ад Сікерджы да Емін’ёна ў красавіку 1996. 30 студзеня 2005 лінія была падоўжана ад Емін’ёна да Фіндыклі захапіўшы Залаты Рог па Галатыйскаму масту. Лінія мае 24 станцыі, даўжыню 14 км. Першапачаткова абслугоўвалася 22 цягнікамі лёгкага метро, вытворчасці ABB, якія цяпер пераведзеныя на іншыя лініі, у той час на станцыях былі часовыя высокія платформы. Гэтыя цягнікі былі заменены на 55 вагонаў Flexity Swift вытворчасці Bombardier Transportation у 2003 г. Працягласць поўнай паездкі 42 хвіліны. Штодзённая здольнасць перавозкі {{nobr|155 000}} чалавек. Кошт праекта US $ 110 млн. У верасні 2006 г. была адкрыта лінія трамвая Т2 кірункам ад Зейтынбурна да BAGCILAR. Лінія абслугоўваецца 14 вагонамі лёгкага метро вытворчасці ABB. Станцыі маюць высокія платформы на ўзроўні падлогі рухомага саставу. '''метро''' У пачатку XX стагоддзя ў Стамбуле працаваў Цюнель ({{lang-tr|Tünel}}) — падземны [[фунікулёр]], першапачаткова ён працаваў на коннай цязе, але ў [[1910 год у гісторыі метрапалітэна|1910]] быў электрафікаваны. Будаўніцтва сучаснага падземнага метрапалітэна ў Стамбуле пачалося ў 1992 г. Першая лінія (M2) Taксім — 4-ы Левент уведзена ў эксплуатацыю 16 верасня 2000 г. Даўжыня лініі 8,5 км, мае 6 станцый, пабудаваных аднатыпна, але ў розных колерах. Цяпер працуюць 8 цягнікоў па 4 вагоны ў кожным. Інтэрвал руху 5 хвілін, штодзённая перавозка {{nobr|130 000}} пасажыраў. Працягласць паездкі 12 хвілін. Падземка здольная процістаяць землетрасенням магутнасцю 9 балаў шкалы Рыхтэра. Паўночная галіна 4-ы Левент — Маслак была адчынена ў студзені 2009 г. Паўднёвая галіна ад Таксіма да Енікапі, перасякае Залаты Рог па мосце і далей вяртаецца пад старым горадам у Чычкан, у цяперашні час цалкам гатовая і, як чакаецца, павінна быць уведзена ў эксплуатацыю ў 2009 г. Участак будзе мець даўжыню 5,4 км і чатыры станцыі. На азіяцкім боку горада працягваецца будаўніцтва лініі ад Кадыкай да Картал. === Марскі транспарт === Марскі транспарт мае жыццёвую важнасць для Стамбула, бо горад практычна з усіх бакоў абмывае мора: Мармуровае мора і Залаты Рог, Басфор, Чорнае мора. Шмат жыхароў Стамбула жывуць на Азіяцкім боку горада, але працуюць на Еўрапейскім. Знакамітыя прыгарадныя паромы фарміруюць аснову штодзённага перамяшчэння паміж дзвюма часткамі горада — і транспартуюць у дзень больш, чым абодва вісячыя масты цераз Басфор. IDO (Istanbul Deniz Otobusleri — Стамбульскі марскі аўтобус) быў заснаваны ў 1987 г., дзейнічае паміж еўрапейскім, азіяцкім і некаторымі іншымі прыстанямі ў Мармуровым моры. Стамбульскі порт — адзін з галоўных у краіне. Стары порт на Залатым Рогу выкарыстоўваецца для асабістай навігацыі. Порт Каракай, выкарыстоўваецца для круізных караблёў, галоўны Стамбульскі грузавы порт знаходзіцца ў раёне Гарэм на азіяцкім боку горада. === Аэрапорты === Стамбул валодае двума міжнароднымі аэрапортамі: большы — гэта Міжнародны аэрапорт Атацюрк, размешчаны ў раёне Ешылкёй (Сан Стэфана) на Еўрапейскім боку, у 24 км ад цэнтра горада. Калі ён быў пабудаваны, то знаходзіўся на захадзе сталічнай вобласці, але цяпер ляжыць у межах горада. Меншы — Міжнародны аэрапорт Сабіха Гёкчэн размешчаны ў раёне Курткёй, што ў Азіяцкай частцы горада. Знаходзіцца, прыкладна ў 20 км на ўсход ад азіяцкіх кварталаў і 45 км на ўсход ад цэнтра горада. == Адукацыя == У горадзе знаходзіцца шмат універсітэтаў, якія ў асноўным дзяржаўныя, але існуюць таксама і прыватныя ўніверсітэты. * (Bahçeşehir University) * (Boğaziçi University) * Фаціх універсітэт * Галатасарай універсітэт * (Işık University) * (İstanbul Bilgi University) * (İstanbul Technical University) * (İstanbul University) * (Koç University) * (Marmara University) * (Sabancı University) * (Yeditepe University) * (Yıldız Technical University) == Славутасці Стамбула == === Цэрквы === [[Файл:Istanbul asv2020-02 img45 Hagia Sophia.jpg|thumb|Царква Святой Сафіі]] [[Файл:FenariIsaCamiiInIstanbulApril200701.jpg|thumb|Манастыр Ліпса]] * [[Сафійскі сабор у Канстанцінопалі]] * [[Царква Святой Ірыны]] * [[Царква Сергія і Вакха]] * [[Манастыр Пантакратара]] * [[Студыйскі манастыр]] * [[Манастыр Хора]] * [[Манастыр Мірэлеён]] * [[Манастыр Ліпса]] * [[Царква Марыі Мангольскай]] * [[Манастыр Багародзіцы Памакарысты]] * [[Манастыр Хрыста Пантапопта]] * [[Царква Святой Феадосіі]] * [[Царква Святой Фёклы]] * [[Царква Святога Феадосія ў Канстанцінопалі]] * [[Царква Іаана Прадцечы ў Канстанцінопалі]] * [[Царква Багародзіцы Кірыацісы]] * [[Царква Святога Андрэя ў Крысе]] === Мячэці === [[Файл:Sultan Ahmed Mosque, Istambul.jpg|thumb|Блакітная мячэць]] * [[Блакітная мячэць]] * [[Мячэць Сулеймана]] * [[Мячэць Рустампаша]] * [[Новая мячэць]] * [[Мячэць Беязід]] * [[Мячэць Фаціх]] * [[Мячэць Лалелі]] * [[Мячэць Бодрум]] * [[Мячэць Валідэ-Султан]] * [[Мячэць Султан Селім]] * [[Мячэць Нурасманіе]] * [[Мячэць Артакей]] === Палацы === [[Файл:Gate of Salutation Topkapi Istanbul 2007 Pano.jpg|thumb|Палац Тапкапы]] * [[Палац Тапкапы]] * [[Палац Долмабахча]] * [[Палац Йылдыз]] * [[Влахернскі палац]] * [[Букалеён]] * [[Палац Гексу]] * [[Палац Бейлербейі]] * [[Палац Айналы Кавак]] === Плошчы === * [[Плошча Ахмедыя]] * [[Плошча Таксім]] * [[Плошча Беязід]] * [[Плошча Новай мячэці]] [[Файл:074 Istanbul.11.2006 resize.JPG|thumb|Егіпецкі кірмаш]] === Вежы === * [[Галацкая вежа|Вежа Галата]] * [[Вежа Беязід]] * [[Дзявочая вежа]] * [[Абеліск Канстанціна]] * [[Гоцкая калона]] === Масты === * [[Галацкі мост]] * [[Мост Атацюрка]] * [[Мост Халіч]] * [[Басфорскі мост]] * [[Мост Султана Мехмеда Фаціха]] * [[Акведук Валента]] === Кірмашы Стамбула === * [[Вялікі рынак, Стамбул]] * [[Егіпецкі рынак]] === Небаскробы === * [[Isbank Tower 1]] == Гарады пабрацімы == Брацкімі гарадамі Стамбула з’яўляюцца 48 гарадоў свету:<ref>http://www.greatistanbul.com/sister_cities.htm {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141022085201/http://www.greatistanbul.com/sister_cities.htm |date=22 кастрычніка 2014 }} Гарады пабрацімы г. Стамбула</ref> {| | valign="top" | * {{Сцяг Кубы}} [[Гавана]], [[Куба]] * {{Сцяг ЗША}} [[Х’юстан]], [[ЗША]] * {{Сцяг Інданезіі}} [[Джакарта]], [[Інданезія]] * {{Сцяг Саудаўскай Аравіі}} [[Джыда]], [[Саудаўская Аравія]] * {{Сцяг Малайзіі}} [[Джахор-Бахру]], [[Малайзія]] * {{Сцяг Афганістана}} [[Кабул]], [[Афганістан]] * {{Сцяг Расіі}} [[Казань]], [[Расія]] * {{Сцяг Судана}} [[Хартум]], [[Судан]] * {{Сцяг Пакістана}} [[Лахор]], [[Пакістан]] * {{Сцяг Туркменіі}} [[Мары (горад)|Мары]], [[Туркменістан]] * {{Сцяг Украіны}} [[Адэса]], [[Украіна]] * {{Сцяг Кіргізіі}} [[Ош]], [[Кіргізія]] * {{Сцяг Балгарыі}} [[Плоўдзіў]], [[Балгарыя]] * {{Сцяг Чэхіі}} [[Прага]], [[Чэхія]] * {{Сцяг Марока}} [[Рабат]], [[Марока]] | valign="top" | * {{Сцяг Казахстана}} [[Алматы]], [[Казахстан]] * {{Сцяг Іарданіі}} [[Аман]], [[Іарданія]] * {{Сцяг Азербайджана}} [[Баку]], [[Азербайджан]] * {{Сцяг Іспаніі}} [[Барселона]], [[Іспанія]] * {{Сцяг Германіі}} [[Берлін]], [[Германія]] * {{Сцяг Венгрыі}} [[Будапешт]], [[Венгрыя]] * {{Сцяг Аргенціны}} [[Буэнас-Айрэс]], [[Аргенціна]] * {{Сцяг Ірана}} [[Ісфахан]], [[Іран]] * {{Сцяг Рэспублікі Карэі}} [[Пусан]], [[Рэспубліка Карэя]] * {{Сцяг Егіпта}} [[Каір]], [[Егіпет]] * {{Сцяг Бангладэш}} [[Чытагонг]], [[Бангладэш]] * {{Сцяг Германіі}} [[Кёльн]], [[Германія]] * {{Сцяг Румыніі}} [[Канстанца]], [[Румынія]] * {{Сцяг ААЭ}} [[Дубай (горад)|Дубай]], [[ААЭ]] * {{Сцяг Албаніі}} [[Дурэс]], [[Албанія]] * {{Сцяг Італіі}} [[Фларэнцыя]], [[Італія]] | valign="top" | * {{Сцяг Бразіліі}} [[Рыа-дэ-Жанэйра]], [[Бразілія]] * {{Сцяг Босніі і Герцагавіны}} [[Сараева]], [[Боснія і Герцагавіна]] * {{Сцяг Узбекістана}} [[Самарканд]], [[Узбекістан]] * {{Сцяг Кітая}} [[Шанхай]], [[Кітай]] * {{Сцяг Японіі}} [[Сіманасэкі]], [[Японія]] * {{Сцяг Паўночнай Македоніі}} [[Скоп’е]], [[Паўночная Македонія]] * {{Сцяг Расіі}} [[Санкт-Пецярбург]], [[Расія]] * {{Сцяг Швецыі}} [[Стакгольм]], [[Швецыя]] * {{Сцяг Францыі}} [[Страсбург]], [[Францыя]] * {{Сцяг Грузіі}} [[Тбілісі]], [[Грузія]] * {{Сцяг Італіі}} [[Венецыя]], [[Італія]] * {{Сцяг Польшчы}} [[Варшава]], [[Польшча]] * {{Сцяг Кітая}} [[Сіянь]], [[Кітай]] * {{Сцяг Венесуэлы}} [[Каракас]], [[Венесуэла]] * {{Сцяг Лівана}} [[Бейрут]], [[Ліван]] |} == Вядомы ўраджэнцы і жыхары == * [[Арус Тыгранаўна Васканян]] * [[Астхік Ісаакаўна Кантарджан]] * [[Ваграм Камеравіч Папазян]] * [[Ваграм Папазян]] == Гл. таксама == * [[Рымская імперыя]] * [[Візантыя]] * [[Лацінская імперыя]] * [[Асманская імперыя]] * [[Турэцкая Рэспубліка]] * [[Стамбульскі міжнародны кінафестываль]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Сусветная спадчына|356}} {{Commons|Category:}} * [http://www.istanbul.com istanbul.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200311005655/https://istanbul.com/ |date=11 сакавіка 2020 }} * [http://www.lonelyplanet.com/turkey/istanbul Lonely Planet] {{Культурная сталіца Еўропы}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Турцыі]] [[Катэгорыя:Стамбул| ]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] 7k4xlu0juf7qwpzs6d5e0rylzpv9p4u 5202750 5202735 2026-09-20T14:56:20Z M.L.Bot 261 Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/Summershell67|Summershell67]]) і адноўлена версія 5165342, зробленая M.L.Bot: дадаў на Вікіданыя 5202750 wikitext text/x-wiki {{НП | статус = Горад | ранейшыя імёны = Візанціён, Канстанцінопаль }} '''Стамбул''' — самы вялікі горад [[Турцыя|Турцыі]], марскі порт, культурны і прамысловы цэнтр краіны. Амаль 13-мільённае насельніцтва робіць яго чацвёртым [[мегаполіс]]ам Еўропы. Адзіны мегаполіс планеты, размешчаны ў двух частка свету ([[Еўропа|Еўропе]] і [[Азія|Азіі]]). Былая сталіца [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]] (330—395), [[Візантыйская імперыя|Усходняй Рымскай імперыі (Візантыі)]] (395—1204 і 1261—1453), [[Лацінская імперыя|Лацінскай імперыі]] (1204—1261), [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] (1453—1922). Мае важнае міжнароднае гістарычнае і культурнае значэнне. Гістарычныя раёны Стамбула ў 1985 унесеныя ў [[Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Турцыі|Спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА]]. Стамбул з’яўляецца адным з самых вялікіх гарадоў свету, гэта самая вялікая агламерацыя ў [[Еўропа|Еўропе]]. З’яўляецца сталіцай [[Стамбул (правінцыя)|правінцыі Істамбул]]. Горад з’яўляецца прамысловай сталіцай Турцыі, тут вырабляецца ¼ прамысловай прадукцыі краіны. Адначасова гэта і фінансавая сталіца, тут знаходзяцца штаб-кватэры некалькіх дзясяткаў банкаў і біржа [[каштоўныя паперы|каштоўных папер]]. Стамбул гэта і вялікі транспартны вузел: тут знаходзіцца самы вялікі гандлёвы [[порт]] Турцыі, два міжнародныя [[аэрапорт]]ы, праз горад праходзіць транскантынентальная [[чыгунка]]. У горадзе налічваецца 5 універсітэтаў, самы стары з якіх [[Стамбульскі ўніверсітэт]] быў заснаваны ў [[1453]] годзе. Горад знаходзіцца на ўзбярэжжы [[Чорнае мора|Чорнага]] і [[Мармуровае мора|Мармуровага мора]]. Праліў Басфор, які аддзяляе Еўропу ад [[Азія|Азіі]] адначасова дзеліць і Стамбул на дзве часткі, што робіць Стамбул адзіным у свеце горадам, які знаходзіцца на двух кантынентах. Два вялікія масты злучаюць еўрапейскую і азіяцкую часткі горада ([[Басфорскі мост]], які быў пабудаваны ў [[1973]] годзе, даўжынёй 1074 метры і мост [[Мехмета,]] які быў пабудаваны ў [[1988]] годзе, даўжынёй 1090 метраў). [[Заліў Залаты Рог]] дзеліць еўрапейскую частку горада на паўднёвую частку [[Стары Стамбул]] і паўночную [[Беюглу]]. Стамбул з’яўляецца рэзідэнцыяй праваслаўных Канстанцінопальскіх патрыярхаў. == Назва == Самая старажытная назва горада, якую далі грэчаскія каланісты — '''Візантый''' (па-грэчаску: Βυζάντιον, па-лацінску: Byzantium). Кароткі час у [[3 ст.]] горад называўся '''Аўгуста Антаніна''', гэту назву даў імператар [[Септымій Север]] у гонар свайго сына. Калі [[Канстанцін I Вялікі|Канстанцін Вялікі]] зрабіў горад усходняй сталіцай [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]], горад пачаў звацца Другім Рымам (лац.: Secunda Roma, грэч.: Δευτέρα Ρώμη). У [[5 ст.]] выкарыстоўвалася назва Новы Рым (лац.: Nova Roma, грэч.: Νέα Ρώμη). Замест назвы Новага Рыма неўзабаве сталі часцей выкарыстоўваць назву Канстанцінопаль або Канстанцінопаліс (грэч.: Κωνσταντινούπολις, лац.: Constantinopolis), што азначае «горад Канстанціна». Да таго ж, у Візантыі горад называлі і «Царыцай гарадоў». У ісламскім свеце, горад быў вядомы на арабскай мове як: القسطنطينية, лацініцай: al-Qusṭanṭiniyah, старатурэцкай: قسطنطينيه, лацініцай: Kostantiniyye. Пасля заваявання Канстанцінопаля ў [[1453]], гэта была афіцыйная назва горада ў турэцкай мове, выкарыстоўвалася да падзення [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] ў [[1923]]. У персідскай і арабскай мовах карысталіся назвамі ''Rūmiyet al-kubra'' (вялікі горад рымлян) або ''Taht-i Rūm'' (сталіца рымлян) і падобнымі. Назва '''Стамбул''' упершыню згадваецца ў [[10 ст.]] у армянскіх, турэцкіх і арабскіх крыніцах. Назва паходзіць ад грэчаскага паняцця ''εἰς τὴν Πόλιν'' або ''στην Πόλη'', што азначае «ў горадзе». Гэтая назва выкарыстоўвалася асманамі да заваявання гэтага горада, выкарыстоўвалася таксама і ў часы асманскага валадарства, хоць афіцыйная назва была قسطنطينيه, (Kostantiniyye). Пасля стварэння Турэцкай Рэспублікі ў 1923, гэта імя абвешчана адзінай афіцыйнай назвай горада. Як у [[Візантыя|Візантыі]], так і ў Асманскай імперыі гораду давалі ганаровыя імёны, напрыклад Дзверы дабрабыту, Высокая Порта, Сталіца прастолу і інш. Ва ўсходніх і паўднёвых славянскіх мовах, а таксама ў беларускай па-ранейшаму выкарыстоўваецца назва '''Царград''' (стараславянск. мова: Цѣсарьградъ, руск. мова: Царьград, балгарск. мова: Цариград, украінск. мова: Царгород, паўднёваславянск. мовы: Цариград). Спалучэнне славянскіх слоў «цар» і «горад», якое, верагодна паходзіць ад грэчаскага тэрміна ''Βασιλέως Πόλις'', што азначае «горад імператара» (або цара). Сярэдневяковыя [[вікінгі]], іначай [[варагі]], гэты горад называлі нарвежскім імем Miklagarðr (Вялікі Горад). Сёння гэта назва выкарыстоўваецца ў ісландскай мове ў выглядзе ''Mikligarður''. == Гісторыя == === Першае паселішча === Першым паселішчам чалавека на месцы сучаснага Стамбула лічыцца [[неаліт]]ычнае паселішча, якое было размешчана ў раёне сучаснай станцыі [[Стамбульскае метро|стамбульскага метро]] Енікапы. Яно датуецца [[6500 да н.э.]] Самы старажытны помнік культуры знаходзіцца на [[Анатолія|Анаталійскім]] беразе Басфора — курган Фіяртэпе, датуецца [[5500 да н.э.|5500]]—[[3500 да н.э.]] [[Фракійцы]], якія засялілі берагі Басфора ў канцы [[2 тысячагоддзе да н.э.|II тысячагоддзя да н.э.]], пабудавалі паселішчы Семістра і Лігас (апошняе на Палацавым мысе поруч сучаснага палаца Тапкапы ([[1100 да н.э.|1100]] — [[1000 да н.э.]]) У [[685 да н.э]] на мысе Мода [[грэкі]] з [[Мегара|Мегары]] заснавалі паселішча [[Халкідон]]. === Візантый === {{main2|Візантый}} У [[667 да н.э.]] на месцы фракійскага Лігаса мегарцы на чале з Бізасам (Бізантам) заснавалі новы горад. У гонар правадыра каланістаў ён атрымаў імя Візантый. У [[512 да н.э.|512]] — [[478 да н.э.]] Візантый знаходзіўся пад уладай [[Персія|Персіі]]. Пасля вызвалення ўвайшоў у склад Афінскай Архе. У [[411 да н.э.|411]] — [[409 да н.э.|409]] і [[405 да н.э.|405]] — [[389 да н.э.]] — часова знаходзіўся пад кантролем [[Спарта|Спарты]], у [[364 да н.э.]] — [[Фівы (Грэцыя)|Фіваў]]. У [[357 да н.э.]] канчаткова выходзіць з падначалення [[Афіны|Афін]]. У [[227 да н.э.]] горад атакавалі [[кельты]] ([[галы]]), якія пасля пасяліліся на паўночным беразе Залатога Рога. У [[146 да н.э.]] Візантый заключыў пагадненне з [[Рым]]ам, у [[74 да н.э.]] — увайшоў у склад Рымскай рэспублікі. У [[193]] горад пасля трохгадовай аблогі быў захоплены Септыміем Северам. Ён загадаў разбурыць гарадскія сцены і пазбавіць горад усіх прывілеяў. === Канстанцінопаль === {{main2|Канстанцінопаль}} [[Файл:Byzantinischer Mosaizist um 1000 002.jpg|200px|thumb|Мазайка [[Канстанцін Вялікі|Канстанціна Вялікага]]]] У 324—330 гадах Канстанцін Вялікі пабудаваў на месцы Візантыя новую сталіцу Рымскай імперыі. За час праўлення Канстанціна ў горадзе было пабудавана 30 палацаў і храмаў, 4 тысячы вялікіх жылых дамоў, па паўтары сотні лазняў і пякарань, 8 вадаправодаў, 2 тэатры, цырк і новы іпадром. Пасля смерці імператара Феадосія I у 395 г. Рымская імперыя канчаткова распалася на дзве часткі. Канстанцінопаль робіцца сталіцай Усходняй Рымскай або Візантыйскай імперыі. 12 ліпеня 400 г. жыхары Канстанцінопаля са зброяй у руках выганяюць з горада кельтаў. У 412 г. Канстанцінопаль і яго абарончыя збудаванні былі пашкоджаны землетрасеннем. Таму ў часы Феадосія II на захад ад «канстанцінавых сцен» былі пабудаваны новыя сцены. Найвышэйшага росквіту Візантый дасягнуў у часы імператара Юстыніяна I (527—565). Ён разгарнуў у сталіцы грандыёзных маштабаў будаўніцтва. У 532—537 гадах быў пабудаваны [[Канстанцінопальскі Сафійскі сабор|сабор Святой Сафіі]] — па тых часах найбуйны ў свеце хрысціянскі храм. У 625—626 Канстанцінопаль перажыў цяжкую аблогу — з усходу пад яго сценамі стаялі персы, з захаду — авары. У 670, 674—678, 717—718 гг. горад штурмавалі арабы, у 698 г. яго захапілі і абрабавалі самі візантыйцы — супернікі імператара Ляонція, у 705 г. каля сцен сталіцы стаялі балгары, якім адкрыў вароты сам імператар Юстыніян II. З 726 г. да 843 г. Канстанцінопаль знаходзіўся ў эпіцэнтры грамадзянскай вайны паміж іконаборцамі і прыхільнікамі шанавання абразоў. У 860, 874, 944, 1043 гг. на горад нападалі [[русы]]. Пасля перамогі пад Манцыкертам у 1071 г. над імператарам Раманам IV Дыягенам, турэцкія султаны з дынастыі Сельджукаў захопліваюць Малую Азію. Усходняя мяжа імперыі праходзіла амаль па прадмесцях Канстанцінопаля. Аляксей I Камнін спадзяваўся скарыстаць у сваіх мэтах крыжацкі рух. Аднак з’яўленне Іерусалімскага каралеўства (гл. далей: [[Першы крыжовы паход]]) і актыўнае прасоўванне на Усход заходніх канкурэнтаў — венецыянцаў, генуэзцаў, пізанцаў нанесла ўдар па эканоміцы візантыйскай сталіцы. Незадаволены гэтым Андронік I Камнін у 1183 г. адмяніў прывілеі італьянскіх гандляроў і выгнаў іх за межы імперыі. Венецыянцы адпомсцілі — у час Чацвёртага крыжовага паходу заходнія рыцары аблажылі Канстанцінопаль і 13 красавіка 1204 г. узялі горад штурмам і разрабавалі. Канстанцінопаль быў пераўтвораны ў сталіцу новай дзяржавы — [[Лацінская імперыя|Лацінскай імперыі]]. Вярнуць сабе горад грэкі здолелі толькі 15 ліпеня 1261 г., калі жыхары адкрылі вароты імператару нікейскаму Міхаілу VIII Палеалогу. Аднавіць колішнюю магутнасць Палеалогі не здолелі. Канстанцінопаль заняпаў, яго насельніцтва скарачалася. Асабліва адчувальным адток жыхароў стаў тады, калі суседнія султаны з дынастыі Асманаў сталі аб’ядноўваць пад сваёй уладай да таго разрозненыя турэцкія княствы Малой Азіі і паступова захопліваць візантыйскія гарады і правінцыі. === Сталіца Асманскай імперыі === {{main2|Асманская імперыя}} [[Файл:Benjamin-Constant-The Entry of Mahomet II into Constantinople-1876.jpg|200px|thumb|Уступленне [[Мехмед II|Мехмеда II]] у Канстанцінопаль]] У 1457—1458 гг. горад стаў сталіцай Асманскай імперыі. Амаль усе жыхары Канстанцінопаля, якія засталіся ў жывых пасля штурму горада, былі ператвораны ў рабоў і прададзены. Для новай сталіцы спатрэбіліся новыя жыхары. Першымі перасяленцамі сталі туркі з Аксарая, армяне з Бурсы, грэкі з Эгейскіх астравоў і Пелапанеса. У 1461 г. [[Мехмед II]] захапіў [[Трапезунд]] і мясцовых грэкаў таксама перасяліў у Стамбул. Ужо 3 чэрвеня 1453 г. султан загадаў перабудаваць у мусульманскую мячэць сабор Святой Сафіі. Тая ж доля чакала і большасць іншых хрысціянскіх храмаў. Побач з імі пачалі будаваць і новыя мячэці, першай з якіх стаў комплекс у гонар Ейюба Ансары. Мячэць Фаціх была пабудавана пад кіраўніцтвам грэчаскага архітэктара Хрыстадула на месцы і з матэрыялаў царквы Святых Апосталаў. Пры Мехмедзе II таксама пачалося будаўніцтва стамбульскага Вялікага рынка. Недалёка ад былога [[Форум Феадосія|Форума Феадосія]] пабудаваны Султанскі палац (Эскі-Сарай), аднак у ім султану было цесна, і ў 1466 на месцы былога Акропаля Візантыя пачалося будаўніцтва новага палаца — Тапкапы. Пасля сюды пераехаў сам султан і яго канцылярыя, а двор і Гарэм засталіся ў старым палацы. Спачатку горад выглядаў маланаселеным, да таго ж у большасці яго жыхароў не было прыстойных умоў для існавання. Не дзіўна, што людзі паміралі ад хвароб, толькі чума штогод забірала некалькі соцень жыццяў. Аднак насельніцтва Стамбула хутка расло, і да канца [[15 стагоддзе|ХV ст.]] перавысіла 200 тысяч, амаль у 7 раз больш, чым за апошнія гады існавання Візантыі. Мусульмане пры гэтым не складалі і 60 % жыхароў горада. У 1509 г. сталіца стала ахвярай землетрасення, якое разбурыла больш за сто мячэцей і некалькі тысяч жылых дамоў. У 1512 г. пры падтрымцы янычараў Стамбул захапіў султан [[Селім I]], які адхіліў ад улады свайго бацьку — Баязіда II. У 1513 г. ён загадаў знішчыць у сваіх уладаннях, і ў сталіцы ў прыватнасці, усіх [[шыіты|шыітаў]] — сапраўдных або падазроных. Затое пасля захопу ў 1517 г. Егіпта ў Стамбул перасялілі тысячы каірскіх рамеснікаў. [[Хіджаз]] прызнаў уладу Асманаў і султана ў якасці халіфа мусульман. У пацвярджэнне гэтаму на берагі Басфора перавезлі ісламскія рэліквіі. Стамбул ператварыўся ў цэнтр [[іслам|ісламскага свету]]. ==== Сулейман Вялікі і яго нашчадкі ==== У часы кіравання [[Сулейман І|Сулеймана І]] у 1520—1566 гг. горад перажывае новы «залаты век». Імперыя, якая працягнулася ад [[Марока]] да [[Індыйскі акіян|Індыйскага акіяна]], абавязана была трымаць годную сталіцу. У Стамбуле будуюцца новыя мячэці, медрэсэ і іншыя будынкі. Галоўны архітэктар Сулеймана [[Сінан]] будуе, у прыватнасці мячэць Шах-задэ (скончана ў 1548 г.) і мячэць Сулеймана, якая ператварылася ў сапраўдны сімвал Стамбула. Разбудоўваецца палац Тапкапы, куды па патрабаванні жонкі султана Раксаланы перабіраецца і султанскі [[гарэм]]. Свой палац будуе і вялікі візір Ібрагім-паша — з заходняга боку былога іпадрома. Пасля смерці Сулеймана Асманская імперыя пачынае хіліцца да заняпаду, але ў сталіцы працягваецца будаўніцтва мячэцей і медрэсэ, рынкаў і лазняў. У часы Ахмеда I, будуецца [[Блакітная мячэць]] (1609—1616) — першая ў ісламскім свеце мячэць з шасцю мінарэтамі. Велізарныя выдаткі на будаўніцтва ў горадзе спусташалі дзяржаўны скарб, а ваеннае шчасце ад імперыі пачало адварочвацца. Асман II у 1622 г., раздражнены паражэннем пад Хоцінам, наогул вырашыў перанесці сталіцу на ўсход — да [[Дамаск]]а або Алепа. Аднак паўсталі янычары, султана схапілі і пасля катавання забілі ў крэпасці Едыкуле. Да сярэдзіны [[XVII ст.]] Стамбул ператвараецца ў адзін з найбуйных гарадоў тагачаснага свету. У горадзе працавала 23 тысячы майстэрань (80 тысяч рабочых). Толькі буйных купцоў налічвалася 15 тысяч. Ім належала 32 тысячы крам і складоў. Аднак жыллёвае і гаспадарчае будаўніцтва вялося хаатычна і пажары пагражалі ледзь не ўсяму гораду. У 1572 г. быў прыняты нават адмысловы закон, які патрабаваў ад гаспадара кожнага дома мець [[драбіны]] і вялікія бочкі з вадой. Тым не менш толькі з 1633 г. да 1698 г. — у Стамбуле адбыўся 21 вялікі пажар, найбольшы — у 1660 г. Стамбул заставаўся цэнтрам не толькі турэцкай або ісламскай культуры. У горадзе працягвала дзейнічаць Канстанцінопальская Патрыярхія праваслаўнай царквы (рэзідэнцыяй патрыярха з 1456 г. была царква Багародзіцы (у 1587 г. ператвораная ў мячэць), з 1720 г. — царква Святога Георгія). У 1565 г. была адкрыта першая армянская друкарня, у 1627 г. — першая грэчаская. І толькі ў 1727 г. султан [[Ахмед III]], які лічыў сябе вялікім асветнікам, пабудаваў у палацы Тапкапы бібліятэку (1719 г.) і даў дазвол на адкрыццё друкарні для друку кніг на турэцкай і арабскай мовах, пры ўмове што яна не будзе друкаваць рэлігійнай літаратуры (супраць гэтага пярэчыла духавенства). Апошняе дзесяцігоддзе кіравання Ахмеда III атрымала назву «эпохі цюльпанаў» і праславілася модай на ўсё раскошнае і французскае. На ўзор [[Версаль|Версаля]] ў Стамбуле і побач з ім, адзін за адным будуюцца султанская палацы ў стылі барока і ракако — Саадабад, Гумаюнабад, Нешабад, Ферахабад і інш. ==== Рэформы ==== У [[XVIII ст.]] Асманская імперыя знаходзіцца ў стане глыбокага крызісу. Эканамічная дэградацыя дапаўняецца палітычным застоем. Паражэнні ў войнах з Аўстрыяй і Расіяй з’яўляюцца чарговым сведчаннем паглыблення крызісу, але і спробы мадэрнізацыі, найперш, ваеннай арганізацыі (у Стамбуле, у прыватнасці, ствараюць артылерыйскую, інжынерную, навігацыйную і марскую школы) распальваюць барацьбу між сабою пануючых слаёў грамадства. Порта губляе Крым і Паўночнае Прычарнамор’е, на Егіпет замахваюцца адначасова французы і брытанцы, «вялікія» дзяржавы пачынаюць абмяркоўваць будучыню ўсёй імперыі Асманаў (так званае «Усходняе пытанне») і статус чарнаморскіх праліваў. Порту адкрыта пачынаюць зваць «Хворы Басфор». Усё гэта прымушае султана Селіма III (1789—1807) пачаць сапраўдныя рэформы. У 1793 г. ствараюцца першыя часці рэгулярнага войска, у сталіцы будуюцца новыя казармы, пашыраюцца ваенныя школы, аднаўляецца праца друкарань. Незадаволеныя новаўвядзеннямі, янычары ў 1807 г. скідваюць манарха-рэфарматара і саджаюць на прастол сваіх марыянетак. Прыхільнікі рэформ збіраюць уласнае войска і з яго дапамогай прыводзяць да ўлады Махмуда II, які працягвае справу Селіма. Праўда яму даводзіцца адначасова змагацца з паўстаннем грэкаў, на баку якіх — грамадская думка ўсёй Еўропы, і змяняць чыноўнікаў-фанарыётаў лаяльных туркам. Пасля чарговага мяцяжу янычараў султан канчаткова ліквідуе янычарскі корпус. Наступны султан Абдул-Меджыд I (1839—1861) 3 лістапада 1839 выдае Гюльханейскі ўказ аб пачатку глыбокіх рэформ, якія атрымліваюць назву «танзімат». Стамбул таксама мяняецца. У 1845 г. пабудаваны першы пастаянны Галацкі мост. У 1846 г. адчыняецца Сельскагаспадарчая школа, 1848 — першае педагагічнае вучылішча, 1850 — таварыства Еджумен і Даніш (Старатурэцкая Акадэмія навук), у моду зноў, але ўжо сярод шырэйшых слаёў, уваходзяць французская мова і еўрапейская адзежа. Тым больш, што ў час Крымскай вайны англічане з французамі становяцца саюзнікамі, і іх салдаты размяшчаліся ў Стамбуле. Пасля перамогі над Расіяй рэзідэнцыю султана ўрачыста пераносяць з палаца Тапкапы ў новую рэзідэнцыю, пабудаваную па еўрапейскім узоры, — палац Далмабахчэ. У 1867 г. пачынае працаваць першы турэцкі прафесійны тэатр, у 1868 г. — Галатасарайскі ліцэй. У 1870 г. афіцыйна адчыняецца ўніверсітэт, праўда праіснаваў ён нядоўга — да канца 1871 г. У 1871 г. у Стамбуле з’яўляецца першая трамвайная лінія, а ў 1875 г. карлікавая лінія метро. ==== Абдул-Гамід II і «младатуркі» ==== [[Файл:Ottoman-Empire-Public-Demo.png|300px|thumb|Публічнае выступленне, Стамбул, [[1908]]]] У 1875 г. урад імперыі вымушаны быў абвясціць аб дзяржаўным банкруцтве. Бездапаможнасцю ўлады паспрабавалі скарыстацца апазіцыянеры — «новыя асманы» на чале з Ахмедам Мідхат-пашою. Пад ціскам вуліц і ўлічваючы незадаволенасць у воінскіх часцях султан Абдул-Азіз у маі 1876 згаджаецца ўвесці Мідхат-пашу ў склад урада, а пасля — і сам адракаецца ад стальца. Новы султан Мурад V абмяжоўваецца амністыяй і фармальнай згодай на абмеркаванне праекта канстытуцыі. Праз тры месяцы адхіляюць ад улады і яго. Новым султанам робіцца Абдул-Хамід II. Ён прызначае Мідхат-пашу вялікім візірам. 23 снежня 1876 г. на ўрачыстай цырымоніі ў Стамбуле ад імя султана аб’яўляюць аб увядзенні канстытуцыі. Але выконваць яе Абдул-Хамід II не збіраўся. У лютым Мідхата адхіляюць ад урада. Абраны парламент прапрацаваў толькі год. Спасылаючыся на новую вайну з Расіяй, дэпутатаў разганяюць, і султан усталёўвае рэжым асабістай дыктатуры, які атрымаў назву «зулюм». Уведзена жорсткая цэнзура, іншадумцаў за малую падазронасць арыштоўваюць, па краіне коцяцца армянскія пагромы. «Вялікія дзяржавы» на ўсё гэта заплюшчвалі вочы. Бо эканоміка імперыі скора перайшла пад іх кантроль. У 1881 г. у Стамбуле еўрапейцы ствараюць «Адміністрацыю асманскай дзяржаўнай пазыкі», якая атрымлівае права збіраць падаткі з падданых султана для вяртання замежных пазык. Функцыі цэнтральнага дзяржаўнага банка фактычна выконвае Атаманскі банк, які на самай справе з’яўляецца ўласнасцю брытанцаў і французаў. Імперыя адчыняецца Захаду. У 1889 г. у Канстанцінопалі адкрываецца чыгуначны вакзал, які прымае знакаміты «[[Усходні экспрэс]]» маршрутам «[[Парыж]]-Стамбул». Іншаземцы прымаюць удзел і ў развіцці ўласнай інфраструктуры асманскай сталіцы — у канцы [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] горад атрымлівае сучасную сістэму электра- і водазабеспячэння. Змаганне супраць рэжыму «зулюма» ўзначальвае партыя «Яднанне і прагрэс» («маладыя туркі»), першая суполка якой была створана ў Стамбуле ў 1889 г. У 1908 г. успыхнула Младатурэцкая рэвалюцыя. 24 чэрвеня Абдул-Хамід II, вымушаны выканаць ультыматум рэвалюцыянераў, выдае ўказ аб узнаўленні канстытуцыі і скліканні парламента. Але ў красавіку 1909 г. у Стамбуле ўспыхвае мяцеж. Младатуркі накіроўваюць у сталіцу войска і фактычна бяруць горад штурмам. Абдул-Хаміда II канчаткова пазбаўляюць стальца. === Турэцкая рэспубліка === Вайну за незалежнасць Турцыі ўзначаліў Мустафа Кемаль (Атацюрк). Сталіцай новаўтворанай Турэцкай Рэспублікі стала Анкара. У 1930 г. прыняты закон, які забараніў у афіцыйных дакументах выкарыстоўваць назву Канстанцінопаль. Адзінай афіцыйнай назвай горада стала імя Стамбул. == Геаграфія == Стамбул размяшчаецца ў паўночна-заходняй частцы Турцыі, у [[Мармуроваморскі рэгіён|Мармуроваморскім рэгіёне]] і займае плошчу каля 5,5 тысяч км². Праліў [[праліў Басфор|Басфор]], які злучае [[Мармуровае мора|Мармуровае]] і [[Чорнае мора|Чорнае]] моры, падзяляе горад на дзве вялікія часткі: [[Еўропа|еўрапейскую]], дзе размяшчаюцца гістарычныя і эканамічныя цэнтры горада, і [[азія]]цкую, ці [[Анатолія|анаталійскую]], — такім чынам, Стамбул з’яўляецца адзіным горадам на планеце, які ляжыць у двух частках свету. Заходняя частка Стамбула далей раздзяляецца яшчэ і залівам [[Залаты Рог]], натуральнай бухтай у праліве Басфор, вакол якой утварыўся Візантый, а потым Канстанцінопаль. Злучэнне Мармуровага мора, Басфора і Залатога Рогу — гістарычнае сэрца горада і выдатны краявід сучаснага Стамбула. === Клімат === Стамбул размяшчаецца ў зоне [[умераны клімат|ўмеранага клімату]]. Сярэдняя гадавая [[тэмпература]] складае 14,3&nbsp;°C, сярэдняя гадавая колькасць [[ападкаў]] — 844 мм.<ref>{{cite web |url=http://www.meteor.gov.tr/veridegerlendirme/yillik-toplam-yagis-verileri.aspx?m=ISTANBUL |title=Yıllık Toplam Yağış Verileri - İstanbul |df=mdy |archive-url=https://web.archive.org/web/20130331072105/http://www.meteor.gov.tr/veridegerlendirme/yillik-toplam-yagis-verileri.aspx?m=ISTANBUL |archive-date=31 сакавіка 2013 |url-status=dead }}</ref> [[Мікракліматычныя]] асаблівасці фарміруюцца ў халмістых, прыморскіх і ўнутраных раёнах горада. Самым цёплым месяцам з’яўляецца [[жнівень]] з сярэдняй тэмпературай 23,5&nbsp;°C, самым халодным — [[студзень]] з тэмпературай у 5,8&nbsp;°C. Найбольшая колькасць ападкаў выпадае ў [[снежань|снежні]], у сярэднім 124 мм; найменшая — у [[чэрвень|чэрвені]], у сярэднім 34 мм. Самая нізкая зарэгістраваная тэмпература склала −16,1&nbsp;°C ([[9 лютага]] [[1927]]). Самая высокая зарэгістраваная тэмпература склала 40,5&nbsp;°C ([[12 ліпеня]] [[2000]]).<ref>{{cite web|url=http://www.mherrera.org/temp.htm |title=Extreme Temperatures Around the World- world highest lowest temperatures |publisher=Mherrera.org |access-date=22 студзеня 2010}}</ref> {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:100%;border:0px;text-align:center;line-height:120%;" ! style="background: #99CCCC; color: #000080" height="17" |Месяц ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Сту ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Лют ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Сак ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Кра ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Май ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Чэр ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Ліп ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Жні ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Вер ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Кас ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Ліс ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Сне ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Год |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" |Сярэдні максімум °C | style="background: #00B0FF; color:#000000;" | 8,7 | style="background: #00C0FF; color:#000000;" | 9,1 | style="background: #40E0FF; color:#000000;" | 11,2 | style="background: #80FFA0; color:#000000;" | 16,5 | style="background: #FFFF80; color:#000000;" | 21,4 | style="background: #FFB000; color:#000000;" | 26,0 | style="background: #FF9000; color:#000000;" | 28,4 | style="background: #FF9000; color:#000000;" | 28,5 | style="background: #FFC000; color:#000000;" | 25,0 | style="background: #E0FF80; color:#000000;" | 20,1 | style="background: #80FFC0; color:#000000;" | 15,3 | style="background: #40E0FF; color:#000000;" | 11,1 | style="background: #A0FF80; color:#000000;" | 18,8 |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" |Сярэдні мінімум °C | style="background: #5068FF; color: black;" | 2,9 | style="background: #5068FF; color: black;" | 2,8 | style="background: #4070FF; color: black;" | 3,9 | style="background: #00A0FF; color: black;" | 7,7 | style="background: #60F0FF; color: black;" | 12,0 | style="background: #80FFA0; color: black;" | 16,0 | style="background: #A0FF80; color: black;" | 18,5 | style="background: #A0FF80; color: black;" | 18,7 | style="background: #80FFC0; color: black;" | 15,5 | style="background: #60F0FF; color: black;" | 12,0 | style="background: #00B0FF; color: black;" | 8,5 | style="background: #0080FF; color: black;" | 5,3 | style="background: #20D0FF; color: black;" | 10,5 |- | colspan="14" style="text-align:center;font-size:90%;"|''Крыніца: [http://worldweather.wmo.int/014/c00047.htm Сусветная метэаралагічная арганізацыя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130607171000/http://worldweather.wmo.int/014/c00047.htm |date=7 чэрвеня 2013 }}'' |} == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Адміністрацыйнае дзяленне == [[Файл:Map of the Districts of Istanbul.png|thumb|250px]] Стамбул дзеліцца на 27 акруг, якія могуць уключаць сельскія прыгарады і асобныя населеныя пункты: Аўджылар, Кючукчэкмеджэ, Бакыркёй, Бахчэліэўлер, Багджылар, Гюнгёрэн, Эсэнлер, Байрампаша, Зейтынбурну, Фаціх, Эмінёну, Бейёглу, Бешыкташ, Шышлі, Кагытхане, Сарыйер, Газіасманпаша, Эйюп, Ускюдар, Бейкоз, Кадыкёй, Картал, Пендык, Тузла, Юмранійе, Прынцавы астравы і Малтэпе. == Транспарт == === Грамадскі транспарт === '''трамвай''' Хуткі трамвай (T1) пачаў перавозкі пасажыраў з 1992, маючы еўрапейскую шырыню каляіны, злучыў Сіркеджы з Тапкапы. Лінія была працягнутая ад Тапкапы ў Зейтынбурну ў сакавіку 1994, і ад Сікерджы да Емін’ёна ў красавіку 1996. 30 студзеня 2005 лінія была падоўжана ад Емін’ёна да Фіндыклі захапіўшы Залаты Рог па Галатыйскаму масту. Лінія мае 24 станцыі, даўжыню 14 км. Першапачаткова абслугоўвалася 22 цягнікамі лёгкага метро, вытворчасці ABB, якія цяпер пераведзеныя на іншыя лініі, у той час на станцыях былі часовыя высокія платформы. Гэтыя цягнікі былі заменены на 55 вагонаў Flexity Swift вытворчасці Bombardier Transportation у 2003 г. Працягласць поўнай паездкі 42 хвіліны. Штодзённая здольнасць перавозкі {{nobr|155 000}} чалавек. Кошт праекта US $ 110 млн. У верасні 2006 г. была адкрыта лінія трамвая Т2 кірункам ад Зейтынбурна да BAGCILAR. Лінія абслугоўваецца 14 вагонамі лёгкага метро вытворчасці ABB. Станцыі маюць высокія платформы на ўзроўні падлогі рухомага саставу. '''метро''' У пачатку XX стагоддзя ў Стамбуле працаваў Цюнель ({{lang-tr|Tünel}}) — падземны [[фунікулёр]], першапачаткова ён працаваў на коннай цязе, але ў [[1910 год у гісторыі метрапалітэна|1910]] быў электрафікаваны. Будаўніцтва сучаснага падземнага метрапалітэна ў Стамбуле пачалося ў 1992 г. Першая лінія (M2) Taксім — 4-ы Левент уведзена ў эксплуатацыю 16 верасня 2000 г. Даўжыня лініі 8,5 км, мае 6 станцый, пабудаваных аднатыпна, але ў розных колерах. Цяпер працуюць 8 цягнікоў па 4 вагоны ў кожным. Інтэрвал руху 5 хвілін, штодзённая перавозка {{nobr|130 000}} пасажыраў. Працягласць паездкі 12 хвілін. Падземка здольная процістаяць землетрасенням магутнасцю 9 балаў шкалы Рыхтэра. Паўночная галіна 4-ы Левент — Маслак была адчынена ў студзені 2009 г. Паўднёвая галіна ад Таксіма да Енікапі, перасякае Залаты Рог па мосце і далей вяртаецца пад старым горадам у Чычкан, у цяперашні час цалкам гатовая і, як чакаецца, павінна быць уведзена ў эксплуатацыю ў 2009 г. Участак будзе мець даўжыню 5,4 км і чатыры станцыі. На азіяцкім боку горада працягваецца будаўніцтва лініі ад Кадыкай да Картал. === Марскі транспарт === Марскі транспарт мае жыццёвую важнасць для Стамбула, бо горад практычна з усіх бакоў абмывае мора: Мармуровае мора і Залаты Рог, Басфор, Чорнае мора. Шмат жыхароў Стамбула жывуць на Азіяцкім боку горада, але працуюць на Еўрапейскім. Знакамітыя прыгарадныя паромы фарміруюць аснову штодзённага перамяшчэння паміж дзвюма часткамі горада — і транспартуюць у дзень больш, чым абодва вісячыя масты цераз Басфор. IDO (Istanbul Deniz Otobusleri — Стамбульскі марскі аўтобус) быў заснаваны ў 1987 г., дзейнічае паміж еўрапейскім, азіяцкім і некаторымі іншымі прыстанямі ў Мармуровым моры. Стамбульскі порт — адзін з галоўных у краіне. Стары порт на Залатым Рогу выкарыстоўваецца для асабістай навігацыі. Порт Каракай, выкарыстоўваецца для круізных караблёў, галоўны Стамбульскі грузавы порт знаходзіцца ў раёне Гарэм на азіяцкім боку горада. === Аэрапорты === Стамбул валодае двума міжнароднымі аэрапортамі: большы — гэта Міжнародны аэрапорт Атацюрк, размешчаны ў раёне Ешылкёй (Сан Стэфана) на Еўрапейскім боку, у 24 км ад цэнтра горада. Калі ён быў пабудаваны, то знаходзіўся на захадзе сталічнай вобласці, але цяпер ляжыць у межах горада. Меншы — Міжнародны аэрапорт Сабіха Гёкчэн размешчаны ў раёне Курткёй, што ў Азіяцкай частцы горада. Знаходзіцца, прыкладна ў 20 км на ўсход ад азіяцкіх кварталаў і 45 км на ўсход ад цэнтра горада. == Адукацыя == У горадзе знаходзіцца шмат універсітэтаў, якія ў асноўным дзяржаўныя, але існуюць таксама і прыватныя ўніверсітэты. * (Bahçeşehir University) * (Boğaziçi University) * Фаціх універсітэт * Галатасарай універсітэт * (Işık University) * (İstanbul Bilgi University) * (İstanbul Technical University) * (İstanbul University) * (Koç University) * (Marmara University) * (Sabancı University) * (Yeditepe University) * (Yıldız Technical University) == Славутасці Стамбула == === Цэрквы === [[Файл:Istanbul asv2020-02 img45 Hagia Sophia.jpg|thumb|Царква Святой Сафіі]] [[Файл:FenariIsaCamiiInIstanbulApril200701.jpg|thumb|Манастыр Ліпса]] * [[Сафійскі сабор у Канстанцінопалі]] * [[Царква Святой Ірыны]] * [[Царква Сергія і Вакха]] * [[Манастыр Пантакратара]] * [[Студыйскі манастыр]] * [[Манастыр Хора]] * [[Манастыр Мірэлеён]] * [[Манастыр Ліпса]] * [[Царква Марыі Мангольскай]] * [[Манастыр Багародзіцы Памакарысты]] * [[Манастыр Хрыста Пантапопта]] * [[Царква Святой Феадосіі]] * [[Царква Святой Фёклы]] * [[Царква Святога Феадосія ў Канстанцінопалі]] * [[Царква Іаана Прадцечы ў Канстанцінопалі]] * [[Царква Багародзіцы Кірыацісы]] * [[Царква Святога Андрэя ў Крысе]] === Мячэці === [[Файл:Sultan Ahmed Mosque, Istambul.jpg|thumb|Блакітная мячэць]] * [[Блакітная мячэць]] * [[Мячэць Сулеймана]] * [[Мячэць Рустампаша]] * [[Новая мячэць]] * [[Мячэць Беязід]] * [[Мячэць Фаціх]] * [[Мячэць Лалелі]] * [[Мячэць Бодрум]] * [[Мячэць Валідэ-Султан]] * [[Мячэць Султан Селім]] * [[Мячэць Нурасманіе]] * [[Мячэць Артакей]] === Палацы === [[Файл:Gate of Salutation Topkapi Istanbul 2007 Pano.jpg|thumb|Палац Тапкапы]] * [[Палац Тапкапы]] * [[Палац Долмабахча]] * [[Палац Йылдыз]] * [[Влахернскі палац]] * [[Букалеён]] * [[Палац Гексу]] * [[Палац Бейлербейі]] * [[Палац Айналы Кавак]] === Плошчы === * [[Плошча Ахмедыя]] * [[Плошча Таксім]] * [[Плошча Беязід]] * [[Плошча Новай мячэці]] [[Файл:074 Istanbul.11.2006 resize.JPG|thumb|Егіпецкі кірмаш]] === Вежы === * [[Галацкая вежа|Вежа Галата]] * [[Вежа Беязід]] * [[Дзявочая вежа]] * [[Абеліск Канстанціна]] * [[Гоцкая калона]] === Масты === * [[Галацкі мост]] * [[Мост Атацюрка]] * [[Мост Халіч]] * [[Басфорскі мост]] * [[Мост Султана Мехмеда Фаціха]] * [[Акведук Валента]] === Кірмашы Стамбула === * [[Вялікі рынак, Стамбул]] * [[Егіпецкі рынак]] === Небаскробы === * [[Isbank Tower 1]] == Гарады пабрацімы == Брацкімі гарадамі Стамбула з’яўляюцца 48 гарадоў свету:<ref>http://www.greatistanbul.com/sister_cities.htm {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141022085201/http://www.greatistanbul.com/sister_cities.htm |date=22 кастрычніка 2014 }} Гарады пабрацімы г. Стамбула</ref> {| | valign="top" | * {{Сцяг Кубы}} [[Гавана]], [[Куба]] * {{Сцяг ЗША}} [[Х’юстан]], [[ЗША]] * {{Сцяг Інданезіі}} [[Джакарта]], [[Інданезія]] * {{Сцяг Саудаўскай Аравіі}} [[Джыда]], [[Саудаўская Аравія]] * {{Сцяг Малайзіі}} [[Джахор-Бахру]], [[Малайзія]] * {{Сцяг Афганістана}} [[Кабул]], [[Афганістан]] * {{Сцяг Расіі}} [[Казань]], [[Расія]] * {{Сцяг Судана}} [[Хартум]], [[Судан]] * {{Сцяг Пакістана}} [[Лахор]], [[Пакістан]] * {{Сцяг Туркменіі}} [[Мары (горад)|Мары]], [[Туркменістан]] * {{Сцяг Украіны}} [[Адэса]], [[Украіна]] * {{Сцяг Кіргізіі}} [[Ош]], [[Кіргізія]] * {{Сцяг Балгарыі}} [[Плоўдзіў]], [[Балгарыя]] * {{Сцяг Чэхіі}} [[Прага]], [[Чэхія]] * {{Сцяг Марока}} [[Рабат]], [[Марока]] | valign="top" | * {{Сцяг Казахстана}} [[Алматы]], [[Казахстан]] * {{Сцяг Іарданіі}} [[Аман]], [[Іарданія]] * {{Сцяг Азербайджана}} [[Баку]], [[Азербайджан]] * {{Сцяг Іспаніі}} [[Барселона]], [[Іспанія]] * {{Сцяг Германіі}} [[Берлін]], [[Германія]] * {{Сцяг Венгрыі}} [[Будапешт]], [[Венгрыя]] * {{Сцяг Аргенціны}} [[Буэнас-Айрэс]], [[Аргенціна]] * {{Сцяг Ірана}} [[Ісфахан]], [[Іран]] * {{Сцяг Рэспублікі Карэі}} [[Пусан]], [[Рэспубліка Карэя]] * {{Сцяг Егіпта}} [[Каір]], [[Егіпет]] * {{Сцяг Бангладэш}} [[Чытагонг]], [[Бангладэш]] * {{Сцяг Германіі}} [[Кёльн]], [[Германія]] * {{Сцяг Румыніі}} [[Канстанца]], [[Румынія]] * {{Сцяг ААЭ}} [[Дубай (горад)|Дубай]], [[ААЭ]] * {{Сцяг Албаніі}} [[Дурэс]], [[Албанія]] * {{Сцяг Італіі}} [[Фларэнцыя]], [[Італія]] | valign="top" | * {{Сцяг Бразіліі}} [[Рыа-дэ-Жанэйра]], [[Бразілія]] * {{Сцяг Босніі і Герцагавіны}} [[Сараева]], [[Боснія і Герцагавіна]] * {{Сцяг Узбекістана}} [[Самарканд]], [[Узбекістан]] * {{Сцяг Кітая}} [[Шанхай]], [[Кітай]] * {{Сцяг Японіі}} [[Сіманасэкі]], [[Японія]] * {{Сцяг Паўночнай Македоніі}} [[Скоп’е]], [[Паўночная Македонія]] * {{Сцяг Расіі}} [[Санкт-Пецярбург]], [[Расія]] * {{Сцяг Швецыі}} [[Стакгольм]], [[Швецыя]] * {{Сцяг Францыі}} [[Страсбург]], [[Францыя]] * {{Сцяг Грузіі}} [[Тбілісі]], [[Грузія]] * {{Сцяг Італіі}} [[Венецыя]], [[Італія]] * {{Сцяг Польшчы}} [[Варшава]], [[Польшча]] * {{Сцяг Кітая}} [[Сіянь]], [[Кітай]] * {{Сцяг Венесуэлы}} [[Каракас]], [[Венесуэла]] * {{Сцяг Лівана}} [[Бейрут]], [[Ліван]] |} == Вядомы ўраджэнцы і жыхары == * [[Арус Тыгранаўна Васканян]] * [[Астхік Ісаакаўна Кантарджан]] * [[Ваграм Камеравіч Папазян]] * [[Ваграм Папазян]] == Гл. таксама == * [[Рымская імперыя]] * [[Візантыя]] * [[Лацінская імперыя]] * [[Асманская імперыя]] * [[Турэцкая Рэспубліка]] * [[Стамбульскі міжнародны кінафестываль]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Сусветная спадчына|356}} {{Commons|Category:}} * [http://www.istanbul.com istanbul.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200311005655/https://istanbul.com/ |date=11 сакавіка 2020 }} * [http://www.lonelyplanet.com/turkey/istanbul Lonely Planet] {{Культурная сталіца Еўропы}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Турцыі]] [[Катэгорыя:Стамбул| ]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] opmxmbw2gpb1cq10fiomdve7d1t7ujp 0 8881 5203151 4702778 2026-09-21T10:44:56Z Autumndancer 168015 /* Памерлі */ 5203151 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == * [[18 верасня]]: Пасля шэрагу параз ад войскаў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] [[Багдан Хмяльніцкі]] заключыў з уладамі [[Белацаркоўскі мір]], паводле якога казацкай тэрыторыяй прызнавалася толькі Кіеўскае ваяводства, а Хмяльніцкі мусіў падпарадкоўвацца вялікаму гетману кароннаму і не мець самастойных знешніх зносін. == Нарадзіліся == * [[16 верасня]]: [[Энгельберт Кемпфер]], нямецкі падарожнік і натураліст * [[12 лістапада]]: [[Хуана Інес дэ ла Крус]], мексіканская паэтэса == Памерлі == * [[27 студзеня]]: [[Абрахам Блумарт]], нідэрландскі жывапісец * [[9 мая]]: [[Карнеліс дэ Вос]], фламандскі мастак * [[27 жніўня]]: [[Якаб Адрыянсзан Бакер]], галандскі мастак * [[26 лістапада]]: [[Генры Айртан]], дзеяч англійскай рэвалюцыі {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1651| ]] jd4s996rw928rqyq1lzf9b78upcw28v 0 14886 5202741 5148313 2026-09-20T14:42:37Z K.shytal 58227 /* Другая сусветная вайна і БССР */ дадаў галерэю фотаздымкаў 5202741 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Докшыцы |арыгінальная назва = Докшыцы |вобласць = Віцебская |раён = Докшыцкі |першае згадванне = 1407 }} '''До́кшыцы'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Dokšycy}}) — горад у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Докшыцкі раён|Докшыцкага раёна]], у вярхоўях [[Бярэзіна|р. Бярэзіна]]. Размешчаны за 200 км ад [[Віцебск]]а, 12 км ад чыгуначнай станцыі Параф’янава на лініі [[Маладзечна]] — [[Полацк]], аўтамабільнымі дарогамі злучаны з [[Вілейка]]й, [[Ушачы|Ушачамі]], [[Глыбокае|Глыбокім]], [[Лепель|Лепелем]] і [[Бягомль|Бягомлем]]. Насельніцтва 6 827 чал. (2017)<ref name="2017-Estimate"/>. == Назва == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Докшыцаў}} [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|Вадзім Жучкевіч]] лічыў, што найбольш верагодная сувязь назвы горада з прозвішчам балцкага паходжання. Вядомы блізкія прозвішчы Докаш, Докіш. Значэнне асновы ''doksnė'' — «лахманы». Згодна з У. Далям, ''докша'' азначае «хрышчаны»<ref>В. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 104.</ref>. У прывілеях вялікіх князёў напісаных [[лацінская мова|лацінай]] згадваюцца як ''Doxiczane''<ref name="pamiać" />, так зборна называліся докшыцкія жыхары («дакшычане»). == Гісторыя == === Перыяд Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай === Докшыцы ўзніклі не пазней за XIV ст., як сяло ў складзе [[Харэцкая воласць|Харэцкай воласці]], частка якой належала віленскаму ваяводзе [[Войцех Манівід|Войцеху Манівіду]]. Упершыню Докшыцы ўзгадваюцца ў грамаце вялікага князя літоўскага [[Вітаўт]]а, выдадзенай 13 студзеня 1407 года ў [[Вільня|Вільні]]. У ёй Манівід атрымаў пацвярджэнне на сёлы і сялян-даннікаў у Харэцкай воласці, сярод якіх названы даннікі «доксычане» (''doxyczane''). Пасля смерці Манівіда (1423) Докшыцы перайшлі да яго сына [[Івашка Манівідавіч|Яна (Івашкі) Манівідавіча]], у 1485 г. — да [[Войцех Янавіч Манівід|Войцеха]], сына Яна (Івашкі). Пасля яго смерці (1475) спадкаемцамі манівідавай спадчыны сталі дзве сястры — Ядвіга (жонка [[Алехна Судзімонтавіч|Алехны Судзімонтавіча]]) і Соф’я (жонка [[Мікалай Радзівілавіч|Мікалая Радзівілавіча]]). Пры падзеле спадчыннай уласнасці частка двароў у Докшыцах дасталася Ядвізе, частка — Соф’і. У далейшым Докшыцы зведалі яшчэ большае драбленне паміж уласнікамі. Доля Ядвігі адышла да яе дачкі Соф’і, якая ў канцы XV ст. выйшла замуж за князя [[Аляксандр Юр’евіч Гальшанскі|Аляксандра Юр’евіча Гальшанскага]], а пасля смерці (1517) была падзелена паміж чатырма яе дочкамі і сынам [[Павел Аляксандравіч Гальшанскі|Паўлам]], [[Біскупы віленскія|віленскім біскупам]]. З іх доля ў Докшыцах дасталася Ганне Гальшанскай (жонка [[Мікалай Юр’евіч Пац|Мікалая Юр’евіча Паца]]), потым яе сынам. Доля ж Соф’і Радзівілавай перайшла да яе чатырох сыноў — Мікалая, [[Ян Радзівіл (1474—1522)|Яна]], [[Юрый Радзівіл Геркулес|Юрыя]] і [[Войцех Радзівіл|Войцеха]]. Пасля смерці апошняга з іх (1519) адбыўся чарговы падзел уладанняў. Частка даннікаў з Докшыц адышла да старэйшага з братоў — [[Мікалай Радзівіл (1470—1521)|Мікалая Мікалаевіча Радзівіла]], пазней [[Ваяводы віленскія|віленскага ваяводы]] (памёр у 1521 г.). Яго спадкаемцамі сталі жонка Альжбета і тры сыны — [[Мікалай Радзівіл (біскуп жамойцкі)|Мікалай]], [[Ян Радзівіл (1492—1542)|Ян]] і Станіслаў, якія ў 1526 г. падзялілі бацькоўскія ўладанні. У 1536 г. сярод спадчыны Мікалая Мікалаевіча Радзівіла ўспамінаюцца «докшыцкія людзі», памер іх штогадовай даніны складаў 36 пудоў мёду. З трох братоў Радзівілаў апошні, Ян, памёр у 1542 г., пасля чаго гэтага частка Докшыц перайшла ва ўласнасць трох яго дачок. Да 1565 г. дзве з іх памерлі бяздзетнымі. Бацькоўская спадчына адышла да трэцяй сястры — Ганны, якая была жонкай (з 1554 г. удавой) [[Станіслаў Кішка (ваявода віцебскі)|Станіслава Пятровіча Кішкі]]. У 1560 г. ёй належалі 48 двароў (службаў) у Докшыцах, дзе ў той час ужо існавала царква. Род [[Гальшанскія|князёў Гальшанскіх]], уладальнікаў судзімонтаўскай часткі Докшыц, згас са смерцю біскупа Паўла ў 1555 г. Спадчына адышла да нашчадкаў па жаночай лініі. Імі сталі дзве дачкі Ядвігі Гальшанскай ад шлюбу з [[Іван Храптовіч|Янам Літаворам Храптовічам]], а таксама дзеці Ганны Гальшанскай. Судзімонтаўская спадчына была падзелена паміж імі на невялікія долі. Адзін з сыноў Ганны Гальшанскай і Мікалая Паца, [[Дамінік Мікалаевіч Пац|Дамінік]], у 1557 г. прадаў частку даннікаў «на Руси в Довкишчах» Станіславу Садоўскаму, служэбніку Ганны Кішчынай. Апошняя ў красавіку 1560 г. купіла долю Садоўскага ў Докшыцах за 300 [[Літоўскі грош|літоўскіх грошай]], а праз шэсць месяцаў падаравала докшыцкіх даннікаў («отчизных» і купленных «на вечность») служэбніку Пятру Скалдзіцкаму. У 1561 г. Ганна набыла ў [[Станіслаў Мікалаевіч Пац|Станіслава Мікалаевіча Паца]] са згоды яго братоў [[Мікалай Мікалаевіч Пац|Мікалая]], Дамініка і [[Павел Мікалаевіч Пац|Паўла]] («маючи от всее братии моц») іх долю ў Докшыцах, якая налічвала «полтори службы» людзей. Заставалася яшчэ адна частка Докшыц, што належала сястры Ганны Гальшанскай Ядвізе, потым дачцэ апошняй Ганне і яе мужу [[Юрый Рыгоравіч Осцік|Юрыю Осціку]]. У 1569 г. іх сын [[Мікалай Юр’евіч Осцік]] падараваў гэту частку Докшыц свайму зяцю, князю [[Леў Аляксандравіч Сангушка|Льву Сангушку-Кашырскаму]]. Далейшы след яе не прасочваецца. Паводле [[Адміністрацыйная рэформа ў Вялікім Княстве Літоўскім (1565—1566)|адміністрацыйнай рэформы]], якая была праведзена ў Вялікім Княстве Літоўскім (1565—1566), Докшыцы ўваходзілі ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]]. У час [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны (1558—1582)]] ваколіцы Докшыц з’яўляліся адной з апорных баз войск Рэчы Паспалітай. Пасля смерці (1600) Ганны Кішчынай Докшыцы належалі яе сыну Станіславу Кішку (памёр у 1617 г.), а фактычна сынам апошняга. З іх [[Станіслаў Кішка (біскуп жамойцкі)|Станіслаў Станіслававіч Кішка]] (каля 1577 — 1626) перайшоў з кальвінізму ў каталіцтва і пазней стаў жамойцкім біскупам, у 1608 г. ён заснаваў у Докшыцах драўляны касцёл і падараваў яму фальварак Туркі. У 1621 годзе Докшыцы атрымалі статус мястэчка, а ў 1622 годзе Станіслаў Кішка падараваў асноўную яго частку (на правым беразе ракі [[Бярэзіна|Бярэзіны]]) з навакольнымі вёскамі [[Дамашы (Лагойскі раён)|Дамашы]] і [[Таргуны]] [[капітул]]у [[жамойцкае біскупства|жамойцкага біскупства]]. Левабярэжную частку Докшыц у сярэдзіне XVIII ст. набыў у спадкаемцаў Кішкаў менскі кашталян Юдзінскі, які потым прадаў яе Антонію Гутаровічу. У час [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны 1654—1667 гадоў]] Докшыцы моцна пацярпелі. У 1655 годзе праз беларускія землі па лініі [[Слуцк]] — [[Менск]] — Докшыцы — [[Дзісна]] планавалася правесці мяжу паміж Масквой і Швецыяй, але маскоўскі цар [[Аляксей Міхайлавіч]] адмовіўся ад прапановы шведскага боку. У [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночную вайну 1700—1721 гадоў]] Докшыцы ў 1708 годзе апынуліся на шляху шведскага корпуса генерала [[А. Левенгаўпт]]а. Шведы спалілі мястэчка і касцёл. У 1745 г. пачалося будаўніцтва новага касцёла (асвячоны ў 1753 г.), пры якім у 1781 г. са згоды Папы Рымскага [[Пій VI|Пія VI]] пачало працаваць брацтва св. Тройцы. === У складзе Расійскай імперыі === Пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Докшыцы былі далучаны да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], сталі цэнтрам [[Докшыцкі павет|Докшыцкага павета]]. У 1795 г. яны атрымалі статус горада, 22 студзеня 1796 г. — [[Герб Докшыц|герб]]: у зялёным полі два ўзгоркі, на якіх ляжаць збаны, з іхніх гарлавін цякуць сярэбраныя крыніцы, якія адзначаюць рэкі Вілію і Бярэзіну. З 1797 г. Докшыцы ў складзе [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], заштатны горад, які хутка зноў стаў называцца мястэчкам. Уладанні [[Жамойцкае біскупства|жамойцкага біскупства]], канфіскаваныя расійскім урадам, былі перададзены генерал-маёру расійскіх войск [[В. Мілашэвіч]]у. У 1800 г. мястэчка налічвала 152 двары, з якіх Мілашэвічу належалі 106 (35 хрысціянскіх і 71 яўрэйскіх), 42 двары (у тым ліку 12 яўрэйскіх) складалі частку ўдавы Людвігі Гутаровічавай і называліся Докшыцкай Слабадой. Яшчэ 4 двары былі заселены чыншавай шляхтай і належалі плябаніі мясцовага касцёла. Усяго насельніцтва складала 1118 чал. (507 мужчын і 611 жанчын). У мястэчку існавалі яўрэйская школа і 2 уніяцкія царквы (па адной у частках Мілашэвіча і Гутаровічавай), якія ў 1843 г. былі ператвораны ў праваслаўныя. У Докшыцах штогод праводзіўся кірмаш у дзень Святой Тройцы, у Докшыцкай Слабадзе — у дзень Узвіжання Святога Крыжа. [[Файл:Dokšycy. Докшыцы (A. Adam, 18.07.1812) (2).jpg|thumb|злева|180px|Сядзіба. А. Адам, 1812]] Маёнтак Мілашэвіча ахопліваў шэраг навакольных вёсак ([[Валасатка|Валасатку]], Вецяры, Плітніцу, Таргуны і інш.). Пазней ён быў вернуты ў скарб. У 1812 г. скарбавая частка мястэчка налічвала 99 двароў. Докшыцкая Слабада (Лісоўшчына) была ў той час уласнасцю Ігнацыя і Бенядзікта Пяткевічаў. У час [[Руска-французская вайна 1812|вайны 1812 года]] праз Докшыцы ў ліпені прайшлі войскі віцэ-караля Італіі [[Я. Багарнэ]], а ў кастрычніку — адступаючыя часткі корпуса генерала [[К. Ф. Врэдэ]], якія разрабавалі мястэчка. У час [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-31]] у красавіку—маі 1831 г. каля Докшыц адбыліся баі вілейскіх паўстанцаў [[С. Радзішэўскі|С. Радзішэўскага]] з царскімі войскамі. У 1824 г. у мястэчку дзейнічала суконная майстэрня Давіда Шапіры. У ёй працавалі тры майстры і чатыры рабочыя, якія абслугоўвалі 2 ткацкія станкі. Д. Шапіру (купцу 3-й гільдыі) належалі ў Докшыцах 3 крамы. Пасля скасавання прыгоннага права ў 1861 г. Докшыцы сталі цэнтрам аднайменнай [[Докшыцкая воласць|воласці]]. У 1863 г. тут была пабудавана новая праваслаўная царква на сродкі, адпушчаныя ўрадам. У склад прыхода, акрамя праваслаўных вернікаў Докшыц, уваходзілі жыхары навакольных вёсак Альхоўка, Валасатка, Дамашы, Загарані, Кожына, Козікі, Крыкуны, Лапуты, Лаці, Плітніца, Свіное, Таргуны, Туркі і Янкі. У 1868 г. у Докшыцах пражывала 1613 жыхароў (801 мужчына і 812 жанчын), у тым ліку 310 праваслаўных, 241 католік, 12 магаметан, 1050 яўрэяў, сярод месцічаў — 62 рамеснікі; меліся 1 мураваны і 266 драўляных дамоў, мураваная царква, драўляны касцёл, 4 яўрэйскія малітоўныя дамы, 22 лаўкі, 17 шынкоў, 3 бровары і паравы млын. У Докшыцах штотыднёва праходзілі кірмашы (больш значныя праводзіліся ў аўторак на масленічным тыдні і ў свята Прачыстай 15 жніўня), на якіх пераважна прадаваліся азімае і яравое збожжа, лён, буйная рагатая жывёла, коні, розныя тавары і інш. Да 1870-х гг. у Докшыцах дзейнічалі [[магістрат]] ([[ратуша]]) і [[дума]] (потым — гарадское спрошчанае кіраванне), у 2-й палове XIX ст. размяшчаліся валасное праўленне, кватэра [[прыстаў|прыстава]] 3-га стана [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]], паштовая станцыя, працавала [[народнае вучылішча]]. На працягу XIX ст. канчаткова сфармавалася вулічная сетка Докшыц (цэнтральныя Барысаўская, Даўгінаўская, Глыбоцкая і Полацкая вуліцы, да іх прымыкалі — Ветраная, Сянная, Татарская і інш.). У канцы XIX ст. ў Докшыцах пачалі дзейнасць пазыка-ашчаднае і пажарнае таварыствы. Паводле перапісу насельніцтва 1897 года ў Докшыцах пражывала 3642 жыхары (у 1904 г. — 4103), сярод якіх 119 дваран, 6 святароў, 30 купцоў, 3124 мешчаніны, 337 сялян, 14 іншаземцаў. Па веравызнанні — 439 праваслаўных, 1 старавер, 361 католік, 4 пратэстанты, 75 магаметан, 2762 іўдзеі. Агульная пісьменнасць жыхароў складала 40,6 % (усяго па губерні — 17,8 %). У 1904 г. ў Докшыцах налічвалася 435 драўляных дамоў і 1 мураваны, 2 гасцініцы, 2 сукнавальні (працавалі 3 рабочыя), 1 аптэка і 2 аптэкарскія крамы. З 1902 г. у Докшыцах працавала 2-класнае пачатковае вучылішча (з 1907 г. — 4-класнае, з 1913 г. — вышэйшае пачатковае). У пачатку XX ст. ў Докшыцах і наваколлі была вядома [[батлейка Патупчыка]] (асабліва папулярнымі з’яўляліся пастаноўкі «Мікіта» і «Земскі Арскі»). ==== Першая сусветная і Грамадзянская вайна ў Расіі ==== Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] Докшыцы былі прыфрантавым горадам, у верасні 1915 года горад нядоўга займалі германскія войскі. У снежні 1917 годзе Докшыцы заняты бальшавікамі. У лютым—лістападзе 1918 года горад акупаваны германскім войскамі. У сакавіку 1918 года Докшыцы ўваходзяць у склад абвешчанай [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]]. З 20 жніўня 1919 да ліпеня 1920 года Докшыцы заняты польскімі войскамі. Докшыцы з [[Ліпск (Докшыцкі раён)|ваколіцамі]] былі зонай баявых дзеянняў падчас [[Бітва на Бярэзіне (1920)|бітвы на Бярэзіне]] ў 1920 годзе. === У складзе Польскай Рэспублікі (1921—1939) === Паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] ў 1921 годзе Докшыцы ўвашлі ў склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], былі цэнтрам [[Докшыцы (гміна)|Докшыцкай гміны]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. У 1924—1939 гадах на тэрыторыі Докшыцкай гміны дыслакавалася [[4-я памежная рота «Докшыцы»]]. У 1931 годзе ў мястэчку пражывала каля 4000 яўрэяў. Паводле перапісу 1939 года, з 3600 чалавек насельніцтва 75% складалі яўрэі. === Другая сусветная вайна і БССР === У 1939 годзе, на трэці тыдзень Другой сусветнай вайны, горад, як і ўсю Заходнюю Беларусь, [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|заняла Чырвоная Армія]] паводле сакрэтных артыкулаў да [[Пакт Молатава — Рыбентропа|нямецкага-савецкага Дагавора пра ненапад]]. Паводле гэтых дамоўленасцяў [[СССР]] з [[Нацысцкая Германія|Нацысцкай Германіяй]], з 1939 года Докшыцы апынуліся ў складзе [[БССР]]. Докшыцы атрымалі статус горада 15 студзеня 1940 года, сталі цэнтрам раёна ў [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. Станам на 1940 год — 3,6 тысячы жыхароў. Докшыцы з 9 ліпеня 1941 года акупаваны нямецкімі (нацысцкімі) захопнікамі, якія знішчылі ў горадзе і раёне 4931 чалавека. У Докшыцах стаяў гарнізон, на які неаднаразова нападалі [[Савецкі партызанскі рух (1941—1944)|партызаны]]. Рэалізуючы нацысцкую праграму знішчэння яўрэяў, нацысты арганізавалі [[гета ў Докшыцах]]. У ім апынулася каля 3000 прадстаўнікоў нацыянальнасці. Аж да поўнага знішчэння гета яўрэяў выкарыстоўвалі на цяжкіх і брудных прымусовых работах, многія вязні памерлі ад непасільных нагрузак ва ўмовах пастаяннага голаду і адсутнасці медыцынскай дапамогі. Гета ў Докшыцах было цалкам знішчана 29 мая 1942 года, калі былі забітыя 2653 яўрэі<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 1с/р-370. — Воп. 1. — Спр. 483. — Л. 15.</ref>.Горад зноў заняты Чырвонай Арміяй 2 ліпеня 1944 года. У снежні 1962 — студзені 1965 гадоў Докшыцы ўваходзілі ў склад [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]]. У 1959 годзе жыло 2,1 тыс. чалавек, у 1971 — 3,9 тыс. <center><gallery widths="160" heights="150" perrow="4" caption="Гістарычныя выявы Докшыц"> Файл:Dokšycy, Rynak, Trajecki. Докшыцы, Рынак, Траецкі (1920-29).jpg|Касцёл Святой Тройцы, 20-я гг. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja, Pakroŭskaja. Докшыцы, Барысаўская, Пакроўская (1903-40).jpg|Свята-Пакроўская царква, фота пач. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Rynak. Докшыцы, Рынак, Dokszyce, Rynek, Докшицы, Рынок (1900-1919).jpg|Рынак. Паштоўка пач. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Rynak. Докшыцы, Рынак, Dokszyce, Rynek, Докшицы, Рынок (S. Dzikoŭski, 1925).jpg|Рынак. Фота: Станіслаў Дзікоўскі, 1925 г. Файл:Dokšycy, synagoga.jpg|Сінагога Файл:Dokšycy, Połackaja, Bahasłoŭskaja. Докшыцы, Полацкая, Докшицы, Свято-Иоанно-Богословская церковь, Докшицы, Dokszyce, cerkiew pw. św. Jana Ewangelisty(1900-19).jpg|Царква Св. Яна Багаслова, фрагмент паштоўкі пач. ХХ ст. Файл:Dokšycy. Докшыцы (1919-39).jpg|Шэсце падчас польскай дзяржаўнай урачыстасці на вул. Пілсудскага. Паштоўка 30-х гг. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja, Докшыцы, Барысаўская, школа, Докшицы, школа, Dokszyce, szkoła powszechna (1929-39).jpg|7-гадовая пачатковая школа, фота міжваеннага перыяду. </gallery></center> == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:150 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:8000 ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:400 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1800 from:0 till:1118 bar:1868 from:0 till:1613 bar:1897 from:0 till:3642 bar:1904 from:0 till:4103 bar:1921 from:0 till:3004 bar:1939 from:0 till:3600 bar:1959 from:0 till:2100 bar:1971 from:0 till:3900 bar:1991 from:0 till:7200 bar:2004 from:0 till:7000 bar:2009 from:0 till:6628 bar:2017 from:0 till:6827 TextData= fontsize:10px pos:(25,195) text: </timeline></center> </div> * '''XVIII стагоддзе''': 1800 год — 1 118 чал. * '''XIX стагоддзе''': 1868 год — 1 613 чал.; 1897 год — 3 642 чал, з іх паводле стану 119 шляхты, 6 духоўнага стану, 30 купцоў, 3 124 мяшчан, 337 сялян, 14 іншаземцаў; паводле веры 439 праваслаўных, 361 каталік, 1 старавер, 4 пратэстанты, 75 магаметанаў, 2 762 іўдзеі. * '''XX стагоддзе''': 1904 год — 4 103 чал.; 1921 год — 3 004 чал.; 1939 год — 3,6 тыс. чал.; 1959 год — 2,2 тыс. чал.; 1971 год — 3,9 тыс. чал.; 1991 год — 7,2 тыс. чал.<ref name="VES"/>; 1993 год — 7,4 тыс. чал.<ref name="ehb"/> * '''XXI стагоддзе''': 2004 год — 7,0 тыс. чал.; 2006 год — 6,9 тыс. чал.<ref name="TEB"/>; 2008 год — 6 912 чал.; 2009 год — 6 628 чал. (перапіс)<ref name="belstat"/>; 2016 год — 6 906 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 6 827 чал.<ref name="2017-Estimate"/> == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай прамысловасці. * [[Камунальнае ўнітарнае вытворчае прадпрыемства|КУВП]] «Докшыцкі камбінат будаўнічых матэрыялаў» * Докшыцкі філіял ААТ «Лепельскі МКК» * Філіял «Докшыцкі хлебазавод» [[Рэспубліканскае ўнітарнае вытворчае прадпрыемства|РУВП]] «Віцебскхлебпрам» == Ахова здароўя == У горадзе дзейнічае [[Докшыцкая раённая цэнтральная бальніца]]. == Транспарт == Праз Докшыцы праходзяць аўтамабільныя дарогі {{таблічка-by|Р|3}} ([[Лагойск]] — [[Глыбокае]] — [[Беларуска-латвійская граніца|граніца]] [[Латвія|Латвіі]]), {{таблічка-by|Р|29}} ([[Ушачы]] — [[Вілейка]]) і {{таблічка-by|Р|86}} ([[Багушэўск]] (ад {{таблічка-by|М|8}}) — [[Лепель]] — [[Мядзел]]). Горад мае рэгулярнае аўтобуснае злучэнне з [[Мінск]]ам, [[Віцебск]]ам і інш. == Культура == Дзейнічаюць гарадскі цэнтр культуры, [[Докшыцкі народны тэатр]], дом рамёстваў, 2 бібліятэкі. У горадзе праводзіцца «Фестываль дзвюх рэк»<ref>[https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/ru/dvereki/ Фестиваль двух рек] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230218203534/https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/ru/dvereki/ |date=18 лютага 2023 }}. {{ref-ru}} 12 жніўня 2022. [https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/by/ Сайт Докшыцкага раённага выканаўчага камітэта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230206222147/https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/by/ |date=6 лютага 2023 }}</ref>. == Адукацыя == У Докшыцах працуюць: * [[Школа № 1 (Докшыцы)|сярэдняя школа № 1 г. Докшыцы]]; * сярэдняя школа № 2 г. Докшыцы; * яслі-сад № 1 г. Докшыцы; * яслі-сад № 2 г. Докшыцы; * яслі-сад № 3 г. Докшыцы; * яслі-сад № 4 г. Докшыцы; * ДУДА «Докшыцкі раённы цэнтр дзяцей і моладзі». == Мас-медыя == У горадзе выдаецца раённая газета «[[Родныя вытокі (газета)|Родныя вытокі]]». == Забудова == {{Гл. таксама|Спіс вуліц Докшыцаў}} Генеральны план Докшыц (1977) улічвае захаванне гістарычнага планавання. Асноўная тэрыторыя горада знаходзіцца на правым беразе Бярэзіны. Тут размяшчаецца адміністрацыйна-грамадскі цэнтр. Забудова пераважна 1-павярховая, ёсць групы 2—3-павярховых секцыйных будынкаў. З 2010-х гадоў пачалося пашырэнне горада праз пабудову 4-павярховых дамоў. == Турыстычная інфармацыя == У Докшыцах дзейнічае дом рамёстваў (у колішняй драўлянай царкве Св. ап. Іаана Багаслова). Спыніцца можна ў гасцініцы «Докшыцы». === Славутасці === * Гістарычная забудова (XVIII — пач. XX стст.; фрагменты) * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Докшыцы)|Касцёл Найсв. Тройцы]] (1994) * Млыны (1920-я) * Могілкі: польскія ваенныя часоў вайны 1920 р., яўрэйскія, каталіцкія, татарскія (Мізар), праваслаўныя * Драўляная [[мячэць]] (1925), сёння мае значна перабудаваны выгляд * Сядзіба Мікульскіх (XIX ст.) * [[Свята-Пакроўская царква (Докшыцы)|Свята-Пакроўская царква]] (1900—1903) * Св. Апостала Іаана Багаслова (1863) * Брацкая магіла (1941—1944 гады), пл. Палявога, у скверы — {{ГККРБ 4|213Д000424}} * Помнік [[Герой Савецкага Саюза|Герою Савецкага Саюза]] [[Аляксандр Іванавіч Чарныш|Аляксандру Іванавічу Чарнышу]] (1917—1944)<ref name="bel17"/> === Страчаная спадчына === * Капліцы могілкавыя: каталіцкая (XVIII ст.), праваслаўная * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Докшыцы, 1608)|Касцёл Найсв. Тройцы]] (1608) * Сінагога * Сядзіба * Царква Св. Казьмы і Дзям’яна (грэка-каталіцкая; XVI ст.) * [[Докшыцкая сядзіба]] (XVI ст.) == Галерэя == <center><gallery caption="Краявіды Докшыц" widths="150" heights="150" perrow="4"> Файл:Dokšycy. Докшыцы (2008).jpg|У цэнтры горада Файл:Dokšycy. Докшыцы (06.2008).jpg|Дзіцячая школа мастацтваў Файл:Dokšycy. Докшыцы (4.06.2008).jpg|Царква </gallery></center> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Докшыцаў}} * [[Мечыслаў Багаткевіч]] (1904—1942) — блажэнны Рыма-Каталіцкай Царквы, вучыўся ў Докшыцкай польскай гімназіі. * {{нп5|Эльяху Гат||he|אליהו גת}}. * [[Карл Лупіновіч]] (1891—1937?) — каталіцкі святар, удзельнік беларускага хрысціянскага руху. * [[Віктар Пятровіч Маркавец]] (1947—2013) — беларускі жывапісец. * [[Мікалай Пятровіч Мігун]] — беларускі фізік. * [[Іларыён Мікалаевіч Пляшчынскі]] — графік і жывапісец. * {{нп5|Ісраэль Беньямін Розаў||he|ישראל בנימין רוזוב}}. * [[Валерый Раманавіч Собаль]], беларускі фізік. * [[Яўген Антонавіч Таргонскі]], беларускі матэматык. * {{нп5|Ілья Осіпавіч Шлейфер||uk|Шлейфер Ілля Йосипович}}. * {{нп5|Цадок Эшэль||he|צדוק אשל}}. == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> <ref name="vr">{{cite web| url = http://www.vitebsk-region.gov.by/ru/oblast/districts/dokshicki_rn| title = Докшыцкі раён| publisher = [http://www.vitebsk-region.gov.by Витебский областной исполнительный комитет]| date = 28 лістапада 2010| language = ru| accessdate = 6 кастрычніка 2015| archiveurl = https://web.archive.org/web/20120510232250/http://vitebsk-region.gov.by/ru/oblast/districts/dokshicki_rn| archivedate = 10 мая 2012| url-status = dead}}</ref> <ref name="pamiać">[[Вячаслаў Насевіч|В. Насевіч]]. [http://vln.by/node/100 У складзе Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай] // {{Крыніцы/Памяць/Докшыцкі раён|к}}</ref> <ref name="VES">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/121858 Докшицы] // {{Крыніцы/Вялікі энцыклапедычны слоўнік}}</ref> <ref name="ehb">[[Вячаслаў Насевіч]]. Докшыцы // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 267.</ref> <ref name="TEB">{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Докшицы}}</ref> <ref name="belstat">[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf Перепись населения — 2009. Витебская область] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100918181046/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf |date=18 верасня 2010 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="bel17">{{Крыніцы/БелЭн|17к}} — С. 239.</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Докшыцкі раён}} * {{Крыніцы/ЭГБ|3}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}} * {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|2|93|Dokszyce}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Dokšycy|Докшыцы}} {{OSM relation|6722293|Докшыцы}} * [http://www.radzima.org/be/gorad/dokshycy.html м. Докшыцы] на [[Radzima.org]] * [http://www.westki.info/dokshytsy м. Докшыцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090503062135/http://westki.info/dokshytsy |date=3 мая 2009 }} на [[Westki.info]] * [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/CITIES/Dokshicy.htm Докшыцы]{{Недаступная спасылка}} на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі крайн: Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm |date=6 ліпеня 2011 }} {{Докшыцкі раён}} {{Віцебская вобласць}} [[Катэгорыя:Докшыцы| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] m0kv90ht30csh157o3nbuql3ftuc0hz 5202743 5202741 2026-09-20T14:45:56Z K.shytal 58227 /* Другая сусветная вайна і БССР */ абнавіў фотагалерэю 5202743 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Докшыцы |арыгінальная назва = Докшыцы |вобласць = Віцебская |раён = Докшыцкі |першае згадванне = 1407 }} '''До́кшыцы'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Dokšycy}}) — горад у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Докшыцкі раён|Докшыцкага раёна]], у вярхоўях [[Бярэзіна|р. Бярэзіна]]. Размешчаны за 200 км ад [[Віцебск]]а, 12 км ад чыгуначнай станцыі Параф’янава на лініі [[Маладзечна]] — [[Полацк]], аўтамабільнымі дарогамі злучаны з [[Вілейка]]й, [[Ушачы|Ушачамі]], [[Глыбокае|Глыбокім]], [[Лепель|Лепелем]] і [[Бягомль|Бягомлем]]. Насельніцтва 6 827 чал. (2017)<ref name="2017-Estimate"/>. == Назва == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Докшыцаў}} [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|Вадзім Жучкевіч]] лічыў, што найбольш верагодная сувязь назвы горада з прозвішчам балцкага паходжання. Вядомы блізкія прозвішчы Докаш, Докіш. Значэнне асновы ''doksnė'' — «лахманы». Згодна з У. Далям, ''докша'' азначае «хрышчаны»<ref>В. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 104.</ref>. У прывілеях вялікіх князёў напісаных [[лацінская мова|лацінай]] згадваюцца як ''Doxiczane''<ref name="pamiać" />, так зборна называліся докшыцкія жыхары («дакшычане»). == Гісторыя == === Перыяд Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай === Докшыцы ўзніклі не пазней за XIV ст., як сяло ў складзе [[Харэцкая воласць|Харэцкай воласці]], частка якой належала віленскаму ваяводзе [[Войцех Манівід|Войцеху Манівіду]]. Упершыню Докшыцы ўзгадваюцца ў грамаце вялікага князя літоўскага [[Вітаўт]]а, выдадзенай 13 студзеня 1407 года ў [[Вільня|Вільні]]. У ёй Манівід атрымаў пацвярджэнне на сёлы і сялян-даннікаў у Харэцкай воласці, сярод якіх названы даннікі «доксычане» (''doxyczane''). Пасля смерці Манівіда (1423) Докшыцы перайшлі да яго сына [[Івашка Манівідавіч|Яна (Івашкі) Манівідавіча]], у 1485 г. — да [[Войцех Янавіч Манівід|Войцеха]], сына Яна (Івашкі). Пасля яго смерці (1475) спадкаемцамі манівідавай спадчыны сталі дзве сястры — Ядвіга (жонка [[Алехна Судзімонтавіч|Алехны Судзімонтавіча]]) і Соф’я (жонка [[Мікалай Радзівілавіч|Мікалая Радзівілавіча]]). Пры падзеле спадчыннай уласнасці частка двароў у Докшыцах дасталася Ядвізе, частка — Соф’і. У далейшым Докшыцы зведалі яшчэ большае драбленне паміж уласнікамі. Доля Ядвігі адышла да яе дачкі Соф’і, якая ў канцы XV ст. выйшла замуж за князя [[Аляксандр Юр’евіч Гальшанскі|Аляксандра Юр’евіча Гальшанскага]], а пасля смерці (1517) была падзелена паміж чатырма яе дочкамі і сынам [[Павел Аляксандравіч Гальшанскі|Паўлам]], [[Біскупы віленскія|віленскім біскупам]]. З іх доля ў Докшыцах дасталася Ганне Гальшанскай (жонка [[Мікалай Юр’евіч Пац|Мікалая Юр’евіча Паца]]), потым яе сынам. Доля ж Соф’і Радзівілавай перайшла да яе чатырох сыноў — Мікалая, [[Ян Радзівіл (1474—1522)|Яна]], [[Юрый Радзівіл Геркулес|Юрыя]] і [[Войцех Радзівіл|Войцеха]]. Пасля смерці апошняга з іх (1519) адбыўся чарговы падзел уладанняў. Частка даннікаў з Докшыц адышла да старэйшага з братоў — [[Мікалай Радзівіл (1470—1521)|Мікалая Мікалаевіча Радзівіла]], пазней [[Ваяводы віленскія|віленскага ваяводы]] (памёр у 1521 г.). Яго спадкаемцамі сталі жонка Альжбета і тры сыны — [[Мікалай Радзівіл (біскуп жамойцкі)|Мікалай]], [[Ян Радзівіл (1492—1542)|Ян]] і Станіслаў, якія ў 1526 г. падзялілі бацькоўскія ўладанні. У 1536 г. сярод спадчыны Мікалая Мікалаевіча Радзівіла ўспамінаюцца «докшыцкія людзі», памер іх штогадовай даніны складаў 36 пудоў мёду. З трох братоў Радзівілаў апошні, Ян, памёр у 1542 г., пасля чаго гэтага частка Докшыц перайшла ва ўласнасць трох яго дачок. Да 1565 г. дзве з іх памерлі бяздзетнымі. Бацькоўская спадчына адышла да трэцяй сястры — Ганны, якая была жонкай (з 1554 г. удавой) [[Станіслаў Кішка (ваявода віцебскі)|Станіслава Пятровіча Кішкі]]. У 1560 г. ёй належалі 48 двароў (службаў) у Докшыцах, дзе ў той час ужо існавала царква. Род [[Гальшанскія|князёў Гальшанскіх]], уладальнікаў судзімонтаўскай часткі Докшыц, згас са смерцю біскупа Паўла ў 1555 г. Спадчына адышла да нашчадкаў па жаночай лініі. Імі сталі дзве дачкі Ядвігі Гальшанскай ад шлюбу з [[Іван Храптовіч|Янам Літаворам Храптовічам]], а таксама дзеці Ганны Гальшанскай. Судзімонтаўская спадчына была падзелена паміж імі на невялікія долі. Адзін з сыноў Ганны Гальшанскай і Мікалая Паца, [[Дамінік Мікалаевіч Пац|Дамінік]], у 1557 г. прадаў частку даннікаў «на Руси в Довкишчах» Станіславу Садоўскаму, служэбніку Ганны Кішчынай. Апошняя ў красавіку 1560 г. купіла долю Садоўскага ў Докшыцах за 300 [[Літоўскі грош|літоўскіх грошай]], а праз шэсць месяцаў падаравала докшыцкіх даннікаў («отчизных» і купленных «на вечность») служэбніку Пятру Скалдзіцкаму. У 1561 г. Ганна набыла ў [[Станіслаў Мікалаевіч Пац|Станіслава Мікалаевіча Паца]] са згоды яго братоў [[Мікалай Мікалаевіч Пац|Мікалая]], Дамініка і [[Павел Мікалаевіч Пац|Паўла]] («маючи от всее братии моц») іх долю ў Докшыцах, якая налічвала «полтори службы» людзей. Заставалася яшчэ адна частка Докшыц, што належала сястры Ганны Гальшанскай Ядвізе, потым дачцэ апошняй Ганне і яе мужу [[Юрый Рыгоравіч Осцік|Юрыю Осціку]]. У 1569 г. іх сын [[Мікалай Юр’евіч Осцік]] падараваў гэту частку Докшыц свайму зяцю, князю [[Леў Аляксандравіч Сангушка|Льву Сангушку-Кашырскаму]]. Далейшы след яе не прасочваецца. Паводле [[Адміністрацыйная рэформа ў Вялікім Княстве Літоўскім (1565—1566)|адміністрацыйнай рэформы]], якая была праведзена ў Вялікім Княстве Літоўскім (1565—1566), Докшыцы ўваходзілі ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]]. У час [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны (1558—1582)]] ваколіцы Докшыц з’яўляліся адной з апорных баз войск Рэчы Паспалітай. Пасля смерці (1600) Ганны Кішчынай Докшыцы належалі яе сыну Станіславу Кішку (памёр у 1617 г.), а фактычна сынам апошняга. З іх [[Станіслаў Кішка (біскуп жамойцкі)|Станіслаў Станіслававіч Кішка]] (каля 1577 — 1626) перайшоў з кальвінізму ў каталіцтва і пазней стаў жамойцкім біскупам, у 1608 г. ён заснаваў у Докшыцах драўляны касцёл і падараваў яму фальварак Туркі. У 1621 годзе Докшыцы атрымалі статус мястэчка, а ў 1622 годзе Станіслаў Кішка падараваў асноўную яго частку (на правым беразе ракі [[Бярэзіна|Бярэзіны]]) з навакольнымі вёскамі [[Дамашы (Лагойскі раён)|Дамашы]] і [[Таргуны]] [[капітул]]у [[жамойцкае біскупства|жамойцкага біскупства]]. Левабярэжную частку Докшыц у сярэдзіне XVIII ст. набыў у спадкаемцаў Кішкаў менскі кашталян Юдзінскі, які потым прадаў яе Антонію Гутаровічу. У час [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны 1654—1667 гадоў]] Докшыцы моцна пацярпелі. У 1655 годзе праз беларускія землі па лініі [[Слуцк]] — [[Менск]] — Докшыцы — [[Дзісна]] планавалася правесці мяжу паміж Масквой і Швецыяй, але маскоўскі цар [[Аляксей Міхайлавіч]] адмовіўся ад прапановы шведскага боку. У [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночную вайну 1700—1721 гадоў]] Докшыцы ў 1708 годзе апынуліся на шляху шведскага корпуса генерала [[А. Левенгаўпт]]а. Шведы спалілі мястэчка і касцёл. У 1745 г. пачалося будаўніцтва новага касцёла (асвячоны ў 1753 г.), пры якім у 1781 г. са згоды Папы Рымскага [[Пій VI|Пія VI]] пачало працаваць брацтва св. Тройцы. === У складзе Расійскай імперыі === Пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Докшыцы былі далучаны да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], сталі цэнтрам [[Докшыцкі павет|Докшыцкага павета]]. У 1795 г. яны атрымалі статус горада, 22 студзеня 1796 г. — [[Герб Докшыц|герб]]: у зялёным полі два ўзгоркі, на якіх ляжаць збаны, з іхніх гарлавін цякуць сярэбраныя крыніцы, якія адзначаюць рэкі Вілію і Бярэзіну. З 1797 г. Докшыцы ў складзе [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], заштатны горад, які хутка зноў стаў называцца мястэчкам. Уладанні [[Жамойцкае біскупства|жамойцкага біскупства]], канфіскаваныя расійскім урадам, былі перададзены генерал-маёру расійскіх войск [[В. Мілашэвіч]]у. У 1800 г. мястэчка налічвала 152 двары, з якіх Мілашэвічу належалі 106 (35 хрысціянскіх і 71 яўрэйскіх), 42 двары (у тым ліку 12 яўрэйскіх) складалі частку ўдавы Людвігі Гутаровічавай і называліся Докшыцкай Слабадой. Яшчэ 4 двары былі заселены чыншавай шляхтай і належалі плябаніі мясцовага касцёла. Усяго насельніцтва складала 1118 чал. (507 мужчын і 611 жанчын). У мястэчку існавалі яўрэйская школа і 2 уніяцкія царквы (па адной у частках Мілашэвіча і Гутаровічавай), якія ў 1843 г. былі ператвораны ў праваслаўныя. У Докшыцах штогод праводзіўся кірмаш у дзень Святой Тройцы, у Докшыцкай Слабадзе — у дзень Узвіжання Святога Крыжа. [[Файл:Dokšycy. Докшыцы (A. Adam, 18.07.1812) (2).jpg|thumb|злева|180px|Сядзіба. А. Адам, 1812]] Маёнтак Мілашэвіча ахопліваў шэраг навакольных вёсак ([[Валасатка|Валасатку]], Вецяры, Плітніцу, Таргуны і інш.). Пазней ён быў вернуты ў скарб. У 1812 г. скарбавая частка мястэчка налічвала 99 двароў. Докшыцкая Слабада (Лісоўшчына) была ў той час уласнасцю Ігнацыя і Бенядзікта Пяткевічаў. У час [[Руска-французская вайна 1812|вайны 1812 года]] праз Докшыцы ў ліпені прайшлі войскі віцэ-караля Італіі [[Я. Багарнэ]], а ў кастрычніку — адступаючыя часткі корпуса генерала [[К. Ф. Врэдэ]], якія разрабавалі мястэчка. У час [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-31]] у красавіку—маі 1831 г. каля Докшыц адбыліся баі вілейскіх паўстанцаў [[С. Радзішэўскі|С. Радзішэўскага]] з царскімі войскамі. У 1824 г. у мястэчку дзейнічала суконная майстэрня Давіда Шапіры. У ёй працавалі тры майстры і чатыры рабочыя, якія абслугоўвалі 2 ткацкія станкі. Д. Шапіру (купцу 3-й гільдыі) належалі ў Докшыцах 3 крамы. Пасля скасавання прыгоннага права ў 1861 г. Докшыцы сталі цэнтрам аднайменнай [[Докшыцкая воласць|воласці]]. У 1863 г. тут была пабудавана новая праваслаўная царква на сродкі, адпушчаныя ўрадам. У склад прыхода, акрамя праваслаўных вернікаў Докшыц, уваходзілі жыхары навакольных вёсак Альхоўка, Валасатка, Дамашы, Загарані, Кожына, Козікі, Крыкуны, Лапуты, Лаці, Плітніца, Свіное, Таргуны, Туркі і Янкі. У 1868 г. у Докшыцах пражывала 1613 жыхароў (801 мужчына і 812 жанчын), у тым ліку 310 праваслаўных, 241 католік, 12 магаметан, 1050 яўрэяў, сярод месцічаў — 62 рамеснікі; меліся 1 мураваны і 266 драўляных дамоў, мураваная царква, драўляны касцёл, 4 яўрэйскія малітоўныя дамы, 22 лаўкі, 17 шынкоў, 3 бровары і паравы млын. У Докшыцах штотыднёва праходзілі кірмашы (больш значныя праводзіліся ў аўторак на масленічным тыдні і ў свята Прачыстай 15 жніўня), на якіх пераважна прадаваліся азімае і яравое збожжа, лён, буйная рагатая жывёла, коні, розныя тавары і інш. Да 1870-х гг. у Докшыцах дзейнічалі [[магістрат]] ([[ратуша]]) і [[дума]] (потым — гарадское спрошчанае кіраванне), у 2-й палове XIX ст. размяшчаліся валасное праўленне, кватэра [[прыстаў|прыстава]] 3-га стана [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]], паштовая станцыя, працавала [[народнае вучылішча]]. На працягу XIX ст. канчаткова сфармавалася вулічная сетка Докшыц (цэнтральныя Барысаўская, Даўгінаўская, Глыбоцкая і Полацкая вуліцы, да іх прымыкалі — Ветраная, Сянная, Татарская і інш.). У канцы XIX ст. ў Докшыцах пачалі дзейнасць пазыка-ашчаднае і пажарнае таварыствы. Паводле перапісу насельніцтва 1897 года ў Докшыцах пражывала 3642 жыхары (у 1904 г. — 4103), сярод якіх 119 дваран, 6 святароў, 30 купцоў, 3124 мешчаніны, 337 сялян, 14 іншаземцаў. Па веравызнанні — 439 праваслаўных, 1 старавер, 361 католік, 4 пратэстанты, 75 магаметан, 2762 іўдзеі. Агульная пісьменнасць жыхароў складала 40,6 % (усяго па губерні — 17,8 %). У 1904 г. ў Докшыцах налічвалася 435 драўляных дамоў і 1 мураваны, 2 гасцініцы, 2 сукнавальні (працавалі 3 рабочыя), 1 аптэка і 2 аптэкарскія крамы. З 1902 г. у Докшыцах працавала 2-класнае пачатковае вучылішча (з 1907 г. — 4-класнае, з 1913 г. — вышэйшае пачатковае). У пачатку XX ст. ў Докшыцах і наваколлі была вядома [[батлейка Патупчыка]] (асабліва папулярнымі з’яўляліся пастаноўкі «Мікіта» і «Земскі Арскі»). ==== Першая сусветная і Грамадзянская вайна ў Расіі ==== Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] Докшыцы былі прыфрантавым горадам, у верасні 1915 года горад нядоўга займалі германскія войскі. У снежні 1917 годзе Докшыцы заняты бальшавікамі. У лютым—лістападзе 1918 года горад акупаваны германскім войскамі. У сакавіку 1918 года Докшыцы ўваходзяць у склад абвешчанай [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]]. З 20 жніўня 1919 да ліпеня 1920 года Докшыцы заняты польскімі войскамі. Докшыцы з [[Ліпск (Докшыцкі раён)|ваколіцамі]] былі зонай баявых дзеянняў падчас [[Бітва на Бярэзіне (1920)|бітвы на Бярэзіне]] ў 1920 годзе. === У складзе Польскай Рэспублікі (1921—1939) === Паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] ў 1921 годзе Докшыцы ўвашлі ў склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], былі цэнтрам [[Докшыцы (гміна)|Докшыцкай гміны]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. У 1924—1939 гадах на тэрыторыі Докшыцкай гміны дыслакавалася [[4-я памежная рота «Докшыцы»]]. У 1931 годзе ў мястэчку пражывала каля 4000 яўрэяў. Паводле перапісу 1939 года, з 3600 чалавек насельніцтва 75% складалі яўрэі. === Другая сусветная вайна і БССР === У 1939 годзе, на трэці тыдзень Другой сусветнай вайны, горад, як і ўсю Заходнюю Беларусь, [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|заняла Чырвоная Армія]] паводле сакрэтных артыкулаў да [[Пакт Молатава — Рыбентропа|нямецкага-савецкага Дагавора пра ненапад]]. Паводле гэтых дамоўленасцяў [[СССР]] з [[Нацысцкая Германія|Нацысцкай Германіяй]], з 1939 года Докшыцы апынуліся ў складзе [[БССР]]. Докшыцы атрымалі статус горада 15 студзеня 1940 года, сталі цэнтрам раёна ў [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. Станам на 1940 год — 3,6 тысячы жыхароў. Докшыцы з 9 ліпеня 1941 года акупаваны нямецкімі (нацысцкімі) захопнікамі, якія знішчылі ў горадзе і раёне 4931 чалавека. У Докшыцах стаяў гарнізон, на які неаднаразова нападалі [[Савецкі партызанскі рух (1941—1944)|партызаны]]. Рэалізуючы нацысцкую праграму знішчэння яўрэяў, нацысты арганізавалі [[гета ў Докшыцах]]. У ім апынулася каля 3000 прадстаўнікоў нацыянальнасці. Аж да поўнага знішчэння гета яўрэяў выкарыстоўвалі на цяжкіх і брудных прымусовых работах, многія вязні памерлі ад непасільных нагрузак ва ўмовах пастаяннага голаду і адсутнасці медыцынскай дапамогі. Гета ў Докшыцах было цалкам знішчана 29 мая 1942 года, калі былі забітыя 2653 яўрэі<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 1с/р-370. — Воп. 1. — Спр. 483. — Л. 15.</ref>.Горад зноў заняты Чырвонай Арміяй 2 ліпеня 1944 года. У снежні 1962 — студзені 1965 гадоў Докшыцы ўваходзілі ў склад [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]]. У 1959 годзе жыло 2,1 тыс. чалавек, у 1971 — 3,9 тыс. <center><gallery widths="160" heights="150" perrow="4" caption="Гістарычныя выявы Докшыц"> Файл:Dokšycy, Rynak, Trajecki. Докшыцы, Рынак, Траецкі (1920-29).jpg|Касцёл Святой Тройцы, 20-я гг. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja, Pakroŭskaja. Докшыцы, Барысаўская, Пакроўская (1903-40).jpg|Свята-Пакроўская царква, фота пач. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Połackaja, Bahasłoŭskaja. Докшыцы, Полацкая, Докшицы, Свято-Иоанно-Богословская церковь, Докшицы, Dokszyce, cerkiew pw. św. Jana Ewangelisty(1900-19).jpg|Царква Св. Яна Багаслова, фрагмент паштоўкі пач. ХХ ст. Файл:Dokšycy, synagoga.jpg|Сінагога Файл:Dokšycy, Rynak. Докшыцы, Рынак, Dokszyce, Rynek, Докшицы, Рынок (S. Dzikoŭski, 1925).jpg|Рынак. Фота: Станіслаў Дзікоўскі, 1925 г. Файл:Dokšycy. Докшыцы (1919-39).jpg|Шэсце падчас польскай дзяржаўнай урачыстасці на вул. Пілсудскага. Паштоўка 30-х гг. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja, Докшыцы, Барысаўская, школа, Докшицы, школа, Dokszyce, szkoła powszechna (1929-39).jpg|7-гадовая пачатковая школа, фота міжваеннага перыяду. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja. Докшыцы, Барысаўская (1930-39).jpg|Магістрат горада Докшыцы. Паштоўка 30-х гг. ХХ ст. </gallery></center> == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:150 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:8000 ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:400 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1800 from:0 till:1118 bar:1868 from:0 till:1613 bar:1897 from:0 till:3642 bar:1904 from:0 till:4103 bar:1921 from:0 till:3004 bar:1939 from:0 till:3600 bar:1959 from:0 till:2100 bar:1971 from:0 till:3900 bar:1991 from:0 till:7200 bar:2004 from:0 till:7000 bar:2009 from:0 till:6628 bar:2017 from:0 till:6827 TextData= fontsize:10px pos:(25,195) text: </timeline></center> </div> * '''XVIII стагоддзе''': 1800 год — 1 118 чал. * '''XIX стагоддзе''': 1868 год — 1 613 чал.; 1897 год — 3 642 чал, з іх паводле стану 119 шляхты, 6 духоўнага стану, 30 купцоў, 3 124 мяшчан, 337 сялян, 14 іншаземцаў; паводле веры 439 праваслаўных, 361 каталік, 1 старавер, 4 пратэстанты, 75 магаметанаў, 2 762 іўдзеі. * '''XX стагоддзе''': 1904 год — 4 103 чал.; 1921 год — 3 004 чал.; 1939 год — 3,6 тыс. чал.; 1959 год — 2,2 тыс. чал.; 1971 год — 3,9 тыс. чал.; 1991 год — 7,2 тыс. чал.<ref name="VES"/>; 1993 год — 7,4 тыс. чал.<ref name="ehb"/> * '''XXI стагоддзе''': 2004 год — 7,0 тыс. чал.; 2006 год — 6,9 тыс. чал.<ref name="TEB"/>; 2008 год — 6 912 чал.; 2009 год — 6 628 чал. (перапіс)<ref name="belstat"/>; 2016 год — 6 906 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 6 827 чал.<ref name="2017-Estimate"/> == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай прамысловасці. * [[Камунальнае ўнітарнае вытворчае прадпрыемства|КУВП]] «Докшыцкі камбінат будаўнічых матэрыялаў» * Докшыцкі філіял ААТ «Лепельскі МКК» * Філіял «Докшыцкі хлебазавод» [[Рэспубліканскае ўнітарнае вытворчае прадпрыемства|РУВП]] «Віцебскхлебпрам» == Ахова здароўя == У горадзе дзейнічае [[Докшыцкая раённая цэнтральная бальніца]]. == Транспарт == Праз Докшыцы праходзяць аўтамабільныя дарогі {{таблічка-by|Р|3}} ([[Лагойск]] — [[Глыбокае]] — [[Беларуска-латвійская граніца|граніца]] [[Латвія|Латвіі]]), {{таблічка-by|Р|29}} ([[Ушачы]] — [[Вілейка]]) і {{таблічка-by|Р|86}} ([[Багушэўск]] (ад {{таблічка-by|М|8}}) — [[Лепель]] — [[Мядзел]]). Горад мае рэгулярнае аўтобуснае злучэнне з [[Мінск]]ам, [[Віцебск]]ам і інш. == Культура == Дзейнічаюць гарадскі цэнтр культуры, [[Докшыцкі народны тэатр]], дом рамёстваў, 2 бібліятэкі. У горадзе праводзіцца «Фестываль дзвюх рэк»<ref>[https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/ru/dvereki/ Фестиваль двух рек] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230218203534/https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/ru/dvereki/ |date=18 лютага 2023 }}. {{ref-ru}} 12 жніўня 2022. [https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/by/ Сайт Докшыцкага раённага выканаўчага камітэта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230206222147/https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/by/ |date=6 лютага 2023 }}</ref>. == Адукацыя == У Докшыцах працуюць: * [[Школа № 1 (Докшыцы)|сярэдняя школа № 1 г. Докшыцы]]; * сярэдняя школа № 2 г. Докшыцы; * яслі-сад № 1 г. Докшыцы; * яслі-сад № 2 г. Докшыцы; * яслі-сад № 3 г. Докшыцы; * яслі-сад № 4 г. Докшыцы; * ДУДА «Докшыцкі раённы цэнтр дзяцей і моладзі». == Мас-медыя == У горадзе выдаецца раённая газета «[[Родныя вытокі (газета)|Родныя вытокі]]». == Забудова == {{Гл. таксама|Спіс вуліц Докшыцаў}} Генеральны план Докшыц (1977) улічвае захаванне гістарычнага планавання. Асноўная тэрыторыя горада знаходзіцца на правым беразе Бярэзіны. Тут размяшчаецца адміністрацыйна-грамадскі цэнтр. Забудова пераважна 1-павярховая, ёсць групы 2—3-павярховых секцыйных будынкаў. З 2010-х гадоў пачалося пашырэнне горада праз пабудову 4-павярховых дамоў. == Турыстычная інфармацыя == У Докшыцах дзейнічае дом рамёстваў (у колішняй драўлянай царкве Св. ап. Іаана Багаслова). Спыніцца можна ў гасцініцы «Докшыцы». === Славутасці === * Гістарычная забудова (XVIII — пач. XX стст.; фрагменты) * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Докшыцы)|Касцёл Найсв. Тройцы]] (1994) * Млыны (1920-я) * Могілкі: польскія ваенныя часоў вайны 1920 р., яўрэйскія, каталіцкія, татарскія (Мізар), праваслаўныя * Драўляная [[мячэць]] (1925), сёння мае значна перабудаваны выгляд * Сядзіба Мікульскіх (XIX ст.) * [[Свята-Пакроўская царква (Докшыцы)|Свята-Пакроўская царква]] (1900—1903) * Св. Апостала Іаана Багаслова (1863) * Брацкая магіла (1941—1944 гады), пл. Палявога, у скверы — {{ГККРБ 4|213Д000424}} * Помнік [[Герой Савецкага Саюза|Герою Савецкага Саюза]] [[Аляксандр Іванавіч Чарныш|Аляксандру Іванавічу Чарнышу]] (1917—1944)<ref name="bel17"/> === Страчаная спадчына === * Капліцы могілкавыя: каталіцкая (XVIII ст.), праваслаўная * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Докшыцы, 1608)|Касцёл Найсв. Тройцы]] (1608) * Сінагога * Сядзіба * Царква Св. Казьмы і Дзям’яна (грэка-каталіцкая; XVI ст.) * [[Докшыцкая сядзіба]] (XVI ст.) == Галерэя == <center><gallery caption="Краявіды Докшыц" widths="150" heights="150" perrow="4"> Файл:Dokšycy. Докшыцы (2008).jpg|У цэнтры горада Файл:Dokšycy. Докшыцы (06.2008).jpg|Дзіцячая школа мастацтваў Файл:Dokšycy. Докшыцы (4.06.2008).jpg|Царква </gallery></center> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Докшыцаў}} * [[Мечыслаў Багаткевіч]] (1904—1942) — блажэнны Рыма-Каталіцкай Царквы, вучыўся ў Докшыцкай польскай гімназіі. * {{нп5|Эльяху Гат||he|אליהו גת}}. * [[Карл Лупіновіч]] (1891—1937?) — каталіцкі святар, удзельнік беларускага хрысціянскага руху. * [[Віктар Пятровіч Маркавец]] (1947—2013) — беларускі жывапісец. * [[Мікалай Пятровіч Мігун]] — беларускі фізік. * [[Іларыён Мікалаевіч Пляшчынскі]] — графік і жывапісец. * {{нп5|Ісраэль Беньямін Розаў||he|ישראל בנימין רוזוב}}. * [[Валерый Раманавіч Собаль]], беларускі фізік. * [[Яўген Антонавіч Таргонскі]], беларускі матэматык. * {{нп5|Ілья Осіпавіч Шлейфер||uk|Шлейфер Ілля Йосипович}}. * {{нп5|Цадок Эшэль||he|צדוק אשל}}. == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> <ref name="vr">{{cite web| url = http://www.vitebsk-region.gov.by/ru/oblast/districts/dokshicki_rn| title = Докшыцкі раён| publisher = [http://www.vitebsk-region.gov.by Витебский областной исполнительный комитет]| date = 28 лістапада 2010| language = ru| accessdate = 6 кастрычніка 2015| archiveurl = https://web.archive.org/web/20120510232250/http://vitebsk-region.gov.by/ru/oblast/districts/dokshicki_rn| archivedate = 10 мая 2012| url-status = dead}}</ref> <ref name="pamiać">[[Вячаслаў Насевіч|В. Насевіч]]. [http://vln.by/node/100 У складзе Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай] // {{Крыніцы/Памяць/Докшыцкі раён|к}}</ref> <ref name="VES">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/121858 Докшицы] // {{Крыніцы/Вялікі энцыклапедычны слоўнік}}</ref> <ref name="ehb">[[Вячаслаў Насевіч]]. Докшыцы // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 267.</ref> <ref name="TEB">{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Докшицы}}</ref> <ref name="belstat">[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf Перепись населения — 2009. Витебская область] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100918181046/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf |date=18 верасня 2010 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="bel17">{{Крыніцы/БелЭн|17к}} — С. 239.</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Докшыцкі раён}} * {{Крыніцы/ЭГБ|3}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}} * {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|2|93|Dokszyce}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Dokšycy|Докшыцы}} {{OSM relation|6722293|Докшыцы}} * [http://www.radzima.org/be/gorad/dokshycy.html м. Докшыцы] на [[Radzima.org]] * [http://www.westki.info/dokshytsy м. Докшыцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090503062135/http://westki.info/dokshytsy |date=3 мая 2009 }} на [[Westki.info]] * [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/CITIES/Dokshicy.htm Докшыцы]{{Недаступная спасылка}} на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі крайн: Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm |date=6 ліпеня 2011 }} {{Докшыцкі раён}} {{Віцебская вобласць}} [[Катэгорыя:Докшыцы| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] rs4xav79k92b10suhbjj519otheatnz 5203104 5202743 2026-09-21T09:13:52Z K.shytal 58227 /* Перыяд Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай */ дадаў партрэт фундатара касцёла 5203104 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Докшыцы |арыгінальная назва = Докшыцы |вобласць = Віцебская |раён = Докшыцкі |першае згадванне = 1407 }} '''До́кшыцы'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Dokšycy}}) — горад у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Докшыцкі раён|Докшыцкага раёна]], у вярхоўях [[Бярэзіна|р. Бярэзіна]]. Размешчаны за 200 км ад [[Віцебск]]а, 12 км ад чыгуначнай станцыі Параф’янава на лініі [[Маладзечна]] — [[Полацк]], аўтамабільнымі дарогамі злучаны з [[Вілейка]]й, [[Ушачы|Ушачамі]], [[Глыбокае|Глыбокім]], [[Лепель|Лепелем]] і [[Бягомль|Бягомлем]]. Насельніцтва 6 827 чал. (2017)<ref name="2017-Estimate"/>. == Назва == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Докшыцаў}} [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|Вадзім Жучкевіч]] лічыў, што найбольш верагодная сувязь назвы горада з прозвішчам балцкага паходжання. Вядомы блізкія прозвішчы Докаш, Докіш. Значэнне асновы ''doksnė'' — «лахманы». Згодна з У. Далям, ''докша'' азначае «хрышчаны»<ref>В. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 104.</ref>. У прывілеях вялікіх князёў напісаных [[лацінская мова|лацінай]] згадваюцца як ''Doxiczane''<ref name="pamiać" />, так зборна называліся докшыцкія жыхары («дакшычане»). == Гісторыя == === Перыяд Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай === Докшыцы ўзніклі не пазней за XIV ст., як сяло ў складзе [[Харэцкая воласць|Харэцкай воласці]], частка якой належала віленскаму ваяводзе [[Войцех Манівід|Войцеху Манівіду]]. Упершыню Докшыцы ўзгадваюцца ў грамаце вялікага князя літоўскага [[Вітаўт]]а, выдадзенай 13 студзеня 1407 года ў [[Вільня|Вільні]]. У ёй Манівід атрымаў пацвярджэнне на сёлы і сялян-даннікаў у Харэцкай воласці, сярод якіх названы даннікі «доксычане» (''doxyczane''). Пасля смерці Манівіда (1423) Докшыцы перайшлі да яго сына [[Івашка Манівідавіч|Яна (Івашкі) Манівідавіча]], у 1485 г. — да [[Войцех Янавіч Манівід|Войцеха]], сына Яна (Івашкі). Пасля яго смерці (1475) спадкаемцамі манівідавай спадчыны сталі дзве сястры — Ядвіга (жонка [[Алехна Судзімонтавіч|Алехны Судзімонтавіча]]) і Соф’я (жонка [[Мікалай Радзівілавіч|Мікалая Радзівілавіча]]). Пры падзеле спадчыннай уласнасці частка двароў у Докшыцах дасталася Ядвізе, частка — Соф’і. У далейшым Докшыцы зведалі яшчэ большае драбленне паміж уласнікамі. Доля Ядвігі адышла да яе дачкі Соф’і, якая ў канцы XV ст. выйшла замуж за князя [[Аляксандр Юр’евіч Гальшанскі|Аляксандра Юр’евіча Гальшанскага]], а пасля смерці (1517) была падзелена паміж чатырма яе дочкамі і сынам [[Павел Аляксандравіч Гальшанскі|Паўлам]], [[Біскупы віленскія|віленскім біскупам]]. З іх доля ў Докшыцах дасталася Ганне Гальшанскай (жонка [[Мікалай Юр’евіч Пац|Мікалая Юр’евіча Паца]]), потым яе сынам. Доля ж Соф’і Радзівілавай перайшла да яе чатырох сыноў — Мікалая, [[Ян Радзівіл (1474—1522)|Яна]], [[Юрый Радзівіл Геркулес|Юрыя]] і [[Войцех Радзівіл|Войцеха]]. Пасля смерці апошняга з іх (1519) адбыўся чарговы падзел уладанняў. Частка даннікаў з Докшыц адышла да старэйшага з братоў — [[Мікалай Радзівіл (1470—1521)|Мікалая Мікалаевіча Радзівіла]], пазней [[Ваяводы віленскія|віленскага ваяводы]] (памёр у 1521 г.). Яго спадкаемцамі сталі жонка Альжбета і тры сыны — [[Мікалай Радзівіл (біскуп жамойцкі)|Мікалай]], [[Ян Радзівіл (1492—1542)|Ян]] і Станіслаў, якія ў 1526 г. падзялілі бацькоўскія ўладанні. У 1536 г. сярод спадчыны Мікалая Мікалаевіча Радзівіла ўспамінаюцца «докшыцкія людзі», памер іх штогадовай даніны складаў 36 пудоў мёду. З трох братоў Радзівілаў апошні, Ян, памёр у 1542 г., пасля чаго гэтага частка Докшыц перайшла ва ўласнасць трох яго дачок. Да 1565 г. дзве з іх памерлі бяздзетнымі. Бацькоўская спадчына адышла да трэцяй сястры — Ганны, якая была жонкай (з 1554 г. удавой) [[Станіслаў Кішка (ваявода віцебскі)|Станіслава Пятровіча Кішкі]]. У 1560 г. ёй належалі 48 двароў (службаў) у Докшыцах, дзе ў той час ужо існавала царква. Род [[Гальшанскія|князёў Гальшанскіх]], уладальнікаў судзімонтаўскай часткі Докшыц, згас са смерцю біскупа Паўла ў 1555 г. Спадчына адышла да нашчадкаў па жаночай лініі. Імі сталі дзве дачкі Ядвігі Гальшанскай ад шлюбу з [[Іван Храптовіч|Янам Літаворам Храптовічам]], а таксама дзеці Ганны Гальшанскай. Судзімонтаўская спадчына была падзелена паміж імі на невялікія долі. Адзін з сыноў Ганны Гальшанскай і Мікалая Паца, [[Дамінік Мікалаевіч Пац|Дамінік]], у 1557 г. прадаў частку даннікаў «на Руси в Довкишчах» Станіславу Садоўскаму, служэбніку Ганны Кішчынай. Апошняя ў красавіку 1560 г. купіла долю Садоўскага ў Докшыцах за 300 [[Літоўскі грош|літоўскіх грошай]], а праз шэсць месяцаў падаравала докшыцкіх даннікаў («отчизных» і купленных «на вечность») служэбніку Пятру Скалдзіцкаму. У 1561 г. Ганна набыла ў [[Станіслаў Мікалаевіч Пац|Станіслава Мікалаевіча Паца]] са згоды яго братоў [[Мікалай Мікалаевіч Пац|Мікалая]], Дамініка і [[Павел Мікалаевіч Пац|Паўла]] («маючи от всее братии моц») іх долю ў Докшыцах, якая налічвала «полтори службы» людзей. Заставалася яшчэ адна частка Докшыц, што належала сястры Ганны Гальшанскай Ядвізе, потым дачцэ апошняй Ганне і яе мужу [[Юрый Рыгоравіч Осцік|Юрыю Осціку]]. У 1569 г. іх сын [[Мікалай Юр’евіч Осцік]] падараваў гэту частку Докшыц свайму зяцю, князю [[Леў Аляксандравіч Сангушка|Льву Сангушку-Кашырскаму]]. Далейшы след яе не прасочваецца. Паводле [[Адміністрацыйная рэформа ў Вялікім Княстве Літоўскім (1565—1566)|адміністрацыйнай рэформы]], якая была праведзена ў Вялікім Княстве Літоўскім (1565—1566), Докшыцы ўваходзілі ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]]. У час [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны (1558—1582)]] ваколіцы Докшыц з’яўляліся адной з апорных баз войск Рэчы Паспалітай. [[Файл:Stanisłaŭ IV Kiška. Станіслаў IV Кішка (XVIII).jpg|міні|злева|Станіслаў Кішка, біскуп жамойцкі, заснавальнік касцёла і парафіяльнай школы ў Докшыцах.]]Пасля смерці (1600) Ганны Кішчынай Докшыцы належалі яе сыну Станіславу Кішку (памёр у 1617 г.), а фактычна сынам апошняга. З іх [[Станіслаў Кішка (біскуп жамойцкі)|Станіслаў Станіслававіч Кішка]] (каля 1577 — 1626) перайшоў з кальвінізму ў каталіцтва і пазней стаў жамойцкім біскупам, у 1608 г. ён заснаваў у Докшыцах драўляны касцёл і падараваў яму фальварак Туркі. У 1621 годзе Докшыцы атрымалі статус мястэчка, а ў 1622 годзе Станіслаў Кішка падараваў асноўную яго частку (на правым беразе ракі [[Бярэзіна|Бярэзіны]]) з навакольнымі вёскамі [[Дамашы (Лагойскі раён)|Дамашы]] і [[Таргуны]] [[капітул]]у [[жамойцкае біскупства|жамойцкага біскупства]]. Левабярэжную частку Докшыц у сярэдзіне XVIII ст. набыў у спадкаемцаў Кішкаў менскі кашталян Юдзінскі, які потым прадаў яе Антонію Гутаровічу. У час [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны 1654—1667 гадоў]] Докшыцы моцна пацярпелі. У 1655 годзе праз беларускія землі па лініі [[Слуцк]] — [[Менск]] — Докшыцы — [[Дзісна]] планавалася правесці мяжу паміж Масквой і Швецыяй, але маскоўскі цар [[Аляксей Міхайлавіч]] адмовіўся ад прапановы шведскага боку. У [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночную вайну 1700—1721 гадоў]] Докшыцы ў 1708 годзе апынуліся на шляху шведскага корпуса генерала [[А. Левенгаўпт]]а. Шведы спалілі мястэчка і касцёл. У 1745 г. пачалося будаўніцтва новага касцёла (асвячоны ў 1753 г.), пры якім у 1781 г. са згоды Папы Рымскага [[Пій VI|Пія VI]] пачало працаваць брацтва св. Тройцы. === У складзе Расійскай імперыі === Пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Докшыцы былі далучаны да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], сталі цэнтрам [[Докшыцкі павет|Докшыцкага павета]]. У 1795 г. яны атрымалі статус горада, 22 студзеня 1796 г. — [[Герб Докшыц|герб]]: у зялёным полі два ўзгоркі, на якіх ляжаць збаны, з іхніх гарлавін цякуць сярэбраныя крыніцы, якія адзначаюць рэкі Вілію і Бярэзіну. З 1797 г. Докшыцы ў складзе [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], заштатны горад, які хутка зноў стаў называцца мястэчкам. Уладанні [[Жамойцкае біскупства|жамойцкага біскупства]], канфіскаваныя расійскім урадам, былі перададзены генерал-маёру расійскіх войск [[В. Мілашэвіч]]у. У 1800 г. мястэчка налічвала 152 двары, з якіх Мілашэвічу належалі 106 (35 хрысціянскіх і 71 яўрэйскіх), 42 двары (у тым ліку 12 яўрэйскіх) складалі частку ўдавы Людвігі Гутаровічавай і называліся Докшыцкай Слабадой. Яшчэ 4 двары былі заселены чыншавай шляхтай і належалі плябаніі мясцовага касцёла. Усяго насельніцтва складала 1118 чал. (507 мужчын і 611 жанчын). У мястэчку існавалі яўрэйская школа і 2 уніяцкія царквы (па адной у частках Мілашэвіча і Гутаровічавай), якія ў 1843 г. былі ператвораны ў праваслаўныя. У Докшыцах штогод праводзіўся кірмаш у дзень Святой Тройцы, у Докшыцкай Слабадзе — у дзень Узвіжання Святога Крыжа. [[Файл:Dokšycy. Докшыцы (A. Adam, 18.07.1812) (2).jpg|thumb|злева|180px|Сядзіба. А. Адам, 1812]] Маёнтак Мілашэвіча ахопліваў шэраг навакольных вёсак ([[Валасатка|Валасатку]], Вецяры, Плітніцу, Таргуны і інш.). Пазней ён быў вернуты ў скарб. У 1812 г. скарбавая частка мястэчка налічвала 99 двароў. Докшыцкая Слабада (Лісоўшчына) была ў той час уласнасцю Ігнацыя і Бенядзікта Пяткевічаў. У час [[Руска-французская вайна 1812|вайны 1812 года]] праз Докшыцы ў ліпені прайшлі войскі віцэ-караля Італіі [[Я. Багарнэ]], а ў кастрычніку — адступаючыя часткі корпуса генерала [[К. Ф. Врэдэ]], якія разрабавалі мястэчка. У час [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-31]] у красавіку—маі 1831 г. каля Докшыц адбыліся баі вілейскіх паўстанцаў [[С. Радзішэўскі|С. Радзішэўскага]] з царскімі войскамі. У 1824 г. у мястэчку дзейнічала суконная майстэрня Давіда Шапіры. У ёй працавалі тры майстры і чатыры рабочыя, якія абслугоўвалі 2 ткацкія станкі. Д. Шапіру (купцу 3-й гільдыі) належалі ў Докшыцах 3 крамы. Пасля скасавання прыгоннага права ў 1861 г. Докшыцы сталі цэнтрам аднайменнай [[Докшыцкая воласць|воласці]]. У 1863 г. тут была пабудавана новая праваслаўная царква на сродкі, адпушчаныя ўрадам. У склад прыхода, акрамя праваслаўных вернікаў Докшыц, уваходзілі жыхары навакольных вёсак Альхоўка, Валасатка, Дамашы, Загарані, Кожына, Козікі, Крыкуны, Лапуты, Лаці, Плітніца, Свіное, Таргуны, Туркі і Янкі. У 1868 г. у Докшыцах пражывала 1613 жыхароў (801 мужчына і 812 жанчын), у тым ліку 310 праваслаўных, 241 католік, 12 магаметан, 1050 яўрэяў, сярод месцічаў — 62 рамеснікі; меліся 1 мураваны і 266 драўляных дамоў, мураваная царква, драўляны касцёл, 4 яўрэйскія малітоўныя дамы, 22 лаўкі, 17 шынкоў, 3 бровары і паравы млын. У Докшыцах штотыднёва праходзілі кірмашы (больш значныя праводзіліся ў аўторак на масленічным тыдні і ў свята Прачыстай 15 жніўня), на якіх пераважна прадаваліся азімае і яравое збожжа, лён, буйная рагатая жывёла, коні, розныя тавары і інш. Да 1870-х гг. у Докшыцах дзейнічалі [[магістрат]] ([[ратуша]]) і [[дума]] (потым — гарадское спрошчанае кіраванне), у 2-й палове XIX ст. размяшчаліся валасное праўленне, кватэра [[прыстаў|прыстава]] 3-га стана [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]], паштовая станцыя, працавала [[народнае вучылішча]]. На працягу XIX ст. канчаткова сфармавалася вулічная сетка Докшыц (цэнтральныя Барысаўская, Даўгінаўская, Глыбоцкая і Полацкая вуліцы, да іх прымыкалі — Ветраная, Сянная, Татарская і інш.). У канцы XIX ст. ў Докшыцах пачалі дзейнасць пазыка-ашчаднае і пажарнае таварыствы. Паводле перапісу насельніцтва 1897 года ў Докшыцах пражывала 3642 жыхары (у 1904 г. — 4103), сярод якіх 119 дваран, 6 святароў, 30 купцоў, 3124 мешчаніны, 337 сялян, 14 іншаземцаў. Па веравызнанні — 439 праваслаўных, 1 старавер, 361 католік, 4 пратэстанты, 75 магаметан, 2762 іўдзеі. Агульная пісьменнасць жыхароў складала 40,6 % (усяго па губерні — 17,8 %). У 1904 г. ў Докшыцах налічвалася 435 драўляных дамоў і 1 мураваны, 2 гасцініцы, 2 сукнавальні (працавалі 3 рабочыя), 1 аптэка і 2 аптэкарскія крамы. З 1902 г. у Докшыцах працавала 2-класнае пачатковае вучылішча (з 1907 г. — 4-класнае, з 1913 г. — вышэйшае пачатковае). У пачатку XX ст. ў Докшыцах і наваколлі была вядома [[батлейка Патупчыка]] (асабліва папулярнымі з’яўляліся пастаноўкі «Мікіта» і «Земскі Арскі»). ==== Першая сусветная і Грамадзянская вайна ў Расіі ==== Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] Докшыцы былі прыфрантавым горадам, у верасні 1915 года горад нядоўга займалі германскія войскі. У снежні 1917 годзе Докшыцы заняты бальшавікамі. У лютым—лістападзе 1918 года горад акупаваны германскім войскамі. У сакавіку 1918 года Докшыцы ўваходзяць у склад абвешчанай [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]]. З 20 жніўня 1919 да ліпеня 1920 года Докшыцы заняты польскімі войскамі. Докшыцы з [[Ліпск (Докшыцкі раён)|ваколіцамі]] былі зонай баявых дзеянняў падчас [[Бітва на Бярэзіне (1920)|бітвы на Бярэзіне]] ў 1920 годзе. === У складзе Польскай Рэспублікі (1921—1939) === Паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] ў 1921 годзе Докшыцы ўвашлі ў склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], былі цэнтрам [[Докшыцы (гміна)|Докшыцкай гміны]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. У 1924—1939 гадах на тэрыторыі Докшыцкай гміны дыслакавалася [[4-я памежная рота «Докшыцы»]]. У 1931 годзе ў мястэчку пражывала каля 4000 яўрэяў. Паводле перапісу 1939 года, з 3600 чалавек насельніцтва 75% складалі яўрэі. === Другая сусветная вайна і БССР === У 1939 годзе, на трэці тыдзень Другой сусветнай вайны, горад, як і ўсю Заходнюю Беларусь, [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|заняла Чырвоная Армія]] паводле сакрэтных артыкулаў да [[Пакт Молатава — Рыбентропа|нямецкага-савецкага Дагавора пра ненапад]]. Паводле гэтых дамоўленасцяў [[СССР]] з [[Нацысцкая Германія|Нацысцкай Германіяй]], з 1939 года Докшыцы апынуліся ў складзе [[БССР]]. Докшыцы атрымалі статус горада 15 студзеня 1940 года, сталі цэнтрам раёна ў [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. Станам на 1940 год — 3,6 тысячы жыхароў. Докшыцы з 9 ліпеня 1941 года акупаваны нямецкімі (нацысцкімі) захопнікамі, якія знішчылі ў горадзе і раёне 4931 чалавека. У Докшыцах стаяў гарнізон, на які неаднаразова нападалі [[Савецкі партызанскі рух (1941—1944)|партызаны]]. Рэалізуючы нацысцкую праграму знішчэння яўрэяў, нацысты арганізавалі [[гета ў Докшыцах]]. У ім апынулася каля 3000 прадстаўнікоў нацыянальнасці. Аж да поўнага знішчэння гета яўрэяў выкарыстоўвалі на цяжкіх і брудных прымусовых работах, многія вязні памерлі ад непасільных нагрузак ва ўмовах пастаяннага голаду і адсутнасці медыцынскай дапамогі. Гета ў Докшыцах было цалкам знішчана 29 мая 1942 года, калі былі забітыя 2653 яўрэі<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 1с/р-370. — Воп. 1. — Спр. 483. — Л. 15.</ref>.Горад зноў заняты Чырвонай Арміяй 2 ліпеня 1944 года. У снежні 1962 — студзені 1965 гадоў Докшыцы ўваходзілі ў склад [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]]. У 1959 годзе жыло 2,1 тыс. чалавек, у 1971 — 3,9 тыс. <center><gallery widths="160" heights="150" perrow="4" caption="Гістарычныя выявы Докшыц"> Файл:Dokšycy, Rynak, Trajecki. Докшыцы, Рынак, Траецкі (1920-29).jpg|Касцёл Святой Тройцы, 20-я гг. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja, Pakroŭskaja. Докшыцы, Барысаўская, Пакроўская (1903-40).jpg|Свята-Пакроўская царква, фота пач. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Połackaja, Bahasłoŭskaja. Докшыцы, Полацкая, Докшицы, Свято-Иоанно-Богословская церковь, Докшицы, Dokszyce, cerkiew pw. św. Jana Ewangelisty(1900-19).jpg|Царква Св. Яна Багаслова, фрагмент паштоўкі пач. ХХ ст. Файл:Dokšycy, synagoga.jpg|Сінагога Файл:Dokšycy, Rynak. Докшыцы, Рынак, Dokszyce, Rynek, Докшицы, Рынок (S. Dzikoŭski, 1925).jpg|Рынак. Фота: Станіслаў Дзікоўскі, 1925 г. Файл:Dokšycy. Докшыцы (1919-39).jpg|Шэсце падчас польскай дзяржаўнай урачыстасці на вул. Пілсудскага. Паштоўка 30-х гг. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja, Докшыцы, Барысаўская, школа, Докшицы, школа, Dokszyce, szkoła powszechna (1929-39).jpg|7-гадовая пачатковая школа, фота міжваеннага перыяду. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja. Докшыцы, Барысаўская (1930-39).jpg|Магістрат горада Докшыцы. Паштоўка 30-х гг. ХХ ст. </gallery></center> == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:150 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:8000 ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:400 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1800 from:0 till:1118 bar:1868 from:0 till:1613 bar:1897 from:0 till:3642 bar:1904 from:0 till:4103 bar:1921 from:0 till:3004 bar:1939 from:0 till:3600 bar:1959 from:0 till:2100 bar:1971 from:0 till:3900 bar:1991 from:0 till:7200 bar:2004 from:0 till:7000 bar:2009 from:0 till:6628 bar:2017 from:0 till:6827 TextData= fontsize:10px pos:(25,195) text: </timeline></center> </div> * '''XVIII стагоддзе''': 1800 год — 1 118 чал. * '''XIX стагоддзе''': 1868 год — 1 613 чал.; 1897 год — 3 642 чал, з іх паводле стану 119 шляхты, 6 духоўнага стану, 30 купцоў, 3 124 мяшчан, 337 сялян, 14 іншаземцаў; паводле веры 439 праваслаўных, 361 каталік, 1 старавер, 4 пратэстанты, 75 магаметанаў, 2 762 іўдзеі. * '''XX стагоддзе''': 1904 год — 4 103 чал.; 1921 год — 3 004 чал.; 1939 год — 3,6 тыс. чал.; 1959 год — 2,2 тыс. чал.; 1971 год — 3,9 тыс. чал.; 1991 год — 7,2 тыс. чал.<ref name="VES"/>; 1993 год — 7,4 тыс. чал.<ref name="ehb"/> * '''XXI стагоддзе''': 2004 год — 7,0 тыс. чал.; 2006 год — 6,9 тыс. чал.<ref name="TEB"/>; 2008 год — 6 912 чал.; 2009 год — 6 628 чал. (перапіс)<ref name="belstat"/>; 2016 год — 6 906 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 6 827 чал.<ref name="2017-Estimate"/> == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай прамысловасці. * [[Камунальнае ўнітарнае вытворчае прадпрыемства|КУВП]] «Докшыцкі камбінат будаўнічых матэрыялаў» * Докшыцкі філіял ААТ «Лепельскі МКК» * Філіял «Докшыцкі хлебазавод» [[Рэспубліканскае ўнітарнае вытворчае прадпрыемства|РУВП]] «Віцебскхлебпрам» == Ахова здароўя == У горадзе дзейнічае [[Докшыцкая раённая цэнтральная бальніца]]. == Транспарт == Праз Докшыцы праходзяць аўтамабільныя дарогі {{таблічка-by|Р|3}} ([[Лагойск]] — [[Глыбокае]] — [[Беларуска-латвійская граніца|граніца]] [[Латвія|Латвіі]]), {{таблічка-by|Р|29}} ([[Ушачы]] — [[Вілейка]]) і {{таблічка-by|Р|86}} ([[Багушэўск]] (ад {{таблічка-by|М|8}}) — [[Лепель]] — [[Мядзел]]). Горад мае рэгулярнае аўтобуснае злучэнне з [[Мінск]]ам, [[Віцебск]]ам і інш. == Культура == Дзейнічаюць гарадскі цэнтр культуры, [[Докшыцкі народны тэатр]], дом рамёстваў, 2 бібліятэкі. У горадзе праводзіцца «Фестываль дзвюх рэк»<ref>[https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/ru/dvereki/ Фестиваль двух рек] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230218203534/https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/ru/dvereki/ |date=18 лютага 2023 }}. {{ref-ru}} 12 жніўня 2022. [https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/by/ Сайт Докшыцкага раённага выканаўчага камітэта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230206222147/https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/by/ |date=6 лютага 2023 }}</ref>. == Адукацыя == У Докшыцах працуюць: * [[Школа № 1 (Докшыцы)|сярэдняя школа № 1 г. Докшыцы]]; * сярэдняя школа № 2 г. Докшыцы; * яслі-сад № 1 г. Докшыцы; * яслі-сад № 2 г. Докшыцы; * яслі-сад № 3 г. Докшыцы; * яслі-сад № 4 г. Докшыцы; * ДУДА «Докшыцкі раённы цэнтр дзяцей і моладзі». == Мас-медыя == У горадзе выдаецца раённая газета «[[Родныя вытокі (газета)|Родныя вытокі]]». == Забудова == {{Гл. таксама|Спіс вуліц Докшыцаў}} Генеральны план Докшыц (1977) улічвае захаванне гістарычнага планавання. Асноўная тэрыторыя горада знаходзіцца на правым беразе Бярэзіны. Тут размяшчаецца адміністрацыйна-грамадскі цэнтр. Забудова пераважна 1-павярховая, ёсць групы 2—3-павярховых секцыйных будынкаў. З 2010-х гадоў пачалося пашырэнне горада праз пабудову 4-павярховых дамоў. == Турыстычная інфармацыя == У Докшыцах дзейнічае дом рамёстваў (у колішняй драўлянай царкве Св. ап. Іаана Багаслова). Спыніцца можна ў гасцініцы «Докшыцы». === Славутасці === * Гістарычная забудова (XVIII — пач. XX стст.; фрагменты) * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Докшыцы)|Касцёл Найсв. Тройцы]] (1994) * Млыны (1920-я) * Могілкі: польскія ваенныя часоў вайны 1920 р., яўрэйскія, каталіцкія, татарскія (Мізар), праваслаўныя * Драўляная [[мячэць]] (1925), сёння мае значна перабудаваны выгляд * Сядзіба Мікульскіх (XIX ст.) * [[Свята-Пакроўская царква (Докшыцы)|Свята-Пакроўская царква]] (1900—1903) * Св. Апостала Іаана Багаслова (1863) * Брацкая магіла (1941—1944 гады), пл. Палявога, у скверы — {{ГККРБ 4|213Д000424}} * Помнік [[Герой Савецкага Саюза|Герою Савецкага Саюза]] [[Аляксандр Іванавіч Чарныш|Аляксандру Іванавічу Чарнышу]] (1917—1944)<ref name="bel17"/> === Страчаная спадчына === * Капліцы могілкавыя: каталіцкая (XVIII ст.), праваслаўная * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Докшыцы, 1608)|Касцёл Найсв. Тройцы]] (1608) * Сінагога * Сядзіба * Царква Св. Казьмы і Дзям’яна (грэка-каталіцкая; XVI ст.) * [[Докшыцкая сядзіба]] (XVI ст.) == Галерэя == <center><gallery caption="Краявіды Докшыц" widths="150" heights="150" perrow="4"> Файл:Dokšycy. Докшыцы (2008).jpg|У цэнтры горада Файл:Dokšycy. Докшыцы (06.2008).jpg|Дзіцячая школа мастацтваў Файл:Dokšycy. Докшыцы (4.06.2008).jpg|Царква </gallery></center> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Докшыцаў}} * [[Мечыслаў Багаткевіч]] (1904—1942) — блажэнны Рыма-Каталіцкай Царквы, вучыўся ў Докшыцкай польскай гімназіі. * {{нп5|Эльяху Гат||he|אליהו גת}}. * [[Карл Лупіновіч]] (1891—1937?) — каталіцкі святар, удзельнік беларускага хрысціянскага руху. * [[Віктар Пятровіч Маркавец]] (1947—2013) — беларускі жывапісец. * [[Мікалай Пятровіч Мігун]] — беларускі фізік. * [[Іларыён Мікалаевіч Пляшчынскі]] — графік і жывапісец. * {{нп5|Ісраэль Беньямін Розаў||he|ישראל בנימין רוזוב}}. * [[Валерый Раманавіч Собаль]], беларускі фізік. * [[Яўген Антонавіч Таргонскі]], беларускі матэматык. * {{нп5|Ілья Осіпавіч Шлейфер||uk|Шлейфер Ілля Йосипович}}. * {{нп5|Цадок Эшэль||he|צדוק אשל}}. == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> <ref name="vr">{{cite web| url = http://www.vitebsk-region.gov.by/ru/oblast/districts/dokshicki_rn| title = Докшыцкі раён| publisher = [http://www.vitebsk-region.gov.by Витебский областной исполнительный комитет]| date = 28 лістапада 2010| language = ru| accessdate = 6 кастрычніка 2015| archiveurl = https://web.archive.org/web/20120510232250/http://vitebsk-region.gov.by/ru/oblast/districts/dokshicki_rn| archivedate = 10 мая 2012| url-status = dead}}</ref> <ref name="pamiać">[[Вячаслаў Насевіч|В. Насевіч]]. [http://vln.by/node/100 У складзе Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай] // {{Крыніцы/Памяць/Докшыцкі раён|к}}</ref> <ref name="VES">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/121858 Докшицы] // {{Крыніцы/Вялікі энцыклапедычны слоўнік}}</ref> <ref name="ehb">[[Вячаслаў Насевіч]]. Докшыцы // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 267.</ref> <ref name="TEB">{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Докшицы}}</ref> <ref name="belstat">[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf Перепись населения — 2009. Витебская область] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100918181046/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf |date=18 верасня 2010 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="bel17">{{Крыніцы/БелЭн|17к}} — С. 239.</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Докшыцкі раён}} * {{Крыніцы/ЭГБ|3}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}} * {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|2|93|Dokszyce}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Dokšycy|Докшыцы}} {{OSM relation|6722293|Докшыцы}} * [http://www.radzima.org/be/gorad/dokshycy.html м. Докшыцы] на [[Radzima.org]] * [http://www.westki.info/dokshytsy м. Докшыцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090503062135/http://westki.info/dokshytsy |date=3 мая 2009 }} на [[Westki.info]] * [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/CITIES/Dokshicy.htm Докшыцы]{{Недаступная спасылка}} на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі крайн: Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm |date=6 ліпеня 2011 }} {{Докшыцкі раён}} {{Віцебская вобласць}} [[Катэгорыя:Докшыцы| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] p0f2kl40wqrn3trrfqnvg2tprs6l802 5203105 5203104 2026-09-21T09:15:50Z K.shytal 58227 /* У складзе Расійскай імперыі */ змяніў памер выявы 5203105 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Докшыцы |арыгінальная назва = Докшыцы |вобласць = Віцебская |раён = Докшыцкі |першае згадванне = 1407 }} '''До́кшыцы'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Dokšycy}}) — горад у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Докшыцкі раён|Докшыцкага раёна]], у вярхоўях [[Бярэзіна|р. Бярэзіна]]. Размешчаны за 200 км ад [[Віцебск]]а, 12 км ад чыгуначнай станцыі Параф’янава на лініі [[Маладзечна]] — [[Полацк]], аўтамабільнымі дарогамі злучаны з [[Вілейка]]й, [[Ушачы|Ушачамі]], [[Глыбокае|Глыбокім]], [[Лепель|Лепелем]] і [[Бягомль|Бягомлем]]. Насельніцтва 6 827 чал. (2017)<ref name="2017-Estimate"/>. == Назва == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Докшыцаў}} [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|Вадзім Жучкевіч]] лічыў, што найбольш верагодная сувязь назвы горада з прозвішчам балцкага паходжання. Вядомы блізкія прозвішчы Докаш, Докіш. Значэнне асновы ''doksnė'' — «лахманы». Згодна з У. Далям, ''докша'' азначае «хрышчаны»<ref>В. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 104.</ref>. У прывілеях вялікіх князёў напісаных [[лацінская мова|лацінай]] згадваюцца як ''Doxiczane''<ref name="pamiać" />, так зборна называліся докшыцкія жыхары («дакшычане»). == Гісторыя == === Перыяд Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай === Докшыцы ўзніклі не пазней за XIV ст., як сяло ў складзе [[Харэцкая воласць|Харэцкай воласці]], частка якой належала віленскаму ваяводзе [[Войцех Манівід|Войцеху Манівіду]]. Упершыню Докшыцы ўзгадваюцца ў грамаце вялікага князя літоўскага [[Вітаўт]]а, выдадзенай 13 студзеня 1407 года ў [[Вільня|Вільні]]. У ёй Манівід атрымаў пацвярджэнне на сёлы і сялян-даннікаў у Харэцкай воласці, сярод якіх названы даннікі «доксычане» (''doxyczane''). Пасля смерці Манівіда (1423) Докшыцы перайшлі да яго сына [[Івашка Манівідавіч|Яна (Івашкі) Манівідавіча]], у 1485 г. — да [[Войцех Янавіч Манівід|Войцеха]], сына Яна (Івашкі). Пасля яго смерці (1475) спадкаемцамі манівідавай спадчыны сталі дзве сястры — Ядвіга (жонка [[Алехна Судзімонтавіч|Алехны Судзімонтавіча]]) і Соф’я (жонка [[Мікалай Радзівілавіч|Мікалая Радзівілавіча]]). Пры падзеле спадчыннай уласнасці частка двароў у Докшыцах дасталася Ядвізе, частка — Соф’і. У далейшым Докшыцы зведалі яшчэ большае драбленне паміж уласнікамі. Доля Ядвігі адышла да яе дачкі Соф’і, якая ў канцы XV ст. выйшла замуж за князя [[Аляксандр Юр’евіч Гальшанскі|Аляксандра Юр’евіча Гальшанскага]], а пасля смерці (1517) была падзелена паміж чатырма яе дочкамі і сынам [[Павел Аляксандравіч Гальшанскі|Паўлам]], [[Біскупы віленскія|віленскім біскупам]]. З іх доля ў Докшыцах дасталася Ганне Гальшанскай (жонка [[Мікалай Юр’евіч Пац|Мікалая Юр’евіча Паца]]), потым яе сынам. Доля ж Соф’і Радзівілавай перайшла да яе чатырох сыноў — Мікалая, [[Ян Радзівіл (1474—1522)|Яна]], [[Юрый Радзівіл Геркулес|Юрыя]] і [[Войцех Радзівіл|Войцеха]]. Пасля смерці апошняга з іх (1519) адбыўся чарговы падзел уладанняў. Частка даннікаў з Докшыц адышла да старэйшага з братоў — [[Мікалай Радзівіл (1470—1521)|Мікалая Мікалаевіча Радзівіла]], пазней [[Ваяводы віленскія|віленскага ваяводы]] (памёр у 1521 г.). Яго спадкаемцамі сталі жонка Альжбета і тры сыны — [[Мікалай Радзівіл (біскуп жамойцкі)|Мікалай]], [[Ян Радзівіл (1492—1542)|Ян]] і Станіслаў, якія ў 1526 г. падзялілі бацькоўскія ўладанні. У 1536 г. сярод спадчыны Мікалая Мікалаевіча Радзівіла ўспамінаюцца «докшыцкія людзі», памер іх штогадовай даніны складаў 36 пудоў мёду. З трох братоў Радзівілаў апошні, Ян, памёр у 1542 г., пасля чаго гэтага частка Докшыц перайшла ва ўласнасць трох яго дачок. Да 1565 г. дзве з іх памерлі бяздзетнымі. Бацькоўская спадчына адышла да трэцяй сястры — Ганны, якая была жонкай (з 1554 г. удавой) [[Станіслаў Кішка (ваявода віцебскі)|Станіслава Пятровіча Кішкі]]. У 1560 г. ёй належалі 48 двароў (службаў) у Докшыцах, дзе ў той час ужо існавала царква. Род [[Гальшанскія|князёў Гальшанскіх]], уладальнікаў судзімонтаўскай часткі Докшыц, згас са смерцю біскупа Паўла ў 1555 г. Спадчына адышла да нашчадкаў па жаночай лініі. Імі сталі дзве дачкі Ядвігі Гальшанскай ад шлюбу з [[Іван Храптовіч|Янам Літаворам Храптовічам]], а таксама дзеці Ганны Гальшанскай. Судзімонтаўская спадчына была падзелена паміж імі на невялікія долі. Адзін з сыноў Ганны Гальшанскай і Мікалая Паца, [[Дамінік Мікалаевіч Пац|Дамінік]], у 1557 г. прадаў частку даннікаў «на Руси в Довкишчах» Станіславу Садоўскаму, служэбніку Ганны Кішчынай. Апошняя ў красавіку 1560 г. купіла долю Садоўскага ў Докшыцах за 300 [[Літоўскі грош|літоўскіх грошай]], а праз шэсць месяцаў падаравала докшыцкіх даннікаў («отчизных» і купленных «на вечность») служэбніку Пятру Скалдзіцкаму. У 1561 г. Ганна набыла ў [[Станіслаў Мікалаевіч Пац|Станіслава Мікалаевіча Паца]] са згоды яго братоў [[Мікалай Мікалаевіч Пац|Мікалая]], Дамініка і [[Павел Мікалаевіч Пац|Паўла]] («маючи от всее братии моц») іх долю ў Докшыцах, якая налічвала «полтори службы» людзей. Заставалася яшчэ адна частка Докшыц, што належала сястры Ганны Гальшанскай Ядвізе, потым дачцэ апошняй Ганне і яе мужу [[Юрый Рыгоравіч Осцік|Юрыю Осціку]]. У 1569 г. іх сын [[Мікалай Юр’евіч Осцік]] падараваў гэту частку Докшыц свайму зяцю, князю [[Леў Аляксандравіч Сангушка|Льву Сангушку-Кашырскаму]]. Далейшы след яе не прасочваецца. Паводле [[Адміністрацыйная рэформа ў Вялікім Княстве Літоўскім (1565—1566)|адміністрацыйнай рэформы]], якая была праведзена ў Вялікім Княстве Літоўскім (1565—1566), Докшыцы ўваходзілі ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]]. У час [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны (1558—1582)]] ваколіцы Докшыц з’яўляліся адной з апорных баз войск Рэчы Паспалітай. [[Файл:Stanisłaŭ IV Kiška. Станіслаў IV Кішка (XVIII).jpg|міні|злева|Станіслаў Кішка, біскуп жамойцкі, заснавальнік касцёла і парафіяльнай школы ў Докшыцах.]]Пасля смерці (1600) Ганны Кішчынай Докшыцы належалі яе сыну Станіславу Кішку (памёр у 1617 г.), а фактычна сынам апошняга. З іх [[Станіслаў Кішка (біскуп жамойцкі)|Станіслаў Станіслававіч Кішка]] (каля 1577 — 1626) перайшоў з кальвінізму ў каталіцтва і пазней стаў жамойцкім біскупам, у 1608 г. ён заснаваў у Докшыцах драўляны касцёл і падараваў яму фальварак Туркі. У 1621 годзе Докшыцы атрымалі статус мястэчка, а ў 1622 годзе Станіслаў Кішка падараваў асноўную яго частку (на правым беразе ракі [[Бярэзіна|Бярэзіны]]) з навакольнымі вёскамі [[Дамашы (Лагойскі раён)|Дамашы]] і [[Таргуны]] [[капітул]]у [[жамойцкае біскупства|жамойцкага біскупства]]. Левабярэжную частку Докшыц у сярэдзіне XVIII ст. набыў у спадкаемцаў Кішкаў менскі кашталян Юдзінскі, які потым прадаў яе Антонію Гутаровічу. У час [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны 1654—1667 гадоў]] Докшыцы моцна пацярпелі. У 1655 годзе праз беларускія землі па лініі [[Слуцк]] — [[Менск]] — Докшыцы — [[Дзісна]] планавалася правесці мяжу паміж Масквой і Швецыяй, але маскоўскі цар [[Аляксей Міхайлавіч]] адмовіўся ад прапановы шведскага боку. У [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночную вайну 1700—1721 гадоў]] Докшыцы ў 1708 годзе апынуліся на шляху шведскага корпуса генерала [[А. Левенгаўпт]]а. Шведы спалілі мястэчка і касцёл. У 1745 г. пачалося будаўніцтва новага касцёла (асвячоны ў 1753 г.), пры якім у 1781 г. са згоды Папы Рымскага [[Пій VI|Пія VI]] пачало працаваць брацтва св. Тройцы. === У складзе Расійскай імперыі === Пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Докшыцы былі далучаны да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], сталі цэнтрам [[Докшыцкі павет|Докшыцкага павета]]. У 1795 г. яны атрымалі статус горада, 22 студзеня 1796 г. — [[Герб Докшыц|герб]]: у зялёным полі два ўзгоркі, на якіх ляжаць збаны, з іхніх гарлавін цякуць сярэбраныя крыніцы, якія адзначаюць рэкі Вілію і Бярэзіну. З 1797 г. Докшыцы ў складзе [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], заштатны горад, які хутка зноў стаў называцца мястэчкам. Уладанні [[Жамойцкае біскупства|жамойцкага біскупства]], канфіскаваныя расійскім урадам, былі перададзены генерал-маёру расійскіх войск [[В. Мілашэвіч]]у. У 1800 г. мястэчка налічвала 152 двары, з якіх Мілашэвічу належалі 106 (35 хрысціянскіх і 71 яўрэйскіх), 42 двары (у тым ліку 12 яўрэйскіх) складалі частку ўдавы Людвігі Гутаровічавай і называліся Докшыцкай Слабадой. Яшчэ 4 двары былі заселены чыншавай шляхтай і належалі плябаніі мясцовага касцёла. Усяго насельніцтва складала 1118 чал. (507 мужчын і 611 жанчын). У мястэчку існавалі яўрэйская школа і 2 уніяцкія царквы (па адной у частках Мілашэвіча і Гутаровічавай), якія ў 1843 г. былі ператвораны ў праваслаўныя. У Докшыцах штогод праводзіўся кірмаш у дзень Святой Тройцы, у Докшыцкай Слабадзе — у дзень Узвіжання Святога Крыжа. [[Файл:Dokšycy. Докшыцы (A. Adam, 18.07.1812) (2).jpg|thumb|злева|200px|Пажар на сядзібе ў Докшыцах. Альбрэхт Адам, 1812]] Маёнтак Мілашэвіча ахопліваў шэраг навакольных вёсак ([[Валасатка|Валасатку]], Вецяры, Плітніцу, Таргуны і інш.). Пазней ён быў вернуты ў скарб. У 1812 г. скарбавая частка мястэчка налічвала 99 двароў. Докшыцкая Слабада (Лісоўшчына) была ў той час уласнасцю Ігнацыя і Бенядзікта Пяткевічаў. У час [[Руска-французская вайна 1812|вайны 1812 года]] праз Докшыцы ў ліпені прайшлі войскі віцэ-караля Італіі [[Я. Багарнэ]], а ў кастрычніку — адступаючыя часткі корпуса генерала [[К. Ф. Врэдэ]], якія разрабавалі мястэчка. У час [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-31]] у красавіку—маі 1831 г. каля Докшыц адбыліся баі вілейскіх паўстанцаў [[С. Радзішэўскі|С. Радзішэўскага]] з царскімі войскамі. У 1824 г. у мястэчку дзейнічала суконная майстэрня Давіда Шапіры. У ёй працавалі тры майстры і чатыры рабочыя, якія абслугоўвалі 2 ткацкія станкі. Д. Шапіру (купцу 3-й гільдыі) належалі ў Докшыцах 3 крамы. Пасля скасавання прыгоннага права ў 1861 г. Докшыцы сталі цэнтрам аднайменнай [[Докшыцкая воласць|воласці]]. У 1863 г. тут была пабудавана новая праваслаўная царква на сродкі, адпушчаныя ўрадам. У склад прыхода, акрамя праваслаўных вернікаў Докшыц, уваходзілі жыхары навакольных вёсак Альхоўка, Валасатка, Дамашы, Загарані, Кожына, Козікі, Крыкуны, Лапуты, Лаці, Плітніца, Свіное, Таргуны, Туркі і Янкі. У 1868 г. у Докшыцах пражывала 1613 жыхароў (801 мужчына і 812 жанчын), у тым ліку 310 праваслаўных, 241 католік, 12 магаметан, 1050 яўрэяў, сярод месцічаў — 62 рамеснікі; меліся 1 мураваны і 266 драўляных дамоў, мураваная царква, драўляны касцёл, 4 яўрэйскія малітоўныя дамы, 22 лаўкі, 17 шынкоў, 3 бровары і паравы млын. У Докшыцах штотыднёва праходзілі кірмашы (больш значныя праводзіліся ў аўторак на масленічным тыдні і ў свята Прачыстай 15 жніўня), на якіх пераважна прадаваліся азімае і яравое збожжа, лён, буйная рагатая жывёла, коні, розныя тавары і інш. Да 1870-х гг. у Докшыцах дзейнічалі [[магістрат]] ([[ратуша]]) і [[дума]] (потым — гарадское спрошчанае кіраванне), у 2-й палове XIX ст. размяшчаліся валасное праўленне, кватэра [[прыстаў|прыстава]] 3-га стана [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]], паштовая станцыя, працавала [[народнае вучылішча]]. На працягу XIX ст. канчаткова сфармавалася вулічная сетка Докшыц (цэнтральныя Барысаўская, Даўгінаўская, Глыбоцкая і Полацкая вуліцы, да іх прымыкалі — Ветраная, Сянная, Татарская і інш.). У канцы XIX ст. ў Докшыцах пачалі дзейнасць пазыка-ашчаднае і пажарнае таварыствы. Паводле перапісу насельніцтва 1897 года ў Докшыцах пражывала 3642 жыхары (у 1904 г. — 4103), сярод якіх 119 дваран, 6 святароў, 30 купцоў, 3124 мешчаніны, 337 сялян, 14 іншаземцаў. Па веравызнанні — 439 праваслаўных, 1 старавер, 361 католік, 4 пратэстанты, 75 магаметан, 2762 іўдзеі. Агульная пісьменнасць жыхароў складала 40,6 % (усяго па губерні — 17,8 %). У 1904 г. ў Докшыцах налічвалася 435 драўляных дамоў і 1 мураваны, 2 гасцініцы, 2 сукнавальні (працавалі 3 рабочыя), 1 аптэка і 2 аптэкарскія крамы. З 1902 г. у Докшыцах працавала 2-класнае пачатковае вучылішча (з 1907 г. — 4-класнае, з 1913 г. — вышэйшае пачатковае). У пачатку XX ст. ў Докшыцах і наваколлі была вядома [[батлейка Патупчыка]] (асабліва папулярнымі з’яўляліся пастаноўкі «Мікіта» і «Земскі Арскі»). ==== Першая сусветная і Грамадзянская вайна ў Расіі ==== Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] Докшыцы былі прыфрантавым горадам, у верасні 1915 года горад нядоўга займалі германскія войскі. У снежні 1917 годзе Докшыцы заняты бальшавікамі. У лютым—лістападзе 1918 года горад акупаваны германскім войскамі. У сакавіку 1918 года Докшыцы ўваходзяць у склад абвешчанай [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]]. З 20 жніўня 1919 да ліпеня 1920 года Докшыцы заняты польскімі войскамі. Докшыцы з [[Ліпск (Докшыцкі раён)|ваколіцамі]] былі зонай баявых дзеянняў падчас [[Бітва на Бярэзіне (1920)|бітвы на Бярэзіне]] ў 1920 годзе. === У складзе Польскай Рэспублікі (1921—1939) === Паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] ў 1921 годзе Докшыцы ўвашлі ў склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], былі цэнтрам [[Докшыцы (гміна)|Докшыцкай гміны]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. У 1924—1939 гадах на тэрыторыі Докшыцкай гміны дыслакавалася [[4-я памежная рота «Докшыцы»]]. У 1931 годзе ў мястэчку пражывала каля 4000 яўрэяў. Паводле перапісу 1939 года, з 3600 чалавек насельніцтва 75% складалі яўрэі. === Другая сусветная вайна і БССР === У 1939 годзе, на трэці тыдзень Другой сусветнай вайны, горад, як і ўсю Заходнюю Беларусь, [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|заняла Чырвоная Армія]] паводле сакрэтных артыкулаў да [[Пакт Молатава — Рыбентропа|нямецкага-савецкага Дагавора пра ненапад]]. Паводле гэтых дамоўленасцяў [[СССР]] з [[Нацысцкая Германія|Нацысцкай Германіяй]], з 1939 года Докшыцы апынуліся ў складзе [[БССР]]. Докшыцы атрымалі статус горада 15 студзеня 1940 года, сталі цэнтрам раёна ў [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. Станам на 1940 год — 3,6 тысячы жыхароў. Докшыцы з 9 ліпеня 1941 года акупаваны нямецкімі (нацысцкімі) захопнікамі, якія знішчылі ў горадзе і раёне 4931 чалавека. У Докшыцах стаяў гарнізон, на які неаднаразова нападалі [[Савецкі партызанскі рух (1941—1944)|партызаны]]. Рэалізуючы нацысцкую праграму знішчэння яўрэяў, нацысты арганізавалі [[гета ў Докшыцах]]. У ім апынулася каля 3000 прадстаўнікоў нацыянальнасці. Аж да поўнага знішчэння гета яўрэяў выкарыстоўвалі на цяжкіх і брудных прымусовых работах, многія вязні памерлі ад непасільных нагрузак ва ўмовах пастаяннага голаду і адсутнасці медыцынскай дапамогі. Гета ў Докшыцах было цалкам знішчана 29 мая 1942 года, калі былі забітыя 2653 яўрэі<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 1с/р-370. — Воп. 1. — Спр. 483. — Л. 15.</ref>.Горад зноў заняты Чырвонай Арміяй 2 ліпеня 1944 года. У снежні 1962 — студзені 1965 гадоў Докшыцы ўваходзілі ў склад [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]]. У 1959 годзе жыло 2,1 тыс. чалавек, у 1971 — 3,9 тыс. <center><gallery widths="160" heights="150" perrow="4" caption="Гістарычныя выявы Докшыц"> Файл:Dokšycy, Rynak, Trajecki. Докшыцы, Рынак, Траецкі (1920-29).jpg|Касцёл Святой Тройцы, 20-я гг. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja, Pakroŭskaja. Докшыцы, Барысаўская, Пакроўская (1903-40).jpg|Свята-Пакроўская царква, фота пач. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Połackaja, Bahasłoŭskaja. Докшыцы, Полацкая, Докшицы, Свято-Иоанно-Богословская церковь, Докшицы, Dokszyce, cerkiew pw. św. Jana Ewangelisty(1900-19).jpg|Царква Св. Яна Багаслова, фрагмент паштоўкі пач. ХХ ст. Файл:Dokšycy, synagoga.jpg|Сінагога Файл:Dokšycy, Rynak. Докшыцы, Рынак, Dokszyce, Rynek, Докшицы, Рынок (S. Dzikoŭski, 1925).jpg|Рынак. Фота: Станіслаў Дзікоўскі, 1925 г. Файл:Dokšycy. Докшыцы (1919-39).jpg|Шэсце падчас польскай дзяржаўнай урачыстасці на вул. Пілсудскага. Паштоўка 30-х гг. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja, Докшыцы, Барысаўская, школа, Докшицы, школа, Dokszyce, szkoła powszechna (1929-39).jpg|7-гадовая пачатковая школа, фота міжваеннага перыяду. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja. Докшыцы, Барысаўская (1930-39).jpg|Магістрат горада Докшыцы. Паштоўка 30-х гг. ХХ ст. </gallery></center> == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:150 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:8000 ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:400 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1800 from:0 till:1118 bar:1868 from:0 till:1613 bar:1897 from:0 till:3642 bar:1904 from:0 till:4103 bar:1921 from:0 till:3004 bar:1939 from:0 till:3600 bar:1959 from:0 till:2100 bar:1971 from:0 till:3900 bar:1991 from:0 till:7200 bar:2004 from:0 till:7000 bar:2009 from:0 till:6628 bar:2017 from:0 till:6827 TextData= fontsize:10px pos:(25,195) text: </timeline></center> </div> * '''XVIII стагоддзе''': 1800 год — 1 118 чал. * '''XIX стагоддзе''': 1868 год — 1 613 чал.; 1897 год — 3 642 чал, з іх паводле стану 119 шляхты, 6 духоўнага стану, 30 купцоў, 3 124 мяшчан, 337 сялян, 14 іншаземцаў; паводле веры 439 праваслаўных, 361 каталік, 1 старавер, 4 пратэстанты, 75 магаметанаў, 2 762 іўдзеі. * '''XX стагоддзе''': 1904 год — 4 103 чал.; 1921 год — 3 004 чал.; 1939 год — 3,6 тыс. чал.; 1959 год — 2,2 тыс. чал.; 1971 год — 3,9 тыс. чал.; 1991 год — 7,2 тыс. чал.<ref name="VES"/>; 1993 год — 7,4 тыс. чал.<ref name="ehb"/> * '''XXI стагоддзе''': 2004 год — 7,0 тыс. чал.; 2006 год — 6,9 тыс. чал.<ref name="TEB"/>; 2008 год — 6 912 чал.; 2009 год — 6 628 чал. (перапіс)<ref name="belstat"/>; 2016 год — 6 906 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 6 827 чал.<ref name="2017-Estimate"/> == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай прамысловасці. * [[Камунальнае ўнітарнае вытворчае прадпрыемства|КУВП]] «Докшыцкі камбінат будаўнічых матэрыялаў» * Докшыцкі філіял ААТ «Лепельскі МКК» * Філіял «Докшыцкі хлебазавод» [[Рэспубліканскае ўнітарнае вытворчае прадпрыемства|РУВП]] «Віцебскхлебпрам» == Ахова здароўя == У горадзе дзейнічае [[Докшыцкая раённая цэнтральная бальніца]]. == Транспарт == Праз Докшыцы праходзяць аўтамабільныя дарогі {{таблічка-by|Р|3}} ([[Лагойск]] — [[Глыбокае]] — [[Беларуска-латвійская граніца|граніца]] [[Латвія|Латвіі]]), {{таблічка-by|Р|29}} ([[Ушачы]] — [[Вілейка]]) і {{таблічка-by|Р|86}} ([[Багушэўск]] (ад {{таблічка-by|М|8}}) — [[Лепель]] — [[Мядзел]]). Горад мае рэгулярнае аўтобуснае злучэнне з [[Мінск]]ам, [[Віцебск]]ам і інш. == Культура == Дзейнічаюць гарадскі цэнтр культуры, [[Докшыцкі народны тэатр]], дом рамёстваў, 2 бібліятэкі. У горадзе праводзіцца «Фестываль дзвюх рэк»<ref>[https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/ru/dvereki/ Фестиваль двух рек] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230218203534/https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/ru/dvereki/ |date=18 лютага 2023 }}. {{ref-ru}} 12 жніўня 2022. [https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/by/ Сайт Докшыцкага раённага выканаўчага камітэта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230206222147/https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/by/ |date=6 лютага 2023 }}</ref>. == Адукацыя == У Докшыцах працуюць: * [[Школа № 1 (Докшыцы)|сярэдняя школа № 1 г. Докшыцы]]; * сярэдняя школа № 2 г. Докшыцы; * яслі-сад № 1 г. Докшыцы; * яслі-сад № 2 г. Докшыцы; * яслі-сад № 3 г. Докшыцы; * яслі-сад № 4 г. Докшыцы; * ДУДА «Докшыцкі раённы цэнтр дзяцей і моладзі». == Мас-медыя == У горадзе выдаецца раённая газета «[[Родныя вытокі (газета)|Родныя вытокі]]». == Забудова == {{Гл. таксама|Спіс вуліц Докшыцаў}} Генеральны план Докшыц (1977) улічвае захаванне гістарычнага планавання. Асноўная тэрыторыя горада знаходзіцца на правым беразе Бярэзіны. Тут размяшчаецца адміністрацыйна-грамадскі цэнтр. Забудова пераважна 1-павярховая, ёсць групы 2—3-павярховых секцыйных будынкаў. З 2010-х гадоў пачалося пашырэнне горада праз пабудову 4-павярховых дамоў. == Турыстычная інфармацыя == У Докшыцах дзейнічае дом рамёстваў (у колішняй драўлянай царкве Св. ап. Іаана Багаслова). Спыніцца можна ў гасцініцы «Докшыцы». === Славутасці === * Гістарычная забудова (XVIII — пач. XX стст.; фрагменты) * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Докшыцы)|Касцёл Найсв. Тройцы]] (1994) * Млыны (1920-я) * Могілкі: польскія ваенныя часоў вайны 1920 р., яўрэйскія, каталіцкія, татарскія (Мізар), праваслаўныя * Драўляная [[мячэць]] (1925), сёння мае значна перабудаваны выгляд * Сядзіба Мікульскіх (XIX ст.) * [[Свята-Пакроўская царква (Докшыцы)|Свята-Пакроўская царква]] (1900—1903) * Св. Апостала Іаана Багаслова (1863) * Брацкая магіла (1941—1944 гады), пл. Палявога, у скверы — {{ГККРБ 4|213Д000424}} * Помнік [[Герой Савецкага Саюза|Герою Савецкага Саюза]] [[Аляксандр Іванавіч Чарныш|Аляксандру Іванавічу Чарнышу]] (1917—1944)<ref name="bel17"/> === Страчаная спадчына === * Капліцы могілкавыя: каталіцкая (XVIII ст.), праваслаўная * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Докшыцы, 1608)|Касцёл Найсв. Тройцы]] (1608) * Сінагога * Сядзіба * Царква Св. Казьмы і Дзям’яна (грэка-каталіцкая; XVI ст.) * [[Докшыцкая сядзіба]] (XVI ст.) == Галерэя == <center><gallery caption="Краявіды Докшыц" widths="150" heights="150" perrow="4"> Файл:Dokšycy. Докшыцы (2008).jpg|У цэнтры горада Файл:Dokšycy. Докшыцы (06.2008).jpg|Дзіцячая школа мастацтваў Файл:Dokšycy. Докшыцы (4.06.2008).jpg|Царква </gallery></center> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Докшыцаў}} * [[Мечыслаў Багаткевіч]] (1904—1942) — блажэнны Рыма-Каталіцкай Царквы, вучыўся ў Докшыцкай польскай гімназіі. * {{нп5|Эльяху Гат||he|אליהו גת}}. * [[Карл Лупіновіч]] (1891—1937?) — каталіцкі святар, удзельнік беларускага хрысціянскага руху. * [[Віктар Пятровіч Маркавец]] (1947—2013) — беларускі жывапісец. * [[Мікалай Пятровіч Мігун]] — беларускі фізік. * [[Іларыён Мікалаевіч Пляшчынскі]] — графік і жывапісец. * {{нп5|Ісраэль Беньямін Розаў||he|ישראל בנימין רוזוב}}. * [[Валерый Раманавіч Собаль]], беларускі фізік. * [[Яўген Антонавіч Таргонскі]], беларускі матэматык. * {{нп5|Ілья Осіпавіч Шлейфер||uk|Шлейфер Ілля Йосипович}}. * {{нп5|Цадок Эшэль||he|צדוק אשל}}. == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> <ref name="vr">{{cite web| url = http://www.vitebsk-region.gov.by/ru/oblast/districts/dokshicki_rn| title = Докшыцкі раён| publisher = [http://www.vitebsk-region.gov.by Витебский областной исполнительный комитет]| date = 28 лістапада 2010| language = ru| accessdate = 6 кастрычніка 2015| archiveurl = https://web.archive.org/web/20120510232250/http://vitebsk-region.gov.by/ru/oblast/districts/dokshicki_rn| archivedate = 10 мая 2012| url-status = dead}}</ref> <ref name="pamiać">[[Вячаслаў Насевіч|В. Насевіч]]. [http://vln.by/node/100 У складзе Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай] // {{Крыніцы/Памяць/Докшыцкі раён|к}}</ref> <ref name="VES">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/121858 Докшицы] // {{Крыніцы/Вялікі энцыклапедычны слоўнік}}</ref> <ref name="ehb">[[Вячаслаў Насевіч]]. Докшыцы // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 267.</ref> <ref name="TEB">{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Докшицы}}</ref> <ref name="belstat">[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf Перепись населения — 2009. Витебская область] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100918181046/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf |date=18 верасня 2010 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="bel17">{{Крыніцы/БелЭн|17к}} — С. 239.</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Докшыцкі раён}} * {{Крыніцы/ЭГБ|3}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}} * {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|2|93|Dokszyce}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Dokšycy|Докшыцы}} {{OSM relation|6722293|Докшыцы}} * [http://www.radzima.org/be/gorad/dokshycy.html м. Докшыцы] на [[Radzima.org]] * [http://www.westki.info/dokshytsy м. Докшыцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090503062135/http://westki.info/dokshytsy |date=3 мая 2009 }} на [[Westki.info]] * [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/CITIES/Dokshicy.htm Докшыцы]{{Недаступная спасылка}} на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі крайн: Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm |date=6 ліпеня 2011 }} {{Докшыцкі раён}} {{Віцебская вобласць}} [[Катэгорыя:Докшыцы| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] ldds4b2pr1nk1y7zrv42s7xxjoke6jr 5203106 5203105 2026-09-21T09:17:00Z K.shytal 58227 /* У складзе Расійскай імперыі */ 5203106 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Докшыцы |арыгінальная назва = Докшыцы |вобласць = Віцебская |раён = Докшыцкі |першае згадванне = 1407 }} '''До́кшыцы'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Dokšycy}}) — горад у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Докшыцкі раён|Докшыцкага раёна]], у вярхоўях [[Бярэзіна|р. Бярэзіна]]. Размешчаны за 200 км ад [[Віцебск]]а, 12 км ад чыгуначнай станцыі Параф’янава на лініі [[Маладзечна]] — [[Полацк]], аўтамабільнымі дарогамі злучаны з [[Вілейка]]й, [[Ушачы|Ушачамі]], [[Глыбокае|Глыбокім]], [[Лепель|Лепелем]] і [[Бягомль|Бягомлем]]. Насельніцтва 6 827 чал. (2017)<ref name="2017-Estimate"/>. == Назва == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Докшыцаў}} [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|Вадзім Жучкевіч]] лічыў, што найбольш верагодная сувязь назвы горада з прозвішчам балцкага паходжання. Вядомы блізкія прозвішчы Докаш, Докіш. Значэнне асновы ''doksnė'' — «лахманы». Згодна з У. Далям, ''докша'' азначае «хрышчаны»<ref>В. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 104.</ref>. У прывілеях вялікіх князёў напісаных [[лацінская мова|лацінай]] згадваюцца як ''Doxiczane''<ref name="pamiać" />, так зборна называліся докшыцкія жыхары («дакшычане»). == Гісторыя == === Перыяд Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай === Докшыцы ўзніклі не пазней за XIV ст., як сяло ў складзе [[Харэцкая воласць|Харэцкай воласці]], частка якой належала віленскаму ваяводзе [[Войцех Манівід|Войцеху Манівіду]]. Упершыню Докшыцы ўзгадваюцца ў грамаце вялікага князя літоўскага [[Вітаўт]]а, выдадзенай 13 студзеня 1407 года ў [[Вільня|Вільні]]. У ёй Манівід атрымаў пацвярджэнне на сёлы і сялян-даннікаў у Харэцкай воласці, сярод якіх названы даннікі «доксычане» (''doxyczane''). Пасля смерці Манівіда (1423) Докшыцы перайшлі да яго сына [[Івашка Манівідавіч|Яна (Івашкі) Манівідавіча]], у 1485 г. — да [[Войцех Янавіч Манівід|Войцеха]], сына Яна (Івашкі). Пасля яго смерці (1475) спадкаемцамі манівідавай спадчыны сталі дзве сястры — Ядвіга (жонка [[Алехна Судзімонтавіч|Алехны Судзімонтавіча]]) і Соф’я (жонка [[Мікалай Радзівілавіч|Мікалая Радзівілавіча]]). Пры падзеле спадчыннай уласнасці частка двароў у Докшыцах дасталася Ядвізе, частка — Соф’і. У далейшым Докшыцы зведалі яшчэ большае драбленне паміж уласнікамі. Доля Ядвігі адышла да яе дачкі Соф’і, якая ў канцы XV ст. выйшла замуж за князя [[Аляксандр Юр’евіч Гальшанскі|Аляксандра Юр’евіча Гальшанскага]], а пасля смерці (1517) была падзелена паміж чатырма яе дочкамі і сынам [[Павел Аляксандравіч Гальшанскі|Паўлам]], [[Біскупы віленскія|віленскім біскупам]]. З іх доля ў Докшыцах дасталася Ганне Гальшанскай (жонка [[Мікалай Юр’евіч Пац|Мікалая Юр’евіча Паца]]), потым яе сынам. Доля ж Соф’і Радзівілавай перайшла да яе чатырох сыноў — Мікалая, [[Ян Радзівіл (1474—1522)|Яна]], [[Юрый Радзівіл Геркулес|Юрыя]] і [[Войцех Радзівіл|Войцеха]]. Пасля смерці апошняга з іх (1519) адбыўся чарговы падзел уладанняў. Частка даннікаў з Докшыц адышла да старэйшага з братоў — [[Мікалай Радзівіл (1470—1521)|Мікалая Мікалаевіча Радзівіла]], пазней [[Ваяводы віленскія|віленскага ваяводы]] (памёр у 1521 г.). Яго спадкаемцамі сталі жонка Альжбета і тры сыны — [[Мікалай Радзівіл (біскуп жамойцкі)|Мікалай]], [[Ян Радзівіл (1492—1542)|Ян]] і Станіслаў, якія ў 1526 г. падзялілі бацькоўскія ўладанні. У 1536 г. сярод спадчыны Мікалая Мікалаевіча Радзівіла ўспамінаюцца «докшыцкія людзі», памер іх штогадовай даніны складаў 36 пудоў мёду. З трох братоў Радзівілаў апошні, Ян, памёр у 1542 г., пасля чаго гэтага частка Докшыц перайшла ва ўласнасць трох яго дачок. Да 1565 г. дзве з іх памерлі бяздзетнымі. Бацькоўская спадчына адышла да трэцяй сястры — Ганны, якая была жонкай (з 1554 г. удавой) [[Станіслаў Кішка (ваявода віцебскі)|Станіслава Пятровіча Кішкі]]. У 1560 г. ёй належалі 48 двароў (службаў) у Докшыцах, дзе ў той час ужо існавала царква. Род [[Гальшанскія|князёў Гальшанскіх]], уладальнікаў судзімонтаўскай часткі Докшыц, згас са смерцю біскупа Паўла ў 1555 г. Спадчына адышла да нашчадкаў па жаночай лініі. Імі сталі дзве дачкі Ядвігі Гальшанскай ад шлюбу з [[Іван Храптовіч|Янам Літаворам Храптовічам]], а таксама дзеці Ганны Гальшанскай. Судзімонтаўская спадчына была падзелена паміж імі на невялікія долі. Адзін з сыноў Ганны Гальшанскай і Мікалая Паца, [[Дамінік Мікалаевіч Пац|Дамінік]], у 1557 г. прадаў частку даннікаў «на Руси в Довкишчах» Станіславу Садоўскаму, служэбніку Ганны Кішчынай. Апошняя ў красавіку 1560 г. купіла долю Садоўскага ў Докшыцах за 300 [[Літоўскі грош|літоўскіх грошай]], а праз шэсць месяцаў падаравала докшыцкіх даннікаў («отчизных» і купленных «на вечность») служэбніку Пятру Скалдзіцкаму. У 1561 г. Ганна набыла ў [[Станіслаў Мікалаевіч Пац|Станіслава Мікалаевіча Паца]] са згоды яго братоў [[Мікалай Мікалаевіч Пац|Мікалая]], Дамініка і [[Павел Мікалаевіч Пац|Паўла]] («маючи от всее братии моц») іх долю ў Докшыцах, якая налічвала «полтори службы» людзей. Заставалася яшчэ адна частка Докшыц, што належала сястры Ганны Гальшанскай Ядвізе, потым дачцэ апошняй Ганне і яе мужу [[Юрый Рыгоравіч Осцік|Юрыю Осціку]]. У 1569 г. іх сын [[Мікалай Юр’евіч Осцік]] падараваў гэту частку Докшыц свайму зяцю, князю [[Леў Аляксандравіч Сангушка|Льву Сангушку-Кашырскаму]]. Далейшы след яе не прасочваецца. Паводле [[Адміністрацыйная рэформа ў Вялікім Княстве Літоўскім (1565—1566)|адміністрацыйнай рэформы]], якая была праведзена ў Вялікім Княстве Літоўскім (1565—1566), Докшыцы ўваходзілі ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]]. У час [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны (1558—1582)]] ваколіцы Докшыц з’яўляліся адной з апорных баз войск Рэчы Паспалітай. [[Файл:Stanisłaŭ IV Kiška. Станіслаў IV Кішка (XVIII).jpg|міні|злева|Станіслаў Кішка, біскуп жамойцкі, заснавальнік касцёла і парафіяльнай школы ў Докшыцах.]]Пасля смерці (1600) Ганны Кішчынай Докшыцы належалі яе сыну Станіславу Кішку (памёр у 1617 г.), а фактычна сынам апошняга. З іх [[Станіслаў Кішка (біскуп жамойцкі)|Станіслаў Станіслававіч Кішка]] (каля 1577 — 1626) перайшоў з кальвінізму ў каталіцтва і пазней стаў жамойцкім біскупам, у 1608 г. ён заснаваў у Докшыцах драўляны касцёл і падараваў яму фальварак Туркі. У 1621 годзе Докшыцы атрымалі статус мястэчка, а ў 1622 годзе Станіслаў Кішка падараваў асноўную яго частку (на правым беразе ракі [[Бярэзіна|Бярэзіны]]) з навакольнымі вёскамі [[Дамашы (Лагойскі раён)|Дамашы]] і [[Таргуны]] [[капітул]]у [[жамойцкае біскупства|жамойцкага біскупства]]. Левабярэжную частку Докшыц у сярэдзіне XVIII ст. набыў у спадкаемцаў Кішкаў менскі кашталян Юдзінскі, які потым прадаў яе Антонію Гутаровічу. У час [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны 1654—1667 гадоў]] Докшыцы моцна пацярпелі. У 1655 годзе праз беларускія землі па лініі [[Слуцк]] — [[Менск]] — Докшыцы — [[Дзісна]] планавалася правесці мяжу паміж Масквой і Швецыяй, але маскоўскі цар [[Аляксей Міхайлавіч]] адмовіўся ад прапановы шведскага боку. У [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночную вайну 1700—1721 гадоў]] Докшыцы ў 1708 годзе апынуліся на шляху шведскага корпуса генерала [[А. Левенгаўпт]]а. Шведы спалілі мястэчка і касцёл. У 1745 г. пачалося будаўніцтва новага касцёла (асвячоны ў 1753 г.), пры якім у 1781 г. са згоды Папы Рымскага [[Пій VI|Пія VI]] пачало працаваць брацтва св. Тройцы. === У складзе Расійскай імперыі === Пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Докшыцы былі далучаны да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], сталі цэнтрам [[Докшыцкі павет|Докшыцкага павета]]. У 1795 г. яны атрымалі статус горада, 22 студзеня 1796 г. — [[Герб Докшыц|герб]]: у зялёным полі два ўзгоркі, на якіх ляжаць збаны, з іхніх гарлавін цякуць сярэбраныя крыніцы, якія адзначаюць рэкі Вілію і Бярэзіну. З 1797 г. Докшыцы ў складзе [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], заштатны горад, які хутка зноў стаў называцца мястэчкам. Уладанні [[Жамойцкае біскупства|жамойцкага біскупства]], канфіскаваныя расійскім урадам, былі перададзены генерал-маёру расійскіх войск [[В. Мілашэвіч]]у. У 1800 г. мястэчка налічвала 152 двары, з якіх Мілашэвічу належалі 106 (35 хрысціянскіх і 71 яўрэйскіх), 42 двары (у тым ліку 12 яўрэйскіх) складалі частку ўдавы Людвігі Гутаровічавай і называліся Докшыцкай Слабадой. Яшчэ 4 двары былі заселены чыншавай шляхтай і належалі плябаніі мясцовага касцёла. Усяго насельніцтва складала 1118 чал. (507 мужчын і 611 жанчын). У мястэчку існавалі яўрэйская школа і 2 уніяцкія царквы (па адной у частках Мілашэвіча і Гутаровічавай), якія ў 1843 г. былі ператвораны ў праваслаўныя. У Докшыцах штогод праводзіўся кірмаш у дзень Святой Тройцы, у Докшыцкай Слабадзе — у дзень Узвіжання Святога Крыжа. Маёнтак Мілашэвіча ахопліваў шэраг навакольных вёсак ([[Валасатка|Валасатку]], Вецяры, Плітніцу, Таргуны і інш.). Пазней ён быў вернуты ў скарб. У 1812 г. скарбавая частка мястэчка налічвала 99 двароў. Докшыцкая Слабада (Лісоўшчына) была ў той час уласнасцю Ігнацыя і Бенядзікта Пяткевічаў. [[Файл:Dokšycy. Докшыцы (A. Adam, 18.07.1812) (2).jpg|thumb|злева|200px|Пажар на сядзібе ў Докшыцах. Альбрэхт Адам, 1812]] У час [[Руска-французская вайна 1812|вайны 1812 года]] праз Докшыцы ў ліпені прайшлі войскі віцэ-караля Італіі [[Я. Багарнэ]], а ў кастрычніку — адступаючыя часткі корпуса генерала [[К. Ф. Врэдэ]], якія разрабавалі мястэчка. У час [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-31]] у красавіку—маі 1831 г. каля Докшыц адбыліся баі вілейскіх паўстанцаў [[С. Радзішэўскі|С. Радзішэўскага]] з царскімі войскамі. У 1824 г. у мястэчку дзейнічала суконная майстэрня Давіда Шапіры. У ёй працавалі тры майстры і чатыры рабочыя, якія абслугоўвалі 2 ткацкія станкі. Д. Шапіру (купцу 3-й гільдыі) належалі ў Докшыцах 3 крамы. Пасля скасавання прыгоннага права ў 1861 г. Докшыцы сталі цэнтрам аднайменнай [[Докшыцкая воласць|воласці]]. У 1863 г. тут была пабудавана новая праваслаўная царква на сродкі, адпушчаныя ўрадам. У склад прыхода, акрамя праваслаўных вернікаў Докшыц, уваходзілі жыхары навакольных вёсак Альхоўка, Валасатка, Дамашы, Загарані, Кожына, Козікі, Крыкуны, Лапуты, Лаці, Плітніца, Свіное, Таргуны, Туркі і Янкі. У 1868 г. у Докшыцах пражывала 1613 жыхароў (801 мужчына і 812 жанчын), у тым ліку 310 праваслаўных, 241 католік, 12 магаметан, 1050 яўрэяў, сярод месцічаў — 62 рамеснікі; меліся 1 мураваны і 266 драўляных дамоў, мураваная царква, драўляны касцёл, 4 яўрэйскія малітоўныя дамы, 22 лаўкі, 17 шынкоў, 3 бровары і паравы млын. У Докшыцах штотыднёва праходзілі кірмашы (больш значныя праводзіліся ў аўторак на масленічным тыдні і ў свята Прачыстай 15 жніўня), на якіх пераважна прадаваліся азімае і яравое збожжа, лён, буйная рагатая жывёла, коні, розныя тавары і інш. Да 1870-х гг. у Докшыцах дзейнічалі [[магістрат]] ([[ратуша]]) і [[дума]] (потым — гарадское спрошчанае кіраванне), у 2-й палове XIX ст. размяшчаліся валасное праўленне, кватэра [[прыстаў|прыстава]] 3-га стана [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]], паштовая станцыя, працавала [[народнае вучылішча]]. На працягу XIX ст. канчаткова сфармавалася вулічная сетка Докшыц (цэнтральныя Барысаўская, Даўгінаўская, Глыбоцкая і Полацкая вуліцы, да іх прымыкалі — Ветраная, Сянная, Татарская і інш.). У канцы XIX ст. ў Докшыцах пачалі дзейнасць пазыка-ашчаднае і пажарнае таварыствы. Паводле перапісу насельніцтва 1897 года ў Докшыцах пражывала 3642 жыхары (у 1904 г. — 4103), сярод якіх 119 дваран, 6 святароў, 30 купцоў, 3124 мешчаніны, 337 сялян, 14 іншаземцаў. Па веравызнанні — 439 праваслаўных, 1 старавер, 361 католік, 4 пратэстанты, 75 магаметан, 2762 іўдзеі. Агульная пісьменнасць жыхароў складала 40,6 % (усяго па губерні — 17,8 %). У 1904 г. ў Докшыцах налічвалася 435 драўляных дамоў і 1 мураваны, 2 гасцініцы, 2 сукнавальні (працавалі 3 рабочыя), 1 аптэка і 2 аптэкарскія крамы. З 1902 г. у Докшыцах працавала 2-класнае пачатковае вучылішча (з 1907 г. — 4-класнае, з 1913 г. — вышэйшае пачатковае). У пачатку XX ст. ў Докшыцах і наваколлі была вядома [[батлейка Патупчыка]] (асабліва папулярнымі з’яўляліся пастаноўкі «Мікіта» і «Земскі Арскі»). ==== Першая сусветная і Грамадзянская вайна ў Расіі ==== Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] Докшыцы былі прыфрантавым горадам, у верасні 1915 года горад нядоўга займалі германскія войскі. У снежні 1917 годзе Докшыцы заняты бальшавікамі. У лютым—лістападзе 1918 года горад акупаваны германскім войскамі. У сакавіку 1918 года Докшыцы ўваходзяць у склад абвешчанай [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]]. З 20 жніўня 1919 да ліпеня 1920 года Докшыцы заняты польскімі войскамі. Докшыцы з [[Ліпск (Докшыцкі раён)|ваколіцамі]] былі зонай баявых дзеянняў падчас [[Бітва на Бярэзіне (1920)|бітвы на Бярэзіне]] ў 1920 годзе. === У складзе Польскай Рэспублікі (1921—1939) === Паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] ў 1921 годзе Докшыцы ўвашлі ў склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], былі цэнтрам [[Докшыцы (гміна)|Докшыцкай гміны]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. У 1924—1939 гадах на тэрыторыі Докшыцкай гміны дыслакавалася [[4-я памежная рота «Докшыцы»]]. У 1931 годзе ў мястэчку пражывала каля 4000 яўрэяў. Паводле перапісу 1939 года, з 3600 чалавек насельніцтва 75% складалі яўрэі. === Другая сусветная вайна і БССР === У 1939 годзе, на трэці тыдзень Другой сусветнай вайны, горад, як і ўсю Заходнюю Беларусь, [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|заняла Чырвоная Армія]] паводле сакрэтных артыкулаў да [[Пакт Молатава — Рыбентропа|нямецкага-савецкага Дагавора пра ненапад]]. Паводле гэтых дамоўленасцяў [[СССР]] з [[Нацысцкая Германія|Нацысцкай Германіяй]], з 1939 года Докшыцы апынуліся ў складзе [[БССР]]. Докшыцы атрымалі статус горада 15 студзеня 1940 года, сталі цэнтрам раёна ў [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. Станам на 1940 год — 3,6 тысячы жыхароў. Докшыцы з 9 ліпеня 1941 года акупаваны нямецкімі (нацысцкімі) захопнікамі, якія знішчылі ў горадзе і раёне 4931 чалавека. У Докшыцах стаяў гарнізон, на які неаднаразова нападалі [[Савецкі партызанскі рух (1941—1944)|партызаны]]. Рэалізуючы нацысцкую праграму знішчэння яўрэяў, нацысты арганізавалі [[гета ў Докшыцах]]. У ім апынулася каля 3000 прадстаўнікоў нацыянальнасці. Аж да поўнага знішчэння гета яўрэяў выкарыстоўвалі на цяжкіх і брудных прымусовых работах, многія вязні памерлі ад непасільных нагрузак ва ўмовах пастаяннага голаду і адсутнасці медыцынскай дапамогі. Гета ў Докшыцах было цалкам знішчана 29 мая 1942 года, калі былі забітыя 2653 яўрэі<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 1с/р-370. — Воп. 1. — Спр. 483. — Л. 15.</ref>.Горад зноў заняты Чырвонай Арміяй 2 ліпеня 1944 года. У снежні 1962 — студзені 1965 гадоў Докшыцы ўваходзілі ў склад [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]]. У 1959 годзе жыло 2,1 тыс. чалавек, у 1971 — 3,9 тыс. <center><gallery widths="160" heights="150" perrow="4" caption="Гістарычныя выявы Докшыц"> Файл:Dokšycy, Rynak, Trajecki. Докшыцы, Рынак, Траецкі (1920-29).jpg|Касцёл Святой Тройцы, 20-я гг. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja, Pakroŭskaja. Докшыцы, Барысаўская, Пакроўская (1903-40).jpg|Свята-Пакроўская царква, фота пач. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Połackaja, Bahasłoŭskaja. Докшыцы, Полацкая, Докшицы, Свято-Иоанно-Богословская церковь, Докшицы, Dokszyce, cerkiew pw. św. Jana Ewangelisty(1900-19).jpg|Царква Св. Яна Багаслова, фрагмент паштоўкі пач. ХХ ст. Файл:Dokšycy, synagoga.jpg|Сінагога Файл:Dokšycy, Rynak. Докшыцы, Рынак, Dokszyce, Rynek, Докшицы, Рынок (S. Dzikoŭski, 1925).jpg|Рынак. Фота: Станіслаў Дзікоўскі, 1925 г. Файл:Dokšycy. Докшыцы (1919-39).jpg|Шэсце падчас польскай дзяржаўнай урачыстасці на вул. Пілсудскага. Паштоўка 30-х гг. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja, Докшыцы, Барысаўская, школа, Докшицы, школа, Dokszyce, szkoła powszechna (1929-39).jpg|7-гадовая пачатковая школа, фота міжваеннага перыяду. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja. Докшыцы, Барысаўская (1930-39).jpg|Магістрат горада Докшыцы. Паштоўка 30-х гг. ХХ ст. </gallery></center> == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:150 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:8000 ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:400 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1800 from:0 till:1118 bar:1868 from:0 till:1613 bar:1897 from:0 till:3642 bar:1904 from:0 till:4103 bar:1921 from:0 till:3004 bar:1939 from:0 till:3600 bar:1959 from:0 till:2100 bar:1971 from:0 till:3900 bar:1991 from:0 till:7200 bar:2004 from:0 till:7000 bar:2009 from:0 till:6628 bar:2017 from:0 till:6827 TextData= fontsize:10px pos:(25,195) text: </timeline></center> </div> * '''XVIII стагоддзе''': 1800 год — 1 118 чал. * '''XIX стагоддзе''': 1868 год — 1 613 чал.; 1897 год — 3 642 чал, з іх паводле стану 119 шляхты, 6 духоўнага стану, 30 купцоў, 3 124 мяшчан, 337 сялян, 14 іншаземцаў; паводле веры 439 праваслаўных, 361 каталік, 1 старавер, 4 пратэстанты, 75 магаметанаў, 2 762 іўдзеі. * '''XX стагоддзе''': 1904 год — 4 103 чал.; 1921 год — 3 004 чал.; 1939 год — 3,6 тыс. чал.; 1959 год — 2,2 тыс. чал.; 1971 год — 3,9 тыс. чал.; 1991 год — 7,2 тыс. чал.<ref name="VES"/>; 1993 год — 7,4 тыс. чал.<ref name="ehb"/> * '''XXI стагоддзе''': 2004 год — 7,0 тыс. чал.; 2006 год — 6,9 тыс. чал.<ref name="TEB"/>; 2008 год — 6 912 чал.; 2009 год — 6 628 чал. (перапіс)<ref name="belstat"/>; 2016 год — 6 906 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 6 827 чал.<ref name="2017-Estimate"/> == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай прамысловасці. * [[Камунальнае ўнітарнае вытворчае прадпрыемства|КУВП]] «Докшыцкі камбінат будаўнічых матэрыялаў» * Докшыцкі філіял ААТ «Лепельскі МКК» * Філіял «Докшыцкі хлебазавод» [[Рэспубліканскае ўнітарнае вытворчае прадпрыемства|РУВП]] «Віцебскхлебпрам» == Ахова здароўя == У горадзе дзейнічае [[Докшыцкая раённая цэнтральная бальніца]]. == Транспарт == Праз Докшыцы праходзяць аўтамабільныя дарогі {{таблічка-by|Р|3}} ([[Лагойск]] — [[Глыбокае]] — [[Беларуска-латвійская граніца|граніца]] [[Латвія|Латвіі]]), {{таблічка-by|Р|29}} ([[Ушачы]] — [[Вілейка]]) і {{таблічка-by|Р|86}} ([[Багушэўск]] (ад {{таблічка-by|М|8}}) — [[Лепель]] — [[Мядзел]]). Горад мае рэгулярнае аўтобуснае злучэнне з [[Мінск]]ам, [[Віцебск]]ам і інш. == Культура == Дзейнічаюць гарадскі цэнтр культуры, [[Докшыцкі народны тэатр]], дом рамёстваў, 2 бібліятэкі. У горадзе праводзіцца «Фестываль дзвюх рэк»<ref>[https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/ru/dvereki/ Фестиваль двух рек] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230218203534/https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/ru/dvereki/ |date=18 лютага 2023 }}. {{ref-ru}} 12 жніўня 2022. [https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/by/ Сайт Докшыцкага раённага выканаўчага камітэта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230206222147/https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/by/ |date=6 лютага 2023 }}</ref>. == Адукацыя == У Докшыцах працуюць: * [[Школа № 1 (Докшыцы)|сярэдняя школа № 1 г. Докшыцы]]; * сярэдняя школа № 2 г. Докшыцы; * яслі-сад № 1 г. Докшыцы; * яслі-сад № 2 г. Докшыцы; * яслі-сад № 3 г. Докшыцы; * яслі-сад № 4 г. Докшыцы; * ДУДА «Докшыцкі раённы цэнтр дзяцей і моладзі». == Мас-медыя == У горадзе выдаецца раённая газета «[[Родныя вытокі (газета)|Родныя вытокі]]». == Забудова == {{Гл. таксама|Спіс вуліц Докшыцаў}} Генеральны план Докшыц (1977) улічвае захаванне гістарычнага планавання. Асноўная тэрыторыя горада знаходзіцца на правым беразе Бярэзіны. Тут размяшчаецца адміністрацыйна-грамадскі цэнтр. Забудова пераважна 1-павярховая, ёсць групы 2—3-павярховых секцыйных будынкаў. З 2010-х гадоў пачалося пашырэнне горада праз пабудову 4-павярховых дамоў. == Турыстычная інфармацыя == У Докшыцах дзейнічае дом рамёстваў (у колішняй драўлянай царкве Св. ап. Іаана Багаслова). Спыніцца можна ў гасцініцы «Докшыцы». === Славутасці === * Гістарычная забудова (XVIII — пач. XX стст.; фрагменты) * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Докшыцы)|Касцёл Найсв. Тройцы]] (1994) * Млыны (1920-я) * Могілкі: польскія ваенныя часоў вайны 1920 р., яўрэйскія, каталіцкія, татарскія (Мізар), праваслаўныя * Драўляная [[мячэць]] (1925), сёння мае значна перабудаваны выгляд * Сядзіба Мікульскіх (XIX ст.) * [[Свята-Пакроўская царква (Докшыцы)|Свята-Пакроўская царква]] (1900—1903) * Св. Апостала Іаана Багаслова (1863) * Брацкая магіла (1941—1944 гады), пл. Палявога, у скверы — {{ГККРБ 4|213Д000424}} * Помнік [[Герой Савецкага Саюза|Герою Савецкага Саюза]] [[Аляксандр Іванавіч Чарныш|Аляксандру Іванавічу Чарнышу]] (1917—1944)<ref name="bel17"/> === Страчаная спадчына === * Капліцы могілкавыя: каталіцкая (XVIII ст.), праваслаўная * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Докшыцы, 1608)|Касцёл Найсв. Тройцы]] (1608) * Сінагога * Сядзіба * Царква Св. Казьмы і Дзям’яна (грэка-каталіцкая; XVI ст.) * [[Докшыцкая сядзіба]] (XVI ст.) == Галерэя == <center><gallery caption="Краявіды Докшыц" widths="150" heights="150" perrow="4"> Файл:Dokšycy. Докшыцы (2008).jpg|У цэнтры горада Файл:Dokšycy. Докшыцы (06.2008).jpg|Дзіцячая школа мастацтваў Файл:Dokšycy. Докшыцы (4.06.2008).jpg|Царква </gallery></center> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Докшыцаў}} * [[Мечыслаў Багаткевіч]] (1904—1942) — блажэнны Рыма-Каталіцкай Царквы, вучыўся ў Докшыцкай польскай гімназіі. * {{нп5|Эльяху Гат||he|אליהו גת}}. * [[Карл Лупіновіч]] (1891—1937?) — каталіцкі святар, удзельнік беларускага хрысціянскага руху. * [[Віктар Пятровіч Маркавец]] (1947—2013) — беларускі жывапісец. * [[Мікалай Пятровіч Мігун]] — беларускі фізік. * [[Іларыён Мікалаевіч Пляшчынскі]] — графік і жывапісец. * {{нп5|Ісраэль Беньямін Розаў||he|ישראל בנימין רוזוב}}. * [[Валерый Раманавіч Собаль]], беларускі фізік. * [[Яўген Антонавіч Таргонскі]], беларускі матэматык. * {{нп5|Ілья Осіпавіч Шлейфер||uk|Шлейфер Ілля Йосипович}}. * {{нп5|Цадок Эшэль||he|צדוק אשל}}. == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> <ref name="vr">{{cite web| url = http://www.vitebsk-region.gov.by/ru/oblast/districts/dokshicki_rn| title = Докшыцкі раён| publisher = [http://www.vitebsk-region.gov.by Витебский областной исполнительный комитет]| date = 28 лістапада 2010| language = ru| accessdate = 6 кастрычніка 2015| archiveurl = https://web.archive.org/web/20120510232250/http://vitebsk-region.gov.by/ru/oblast/districts/dokshicki_rn| archivedate = 10 мая 2012| url-status = dead}}</ref> <ref name="pamiać">[[Вячаслаў Насевіч|В. Насевіч]]. [http://vln.by/node/100 У складзе Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай] // {{Крыніцы/Памяць/Докшыцкі раён|к}}</ref> <ref name="VES">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/121858 Докшицы] // {{Крыніцы/Вялікі энцыклапедычны слоўнік}}</ref> <ref name="ehb">[[Вячаслаў Насевіч]]. Докшыцы // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 267.</ref> <ref name="TEB">{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Докшицы}}</ref> <ref name="belstat">[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf Перепись населения — 2009. Витебская область] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100918181046/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf |date=18 верасня 2010 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="bel17">{{Крыніцы/БелЭн|17к}} — С. 239.</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Докшыцкі раён}} * {{Крыніцы/ЭГБ|3}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}} * {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|2|93|Dokszyce}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Dokšycy|Докшыцы}} {{OSM relation|6722293|Докшыцы}} * [http://www.radzima.org/be/gorad/dokshycy.html м. Докшыцы] на [[Radzima.org]] * [http://www.westki.info/dokshytsy м. Докшыцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090503062135/http://westki.info/dokshytsy |date=3 мая 2009 }} на [[Westki.info]] * [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/CITIES/Dokshicy.htm Докшыцы]{{Недаступная спасылка}} на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі крайн: Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm |date=6 ліпеня 2011 }} {{Докшыцкі раён}} {{Віцебская вобласць}} [[Катэгорыя:Докшыцы| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] 3rutzd3f1j2tvh3u60jnp6q1we8gcba 5203107 5203106 2026-09-21T09:18:23Z K.shytal 58227 /* Перыяд Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай */ змяніў памер выявы 5203107 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Докшыцы |арыгінальная назва = Докшыцы |вобласць = Віцебская |раён = Докшыцкі |першае згадванне = 1407 }} '''До́кшыцы'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Dokšycy}}) — горад у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Докшыцкі раён|Докшыцкага раёна]], у вярхоўях [[Бярэзіна|р. Бярэзіна]]. Размешчаны за 200 км ад [[Віцебск]]а, 12 км ад чыгуначнай станцыі Параф’янава на лініі [[Маладзечна]] — [[Полацк]], аўтамабільнымі дарогамі злучаны з [[Вілейка]]й, [[Ушачы|Ушачамі]], [[Глыбокае|Глыбокім]], [[Лепель|Лепелем]] і [[Бягомль|Бягомлем]]. Насельніцтва 6 827 чал. (2017)<ref name="2017-Estimate"/>. == Назва == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Докшыцаў}} [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|Вадзім Жучкевіч]] лічыў, што найбольш верагодная сувязь назвы горада з прозвішчам балцкага паходжання. Вядомы блізкія прозвішчы Докаш, Докіш. Значэнне асновы ''doksnė'' — «лахманы». Згодна з У. Далям, ''докша'' азначае «хрышчаны»<ref>В. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 104.</ref>. У прывілеях вялікіх князёў напісаных [[лацінская мова|лацінай]] згадваюцца як ''Doxiczane''<ref name="pamiać" />, так зборна называліся докшыцкія жыхары («дакшычане»). == Гісторыя == === Перыяд Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай === Докшыцы ўзніклі не пазней за XIV ст., як сяло ў складзе [[Харэцкая воласць|Харэцкай воласці]], частка якой належала віленскаму ваяводзе [[Войцех Манівід|Войцеху Манівіду]]. Упершыню Докшыцы ўзгадваюцца ў грамаце вялікага князя літоўскага [[Вітаўт]]а, выдадзенай 13 студзеня 1407 года ў [[Вільня|Вільні]]. У ёй Манівід атрымаў пацвярджэнне на сёлы і сялян-даннікаў у Харэцкай воласці, сярод якіх названы даннікі «доксычане» (''doxyczane''). Пасля смерці Манівіда (1423) Докшыцы перайшлі да яго сына [[Івашка Манівідавіч|Яна (Івашкі) Манівідавіча]], у 1485 г. — да [[Войцех Янавіч Манівід|Войцеха]], сына Яна (Івашкі). Пасля яго смерці (1475) спадкаемцамі манівідавай спадчыны сталі дзве сястры — Ядвіга (жонка [[Алехна Судзімонтавіч|Алехны Судзімонтавіча]]) і Соф’я (жонка [[Мікалай Радзівілавіч|Мікалая Радзівілавіча]]). Пры падзеле спадчыннай уласнасці частка двароў у Докшыцах дасталася Ядвізе, частка — Соф’і. У далейшым Докшыцы зведалі яшчэ большае драбленне паміж уласнікамі. Доля Ядвігі адышла да яе дачкі Соф’і, якая ў канцы XV ст. выйшла замуж за князя [[Аляксандр Юр’евіч Гальшанскі|Аляксандра Юр’евіча Гальшанскага]], а пасля смерці (1517) была падзелена паміж чатырма яе дочкамі і сынам [[Павел Аляксандравіч Гальшанскі|Паўлам]], [[Біскупы віленскія|віленскім біскупам]]. З іх доля ў Докшыцах дасталася Ганне Гальшанскай (жонка [[Мікалай Юр’евіч Пац|Мікалая Юр’евіча Паца]]), потым яе сынам. Доля ж Соф’і Радзівілавай перайшла да яе чатырох сыноў — Мікалая, [[Ян Радзівіл (1474—1522)|Яна]], [[Юрый Радзівіл Геркулес|Юрыя]] і [[Войцех Радзівіл|Войцеха]]. Пасля смерці апошняга з іх (1519) адбыўся чарговы падзел уладанняў. Частка даннікаў з Докшыц адышла да старэйшага з братоў — [[Мікалай Радзівіл (1470—1521)|Мікалая Мікалаевіча Радзівіла]], пазней [[Ваяводы віленскія|віленскага ваяводы]] (памёр у 1521 г.). Яго спадкаемцамі сталі жонка Альжбета і тры сыны — [[Мікалай Радзівіл (біскуп жамойцкі)|Мікалай]], [[Ян Радзівіл (1492—1542)|Ян]] і Станіслаў, якія ў 1526 г. падзялілі бацькоўскія ўладанні. У 1536 г. сярод спадчыны Мікалая Мікалаевіча Радзівіла ўспамінаюцца «докшыцкія людзі», памер іх штогадовай даніны складаў 36 пудоў мёду. З трох братоў Радзівілаў апошні, Ян, памёр у 1542 г., пасля чаго гэтага частка Докшыц перайшла ва ўласнасць трох яго дачок. Да 1565 г. дзве з іх памерлі бяздзетнымі. Бацькоўская спадчына адышла да трэцяй сястры — Ганны, якая была жонкай (з 1554 г. удавой) [[Станіслаў Кішка (ваявода віцебскі)|Станіслава Пятровіча Кішкі]]. У 1560 г. ёй належалі 48 двароў (службаў) у Докшыцах, дзе ў той час ужо існавала царква. Род [[Гальшанскія|князёў Гальшанскіх]], уладальнікаў судзімонтаўскай часткі Докшыц, згас са смерцю біскупа Паўла ў 1555 г. Спадчына адышла да нашчадкаў па жаночай лініі. Імі сталі дзве дачкі Ядвігі Гальшанскай ад шлюбу з [[Іван Храптовіч|Янам Літаворам Храптовічам]], а таксама дзеці Ганны Гальшанскай. Судзімонтаўская спадчына была падзелена паміж імі на невялікія долі. Адзін з сыноў Ганны Гальшанскай і Мікалая Паца, [[Дамінік Мікалаевіч Пац|Дамінік]], у 1557 г. прадаў частку даннікаў «на Руси в Довкишчах» Станіславу Садоўскаму, служэбніку Ганны Кішчынай. Апошняя ў красавіку 1560 г. купіла долю Садоўскага ў Докшыцах за 300 [[Літоўскі грош|літоўскіх грошай]], а праз шэсць месяцаў падаравала докшыцкіх даннікаў («отчизных» і купленных «на вечность») служэбніку Пятру Скалдзіцкаму. У 1561 г. Ганна набыла ў [[Станіслаў Мікалаевіч Пац|Станіслава Мікалаевіча Паца]] са згоды яго братоў [[Мікалай Мікалаевіч Пац|Мікалая]], Дамініка і [[Павел Мікалаевіч Пац|Паўла]] («маючи от всее братии моц») іх долю ў Докшыцах, якая налічвала «полтори службы» людзей. Заставалася яшчэ адна частка Докшыц, што належала сястры Ганны Гальшанскай Ядвізе, потым дачцэ апошняй Ганне і яе мужу [[Юрый Рыгоравіч Осцік|Юрыю Осціку]]. У 1569 г. іх сын [[Мікалай Юр’евіч Осцік]] падараваў гэту частку Докшыц свайму зяцю, князю [[Леў Аляксандравіч Сангушка|Льву Сангушку-Кашырскаму]]. Далейшы след яе не прасочваецца. Паводле [[Адміністрацыйная рэформа ў Вялікім Княстве Літоўскім (1565—1566)|адміністрацыйнай рэформы]], якая была праведзена ў Вялікім Княстве Літоўскім (1565—1566), Докшыцы ўваходзілі ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]]. У час [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны (1558—1582)]] ваколіцы Докшыц з’яўляліся адной з апорных баз войск Рэчы Паспалітай. [[Файл:Stanisłaŭ IV Kiška. Станіслаў IV Кішка (XVIII).jpg|thumb|злева|200px|Станіслаў Кішка, біскуп жамойцкі, заснавальнік касцёла і парафіяльнай школы ў Докшыцах.]]Пасля смерці (1600) Ганны Кішчынай Докшыцы належалі яе сыну Станіславу Кішку (памёр у 1617 г.), а фактычна сынам апошняга. З іх [[Станіслаў Кішка (біскуп жамойцкі)|Станіслаў Станіслававіч Кішка]] (каля 1577 — 1626) перайшоў з кальвінізму ў каталіцтва і пазней стаў жамойцкім біскупам, у 1608 г. ён заснаваў у Докшыцах драўляны касцёл і падараваў яму фальварак Туркі. У 1621 годзе Докшыцы атрымалі статус мястэчка, а ў 1622 годзе Станіслаў Кішка падараваў асноўную яго частку (на правым беразе ракі [[Бярэзіна|Бярэзіны]]) з навакольнымі вёскамі [[Дамашы (Лагойскі раён)|Дамашы]] і [[Таргуны]] [[капітул]]у [[жамойцкае біскупства|жамойцкага біскупства]]. Левабярэжную частку Докшыц у сярэдзіне XVIII ст. набыў у спадкаемцаў Кішкаў менскі кашталян Юдзінскі, які потым прадаў яе Антонію Гутаровічу. У час [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны 1654—1667 гадоў]] Докшыцы моцна пацярпелі. У 1655 годзе праз беларускія землі па лініі [[Слуцк]] — [[Менск]] — Докшыцы — [[Дзісна]] планавалася правесці мяжу паміж Масквой і Швецыяй, але маскоўскі цар [[Аляксей Міхайлавіч]] адмовіўся ад прапановы шведскага боку. У [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночную вайну 1700—1721 гадоў]] Докшыцы ў 1708 годзе апынуліся на шляху шведскага корпуса генерала [[А. Левенгаўпт]]а. Шведы спалілі мястэчка і касцёл. У 1745 г. пачалося будаўніцтва новага касцёла (асвячоны ў 1753 г.), пры якім у 1781 г. са згоды Папы Рымскага [[Пій VI|Пія VI]] пачало працаваць брацтва св. Тройцы. === У складзе Расійскай імперыі === Пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Докшыцы былі далучаны да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], сталі цэнтрам [[Докшыцкі павет|Докшыцкага павета]]. У 1795 г. яны атрымалі статус горада, 22 студзеня 1796 г. — [[Герб Докшыц|герб]]: у зялёным полі два ўзгоркі, на якіх ляжаць збаны, з іхніх гарлавін цякуць сярэбраныя крыніцы, якія адзначаюць рэкі Вілію і Бярэзіну. З 1797 г. Докшыцы ў складзе [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], заштатны горад, які хутка зноў стаў называцца мястэчкам. Уладанні [[Жамойцкае біскупства|жамойцкага біскупства]], канфіскаваныя расійскім урадам, былі перададзены генерал-маёру расійскіх войск [[В. Мілашэвіч]]у. У 1800 г. мястэчка налічвала 152 двары, з якіх Мілашэвічу належалі 106 (35 хрысціянскіх і 71 яўрэйскіх), 42 двары (у тым ліку 12 яўрэйскіх) складалі частку ўдавы Людвігі Гутаровічавай і называліся Докшыцкай Слабадой. Яшчэ 4 двары былі заселены чыншавай шляхтай і належалі плябаніі мясцовага касцёла. Усяго насельніцтва складала 1118 чал. (507 мужчын і 611 жанчын). У мястэчку існавалі яўрэйская школа і 2 уніяцкія царквы (па адной у частках Мілашэвіча і Гутаровічавай), якія ў 1843 г. былі ператвораны ў праваслаўныя. У Докшыцах штогод праводзіўся кірмаш у дзень Святой Тройцы, у Докшыцкай Слабадзе — у дзень Узвіжання Святога Крыжа. Маёнтак Мілашэвіча ахопліваў шэраг навакольных вёсак ([[Валасатка|Валасатку]], Вецяры, Плітніцу, Таргуны і інш.). Пазней ён быў вернуты ў скарб. У 1812 г. скарбавая частка мястэчка налічвала 99 двароў. Докшыцкая Слабада (Лісоўшчына) была ў той час уласнасцю Ігнацыя і Бенядзікта Пяткевічаў. [[Файл:Dokšycy. Докшыцы (A. Adam, 18.07.1812) (2).jpg|thumb|злева|200px|Пажар на сядзібе ў Докшыцах. Альбрэхт Адам, 1812]] У час [[Руска-французская вайна 1812|вайны 1812 года]] праз Докшыцы ў ліпені прайшлі войскі віцэ-караля Італіі [[Я. Багарнэ]], а ў кастрычніку — адступаючыя часткі корпуса генерала [[К. Ф. Врэдэ]], якія разрабавалі мястэчка. У час [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-31]] у красавіку—маі 1831 г. каля Докшыц адбыліся баі вілейскіх паўстанцаў [[С. Радзішэўскі|С. Радзішэўскага]] з царскімі войскамі. У 1824 г. у мястэчку дзейнічала суконная майстэрня Давіда Шапіры. У ёй працавалі тры майстры і чатыры рабочыя, якія абслугоўвалі 2 ткацкія станкі. Д. Шапіру (купцу 3-й гільдыі) належалі ў Докшыцах 3 крамы. Пасля скасавання прыгоннага права ў 1861 г. Докшыцы сталі цэнтрам аднайменнай [[Докшыцкая воласць|воласці]]. У 1863 г. тут была пабудавана новая праваслаўная царква на сродкі, адпушчаныя ўрадам. У склад прыхода, акрамя праваслаўных вернікаў Докшыц, уваходзілі жыхары навакольных вёсак Альхоўка, Валасатка, Дамашы, Загарані, Кожына, Козікі, Крыкуны, Лапуты, Лаці, Плітніца, Свіное, Таргуны, Туркі і Янкі. У 1868 г. у Докшыцах пражывала 1613 жыхароў (801 мужчына і 812 жанчын), у тым ліку 310 праваслаўных, 241 католік, 12 магаметан, 1050 яўрэяў, сярод месцічаў — 62 рамеснікі; меліся 1 мураваны і 266 драўляных дамоў, мураваная царква, драўляны касцёл, 4 яўрэйскія малітоўныя дамы, 22 лаўкі, 17 шынкоў, 3 бровары і паравы млын. У Докшыцах штотыднёва праходзілі кірмашы (больш значныя праводзіліся ў аўторак на масленічным тыдні і ў свята Прачыстай 15 жніўня), на якіх пераважна прадаваліся азімае і яравое збожжа, лён, буйная рагатая жывёла, коні, розныя тавары і інш. Да 1870-х гг. у Докшыцах дзейнічалі [[магістрат]] ([[ратуша]]) і [[дума]] (потым — гарадское спрошчанае кіраванне), у 2-й палове XIX ст. размяшчаліся валасное праўленне, кватэра [[прыстаў|прыстава]] 3-га стана [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]], паштовая станцыя, працавала [[народнае вучылішча]]. На працягу XIX ст. канчаткова сфармавалася вулічная сетка Докшыц (цэнтральныя Барысаўская, Даўгінаўская, Глыбоцкая і Полацкая вуліцы, да іх прымыкалі — Ветраная, Сянная, Татарская і інш.). У канцы XIX ст. ў Докшыцах пачалі дзейнасць пазыка-ашчаднае і пажарнае таварыствы. Паводле перапісу насельніцтва 1897 года ў Докшыцах пражывала 3642 жыхары (у 1904 г. — 4103), сярод якіх 119 дваран, 6 святароў, 30 купцоў, 3124 мешчаніны, 337 сялян, 14 іншаземцаў. Па веравызнанні — 439 праваслаўных, 1 старавер, 361 католік, 4 пратэстанты, 75 магаметан, 2762 іўдзеі. Агульная пісьменнасць жыхароў складала 40,6 % (усяго па губерні — 17,8 %). У 1904 г. ў Докшыцах налічвалася 435 драўляных дамоў і 1 мураваны, 2 гасцініцы, 2 сукнавальні (працавалі 3 рабочыя), 1 аптэка і 2 аптэкарскія крамы. З 1902 г. у Докшыцах працавала 2-класнае пачатковае вучылішча (з 1907 г. — 4-класнае, з 1913 г. — вышэйшае пачатковае). У пачатку XX ст. ў Докшыцах і наваколлі была вядома [[батлейка Патупчыка]] (асабліва папулярнымі з’яўляліся пастаноўкі «Мікіта» і «Земскі Арскі»). ==== Першая сусветная і Грамадзянская вайна ў Расіі ==== Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] Докшыцы былі прыфрантавым горадам, у верасні 1915 года горад нядоўга займалі германскія войскі. У снежні 1917 годзе Докшыцы заняты бальшавікамі. У лютым—лістападзе 1918 года горад акупаваны германскім войскамі. У сакавіку 1918 года Докшыцы ўваходзяць у склад абвешчанай [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]]. З 20 жніўня 1919 да ліпеня 1920 года Докшыцы заняты польскімі войскамі. Докшыцы з [[Ліпск (Докшыцкі раён)|ваколіцамі]] былі зонай баявых дзеянняў падчас [[Бітва на Бярэзіне (1920)|бітвы на Бярэзіне]] ў 1920 годзе. === У складзе Польскай Рэспублікі (1921—1939) === Паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] ў 1921 годзе Докшыцы ўвашлі ў склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], былі цэнтрам [[Докшыцы (гміна)|Докшыцкай гміны]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. У 1924—1939 гадах на тэрыторыі Докшыцкай гміны дыслакавалася [[4-я памежная рота «Докшыцы»]]. У 1931 годзе ў мястэчку пражывала каля 4000 яўрэяў. Паводле перапісу 1939 года, з 3600 чалавек насельніцтва 75% складалі яўрэі. === Другая сусветная вайна і БССР === У 1939 годзе, на трэці тыдзень Другой сусветнай вайны, горад, як і ўсю Заходнюю Беларусь, [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|заняла Чырвоная Армія]] паводле сакрэтных артыкулаў да [[Пакт Молатава — Рыбентропа|нямецкага-савецкага Дагавора пра ненапад]]. Паводле гэтых дамоўленасцяў [[СССР]] з [[Нацысцкая Германія|Нацысцкай Германіяй]], з 1939 года Докшыцы апынуліся ў складзе [[БССР]]. Докшыцы атрымалі статус горада 15 студзеня 1940 года, сталі цэнтрам раёна ў [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. Станам на 1940 год — 3,6 тысячы жыхароў. Докшыцы з 9 ліпеня 1941 года акупаваны нямецкімі (нацысцкімі) захопнікамі, якія знішчылі ў горадзе і раёне 4931 чалавека. У Докшыцах стаяў гарнізон, на які неаднаразова нападалі [[Савецкі партызанскі рух (1941—1944)|партызаны]]. Рэалізуючы нацысцкую праграму знішчэння яўрэяў, нацысты арганізавалі [[гета ў Докшыцах]]. У ім апынулася каля 3000 прадстаўнікоў нацыянальнасці. Аж да поўнага знішчэння гета яўрэяў выкарыстоўвалі на цяжкіх і брудных прымусовых работах, многія вязні памерлі ад непасільных нагрузак ва ўмовах пастаяннага голаду і адсутнасці медыцынскай дапамогі. Гета ў Докшыцах было цалкам знішчана 29 мая 1942 года, калі былі забітыя 2653 яўрэі<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 1с/р-370. — Воп. 1. — Спр. 483. — Л. 15.</ref>.Горад зноў заняты Чырвонай Арміяй 2 ліпеня 1944 года. У снежні 1962 — студзені 1965 гадоў Докшыцы ўваходзілі ў склад [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]]. У 1959 годзе жыло 2,1 тыс. чалавек, у 1971 — 3,9 тыс. <center><gallery widths="160" heights="150" perrow="4" caption="Гістарычныя выявы Докшыц"> Файл:Dokšycy, Rynak, Trajecki. Докшыцы, Рынак, Траецкі (1920-29).jpg|Касцёл Святой Тройцы, 20-я гг. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja, Pakroŭskaja. Докшыцы, Барысаўская, Пакроўская (1903-40).jpg|Свята-Пакроўская царква, фота пач. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Połackaja, Bahasłoŭskaja. Докшыцы, Полацкая, Докшицы, Свято-Иоанно-Богословская церковь, Докшицы, Dokszyce, cerkiew pw. św. Jana Ewangelisty(1900-19).jpg|Царква Св. Яна Багаслова, фрагмент паштоўкі пач. ХХ ст. Файл:Dokšycy, synagoga.jpg|Сінагога Файл:Dokšycy, Rynak. Докшыцы, Рынак, Dokszyce, Rynek, Докшицы, Рынок (S. Dzikoŭski, 1925).jpg|Рынак. Фота: Станіслаў Дзікоўскі, 1925 г. Файл:Dokšycy. Докшыцы (1919-39).jpg|Шэсце падчас польскай дзяржаўнай урачыстасці на вул. Пілсудскага. Паштоўка 30-х гг. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja, Докшыцы, Барысаўская, школа, Докшицы, школа, Dokszyce, szkoła powszechna (1929-39).jpg|7-гадовая пачатковая школа, фота міжваеннага перыяду. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja. Докшыцы, Барысаўская (1930-39).jpg|Магістрат горада Докшыцы. Паштоўка 30-х гг. ХХ ст. </gallery></center> == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:150 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:8000 ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:400 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1800 from:0 till:1118 bar:1868 from:0 till:1613 bar:1897 from:0 till:3642 bar:1904 from:0 till:4103 bar:1921 from:0 till:3004 bar:1939 from:0 till:3600 bar:1959 from:0 till:2100 bar:1971 from:0 till:3900 bar:1991 from:0 till:7200 bar:2004 from:0 till:7000 bar:2009 from:0 till:6628 bar:2017 from:0 till:6827 TextData= fontsize:10px pos:(25,195) text: </timeline></center> </div> * '''XVIII стагоддзе''': 1800 год — 1 118 чал. * '''XIX стагоддзе''': 1868 год — 1 613 чал.; 1897 год — 3 642 чал, з іх паводле стану 119 шляхты, 6 духоўнага стану, 30 купцоў, 3 124 мяшчан, 337 сялян, 14 іншаземцаў; паводле веры 439 праваслаўных, 361 каталік, 1 старавер, 4 пратэстанты, 75 магаметанаў, 2 762 іўдзеі. * '''XX стагоддзе''': 1904 год — 4 103 чал.; 1921 год — 3 004 чал.; 1939 год — 3,6 тыс. чал.; 1959 год — 2,2 тыс. чал.; 1971 год — 3,9 тыс. чал.; 1991 год — 7,2 тыс. чал.<ref name="VES"/>; 1993 год — 7,4 тыс. чал.<ref name="ehb"/> * '''XXI стагоддзе''': 2004 год — 7,0 тыс. чал.; 2006 год — 6,9 тыс. чал.<ref name="TEB"/>; 2008 год — 6 912 чал.; 2009 год — 6 628 чал. (перапіс)<ref name="belstat"/>; 2016 год — 6 906 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 6 827 чал.<ref name="2017-Estimate"/> == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай прамысловасці. * [[Камунальнае ўнітарнае вытворчае прадпрыемства|КУВП]] «Докшыцкі камбінат будаўнічых матэрыялаў» * Докшыцкі філіял ААТ «Лепельскі МКК» * Філіял «Докшыцкі хлебазавод» [[Рэспубліканскае ўнітарнае вытворчае прадпрыемства|РУВП]] «Віцебскхлебпрам» == Ахова здароўя == У горадзе дзейнічае [[Докшыцкая раённая цэнтральная бальніца]]. == Транспарт == Праз Докшыцы праходзяць аўтамабільныя дарогі {{таблічка-by|Р|3}} ([[Лагойск]] — [[Глыбокае]] — [[Беларуска-латвійская граніца|граніца]] [[Латвія|Латвіі]]), {{таблічка-by|Р|29}} ([[Ушачы]] — [[Вілейка]]) і {{таблічка-by|Р|86}} ([[Багушэўск]] (ад {{таблічка-by|М|8}}) — [[Лепель]] — [[Мядзел]]). Горад мае рэгулярнае аўтобуснае злучэнне з [[Мінск]]ам, [[Віцебск]]ам і інш. == Культура == Дзейнічаюць гарадскі цэнтр культуры, [[Докшыцкі народны тэатр]], дом рамёстваў, 2 бібліятэкі. У горадзе праводзіцца «Фестываль дзвюх рэк»<ref>[https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/ru/dvereki/ Фестиваль двух рек] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230218203534/https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/ru/dvereki/ |date=18 лютага 2023 }}. {{ref-ru}} 12 жніўня 2022. [https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/by/ Сайт Докшыцкага раённага выканаўчага камітэта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230206222147/https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/by/ |date=6 лютага 2023 }}</ref>. == Адукацыя == У Докшыцах працуюць: * [[Школа № 1 (Докшыцы)|сярэдняя школа № 1 г. Докшыцы]]; * сярэдняя школа № 2 г. Докшыцы; * яслі-сад № 1 г. Докшыцы; * яслі-сад № 2 г. Докшыцы; * яслі-сад № 3 г. Докшыцы; * яслі-сад № 4 г. Докшыцы; * ДУДА «Докшыцкі раённы цэнтр дзяцей і моладзі». == Мас-медыя == У горадзе выдаецца раённая газета «[[Родныя вытокі (газета)|Родныя вытокі]]». == Забудова == {{Гл. таксама|Спіс вуліц Докшыцаў}} Генеральны план Докшыц (1977) улічвае захаванне гістарычнага планавання. Асноўная тэрыторыя горада знаходзіцца на правым беразе Бярэзіны. Тут размяшчаецца адміністрацыйна-грамадскі цэнтр. Забудова пераважна 1-павярховая, ёсць групы 2—3-павярховых секцыйных будынкаў. З 2010-х гадоў пачалося пашырэнне горада праз пабудову 4-павярховых дамоў. == Турыстычная інфармацыя == У Докшыцах дзейнічае дом рамёстваў (у колішняй драўлянай царкве Св. ап. Іаана Багаслова). Спыніцца можна ў гасцініцы «Докшыцы». === Славутасці === * Гістарычная забудова (XVIII — пач. XX стст.; фрагменты) * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Докшыцы)|Касцёл Найсв. Тройцы]] (1994) * Млыны (1920-я) * Могілкі: польскія ваенныя часоў вайны 1920 р., яўрэйскія, каталіцкія, татарскія (Мізар), праваслаўныя * Драўляная [[мячэць]] (1925), сёння мае значна перабудаваны выгляд * Сядзіба Мікульскіх (XIX ст.) * [[Свята-Пакроўская царква (Докшыцы)|Свята-Пакроўская царква]] (1900—1903) * Св. Апостала Іаана Багаслова (1863) * Брацкая магіла (1941—1944 гады), пл. Палявога, у скверы — {{ГККРБ 4|213Д000424}} * Помнік [[Герой Савецкага Саюза|Герою Савецкага Саюза]] [[Аляксандр Іванавіч Чарныш|Аляксандру Іванавічу Чарнышу]] (1917—1944)<ref name="bel17"/> === Страчаная спадчына === * Капліцы могілкавыя: каталіцкая (XVIII ст.), праваслаўная * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Докшыцы, 1608)|Касцёл Найсв. Тройцы]] (1608) * Сінагога * Сядзіба * Царква Св. Казьмы і Дзям’яна (грэка-каталіцкая; XVI ст.) * [[Докшыцкая сядзіба]] (XVI ст.) == Галерэя == <center><gallery caption="Краявіды Докшыц" widths="150" heights="150" perrow="4"> Файл:Dokšycy. Докшыцы (2008).jpg|У цэнтры горада Файл:Dokšycy. Докшыцы (06.2008).jpg|Дзіцячая школа мастацтваў Файл:Dokšycy. Докшыцы (4.06.2008).jpg|Царква </gallery></center> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Докшыцаў}} * [[Мечыслаў Багаткевіч]] (1904—1942) — блажэнны Рыма-Каталіцкай Царквы, вучыўся ў Докшыцкай польскай гімназіі. * {{нп5|Эльяху Гат||he|אליהו גת}}. * [[Карл Лупіновіч]] (1891—1937?) — каталіцкі святар, удзельнік беларускага хрысціянскага руху. * [[Віктар Пятровіч Маркавец]] (1947—2013) — беларускі жывапісец. * [[Мікалай Пятровіч Мігун]] — беларускі фізік. * [[Іларыён Мікалаевіч Пляшчынскі]] — графік і жывапісец. * {{нп5|Ісраэль Беньямін Розаў||he|ישראל בנימין רוזוב}}. * [[Валерый Раманавіч Собаль]], беларускі фізік. * [[Яўген Антонавіч Таргонскі]], беларускі матэматык. * {{нп5|Ілья Осіпавіч Шлейфер||uk|Шлейфер Ілля Йосипович}}. * {{нп5|Цадок Эшэль||he|צדוק אשל}}. == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> <ref name="vr">{{cite web| url = http://www.vitebsk-region.gov.by/ru/oblast/districts/dokshicki_rn| title = Докшыцкі раён| publisher = [http://www.vitebsk-region.gov.by Витебский областной исполнительный комитет]| date = 28 лістапада 2010| language = ru| accessdate = 6 кастрычніка 2015| archiveurl = https://web.archive.org/web/20120510232250/http://vitebsk-region.gov.by/ru/oblast/districts/dokshicki_rn| archivedate = 10 мая 2012| url-status = dead}}</ref> <ref name="pamiać">[[Вячаслаў Насевіч|В. Насевіч]]. [http://vln.by/node/100 У складзе Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай] // {{Крыніцы/Памяць/Докшыцкі раён|к}}</ref> <ref name="VES">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/121858 Докшицы] // {{Крыніцы/Вялікі энцыклапедычны слоўнік}}</ref> <ref name="ehb">[[Вячаслаў Насевіч]]. Докшыцы // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 267.</ref> <ref name="TEB">{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Докшицы}}</ref> <ref name="belstat">[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf Перепись населения — 2009. Витебская область] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100918181046/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf |date=18 верасня 2010 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="bel17">{{Крыніцы/БелЭн|17к}} — С. 239.</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Докшыцкі раён}} * {{Крыніцы/ЭГБ|3}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}} * {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|2|93|Dokszyce}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Dokšycy|Докшыцы}} {{OSM relation|6722293|Докшыцы}} * [http://www.radzima.org/be/gorad/dokshycy.html м. Докшыцы] на [[Radzima.org]] * [http://www.westki.info/dokshytsy м. Докшыцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090503062135/http://westki.info/dokshytsy |date=3 мая 2009 }} на [[Westki.info]] * [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/CITIES/Dokshicy.htm Докшыцы]{{Недаступная спасылка}} на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі крайн: Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm |date=6 ліпеня 2011 }} {{Докшыцкі раён}} {{Віцебская вобласць}} [[Катэгорыя:Докшыцы| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] mnhpm6dhsj98lqxobmkdwco48j5y4pz 5203108 5203107 2026-09-21T09:19:57Z K.shytal 58227 дадаў спасылку 5203108 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Докшыцы |арыгінальная назва = Докшыцы |вобласць = Віцебская |раён = Докшыцкі |першае згадванне = 1407 }} '''До́кшыцы'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Dokšycy}}) — горад у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Докшыцкі раён|Докшыцкага раёна]], у вярхоўях [[Бярэзіна|р. Бярэзіна]]. Размешчаны за 200 км ад [[Віцебск]]а, 12 км ад чыгуначнай станцыі Параф’янава на лініі [[Маладзечна]] — [[Полацк]], аўтамабільнымі дарогамі злучаны з [[Вілейка]]й, [[Ушачы|Ушачамі]], [[Глыбокае|Глыбокім]], [[Лепель|Лепелем]] і [[Бягомль|Бягомлем]]. Насельніцтва 6 827 чал. (2017)<ref name="2017-Estimate"/>. == Назва == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Докшыцаў}} [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|Вадзім Жучкевіч]] лічыў, што найбольш верагодная сувязь назвы горада з прозвішчам балцкага паходжання. Вядомы блізкія прозвішчы Докаш, Докіш. Значэнне асновы ''doksnė'' — «лахманы». Згодна з У. Далям, ''докша'' азначае «хрышчаны»<ref>В. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 104.</ref>. У прывілеях вялікіх князёў напісаных [[лацінская мова|лацінай]] згадваюцца як ''Doxiczane''<ref name="pamiać" />, так зборна называліся докшыцкія жыхары («дакшычане»). == Гісторыя == === Перыяд Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай === Докшыцы ўзніклі не пазней за XIV ст., як сяло ў складзе [[Харэцкая воласць|Харэцкай воласці]], частка якой належала віленскаму ваяводзе [[Войцех Манівід|Войцеху Манівіду]]. Упершыню Докшыцы ўзгадваюцца ў грамаце вялікага князя літоўскага [[Вітаўт]]а, выдадзенай 13 студзеня 1407 года ў [[Вільня|Вільні]]. У ёй Манівід атрымаў пацвярджэнне на сёлы і сялян-даннікаў у Харэцкай воласці, сярод якіх названы даннікі «доксычане» (''doxyczane''). Пасля смерці Манівіда (1423) Докшыцы перайшлі да яго сына [[Івашка Манівідавіч|Яна (Івашкі) Манівідавіча]], у 1485 г. — да [[Войцех Янавіч Манівід|Войцеха]], сына Яна (Івашкі). Пасля яго смерці (1475) спадкаемцамі манівідавай спадчыны сталі дзве сястры — Ядвіга (жонка [[Алехна Судзімонтавіч|Алехны Судзімонтавіча]]) і Соф’я (жонка [[Мікалай Радзівілавіч|Мікалая Радзівілавіча]]). Пры падзеле спадчыннай уласнасці частка двароў у Докшыцах дасталася Ядвізе, частка — Соф’і. У далейшым Докшыцы зведалі яшчэ большае драбленне паміж уласнікамі. Доля Ядвігі адышла да яе дачкі Соф’і, якая ў канцы XV ст. выйшла замуж за князя [[Аляксандр Юр’евіч Гальшанскі|Аляксандра Юр’евіча Гальшанскага]], а пасля смерці (1517) была падзелена паміж чатырма яе дочкамі і сынам [[Павел Аляксандравіч Гальшанскі|Паўлам]], [[Біскупы віленскія|віленскім біскупам]]. З іх доля ў Докшыцах дасталася Ганне Гальшанскай (жонка [[Мікалай Юр’евіч Пац|Мікалая Юр’евіча Паца]]), потым яе сынам. Доля ж Соф’і Радзівілавай перайшла да яе чатырох сыноў — Мікалая, [[Ян Радзівіл (1474—1522)|Яна]], [[Юрый Радзівіл Геркулес|Юрыя]] і [[Войцех Радзівіл|Войцеха]]. Пасля смерці апошняга з іх (1519) адбыўся чарговы падзел уладанняў. Частка даннікаў з Докшыц адышла да старэйшага з братоў — [[Мікалай Радзівіл (1470—1521)|Мікалая Мікалаевіча Радзівіла]], пазней [[Ваяводы віленскія|віленскага ваяводы]] (памёр у 1521 г.). Яго спадкаемцамі сталі жонка Альжбета і тры сыны — [[Мікалай Радзівіл (біскуп жамойцкі)|Мікалай]], [[Ян Радзівіл (1492—1542)|Ян]] і Станіслаў, якія ў 1526 г. падзялілі бацькоўскія ўладанні. У 1536 г. сярод спадчыны Мікалая Мікалаевіча Радзівіла ўспамінаюцца «докшыцкія людзі», памер іх штогадовай даніны складаў 36 пудоў мёду. З трох братоў Радзівілаў апошні, Ян, памёр у 1542 г., пасля чаго гэтага частка Докшыц перайшла ва ўласнасць трох яго дачок. Да 1565 г. дзве з іх памерлі бяздзетнымі. Бацькоўская спадчына адышла да трэцяй сястры — Ганны, якая была жонкай (з 1554 г. удавой) [[Станіслаў Кішка (ваявода віцебскі)|Станіслава Пятровіча Кішкі]]. У 1560 г. ёй належалі 48 двароў (службаў) у Докшыцах, дзе ў той час ужо існавала царква. Род [[Гальшанскія|князёў Гальшанскіх]], уладальнікаў судзімонтаўскай часткі Докшыц, згас са смерцю біскупа Паўла ў 1555 г. Спадчына адышла да нашчадкаў па жаночай лініі. Імі сталі дзве дачкі Ядвігі Гальшанскай ад шлюбу з [[Іван Храптовіч|Янам Літаворам Храптовічам]], а таксама дзеці Ганны Гальшанскай. Судзімонтаўская спадчына была падзелена паміж імі на невялікія долі. Адзін з сыноў Ганны Гальшанскай і Мікалая Паца, [[Дамінік Мікалаевіч Пац|Дамінік]], у 1557 г. прадаў частку даннікаў «на Руси в Довкишчах» Станіславу Садоўскаму, служэбніку Ганны Кішчынай. Апошняя ў красавіку 1560 г. купіла долю Садоўскага ў Докшыцах за 300 [[Літоўскі грош|літоўскіх грошай]], а праз шэсць месяцаў падаравала докшыцкіх даннікаў («отчизных» і купленных «на вечность») служэбніку Пятру Скалдзіцкаму. У 1561 г. Ганна набыла ў [[Станіслаў Мікалаевіч Пац|Станіслава Мікалаевіча Паца]] са згоды яго братоў [[Мікалай Мікалаевіч Пац|Мікалая]], Дамініка і [[Павел Мікалаевіч Пац|Паўла]] («маючи от всее братии моц») іх долю ў Докшыцах, якая налічвала «полтори службы» людзей. Заставалася яшчэ адна частка Докшыц, што належала сястры Ганны Гальшанскай Ядвізе, потым дачцэ апошняй Ганне і яе мужу [[Юрый Рыгоравіч Осцік|Юрыю Осціку]]. У 1569 г. іх сын [[Мікалай Юр’евіч Осцік]] падараваў гэту частку Докшыц свайму зяцю, князю [[Леў Аляксандравіч Сангушка|Льву Сангушку-Кашырскаму]]. Далейшы след яе не прасочваецца. Паводле [[Адміністрацыйная рэформа ў Вялікім Княстве Літоўскім (1565—1566)|адміністрацыйнай рэформы]], якая была праведзена ў Вялікім Княстве Літоўскім (1565—1566), Докшыцы ўваходзілі ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]]. У час [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны (1558—1582)]] ваколіцы Докшыц з’яўляліся адной з апорных баз войск Рэчы Паспалітай. [[Файл:Stanisłaŭ IV Kiška. Станіслаў IV Кішка (XVIII).jpg|thumb|злева|200px|Станіслаў Кішка, біскуп жамойцкі, заснавальнік касцёла і парафіяльнай школы ў Докшыцах.]]Пасля смерці (1600) Ганны Кішчынай Докшыцы належалі яе сыну Станіславу Кішку (памёр у 1617 г.), а фактычна сынам апошняга. З іх [[Станіслаў Кішка (біскуп жамойцкі)|Станіслаў Станіслававіч Кішка]] (каля 1577 — 1626) перайшоў з кальвінізму ў каталіцтва і пазней стаў жамойцкім біскупам, у 1608 г. ён заснаваў у Докшыцах драўляны касцёл і падараваў яму фальварак Туркі. У 1621 годзе Докшыцы атрымалі статус мястэчка, а ў 1622 годзе Станіслаў Кішка падараваў асноўную яго частку (на правым беразе ракі [[Бярэзіна|Бярэзіны]]) з навакольнымі вёскамі [[Дамашы (Лагойскі раён)|Дамашы]] і [[Таргуны]] [[капітул]]у [[жамойцкае біскупства|жамойцкага біскупства]]. Левабярэжную частку Докшыц у сярэдзіне XVIII ст. набыў у спадкаемцаў Кішкаў менскі кашталян Юдзінскі, які потым прадаў яе Антонію Гутаровічу. У час [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны 1654—1667 гадоў]] Докшыцы моцна пацярпелі. У 1655 годзе праз беларускія землі па лініі [[Слуцк]] — [[Менск]] — Докшыцы — [[Дзісна]] планавалася правесці мяжу паміж Масквой і Швецыяй, але маскоўскі цар [[Аляксей Міхайлавіч]] адмовіўся ад прапановы шведскага боку. У [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночную вайну 1700—1721 гадоў]] Докшыцы ў 1708 годзе апынуліся на шляху шведскага корпуса генерала [[А. Левенгаўпт]]а. Шведы спалілі мястэчка і касцёл. У 1745 г. пачалося будаўніцтва новага касцёла (асвячоны ў 1753 г.), пры якім у 1781 г. са згоды Папы Рымскага [[Пій VI|Пія VI]] пачало працаваць брацтва св. Тройцы. === У складзе Расійскай імперыі === Пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Докшыцы былі далучаны да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], сталі цэнтрам [[Докшыцкі павет|Докшыцкага павета]]. У 1795 г. яны атрымалі статус горада, 22 студзеня 1796 г. — [[Герб Докшыц|герб]]: у зялёным полі два ўзгоркі, на якіх ляжаць збаны, з іхніх гарлавін цякуць сярэбраныя крыніцы, якія адзначаюць рэкі Вілію і Бярэзіну. З 1797 г. Докшыцы ў складзе [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], заштатны горад, які хутка зноў стаў называцца мястэчкам. Уладанні [[Жамойцкае біскупства|жамойцкага біскупства]], канфіскаваныя расійскім урадам, былі перададзены генерал-маёру расійскіх войск [[В. Мілашэвіч]]у. У 1800 г. мястэчка налічвала 152 двары, з якіх Мілашэвічу належалі 106 (35 хрысціянскіх і 71 яўрэйскіх), 42 двары (у тым ліку 12 яўрэйскіх) складалі частку ўдавы Людвігі Гутаровічавай і называліся Докшыцкай Слабадой. Яшчэ 4 двары былі заселены чыншавай шляхтай і належалі плябаніі мясцовага касцёла. Усяго насельніцтва складала 1118 чал. (507 мужчын і 611 жанчын). У мястэчку існавалі яўрэйская школа і 2 уніяцкія царквы (па адной у частках Мілашэвіча і Гутаровічавай), якія ў 1843 г. былі ператвораны ў праваслаўныя. У Докшыцах штогод праводзіўся кірмаш у дзень Святой Тройцы, у Докшыцкай Слабадзе — у дзень Узвіжання Святога Крыжа. Маёнтак Мілашэвіча ахопліваў шэраг навакольных вёсак ([[Валасатка|Валасатку]], Вецяры, Плітніцу, Таргуны і інш.). Пазней ён быў вернуты ў скарб. У 1812 г. скарбавая частка мястэчка налічвала 99 двароў. Докшыцкая Слабада (Лісоўшчына) была ў той час уласнасцю Ігнацыя і Бенядзікта Пяткевічаў. [[Файл:Dokšycy. Докшыцы (A. Adam, 18.07.1812) (2).jpg|thumb|злева|200px|Пажар на сядзібе ў Докшыцах. [[Альбрэхт Адам]], 1812]] У час [[Руска-французская вайна 1812|вайны 1812 года]] праз Докшыцы ў ліпені прайшлі войскі віцэ-караля Італіі [[Я. Багарнэ]], а ў кастрычніку — адступаючыя часткі корпуса генерала [[К. Ф. Врэдэ]], якія разрабавалі мястэчка. У час [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-31]] у красавіку—маі 1831 г. каля Докшыц адбыліся баі вілейскіх паўстанцаў [[С. Радзішэўскі|С. Радзішэўскага]] з царскімі войскамі. У 1824 г. у мястэчку дзейнічала суконная майстэрня Давіда Шапіры. У ёй працавалі тры майстры і чатыры рабочыя, якія абслугоўвалі 2 ткацкія станкі. Д. Шапіру (купцу 3-й гільдыі) належалі ў Докшыцах 3 крамы. Пасля скасавання прыгоннага права ў 1861 г. Докшыцы сталі цэнтрам аднайменнай [[Докшыцкая воласць|воласці]]. У 1863 г. тут была пабудавана новая праваслаўная царква на сродкі, адпушчаныя ўрадам. У склад прыхода, акрамя праваслаўных вернікаў Докшыц, уваходзілі жыхары навакольных вёсак Альхоўка, Валасатка, Дамашы, Загарані, Кожына, Козікі, Крыкуны, Лапуты, Лаці, Плітніца, Свіное, Таргуны, Туркі і Янкі. У 1868 г. у Докшыцах пражывала 1613 жыхароў (801 мужчына і 812 жанчын), у тым ліку 310 праваслаўных, 241 католік, 12 магаметан, 1050 яўрэяў, сярод месцічаў — 62 рамеснікі; меліся 1 мураваны і 266 драўляных дамоў, мураваная царква, драўляны касцёл, 4 яўрэйскія малітоўныя дамы, 22 лаўкі, 17 шынкоў, 3 бровары і паравы млын. У Докшыцах штотыднёва праходзілі кірмашы (больш значныя праводзіліся ў аўторак на масленічным тыдні і ў свята Прачыстай 15 жніўня), на якіх пераважна прадаваліся азімае і яравое збожжа, лён, буйная рагатая жывёла, коні, розныя тавары і інш. Да 1870-х гг. у Докшыцах дзейнічалі [[магістрат]] ([[ратуша]]) і [[дума]] (потым — гарадское спрошчанае кіраванне), у 2-й палове XIX ст. размяшчаліся валасное праўленне, кватэра [[прыстаў|прыстава]] 3-га стана [[Барысаўскі павет|Барысаўскага павета]], паштовая станцыя, працавала [[народнае вучылішча]]. На працягу XIX ст. канчаткова сфармавалася вулічная сетка Докшыц (цэнтральныя Барысаўская, Даўгінаўская, Глыбоцкая і Полацкая вуліцы, да іх прымыкалі — Ветраная, Сянная, Татарская і інш.). У канцы XIX ст. ў Докшыцах пачалі дзейнасць пазыка-ашчаднае і пажарнае таварыствы. Паводле перапісу насельніцтва 1897 года ў Докшыцах пражывала 3642 жыхары (у 1904 г. — 4103), сярод якіх 119 дваран, 6 святароў, 30 купцоў, 3124 мешчаніны, 337 сялян, 14 іншаземцаў. Па веравызнанні — 439 праваслаўных, 1 старавер, 361 католік, 4 пратэстанты, 75 магаметан, 2762 іўдзеі. Агульная пісьменнасць жыхароў складала 40,6 % (усяго па губерні — 17,8 %). У 1904 г. ў Докшыцах налічвалася 435 драўляных дамоў і 1 мураваны, 2 гасцініцы, 2 сукнавальні (працавалі 3 рабочыя), 1 аптэка і 2 аптэкарскія крамы. З 1902 г. у Докшыцах працавала 2-класнае пачатковае вучылішча (з 1907 г. — 4-класнае, з 1913 г. — вышэйшае пачатковае). У пачатку XX ст. ў Докшыцах і наваколлі была вядома [[батлейка Патупчыка]] (асабліва папулярнымі з’яўляліся пастаноўкі «Мікіта» і «Земскі Арскі»). ==== Першая сусветная і Грамадзянская вайна ў Расіі ==== Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] Докшыцы былі прыфрантавым горадам, у верасні 1915 года горад нядоўга займалі германскія войскі. У снежні 1917 годзе Докшыцы заняты бальшавікамі. У лютым—лістападзе 1918 года горад акупаваны германскім войскамі. У сакавіку 1918 года Докшыцы ўваходзяць у склад абвешчанай [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]]. З 20 жніўня 1919 да ліпеня 1920 года Докшыцы заняты польскімі войскамі. Докшыцы з [[Ліпск (Докшыцкі раён)|ваколіцамі]] былі зонай баявых дзеянняў падчас [[Бітва на Бярэзіне (1920)|бітвы на Бярэзіне]] ў 1920 годзе. === У складзе Польскай Рэспублікі (1921—1939) === Паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] ў 1921 годзе Докшыцы ўвашлі ў склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], былі цэнтрам [[Докшыцы (гміна)|Докшыцкай гміны]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. У 1924—1939 гадах на тэрыторыі Докшыцкай гміны дыслакавалася [[4-я памежная рота «Докшыцы»]]. У 1931 годзе ў мястэчку пражывала каля 4000 яўрэяў. Паводле перапісу 1939 года, з 3600 чалавек насельніцтва 75% складалі яўрэі. === Другая сусветная вайна і БССР === У 1939 годзе, на трэці тыдзень Другой сусветнай вайны, горад, як і ўсю Заходнюю Беларусь, [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|заняла Чырвоная Армія]] паводле сакрэтных артыкулаў да [[Пакт Молатава — Рыбентропа|нямецкага-савецкага Дагавора пра ненапад]]. Паводле гэтых дамоўленасцяў [[СССР]] з [[Нацысцкая Германія|Нацысцкай Германіяй]], з 1939 года Докшыцы апынуліся ў складзе [[БССР]]. Докшыцы атрымалі статус горада 15 студзеня 1940 года, сталі цэнтрам раёна ў [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. Станам на 1940 год — 3,6 тысячы жыхароў. Докшыцы з 9 ліпеня 1941 года акупаваны нямецкімі (нацысцкімі) захопнікамі, якія знішчылі ў горадзе і раёне 4931 чалавека. У Докшыцах стаяў гарнізон, на які неаднаразова нападалі [[Савецкі партызанскі рух (1941—1944)|партызаны]]. Рэалізуючы нацысцкую праграму знішчэння яўрэяў, нацысты арганізавалі [[гета ў Докшыцах]]. У ім апынулася каля 3000 прадстаўнікоў нацыянальнасці. Аж да поўнага знішчэння гета яўрэяў выкарыстоўвалі на цяжкіх і брудных прымусовых работах, многія вязні памерлі ад непасільных нагрузак ва ўмовах пастаяннага голаду і адсутнасці медыцынскай дапамогі. Гета ў Докшыцах было цалкам знішчана 29 мая 1942 года, калі былі забітыя 2653 яўрэі<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 1с/р-370. — Воп. 1. — Спр. 483. — Л. 15.</ref>.Горад зноў заняты Чырвонай Арміяй 2 ліпеня 1944 года. У снежні 1962 — студзені 1965 гадоў Докшыцы ўваходзілі ў склад [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]]. У 1959 годзе жыло 2,1 тыс. чалавек, у 1971 — 3,9 тыс. <center><gallery widths="160" heights="150" perrow="4" caption="Гістарычныя выявы Докшыц"> Файл:Dokšycy, Rynak, Trajecki. Докшыцы, Рынак, Траецкі (1920-29).jpg|Касцёл Святой Тройцы, 20-я гг. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja, Pakroŭskaja. Докшыцы, Барысаўская, Пакроўская (1903-40).jpg|Свята-Пакроўская царква, фота пач. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Połackaja, Bahasłoŭskaja. Докшыцы, Полацкая, Докшицы, Свято-Иоанно-Богословская церковь, Докшицы, Dokszyce, cerkiew pw. św. Jana Ewangelisty(1900-19).jpg|Царква Св. Яна Багаслова, фрагмент паштоўкі пач. ХХ ст. Файл:Dokšycy, synagoga.jpg|Сінагога Файл:Dokšycy, Rynak. Докшыцы, Рынак, Dokszyce, Rynek, Докшицы, Рынок (S. Dzikoŭski, 1925).jpg|Рынак. Фота: Станіслаў Дзікоўскі, 1925 г. Файл:Dokšycy. Докшыцы (1919-39).jpg|Шэсце падчас польскай дзяржаўнай урачыстасці на вул. Пілсудскага. Паштоўка 30-х гг. ХХ ст. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja, Докшыцы, Барысаўская, школа, Докшицы, школа, Dokszyce, szkoła powszechna (1929-39).jpg|7-гадовая пачатковая школа, фота міжваеннага перыяду. Файл:Dokšycy, Barysaŭskaja. Докшыцы, Барысаўская (1930-39).jpg|Магістрат горада Докшыцы. Паштоўка 30-х гг. ХХ ст. </gallery></center> == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:150 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:8000 ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:400 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1800 from:0 till:1118 bar:1868 from:0 till:1613 bar:1897 from:0 till:3642 bar:1904 from:0 till:4103 bar:1921 from:0 till:3004 bar:1939 from:0 till:3600 bar:1959 from:0 till:2100 bar:1971 from:0 till:3900 bar:1991 from:0 till:7200 bar:2004 from:0 till:7000 bar:2009 from:0 till:6628 bar:2017 from:0 till:6827 TextData= fontsize:10px pos:(25,195) text: </timeline></center> </div> * '''XVIII стагоддзе''': 1800 год — 1 118 чал. * '''XIX стагоддзе''': 1868 год — 1 613 чал.; 1897 год — 3 642 чал, з іх паводле стану 119 шляхты, 6 духоўнага стану, 30 купцоў, 3 124 мяшчан, 337 сялян, 14 іншаземцаў; паводле веры 439 праваслаўных, 361 каталік, 1 старавер, 4 пратэстанты, 75 магаметанаў, 2 762 іўдзеі. * '''XX стагоддзе''': 1904 год — 4 103 чал.; 1921 год — 3 004 чал.; 1939 год — 3,6 тыс. чал.; 1959 год — 2,2 тыс. чал.; 1971 год — 3,9 тыс. чал.; 1991 год — 7,2 тыс. чал.<ref name="VES"/>; 1993 год — 7,4 тыс. чал.<ref name="ehb"/> * '''XXI стагоддзе''': 2004 год — 7,0 тыс. чал.; 2006 год — 6,9 тыс. чал.<ref name="TEB"/>; 2008 год — 6 912 чал.; 2009 год — 6 628 чал. (перапіс)<ref name="belstat"/>; 2016 год — 6 906 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 6 827 чал.<ref name="2017-Estimate"/> == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай прамысловасці. * [[Камунальнае ўнітарнае вытворчае прадпрыемства|КУВП]] «Докшыцкі камбінат будаўнічых матэрыялаў» * Докшыцкі філіял ААТ «Лепельскі МКК» * Філіял «Докшыцкі хлебазавод» [[Рэспубліканскае ўнітарнае вытворчае прадпрыемства|РУВП]] «Віцебскхлебпрам» == Ахова здароўя == У горадзе дзейнічае [[Докшыцкая раённая цэнтральная бальніца]]. == Транспарт == Праз Докшыцы праходзяць аўтамабільныя дарогі {{таблічка-by|Р|3}} ([[Лагойск]] — [[Глыбокае]] — [[Беларуска-латвійская граніца|граніца]] [[Латвія|Латвіі]]), {{таблічка-by|Р|29}} ([[Ушачы]] — [[Вілейка]]) і {{таблічка-by|Р|86}} ([[Багушэўск]] (ад {{таблічка-by|М|8}}) — [[Лепель]] — [[Мядзел]]). Горад мае рэгулярнае аўтобуснае злучэнне з [[Мінск]]ам, [[Віцебск]]ам і інш. == Культура == Дзейнічаюць гарадскі цэнтр культуры, [[Докшыцкі народны тэатр]], дом рамёстваў, 2 бібліятэкі. У горадзе праводзіцца «Фестываль дзвюх рэк»<ref>[https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/ru/dvereki/ Фестиваль двух рек] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230218203534/https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/ru/dvereki/ |date=18 лютага 2023 }}. {{ref-ru}} 12 жніўня 2022. [https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/by/ Сайт Докшыцкага раённага выканаўчага камітэта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230206222147/https://dokshitsy.vitebsk-region.gov.by/by/ |date=6 лютага 2023 }}</ref>. == Адукацыя == У Докшыцах працуюць: * [[Школа № 1 (Докшыцы)|сярэдняя школа № 1 г. Докшыцы]]; * сярэдняя школа № 2 г. Докшыцы; * яслі-сад № 1 г. Докшыцы; * яслі-сад № 2 г. Докшыцы; * яслі-сад № 3 г. Докшыцы; * яслі-сад № 4 г. Докшыцы; * ДУДА «Докшыцкі раённы цэнтр дзяцей і моладзі». == Мас-медыя == У горадзе выдаецца раённая газета «[[Родныя вытокі (газета)|Родныя вытокі]]». == Забудова == {{Гл. таксама|Спіс вуліц Докшыцаў}} Генеральны план Докшыц (1977) улічвае захаванне гістарычнага планавання. Асноўная тэрыторыя горада знаходзіцца на правым беразе Бярэзіны. Тут размяшчаецца адміністрацыйна-грамадскі цэнтр. Забудова пераважна 1-павярховая, ёсць групы 2—3-павярховых секцыйных будынкаў. З 2010-х гадоў пачалося пашырэнне горада праз пабудову 4-павярховых дамоў. == Турыстычная інфармацыя == У Докшыцах дзейнічае дом рамёстваў (у колішняй драўлянай царкве Св. ап. Іаана Багаслова). Спыніцца можна ў гасцініцы «Докшыцы». === Славутасці === * Гістарычная забудова (XVIII — пач. XX стст.; фрагменты) * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Докшыцы)|Касцёл Найсв. Тройцы]] (1994) * Млыны (1920-я) * Могілкі: польскія ваенныя часоў вайны 1920 р., яўрэйскія, каталіцкія, татарскія (Мізар), праваслаўныя * Драўляная [[мячэць]] (1925), сёння мае значна перабудаваны выгляд * Сядзіба Мікульскіх (XIX ст.) * [[Свята-Пакроўская царква (Докшыцы)|Свята-Пакроўская царква]] (1900—1903) * Св. Апостала Іаана Багаслова (1863) * Брацкая магіла (1941—1944 гады), пл. Палявога, у скверы — {{ГККРБ 4|213Д000424}} * Помнік [[Герой Савецкага Саюза|Герою Савецкага Саюза]] [[Аляксандр Іванавіч Чарныш|Аляксандру Іванавічу Чарнышу]] (1917—1944)<ref name="bel17"/> === Страчаная спадчына === * Капліцы могілкавыя: каталіцкая (XVIII ст.), праваслаўная * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Докшыцы, 1608)|Касцёл Найсв. Тройцы]] (1608) * Сінагога * Сядзіба * Царква Св. Казьмы і Дзям’яна (грэка-каталіцкая; XVI ст.) * [[Докшыцкая сядзіба]] (XVI ст.) == Галерэя == <center><gallery caption="Краявіды Докшыц" widths="150" heights="150" perrow="4"> Файл:Dokšycy. Докшыцы (2008).jpg|У цэнтры горада Файл:Dokšycy. Докшыцы (06.2008).jpg|Дзіцячая школа мастацтваў Файл:Dokšycy. Докшыцы (4.06.2008).jpg|Царква </gallery></center> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Докшыцаў}} * [[Мечыслаў Багаткевіч]] (1904—1942) — блажэнны Рыма-Каталіцкай Царквы, вучыўся ў Докшыцкай польскай гімназіі. * {{нп5|Эльяху Гат||he|אליהו גת}}. * [[Карл Лупіновіч]] (1891—1937?) — каталіцкі святар, удзельнік беларускага хрысціянскага руху. * [[Віктар Пятровіч Маркавец]] (1947—2013) — беларускі жывапісец. * [[Мікалай Пятровіч Мігун]] — беларускі фізік. * [[Іларыён Мікалаевіч Пляшчынскі]] — графік і жывапісец. * {{нп5|Ісраэль Беньямін Розаў||he|ישראל בנימין רוזוב}}. * [[Валерый Раманавіч Собаль]], беларускі фізік. * [[Яўген Антонавіч Таргонскі]], беларускі матэматык. * {{нп5|Ілья Осіпавіч Шлейфер||uk|Шлейфер Ілля Йосипович}}. * {{нп5|Цадок Эшэль||he|צדוק אשל}}. == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> <ref name="vr">{{cite web| url = http://www.vitebsk-region.gov.by/ru/oblast/districts/dokshicki_rn| title = Докшыцкі раён| publisher = [http://www.vitebsk-region.gov.by Витебский областной исполнительный комитет]| date = 28 лістапада 2010| language = ru| accessdate = 6 кастрычніка 2015| archiveurl = https://web.archive.org/web/20120510232250/http://vitebsk-region.gov.by/ru/oblast/districts/dokshicki_rn| archivedate = 10 мая 2012| url-status = dead}}</ref> <ref name="pamiać">[[Вячаслаў Насевіч|В. Насевіч]]. [http://vln.by/node/100 У складзе Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай] // {{Крыніцы/Памяць/Докшыцкі раён|к}}</ref> <ref name="VES">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/121858 Докшицы] // {{Крыніцы/Вялікі энцыклапедычны слоўнік}}</ref> <ref name="ehb">[[Вячаслаў Насевіч]]. Докшыцы // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 267.</ref> <ref name="TEB">{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Докшицы}}</ref> <ref name="belstat">[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf Перепись населения — 2009. Витебская область] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100918181046/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-2.pdf |date=18 верасня 2010 }}{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="bel17">{{Крыніцы/БелЭн|17к}} — С. 239.</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Докшыцкі раён}} * {{Крыніцы/ЭГБ|3}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}} * {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|2|93|Dokszyce}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Dokšycy|Докшыцы}} {{OSM relation|6722293|Докшыцы}} * [http://www.radzima.org/be/gorad/dokshycy.html м. Докшыцы] на [[Radzima.org]] * [http://www.westki.info/dokshytsy м. Докшыцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090503062135/http://westki.info/dokshytsy |date=3 мая 2009 }} на [[Westki.info]] * [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/CITIES/Dokshicy.htm Докшыцы]{{Недаступная спасылка}} на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі крайн: Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm |date=6 ліпеня 2011 }} {{Докшыцкі раён}} {{Віцебская вобласць}} [[Катэгорыя:Докшыцы| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] aur249ajvjfxg58nkfjft64l43z0jks 0 16231 5202717 5169208 2026-09-20T13:11:55Z K.shytal 58227 /* Перыяд Беларускай ССР */ дадаў галерэю 5202717 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Дзісна (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Дзісна |арыгінальная назва = Дзісна |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = Coat of Arms of Dzisna, Belarus.svg |сцяг = Flag of Dzisna.svg |апісанне сцяга = Сцяг Дзісны |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 33|lat_sec = 46 |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 13|lon_sec = 33 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Мёрскі |сельсавет = |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = [[1374]] |ранейшыя назвы = '''Капец-гарадок''' |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = |тэлефонны код = +375 2152 |паштовы індэкс = 211950 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Dzisna |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 130206091 }} '''Дзісна́'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Dzisna}}) — горад раённага падпарадкавання ў [[Мёрскі раён|Мёрскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], на [[Дзісна (рака)|р. Дзісна]], пры ўпадзенні яе ў [[Заходняя Дзвіна|Заходнюю Дзвіну]]. За 45 км на ўсход ад [[Мёры|г. Мёры]], за 12 км ад чыгуначнай станцыі [[Боркавічы (станцыя)|Боркавічы]] на лініі [[Полацк]] — [[Даўгаўпілс]] (Латвія), аўтамабільнай дарогай {{Таблічка-by|Р|14}} звязаны з Мёрамі і Полацкам. Насельніцтва налічвае 1&nbsp;500 чал. (2017)<ref name="2017-Estimate"/>. == Назва == Назва паселішча ад рачной назвы [[Дзісна (рака)|Дзісна]] — гідроніма балцкага паходжання. У назве Дзісна аснова ''Di-s-'' можа быць звязаная з індаеўрапейскім ''*dei- / dī-'' «свяціць» (> літоўскае ''diena'' «(светлы) дзень»), які таксама бачаць у назве [[Дзітва]]<ref>''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 88.</ref>. Тады Дзісна мусіла б значыць «Блішчастая (рака)», як і назвы [[Лучоса]], [[Свіцязь (возера, Навагрудскі раён)|Свіцязь]]. == Гісторыя == === Перыяд Полацкага княства === Старажытнае паселішча, папярэднік сучаснага горада, існавала на мысе правага берага рэчкі Дзісна яшчэ ў X—XI стст. як горад [[Полацкае княства|Полацкай зямлі]]. З XIII ст. пачалося паступовае засяленне левага берага. У 1301 г. мясцовасць далучылася да [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref name="EVKL-1"/>. [[Файл:Dzisna, Pahonia. Дзісна, Пагоня (1896).jpg|thumb|150px|злева|Герб [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага павета]]]] Першы пісьмовы ўспамін пра Дзісну як умацаваны замак ''Капец-гарадок'' (ад слова «капа́ць») датуецца [[1374]] г. Замак выконваў ролю фарпоста [[Полацкае княства|Полацка]] на Дзвіне, кантраляваў увесь рачны рух і подступы да сталіцы Полацкай зямлі. У 1461 г. паселішча ўпершыню згадваецца пад цяперашняй назвай (''двор Дзісна''). === Перыяд Вялікага Княства Літоўскага === У 1566 г. [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Жыгімонт Аўгуст]] загадаў пры [[Дзісенскі замак|Дзісенскім замку]] і пад яго аховай заснаваць [[горад]], жыхарам якога даў розныя палёгкі тэрмінам на 8 гадоў. У 1567 г. Жыгімонт Аўгуст надаў Дзісне першы герб («''тры вежы з муру''»), а [[20 студзеня]] [[1569]] г. — [[магдэбургскае права]] і новы герб: «''у блакітным полі ладдзя з разгорнутым парусам''»<ref name="knihi"/>. У часы [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны]] ў 1579 г. тутэйшы замак стаў цэнтрам збору войскаў [[Спіс каралёў польскіх|караля]] і [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя]] [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] перад вызваленчым паходам на [[Полацк]]. У 1581 г. у Дзісне заснавалі фарны касцёл (пры ім з 1775 г. дзейнічала школа), у 1630 г. — кляштар францысканцаў, а ў 1633 г. — манастыр пры Уваскрасенскай царкве. Пасля атрымання статусу горада, з XVII ст. Дзісна стала цэнтрам [[староства]] [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводства]], значным гандлёва-рамесніцкім асяродкам. У пачатку [[Вайна 1654—1667 гадоў|Трынаццацігадовай вайны]] ў 1654 г. бурмістар Дзісны здаў горад войску [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]]. 10 красавіка 1661 г. шляхта, казакі, мяшчане і павятовыя мужыкі, што знаходзіліся ў [[Дзісенскі замак|замку]], звязалі акупантаў і адчынілі браму войску Вялікага Княства Літоўскага (здрадніка-бурмістра павесілі ў замкавай браме)<ref name="EVKL-2"/>. У 1773 г. завяршылася будова мураванага касцёла пры кляштары францысканцаў. === У складзе Расійскай імперыі === У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Дзісна апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзе зрабілася цэнтрам павета [[Мінская губерня|Мінскай]], з 1842 г. — [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. 23—24 красавіка 1831 г. [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанцы]] ў колькасці да 3000 чалавек вызвалілі Дзісну з-пад расійскай улады. Значную шкоду Дзісне і яе гаспадарцы прычынілі пажары і паводкі (у 1865, 1870, 1872, 1878 і 1882 гг.), у часе якіх пацярпелі Уваскрасенская (мураваная, збудаваная ў 1870 г.) і Мікалаеўская (да 1842 г. касцёл) цэрквы. Напярэдадні пажару [[1882]] г. вядомы расійскі падарожнік [[Пётр Пятровіч Сямёнаў-Цян-Шанскі|П. Сямёнаў-Цян-Шанскі]] назваў Дзісну найлепшым горадам Віленскай губерні. === У складзе Польскай Рэспублікі === Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскім мірным дагаворам]] (1921) Дзісна апынулася ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе зрабілася цэнтрам павета [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. === Перыяд Беларускай ССР === У 1939 г. Дзісна ўвайшла ў [[БССР]], дзе 15 студзеня 1940 г. зрабілася цэнтрам раёна [[Вілейская вобласць|Вілейскай]], з 20 верасня 1944 г. [[Полацкая вобласць|Полацкай]], з 8 студзеня 1954 г. [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]]. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з 5 ліпеня 1941 да 4 ліпеня 1944 гг. Дзісна пад нямецкай акупацыяй; гітлераўцы стварылі тут лагер смерці. У чэрвені 1942 г. у горадзе было знішчана 2181 чал.<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 1с/р-370. — Воп. 1. — Спр. 483. — Л. 15.</ref> З 3 кастрычніка 1959 г. Дзісна ўваходзіць у склад Мёрскага раёна. <center><gallery widths="160" heights="150" caption="Горад на старых выявах"> Файл:Dzisna, Dźvina-Słabada. Дзісна, Дзьвіна-Слабада (J. Dulevič, 1934).jpg|Востраў Баторыя, замак XVI-XVIII стст. Фота: Ежы Дулевіч. Файл:Dzisna, Dźvina. Дзісна, Дзьвіна (1882).jpg|Панарама горада (1882) Файл:Dzisna (XX).jpg|Панарама Файл:Dzisna, Vaskrasienskaja, Дзісна, Васкрасенская.jpg|Васкрасенская царква (фота міжваеннага перыяду). Файл:Dzisna, Kaścielnaja, Franciškanski. Дзісна, Касьцельная, Францішканскі (P. Vałyncevič, 1919-39).jpg|Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Панны Марыі (фота 1901 г.) Файл:Dzisna, Zamkavaja-Mytnaja. Дзісна, Замкавая-Мытная (P. Vałyncevič, 1903-39).jpg|Панарама. Фота Паўла Валынцэвіча, каля 1903 г. Файл:Dzisna, Daraškoŭskaja. Дзісна, Дарашкоўская (1901-17) (2).jpg|Вуліца каля шпіталя (паштоўка пач. ХХ ст.) Файл:Dzisna Дзісна Дисна cінагога 1935-39.jpg|Сінагога (фота 30-х гг. ХХ ст.) Файл:Dzisna Дзісна Дисна Дзісёнка мост 1935-39.jpg|Мост праз Дзісёнку (фота 30-х гг. ХХ ст.) Файл:Dzisna, Kaścielnaja-Prabojnaja. Дзісна, Касьцельная-Прабойная (04.1931).jpg|Паводка (фота Эпштэйна, 1931 г.) Файл:Dzisna, Ryhora Piramoviča. Дзісна, Рыгора Пірамовіча (1936).jpg|Гімназія (фота міжваеннага перыяду). Файл:Dzisna, Dźvina-Słabada. Дзісна, Дзьвіна-Слабада (1935).jpg|Крыж і польскі памежны слуп над Дзвіной (фота міжваеннага перыяду). </gallery></center> == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:150 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:10 right:20 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:8000 ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1811 from:0 till:1405 bar:1825 from:0 till:2801 bar:1897 from:0 till:6756 bar:1909 from:0 till:7138 bar:1921 from:0 till:4413 bar:1939 from:0 till:6073 bar:1959 from:0 till:2500 bar:1993 from:0 till:2500 bar:1995 from:0 till:2700 bar:2007 from:0 till:2747 bar:2017 from:0 till:1500 TextData= fontsize:10px pos:(20,195) text: </timeline></center> </div> * '''XIX стагоддзе''': 1811 — 1&nbsp;405 чал.; 1825 — 2&nbsp;801 чал.; 1897 — 6&nbsp;756 чал. * '''XX стагоддзе''': 1904 — 9&nbsp;113 чал.; 1909 — 7&nbsp;138 чал.; 1921 — 4&nbsp;413 чал.; 1939 — 6&nbsp;073 чал.; 1944 — 1,2 тыс. чал.; 1959 — 2,5 тыс. чал.; 1993 — 2,5 тыс. чал.<ref name="EHB"/>; 1995 — 2,7 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}} * '''XXI стагоддзе''': 2006 — 2,8 тыс. чал.; 2007 — 2&nbsp;747 чал.; 2016 — 1&nbsp;537 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 — 1&nbsp;500 чал.<ref name="2017-Estimate"/> == Эканоміка == Прадпрыемствы лёгкай, будаўнічых матэрыялаў, харчовай прамысловасці. {| class="wikitable standard collapsible collapsed" style="border: none; width: 100%; background-color: transparent;" !Пералік прамысловых прадпрыемстваў Дзісны |- | * Філіял Віцебскага швацкага аб’яднання «Віцябчанка» * Філіял Мёрскага камбіната бытавога абслугоўвання * Кансервавы завод * Камбінат будаўнічых матэрыялаў * Лясная гаспадарка |} == Інфраструктура == У Дзісне працуюць сярэдняя і музычная школы, школа-інтэрнат. Медыцынскія паслугі аказвае бальніца. Дзейнічаюць дом культуры, 2 бібліятэкі, дом рамёстваў. Спыніцца можна ў гарадской гасцініцы<ref name="TEB"/>. == Славутасці == * Гістарычная забудова (канец XIX — пачатак XX стст.) * Замчышча (XVI ст.), каля ўпадзення р. Дзісны ў Заходнюю Дзвіну * [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Дзісна)|Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] (1773) * [[Царква ў гонар Смаленскай іконы Божай Маці (Дзісна)|Царква ў гонар Смаленскай іконы Маці Божай «Адзігітрыя»]] (1904) * [[Свята-Васкрасенская царква (Дзісна)|Царква Уваскрэшання Хрыстова]] (канец XIX ст.) {{ГККРБ 4|213Г000555}} * Руіны бальніцы (пачатак XX ст.) * Гасцініца «Рыга» * Будынак Павятовага аддзялення апякунства цвярозасці (пачатак XX ст.) * Сінагога (XIX ст.) * Сядзіба Кастравіцкіх * Каталіцкая царква на могілках * Мост цераз раку Дзісну === Страчаная спадчына === [[Файл:Dzisienski manastyr. Дзісенскі манастыр (1896).jpg|thumb|160px|Дзісенскі манастыр, XIX ст.]] * Званіца * Кляштар францысканцаў (1816) * Фарны касцёл == Памятныя мясціны == * Могілкі яўрэйскія * Брацкая магіла (1941—1944) на вуліцы Леніна, пахаванне воінаў і партызан, якія загінулі ў барацьбе супраць нямецка-фашысцкіх захопнікаў. У 1959 годзе на магіле пастаўлены помнік — скульптуры 2 воінаў — {{ГККРБ 4|213Д000556}}. {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"|[[Файл:Church_of_the_Immaculate_Conception_in_Dzisna_(2022).jpg|center|350px]] |width="25%"|[[Файл:Дзясна_(былая_сінагога).jpg|center|350px]] |width="25%"|[[Файл:Dzisna,_lakarnia_(08.05.2022).jpg|center|350px]] |- |Адноўлены касцёл |Сінагога |Руіны бальніцы |} == Вядомыя асобы == * [[Святлана Уладзіміраўна Андрыеўская]] (нар. 1977) — беларускі [[гісторык]], [[этнограф]], [[педагог]], [[кандыдат гістарычных навук]]. * [[Валянцін Вікенцьевіч Арлоўскі]] (1900—1961) — савецкі военачальнік, генерал-лейтэнант. * {{нп5|Гілел Гільдзін||en|Hilail Gildin}} * [[Антон Грыневіч]] (1877—1937) — беларускі грамадска-культурны дзеяч, збіральнік музычнага [[фальклор]]у. * {{нп5|Абрахам Ёфэ||en|Abraham Z. Joffe}} (1909—2000) — ізраільскі міколаг. * [[Антон Ігнатавіч Зянкевіч]] (1888—1949) — беларускі каталіцкі святар, грамадскі і культурны дзеяч. * [[Якаў Сямёнавіч Іцхокі]] (1906—1984) — савецкі інжынер, спецыяліст у галіне [[Радыёлакацыя|радыёлакацыі]] і імпульснай тэхнікі. * [[Навум Сямёнавіч Леках]] (1908—1996) — беларускі ўрач. * [[Уладзімір Аляксеевіч Палуэктаў]] — беларускі кампазітар. * [[Ісаак Майсеевіч Разет]] (1927—1992) — псіхолаг і педагог. * [[Майсей Мендзелевіч Смірын]] (1895—1975) — навуковец-гісторык. * [[Аляксандр Мікалаевіч Стома]] (нар. 1965) — беларускі ўрач, дэпутат. * [[Фёкла Фёдараўна Струй]] (1916—?) — беларускі дзяржаўны дзеяч. * [[Аляксандр Шкленнік]] (1864—1921) — інжынер, грамадскі дзеяч, аўтар дзённіка пра акупацыю Вільні. == Гл. таксама == * [[Спіс вуліц Дзісны]] == Заўвагі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> <ref name="EVKL-1">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=586|артыкул=Дзісна|аўтар=[[Язэп Бунто|Бунто Я.]]}}</ref> <ref name="knihi">[http://knihi.com/hierb/dzisn.html Дзісна] // {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў|к}}</ref> <ref name="EVKL-2">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=586|артыкул=Дзісенскі замак|аўтар=[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]]}}</ref> <ref name="EHB">[[Язэп Бунто]]. Дзісна // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 231.</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="TEB">{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Дисна}} С. 174.</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Мёрскі раён}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Дзісна|267}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}} * ''[[Аркадзь Уладзіміравіч Русецкі|Русецкі А. У.]]'' Мастацкая культура Віцебскага Паазер’я: ад старажытнасці да пачатку XX стагоддзя. — Мн., 2005. * {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Dzisna|Дзісна}} {{OSM relation|6722318|Дзісна}} * {{ГБ|http://globustut.by/disna/index.htm}} * [http://radzima.org/be/pub/2549_m/ м. Дзісна] на [[Radzima.org]] * [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/VELCOME/Miory_v1.htm Дзісна]{{Недаступная спасылка}} на [http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm Прыдзвінскі край: Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110706163508/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/index-Pridvinie.htm |date=6 ліпеня 2011 }} * [http://miory.vitebsk-region.gov.by/ru/disna Мёрскі раённы выканаўчы камітэт пра Дзісну] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090925160913/http://miory.vitebsk-region.gov.by/ru/disna |date=25 верасня 2009 }} {{ref-ru}} * [http://kresy.cp6.win.pl/dzisna.php3 Dzisna] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111123033525/http://kresy.cp6.win.pl/dzisna.php3 |date=23 лістапада 2011 }} на [http://kresy.cp6.win.pl/ Rzeczpospolita wirtualna]{{Недаступная спасылка}}{{ref-pl}} * [http://www.disna.by Дзісна — самы маленькі горад Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210126233413/http://disna.by/ |date=26 студзеня 2021 }}{{ref-en}}{{ref-ru}} {{Міёрскі раён}} {{Віцебская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дзісна| ]] [[Катэгорыя:Гарады на Дзвіне]] 0mww3f2vvb2c6hy0nyqpa6d8ehvv6u3 4 16411 5203117 5202112 2026-09-21T09:45:15Z Autumndancer 168015 /* Сонпхет Сонсупхан */ 5203117 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[Сонпхет Сонсупхан]] == кросвікіспам з памылкай у назве. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:13, 18 верасня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Калі намінацыя "хуткае выдаленне" не працуе. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 12:45, 21 верасня 2026 (+03) == [[Навастройка (Карагандзінская вобласць)]] == : {{Выдаліць}} адсутнасць НП у іншых моўных раздзелах. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 14:34, 16 верасня 2026 (+03) == [[Палітычны плюралізм]] == Машпераклад невядома чаго. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:54, 11 верасня 2026 (+03) == [[Гарбата кітайская]] == : {{Выдаліць}} Машынны пераклад. Альбо перанесці ў асабістую прастору рэдактара. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 11:28, 11 верасня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:54, 11 верасня 2026 (+03) == [[Зваротны працэс]] == : {{Выдаліць}} Адсутнасць крыніц на такую назву. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 09:47, 10 верасня 2026 (+03) == [[Мустафа Ахматовіч]] == : {{Выдаліць}} Без крыніц і афармлення. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 14:52, 6 жніўня 2026 (+03) :: {{Пакінуць}} Значнасць ёсць, артыкул можна дапрацаваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:40, 10 жніўня 2026 (+03) :: Тое-сёе дадаў, галоўнае не блытаць з [https://verbum.by/belen/%D0%90%D0%A5%D0%9C%D0%90%D0%A2%D0%9E%D0%92%D0%86%D0%A7 іншым Мустафой Ахматовічам]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:37, 10 жніўня 2026 (+03) == [[B. В. Шчасная]] == : {{Выдаліць}} Не па-беларуску. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:32, 28 ліпеня 2026 (+03) ::Уважаемые администраторы сайта! Прошу Вашей помощи! К сожалению, не имею ни навыков, ни технической возможности создать статью. Счастная Ольга Васильевна- белорусский филолог и замечательный педагог, имя которого постепенно забывается. Очень хотелось бы в память о ней создать эту статью. Буду благодарен в оказании технической помощи. Все представленные сведения в черновике статьи достоверны [[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-42099-27|&#126;2026-42099-27]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2026-42099-27|размова]]) 14:38, 28 ліпеня 2026 (+03) :::падтрымлiваю! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 16:29, 28 ліпеня 2026 (+03) ::: Для таго, каб напісаць артыкул пра чалавека ў Вікіпедыю, недастаткова толькі Вашага жадання захаваць памяць пра яго. Ёсць правілы, якія дакладна апісваюць падставы і ўмовы для стварэння артыкулаў. Прапаную азнаёміцца: [[Вікіпедыя:Правяральнасць]], [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]], [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя]]. Для Вашай сітуацыі лепш пасуюць асабісты блог або вэб-сайт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:45, 28 ліпеня 2026 (+03) :{{Устрымліваюся}}. Пазначу толькі, што [https://verbum.by/belen/%D0%97%D0%90%D0%A1%D0%9B%D0%A3%D0%96%D0%90%D0%9D%D0%AB%20%D0%9D%D0%90%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%8E%D0%9D%D0%86%D0%9A%20%D0%A0%D0%AD%D0%A1%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%86%D0%9A%D0%86%20%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%AC ёсць крыніца з БелЭн]. Каб артыкул застаўся на вікі, ўкладальніку трэба займацца пошукам звестак. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:36, 20 жніўня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} няма доказаў значнасці. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:51, 28 ліпеня 2026 (+03) ::доказ значносцi y старонцы са спicaм заслужаных настаунiкау за 1967 год . Указ Верхоунага Савета БССР ад 01.09.1967. Заслужаны наустаунiк Беларусi нiчога не значыць? [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:06, 28 ліпеня 2026 (+03) ::: Пра мужа і ўнука таксама ў спісе заслужаных настаўнікаў можна пачытаць? Ці можа месца пахавання ў спісе заслужаных настаўнікаў адзначана? Хочаце ўшанаваць памяць - стварыце ўласны сайт і там напішыце. Калі пра чалавека няма згадак у газетах, кнігах ці ў ''незалежных'' крыніцах у Інтэрнэце, то і значнасці няма. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:54, 28 ліпеня 2026 (+03) :::: Значнасць, меркавана, ёсць, але. [[Вікіпедыя:Значнасць#Значнасць патрабуе аб’ектыўных доказаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:00, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::: Дык я пра тое і талдычу. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:13, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::Ix убрау з тэкста. У той час не было такiх сродак масавой iнфарцыi. Паспрабую яшчэ пашукаць i дадам калi знайду [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 07:29, 29 ліпеня 2026 (+03) :::::Уважаемые пользователи и модераторы! Не имею технической возможности правильно создать статью. Буду благодарен всем за помощь в её правке, этим Вы сделаете доброе дело. Статья небольшая. Или сделайте шаблон , а дальше я сам всё допишу. С искренней благодарностью! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 13:21, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::: Звярніце ўвагу на наступныя артыкулы: [[Лідзія Кузьмінічна Тарасевіч]], [[Галіна Раманаўна Кадырка]], [[Галіна Іванаўна Шумская]]. У раздзелах Літаратура ёсць прыклады кніг, якія можна лічыць незалежнымі крыніцамі. Кніга "Памяць" Маладзечанскага раёна была выдадзена ў 2002, то магчыма Вольгу Васільеўну знойдзеце там. Пры наяўнасці такіх крыніц артыкул можна дааформіць, перанесці пад назву ''Вольга Васільеўна Шчасная'' і пакінуць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:45, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::::Шчыра дзякую, паспрабую [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:50, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::::Пашукау...няма [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:58, 30 ліпеня 2026 (+03) ::::::Толькi cсылкi самой гiмназii. Есць фота яе, але Яны не падаiсаны ,што гэта яна [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 13:00, 30 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} зместу практычна няма, адны пышныя эпітэты, такім чынам, не вытрыманы [[Вікіпедыя:Значнасць асоб|Агульны крытэрый значнасці]]. Для такіх выпадкаў дастаткова радка ў спісе Заслужаных настаўнікаў або ў раздзеле "Вядомыя асобы" паселішча нараджэння або працы. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:50, 30 ліпеня 2026 (+03) ::Нават не ясна як слушна "Счасная" ці "Шчасная", куды ж асобны артыкул. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:25, 30 ліпеня 2026 (+03) :::Счасная. Так трэба. Але у агульным спicу заслужаных настаунiкау ( артыкул есць) значылася як Шасная, як раз у агульным спiсу! У гэтым вот i справа - пачынаюць забываць ! I гэта не пышныя эпiтэты, гэта час , калi мова нават не вывучался у 60 ыя гады! I дырэктар той самой 6 школы, яki 30 гадоу iм быу- таксама заслужаны настаунiк , яшчэ i ганаровы грамадзянiн Маладзэчна - але а нем не каму напiсаць ужо. Нет артыкула! Яна была Яго намеснiкам. :::Справа не у значначцi , a у адносiнах да памяцi. Калi гэты артыкул не выйдзе- памерлы не пакрыудзiцца ужо. А калi гэта беларуская вiкiпедыя - гэтым i трэба занiмацца , паказваць нашу культурную спадчыну i дасягненнi , гысторыю! - спадзяюся, адмiн гэта прачытае. За "у" якое нескладовае па тэксту прашу прабачэння. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:55, 30 ліпеня 2026 (+03) ::::@[[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] дык, шаноўны удзельнік, што ж Вы вымагаеце ад Вікіпедыі, каб нехта нешта рабіў для памяці вартага чалавека. А самі ставіце ў артыкуле пустыя зноскі, на галоўную старонку базы дакументаў, дзе дакумента няма. На сайце школы таксама няма пра тое, што ў артыкуле напісана, толькі адзінкавая згадка, што "О. В. Счастная" "унесла ў капілку". Гэта нармальна? Па-мойму, не. Калі ў Вас ёсць інфармацыя, хай хоць на сайце школы апублікуюць падрабязную нататку пра настаўніцу, схадзіце, пазваніце, напішыце, можа ў школе нешта ведаюць дадатковае. Калі не ведаюць, дапамажыце ім. Хай аўтары-складальнікі падпішуцца пад нататкай, пазначаць крыніцы. А лепей у раённую газету, усё ж Заслужаная настаўніца. Хай гэта будуць нават толькі "успаміны калег і родных", без патэтыкі па фактах, пажада хоць з ускоснай згадкай адкуль факты. Тады можна будзе дадаць гэта ўсё у Вікіпедыю ў нейкай апрацоўцы. Гэта будзе Ваш надзейны уклад у памяць. Пастаўце сабе беларускую раскладку клавіятуры, таксама будзе даніна памяці настаўцы беларускай мовы, калі слушна зразумеў. А пакуль няма ніякай фактуры, пацверджанай хоць якімі крыніцамі, то зместу хапае толькі на пашыраны радок у спісе Заслужаных настаўнікаў. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:40, 31 ліпеня 2026 (+03) :::::Я нiколi не рабiў нiякiх артыкулаў у Вiкiпедыi. Гэта мая iнiцыятыва. Але мало засталося дадзенных... Шчыра ўдзячны тым удзельнiкам, якiя ўжо палепшылi гэты артыкул. Я таксама працягваю шукаць iнфармацыю , буду яе выкладaць далей. Спадзяюся, што гэтая справа атрымаецца i гэта нужная справа. Працягваю пошук матэрыялу. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:41, 31 ліпеня 2026 (+03) ::::::Паспрабую зрабiць, дзякую за раду. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:46, 31 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, інфармацыі на старонцы не больш чым на элемент спіса. Невядома, дзе атрымала адукацыю. Пра педагагічныя заслугі ніякай канкрэтыкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:53, 9 жніўня 2026 (+03) ::1 верасня будзе яшчэ iнфармацыя на афiцыйным сайце гiмназыi, яе запрасiлi [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 15:14, 9 жніўня 2026 (+03) == [[Дзяніс Валер’евіч Юрчак]] == : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі: кандыдат навук, дацэнт, гал.спец. аблвыканкама. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:28, 27 ліпеня 2026 (+03) : Пару дадатковых сказаў аб прызнанні асобы ў навуковай супольнасці для пацвярджэння значнасці, думаю, было б дастаткова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:28, 28 ліпеня 2026 (+03) == [[Рэхдок (серыял)]] == Значнасць сумнеўная, якасць перакладу нізкая. З памылкай у назве вісіць ужо 2 месяцы. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:32, 26 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:24, 28 ліпеня 2026 (+03) == [[Міхаіл Канстанцінавіч Лазар]] == : {{Выдаліць}} Ні публікацый, ні АК. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:30, 23 чэрвеня 2026 (+03) : <s>{{Выдаліць}}</s>. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:17, 22 ліпеня 2026 (+03) : {{Слабае супраць}} З аднаго боку па правілах трэба выдаляць дый крыніца звестак незразумелая. Аднак можа ўсё ж у скарочаным выглядзе уціснуць у [[Хатляны#Вядомыя асобы]]? Як лакальны дзеяч вядомы, узгадкі ў мясцовых крыніцах ёсць: [https://zorkanews.by/25012020/vsyo-slozhilos-tak-kak-nado-pochemu-lyud/ 1], [https://nastavnica.by/mechta-kotoraya-sby-las-muzej/ 2], [https://zorkanews.by/13062022/v-muzee-hotlyanskoj-shkoly-hranitsya-eksponat-kotoromu-svyshe-chetyreh-tysyach-let/ 3]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 27 ліпеня 2026 (+03) == [[Праваабаронцы за свабодныя выбары]] == Значнасць сумнеўная, ніякіх крыніц, апроч афіляваных інфастаронак, але ёсць некалькі спасылак з іншых артыкулаў на яго. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:54, 4 чэрвеня 2026 (+03) * Яго дублікат «[[Лагон]]», ці то ЛагоС, выставіў да хуткага выдалення. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:10, 4 чэрвеня 2026 (+03) == [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] == : артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03) :: Паводле інфармацыі: "член президиума '''Минского городского отделения''' Белорусской партии «Белая Русь»", а не прэзідыума ўсёй партыі. Але ганаровы консул (не Пасол) Гамбіі. З іншага боку ў нас ёсць артыкул пра Аляксандра Машэнскага: і тут, і там - генеральны дырэктар. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:01, 22 ліпеня 2026 (+03) {{/Падвал}} 5wvetm3zxop39rocmi6el87evd8cglo 0 16998 5203000 4924194 2026-09-21T07:36:53Z Ciepiersia 162280 /* Славутасці */ дапаўненне, арфаграфія 5203000 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Свір}} {{НП-Беларусь |статус = Гарадскі пасёлак |беларуская назва = Свір |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Свір. Краявід.jpg |подпіс = Вуліца Савецкая з касцёлам Св. Мікалая |lat_dir = N|lat_deg = 54|lat_min = 51|lat_sec = 5.09 |lon_dir = E|lon_deg = 26|lon_min = 23|lon_sec = 45.59 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Мядзельскі |сельсавет = Свірскі |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = 1958 |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = ёсць |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Svir |сайт = |OpenStreetMap = }} '''Свір'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Svir}}, {{lang-ru|Свирь}}) — [[гарадскі пасёлак]] у [[Мядзельскі раён|Мядзельскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], на беразе возера [[Свір (возера)|Свір]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Свірскі сельсавет|Свірскага сельсавета]]. Размешчаны за 45 км на захад ад [[Мядзел]]а, 180 км ад [[Мінск]]а, 26 км ад чыгуначнай станцыі Лынтупы на лініі Пабрадзе — Крулеўшчына. Вузел аўтадарог на [[Смаргонь]], [[Нарач (курортны пасёлак)|Нарач]], [[Брусы (Мядзельскі раён)|Брусы]]. Насельніцтва 916 чал. (2017)<ref name="2017-Estimate"/>. == Гісторыя == Паводле падання, Свір на месцы капішча [[Пярун|Перуна]] ў XIII стагоддзі заснаваў князь [[Даўмонт Пскоўскі|Даўмонт]], які збудаваў тут замак. Мясцовасць уваходзіла ў склад [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]] і знаходзілася ва ўладанні князёў [[Свірскія|Свірскіх]]<ref>''Каханоўскі Г.'' Гісторыя Свіры // Нарачанская зара. — № 97 (4572). — 12 жніўня 1976 г.</ref>. У 1452 князь Ян Свірскі збудаваў у мястэчку касцёл, перабудаваны ў 1653 годзе. [[Выява:Jan Śvirski. Ян Сьвірскі (XVII).jpg|злева|thumb|120px|Ян Свірскі]] У 1528 годзе Свір перайшоў да князёў [[Радзівілы|Радзівілаў]]. У часы [[Лівонская вайна|Інфлянцкай вайны]] ў 1579 годзе тут адбыўся першы агляд войскаў і нарада з удзелам [[Спіс польскіх манархаў|караля]] і [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя]] [[Стэфан Баторы|Стэфана Баторыя]]. У выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] (1795) Свір апынуўся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзе стаў цэнтрам воласці Вілейскага, потым Свянцянскага павета [[Слонімская губерня|Слонімскай]], з 1801 года [[Віленская губерня|Віленскай]] губерні. У 1845 годзе каля мястэчка знаходзілася 2 маёнткі: ''Свір-Ляскоўскі'' ''і Свір-Стацкоўскі''. Станам на 1859 год у Свіры было 119 будынкаў, на 1866 года — 133 будынкі. У 1864 годзе расійскія ўлады з мэтай [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыі]] края адкрылі тут народнае вучылішча. У 1879 годзе ў мястэчку пачаў працаваць бровар, у 1896 годзе — спіртаачышчальная вытворчасць. Паводле вынікаў перапісу (1897) у Свіры існавалі валасная ўправа, паштова-тэлеграфная кантора, судова-следчы ўчастак Віленскага акруговага суда, народнае вучылішча, касцёл, яўрэйская малітоўная школа, лячэбніца, аптэка, хлебазапасны магазін, 34 крамы, 12 заезных дамоў, 14 корчмаў, 5 [[Год|рэгулярных]] кірмашоў. У 1904 годзе з’явіўся аднайменны фальварак. Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскім мірным дагаворам]] (1921) Свір апынуўся ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе стаў цэнтрам гміны Свянцянскага павета [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. Станам на 1931 год у мястэчку існавалі касцёл, царква, паліцэйскі пастарунак, гарадскі суд, аптэка, лячэбніца, пошта, на святы праводзіліся кірмашы. У 1939 годзе Свір увайшоў у [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], дзе 15 студзеня 1940 года стаў цэнтрам [[Свірскі раён|Свірскага раёна]] (з 12 кастрычніка 1940 года цэнтр сельсавета, з 31 жніўня 1959 года ў Мядзельскім раёне, з 20 студзеня 1960 года ў Мінскай вобласці). У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] з 25 чэрвеня 1941 года да 6 ліпеня 1944 года мястэчка знаходзілася пад нямецкай акупацыяй. У гета ў Свіры было забіта каля 700 чалавек. 25 красавіка 1958 года Свір атрымаў афіцыйны статус [[пасёлак гарадскога тыпу|пасёлка гарадскога тыпу]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР Аб пераўтварэнні вёскі Свір, Свірскага раёна, Маладзечанскай вобласці, у гарадскі пасёлак ад 25 красавіка 1958 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1958, № 4.</ref>. 31 студзеня 2008 года на аснове гарадскога пасёлка створаны [[аграгарадок]]<ref name="bankzakonov"/>. У 2013 годзе Свірскі пасялковы савет быў скасаваны, і Свір стаў цэнтрам [[Свірскі сельсавет|Свірскага сельсавета]]<ref name="pravo"/>. <center><gallery caption="Мястэчка на старых фатаздымках" widths=150 heights=150> Выява:Śvir, Rynak, Śviatoha Mikałaja. Сьвір, Рынак, Сьвятога Мікалая (1900).jpg|Касцёл да разбудовы Выява:Śvir. Сьвір (1935).jpg|Касцёл па разбудове Выява:Śvir. Сьвір (1919-39).jpg|Возера Выява:Śvir, Uprava. Сьвір, Управа (1930).jpg|Школа </gallery></center> == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:130 barincrement:31 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:2000 ScaleMajor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:250 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1859 from:0 till:589 bar:1866 from:0 till:640 bar:1897 from:0 till:1686 bar:1931 from:0 till:1900 bar:1995 from:0 till:1400 bar:2000 from:0 till:1400 bar:2006 from:0 till:1300 bar:2016 from:0 till:909 bar:2017 from:0 till:916 TextData= fontsize:10px pos:(25,195) text: </timeline></center> </div> * '''XIX стагоддзе''': 1859 год — 589 чал.; 1866 год — 640 чал., у тым ліку 152 каталікі, 58 старавераў, 14 праваслаўных, 6 евангелістаў, 405 іўдзеяў, 5 магаметанаў<ref name="HSKP"/>; 1897 год — 1686 чал. (у мястэчку і двух маёнтках), 1112 чал.{{sfn|Беларусь|1995}} * '''XX стагоддзе''': 1931 год — 1900 чал.; 1995 год — 1,4 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; 2000 год — 1,4 тыс. чал.{{sfn|БелЭн|2002}} * '''XXI стагоддзе''': 2006 год — 1,3 тыс. чал.; 2016 год — 909 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 916 чал.<ref name="2017-Estimate"/>; 2023 год — 974 чал. == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай прамысловасці. == Культура == Дзейнічаюць дом культуры, 2 бібліятэкі. == Адукацыя == У Свіры працуюць сярэдняя, музычная і спартыўная школы, дашкольная ўстанова. == Медыцына == Медыцынскія паслугі надаюць местачковыя бальніца і паліклініка. == Турызм == Атэльны комплекс «Свір» спартыўнага таварыства «Дынама»<ref>{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Свирь}}</ref>. == Славутасці == * Гарадзішча перыяду ранняга жалезнага веку (VI стагоддзе да н.э. — IX стагоддзе н.э.), у цэнтры пасёлка — {{ГККРБ 4|613В000452}} * Гарадзішча перыяду ранняга жалезнага веку (VI стагоддзе да н.э. — VII стагоддзе н.э.), на паўднёва-заходняй ускраіне пасёлка, на беразе [[Свір (возера)|воз. Свір]], урочышча Гарадок — {{ГККРБ 4|613В000453}} * Гістарычная забудова (XIX — пач. XX стст.; фрагменты) * Капліца могілкавая * [[Касцёл Святога Мікалая (Свір)|Касцёл Св. Мікалая]] (1649—1653, 1903—1909), вул. Савецкая, 27 — {{ГККРБ 4|612Г000454}} * [[Свята-Успенская царква (Свір)|Свята-Успенская царква]] (стараверскі храм, пач. XX ст.) * [[Свята-Кірыла-Мяфодзіяўская царква (Свір)|Свята-Кірыла-Мяфодзіяўская царква]] (2006) * Сінагога * Сядзіба (пачатак XX стагоддзя) * Будынак былой карчмы (мяжа XIX—XX стагоддзяў) <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Мікалаеўскі касьцёл..jpg|Мікалаеўскі касцёл Свір. Гарадзішча (01).jpg|Гарадзішча ў цэнтры пасёлка Свір. Свята-Успенская царква.jpg|Свята-Успенская царква Свір. Млын.jpg|Млын Свір. Возера Свір (02).jpg|[[Свір (возера)|Возера Свір]] </gallery> == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> <ref name="bankzakonov">[http://www.bankzakonov.com/regional_pravo_by_2010/blocks0/rtf-e8p5c0.htm Решение Мядельского районного Совета депутатов от 31.01.2008 № 50 «О преобразовании некоторых сельских населенных пунктов в агрогородки»]</ref> <ref name="pravo">[http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=D913n0058646&p1=1 Рашэнне Мінскага абласнога Савета дэпутатаў № 234 ад 28 мая 2013 г. "Аб змяненні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзела Мінскай вобласці"] {{ref-ru}}</ref> <ref name="HSKP">{{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|11|713|Świr}}</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Свір|[[Вольга Князева|Князева В.]]|261}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|артыкул=Свір|старонкі=652}} * {{Крыніцы/БелЭн|14|Свір|Князева В. М.|259—260}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|11|713—714|Świr}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Svir|Свір}} * {{Radzima2|svir|Свір}} {{Свірскі сельсавет}} {{Мядзельскі раён}} {{Мінская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Свір (гарадскі пасёлак)| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]] l1882bv5f1deg4941si6gpnz7duzkdb 0 18631 5203165 5197105 2026-09-21T11:19:23Z Autumndancer 168015 /* Пароды */ 5203165 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Карова (значэнні)}} {{Таксон | name = Карова | latin = Bos taurus taurus | image = Cow.jpg | image_name = Малочная карова | image_width = 258px | domain = [[Эўкарыёты]] (Eukaryota) | rang = Падвід | regnum = Жывёлы | phylum = [[Хордавыя]] (Chordata) | classis = [[Млекакормячыя]] (Mammalia) | infraclassis = [[Плацэнтарныя]] (Eutheria) | superordo = [[Кітапарнакапытныя]]&nbsp;(Cetartiodactyla) | subordo = [[Жвачныя]] (Ruminantia) | familia = [[Пустарогія]] (Bovidae) | genus = [[Сапраўдныя быкі]] (''Bos'') | parent = Bos taurus | binomial_authority = [[Linnaeus]], [[1758]] | wikispecies = Bos taurus | subdivision_ranks = Падвіды }} [[Файл:Stamp of Belarus - 2007 - Colnect 272645 - Cow Bos primigenius taurus.jpeg|thumb|[[Паштовая марка]] [[Беларусь|Беларусі]], 2007]] '''Каро́ва''' (самка падвіду ''Bos taurus taurus'' — '''Свойскі бык''') — [[Парнакапытныя|парнакапытная]] жывёла, разводзіцца для атрымання [[Малако|малака]] і [[Ялавічына|ялавічыны]]. Вылучаюць мясныя, мяса-малочныя і малочныя пароды кароў. З’яўляецца падвідам віда [[Свойскі бык|свойскага быка]]. У свеце налічваецца каля 1,3 млрд асоб буйной рагатай жывёлы, пераважна — кароў. Найбольшае пагалоўе налічваецца ў [[Індыя|Індыі]] (каля 400 млн), [[Бразілія|Бразіліі]] і [[Кітай|Кітаі]] (па 150 млн). == Беларусь == За 1990—2023 гады плоднасць упала з 90 да 72 [[цяля]]т на 100 кароў. Пры гэтым для ўзнаўлення патрабавалася нараджэнне 95 цялят на 100 кароў за год. У выніку назіралася зніжэнне пагалоўя кароў у Беларусі<ref>{{cite news|author=|title=Лукашэнка даручыў аграрыям і вучоным распрацаваць эфектыўную тэхналогію ўзнаўлення БРЖ|url=https://blr.belta.by/president/view/lukashenka-daruchyu-agraryjam-i-vuchonym-raspratsavats-efektyunuju-tehnalogiju-uznaulennja-brzh-132817-2023/|publisher=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|date=22 верасня 2023|accessdate=23 верасня 2023}}</ref>. == Пароды == * [[Абердзін-Ангуская парода кароў]] * [[Айршырская парода кароў]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Пустарогія]] [[Катэгорыя:Жывёлы на марках]] 0koa7gmdu5qlnxcf4vk732zz6iotvne 5203173 5203165 2026-09-21T11:36:12Z Autumndancer 168015 /* Пароды */ 5203173 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Карова (значэнні)}} {{Таксон | name = Карова | latin = Bos taurus taurus | image = Cow.jpg | image_name = Малочная карова | image_width = 258px | domain = [[Эўкарыёты]] (Eukaryota) | rang = Падвід | regnum = Жывёлы | phylum = [[Хордавыя]] (Chordata) | classis = [[Млекакормячыя]] (Mammalia) | infraclassis = [[Плацэнтарныя]] (Eutheria) | superordo = [[Кітапарнакапытныя]]&nbsp;(Cetartiodactyla) | subordo = [[Жвачныя]] (Ruminantia) | familia = [[Пустарогія]] (Bovidae) | genus = [[Сапраўдныя быкі]] (''Bos'') | parent = Bos taurus | binomial_authority = [[Linnaeus]], [[1758]] | wikispecies = Bos taurus | subdivision_ranks = Падвіды }} [[Файл:Stamp of Belarus - 2007 - Colnect 272645 - Cow Bos primigenius taurus.jpeg|thumb|[[Паштовая марка]] [[Беларусь|Беларусі]], 2007]] '''Каро́ва''' (самка падвіду ''Bos taurus taurus'' — '''Свойскі бык''') — [[Парнакапытныя|парнакапытная]] жывёла, разводзіцца для атрымання [[Малако|малака]] і [[Ялавічына|ялавічыны]]. Вылучаюць мясныя, мяса-малочныя і малочныя пароды кароў. З’яўляецца падвідам віда [[Свойскі бык|свойскага быка]]. У свеце налічваецца каля 1,3 млрд асоб буйной рагатай жывёлы, пераважна — кароў. Найбольшае пагалоўе налічваецца ў [[Індыя|Індыі]] (каля 400 млн), [[Бразілія|Бразіліі]] і [[Кітай|Кітаі]] (па 150 млн). == Беларусь == За 1990—2023 гады плоднасць упала з 90 да 72 [[цяля]]т на 100 кароў. Пры гэтым для ўзнаўлення патрабавалася нараджэнне 95 цялят на 100 кароў за год. У выніку назіралася зніжэнне пагалоўя кароў у Беларусі<ref>{{cite news|author=|title=Лукашэнка даручыў аграрыям і вучоным распрацаваць эфектыўную тэхналогію ўзнаўлення БРЖ|url=https://blr.belta.by/president/view/lukashenka-daruchyu-agraryjam-i-vuchonym-raspratsavats-efektyunuju-tehnalogiju-uznaulennja-brzh-132817-2023/|publisher=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|date=22 верасня 2023|accessdate=23 верасня 2023}}</ref>. == Пароды == * [[Абердзін-Ангуская парода кароў]] * [[Айршырская парода кароў]] * [[Галандская парода кароў]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Пустарогія]] [[Катэгорыя:Жывёлы на марках]] j3ou7m2jn1x9ju4vepel9ks8c87ytru 0 19267 5202902 4007332 2026-09-20T20:19:54Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5202902 wikitext text/x-wiki {{Часопіс | назва = Беларус | выява = [[Выява:Беларус-2007.jpeg|120px]] | подпіс = Альманах «Беларус» (2007). | спецыялізацыя = | перыядычнасць = | скарачэнне = | мова = | адрас рэдакцыі = | галоўны рэдактар = | заснавальнік = | выдавецтва = | краіна = | гісторыя = | аб'ём = | камплектацыя = | тыраж = | ISSN = | вэб-сайт = }} {{Значэнні|Беларус (значэнні)}} '''Альманах «Беларус»''' — літаратурны альманах беларускіх пісьменнікаў замежжа «Беларус». Змяшчаць свае творы ў альманаху могуць толькі тыя аўтары, якія пастаянна пражываюць па-за межамі [[Беларусь|Беларусі]]. Галоўным рэдактарам і ўкладальнікам з’яўляецца [[Марат Клакоцкі]], рэдактар [[Беларус (газета)|газеты «Беларус»]] у 2003—2010 гадах. У альманаху за 2007 год на амаль 200 старонках часопісу змешчаныя творы 18 аўтараў з 9 краін свету. Сярод аўтараў: [[Ніна Аксёнчык]], [[Віталь Воранаў]], [[Яна Літвінава]], [[Макс Шчур]] ([[Чэхія]]), [[Станіслаў Бабкевіч]] ([[Латвія]]), [[Ірына Варабей]], [[Пётра Мурзёнак]] ([[Канада]]), [[Зміцер Давыдзенка]] ([[Масква]], [[Расія]]), [[Віталь Зайка]], [[Сяржук Сокалаў-Воюш]] ([[Нью-Ёрк]], [[ЗША]]), [[Янка Запруднік]], [[Вольга Прысмыцкая]] ([[Нью-Джэрсі]], [[ЗША]]), [[Антось Зелянкоўскі]] ([[Фларыда]], [[ЗША]]), [[Віктар Кавалеўскі]] ([[Аўстралія]]), [[Пятрусь Капчык]], [[Іна Снарская]] ([[Украіна]]), [[Анатоль Маўчун]] ([[Польшча]]). У альманаху за 2008 год на 205 старонках часопісу змешчаныя творы 19 беларускамоўных аўтараў з 9 краін свету. Сярод аўтараў: [[Станіслаў Бабкевіч]], [[Лявон Баравы]], [[Уладзімір Блюднік]], [[Ірына Варабей]], [[Віталь Воранаў]], [[Юрый Гіль]], [[Зміцер Давыдзенка]], [[Віталь Зайка]], [[Віктар Кавалеўскі]], [[Людміла Карайчэнцава]], [[Павел Сяргеевіч Касцюкевіч|Павел Касцюкевіч]], [[Ілля Куніцкі]], [[Анатоль Маўчун]], [[Пётр С. Мурзёнак]], [[Пётр П. Мурзёнак]], [[Юрый Пелюшонак]], [[Сяржук Сокалаў-Воюш]], [[Антось Тадароўскі]], [[Макс Шчур]]. У альманаху за 2009 год на 280 старонках часопісу змешчаныя творы 23 беларускамоўных аўтараў з 9 краін свету. Сярод аўтараў: [[Георгі Аскерка]], [[Станіслаў Бабкевіч]], [[Лявон Баравы]], [[Уладзімір Блюднік]], [[Ірына Варабей]], [[Віталь Воранаў]], [[Зміцер Давыдзенка]], [[Барыс Данілюк]], [[Юрый Жвалікоўскі]] [[Віталь Зайка]], [[Віктар Кавалеўскі]], [[Віялета Кавалёва]], [[Людміла Карайчэнцава]], [[Цімох Ліякумовіч]], [[Алег Мінкін]], [[Пётр С. Мурзёнак]], [[Пётр П. Мурзёнак]], [[Сяржук Сокалаў-Воюш]], [[Аляксандр Тарановіч]], [[Юрась Шамецька]], [[Макс Шчур]], [[Валянціна Якімовіч]], а таксама [[Брайтан-Бруклінскі Вядзьмак]]. У альманаху за 2010 год на 282 старонках часопісу змешчаныя творы 24 беларускамоўных аўтараў з 10 краін свету. Сярод аўтараў: [[Аляксей Арцёмаў]], [[Лявон Баравы]], [[Аляксандр Баршчэўскі]], [[Ірына Варабей]], [[Віталь Воранаў]], [[Зміцер Давыдзенка]], [[Барыс Данілюк]], [[Віталь Зайка]], [[Янка Запруднік]], [[Віктар Кавалеўскі]], [[Віялета Кавалёва]], [[Якуб Лапатка]], [[Цімох Ліякумовіч]], [[Анатоль Маўчун]], [[Алег Мінкін]], [[Пётр С. Мурзёнак]], [[Вольга Прысмыцкая]], [[Эмігідыюш Рыжы]], [[Іна Снарская]], [[Сяржук Сокалаў-Воюш]], [[Аляксандр Тарановіч]], [[Дзмітрый Шатыловіч]], [[Макс Шчур]], [[Валянціна Якімовіч]]. У альманаху за 2011 год на 240 старонках часопісу змешчаныя творы 19 беларускамоўных аўтараў з 10 краін свету. Сярод аўтараў: [[Лявон Баравы]], [[Ірына Варабей]], [[Віталь Воранаў]], [[Зміцер Давыдзенка]], [[Юрый Жвалікоўскі]], [[Віталь Зайка]], [[Віктар Кавалеўскі]], [[Аліна Кузьміч]], [[Якуб Лапатка]], [[Цімох Ліякумовіч]], [[Анатоль Маўчун]], [[Эмігідыюш Рыжы]], [[Міхась Скіба]], [[Іна Снарская]], [[Сяржук Сокалаў-Воюш]], [[Аляксандр Тарановіч]], [[Юрась Шамецька]], [[Макс Шчур]], [[Валянціна Якімовіч]]. У альманаху за 2012 год на 331 старонках часопісу змешчаныя творы 24 беларускамоўных аўтараў з 10 краін свету. Сярод аўтараў: [[Аляксей Арцёмаў]], [[Лявон Баравы]], [[Ірына Варабей]], [[Сяргей Вітушка]], [[Віталь Воранаў]], [[Зміцер Давыдзенка]], [[Віталь Зайка]], [[Віктар Кавалеўскі]], [[Людміла Карайчэнцэва]], [[Якуб Лапатка]], [[Цімох Ліякумовіч]], [[Анатоль Маўчун]], [[Алег Мінкін]], [[Пётр С. Мурзёнак]], [[Пётр Пятровіч Мурзёнак]], [[Эмігідыюш Рыжы]], [[Таццяна Саланко]], [[Іна Снарская]], [[Сяржук Сокалаў-Воюш]], [[Аляксандр Тарановіч]], [[Юрась Шамецька]], [[Дзмітрый Шатыловіч]], [[Макс Шчур]], [[Валянціна Якімовіч]]. == Спасылкі == * [https://www.facebook.com/Almanach.Belarus/ Старонка ў Фэйсбуку] *[http://e-krama.com/Viestki.aspx Афіцыйны сайт выдання] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080709041934/http://www.e-krama.com/Viestki.aspx |date=9 ліпеня 2008 }} (архіваваная) [[Катэгорыя:Альманахі]] [[Катэгорыя:Часопісы на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Перыядычныя выданні беларускай дыяспары]] 7jcdnaqgde8e35p5y2q34hegxv6r9yn 0 21567 5202773 4820394 2026-09-20T15:44:13Z ~2026-50771-79 174350 /* */ 5202773 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія |статус = Горад |беларуская назва = Куйбышаў |арыгінальная назва = Куйбышев |падначаленне = |краіна = Расія |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 27|lat_sec = 01 |lon_dir = |lon_deg = 78|lon_min = 18|lon_sec = 27 |CoordAddon = type:city(48500)_region:RU |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = Новасібірская вобласць |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = 1782 |плошча = 109,73 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 110 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = {{Падзенне}} 47 278<ref>[http://www.gks.ru/bgd/regl/b10_109/Main.htm Колькасць насельніцтва Расійскай Федэрацыі па гарадах, пасёлках гарадскога тыпу і раёнах на 1 студзеня 2010 года {{ref-ru}}]</ref> |год перапісу = 2010 |шчыльнасць = 433,5 |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +6 |DST = |тэлефонны код = 38362 |паштовы індэкс = 632387 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 54, 154 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Kuybyshev |сайт = http://www.kainsk-today.ru |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} {{Значэнні2|Куйбышаў}} '''Куйбышаў''' ({{lang-ru|Куйбышев}}) — [[горад]] (з [[1782]], да 1935 года — '''Каінск''') у [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр [[Куйбышаўскі раён (Новасібірская вобласць)|Куйбышаўскага раёна]] [[Новасібірская вобласць|Новасібірскай вобласці]]. Насельніцтва 40,7 тыс. чал. ([[2026]]). Заснаваны ў 1772 годзе. Горад названы ў гонар [[Валяр’ян Куйбышаў|Валяр’яна Куйбышава]]. Горад размешчаны на рацэ [[Ом (рака)|Ом]] (прыток [[Іртыш]]а), за 315 км ад [[Новасібірск]]а. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Канстанцін Станіслававіч Шадурскі]] (1912—1983) — вучоны ў галіне [[Фармакалогія|фармакалогіі]]<ref name="БЭ17">{{Крыніцы/БелЭн|17}} — С. 358.</ref>. * [[Арсень Паўлавіч Нікіцін]] (1913—1989) — лётчык-знішчальнік, [[Герой Савецкага Саюза]]. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{крыніцы/БСГН|Ку́йбышев|344}} * {{ВСЭ3|Ку́йбышев|13|570}} * {{крыніцы/ГНР (2008)|Ку́йбышев|259—230}} * {{крыніцы/Города России (1998)|Ку́йбышев|226}} * {{крыніцы/ГЭС (1989)|Ку́йбышев|263}} {{Гарады Новасібірскай вобласці}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гарады Новасібірскай вобласці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1772 годзе]] 3vwccm652fzmorrqj27xyfma6493ctn 0 21720 5202832 5185081 2026-09-20T18:16:59Z Summershell67 159583 /* */ 5202832 wikitext text/x-wiki {{НП | статус = Горад | беларуская назва = Сухумі | арыгінальная назва = {{lang-ab|Аҟəа}} <br/> {{lang-ka|სოხუმი}} | падначаленне = | краіна = Грузія | герб = Coat of Arms of Sukhumi.svg | сцяг = | шырыня герба = | шырыня сцяга = | выява = | подпіс = | lat_dir = N | lat_deg = 43 | lat_min = | lat_sec = 12 | lon_dir = E | lon_deg = 41 | lon_min = | lon_sec = 55 | CoordAddon = | CoordScale = | памер карты краіны = | памер карты рэгіёна = | памер карты раёна = | рэгіён = | карта краіны = | карта рэгіёна = | карта раёна = | унутранае дзяленне = | від главы = Мэр | глава = Аліас Лабахуа | першае згадванне = | ранейшыя імёны = | статус з = 1848 | плошча = 372 | від вышыні = | вышыня цэнтра НП = | афіцыйная мова = | афіцыйная мова-ref = | насельніцтва = 64.478 | год перапісу = 2011 | шчыльнасць = | нацыянальны склад = | канфесійны склад = | часавы пояс = +4 | DST = | тэлефонны код = +7 840 22xxxxx | паштовы індэкс = 384900 | паштовыя індэксы = | аўтамабільны код = ABH | від ідэнтыфікатара = | лічбавы ідэнтыфікатар = | катэгорыя ў Commons = Sukhumi | сайт = | мова сайта = | мова сайта 2 = }} '''Суху́мі'''{{sfn|БелЭн|2002}}<ref>карта Грузіі — {{Крыніцы/БелЭн|5}}</ref> ({{lang-ab|Аҟəа}}, {{lang-ka|სოხუმი}}, {{lang-ru|Суху́ми, Суху́м}}) — сталіца і найбуйнейшы горад [[Абхазія|Абхазіі]] ([[Грузія]]). Знаходзіцца на ўзбярэжжы [[Чорнае мора|Чорнага мора]]. Насельніцтва 64.478 чал. ([[2011]]). == Этымалогія == У перыяд турэцкіх і арабскіх заваяванняў (Сярэднявечча), у сілу асаблівасцей фанетыкі цюркскіх і арабскіх моў, не прымаючых наяўнасці паслядоўных зычных (ЦХ), адсутнасці гуку «Ц» і яго пераход у гук «С», імя горада паступова змяняецца — ''Цхум → Схум → Сухум'' (Сухум-кале («кале» — крэпасць (цюрк.)). Усталяванне ўплыву ў рэгіёне [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] выклікала ўсталяванне русіфікаваных назваў — Сухум, Батум. Абхазская назва горада «Акуа» выкарыстоўваецца пасля прыходу Савецкай улады, і не пераходзіць абхазскага моўнага арэала. Са жніўня [[1936]] года, пасля ўключэння Абхазіі ў склад Грузінскай ССР у [[1931]] годзе, горад насіў афіцыйную назву ''Сухумі''. 4 снежня [[1992]] года на сесіі Вярхоўнага Савета Рэспублікі Абхазія была адноўлена назва горада '''Сухум'''. == Гісторыя == Гісторыя горада налічвае больш за 2500 гадоў. Гэта адзін з найстаражытнейшых гарадоў свету. На месцы гораду да [[VI стагоддзе да н.э.|VI стагоддзя да н.э.]] была грэчаская калонія ''Дыяскурыя'' (названая ў гонар братоў Дыяскураў), якая потым належала [[Пантыйскае царства|Пантыйскаму царству]]. [[Тапонім]] «Аку» сустракаецца ў грэчаскім надпісе на залатых манетах калхідскай чаканкі (III—II стст. да н.э.) і супастаўляецца з абхазскай назвай горада — Акуа. Пазней на гэтым месцы была пабудавана рымская крэпасць ''Себастопаліс''. З [[736]] года паселішча вядома пад назвай ''Цхум'' (ад абхазскай назвы «Гума») у складзе [[Абхазскае царства|Абхазскага царства]]. У Сярэднявеччы — горад ''Цхумі'' ў складзе [[Грузінскае царства|Грузінскага царства]], з другой паловы [[XVI стагоддзе|XVI стагоддзя]] — пад уладай [[Турцыя|туркаў]]: у [[1724]] годзе пабудавана турэцкая крэпасць ''Сухум-Кале'' на Чорным моры. Ад канца [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] да [[1808]] і з [[1864]] гожда — сталіца Абхазіі. У [[1810]] годзе далучаны да [[Расія|Расіі]], статус горада атрымаў у [[1848]]. Пасля скасавання [[Абхазскае княства|Абхазскага княства]] ў [[1864]] — цэнтр Сухумскага ваеннага аддзела (вобласці) у падпарадкаванні [[Кутаісі|Кутаіскага]] [[генерал-губернатар]]а, з [[1866]] — Сухумскай акругі Кутаіскай [[губерня|губерні]]. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] [[1917]] года, горад і ўвогуле Абхазія, былі заглынуты ў хаос [[Расійская грамадзянская вайна|грамадзянскай вайны]]. Недаўгавечнае [[бальшавізм|бальшавіцкае]] кіраванне было спынена ў маі [[1918]] года і Сухум быў уключаны ў [[Дэмакратычная Рэспубліка Грузія|Дэмакратычную Рэспубліку Грузія]] як рэзідэнцыя аўтаномнага Вярхоўнага Савета Абхазіі і штаб-кватэра Грузінскага генерал-губернатара. [[Чырвоная Армія]] і мясцовыя рэвалюцыянеры адваявалі горад у грузінскіх войскаў 4 сакавіка [[1921]] года, і абвясцілі [[Савецкі Саюз|Савецкую]] ўладу. Сухум быў сталіцай [[Абхазская ССР|Абхазскай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі]] злучанай з [[Грузінская ССР|Грузінскай ССР]] ад [[1921]] да [[1931]] года, калі ён стаў сталіцай Абхазскай Аўтаномнай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі ў рамках Грузінскай ССР. У [[1989]] годзе Сухум меў 110 000 жыхароў і быў адным з самых паспяховых гарадоў Грузіі. Тут знаходзіліся шматлікія курортныя лецішчы Савецкіх лідараў. У [[1989]]—[[1993]] гадах Сухум быў цэнтрам [[Грузіна-абхазскі канфлікт|Грузіна-абхазскага канфлікту]] які зруйнаваў большую частку горада. Падчас Абхазскай аблогі Сухума (1992—1993), горад і яго наваколлі зведалі амаль што штодзённыя паветраныя ўдары і артабстрэлы, са шматлікімі ахвярамі сярод грамадзянскага насельніцтва. 27 верасня [[1993]] года бітва за Сухум была скончана масавай кампаніяй па [[Этнічная чыстка грузінаў у Абхазіі|этнічнай чыстцы]] супраць грузінскага насельніцтва, якое складала бальшыню ([[Сухумская разня]]), у тым ліку былі забіты члены Абхазскага ўрада ([[Жыўлі Шартава]], [[Рауль Эшба]] і г. д.) і мэр Сухума [[Гурам Габіскірыя]]. Нягледзячы на тое, што горад быў часткова адноўлены, ён дагэтуль перажывае наступствы вайны, і не ўзнавіў сваю папярэднюю этнічную разнастайнасць (да [[1992]] года тут ужывалася 9 розных моў). == Насельніцтва == * 1989 год — 110 тыс. чал. * 2001 год — каля 140 тыс. чал.{{sfn|БелЭн|2002}} == Транспарт == * [[Сухумскі тралейбус]] * [[Сухум (станцыя)|Станцыя Сухум]] == Культура == * [[Абхазская дзяржаўная карцінная галерэя]] == Гарады-пабрацімы == * {{Сцяг Прыднястроўя}} {{Сцяг Малдовы}} [[Ціраспаль]], [[Прыднястроўе]] / [[Малдова]] * {{Сцяг Паўднёвай Асеціі}} {{Сцяг Грузіі}} [[Цхінвалі]], [[Паўднёвая Асеція]] / [[Грузія]] * {{Сцяг Расіі}} [[Падольск]], [[Расія]] == Сухумі ў філатэліі == <center><gallery widths=150 heights=180 caption="Почтовые марки"> Файл:Stamp of USSR 1196.jpg|<small>[[Паштовая марка]] [[СССР]], <br/> 1947 год</small> Файл:The Soviet Union 1949 CPA 1353 stamp (Sukhumi. Shoreline).jpg|<small>Паштовая марка СССР, <br/> 1949 год</small> File:1966 CPA 3376.jpg|<small>Паштовая марка СССР, <br/> 1966 год</small> </gallery></center> == Вядомыя асобы == * [[Ігар Муратавіч Ахба]] (нар. 1949) — абхазскі палітычны дзеяч, міністр замежных спраў Абхазіі (ліпень — снежань 2004) * [[Ашот Авакімавіч Серапян]] (нар. 1939) — беларускі [[архітэктар]]. * [[Дэмна Гвасалія]] — грузінскі дызайнер. * [[Лізавета Саламонаўна Ядзіткіна-Весніна]] (1917 — ?) — беларуская [[актрыса]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Суху́мі||298}} * {{крыніцы/ГЭС (1989)|Суху́ми|402}} * {{крыніцы/ГНМ (2002)|Суху́ми|560}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Гарады Абхазіі}} {{Сталіцы Еўропы}} {{Сталіцы Азіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Абхазіі]] [[Катэгорыя:Сухумі| ]] hy5owe2baps6wgzaru9cgtchnepdm9h 5202847 5202832 2026-09-20T18:48:21Z M.L.Bot 261 Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/Summershell67|Summershell67]]) і адноўлена версія 5185081, зробленая M.L.Bot: далучана да Вікіданых 5202847 wikitext text/x-wiki {{НП | статус = Горад | беларуская назва = Сухумі | арыгінальная назва = {{lang-ab|Аҟəа}} <br/> {{lang-ka|სოხუმი}} | падначаленне = | краіна = Грузія | герб = | сцяг = | шырыня герба = | шырыня сцяга = | выява = | подпіс = | lat_dir = N | lat_deg = 43 | lat_min = | lat_sec = 12 | lon_dir = E | lon_deg = 41 | lon_min = | lon_sec = 55 | CoordAddon = | CoordScale = | памер карты краіны = | памер карты рэгіёна = | памер карты раёна = | рэгіён = | карта краіны = | карта рэгіёна = | карта раёна = | унутранае дзяленне = | від главы = Мэр | глава = Аліас Лабахуа | першае згадванне = | ранейшыя імёны = | статус з = 1848 | плошча = 372 | від вышыні = | вышыня цэнтра НП = | афіцыйная мова = | афіцыйная мова-ref = | насельніцтва = 64.478 | год перапісу = 2011 | шчыльнасць = | нацыянальны склад = | канфесійны склад = | часавы пояс = +4 | DST = | тэлефонны код = +7 840 22xxxxx | паштовы індэкс = 384900 | паштовыя індэксы = | аўтамабільны код = ABH | від ідэнтыфікатара = | лічбавы ідэнтыфікатар = | катэгорыя ў Commons = Sukhumi | сайт = | мова сайта = | мова сайта 2 = }} '''Суху́мі'''{{sfn|БелЭн|2002}}<ref>карта Грузіі — {{Крыніцы/БелЭн|5}}</ref> ({{lang-ab|Аҟəа}}, {{lang-ka|სოხუმი}}, {{lang-ru|Суху́ми, Суху́м}}) — сталіца і найбуйнейшы горад [[Абхазія|Абхазіі]] ([[Грузія]]). Знаходзіцца на ўзбярэжжы [[Чорнае мора|Чорнага мора]]. Насельніцтва 64.478 чал. ([[2011]]). == Этымалогія == У перыяд турэцкіх і арабскіх заваяванняў (Сярэднявечча), у сілу асаблівасцей фанетыкі цюркскіх і арабскіх моў, не прымаючых наяўнасці паслядоўных зычных (ЦХ), адсутнасці гуку «Ц» і яго пераход у гук «С», імя горада паступова змяняецца — ''Цхум → Схум → Сухум'' (Сухум-кале («кале» — крэпасць (цюрк.)). Усталяванне ўплыву ў рэгіёне [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] выклікала ўсталяванне русіфікаваных назваў — Сухум, Батум. Абхазская назва горада «Акуа» выкарыстоўваецца пасля прыходу Савецкай улады, і не пераходзіць абхазскага моўнага арэала. Са жніўня [[1936]] года, пасля ўключэння Абхазіі ў склад Грузінскай ССР у [[1931]] годзе, горад насіў афіцыйную назву ''Сухумі''. 4 снежня [[1992]] года на сесіі Вярхоўнага Савета Рэспублікі Абхазія была адноўлена назва горада '''Сухум'''. == Гісторыя == Гісторыя горада налічвае больш за 2500 гадоў. Гэта адзін з найстаражытнейшых гарадоў свету. На месцы гораду да [[VI стагоддзе да н.э.|VI стагоддзя да н.э.]] была грэчаская калонія ''Дыяскурыя'' (названая ў гонар братоў Дыяскураў), якая потым належала [[Пантыйскае царства|Пантыйскаму царству]]. [[Тапонім]] «Аку» сустракаецца ў грэчаскім надпісе на залатых манетах калхідскай чаканкі (III—II стст. да н.э.) і супастаўляецца з абхазскай назвай горада — Акуа. Пазней на гэтым месцы была пабудавана рымская крэпасць ''Себастопаліс''. З [[736]] года паселішча вядома пад назвай ''Цхум'' (ад абхазскай назвы «Гума») у складзе [[Абхазскае царства|Абхазскага царства]]. У Сярэднявеччы — горад ''Цхумі'' ў складзе [[Грузінскае царства|Грузінскага царства]], з другой паловы [[XVI стагоддзе|XVI стагоддзя]] — пад уладай [[Турцыя|туркаў]]: у [[1724]] годзе пабудавана турэцкая крэпасць ''Сухум-Кале'' на Чорным моры. Ад канца [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] да [[1808]] і з [[1864]] гожда — сталіца Абхазіі. У [[1810]] годзе далучаны да [[Расія|Расіі]], статус горада атрымаў у [[1848]]. Пасля скасавання [[Абхазскае княства|Абхазскага княства]] ў [[1864]] — цэнтр Сухумскага ваеннага аддзела (вобласці) у падпарадкаванні [[Кутаісі|Кутаіскага]] [[генерал-губернатар]]а, з [[1866]] — Сухумскай акругі Кутаіскай [[губерня|губерні]]. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] [[1917]] года, горад і ўвогуле Абхазія, былі заглынуты ў хаос [[Расійская грамадзянская вайна|грамадзянскай вайны]]. Недаўгавечнае [[бальшавізм|бальшавіцкае]] кіраванне было спынена ў маі [[1918]] года і Сухум быў уключаны ў [[Дэмакратычная Рэспубліка Грузія|Дэмакратычную Рэспубліку Грузія]] як рэзідэнцыя аўтаномнага Вярхоўнага Савета Абхазіі і штаб-кватэра Грузінскага генерал-губернатара. [[Чырвоная Армія]] і мясцовыя рэвалюцыянеры адваявалі горад у грузінскіх войскаў 4 сакавіка [[1921]] года, і абвясцілі [[Савецкі Саюз|Савецкую]] ўладу. Сухум быў сталіцай [[Абхазская ССР|Абхазскай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі]] злучанай з [[Грузінская ССР|Грузінскай ССР]] ад [[1921]] да [[1931]] года, калі ён стаў сталіцай Абхазскай Аўтаномнай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі ў рамках Грузінскай ССР. У [[1989]] годзе Сухум меў 110 000 жыхароў і быў адным з самых паспяховых гарадоў Грузіі. Тут знаходзіліся шматлікія курортныя лецішчы Савецкіх лідараў. У [[1989]]—[[1993]] гадах Сухум быў цэнтрам [[Грузіна-абхазскі канфлікт|Грузіна-абхазскага канфлікту]] які зруйнаваў большую частку горада. Падчас Абхазскай аблогі Сухума (1992—1993), горад і яго наваколлі зведалі амаль што штодзённыя паветраныя ўдары і артабстрэлы, са шматлікімі ахвярамі сярод грамадзянскага насельніцтва. 27 верасня [[1993]] года бітва за Сухум была скончана масавай кампаніяй па [[Этнічная чыстка грузінаў у Абхазіі|этнічнай чыстцы]] супраць грузінскага насельніцтва, якое складала бальшыню ([[Сухумская разня]]), у тым ліку былі забіты члены Абхазскага ўрада ([[Жыўлі Шартава]], [[Рауль Эшба]] і г. д.) і мэр Сухума [[Гурам Габіскірыя]]. Нягледзячы на тое, што горад быў часткова адноўлены, ён дагэтуль перажывае наступствы вайны, і не ўзнавіў сваю папярэднюю этнічную разнастайнасць (да [[1992]] года тут ужывалася 9 розных моў). == Насельніцтва == * 1989 год — 110 тыс. чал. * 2001 год — каля 140 тыс. чал.{{sfn|БелЭн|2002}} == Транспарт == * [[Сухумскі тралейбус]] * [[Сухум (станцыя)|Станцыя Сухум]] == Культура == * [[Абхазская дзяржаўная карцінная галерэя]] == Гарады-пабрацімы == * {{Сцяг Прыднястроўя}} {{Сцяг Малдовы}} [[Ціраспаль]], [[Прыднястроўе]] / [[Малдова]] * {{Сцяг Паўднёвай Асеціі}} {{Сцяг Грузіі}} [[Цхінвалі]], [[Паўднёвая Асеція]] / [[Грузія]] * {{Сцяг Расіі}} [[Падольск]], [[Расія]] == Сухумі ў філатэліі == <center><gallery widths=150 heights=180 caption="Почтовые марки"> Файл:Stamp of USSR 1196.jpg|<small>[[Паштовая марка]] [[СССР]], <br/> 1947 год</small> Файл:The Soviet Union 1949 CPA 1353 stamp (Sukhumi. Shoreline).jpg|<small>Паштовая марка СССР, <br/> 1949 год</small> File:1966 CPA 3376.jpg|<small>Паштовая марка СССР, <br/> 1966 год</small> </gallery></center> == Вядомыя асобы == * [[Ігар Муратавіч Ахба]] (нар. 1949) — абхазскі палітычны дзеяч, міністр замежных спраў Абхазіі (ліпень — снежань 2004) * [[Ашот Авакімавіч Серапян]] (нар. 1939) — беларускі [[архітэктар]]. * [[Дэмна Гвасалія]] — грузінскі дызайнер. * [[Лізавета Саламонаўна Ядзіткіна-Весніна]] (1917 — ?) — беларуская [[актрыса]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Суху́мі||298}} * {{крыніцы/ГЭС (1989)|Суху́ми|402}} * {{крыніцы/ГНМ (2002)|Суху́ми|560}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Гарады Абхазіі}} {{Сталіцы Еўропы}} {{Сталіцы Азіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Абхазіі]] [[Катэгорыя:Сухумі| ]] kubzgiuc7qrt592wdjwns5h6le2wir3 0 24046 5202823 5167046 2026-09-20T17:58:40Z Summershell67 159583 /* */ 5202823 wikitext text/x-wiki {{НП | статус = Горад | беларуская назва = Варкута | арыгінальная назва = {{lang-ru|Воркута}} <br> {{lang-yrk|Варкута}} <br> {{lang-kv|Вӧркута}} | падначаленне = | выява = Vorkutaugol free.jpg | подпіс = Будынак «Воркутавугаль», архітэктар А. І. Шыпкоў | краіна = Расія | рэгіён = Рэспубліка Комі | першае згадванне = | ранейшыя імёны = | статус з = 1943 }} '''Варкута́''' ({{lang-ru|Воркута}}) — горад (з [[1943]]) у [[Расія|Расіі]], у [[Рэспубліка Комі|Рэспубліцы Комі]]. Заснаваны ў [[1931]] годзе. Чыгуначная станцыя. Аэрапорт. Размешчаны на поўначы Рэспублікі Комі, на рацэ [[Варкута (рака)|Варкута]], за 904 км ад [[Сыктыўкар]]а. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} Сярод гарадоў Расіі насельніцтва ў ім памяншаецца хутчэй за ўсё <ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/society/22/01/2015/54c0fcaf9a7947a8f1dc4a7f|title=Исследование РБК: как вымирают российские города|lang=ru|website=РБК|date=2015-01-22|access-date=2024-07-03|archive-date=2024-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20240821145229/https://www.rbc.ru/society/22/01/2015/54c0fcaf9a7947a8f1dc4a7f|url-status=live}}</ref>. == Эканоміка == Металаапрацоўка (рамонт горна-шахтавага абсталявання), дрэваапрацоўка, харчовая прамысловасць; вытворчасць будаўнічых матэрыялаў. == Навука і культура == * Пячорскі навукова-даследчы вугальны інстытут * Тэатр драмы і лялек * Краязнаўчы музей == Вядомыя асобы == * [[Вольга Васілеўна Гарбачова]] (нар. 1961) — беларускі гісторык. * [[Павел Аляксандравіч Куліжнікаў]] — расійскі канькабежац. * [[Марына Іванаўна Рэмша]] (нар. 1965) — беларускі палітык. * [[Леанід Альбінавіч Савіцкі]] (нар. 1965) — беларускі футбаліст і трэнер. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|4}} {{Гарады Комі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Комі]] [[Катэгорыя:Варкута| ]] 6s3ah4hrpasudgsuysbfnymw8vyh3n8 5202848 5202823 2026-09-20T18:50:09Z M.L.Bot 261 арфаграфія 5202848 wikitext text/x-wiki {{НП | статус = Горад | беларуская назва = Варкута | арыгінальная назва = {{lang-ru|Воркута}} <br> {{lang-yrk|Варкута}} <br> {{lang-kv|Вӧркута}} | падначаленне = | выява = Vorkutaugol free.jpg | подпіс = Будынак «Варкутавугаль», архітэктар А. І. Шыпкоў | краіна = Расія | рэгіён = Рэспубліка Комі | першае згадванне = | ранейшыя імёны = | статус з = 1943 }} '''Варкута́''' ({{lang-ru|Воркута}}) — горад (з [[1943]]) у [[Расія|Расіі]], у [[Рэспубліка Комі|Рэспубліцы Комі]]. Заснаваны ў [[1931]] годзе. Чыгуначная станцыя. Аэрапорт. Размешчаны на поўначы Рэспублікі Комі, на рацэ [[Варкута (рака)|Варкута]], за 904 км ад [[Сыктыўкар]]а. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} Сярод гарадоў Расіі насельніцтва ў ім памяншаецца хутчэй за ўсё <ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/society/22/01/2015/54c0fcaf9a7947a8f1dc4a7f|title=Исследование РБК: как вымирают российские города|lang=ru|website=РБК|date=2015-01-22|access-date=2024-07-03|archive-date=2024-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20240821145229/https://www.rbc.ru/society/22/01/2015/54c0fcaf9a7947a8f1dc4a7f|url-status=live}}</ref>. == Эканоміка == Металаапрацоўка (рамонт горна-шахтавага абсталявання), дрэваапрацоўка, харчовая прамысловасць; вытворчасць будаўнічых матэрыялаў. == Навука і культура == * Пячорскі навукова-даследчы вугальны інстытут * Тэатр драмы і лялек * Краязнаўчы музей == Вядомыя асобы == * [[Вольга Васілеўна Гарбачова]] (нар. 1961) — беларускі гісторык. * [[Павел Аляксандравіч Куліжнікаў]] — расійскі канькабежац. * [[Марына Іванаўна Рэмша]] (нар. 1965) — беларускі палітык. * [[Леанід Альбінавіч Савіцкі]] (нар. 1965) — беларускі футбаліст і трэнер. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|4}} {{Гарады Комі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Комі]] [[Катэгорыя:Варкута| ]] bfwvgu5kkfeue9ua953fmcw71done4j 0 25470 5202962 5161635 2026-09-20T23:48:14Z АлесьНавіцкі90 162483 /* */ 5202962 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Віленская губерня |Арыгінальная назва = Виленская губернія |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |Герб = Coat of arms of Vilna Governorate 1878.svg |Сцяг = |Краіна = [[Расійская імперыя]] |Статут = |Гімн = |Уваходзіць у = |Уключае = |Сталіца = [[Вільнюс|Горад Вільня]] |Буйныгорад = |Буйныягарады = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1 550 057 |Год перапісу = 1909 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = 42 528 км² |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = Vilna Governorate Map (1897).jpg |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = |Заўвагі = }} '''Віленская губерня''' (1795—1796, 1801—1920)&nbsp;— адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка рэгіянальнага ўзроўню, утворана ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] пасля [[трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзела Рэчы Паспалітай]] (1795). Губерня ўваходзіла ў склад [[Літоўскае генерал-губернатарства|Літоўскага (Віленскага) генерал-губернатарства]], а таму была складовай часткай [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга края]] Расійскай імперыі. Цэнтрам быў горад [[Вільнюс|Вільня]]. == Адміністрацыйна-тэрытарыяльныя пераўтварэнні == Пасля [[трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзела Рэчы Паспалітай]] 14 снежня 1795&nbsp;г. захопленыя тэрыторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], якія яшчэ з 30 кастрычніка 1794&nbsp;г. падпарадкоўваліся літоўскаму генерал-губернатару Рапніну, былі падзелены на [[Слонімская губерня|Слонімскую]] (тэрытарыяльна правабраз будучай [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]) і Віленскую губерні і засталіся пад кіраваннем [[Літоўскае генерал-губернатарства|літоўскага генерал-губернатара]]<ref>Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 23, №&nbsp;17417.</ref>. Першапачаткова з 1795&nbsp;г. падзялялася на паветы: * [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскі]] * [[Браслаўскі павет (Расійская імперыя)|Браслаўскі]] (з 1806&nbsp;г.&nbsp;— [[Новааляксандраўскі павет|Новааляксандраўскі]]) * [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскі]] * [[Вількамірскі павет (Расійская імперыя)|Вількамірскі]] * [[Свянцянскі павет (Расійская імперыя)|Завілейскі (у 1842&nbsp;г. перайменаваны ў Свянцянскі)]] * [[Ковенскі павет (Расійская імперыя)|Ковенскі]] * [[Расіенскі павет|Расіенскі]] * [[Троцкі павет (Расійская імперыя)|Троцкі]] * [[Панявежскі павет (Расійская імперыя)|Упіцкі]] (Панявежскі) * [[Цельшаўскі павет|Цельшаўскі]] * [[Шавельскі павет|Шавельскі]] [[Файл:Division of Vilno Governorate within 1795-1842.jpg|thumb|Cтаронка з артыкула [[Адам Ганоры Кіркор|Адама Ганорыя Кіркора]] «Этнографический взгляд на Виленскую губернию» (1858)]] 18 чэрвеня 1796&nbsp;г. літоўскі генерал-губернатар князь Мікалай Рапнін спланаваў рэарганізацыю падначаленай яму тэрыторыі ў Віленскае і Слонімскае намесніцтвы<ref>''Анішчанка, Я. К.'' Інкарпарацыя… С. 383.</ref>. Указ імператрыцы Кацярыны ІІ ад 8 жніўня 1796&nbsp;г. Рапніну загадваў стварыць Віленскае і Слонімскае намесніцтвы, але па прычыне смерці імператрыцы яны не былі створаны<ref>Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 23, №&nbsp;17494, 17525.</ref>. Падчас адміністрацыйна-тэрытарыльных рэформ [[Павел I (імператар расійскі)|Паўла I]] паводле ўказа ад 12 снежня 1796&nbsp;г. Віленская і Слонімская губерні аб’ядноўваліся ў адну [[Літоўская губерня|Літоўскую губерню]] (1796—1801) з цэнтрам у [[Вільнюс|Вільні]]. Літоўская губерня ўваходзіла ў склад [[Літоўскае генерал-губернатарства|Літоўскага генерал-губернатарства]] (з адной Літоўскай губерняй)<ref>Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 24, №&nbsp;17634.</ref>. Расійскі імператар (1801—1825) [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандр I]] сваім указам ад 9 (21) верасня 1801&nbsp;г. падзяліў [[Літоўская губерня|Літоўскую губерню]] на дзве&nbsp;— Літоўска-Віленскую губерню (1801—1840) і [[Гродзенская губерня|Літоўска-Гродзенскую губерні]] (1801—1840), якія ўвайшлі ў склад [[Літоўскае ваеннае губернатарства|Літоўскага ваеннага губернатарства]] (1801—1830) з цэнтрам у Вільні<ref>Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 26, №&nbsp;20004.</ref>. У 1819&nbsp;г. прыморскае мястэчка [[Паланга]] з акругай са складу Цельшаўскага павета былі перададзены ў склад [[Курляндская губерня|Курляндскай губерні]], але ў 1827&nbsp;г. зноў вернуты ў склад Літоўска-Віленскай губерні, а пасля [[23 красавіка]] [[1829]]&nbsp;г. зноў уключана ў склад Курляндскай губерні<ref>Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Ковенская губерния… С. 22.</ref>. 18 ліпеня 1840&nbsp;г. расійскі імператар [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалай I]] загадаў Сенату перайменаваць Літоўска-Віленскую губерню ў Віленскую губерню (1840—1917), а Літоўска-Гродзенскую губерню ў Гродзенскую губерню<ref>Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор другі. Т. 15, аддзяленне 1, №&nbsp;13678; История Литовской ССР… С. 176; Żmudź / Encyklopedia Powszechna.&nbsp— T. 28.&nbsp— С. 997.</ref>. 18 снежня 1842&nbsp;г. са складу Віленскай губерні былі вылучаны паветы з пераважна балтамоўным сялянскім насельніцтвам губерні, з якіх была створана [[Ковенская губерня]] (1842—1917)<ref>Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор другі, Т. 17, аддзял. 2, №&nbsp;16347.</ref>, атрымаўшая неафіцыйную назву [[Жамойць|«Самагіція» («Жамойць», «Жмудзь»)]]<ref>''Корнилов, И.'' Русское дело в Северо-Западном крае… С. 4, 20, 22; ''Арсеньев, К.'' Статистические очерки России… С. 180—181.</ref><ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис.&nbsp— С. 112.</ref>. У складзе Віленскай губерні засталіся Віленскі, Ашмянскі, [[Свянцянскі павет (Расійская імперыя)|Свянцянскі]] (былы Завілейскі) і Троцкі паветы, а таксама перададзеныя з Гродзенскай губерні [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскі павет]], а з [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]&nbsp;— [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскі]] і [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскі паветы]]. <gallery perrow="5"> File:Polnoe sobranie zakonov Rossijskoj imperii - Т 31 nr 24366 - p 370 - 1810 AD.jpg|''Імператарскі ўказ Сенату аб базыліянскім духоўным ордэне і вучылішчах, ім трыманых''. Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 31, №24366 (фрагмент), 1810 год File:Polnoe sobranie zakonov Rossijskoj imperii. Sobranie 1 T 31 nr 24370 - p0378.jpg|Палажэнне 6 кастрычніка 1810 г. ''Аб размежаванні Літоўска-Віленскай губерні''. Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 31, №24370. File:Polnoe sobranie zakonov Rossijskoj imperii - Т 31 nr 25665 - p 667 - 1811 AD.jpg|''Указ Сената аб заснаванні ў Гродзенскай губерні асаблівых судоў для размежавання зямель''. Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 31, №25665 (пачатак), 1811 год File:Polnoe sobranie zakonov Rossijskoj imperii - Т 31 nr 25665 - p 668 - 1811 AD.jpg|''Указ Сената аб заснаванні ў Гродзенскай губерні асаблівых судоў для размежавання зямель''. Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 31, №25665 (заканчэнне), 1811 год File:Polnoe sobranie zakonov Rossijskoj imperii. Sobranie 1 Т 32 nr 25005 - p0199.jpg|Меркаванне Дзяржаўнага Савета 18 снежня 1811 г. ''Аб распаўсюджанні палажэння пра размежаванне Віленскай губерні і на Мінскую губерню''. Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 32, №25005. File:Vitebsk district marshal of nobility Waclaw Kossow certificate to Victor Gejnysz - page 1 - 1813 AD.JPG|Пасведчанне віцебскага павятовага маршалка Вацлава Косава музычнаму артысту шляхціцу Вількамірскага павета Літоўска-Віленскай губерні Віктару Гейнышу, 27 жніўня 1813 г. ''(пярэдняя старонка)'' File:Vitebsk district marshal of nobility Waclaw Kossow certificate to Victor Gejnysz - page 2 - 1813 AD.JPG|Пасведчанне віцебскага павятовага маршалка Вацлава Косава музычнаму артысту шляхціцу Вількамірскага павета Літоўска-Віленскай губерні Віктару Гейнышу, 27 жніўня 1813 г. ''(адваротная старонка)'' File:Document of Minsk governorship office about noble election - 1 - 1814 AD.jpg|Рашэнне Мінскага губернскага праўлення аб скліканні схода дваранства губерні для правядзення дваранскіх выбараў і накіраванні аб тым аб'явы ў [[Віленскі ўніверсітэт|Літоўска-Віленскі імператарскі ўніверсітэт]] для надрукавання ў газеце [[Kurier Litewski (1793)|«Kurier Litewski»]], 12 ліпеня 1814 г. ''(фрагмент)'' File:1820 Виленская Губерния.jpg|Літоўска-Віленская губерня (1801—1840), карта 1820 г. File:Vilna Governorate Map (1897).jpg|Віленская губерня (1842—1917), карта 1897 г. </gallery> 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] беларуская частка Віленскай губерні абвяшчалася часткай [[БНР]]. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай І з’езда КП(б) Беларусі большая частка Віленскай губерні (без Вільні) увайшла ў [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Беларускую ССР]], а 27 лютага 1919 года было аформлена стварэнне [[ЛітБел ССР]]. Пасля 1920 года [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскі]], [[Свянцянскі павет (Расійская імперыя)|Свянцянскі]], [[Троцкі павет (Расійская імперыя)|Троцкі]], [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскі]], [[Браслаўскі павет (Расійская імперыя)|Браслаўскі]] і [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскі]] паветы поўнасцю ці часткова ахоплівала [[Сярэдняя Літва]], астатняя тэрыторыя адышла да Літвы і Польшчы, невялікая частка Вілейскага павета&nbsp;— да БССР. == Характарыстыка губерні == Паводле нямецкіх навуковых даследаванняў, якія праводзіліся ў перыяд [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] (выданне «Das Litauen-Buch», 1918 год), плошча Віленскай губерні складала 42 528 км². З іх 40,3&nbsp;% тэрыторыі займала ралля, 19,1&nbsp;%&nbsp;— лугі і пашы, 27,6&nbsp;%&nbsp;— лясы і 13&nbsp;%&nbsp;— неўрадлівыя пустэчы. Азёры пакрывалі плошчу ў 546 км². Адзначалася, што эканамічна і культурна Віленская губерня значна саступала суседнім Сувалкаўскай і Ковенскай губерням, што часткова тлумачылася пясчанай і малаўрадлівай глебай, а таксама нацыянальна-палітычнымі супярэчнасцямі<ref name="Litauen-Buch">{{cite web|url=https://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/litauen_buch/0014/image,info|title=Zur Landeskunde des ethnographischen Litauens. Von Dr. W. Gaigalat // Das Litauen-Buch: eine Auslese aus der Zeitung der 10. Armee|publisher=Wilna: Druck und Verlag: Zeitung der 10. Armee|date=1918|lang=de|accessdate=15 студзеня 2025}} — S. 8.</ref>. На тэрыторыі губерні ў той час налічвалася 1015 народных школ<ref name="Litauen-Buch"/>. == Насельніцтва == На 1897&nbsp;год насельніцтва губерні налічвала 1591,2 тысяч чалавек, у тым ліку гарадскога насельніцтва 198 тысяч чалавек. З іх [[каталікі|каталікоў]] 59&nbsp;%, [[праваслаўе|праваслаўных]] 26&nbsp;%, [[іудаізм|іудзеяў]] 13&nbsp;%<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_rel_97.php?reg=27 Демоскоп Weekly&nbsp;— Дадатак. Даведнік статыстычных паказчыкаў]</ref> [[Файл:Ethnographic map of Vilno governorate of Russian empire - made by an officer A. Koreva - 1861 AD.jpg|thumb|Тэндэнцыйная этнаграфічная карта Віленскай губерні (у кнізе «Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Виленская губерния»), зробленая афіцэрам Генеральнага штаба Расійскай імперыі А. Коравам, 1861&nbsp;г. Мяжа паміж літоўцамі і нелітоўскім насельніцтвам была праведзена на падставе канфесійнай прыкметы: [[каталіцызм|каталіцкае]] насельніцтва было аўтаматычна аднесена да «літоўцаў», а [[праваслаўе|праваслаўнае]] насельніцтва было аднесена да славян&nbsp;— «беларусаў», «[[крывічы|крывічоў]]» (славянскага племені з часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]]) і «чарнарусаў»<ref>''Анисимов, В.'' Виленская губерния / В. Анисимов // Энциклопедический словарь Русского библиографического института Гранат.&nbsp— Москва: Изд. тов. А. Гранат и К°, 1912.&nbsp— Т. 10: Вех&nbsp— Воздух.&nbsp— С. 157—158.</ref>]] Нацыянальны склад паводле [[Перапіс 1897 года ў Расійскай імперыі|перапісу 1897 года]]:<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=87 Демоскоп Weekly&nbsp;— Дадатак. Даведнік статыстычных паказчыкаў]</ref>: {| class="wikitable sortable" |- ! Павет ! [[беларусы]] ! [[літоўцы]] ! [[яўрэі]] ! [[палякі]] ! [[рускія|вялікарусы]] |- | Губерня ў цэлым | '''56,1&nbsp;%''' | 17,6&nbsp;% | 12,7&nbsp;% | 8,2&nbsp;% | 4,9&nbsp;% |- | Вілейскі | '''86,9&nbsp;%''' | 0,1&nbsp;% | 9,5&nbsp;% | 2,5&nbsp;% | 0,9&nbsp;% |- | Віленскі | '''25,8&nbsp;%''' | 20,9&nbsp;% | 21,3&nbsp;% | 20,1&nbsp;% | 10,4&nbsp;% |- | Дзісненскі | '''81,1&nbsp;%''' | 0,3&nbsp;% | 10,1&nbsp;% | 2,4&nbsp;% | 5,9&nbsp;% |- | Лідскі | '''73,2&nbsp;%''' | 8,7&nbsp;% | 12,0&nbsp;% | 4,7&nbsp;% | 1,2&nbsp;% |- | Ашмянскі | '''80,0&nbsp;%''' | 3,7&nbsp;% | 12,1&nbsp;% | 1,7&nbsp;% | 2,3&nbsp;% |- | Свенцянскі | '''47,5&nbsp;%''' | 33,8&nbsp;% | 7,1&nbsp;% | 6,0&nbsp;% | 5,4&nbsp;% |- | Троцкі | 15,7&nbsp;% | '''58,1&nbsp;%''' | 9,5&nbsp;% | 11,3&nbsp;% | 4,6&nbsp;% |} Нямецкія даследчыкі адміністрацыі Обер-Оста, абапіраючыся на дадзеныя перапісу і пазнейшыя падлікі, ацэньвалі агульную колькасць насельніцтва Віленскай губерні ў 1 861 200 чалавек, пры сярэдняй шчыльнасці 44,3 чалавекі на квадратны кіламетр. Сярод іх дакладна фіксавалася абсалютная перавага беларусаў — 891 771 чалавек (56,1 %). Астатнія нацыянальнасці размеркаваліся так: літоўцы — 279 694 (17,6 %), яўрэі — 202 368 (12,8 %), палякі — 129 651 (8,1 %), велікарусы (рускія) — 78 562 (4,9 %), немцы — 2 915 (0,2 %), татары і іншыя — 1 969. Паводле веравызнання нямецкія статыстыкі налічвалі ў губерні 935 031 каталіка (58,7 %), 415 208 праваслаўных (26,0 %) і 202 368 яўрэяў-іўдзеяў (12,3 %)<ref name="Litauen-Buch"/>. Што тычыцца губернскага цэнтра, горада [[Вільня]], яго насельніцтва складала каля 200 тысяч чалавек (з якіх 47 % складалі яўрэі, 34 % — каталікі і 18 % — праваслаўныя). Немцамі падкрэслівалася, што ў горадзе і краі ў цэлым гістарычна дамінаваў і яскрава вылучаўся «польска-літоўска-беларускі элемент», у той час як велікарускі элемент, навязаны імперыяй, успрымаўся пераважна як чужароднае ўварванне<ref name="Litauen-Buch"/>. == Вядомыя асобы == * [[Язэп Гайлевіч]] * [[Францішак Карлавіч Будзька]] * [[Адам Лісоўскі]] * [[Канстанцін Аляксееўскі]] * [[Георгій Георгіевіч Замыслоўскі]] == Гл. таксама == * [[Літоўская губерня]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Анисимов, В.'' Виленская губерния / В. Анисимов // Энциклопедический словарь Русского библиографического института Гранат.&nbsp— Москва: Изд. тов. А. Гранат и К°, 1912.&nbsp— Т. 10: Вех&nbsp— Воздух.&nbsp— С. 153—171. * ''Арсеньев, К.'' Статистические очерки России / К. Арсеньев.&nbsp— Санкт-Петербург : Тип. Импер. академии наук, 1848.&nbsp— 503 с. * Живописная Россия: Отечество наше в его земельном, историческом, племенном, экономическом и бытовом значении: Литовское и Белоруское Полесье / под общ. ред. П.&nbsp;П.&nbsp;Семенова.&nbsp— репринт. воспр. изд. 1882&nbsp;г.&nbsp— Минск : БелЭн, 1993.&nbsp— 550 с. * Западные окраины Российской империи / Л.&nbsp;А.&nbsp;Бережная [и др.]; науч. ред. М. Долбилов, А. Миллер.&nbsp— М. : Новое литературное обозрение, 2006.&nbsp— 608 с. * История Литовской ССР / А. Таутавичюс, Ю. Юргинис, М. Ючас и др.; Ред. колл. Б. Вайткявичюс (отв. ред.) [и др.].&nbsp— Вильнюс : Мокслас, 1978.&nbsp— 676 с. * История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис.&nbsp— Вильнюс : Eugrimas, 2013.&nbsp— 318 с. * ''[[Адам Ганоры Кіркор|Киркор, А.]]'' [http://pawet.net/files/kirkor1.djvu Этнографический взгляд на Виленскую губернию] / А. Киркор // Этнографический сборник, издаваемый Императорским Русским географическим обществом.&nbsp— Санкт-Петербург : Тип. Э. Праца, 1858.&nbsp— С. 115—276. * {{Крыніцы/БЭ|4|Віленская губерня|Кісялёў, Г.}} * ''Корнилов, И.'' Русское дело в Северо-Западном крае. Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в муравьевскую эпоху / И. Корнилов.&nbsp— Санкт-Петербург : Тип. А. Лопухина, 1901.&nbsp— 420 с. * [http://www.runivers.ru/upload/iblock/b3d/Book_4_Tom_3_Vilenskaya.pdf Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Виленская губерния] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924131928/http://www.runivers.ru/upload/iblock/b3d/Book_4_Tom_3_Vilenskaya.pdf |date=24 верасня 2015 }} / сост. А. Корева.&nbsp— Санкт-Петербург : Тип. И. Огризко, 1861.&nbsp— 804 с. * Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Ковенская губерния / сост. Д. Афанасьев.&nbsp— Санкт-Петербург : Общественная польза, 1861.&nbsp— 745 с. * ''Rodkiewicz, W.'' Russian Nationality Policy in the Western Provinces of the Empire (1863—1905) / W. Rodkiewicz.&nbsp— Lublin: Scientific Society of Lublin, 1998.&nbsp— 257 s. * Żmudź / Encyklopedia Powszechna.&nbsp— Warszawa : S. Orgelbrand, 1868.&nbsp— T. 28 (Wybrzeże-Żyżmory).&nbsp— S. 973—997. == Спасылкі == {{Commons|Category:Vilno Governorate}} * [http://www.runivers.ru/lib/book3130/ Полное собрание законов Российской Империи. Собрание Первое] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140530161039/http://www.runivers.ru/lib/book3130/ |date=30 мая 2014 }} // Руниверс * [http://www.runivers.ru/lib/book3136/ Полное собрание законов Российской Империи. Собрание Второе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160308003703/http://www.runivers.ru/lib/book3136/ |date=8 сакавіка 2016 }} // Руниверс * [http://www.runivers.ru/lib/book3139/ Полное собрание законов Российской Империи. Собрание Третье] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110819174043/http://runivers.ru/lib/book3139/9995/ |date=19 жніўня 2011 }} // Руниверс {{Бібліяінфармацыя}} {{Віленская губерня}} {{Адміністрацыйны падзел Расійскай імперыі}} [[Катэгорыя:Віленская губерня| ]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1795—1918)]] [[Катэгорыя:Гісторыя Літвы]] j830yg0b5e6yv4i93z1g1chezh9d1l9 0 25774 5202830 5190532 2026-09-20T18:14:43Z Summershell67 159583 /* */ 5202830 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава | Беларуская назва = Рэспубліка Паўднёвая Асеція | Арыгінальная назва = {{lang-os|Республикæ Хуссар Ирыстон}}</br>{{lang-ru|Республика Южная Осетия}} | Сцяг = Flag of South Ossetia.svg | Родны склон = Паўднёвай Асеціі | Герб = Emblem of South Ossetia.svg | Назва гімна = Уарзон Ирыстон! | Форма кіравання = [[Прэзідэнцкая рэспубліка]]<ref>[http://cominf.org/node/1127818105 Канстытуцыя Рэспублікі Паўднёвая Асеція. Артыкул 47, пункт 1.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090811021536/http://cominf.org/node/1127818105 |date=11 жніўня 2009 }} {{пачатак цытаты}}Прэзідэнт Рэспублікі Паўднёвая Асеція з'яўляецца главой дзяржавы і главой выканаўчай улады{{канец цытаты}}</ref> | Мовы = [[Асецінская мова|асецінская]] і [[Руская мова|руская]]<ref>[https://parliamentrso.org/node/49 Канстытуцыйны закон Рэспублікі Паўднёвая Асеція «Аб дзяржаўных мовах Рэспублікі Паўднёвая Асеція»]</ref> | Заснавана = 20 верасня 1990<ref name="decl20let">[http://osembassy.ru/ru/news/id/638/ 20 лет Республике Южная Осетия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111104162941/http://osembassy.ru/ru/news/id/638/ |date=4 лістапада 2011 }}<blockquote></blockquote></ref> | Сталіца = [[Цхінвал]]<ref>[http://cominf.org/print/node/1127818105 Канстытуцыя Рэспублікі Паўднёвая Асеція] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131020062255/http://cominf.org/print/node/1127818105 |date=20 кастрычніка 2013 }} — артыкул 3 — [[ІА РЕС]]</ref> | Найбуйнейшыя гарады = [[Цхінвал]], [[Квайса]] | Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнт Паўднёвай Асеціі|Прэзідэнт]]<br />[[Парламент Паўднёвай Асеціі|Старшыня парламента]]<br />[[Прэм'ер-міністр Паўднёвай Асеціі|Прэм'ер-міністр]] | Кіраўнікі = Алан Гаглоеў<br />Алан Албараў<ref>[https://parliamentrso.org/ Парламент Рэспублікі Паўднёвая Асеція]</ref><br />Канстанцін Джусоеў | Месца па тэрыторыі = 167 | Тэрыторыя = 3885 | Месца па насельніцтве = 197 | Насельніцтва = 53 438 | Год перапісу = 2015 | Шчыльнасць насельніцтва = 13,73 | Год разліку ВУП = 2007 | ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва = 553 | Этнахаронім = паўднёвы асецін, паўднёвая асецінка, паўднёвыя асеціны | Валюта = [[расійскі рубель]] | Тэлефонны код = 7 9971,<br />+7 9976,<br />+7 99744,<br />+7 995344<ref>{{cite web|url=http://www.gazeta.ru/politics/2009/10/01_kz_3268634.shtml|title=Абхазия вошла в зону России|date=1.10.09|publisher=Газета.Ru|accessdate=2009-12-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/617XDsvBg?url=http://www.gazeta.ru/politics/2009/10/01_kz_3268634.shtml|archivedate=22 жніўня 2011|url-status=live}}</ref> | Статус = Часткова прызнаная }} '''Рэспубліка Паўднёвая Асеція''', '''РПА''' ([[Асецінская мова|асец.]] ''Республикæ Хуссар Ирыстон'', {{lang-ru|Республика Южная Осетия}}) — [[часткова прызнаная дзяржава]], утвораная на тэрыторыі Паўднёва-Асецінскай аўтаномнай вобласці [[Грузінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Грузінскай ССР]]. Мяжуе ўласна з самой [[Грузія]]й і на поўначы з [[Расія]]й, выхаду да мора не мае. Сталіца — [[Цхінвал]] (грузінская назва — Цхінвалі). == Гісторыя == У апошнія гады існавання СССР абвастрыліся адносіны паміж цэнтральнай грузінскай уладай і асецінскім насельніцтвам Паўднёвай Асеціі. Адносіны паміж рэспублікай і яе аўтаноміяй напальваліся ўсё мацней і 5 студзеня 1991 года пачалася [[Паўднёваасецінская вайна (1991-1992)|Паўднёваасецінская вайна]]. На працягу ўсяго 1991 года працягваліся перыядычныя ўзброеныя сутыкненні. 21 снежня 1991 года, у дзень падпісання Алма-Ацінскай дэкларацыі, якая пацвярджала Белавежскія пагадненні пра скасаванне СССР і ўтварэнне СНД, Вярхоўны савет Паўднёвай Асеціі прыняў уласную Дэкларацыю пра незалежнасць<ref>{{Cite web |url=https://m.bigenc.ru/vault/39c93abe8953fedc62bba24d6165f7c9.pdf |title=Дэкларацыя аб незалежнасці Рэспублікі Паўднёвая Асеція |access-date=3 лістапада 2023 |archive-date=3 лістапада 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231103201558/https://m.bigenc.ru/vault/39c93abe8953fedc62bba24d6165f7c9.pdf |url-status=dead }}</ref>. У пачатку 1992 года баі сталі сціхаць, чаму спрыяла палітычная нестабільнасць у самой Грузіі, дзе быў скінуты прэзідэнт [[Звіяд Гамсахурдыя|Гамсахурдыя]] і пачалася грамадзянская вайна. 24 чэрвеня 1992 года [[Барыс Мікалаевіч Ельцын|Ельцын]] і [[Эдуард Шэварднадзэ|Шэварнадзэ]] пры ўдзеле прадстаўнікоў [[Паўночная Асеція|Паўночнай Асеціі]] і Паўднёвай Асеціі падпісалі Сочынскае пагадненне пра спыненне агню. 14 ліпеня 1992 года ў Паўднёвай Асеціі пачалі дзейнічаць сумесныя міратворчыя сілы ў складзе расійскага, грузінскага і асецінскага батальёнаў. З таго часу Паўднёвая Асеція — фактычна незалежнае дзяржаўнае ўтварэнне, са сваёй канстытуцыяй (прынята 2 лістапада 1993 года) і сімволікай — сцягам, гербам, гімнам. Грузінскія ўлады працягвалі разглядаць тэрыторыю як сваю адміністрацыйную адзінку пад назвай «Цхінвальскі рэгіён», але актыўных крокаў па ўсталяванні кантролю над ёй не рабілі. Акрамя таго да жніўня 2008 года Грузія кантралявала значную частку Паўднёвай Асеціі — [[Ленінгорскі раён]] і сёлы з пераважна грузінскім насельніцтвам у іншых раёнах. У выніку [[Расійска-грузінская вайна (2008)|расійска-грузінскай вайны 2008 года]] ўстаноўлены поўны кантроль РПА над тэрыторыяй у адміністрацыйных межах былой Паўднёва-Асецінскай аўтаномнай вобласці<ref>[https://www.gazeta.ru/science/2021/01/04_a_13425956.shtml Як пачыналася вайна Грузіі і Паўднёвай Асеціі]</ref>. Пасля вайны ў жніўні 2008 года незалежнасць Паўднёвай Асеціі прызналі [[Расія]], [[Нікарагуа]], [[Венесуэла]], і [[Сірыя]]<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://south-ossetia.info/yuzhnaya-osetiya-i-siriya-ustanovili-diplomaticheskie-otnosheniya/|title=Южная Осетия и Сирия установили дипломатические отношения|access-date=2026-08-14}}</ref>. Некаторы час яе таксама прызнавалі [[Науру]] і [[Тувалу]]<ref name=":0" />. == Фізіка-геаграфічны агляд == Вылучаюць 3 вышынныя паясы — перадгорны (да 1000 м) сярэднягорны (1000—2000 м) і высакагорны (вышэй 2000 м). Вялікую частку тэрыторыі займаюць горы — адгор’і Галоўнага Каўказскага хрыбта. Вышэйшая кропка — гара Халаца (3941 м). 89,3 % тэрыторыі размешчаныя на вышыні больш за 1000 м над у.м. Па тэрыторыі працягваюцца Рачынскі, Ліхскі (Сурамскі), Кударойскі, Гудзіскі, Харульскі, Ламіскі хрыбты; на паўночным усходзе размешчанае Кельскае нагор’е. Асноўныя перавалы праз Галоўны хрыбет: Роцкі, Зякарскі, Дзедаіскі. Поўдзень займае перадгорная частка Карталінскай раўніны. Маюцца радовішчы і праявы свінцу, [[цынк]]у, медзі, ртуці, нікелю, мыш’яку, тальку, барыту, [[мармур]]у, габру, туфу (больш 2 млн м³), іншых будматэрыялаў. Клімат умераны, сярэдняя тэмпература студзеня ад -2⁰ да -7⁰C, жніўня ад +21 да 24⁰C. Цёплая зіма тлумачыцца тым, што Галоўны Каўказскі хрыбет абараняе тэрыторыю краіны ад пранікнення халодных паўночных паветраных мас. Сярэднегадавая колькасць ападкаў 598 мм, яна прыкметна змяняецца ў адпаведнасці з вышыннай пояснасцю. Галоўныя рэкі: Вялікая Ліахві (на якой стаіць Цхінвал), Малая Ліахві (прыток папярэдняй), Ксані, Лехура Меджуда (басейн [[Кура (рака)|Куры]]); найбольш значныя азёры — Келістба (плошча 1 279,6 м²), Эрца (410,0 м²), Цынарыстба (78,4 м²). На ўсход ад сяла Белот знаходзіцца вадасховішча плошчай 1 млн м²). Кельскае нагор’е з’яўляецца другім па колькасці азёр на Каўказе. У залежнасці ад вертыкальнай занальнасці змяняецца тып глебавага покрыва, ад чарназёмных і перагнойна-карбанатных глеб прадгорнай зоны да горана-лугавых глеб высакагор’я. Амаль 1/2 тэрыторыі Паўднёвай Асеціі займаюць лясы: шыракалістыя (дуб, бук, граб) у ніжнім поясе і іглічныя (елка, месцамі піхта, хвоя) — у верхнім. Вышэй іглічных лясоў размяшчаюцца субальпійскія і альпійскія лугі. У лясах водзяцца воўк, [[мядзведзь]], [[Рысь еўрапейская|рысь]], лісіца, сустракаюцца кабан, барсук, казуля. == Канстытуцыйны лад == Дзеючая Канстытуцыя прынятая 8 красавіка 2000 года на ўсеагульным рэферэндуме. Яна змяніла Канстытуцыю 1993 года, у выніку чаго Паўднёвая Асеція стала прэзідэнцкай рэспублікай. Глава дзяржавы — прэзідэнт, які абіраецца на 5 гадоў усеагульным прамым тайным галасаваннем. З 8 мая 2022 года прэзідэнтам з’яўляецца Алан Эдуардавіч Гаглоеў<ref>[https://presidentruo.org/category/prezident/ Прэзідэнт Рэспублікі Паўднёвая Асеція. Біяграфія]</ref>. Прэм’ер-міністр — Канстанцін Хасановіч Джусоеў<ref>[https://rsogov.org/government/structure Урад Рэспублікі Паўднёвая Асеція. Склад Урада]</ref>. Заканадаўчая ўлада — Парламент Паўднёвай Асеціі — складаецца з 34 дэпутатаў, абіраных на 5 гадоў (17 дэпутатаў абіраюцца па аднамандатных выбарчых акругах, 17 — па прапарцыйнай выбарчай сістэме па адзінай рэспубліканскай выбарчай акрузе)<ref>[https://parliamentrso.org/node/5 Рэгламент Парламента Рэспублікі Паўднёвая Асеція]</ref>. У Рэспубліцы Паўднёвая Асеція зарэгістравана сем палітычных партый (студзень 2023 года): «Ныхас», «Народная партыя», «Адзінства народа», Камуністычная партыя Рэспублікі Паўднёвая Асеція, «Адзіная Асеція», Сацыялістычная партыя «Фыдыбæстæ» («Айчына»), Паўднёваасецінская рэспубліканская палітычная партыя «Адзінства»<ref>[https://www.ekhokavkaza.com/a/32248159.html Чаму ў Паўднёвай Асэтыі ствараецца так шмат палітычных партыяў?]</ref>. == Адміністрацыйны падзел == Паводле Канстытуцыі, Рэспубліка Паўднёвая Асеція — унітарная дзяржава. Адміністрацыйны падзел Паўднёвай Асеціі ўключае чатыры раёны і адзін горад рэспубліканскага падпарадкавання: * [[Дзаўскі раён]] (адміністрацыйны цэнтр: пасёлак [[Дзаў]]), * [[Знаурскі раён]] (адміністрацыйны цэнтр: пасёлак [[Знаур]]), * [[Ленінгорскі раён]] (адміністрацыйны цэнтр: пасёлак [[Ленінгор]]) * [[Цхінвальскі раён]] (органы ўлады размяшчаюцца ў Цхінвалі), * [[Цхінвалі]] == Насельніцтва == У 1989—2008 гадах насельніцтва Паўднёвай Асеціі скарацілася з 99 да 72 тысяч чалавек. На 2008 год (да жнівеньскага канфлікту) па прыблізных адзнаках насельніцтва Асеціі складалі асеціны (64,3 %), грузіны (25,0 %), рускія (2,8 %), армяне (1,21 %), яўрэі (0,9 %) і іншыя. Пасля жніўня 2008 года Паўднёвую Асецію пакінула вялікую колькасць грузін. У 2015 годзе ў Паўднёвай Асеціі быў праведзены перапіс насельніцтва. Было ўстаноўлена, што на пастаяннай аснове ў Рэспубліцы засталося пражываць 53 438 чалавек (з іх: асеціны — 48 146, грузіны — 3 966, рускія — 610, армяне — 378 чал.)<ref>[http://ugosstat.ru/wp-content/uploads/2017/06/Itogi-perepisi-RYUO.pdf Вынікі ўсеагульнага перапісу насельніцтва Рэспублікі Паўднёвая Асеція 2015 года. Афіцыйнае выданне]</ref>. Большасць насельніцтва — [[праваслаўе|праваслаўныя]]{{крыніца?}}, статус Аланскай епархіі, якая ахоплівае тэрыторыю рэспублікі, застаецца не ўрэгуляваным, бо яна адмаўляецца ад падначалення [[Грузінская Апостальская Аўтакефальная Праваслаўная Царква|Грузінскай праваслаўнай царквы]]. [[Маскоўскі патрыярхат]] з кананічна-прававых прычын адмаўляецца ад уключэння Аланскай епархіі ў свой склад. == Эканоміка == === Прамысловасць === Асноўнымі галінамі прамысловасці Паўднёвай Асеціі з’яўляюцца машынабудаванне, дрэваапрацоўка, горназдабыўная, вытворчасць будаўнічых матэрыялаў, лёгкая і харчовая прамысловасць. Да нападу Грузіі прамысловасць Паўднёвай Асеціі налічвала 22 невялікіх прадпрыемства, якія ў 2006 годзе вырабілі прадукцыі (без ПДВ) на 61,6 млн расійскіх рублёў, што на 2,4 % перавысіла ўзровень 2005 года. Буйнейшыя прадпрыемствы — заводы «Электравібрамашына», «Эмальпровад», механічны завод, лесакамбінат, Багіацкі налівачны завод, Цхінвальскі завод піва і фруктовых вод, прадпрыемства «Югастальк». Дзейнічаюць прыватныя сталярныя цэхі. Але маштабы гаспадарчай дзейнасці ў рэспубліцы ў цэлым мізэрныя, асноўная крыніца паступлення фінансавых сродкаў — расійская дапамога і гандаль, як законны, так і кантрабандны з Расіяй і Грузіяй. Грашовая адзінка — расійскі рубель. У перспектыве — па меры нармалізацыі палітычнага і эканамічнага стану чакаюць на развіццё турызму. === Сельская гаспадарка === У сельскай гаспадарцы дамінуе жывёлагадоўля, развітая збожжавая гаспадарка, садоўніцтва і вінаградарства. У 2008 годзе плошча пасеваў пшаніцы вырасла ў параўнанні з 1990-мі гадамі больш за 10 разоў — з 130 да 1,5 тыс. га, чаканы ўраджай — больш за 2,5 тыс.т. (ураджайнасць — больш за 16,7 цэнтнераў з гектара){{крыніца?}}. === Транспарт === Транспарт Паўднёвай Асеціі прадстаўлены пераважна аўтамабільным. Менавіта ім здзяйсняюцца зносіны з іншымі краінамі і рэгіёнамі. Асноўнай транспартнай артэрыяй з’яўляецца Транскаўказская аўтамагістраль, якая праходзіць праз Роцкі тунэль, пабудаваны ў 1985 годзе працягласцю 3660 метраў — адзіная дарога, якая проста злучае з [[Паўночная Асеція|Паўночнай Асеціяй]] (Расія). Чыгуначныя зносіны на адзінай у Паўднёвай Асеціі чыгуначнай галінцы Цхінвалі-Горы спыніліся ў 1991 годзе. Трубаправодны транспарт прадстаўлены газаправодам з Грузіі Агара-Цхінвалі. Агульная працягласць газавых сетак — 80 км, з іх газаправодаў сярэдняга ціску — 16 км, нізкага ціску — 54 км. Існуюць праекты будаўніцтва чыгуначнай лініі [[Уладзікаўказ]]-Цхінвалі і газаправоду з Расіі<ref>{{ref-ru}}[http://newsru.com/world/19jun2009/gazoprovod.html Запуск трубы с российским газом в Южной Осетии приурочили к началу «пятидневной войны»]</ref>. == Адукацыя і навука == У Паўднёвай Асеціі маецца каля 55 сярэдніх школ, 1 ВНУ — Паўднёва-Асецінскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Аляксандра Цібілова і 1 даследчая ўстанова — [[Паўднёва-Асецінскі навукова-даследчы інстытут]]. == Вядомыя асобы == * [[Аляксандр Пухаеў]] == Гл. таксама == * [[Зарская трагедыя]] {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:South Ossetia}} {{Краіны пасля распаду СССР}} {{Азія}} {{Іранскія краіны}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Паўднёвая Асеція| ]] [[Катэгорыя:Часткова прызнаныя дзяржавы]] m9o2jo5k2hop72tnzmpvopphtw9x3uw 0 28537 5202813 5180649 2026-09-20T17:45:09Z JerzyKundrat 174 /* Літаратура */ 5202813 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч | поўнае імя = Пётр Сыч | арыгінал імя = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | партрэт = | подпіс = | мянушка = | псеўданім = пс | прыналежнасць = | гады службы = [[1942]]—[[1949]] | званне = [[Падпаручнік]] | род войскаў = | камандаваў = | частка = [[2-і польскі корпус]] | бітвы = фарсіраванне Рапіда і Сангры, [[бітва пад Монтэ-Касіна (1944)]], [[бітва за Анкону]], [[бітва за Балонню]] | узнагароды = | Commons = | Rodovid = | сувязі = | у адстаўцы = [[18 лютага]] [[1949]] | роспіс = }} '''Пётр Сыч''' ({{ДН|18|1|1912}}, в. [[Батурына (Вілейскі раён)|Батурына]], [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскі павет]], [[Віленская губерня]], цяпер [[Вілейскі раён]], [[Мінская вобласць]], [[Беларусь]] — {{ДС|20|6|1964}}, {{МС|Мюнхен||}}, [[ФРГ]]) — беларускі [[пісьменнік]], [[мемуарыст]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сялянскай сям'і Мар'яна Сыча і Марыі з дому Шахраяў (Шахураў). У 1929 годзе скончыў гімназію ў Вілейцы, два гады правучыўся на філалагічным факультэце [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] і вымушаны быў кінуць навучанне, уладкаваўся на працу чыноўнікам. Друкаваўся з 1932 года. Супрацоўнічаў з рэдакцыямі польскіх газет у Вільні. У 1939 г. як польскі грамадзянін, мабілізаваны ў польскае войска, і апынуўся ў 10-м батальёне Корпуса аховы памежжа. Трапіў у савецкі палон. Уцёк, але зноў 3 кастрычніка 1939 г. арыштаваны і пасаджаны ў Вілейскую турму, а ў чэрвені 1940 г. быў пераведзены ў полацкую турму, дзе пасябраваў з [[В. Жук-Грышкевіч]]ам. Асуджаны на 10 гадоў прымусова-папраўчых работ. Вывезены ў [[Комі Аўтаномная Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Комі АССР]], дзе быў да канца 1941 г. Паводле т. зв. [[Пагадненне Сікорскі-Майскі|пагаднення «Сікорскі-Майскі»]] патрапіў у [[армія Андэрса|армію генерала У. Андэрса]]. 14 лютага 1942 г. Пётр Сыч быў залічаны ў склад 23-га батальёна 7-й пяхотнай дывізіі Арміі Андэрса, якая была раскватараваная ў [[Пасёлак Кармана|мястэчку Кермінэ]] ([[Узбекская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Узбекская ССР]]). 30 красавіка 1943 г., у выніку рэарганізацыі Арміі Андэрса, П. Сыч быў накіраваны ў 27-ю транспартную роту 2-га Польскага корпуса. 20 чэрвеня 1943 г. ён быў пераведзены ў 24-ю транспартную роту Польскага корпуса. 10 чэрвеня 1944 г. быў залічаны ў 18-ы львоўскі батальён 6-й львоўскай брыгады 5-й крэсавай дывізіі. У чыне паручніка прымаў удзел у фарсіраванне р. Рапід і Сангра, баях пад [[Бітва пад Монтэ-Касіна (1944)|Монтэ-Касіна]], [[Бітва за Анкону|Анконай]], [[Бітва за Балонню|Балонні]], 4 разы паранены. 17 студзеня 1945 г. П. Сыч быў пераведзены ў 64-ы паморскі стралецкі батальён 16-й паморскай пяхотнай брыгад 2-й варшаўскай танкавай дывізіі. 21 ліпеня 1946 г. пераехаў у Вялікабрытанію ў складзе 2-га Польскага корпуса, дзе 19 лютага 1947 г. уступіў у Польскі корпус падрыхтоўкі і размяшчэння. 6 кастрычніка 1948 г. П. Сыч пераведзены ў рэзерв з катэгорыяй «W»; член [[Згуртаванне беларусаў у Вялікай Брытаніі|Згуртавання беларусаў у Вялікабрытаніі]], актыўны аўтар і супрацоўнік часопіса [[Беларус на чужыне (1947)|«Беларус на чужыне»]]. 5 сакавіка 1948 г. становіцца членам Згуртавання беларусаў у вялікай Брытаніі. З 28 лістапада 1948 г. да 1953 г. старшыня [[Згуртаванне беларускіх камбатантаў у Вялікабрытаніі|Згуртавання беларускіх камбатантаў у Вялікабрытаніі]]. 18 лютага 1949 г. канчаткова быў звольнены ў ранзе [[падпаручнік]]а. З красавіка 1949 г. — член [[Рада БНР|Рады БНР]]. У 1951 г. пераехаў у [[ФРГ|Заходнюю Германію]]. З канца 1950-х г. — супрацоўнік [[Беларуская служба Радыё «Свабода»|беларускага аддзела радыё «Свабода»]]. Быў галоўным рэдактарам сатырычнага часопіса «Шарсцень», супрацоўнічаў з газетай [[Бацькаўшчына (1947)|«Бацькаўшчына»]]. Пахаваны на {{нп3|могілкі Перлахер Форст|могілках Перлахер Форст|de|Friedhof am Perlacher Forst}} у Мюнхене.<ref>{{Спасылка|аўтар = Наталля Гардзіенка.|імя = Наталля|прозьвішча = Гардзіенка|аўтарlink = Наталля Гардзіенка|url = http://kamunikat.org/bek/kartki.html#did50|загаловак = PK50.Памінальная картка Пётры Сыча =|назва праекту = Беларускія эміграцыйныя калекцыі|выдавец = [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Нью-Ёрку|Беларускі інстытут навукі і мастацтва]]|дата доступу = 1 сакавіка 2018|access-date = 31 студзеня 2019|archive-date = 29 студзеня 2019|archive-url = https://web.archive.org/web/20190129052836/http://kamunikat.org/bek/kartki.html#did50|url-status = dead}}</ref> Аўтар мемуарнай аповесці «Смерць і салаўі», прысвечанай бітве за Монтэ-Касіна. == Працы == * Замала... // Бацькаўшчына. — 1953. — № 1 — 2 (132 — 133). — 7 студзеня. — С. 6. * Замоўкла ліра. (Скромны вянонк на магілу вялікага мастака) / П. Сыч // Бацькаўшчына. — 1953. — № 12 — 13 (143 — 144). — 25 сакавіка. — С. 4. * Зважай, раўняйся на Лювэн / Сыч // Бацькаўшчына. — 1951. — № 77. — 16 сьнежня. — С. 4. * Ліст у рэдакцыю / пс // Бацькаўшчына. — 1961. — № 27 (562). — 9 ліпеня. — С.<ref>Ліст П. Сыча супраць лаянкі і грубасці ў публікацыях [[Кастусь Акула|К. Акулы]]. Адказ К. Акулы на ліст: Козыр, МіхасьСеё-тое // Бацькаўшчына. — 1961. — № 31 (566). — 30 ліпеня. — С.</ref> * Пісьмо ў Рэдакцыю // Бацькаўшчына. — 1953. — № 37 (168). — 20 верасьня. — С.<ref>Карэктарскія памылкі ў фельетоне «Сделка».</ref> * «Сделка» // Бацькаўшчына. — 1953. — № 36 (167). — 13 верасьня. — С.<ref>Палеміка з часопісам [[Аб’еднаньне|«Аб'еднаньне»]]</ref> * Сьмерць і салаўі. Успаміны афіцэра-Беларуса з-пад Монтэ-Касіна // Бацькаўшчына. — 1963. — № 5 (605). — 15 траўня. — С. 2 — 3; № 6 (606). — 1 чэрвеня. — С. 2 — 3; * Сьмерць і салаўі (Успаміны афіцэра-беларуса з-пад Монтэ-Касіна) / Пётра Сыч // Беларусы ў бітве за Монтэ-Касіна: артыкулы, дакумэнты / [уклад. Ю. Грыбоўскі; прадм. Х. Кажаневіча]. — Мн.: Кнігазбор, 2006. — 121, [1] с., [4] л. іл. — С. 53 — 102. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны; Кн. 2). — ISBN 985-6824-28-1. * У кнігу скаргаў / пс // Бацькаўшчына. — 1957. — № 42 — 43 (376 — 377). — 31 кастрычніка. — С. * Чатырнаццаць Калядаў на чужыне. Успаміны // Бацькаўшчына. — 1953. — № 50 — 51 (181 — 182). — 25 сьнежня. — С. 6 — 7; 1954. — № 3 (185). — 17 студзеня. — С. 3; № 4 — 5 (186 — 187). — 31 студзеня. — С. 7. {{зноскі}} == Літаратура == * Грыбоўскі, Ю. Афіцэр-беларус з-пад Монтэ-Касіна // Беларусы ў бітве за Монтэ-Касіна: артыкулы, дакумэнты / [уклад. Ю. Грыбоўскі; прадм. Х. Кажаневіча]. — Мн.: Кнігазбор, 2006. — 121, [1] с., [4] л. іл. — С. 103 — 107. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны; Кн. 2). — ISBN 985-6824-28-1. * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|2|}} * Ля чужых берагоў. — Мюнхен, 1955. С. 131. * Пашкевіч А. Зваротныя дарогі. — Беласток, 2001. С. 134. * Юрэвіч Л. Літаратурны рух на эміграцыі. — Мн., 2002. {{DEFAULTSORT:Сыч Пётр}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вілейскім раёне]] [[Катэгорыя:Члены Згуртавання беларусаў у Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Мемуарысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Члены Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі бітвы за Монтэ-Касіна]] g208m4lnpppjx1u257ru2gcxar498zd 5202814 5202813 2026-09-20T17:46:22Z JerzyKundrat 174 /* Літаратура */ 5202814 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч | поўнае імя = Пётр Сыч | арыгінал імя = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | партрэт = | подпіс = | мянушка = | псеўданім = пс | прыналежнасць = | гады службы = [[1942]]—[[1949]] | званне = [[Падпаручнік]] | род войскаў = | камандаваў = | частка = [[2-і польскі корпус]] | бітвы = фарсіраванне Рапіда і Сангры, [[бітва пад Монтэ-Касіна (1944)]], [[бітва за Анкону]], [[бітва за Балонню]] | узнагароды = | Commons = | Rodovid = | сувязі = | у адстаўцы = [[18 лютага]] [[1949]] | роспіс = }} '''Пётр Сыч''' ({{ДН|18|1|1912}}, в. [[Батурына (Вілейскі раён)|Батурына]], [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскі павет]], [[Віленская губерня]], цяпер [[Вілейскі раён]], [[Мінская вобласць]], [[Беларусь]] — {{ДС|20|6|1964}}, {{МС|Мюнхен||}}, [[ФРГ]]) — беларускі [[пісьменнік]], [[мемуарыст]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сялянскай сям'і Мар'яна Сыча і Марыі з дому Шахраяў (Шахураў). У 1929 годзе скончыў гімназію ў Вілейцы, два гады правучыўся на філалагічным факультэце [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] і вымушаны быў кінуць навучанне, уладкаваўся на працу чыноўнікам. Друкаваўся з 1932 года. Супрацоўнічаў з рэдакцыямі польскіх газет у Вільні. У 1939 г. як польскі грамадзянін, мабілізаваны ў польскае войска, і апынуўся ў 10-м батальёне Корпуса аховы памежжа. Трапіў у савецкі палон. Уцёк, але зноў 3 кастрычніка 1939 г. арыштаваны і пасаджаны ў Вілейскую турму, а ў чэрвені 1940 г. быў пераведзены ў полацкую турму, дзе пасябраваў з [[В. Жук-Грышкевіч]]ам. Асуджаны на 10 гадоў прымусова-папраўчых работ. Вывезены ў [[Комі Аўтаномная Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Комі АССР]], дзе быў да канца 1941 г. Паводле т. зв. [[Пагадненне Сікорскі-Майскі|пагаднення «Сікорскі-Майскі»]] патрапіў у [[армія Андэрса|армію генерала У. Андэрса]]. 14 лютага 1942 г. Пётр Сыч быў залічаны ў склад 23-га батальёна 7-й пяхотнай дывізіі Арміі Андэрса, якая была раскватараваная ў [[Пасёлак Кармана|мястэчку Кермінэ]] ([[Узбекская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Узбекская ССР]]). 30 красавіка 1943 г., у выніку рэарганізацыі Арміі Андэрса, П. Сыч быў накіраваны ў 27-ю транспартную роту 2-га Польскага корпуса. 20 чэрвеня 1943 г. ён быў пераведзены ў 24-ю транспартную роту Польскага корпуса. 10 чэрвеня 1944 г. быў залічаны ў 18-ы львоўскі батальён 6-й львоўскай брыгады 5-й крэсавай дывізіі. У чыне паручніка прымаў удзел у фарсіраванне р. Рапід і Сангра, баях пад [[Бітва пад Монтэ-Касіна (1944)|Монтэ-Касіна]], [[Бітва за Анкону|Анконай]], [[Бітва за Балонню|Балонні]], 4 разы паранены. 17 студзеня 1945 г. П. Сыч быў пераведзены ў 64-ы паморскі стралецкі батальён 16-й паморскай пяхотнай брыгад 2-й варшаўскай танкавай дывізіі. 21 ліпеня 1946 г. пераехаў у Вялікабрытанію ў складзе 2-га Польскага корпуса, дзе 19 лютага 1947 г. уступіў у Польскі корпус падрыхтоўкі і размяшчэння. 6 кастрычніка 1948 г. П. Сыч пераведзены ў рэзерв з катэгорыяй «W»; член [[Згуртаванне беларусаў у Вялікай Брытаніі|Згуртавання беларусаў у Вялікабрытаніі]], актыўны аўтар і супрацоўнік часопіса [[Беларус на чужыне (1947)|«Беларус на чужыне»]]. 5 сакавіка 1948 г. становіцца членам Згуртавання беларусаў у вялікай Брытаніі. З 28 лістапада 1948 г. да 1953 г. старшыня [[Згуртаванне беларускіх камбатантаў у Вялікабрытаніі|Згуртавання беларускіх камбатантаў у Вялікабрытаніі]]. 18 лютага 1949 г. канчаткова быў звольнены ў ранзе [[падпаручнік]]а. З красавіка 1949 г. — член [[Рада БНР|Рады БНР]]. У 1951 г. пераехаў у [[ФРГ|Заходнюю Германію]]. З канца 1950-х г. — супрацоўнік [[Беларуская служба Радыё «Свабода»|беларускага аддзела радыё «Свабода»]]. Быў галоўным рэдактарам сатырычнага часопіса «Шарсцень», супрацоўнічаў з газетай [[Бацькаўшчына (1947)|«Бацькаўшчына»]]. Пахаваны на {{нп3|могілкі Перлахер Форст|могілках Перлахер Форст|de|Friedhof am Perlacher Forst}} у Мюнхене.<ref>{{Спасылка|аўтар = Наталля Гардзіенка.|імя = Наталля|прозьвішча = Гардзіенка|аўтарlink = Наталля Гардзіенка|url = http://kamunikat.org/bek/kartki.html#did50|загаловак = PK50.Памінальная картка Пётры Сыча =|назва праекту = Беларускія эміграцыйныя калекцыі|выдавец = [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Нью-Ёрку|Беларускі інстытут навукі і мастацтва]]|дата доступу = 1 сакавіка 2018|access-date = 31 студзеня 2019|archive-date = 29 студзеня 2019|archive-url = https://web.archive.org/web/20190129052836/http://kamunikat.org/bek/kartki.html#did50|url-status = dead}}</ref> Аўтар мемуарнай аповесці «Смерць і салаўі», прысвечанай бітве за Монтэ-Касіна. == Працы == * Замала... // Бацькаўшчына. — 1953. — № 1 — 2 (132 — 133). — 7 студзеня. — С. 6. * Замоўкла ліра. (Скромны вянонк на магілу вялікага мастака) / П. Сыч // Бацькаўшчына. — 1953. — № 12 — 13 (143 — 144). — 25 сакавіка. — С. 4. * Зважай, раўняйся на Лювэн / Сыч // Бацькаўшчына. — 1951. — № 77. — 16 сьнежня. — С. 4. * Ліст у рэдакцыю / пс // Бацькаўшчына. — 1961. — № 27 (562). — 9 ліпеня. — С.<ref>Ліст П. Сыча супраць лаянкі і грубасці ў публікацыях [[Кастусь Акула|К. Акулы]]. Адказ К. Акулы на ліст: Козыр, МіхасьСеё-тое // Бацькаўшчына. — 1961. — № 31 (566). — 30 ліпеня. — С.</ref> * Пісьмо ў Рэдакцыю // Бацькаўшчына. — 1953. — № 37 (168). — 20 верасьня. — С.<ref>Карэктарскія памылкі ў фельетоне «Сделка».</ref> * «Сделка» // Бацькаўшчына. — 1953. — № 36 (167). — 13 верасьня. — С.<ref>Палеміка з часопісам [[Аб’еднаньне|«Аб'еднаньне»]]</ref> * Сьмерць і салаўі. Успаміны афіцэра-Беларуса з-пад Монтэ-Касіна // Бацькаўшчына. — 1963. — № 5 (605). — 15 траўня. — С. 2 — 3; № 6 (606). — 1 чэрвеня. — С. 2 — 3; * Сьмерць і салаўі (Успаміны афіцэра-беларуса з-пад Монтэ-Касіна) / Пётра Сыч // Беларусы ў бітве за Монтэ-Касіна: артыкулы, дакумэнты / [уклад. Ю. Грыбоўскі; прадм. Х. Кажаневіча]. — Мн.: Кнігазбор, 2006. — 121, [1] с., [4] л. іл. — С. 53 — 102. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны; Кн. 2). — ISBN 985-6824-28-1. * У кнігу скаргаў / пс // Бацькаўшчына. — 1957. — № 42 — 43 (376 — 377). — 31 кастрычніка. — С. * Чатырнаццаць Калядаў на чужыне. Успаміны // Бацькаўшчына. — 1953. — № 50 — 51 (181 — 182). — 25 сьнежня. — С. 6 — 7; 1954. — № 3 (185). — 17 студзеня. — С. 3; № 4 — 5 (186 — 187). — 31 студзеня. — С. 7. {{зноскі}} == Літаратура == * Грыбоўскі, Ю. Афіцэр-беларус з-пад Монтэ-Касіна // Беларусы ў бітве за Монтэ-Касіна: артыкулы, дакумэнты / [уклад. Ю. Грыбоўскі; прадм. Х. Кажаневіча]. — Мн.: Кнігазбор, 2006. — 121, [1] с., [4] л. іл. — С. 103 — 107. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны; Кн. 2). — ISBN 985-6824-28-1. * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|2|}} * Ля чужых берагоў. — Мюнхен, 1955. С. 131. * Пашкевіч А. Зваротныя дарогі. — Беласток, 2001. С. 134. * Юрэвіч Л. Літаратурны рух на эміграцыі. — Мн., 2002. {{DEFAULTSORT:Сыч Пётр}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вілейскім раёне]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Мемуарысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі бітвы за Монтэ-Касіна]] [[Катэгорыя:Члены Згуртавання беларусаў у Вялікай Брытаніі]] [[Катэгорыя:Члены Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]] fzx9hvkcqzakb5d9nx5eyk3zmz8nk4e 0 30175 5202944 5176277 2026-09-20T22:07:15Z JerzyKundrat 174 /* Літаратура */ 5202944 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Імя = Ігнат Іпалітавіч Дамейка | Арыгінал імя = | Фота = Domeyko.jpg | Шырыня = | Подпіс = | Месца нараджэння = | Месца смерці = | Грамадзянства = | Навуковая сфера = [[геалогія]] і [[мінералогія]] | Месца працы = | Навуковая ступень = {{Навуковая ступень||}} | Навуковае званне = {{Навуковае званне||}} | Альма-матэр = | Навуковы кіраўнік = [[Валяр'ян Гурскі]] | Знакамітыя вучні = | Вядомы як = | Вядомая як = | Узнагароды і прэміі = | Роспіс = | Шырыня роспісу = | Сайт = | Вікікрыніцы = }} '''Ігна́т Даме́йка''', '''Ігна́т Іпалі́тавіч Даме́йка''' ({{lang-pl|Ignacy Domeyko}}, {{lang-es|Ignacio Domeyko}} ; {{ДН|31|7|1802}}, [[Мядзвядка (маёнтак)|маёнтак Мядзвядка]], [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскі павет]] [[Гродзенская губерня|Літоўска-Гродзенская губерня]], [[Расійская імперыя]] — {{ДС|23|1|1889}}, {{МС|Сант’яга|у Сант’яга|}}, [[Чылі]]; псеўданім і крыптанім: ''Жэгота''; ''Ign. D.'') — член [[таварыства філаматаў]], удзельнік [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Лістападаўскага паўстання 1830—1831 гадоў]], навуковец, рэфарматар, геолаг, мінеролаг, мемуарыст. Правёў большую частку жыцця і памёр у [[Чылі]], але таксама займае важнае месца ў навуцы і культуры [[Беларусь|Беларусі]], [[Літва|Літвы]] і [[Польшча|Польшчы]]. == Біяграфія == === Паходжанне роду === [[Файл:Miadźviadka, Damiejka. Мядзьвядка, Дамейка (N. Orda, 1864-76).jpg|міні|злева|Маёнтак Мядзведка на малюнку [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]]]] Належаў да сярэднезаможнага шляхецкага [[род Дамейкаў|роду Дамейкаў]] герба «[[Дангель (герб)|Дангель]]». Нарадзіўся 31 ліпеня 1802 г. у родавым [[Мядзвядка (маёнтак)|маёнтку Мядзвядка]] ({{lang-pl|Niedźwiadka Wielka}}) Навагрудскага павета [[Гродзенская губерня|Літоўска-Гродзенскай губерні]] (цяпер [[Карэліцкі раён]] [[Беларусь|Беларусі]]) у сям’і Іпаліта Казіміравіча Дамейкі і яго жонкі Караліны (са шляхецкага роду [[Анцуты|Анцутаў]]). Яго маці Караліна Анцута была цёткай [[Марыя Верашчака|Марыі Верашчакі]], у якую закахаўся паэт [[Адам Міцкевіч]], а таксама траюраднай сястрой [[Тадэвуш Рэйтан|Тадэвуша Рэйтана]] і [[Тадэвуш Касцюшка|Тадэвуша Касцюшкі]]<ref>[[З. Ю. Юркевіч]]. [https://ecology.basnet.by/Domeiko215/sbornik_Domeyko215.pdf Продкі Ігната Дамейкі па кудзелі: новыя архіўныя здабыткі]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Братам Ігната Дамейкі быў [[Адам Дамейка|Адам Іпалітавіч Дамейка]]. === Адукацыя === З [[1812]] года разам са старэйшым братам [[Адам Дамейка|Адамам]] вучыўся ў [[піяры|піярскай]] [[Шчучынская піярская школа|школе]] ў [[Шчучын]]е, падведамнай [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскаму ўніверсітэту]]. Гувернёрам братоў быў [[Ануфрый Петрашкевіч]]. Скончыўшы школу ў [[1816]] годзе, Ігнацы Дамейка паступіў на аддзяленне [[фізіка|фізікі]] і [[матэматыка|матэматыкі]] [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]. 14-гадовы Дамейка быў адным з самых юных студэнтаў універсітэта. У чэрвені [[1817]] года атрымаў ступень кандыдата філасофіі. Вучобу скончыў у першай палове [[1820]] года. Пазней, у [[1822]] годзе, наведваў лекцыі астранома [[Пётр Славінскі|Пятра Славінскага]], у [[1823]] годзе слухаў лекцыі філосафа {{нп5|Юзеф Галухоўскі|Галухоўскага|ru|Голуховский, Юзеф}} і гісторыка [[Іаахім Лялевель|Яўхіма Лелявеля]]. У чэрвені [[1822]] года яму была прысвоена ступень магістра філасофіі, таксама атрымаў ступень магістра матэматыкі. === Таварыства філаматаў і арышт === Яшчэ ў [[1819]] уступіў у студэнцкі «[[Таварыства саюз сяброў|Саюз сяброў]]», потым у [[Таварыства філаматаў]]<ref>[[Таісія Іванаўна Доўнар|Доўнар Т. І.]] Дамейка Ігнат Іпалітавіч // {{Крыніцы/Мысліцелі і асветнікі Беларусі, 1995|к}} С. 408.</ref> разам з [[Ян Чачот|Янам Чачотам]], [[Адам Міцкевіч|Адамам Міцкевічам]]. Меў канспіратыўнае імя Жэгота, пад гэтым імем яго ўвасобіў у сваёй паэме «[[Дзяды (паэма)|Дзяды]]» Адама Міцкевіч<ref>[[Наталля Мазоўка]]. Дамейка Ігнат Іпалітавіч // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 202.</ref>. Прымаў удзел у дзейнасці даччыных арганізацый філаматаў — таварыствы філадэльфістаў, [[Таварыства прамяністых|прамяністых]] і іншых, загадваў бібліятэкай філаматаў. Быў арыштаваны ў лістападзе [[1823]] года. Разам з большасцю арыштаваных філаматаў быў заключаны ў [[Царква Святой Тройцы і базыльянскі манастыр (Вільнюс)|базіліянскім манастыры Святой Троіцы]]. Дзякуючы намаганням сваякоў у студзені або лютым [[1824]] года Ігнат Дамейка быў вызвалены. Прысуд суда, змацаваны імператарам [[14 жніўня]] і абвешчаны [[6 верасня]] [[1824]] года, быў, у параўнанні з прысудамі, напрыклад, у дачыненні да [[Тамаш Зан (паэт)|Тамаша Зана]] або [[Ян Чачот|Яна Чачота]], мяккім: судовае рашэнне прадпісвала жыць пад наглядам паліцыі ў сямейным маёнтку без права куды б там ні было адлучацца. Яму было забаронена паступаць на дзяржаўную службу і займацца грамадскай дзейнасцю. [[Файл:Дзятлава. Краявіды (06).jpg|міні|злева|Сядзібны дом у Жыбуртоўшчыне]] Жыў пад наглядам паліцыі ў маёнтках свайго дзядзькі [[Ігнат Казіміравіч Дамейка|Ігната Казіміравіча Дамейкі]] ў [[Заполле (Лідскі раён)|Заполлі]] (цяпер [[Лідскі раён]]), потым у [[Жыбуртоўшчына|Жыбуртоўшчыне]] (цяпер [[Дзятлаўскі раён]]), дзе правёў агулам шэсць гадоў. Пераклаў на польскую мову песні {{нп5|Асіян|Асіяна|ru|Оссиан}} і [[Каран]] (разам са святаром Дыянізам Хлявінскім). Займаўся гаспадаркай — укараняў сельскагаспадарчыя навінкі, будаваў млыны, бровары, лесапільні. Жыццё памешчыка яго, аднак, не вабіла. Пазней [[Адам Міцкевіч|Міцкевіч]] у паэме «[[Дзяды (паэма)|Дзяды]]» паказаў Дамейку ў вобразе агранома Жэготы (так называлі яго сябры па ўніверсітэце). У [[1829]] годзе паліцэйскі нагляд быў з яго зняты. Гэта дазволіла прымаць удзел у легальнай грамадскай дзейнасці. У [[1830]] годзе ўдзельнічаў у дваранскім сходзе [[Гродзенская губерня|Літоўска-Гродзенскай губерні]] і, адпаведна, у дваранскіх выбарах. === Паўстанне і эміграцыя === [[Файл:Ignacy Domeyko.jpg|250px|thumb|Ігнат Дамейка, акварэльны партрэт Ю. Куроўскага]] У тым жа [[1830]] годзе ўпершыню выехаў з [[Паўночна-Заходні край|Літвы]]. Наведаў [[Варшава|Варшаву]], дзе сустрэўся з [[Іаахім Лялевель|Іаахімам Лялевелем]]. Калі ён вярнуўся на радзіму, пачалося [[Паўстанне 1830—1831 гадоў]]. Дамейка прыняў у ім удзел, ваяваў у корпусе {{нп5|Дэзідэрый Адам Хлапоўскі|Д. А. Хлапоўскага|ru|Хлаповский, Дезидерий}}, у адзін час разам з [[Эмілія Плятэр|Эміліяй Плятэр]] і яе стрыечнымі братамі {{нп5|Цэзарый Плятэр|Ц.|de|Cezary Plater}} і [[Уладзіслаў Плятэр|У. Плятэрамі]]. Быў ад’ютантам 25 пяхотнага палка. Пасля прайгранай бітвы пад [[Шаўляй|Шаўлямі]] летам [[1831]] года разам з іншымі паўстанцамі ў складзе корпуса [[Антоній Гелгуд|А. Гелгуда]] адступіў у [[Прусія|Прусію]], дзе быў інтэрнаваны ў [[Расійская імперыя|Расійскую імперыю]]. У канцы года атрымаў дазвол на выезд і ў пачатку [[1832]] года выехаў у [[Дрэздэн]]. Паводле рашэння [[Гродзенская губернская следчая камісія|Гродзенскай губернскай следчай камісіі]] ад [[8 кастрычніка]] [[1832]] года І. Дамейка быў аднесены да 2 разраду злачынцаў з канфіскацыяй маёмасці. Пасля ўдакладнення маёмасных правоў, Дамейка павінен быў уносіць у казну трэцюю частку ад даходу, гэты абавязак быў ускладзены на брата Адама Дамейку. У [[Каралеўства Прусія|Прусіі]] некаторы час жыў у [[Дрэздэн]]е, дзе зноў зблізіўся з [[Адам Міцкевіч|Адамам Міцкевічам]], меў зносіны з [[Антон Адынец|Антонам Адынцом]]. Выязджаў у [[Каралеўства Саксонія|Саксонію]], [[Швейцарыя|Швейцарыю]], наведаў [[Фрайберг]], дзе азнаёміўся з [[Горная Акадэмія Фрайберга|Горнай акадэміяй]]. Адтуль у ліпені [[1832]] разам з [[Адам Міцкевіч|А. Міцкевічам]] і іншымі эмігрантамі пераехаў у [[Парыж]]. === Францыя === Удзельнічаў у дзейнасці розных эмігранцкіх аб’яднанняў: член [[Таварыства літоўскіх і рускіх зямель]], Таварыства навуковай дапамогі, з [[1832]] Гісторыка-літаратурнага таварыства, Аб’яднання польскай эміграцыі. Дапамагаў Міцкевічу, з якім жыў, перапісваць эпічную паэму «[[Пан Тадэвуш]]» (паслужыў прататыпам эканома Жэготы, аднаго з герояў паэмы). Наведваў лекцыі ў [[Сарбона|Сарбоне]] і ў [[Калеж дэ Франс]], займаўся ў Батанічным садзе, удзельнічаў у геалагічных экскурсіях. Хіміі вучыўся ў [[Жан Батыст Дзюма|Жана Батыста Дзюма]], {{нп5|Луі Жак Тэнар|Луі Жака Тэнара|ru|Тенар, Луи Жак}}, [[Жазеф Луі Гей-Люсак|Жазефа Луі Гей-Люсака]], фізіцы — у [[Дамінік Франсуа Араго|Дамініка Франсуа Араго]]. У [[1834]]—[[1837]] гг. вучыўся ў {{нп5|Горная школа Парыжа|Горнай школе ў Парыжы|ru|Горная школа Парижа}}, якую скончыў з дыпломам. Яго выкладчыкам мінералогіі там быў {{нп5|Аляксандр Браньяр||ru|Броньяр, Александр}}, а геалогію выкладаў {{нп5|Жан Батыст Арман Луі Леонс Элі дэ Бамон|Элі дэ Бамон|ru|Эли де Бомон, Жан Батист Арман Луи Леонс}}. Ігнат Дамейка склаў геаграфічную, геалагічную і эканамічную карту былых земляў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] і напісаў да яе шырокія каментары (карта і каментарыі не была выдадзены; матэрыялы выкарыстоўваліся ў іншых выданнях). У [[1837]] годзе атрымаў дыплом горнага інжынера. У тым жа годзе прыняў запрашэнне горнай школы [[Ла-Серэна]] ў {{нп5|Какімба (рэгіён)|Какімба|ru|Кокимбо (регион)}} на поўдні [[Чылі]]. === Чылі === [[Выява:BustoDomeyko.JPG|thumb|250px|Бюст Дамейкі ў Чылійскім універсітэце]] [[Выява:TumbaDomeyko.JPG|thumb|250px|Магіла Дамейкі ў Сант’яга-дэ-Чылі]] Пасля запрашэння ў Чылі, Ігнат Дамейка за тры месяцы вывучыў [[Іспанская мова|іспанскую мову]]. У 1838—1846 гадах быў прафесарам у горнай школе Ла-Серэна (Какімба; зараз {{нп5|Універсітэт Ла-Серэна|універсітэт|es|Universidad de La Serena}} у гэтым горадзе носіць яго імя). Праводзіў разнастайныя даследаванні, камплектаваў мінералагічныя калекцыі, заснаваў фізічную лабараторыю, навуковую бібліятэку, заалагічную калекцыю. Па распрацаванай Дамейкам методыцы веды замацоўваліся практычнымі заняткамі [[хімія]]й, [[фізіка]]й, [[геалогія]]й. У [[1845]] годзе выпусціў кнігу на [[іспанская мова|іспанскай мове]] з апісаннем побыту, культуры, мовы індзейцаў [[Араўканы|араўканаў]], перакладзеную на некалькі моў. Пасля заканчэння тэрміну кантракта пераехаў у [[Сант’яга]] (Чылі), дзе быў з [[1846]] года прафесарам Чылійскага ўніверсітэта і ўзначальваў кафедру хіміі. У снежні [[1848]] года атрымаў чылійскае грамадзянства, летам [[1850]] года ажаніўся з чылійкай. У [[1852]] годзе быў прызначаны кіраўніком дэлегатуры па справах вышэйшай школы і з тых часоў энергічна займаўся арганізацыяй адукацыі і навуковых устаноў у Чылі. У [[1867]] годзе быў абраны [[рэктар]]ам [[Чылійскі ўніверсітэт|Чылійскага ўніверсітэта]], гэту пасаду праз чацвёра перавыбараў займаў да [[1883]] года. У заснаванай па яго ініцыятыве Горнай школе былі падрыхтаваны чылійскія нацыянальныя кадры выкладчыкаў горнай справы, геолагаў, мінералогіі. Упершыню арганізаваў шырокае вывучэнне геалогіі і мінералогіі Чылі, увёў у краіне метрычную сістэму, напісаў падручнікі па фізіцы і мінералогіі і ўспаміны. Арганізаваў метэаралагічную службу ў [[Сант’яга]] (Чылі). Працягваў займацца мінералагічнымі даследаваннямі, вывучаў знойдзены ў пустыні [[Пустыня Атакама|Атакама]] [[метэарыт]], даследаваў [[абарыген]]аў Паўднёвай Амерыкі. У гарах адкрыў паклады невядомага навуцы альгамату [[серабро|серабра]] — ''аркерату'', арганізаваў золатаздабычу і здабычу салетры. Яго вучань Ніколас Нарньё знайшоў багатую сярэбраную жылу, якую назваў імем свайго настаўніка — «Міна дэ Дамейка». Навуковыя працы (каля 130) пісаў пераважна на [[французская мова|французскай]] і [[іспанская мова|іспанскай]] мовах. Некалькімі выданнямі выйшаў яго падручнік і разам з тым навуковая праца {{lang-es|Elementos de mineralojia}} ([[1854]], [[1860]], [[1879]]), з некалькімі прыкладаннямі. Падтрымліваў сувязі з Бацькаўшчынай, пасылаючы ва ўніверсітэты [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшавы]] і [[Ягелонскі ўніверсітэт|Кракава]] свае працы і іншыя выданні, якія выходзілі ў Чылі, клапаціўся пра стварэнне ў [[Кракаў|Кракаве]] мінералагічнага музея. Стаў членам многіх еўрапейскіх навуковых таварыстваў. === Паездка ў Еўропу і апошнія гады === [[Файл:Ignacio Domeyko e hijos.jpg|250px|thumb|Ігнат Дамейка з сынамі]] Улетку [[1884]] года з сынамі прыбыў у [[Бардо]]. У [[Парыж]]ы сустрэўся з сябрамі юнацтва [[Уладзіслаў Ласковіч|Уладзіславам Ласковічам]] і [[Юзаф Багдан Залескі|Юзафам Багданам Залескім]], наведаў сям’ю [[Уладзіслаў Міцкевіч|Уладзіслава Міцкевіча]], сына знакамітага паэта. У [[Кракаў|Кракаве]] быў з энтузіязмам прыняты мясцовай навуковай грамадскасцю. У [[Варшава|Варшаве]] сустракаўся з [[Антон Адынец|Адынцом]], пабываў у [[Вільнюс|Вільні]], на радзіме ў Мядзведцы, у [[Мір (Карэліцкі раён)|Міры]] і [[Навагрудак|Навагрудку]] (у сучаснай Беларусі 17 населеных пунктаў, хоць неяк звязаных з Дамейкам), пакланіўся бацькоўскім магілам. Не выпадкова ён пісаў у свой час Адаму Міцкевічу з Чылі: ''«Натуральна, перарадзіцца я нiколi не здолею і спадзяюся на Бога, што я — ці ў Кардыльерах, або каля Панар (Вільня) — усё роўна памру літвінам…»''<ref>{{Cite web |url=http://rntbcat.org.by/belnames/F_HTM/Domeiko.HTML |title=Дамейка Ігнат Іпалітавіч — Беларускія імёны ў гісторыі |access-date=21 студзеня 2017 |archive-date=18 кастрычніка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161018000417/http://rntbcat.org.by/belnames/F_HTM/Domeiko.HTML |url-status=dead }}</ref>. Увосень вярнуўся ў Парыж. У [[1885]] годзе пабываў у [[Рым]]е (атрымаў аўдыенцыю ў [[Тытул Папы Рымскага|папы рымскага]] [[Леў XIII|Льва XIII]]) і [[Неапаль|Неапалі]], потым зноў наведаў Кракаў, адкуль з {{нп5|Пётр Семяненка|Пятром Семяненкам|ru|Семененко, Пётр}} адправіўся ў паломніцкае падарожжа па [[Святая зямля|Святой зямлі]]. Вярнуўшыся ў Парыж, неўзабаве зноў паехаў на радзіму і правёў там два з лішнім гады, толькі зрэдку ненадоўга адлучаўся. У красавіку [[1887]] года кракаўскі [[Ягелонскі ўніверсітэт]] прысвоіў Дамейку ступень ганаровага доктара медыцыны. Улетку [[1888]] года выехаў у Чылі. Па дарозе цяжка захварэў. Памёр у Сант’яга-дэ-Чылі [[23 студзеня]] [[1889]] года. Быў пахаваны на сродкі чылійскага ўрада; дзень пахавання быў абвешчаны днём нацыянальнай жалобы. == Узнагароды і памяць == [[Выява:Ihnat Damiejka (silver coin, revers).png|250px|thumb|Памятная манета Нацыянальнага банка РБ]] Ігнату Дамейку прысвоена званне Нацыянальнага героя Чылі, у Сант’яга яму ўстаноўлены помнік. Імем Ігната Дамейкі названая малая планета, адкрытая чылійскім астраномам {{нп5|Карлас Торэс|Карласам Торэсам|ru|Торрес, Карлос}} у [[1975]] годзе ([[астэроід]] {{нп5|2784 Дамейка||uk|2784 Домейко}}), мінерал [[дамейкіт]]<ref name="bel6">{{Крыніцы/БелЭн|6|||30}}</ref>, выяўлены самім Дамейкам у [[1844]] годзе ў Чылі, чылійскі [[аманіт]] {{bt-bellat||Parancyloceras domeykanum}}, выведзены ў Варшаве сорт [[Азалія|азаліі]], сямейства раслін {{bt-bellat||Domeykiaceae}} і некалькі яго відаў, [[Кактусы|кактус]] {{bt-bellat||Maihueniopsis domeykoensis}}, [[фіялка]] {{bt-bellat||Viola domeykiana}}, выкапнёвы слімак {{bt-bellat||Antarcticoceras domeykanum}} і малюск {{bt-bellat||Nautilus domeykus}}, нефармальная назва роду дыназаўраў {{bt-bellat||Domeykosaurus}}, віды [[плечаногія|плечаногіх]] {{bt-bellat||Terebratula ignaciana}} і {{bt-bellat||Terebratula domeykana}}, род птэразаўраў {{bt-bellat||Domeykodactylus}} і род выкапнёвых рыб {{bt-bellat||Domeykos}}, а таксама падвід лісіц {{bt-bellat||Lycalopex gymnocercus domeykoanus}}<ref name="ЗЯР">[http://www3.uj.edu.pl/alma/alma/43/01/12.html Zdzisław Jan Ryn, IGNACY DOMEYKO W NAZWACH WŁASNYCH] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070313020152/http://www3.uj.edu.pl/alma/alma/43/01/12.html |date=13 сакавіка 2007 }}</ref>. Імем Дамейкі таксама названы невялікі горад у [[Чылі]], універсітэт і вуліцы ў Сант’яга-дэ-Чылі, [[Вальпараіса]] і яшчэ ў васьмі гарадах Чылі, а таксама ў [[Вільнюс]]е, Навагрудку, [[Кардыльера Дамейка|горны хрыбет]] у [[Анды|Андах]], польская бібліятэка ў [[Буэнас-Айрэс]]е ({{lang-es|Biblioteca Polaca Ignacio Domeyko}}), некалькі ліцэяў, іншых навучальных і навуковых устаноў у Чылі, музей і абеліск у вёсцы [[Крупава (Лідскі раён)|Крупава]]<ref>[http://books.google.pl/books?id=3Eedyf3LEE4C&pg=PA189&lpg=PA189&dq=domeyko+krupow&source=bl&ots=mb-YfqVMZq&sig=RG6og4L_xyY2K3K_klYKbq6uB3k&hl=pl&sa=X&ei=vo0hT4b9G--M4gTehvDTCA&ved=0CC4Q6AEwAg#v=onepage&q=domeyko%20krupow&f=false Tomasz Krzywicki. Szlakiem Adama Mickiewicza po Nowogródczyźnie, Wilnie i Kownie: przewodnik.] ISBN 83-89188-51-1</ref> ([[Беларусь]], [[Лідскі раён]], паблізу месца нараджэння Дамейкі), дзе таксама імем Дамейкі названа вуліца<ref name="ЗЯР"/>. У Мядзведкаўскай СШ таксама адкрыты музей, а ў вёсцы ўстаноўлены бюст і памятны камень. У гонар Дамейкі выпускаліся паштовыя маркі ў Польшчы і Літве, таксама яму была прысвечана манета наміналам 2 злотых Польшчы, выпушчаная ў 2007 годзе. [[2002]] у сувязі з 200-годдзем нараджэння Дамейкі быў абвешчаны [[ЮНЕСКА]] Годам Ігнацы Дамейкі. Юбілейныя мерапрыемствы пад патранажам прэзідэнта Польшчы [[Аляксандр Квасьнеўскі|Аляксандра Квасьнеўскага]] і прэзідэнта Чылі [[Рыкарда Лагас]]а прайшлі ў Чылі, а таксама ў Беларусі і Літве. У верасні 2002 года ў варотах [[Царква Святой Тройцы і базыльянскі манастыр (Вільнюс)|базыльянскага манастыра Святой Тройцы ў Вільні]], дзе Дамейка знаходзіўся ў зняволенні падчас следства па справе філаматаў, была адкрыта мемарыяльная дошка з яго [[барэльеф]]ам (скульптар {{нп5|Валдас Бубялявічус||lt|Valdas Bubelevičius}}, архітэктар {{нп5|Ёнас Анушкявічус||ru|Jonas Anuškevičius}}). У Беларусі да 200-годдзя Дамейкі былі выпушчаны юбілейныя манеты наміналам 1 (з нікеля) і 20 (з срэбра) беларускіх рублёў, а таксама 100 папяровых беларускіх рублёў да 160-годдзя, якія пазней перасталі выпускацца. У Польшчы ў 2007 годзе была выпушчана манета наміналам у 2 злотых (са сплаву «[[Паўночнае золата]]»), прысвечаная Дамейку. == Сям'я == [[Выява:Domeyko y esposa.jpg|250px|thumb|Ігнат Дамейка з жонкай. 1854]] [[7 ліпеня]] [[1850]] г. ажаніўся з дваранкай-чылійкай Энрыкетай дэ Сатамаёр (Enriquetta de Sotomayor), ад якой меў дачку Аніту і сыноў Германа і Казіміра. == Бібліяграфія == * Moje podróże: Pamiętniki wygnańca. T. 1—3. Wroclaw etc., 1962—1963; * Filareci i Filomaci. Poznań, 1872; * Мае падарожжы. Мн., 2002. * Powstanie 1830—1831 r. na Litwe. * Listy do Wladislawa Laskowicza. {{зноскі}} == Літаратура == * Дамейка Леа-Пласа, Пас. Ігнат Дамейка: з Мядзвядкі —у Санцьяга-дэ-Чылі (1802—1889): пераклад з іспанскай [В. І. Раўчанка] / Пас Дамейка Леа-Пласа. — Мінск: Звязда, 2017. — 394 с. * Мысліцелі і асветниікі Беларусі. Энцыклапедычны даведнік. — Мінск: Беларуская энцыклапедыя, 1995. ISBN 985-11-0016-1. С. 408—411.{{ref-be}} * Ignacy Domeyko. Moje podróże: pamiętniki wygnańca. Wrocław: Ossolineum, 1962.{{ref-pl}} * Jadwiga Garbowska, Krzysztof Jakubowski. Ignacy Domeyko: (1802—1889). Warszawa — Lida: Towarzystwo Kultury Polskiej Ziemi Lidzkiej, 1995. ISBN 83-901353-6-1.{{ref-pl}} * Zdzisław Jan Ryn. Ignacio Domeyko — ciudadano de dos patrias. Antofagasta: Universidad Catolica del Norte, 1994.{{ref-pt}} * Zdzisław Jan Ryn. Ignacy Domeyko — obywatel świata. Kraków, Jagiellonian University Press, 2002. ISBN 83-233-1552-3. [http://www.wuj.pl/index.php?DID=0x00170100030001000000000000000561 review] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070929045750/http://www.wuj.pl/index.php?DID=0x00170100030001000000000000000561 |date=29 верасня 2007 }}, Polish language {{ref-pl}} * Гарбачова В. В. Паўстанне 1830-31 гадоў у лёсе Ігнація Дамейкі; * Ігнат Дамейка — светач сусветнай цывілізацыі: Матэрыялы VI Карэліцкіх чытанняў (г. п. Мір, 12 вер. 2002 г.) Рэдкал.: Л. Уладыкоўская-Канаплянік (гал. рэд.) і інш. — Мн.: «Энцыклапедыкс», 2002. — 136 с. * {{Крыніцы/ЭГБ|3}} * [http://pawet.net/book/domeyko_by.html Garbowska J., Jakubowski Kr. Ignacy Domeyko. Warszawa — Lida, 2000.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090105183754/http://pawet.net/book/domeyko_by.html |date=5 студзеня 2009 }} {{ref-be}} {{ref-pl}} — Эл.рэсурс [http://pawet.net/ pawet.net] * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|}} * [http://pawet.net/library/history/city_district/data_people/scientists/domeyko/01/Ігнацій_Дамейка._Жыццё_і_справы.html Garbowska Jadwiga, Krzysztof Jakubowski. Ігнацій Дамейка. Жыццё і справы;] * [http://adradjency.narod.ru/zmagary/dameyka.html ДАМЕЙКА Ігнат Ігнатавіч ] * [http://www.sb.by/post/151182/ Адам Мальдис. Слишком быстро забытый юбилей] == Спасылкі == {{commonscat|Ignacy Domeyko}} * [http://www.genealog.cl/Chile/D/Domeyko/#Chile Genealogia rodu Domeyko] * [http://www.senat.gov.pl/k5/dok/dr/050/097.htm Uchwała Senatu z okazji 200-lecia urodzin I. Domeyki] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120112220828/http://www.senat.gov.pl/k5/dok/dr/050/097.htm |date=12 студзеня 2012 }} * [http://csl.bas-net.by//Web/Pages/Science-history/history04.asp Игнат Домейко] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130606093911/http://csl.bas-net.by/Web/Pages/Science-history/history04.asp |date=6 чэрвеня 2013 }} в базе данных «История белорусской науки в лицах» Центральной научной библиотеки им. Я.Коласа НАН Беларуси {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дамейка Ігнат Іпалітавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Навагрудскім павеце (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Навучэнцы Шчучынскай піярскай школы]] [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1830—1831 гадоў]] [[Катэгорыя:Эмігранты з Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Географы Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Польскамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Географы XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Карана]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на польскую мову]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Геолагі Чылі]] [[Катэгорыя:Мінералогі Чылі]] [[Катэгорыя:Географы Польшчы]] [[Катэгорыя:Геолагі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Рэктары]] [[Катэгорыя:Ганаровыя дактары Ягелонскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Філарэты]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] [[Катэгорыя:Дамейкі|Ігнат]] f9lnxztmv8a558xkikd2ofts6zki9bw 14 30364 5202876 3454137 2026-09-20T19:42:39Z JerzyKundrat 174 5202876 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара]] [[Катэгорыя:Эмігранты з Беларусі]] 4mbklgu3dw2kmmb2gqp7ufo3vgpmuh2 0 31383 5203135 4852040 2026-09-21T10:25:26Z Autumndancer 168015 /* Гісторыя */ 5203135 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Айдаха''' ({{lang-en|Idaho}}, {{IPA|[ˈaɪdəhoʊ]}}) — [[Штаты ЗША|штат]] [[ЗША]] на [[Ціхі акіян|ціхаакіянскім]] {{iw|Паўночны захад ЗША|Паўночным захадзе ЗША|en|Northwestern United States}} ў групе [[Горныя штаты|горных штатаў]]. Айдаха мяжуе з шасцю штатамі ЗША і канадскай правінцыяй [[Брытанская Калумбія]] на поўначы. Па даных перапісу насельніцтва ЗША 2020 года, у штаце жыло {{num|1841377}} чалавек. Па колькасці насельніцтва ён займае 39-е месца сярод штатаў ЗША. Плошча Айдаха складае {{num|216632}} км², што робіць яго 14-м па велічыні штатам ЗША. Самы буйны горад штата і яго [[Спіс сталіц ЗША|сталіца]] — [[Бойсэ]]. У ім жа размешчаны асноўныя ўрадавыя ўстановы штата, у тым ліку {{iw|легіслатура Айдаха||en|Idaho Legislature}}. Каля паловы насельніцтва жыве ў гарадах. Этнічны склад: немцы — 18,9 %, англічане — 18,1 %, ірландцы — 10 %, «амерыканцы» — 8,4 %, нарвежцы — 3,6 %, шведы — 3,5 % <ref name="Этнічны склад Айдаха">[http://www.work-n-travel.ru/usa_idaho.html Этнічны склад штата Айдаха] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110216115357/http://www.work-n-travel.ru/usa_idaho.html |date=16 лютага 2011 }}</ref>. == Тапаніміка == [[Файл:Birds-of-prey-nca-snake-id.png|200px|справа|thumb|Світанак над [[Нацыянальны запаведнік драпежных птушак ракі Снейк|Нацыянальным запаведнікам драпежных птушак ракі Снэйк]].]] Сярод гісторыкаў няма адзінай думкі адносна паходжання назвы штата. Паводле аднаго тлумачэння, у 1860 годзе [[Лабізм|лабіст]] ад шахцёраў {{iw|Джордж Уілінг||en|George M. Willing}} прапанаваў [[Кангрэс Злучаных Штатаў Амерыкі|кангрэсу]] даць новай [[Тэрыторыя Каларада|тэрыторыі]], якая зараз з’яўляецца штатам [[Каларада]], назву «Айдаха». Паводле яго слоў, на мове племя [[Шашоны|шашонаў]] гэтае слова азначала «горны самацвет» ({{lang-en|gem of the mountains}}). Аднак у кангрэсе засумняваліся ў довадах Уілінга адносна паходжання слова, а новай тэрыторыі надалі імя «Каларада». Пры гэтым адзін з гарадоў Каларада яшчэ ў 1859 годзе<ref name="rees">{{кніга |аўтар = John E. Rees. |загаловак = Idaho — its meaning, origin and application |спасылка = https://archive.org/details/idahoitsmeaningo00reesrich |месца = Portland |выдавецтва = The Ivy Press |год = 1917 |allpages = 16 |isbn = 1113409312 }}</ref> названы Айдаха (з 1866 года — [[Айдаха-Спрынгс (Каларада)|Айдаха-Спрынгс]])<ref>{{cite web|url=http://www.historicidahosprings.com/history/facts_trivia.php|url-status=dead|title=Fun Facts and Trivia — Historic Idaho Springs|publisher=Historical Society of Idaho Springs|lang = en|accessdate=2010-10-17|archiveurl=https://www.webcitation.org/61Ac4sj4u?url=http://www.historicidahosprings.com/history/facts_trivia.php|archivedate=2011-08-24}}</ref>. Пазней Уілінг нібы прызнаўся ў тым, што гэтае слова з’яўляецца выдумкай<ref>{{кніга |аўтар = Richard W. Etulain, Bert W. Marley. |частка = Origins of the Name 'Idaho' |загаловак = The Idaho heritage: a collection of historical essays |спасылка = http://imnh.isu.edu/digitalatlas/geog/explore/essay.pdf |выдавецтва = Idaho State University Press |год = 1974 |allpages = 230 |archivedate = 2013-01-20 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20130120065016/http://imnh.isu.edu/digitalatlas/geog/explore/essay.pdf }}</ref><ref>{{артыкул |аўтар = Erl H. Ellis. |загаловак = That Word «Idaho» |месца = Denver |выдавецтва = Western Folklore |год = 1951 |нумар = 4 }}</ref>. Паводле іншага тлумачэння, слова «айдаха» (у перадачы {{lang-en|ee-dáh-how}} — ''«і-да́-хоў»'') на мове шашонаў значыла «ўзыходзіць Сонца»; слова можа таксама паходзіць з мовы племя [[арапаха]]<ref name="rees"/>. Па трэцяй версіі, слова «айдаха» (''ídaahę́'') азначае «вораг»; яно ўжывалася племем [[Атабаскі|атабаскаў]] для абазначэння племя [[Каманчы|каманчаў]]<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Idaho|title=Online Etymology Dictionary|lang = en|accessdate=2010-10-17|archiveurl=https://www.webcitation.org/61Ac5ZguZ?url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Idaho|archivedate=2011-08-24}}</ref>. 9 чэрвеня 1860 года па рацэ [[Калумбія (рака)|Калумбія]] быў пушчаны [[параход]], названы «Айдаха» ({{lang-en|Idaho(e)}})<ref name="rees"/><ref>{{cite web|url=http://www.visitidaho.org/press/about/idahos_name.htm|title=Idaho's Name|publisher=Official Idaho Vacation and Travel Planning Guide|lang = en|accessdate=2010-10-17|archiveurl=https://www.webcitation.org/61Ac63g5B?url=http://www.visitidaho.org/press/about/idahos_name.htm|archivedate=2011-08-24}}</ref>. У яго гонар у 1861 годзе была названа новаствораная акруга [[Айдаха (акруга)|Айдаха]]. У 1863 годзе ад [[Тэрыторыя Вашынгтон|тэрыторыі Вашынгтон]] аддзялілася новая [[Тэрыторыя Айдаха|тэрыторыя]], названая ў гонар акругі<ref>{{cite web|url=http://www.accessidaho.org/aboutidaho/county/idaho.html|url-status=dead|title=Idaho County|publisher=Idaho.gov|lang = en|accessdate=2010-10-17|archiveurl=https://www.webcitation.org/61Ac6VxBM?url=http://www.accessidaho.org/aboutidaho/county/idaho.html|archivedate=2011-08-24}}</ref>. І ў 1890 годзе тэрыторыя Айдаха атрымала статус штата<ref>{{cite web|url=http://www.history.com/this-day-in-history/idaho-becomes-43rd-state|title=Idaho becomes 43rd state|publisher=history.com|lang=en|accessdate=2012-06-10|archiveurl=https://www.webcitation.org/68d4YZxDx?url=http://www.history.com/this-day-in-history/idaho-becomes-43rd-state|archivedate=2012-06-23}}</ref>. == Гісторыя == [[Файл:LuckyFridayMineID.jpg|thumb|170px|Горная здабыча развіта ў Айдаха і дагэтуль<br />(сярэбраная шахта Лакі-Фрайдэй каля [[Кер-д’Ален (Айдаха)|Кер-д’Алена]])]] Артэфакты з [[Позні палеаліт|познепалеалітычнай]] стаянкі Куперс-Феры (''{{lang|en|Cooper's Ferry}}'') на рацэ [[Салмон (прыток Снейка)|Салмон]] (вадазбор Калумбіі) у штаце Айдаха (фрагменты костак млекакормячых, {{iw|Асваенне агню старажытнымі людзьмі|рэшткі спаленага вугалю|ru|Освоение огня древними людьми}}) датуюцца перыядам 15,28-16,56 тыс. гадоў таму. [[Каменныя прылады]] з Айдаха маюць падабенства з індустрыяй [[Позні плейстацэн|познеплейстацэнавай]] стаянкі Камісіратакі 2 (Kamishirataki 2) на востраве [[Хакайда]] (Японія). Гэта сведчыць аб тым, што людзі першапачаткова мігравалі ў Амерыку ўздоўж ціхаакіянскага ўзбярэжжа, але не выключае наступных міграцый чалавека ў больш позні час праз вольны ад лёду калідор ад Берынгіі да цяперашняй Дакоты, які адкрыўся паміж [[Кардыльерскі ледавіковы шчыт|Кардыльерскім]] і [[Лаўрэнційскі ледавіковы шчыт|Лаўрэнційскім]] кантынентальнымі ледавіковымі шчытамі ў канцы [[плейстацэн]]у, як мяркуе палеагенаміка<ref>''Loren G. Davis'' et al. [https://science.sciencemag.org/content/365/6456/891 Late Upper Paleolithic occupation at Cooper’s Ferry, Idaho, USA, ~16,000 years ago] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190905071614/https://science.sciencemag.org/content/365/6456/891 |date=5 верасня 2019 }}, 30 Aug 2019</ref>. Па некаторых ацэнках, [[палеаіндзейцы]], з’явіліся на прасторах Айдаха ў XIII тысячагоддзі да н. э., бо ў пячоры Уілсан-Б’ют каля горада Туін-Фолс былі выяўленыя адны з найболей старажытных на тэрыторыі ЗША наканечнікі стрэл<ref>{{cite web|title=Wilson Butte Cave|publisher=Bureau of Land Management|url=http://www.blm.gov/id/st/en/fo/shoshone/wilson_butte_cave.html|url-status=dead|lang=en|accessdate=2010-11-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/61Ac7nF1w?url=http://www.blm.gov/id/st/en/fo/shoshone/wilson_butte_cave.html|archivedate=2011-08-24}}</ref>. Плямёны індзейцаў былі геаграфічна падзелены на некалькі культурных абласцей. Сярод найбуйнейшых можна вылучыць плямёны [[не-персе]] і [[Паютэ|паютаў]]<ref>{{cite web|url=http://imnh.isu.edu/digitalatlas/geog/native/text/main.htm|title=The Peoples of Idaho: Native Settlers|publisher=Idaho Museum of Natural History|lang=en|accessdate=2010-11-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/61Ac8NDCr?url=http://imnh.isu.edu/digitalatlas/geog/native/text/main.htm|archivedate=2011-08-24}}</ref><ref>{{кніга |аўтар = Jill Foran. |загаловак = Idaho. A guide to American states, American States Series |спасылка = https://books.google.com/books?id=zafggckWtyYC |выдавецтва = Weigl Publishers Inc. |год = 2002 |pages = 17 |allpages = 32 }}</ref>. Усяго на момант прыходу еўрапейцаў у Айдаха насяляла каля 8000 індзейцаў<ref name="culture">{{cite web|url=http://www.visitidaho.org/press/about/idaho_culture.htm|title=Idaho Culture|publisher=Official Idaho Vacation and Travel Planning Guide|lang=en|accessdate=2011-09-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/65BpEqjzw?url=http://www.visitidaho.org/press/about/idaho_culture.htm|archivedate=2012-02-04}}</ref>. Першымі [[Еўрапеоідная раса|еўрапеоідамі]], якія ўвайшлі на прастору Айдаха, сталі члены [[Экспедыцыя Льюіса і Кларка|экспедыцыі Льюіса і Кларка]], якія прайшлі праходам Лемхай 12 жніўня 1805 года<ref>{{cite web|url=http://www.nps.gov/nr/travel/lewisandclark/lem.htm|url-status=dead|title=Lemhi Pass—Lewis and Clark Expedition|publisher=A National Register of Historic Places Travel Itinerary|lang=en|accessdate=2010-11-10|archiveurl=https://www.webcitation.org/61Ac9K82A?url=http://www.nps.gov/nr/travel/lewisandclark/lem.htm|archivedate=2011-08-24}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.blm.gov/pgdata/etc/medialib/blm/id/special_areas/lewis_and_clark_backcounty.Par.84759.File.dat/LCBackCountryByway_web.pdf|url-status=dead|title=The Lewis and Clark Back Country Byway and Adventure Road|publisher=Bureau of Land Management|lang=en|accessdate=2010-11-11|archiveurl=https://www.webcitation.org/61AcA3a2l?url=http://www.blm.gov/pgdata/etc/medialib/blm/id/special_areas/lewis_and_clark_backcounty.Par.84759.File.dat/LCBackCountryByway_web.pdf|archivedate=2011-08-24}}</ref>. У наступныя гады землі Айдаха пачалі актыўна даследавацца [[трапер]]амі пушных кампаній. Акрамя таго, тэрыторыя Айдаха, тады яшчэ частка Арэгонскай зямлі, стала прадметам тэрытарыяльнай спрэчкі паміж ЗША і Вялікабрытаніяй. [[Арэгонскі дагавор|Канчатковы дагавор]], які замацоўваў Арэгонскую зямлю за ЗША, быў складзены паміж ЗША і Брытаніяй толькі 15 чэрвеня 1846 года<ref>{{cite web|url=http://www.lexum.umontreal.ca/ca_us/en/cus.1846.28.en.html|title=Treaty between Her Majesty and the United States of America, for the Settlement of the Oregon Boundary|publisher=Université de Montréal|lang=en|accessdate=2010-11-20|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20030903170221/http://www.lexum.umontreal.ca/ca_us/en/cus.1846.28.en.html|archivedate=2003-09-03}}</ref>. Да таго часу пушныя рэсурсы ў значнай ступені былі вычарпаныя. Але ў 1850-1860-я гады на тэрыторыі Айдаха выявіліся багатыя радовішчы [[золата]], што прывяло да бурнага прытоку старацеляў і падставы першых гарадоў. Як следства, значна вырасла колькасць канфліктаў паміж першапасяленцамі і карэнным насельніцтвам. Адным з найбуйнейшых канфліктаў стала [[разня на рацэ Бер]], падчас якой загінула некалькі сотняў чалавек. 4 сакавіка 1863 года прэзідэнтам [[Аўраам Лінкальн|Аўраамам Лінкальнам]] быў падпісаны ўказ аб арганізацыі тэрыторыі Айдаха. Неўзабаве пасля гэтага ў Айдаха ўзрасло палітычнае супрацьстаянне [[Мармоны|мармонаў]] і іхніх супернікаў. У сувязі з гэтым у 1886—1887 гадах Айдаха знаходзіўся на мяжы падзелу паміж штатамі [[Вашынгтон (штат)|Вашынгтон]] і [[Невада]]. Аднак прэзідэнт [[Стывен Гровер Кліўленд|Кліўленд]] гэтага не дапусціў. У рамках урэгулявання канфлікту ў Айдаха быў у тым ліку заснаваны першы [[Айдахаўскі ўніверсітэт|ўніверсітэт]]. За час знаходжання Айдаха ў статусе тэрыторыі яго насельніцтва павялічылася ў некалькі разоў: з {{num|17804}} чалавек у 1870 годзе да {{num|88548}} у 1890 годзе. Акрамя гэтага, у Айдаха былі праведзены чыгунка, тэлеграфная і тэлефонная лініі<ref name="periods">{{cite web|url=http://www.history.idaho.gov/sites/default/files/uploads/reference-series/0460.pdf|url-status=dead|title=Idaho Political Periods|publisher=Idaho State Historical Society|lang = en|accessdate=2012-05-22|archiveurl=https://www.webcitation.org/68eadmaHM?url=http://www.history.idaho.gov/sites/default/files/uploads/reference-series/0460.pdf|archivedate=2012-06-24}}</ref>. 3 ліпеня 1890 года Айдаха атрымаў статус штата, 43-га па ліку. Першыя гады існавання маладога штата былі азмрочаны шматлікімі забастоўкамі шахцёраў. Губернатару [[Фрэнк Сцюненберг|Сцюненбергу]] давялося звяртацца да федэральных уладаў каб яны ўвялі войскі ў Айдаха. Пазней губернатар быў забіты бомбай на двары ўласнага дома. У канцы XIX — пачатку XX стагоддзя штат праводзіў прагрэсіўную палітыку. Так, у 1896 і 1916 гадах, яшчэ да прыняцця на федэральным узроўні, у Айдаха былі ўведзены [[Жаночае выбарчае права|выбарчыя правы для жанчын]]<ref>{{cite web|url=http://law2.umkc.edu/faculty/projects/ftrials/conlaw/nineteenthkobach.html|title=WOMAN SUFFRAGE AND THE NINETEENTH AMENDMENT|publisher=UMKC School of Law|author=Kris Kobach.|lang=en|accessdate=2012-05-24|archiveurl=https://www.webcitation.org/68d4ZI2To?url=http://law2.umkc.edu/faculty/projects/ftrials/conlaw/nineteenthkobach.html|archivedate=2012-06-23}}</ref> і [[сухі закон]]<ref>{{cite web|url=http://www.boiseweekly.com/boise/wicked-waters-explores-demon-liquor-in-idaho/Content?oid=2645534|title=Wicked Waters Explores Demon Liquor in Idaho|publisher={{iw|Boise Weekly}}|lang=en|accessdate=2012-05-24|archiveurl=https://www.webcitation.org/68d4Zj6RM?url=http://www.boiseweekly.com/boise/wicked-waters-explores-demon-liquor-in-idaho/Content?oid=2645534|archivedate=2012-06-23}}</ref> адпаведна. Сельскагаспадарчы сектар эканомікі штата сур’ёзна пацярпеў падчас {{iw|Біржавы крах 1929 года|крызісу 1929 года|en|Wall Street Crash of 1929}}. «[[Новы курс Рузвельта]]» меў у штаце стрыманую падтрымку. Губернатар [[Чарлз Бенджамін Рос|Чарлз Рос]], адказны за яго прасоўванне, быў больш прыхільнікам {{iw|Аграрызм|аграрызму|en|Agrarianism}}, чым курсу Рузвельта<ref>{{cite web|url=http://genealogytrails.com/ida/idahostate/governors.html|title=Idaho State Governors|publisher=Genealogy Trails|lang=en|accessdate=2012-05-24|archiveurl=https://www.webcitation.org/68d4aorKC?url=http://genealogytrails.com/ida/idahostate/governors.html|archivedate=2012-06-23}}</ref>. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў штаце былі адкрыты два лагеры для [[Інтэрніраванне японцаў у ЗША|інтэрніраваных грамадзян японскага паходжання]]. Першы лагер быў размешчаны ў 50 кіламетрах ад горада {{iw|Кускія (Айдаха)|Кускія|en|Kooskia, Idaho}} і дзейнічаў з сярэдзіны 1943 да сярэдзіны 1945 года. У ім утрымлівалася да 265 грамадзян японскага паходжання з больш за 20 штатаў, а таксама з [[Мексіка|Мексікі]], [[Панама|Панамы]] і [[Перу]]<ref>{{cite web|url=http://www.uiweb.uidaho.edu/aacc/KOOSKIA.HTM|title=Asian American Comparative Collection: The Kooskia Internment Camp Project|publisher=University of Idaho|lang=en|accessdate=2012-06-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/68d4bG9aS?url=http://www.uiweb.uidaho.edu/aacc/KOOSKIA.HTM|archivedate=2012-06-23}}</ref>. Іншы лагер, які цяпер прызнаны гістарычнай славутасцю Мінідока, быў размешчаны ў пустыннай мясцовасці ў акрузе {{iw|Джэром (акруга)|Джэром|en|Jerome County, Idaho}}. Ён дзейнічаў са жніўня 1942 да кастрычніка 1945 года. Максімальная колькасць насельніцтва лагера складала 9397 чалавек<ref>{{cite web|url=http://www.nps.gov/history/history/online_books/anthropology74/ce3g.htm|url-status=dead|title=A Brief History of Japanese American Relocation During World War II|publisher=nps.gov|lang=en|accessdate=2012-06-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/68d4bsRXJ?url=http://www.nps.gov/history/history/online_books/anthropology74/ce3g.htm|archivedate=2012-06-23}}</ref>. З сярэдзіны XX стагоддзя прадстаўнікамі ўлады ў Айдаха становяцца пераважна [[Рэспубліканская партыя ЗША|рэспубліканцы]]<ref name="periods" />. Сёння [[Горная справа|горная здабыча]] і [[сельская гаспадарка]], якая ў значнай частцы занята вырошчваннем бульбы, застаюцца немалаважнымі галінамі эканомікі Айдаха<ref>{{cite web|url=http://www.city-data.com/states/Idaho-Economy.html|title=Idaho — Economy|publisher=city-data.com|lang=en|accessdate=2012-06-10|archive-date=2014-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20140428064936/http://www.city-data.com/states/Idaho-Economy.html|url-status=live}}</ref>. == Геаграфія == Айдаха мяжуе з шасцю штатамі і канадскай правінцыяй. На ўсходзе — са штатамі [[Ваёмінг]] і [[Мантана]], на захадзе — з [[Арэгон]]ам і [[Вашынгтон (штат)|Вашынгтонам]], на поўдні — з [[Юта]]й і [[Невада]]й, і на поўначы з канадскай правінцыяй [[Брытанская Калумбія]]. Вялікую частку Айдаха займае паўднёвая ўскраіна Калумбійскага плато і [[Скалістыя горы]] вышынёй да 3857 м. На паўднёвым захадзе — пласкагор’е, даліна ракі [[Снейк]], штат практычна цалкам размешчаны ў басейне ракі [[Калумбія (рака)|Калумбія]]. Вечназялёныя лясы займаюць каля двух трацін яго тэрыторыі. Па плошчы нацыянальных лясных заказнікаў Айдаха займае 3-е месца ў краіне. == Клімат == Клімат кантынентальны. Сярэдняя тэмпература студзеня ад −2 да −7, ліпеня ад +20 да +25. Ападкаў 300—500 мм на год. == Вядомыя асобы == * [[Сара Луіз Пейлін]] * [[Лана Цёрнер]] (1921—1995) — актрыса == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1}} {{Адміністрацыйныя адзінкі ЗША}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Айдаха| ]] [[Катэгорыя:Штаты ЗША]] 4obzotwg7a5vfu5anvr254wavkkctwg 0 43205 5202725 5188737 2026-09-20T13:27:17Z JerzyKundrat 174 /* Пасляваенны час. Савецкая Беларусь */ вікіфікацыя 5202725 wikitext text/x-wiki [[Файл:Biblia Ruska.jpg|thumb|Псалтыр [[Ф. Скарына|Ф. Скарыны]] (1517)]] '''Беларуская літаратура''' — [[літаратура]] на [[Беларуская мова|беларускай мове]] і іншых мовах, створаная на землях [[Беларусь|Беларусі]], а таксама беларусамі за яе межамі. == Гісторыя == === Да XVI ст. === [[Файл:Lithuanian Statute I.jpg|right|thumb|Першы аркуш Статута ВКЛ (1529)]] {{main|Старажытнабеларуская літаратура}} Зараджэнне літаратуры на беларускіх землях выклікана надзённымі патрэбамі культурна-гістарычнага развіцця і непасрэдна звязана са з’яўленнем у Х ст. ва ўсходніх славян пісьменства, чаму спрыяла і прыняцце [[хрысціянства]]. Яна абапіралася на багатыя традыцыі фальклору, грэка-візантыйскай літаратуры і спачатку развівалася ў цеснай сувязі з літаратурай [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]]. На Беларусі ў эпоху сярэднявечча бытавалі ўсе асноўныя віды, жанры і творы старажытнай літаратуры, якая вызначалася сур’ёзнасцю зместу, значнасцю тэм, праблем і герояў, высокай ідэйнасцю, сінкрэтызмам, з перавагай твораў царкоўна-рэлігійнага характару. Найбуйнейшымі цэнтрамі пісьменства былі [[Полацк]] і [[Смаленск]], дзе перапісваліся розныя творы богаслужэбнага прызначэння, узніклі шматлікія помнікі дзелавой літаратуры, свецкай і клерыкальнай (граматы, пасланні, словы і інш.), вяліся мясцовыя [[летапіс]]ы, складзены арыгінальныя жыціі [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні Полацкай]] і Аўрамія Смаленскага. У [[Тураў|Тураве]] вырас і тварыў славуты майстар аратарскай прозы [[Кірыла Тураўскі]] (ХІІ ст.). Развіццю пісьменства і літаратуры ў XII—XV ст. садзейнічалі палітычнае аб’яднанне беларускіх зямель у [[ВКЛ]] і завяршэнне фарміравання беларускай народнасці са сваёй адметнай культурай. Росквіт беларускай літаратуры наступіў у [[XVI ст.]]. Старабеларуская мова была афіцыйнай мовай [[Вялікае княства Літоўскае|Вялікага княства Літоўскага]] ([[Статуты Вялікага княства Літоўскага|Статуты ВКЛ]] 1529, 1566 і 1588 г., палемічная рэлігійная літаратура). У гэты перыяд актыўна развівалася дзелавое пісьменства, з’явіліся пераклады твораў зарубежнай літаратуры на беларускую мову. 3 Беларуссю звязаны найбольш плённы перыяд жыцця і творчай дзейнасці балгарскага пісьменніка [[Цамблак]]а Грыгорыя. У 1-й пал. XV ст. зарадзілася агульнадзяржаўнае летапісанне, у якім творча выкарыстаны старажытна-рускія літаратурныя традыцыі. Першыя беларуска-літоўскія летапісныя помнікі («[[Летапісец вялікіх князёў літоўскіх]]» і [[Беларуска-літоўскі летапіс (1446)|Беларуска-літоўскі летапіс, 1446]]) адлюстравалі выдатную ролю літоўска-беларускай дзяржавы ў тагачаснай Еўропе і сталі здабыткам беларускай гістарычнай прозы. Важныя культурна-гістарычныя зрухі ў жыцці беларускага грамадства, рост духоўных запатрабаванняў, зараджэнне рэнесансавага гуманізму, пашырэнне сувязей з перадавымі краінамі Еўропы, узнікненне кнігадрукавання і іншыя фактары спрыялі развіццю беларускай літаратуры ў XVI ст. Літаратурныя жанры ў мінулым мелі пераважна службова-прыкладны, дзелавы ўжытак. Мастацкі вымысел не быў асноўным прынцыпам адлюстравання рэчаіснасці, таму даўняя літаратура вызначаецца своеасаблівым гістарызмам. Асновай зместаў многіх твораў служылі рэальныя гістарычныя асобы і падзеі. Творы некаторых жанраў (хаджэнні, летапісы і хронікі, дзённікі і мемуары) мелі выразную гісторыка-дакументальную аснову. Каштоўныя звесткі пра свой час меліся і ў помніках агіяграфіі (жыціі), гістарычных аповесцях і паэмах («[[Слова пра паход Ігаравы]]», «Сказанне пра Мамаева пабоішча»), хранографах і інш. Спалучэнне дакладнага гістарычнага факта і літаратурнага вымыслу, сінтэз дакументальна-дзелавога і вобразна-мастацкага апісання рэчаіснасці надавалі творам тагачаснага пісьменства сінкрэтычны характар. З пачатку XVI ст. беларускія кнігі сталі друкавацца. У эпоху Адраджэння высокай дасканаласці дасягнула беларуская літаратурная мова, створаны выдатныя помнікі прававой думкі беларускага і літоўскага народаў ([[Статуты ВКЛ]] 1529, 1566, 1588), з’явіліся новыя віды і жанры (кніжная паэзія, рэфармацыйная публіцыстыка, гісторыка-мемуарная проза, драматургія), склалася плеяда таленавітых літаратараў, узмацніліся працэсы секулярызацыі і гуманізацыі літаратуры. Этапнае значэнне ў гісторыі беларускай літаратуры мела шматгранная творчая дзейнасць асветніка-гуманіста, першадрукара, пісьменніка і перакладчыка [[Ф. Скарына|Ф. Скарыны]]. Першая друкаваная кніга на беларускай мове — «[[Псалтыр]]» — надрукаваная ім у [[Прага|Празе]] ў 1517. Гэта была першая кніга, [[кнігадрукаванне|надрукаваная]] на мове ўсходнеславянскай групы. Францыск Скарына стаў заснавальнікам новага, гуманістычнага тыпу перакладу ва Усходняй Еўропе, пачынальнікам беларускага вершаскладання, аўтарам змястоўных і дасканалых прадмоў, у якіх вытокі беларускай філалагічнай навукі і літаратурнай крытыкі. Першую рэнесансавую паэму аб роднай зямлі «Песня пра зубра» склаў на лацінскай мове [[М. Гусоўскі]]. У беларускім летапісанні XVI ст. ўзмацніліся ідэі дзяржаўнага патрыятызму, пагадовы дакументальна-дзелавы выклад падзей стаў спалучацца з жывым, займальна-белетрыстычным іх апісаннем, а нацыянальная гісторыя стала падавацца як самабытная і самацэнная з’ява. Найбольш поўна і літаратурна дасканала яна выкладзена ў «[[Хроніка Быхаўца|Хроніцы Быхаўца]]», апошнім агульнадзяржаўным летапісным зводзе, прысвечаным гістарчнай мінуўшчыне Літвы і Беларусі ад легендарных часоў да пач. XVI ст. Праблемы лёсу Радзімы, удасканалення чалавека і грамадства былі галоўнымі ў літаратуры эпохі Скарыны. У перыяд позняга Адраджэння (2-я пал. XVI ст.) беларуская літаратура развівалася пад уплывам ідэй [[пратэстантызм]]у і рэлігійнага вальнадумства. Рэфармацыйная публіцыстыка значна ўзбагаціла яе тэматыку і праблематыку. Публіцыст і перакладчык, адзін з заснавальнікаў філалагічнай крытыкі Бібліі ў Еўропе [[С. Будны]] выдаў у [[Нясвіж]]ы «Катэхізіс» (1562) — першую друкаваную кнігу на тэрыторыі сучаснай Беларусі; палеміст [[А. Волан]] стварыў больш за 20 публіцыстычных твораў на лацінскай і польскай мовах; абаронца роднага слова [[В. Цяпінскі]] першы пераклаў Евангелле на беларускую мову. Найбольш значным прадстаўніком свецкай аратарскай прозы быў [[Л. Сапега]]. Сярод тагачасных паэтаў вылучаўся [[А. Рымша]], які пісаў свае творы (эпіграмы, гістарычныя паэмы) на беларускай і польскай мовах. Важнае значэнне мелі пераклады на беларускую мову выдатных твораў сусветнай літаратуры: кніг Бібліі, гістарычных аповесцей і рыцарскіх раманаў (пра Аляксандра Македонскага, Траянскую вайну, [[Гісторыя пра Атылу|Атылу]], Трыстана), зборнікаў навел і інш. === Канец XVI — сярэдзіна XVIII ст. === Складаным і разнастайным было культурнае і літаратурнае жыццё на Беларусі ў эпоху [[барока]] (канец XVI — сярэдзіна XVIII ст.). У літаратуры, якая стала шматмоўнай, адбываўся працэс пераходу ад старой эстэтычнай сістэмы да новай, абнаўляліся і трансфармаваліся жанры, узбагачаліся выяўленчыя сродкі і стылі, змяняліся прынцыпы адлюстравання жыцця і чалавека, з’явіўся новы герой — прадстаўнік простага народа (селянін, рамеснік). Новыя грамадска-палітычныя ўмовы ([[Люблінская унія]] 1569 і [[Брэсцкая унія]] 1596, [[контррэфармацыя]]) выклікалі ўздым палемічнай літаратуры, разнастайнай у ідэйна-тэматычным і жанрава-стылёвым плане. Самымі вядомымі яе прадстаўнікамі былі [[І. Пацей]], Я. Карповіч, [[М. Сматрыцкі]], [[А. Філіповіч]]. Росквіт кнігадрукавання спрыяў пашырэнню жанру прадмоў. 3 узнікненнем школьнага тэатра зарадзілася драматургія (драмы, інтэрмедыі). Актыўна развівалася кніжная паэзія. Сярод малых вершаваных формаў найбольш пашыраным быў жанр эпікграмы. Яркі ўзор беларускай грамадзянскай лірыкі пакінуў [[Я. К. Пашкевіч]] (верш «Польска квітнет лацінаю»). Працягвала развівацца паэма, найбольш значная — [[«Лямант на смерць Лявона Карповіча»]] — створана ў 1620 невядомым аўтарам на беларускай мове. Прыкметны ўклад у развіццё беларускай кніжнай паэзіі зрабіў паэт XVII ст. [[Сімяон Полацкі]]. У XVI і XVII ст. пад уплывам польскай культуры з’явілася [[Сілабічнае вершаскладанне|сілабічная]] паэзія барока і драматычная школа. Важныя змены перажывала [[гістарычная проза]]. Агульнадзяржаўнае летапісанне занепадае, але пачынаюць складацца мясцовыя летапісы. Самы значны з іх [[Баркулабаўскі летапіс]] адметны сваім дэмакратычным характарам. У сувязі з ростам асобаснага пачатку ў літаратуры ўзнікаюць сямейныя хронікі, дыярыушы (дзённікі), падарожныя запісы і іншыя творы мемуарнага жанру ([[Фёдар Міхайлавіч Еўлашоўскі|Ф. Еўлашоўскага]], [[Мікалай Крыштаф Радзівіл Сіротка|М. К. Радзівіла]], [[Самуіл Іванавіч Маскевіч|С.]] і Б. Маскевічаў). Нягледзячы на паступовае ўзмацненне ў даўняй беларускай літаратуры мастацка-выяўленчага пачатку, белетрыстычнасці, яна ў цэлым захоўвала цесную сувязь з жыццём і таму з’яўляецца неацэннай крыніцай пазнання гістарычнай мінуўшчыны. Своеасаблівым тыпам нацыянальнай гісторыі ў кантэксце сусветнай былі хранографы («Вялікая хроніка»), у якіх у выніку белетрызацыі гістарычнага апавядання адбываўся пераход ад традыцыйнага, дакументальна-дзелавога апісання мінулага да ўласна мастацкай гістарычнай прозы. Працэс разбурэння ў літаратуры сярэдневяковага сінкрэтызму, алітаратурвання дзелавых жанраў, яе далейшая секулярызацыя і дэмакратызацыя засведчылі з’яўленне твораў гумарыстычнага і парадыйна-сатырычнага характару («[[Прамова Мялешкі]]»<ref> [http://litera.belhistory.com/myaleshka.html ''Прамова Мялешкі''. Аповесць] (бел.)</ref>, «[[Ліст да Абуховіча]]», «[[Прамова Русіна]]», «[[Другая прамова Русіна аб нараджэнні Хрыста]]»). Гэта тэндэнцыя ўзмацнілася ў перыяд позняга барока (2-я пал. XVII — 1-я пал. XVIII ст.). Узніклі гумарыстычная паэзія і песенна-[[інтымная лірыка]], новыя творы парадыйна-сатырычнай прозы і драматургіі. Летапісы перасталі быць ананімнымі і часам набывалі рысы гісторыка-мемуарнай прозы, падзеі і героі падаваліся ў іх больш жыва і рэалістычна, набліжана да гістарычнай рэчаіснасці ([[Магілёўская хроніка]] Т. Сурты і Ю. Трубніцкага). Зварот да рэальнага жыцця народа, да фальклорных вытокаў і жывой гутарковай мовы садзейнічаў працэсу пераходу ад старой эстэтычнай сістэмы да новай, які ўскладніўся і зацягнуўся ў сувязі з неспрыяльнымі культурна-гістарычнымі ўмовамі. I хоць друкарні выдавалі пераважна царкоўна-рэлігійную літаратур, працягвалі бытаваць творы папярэдніх эпох, а часам ствараліся і новыя ў старых літаратурных традыцыях (напр., [[Віцебскі летапіс]]), гэты працэс стаў ужо незваротны. Творчыя здабыткі беларускай літаратуры, як і ўсёй беларускай культуры эпохі Адраджэння і барока, настолькі багатыя, а ўзровень яе развіцця настолькі высокі, што дало ёй магчымасць уплываць на суседнія краіны, асабліва Расію, а Беларусі выконваць у XVI—XVII ст. місію пасрэдніка ў літаратурных і культурных сувязях паміж еўрапейскім Захадам і Усходам. Аднак у XVIII ст. з прычыны прыгнёту народа і звода пласта беларускамоўнай інтэлігенцыі беларуская літаратура прыйшла ў заняпад. === Канец XVIII—XIX ст. === {{main|Беларуская літаратура канца 18 — 19 стагоддзяў}} Нарастанне адраджэнскіх тэндэнцый уласна беларускай літаратуры пачалося з сярэдзіны XVIII ст., калі ў культурным жыцці шырока замацавалася польская пісьмовая традыцыя. Адрыў беларускае пісьменства ад старабеларускай кніжнай мовы і зварот да народна-гутарковых пластоў здзяйсняліся найперш (як дапускала эстэтыка [[класіцызм]]у) у «нізкіх» драматургічных жанрах — у польска-беларускіх інтэрмедыях, у двухмоўнай «[[Камедыя (п’еса)|Камедыі]]» [[К. Марашэўскі|К. Марашэўскага]] і ў «Доктары па прымусу» [[М. Цяцерскі|М. Цяцерскага]]. Білінгвістычная традыцыя, якая склалася ў пераходны перыяд і аб’ектыўна не давала выпасці беларускаму слову з пісьмовай традыцыі, перайшла і ў ХІХ ст. (вершаваная мініяцюра [[І. Легатовіч]]а «Скажы, вяльможны пане…», 1838; фарс-вадэвіль [[В. Дунін-Марцінкевіч|В. Дуніна-Марцінкевіча]] «Сялянка», 1846). Аўтарская двухмоўнасць [[Ян Баршчэўскі|Я. Баршчэўскага]], [[Я. Чачот]]а, [[А. Рыпінскі|А. Рыпінскага]], В. Дуніна-Марцінкевіча, [[У. Сыракомля|У. Сыракомлі]], [[А. Вярыга-Дарэўскі|А. Вярыгі-Дарэўскага]], [[А. Плуг]]а, [[В. Каратынскі|В. Каратынскага]] і інш. утварала двухадзінства беларускай і польскай моўных плыняў у творчым працэсе, які вёў да адраджэння ўласна беларускай літаратуры. Новая беларуская літаратура развівалася ў двух сустрэчных кірунках: з аднаго боку, у сялянскім асяроддзі, якое зберагала фальклор і мову продкаў, з’яўляліся паэты ([[П. Багрым]]) і літаратурныя творы, пераважна ананімныя («[[Віншаванне бондара Савасцея]]», «Імяніннае віншаванне», «[[Вясна гола перапала]]» і інш.), а з другога — польскамоўныя аўтары, ураджэнцы Беларусі (у т.л. [[А. Міцкевіч]]), якія, выкарыстоўваючы фальклор і звяртаючыся да гістарычных праблем народнага жыцця, імкнуліся, каб іх творы траплялі пад «саламяныя стрэхі». Гэта зрабіла натуральным беларуска-польскае моўна-літаратурнае суіснаванне пад вокладкамі аднаго выдання ў кнігах [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|В. Дуніна-Марцінкевіча]] «[[Гапон (паэма)|Гапон]]», «[[Вечарніцы і Апантаны]]» (1855), «Цікава? — Прачытай» (1856), «Дудар беларускі» (1857), у якіх беларускаму слову адводзілася вядучая роля ў мастацкім і маральна-этычным планах. Аднаўленне беларускамоўнай літаратуры апасродкавана вызначалася гістарычна-палітітчнымі падзеямі: далучэнем беларускіх зямель да Расійскай імперыі ў вынку падзелаў Рэчы Паспалітай і нацыянальна-вызвольным рухам, вяршынямі якога былі паўстанні 1794, 1830—31 і 1863—64. Ахвярны подзвіг [[К. Каліноўскі|К. Каліноўскага]] і распаўсюджанне яго «[[Мужыцкая праўда|Мужыцкай праўды]]» напярэдадні і ў час [[Паўстанне 1863-1864|паўстання 1863—64]] паўплывалі на тое, каб адраджэнскія тэндэнцыі перараслі ў адраджэнскі патэнцыял беларускай літаратуры, каб творы на беларускай мове адрасаваліся ўжо не толькі мужыку, як у Дуніна-Марцінкевіча, а ўсяму народу (хоць і праз вобраз мужыка), як у [[Ф. Багушэвіч]]а. Выданне Багушэвічавай «Дудкі беларускай» (1891) засведчыла нацыянальна-гістарычнае самаўсведамленне беларускай літаратуры і незваротнасць працэсу яе адраджэння. На шляху вяртання ў нацыянальна-моўнае ўлонне беларускай літаратуры ў 2-й пал. XVIII і XIX ст. прайшла праз польскамоўнае ([[А. Нарушэвіч]], [[Ю. Нямцэвіч]], [[Ф. Багамолец]]), рускамоўнае ([[І. Сакольскі]]) і лацінамоўнае ([[М. Карыцкі]]) выяўленне класіцызму, зведала сентыменталізм ([[Ф. Князьнін]]), асвоіла рамантызм (А. Міцкевіч, [[А. Ходзька]], Я. Чачот, [[Т. Лада-Заблоцкі]] і інш.), заклала асновы рэалізму (У. Сыракомля, А. Плуг). Паралельна ўзнікалі беларускамоўныя творы, якія ў 1-й пал. ХІХ ст. вызначаліся стылявым сінкрэтызмам, хоць адраджэнскія тэндэнцыі спрыялі рамантычнаму светаўспрыманню і замацаванню паэзіі ў пануючым становішчы, распрацоўваліся такія жанры, як травесційная паэма («[[Энеіда навыварат]]»), парадыйная паэма («[[Тарас на Парнасе]]»), гутарка, быліца («Купала», «Халімон на каранацыі» [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|В. Дуніна-Марцінкевіча]]), балада («Нячысцік» Рыпінскага), вершаваная драматургічная сцэнка («Едзеш, міленькі Адам» Я. Чачота) і лірычны верш ([[Я. Баршчэўскі]], [[П. Багрым]], [[У. Сыракомля]], [[В. Каратынскі]]), а з прозы — апавяданне, заснаванае на бытавым анекдоце («Кручаная баба» [[А. Плуг]]а). [[Файл:Dudka biełaruskaja — Vokladka.jpg|thumb|Ф. Багушэвіч «[[Дудка беларуская]]» (Каракаў, 1891)]] Абвастрэнне сацыяльных праблем у выніку [[Адмена прыгоннага права|адмены прыгоннага права]] (1861) і крах нацыянальна-вызвольных надзей у паражэнні [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] выклікалі пасталенне нацыянальнай самасвядомасці беларускага грамадства, а праз гэта — ідэйна-мастацкую і жанрава-стылявую разнастайнасць беларускай літаратуры. У паэзіі, якая грунтавалася на рамантычным і рэалістычным пачатках, па-ранейшаму была вядучай і арыентавалася на дэмакратычнага чытача, набывае развіццё грамадзянскай і публіцыстычная лірыка ([[Ф. Багушэвіч]], [[А. Гурыновіч]]), паглыбляецца асваенне сатырычных жанраў ([[А. Абуховіч]], [[Ф. Тапчэўскі]]) і лірычна-філасофскіх кірункаў паэзіі ([[Я. Лучына]]), закладваюцца асновы нацыянальнай школы перакладу ([[Я. Лучына]], [[А. Гурыновіч]], [[З. Трашчкоўская]] і інш.) Вяршыняй нацыянальна ўсвядомленай ідэі беларускага адраджэння ў ХІХ ст. стала творчасць [[Ф. Багушэвіч]]а, якая засвоіла і развіла папярэднія дэмакратычныя традыцыі, прадвызначыла адметны шлях беларускай літаратуры пач. ХХ ст. і прадугадала ўслед за А. Міцкевічам, У. Сыракомлем і В. Каратынскім уздым духоўнасці на роднай зямлі. === Пачатак ХХ ст. === {{main|Беларуская літаратура першай паловы 20 стагоддзя}} [[Файл:Купала Жалейка.jpg|thumb|Зборнік вершаў [[Я. Купала|Я. Купалы]] «Жалейка» (1908)]] На пачатку ХХ ст. беларуская літаратура развівала і ўмацоўвала нацыянальна-адраджэнскую традыцыю, выспеленую ў ХІХ ст. і як ідэйна-эстэтычнае крэда сфармуляваную [[Ф. Багушэвіч]]ам у «Дудцы беларускай». [[Рэвалюцыя 1905—1907 гг. у Расійскай імперыі|Рэвалюцыя 1905—1907 гг.]] актывізавала і пашырыла гэты працэс. У Вільні з’явіліся першыя газеты на беларускай мове: «[[Наша доля (1906)|Наша доля]]» ([[1906]]). Найбольш значным культурна-грамадскім асяродкам стала створаная ў 1906 газета «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]», вакол якой згуртаваліся [[А. Луцкевіч]], [[І. Луцкевіч]] (заснавальнікі і выдаўцы), [[Я. Купала]], [[Я. Колас]], [[А. Пашкевіч (Цётка)]], [[М. Багдановіч]], [[Ядвігін Ш.]], [[В. Ластоўскі]], [[Ц. Гартны]], [[З. Бядуля]], [[М. Гарэцкі]], [[А. Паўловіч]], [[К. Каганец]], [[С. Палуян]], [[Л. Гмырак]], [[А. Гурло]], [[Я. Журба]], [[Г. Леўчык]], [[К. Буйло]], [[А. Гарун]], [[У. Галубок]], [[Стары Улас]], [[М. Арол]], [[А. Бульба]], [[У. Самойла]] і інш. Літаратура «нашаніўскай» пары была з’явай не толькі эстэтычнай, але як найбольш актыўная форма нацыянальнай самасвядомасці і дзейсным сродкам уплыву на грамадскае жыццё, ставячы сабе за мэту ўзняць беларускі народ з гістарычнага нябыту і выканаць сваю асветніцка-адраджэнскую місію. Паказваючы нядолю і беспрасвецце, у якім апынуўся народ, яна ставіла эстэтычнае пытанне пра адмаўленне існуючых формаў жыцця і сцвярджэнне мастацкага ідэалу. Сэрцам беларускай літаратуры «нашаніўскай» пары была трывала ўгрунтаваная ў паэтыку нацыянальная ідэя, якой фактычна былі прасякнуты ўсе творы ад адкрыта [[патрыятызм|патрыятычных]] па гучанні («[[Вера беларуса]]» [[Цётка (Алаіза Пашкевіч)|Цёткі]], «[[Ворагам беларушчыны]]», «[[Гэта крык, што жыве Беларусь]]» [[Я. Купала|Я. Купалы]], «[[Родныя вобразы]]» [[Я. Колас]]а, «У чатырохлецце „Нашай нівы“», «[[Песня-звон]]» [[А. Гарун]]а) да чыста артыстычных (цыкл «У зачарованым царстве», «Алокрыф» [[М. Багдановіч]]а). Прафесійнае станаўленне прозы адбывалася ў формах рэалістычна-бытавога ([[Ядвігін Ш.]], [[К. Каганец]], [[Цётка (Алаіза Пашкевіч)|Цётка]], [[Я. Лёсік]], [[І. Бобіч]]), [[псіхалагічнае апавяданне|псіхалагічнага апавядання]] ([[М. Гарэцкі]]), мастацкай [[алегорыя|алегорыі]], [[прытча|прытчы]] ([[Я. Колас]], [[М. Багдановіч]]), імпрэсій-мініяцюр ([[З. Бядуля]]). Здабыткі [[драматургія|драматургіі]] ў гэты час найперш звязаны з творамі Я. Купалы («[[Паўлінка]]», «[[Прымакі (п’еса)|Прымакі]]», «[[Раскіданае гняздо (п’еса)|Раскіданае гняздо]]»). [[М. Багдановіч]], [[А. Луцкевіч]], [[В. Ластоўскі]], [[С. Палуян]], [[Л. Гмырак]] сталі заснавальнікамі крытычнай і літаратуразнаўчай думкі. І сусветная вайна, Лютаўская і Кастрычніцкая рэвалюцыі, грамадзянская вайна і замежныя інтэрвенцыі выклікалі значныя грамадска-палітычныя зрухі на Беларусі, падзеленай у 1921 на дзве часткі. Падчас Першай сусветнай вайны і абвяшчэння [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] ў беларускай літаратуры дамінавала праблематыка патрыятызму і жыцця грамадства. Літаратура перыяду ваенна-рэвалюцыйнага ліхалецця была ў даволі анемічным стане, аднак менавіта ў гэты перыяд з’явіліся такія выдатныя творы, як вершы «Пагоня», «Страцім-лебедзь» М. Багдановіча, цыкл вершаў 1918-19 Я. Купалы, кніга крытыка-біяграфічных артыкулаў «Нашы песняры» А. Луцкевіча, п’есы [[Ф. Аляхновіч]]а. Беларуская літаратура мела сінкрэтычны характар, злучала ў сабе элементы рамантызму, рэалізму і мадэрнізму. === Міжваенны час. Савецкая Беларусь === Пасля ўтварэння БССР (1919) літаратура Савецкай Беларусі актывізавалася ў 1920-я г. з палітыкай беларусізацыі і развівалася вельмі бурна. У яе прыйшлі маладыя таленавітыя творцы: [[Янка Маўр]], [[Міхась Чарот]], [[Уладзімір Дубоўка]], [[Язэп Пушча]], [[Адам Бабарэка]], [[Кузьма Чорны]], [[Міхась Зарэцкі]], [[Алесь Дудар]], [[Анатоль Вольны]], [[Антон Адамовіч]], [[Тодар Кляшторны]], [[Валерый Маракоў]], [[Уладзімір Хадыка]], [[Уладзімір Жылка]], [[Кандрат Крапіва]], [[Пятро Глебка]], [[Міхась Багун]], [[Змітрок Астапенка]], [[Алесь Звонак]], [[Лукаш Калюга]], [[Андрэй Мрый]], [[Зінаіда Бандарына]], [[Наталля Вішнеўская]], [[Платон Галавач]], [[Васіль Каваль]], [[Васіль Шашалевіч]], [[Паўлюк Шукайла]], [[Ян Скрыган]], [[Сымон Баранавых]], [[Барыс Мікуліч]], [[Міхайла Грамыка]], [[Уладзіслаў Чаржынскі]] і інш. Пачалі выходзіць часопісы «Полымя», «Маладняк», «Узвышша», утварыліся літаратурна-мастацкія арганізацыі «[[Маладняк]]», «[[Узвышша (літаратурнае аб’яднанне)|Узвышша]]», «Полымя», «Беларуская літаратурна-мастацкая камуна», «Пробліск», [[Беларуская асацыяцыя пралетарскіх пісьменнікаў]]. Сярод літаратурных жанраў дамінавала паэзія, якая ўзнёсла апявала новую будучыню, прынесеную Кастрычніцкай рэвалюцыяй, і адмаўляла ранейшае жыццё як гаротнае і нешчаслівае. У паэтыцы пераважалі гіпербала, супрацьпастаўленне, адсутнасць вобразнай пластыкі, абрывістая стьшістыка. У той жа час у творчасці [[Янка Купала|Я. Купалы]], [[Я. Колас]]а, У. Дубоўкі, Я. Пушчы, Т. Кляшторнага, У. Жылкі і інш. працягвалі гучаць матывы смутку над нацыянальным лёсам беларускага народа, выяўляўся найперш унутраны стан душы, а не адпаведнасць пастулатам «пралетарскай літаратуры», канцэпцыю якой актыўна сцвярджала крытыка. У прозе адзначалася станаўленне жанру рамана, паглыбленне псіхалагізму (Я. Колас, [[М. Гарэцкі]], К. Чорны, М. Зарэцкі), назіралася імкненне празаікаў стварыць вобраз чалавека новага часу ў супярэчлівых абставінах гістарычных падзей (П. Галавач, М. Чарот, [[Ц. Гартны]], А. Мрый, Л. Калюга, Б. Мікуліч, [[Я. Нёманскі]]). У канцы 1920-х г. палітыка беларусізацыі змянілася на палітыку рэпрэсій у дачыненні да ўсяго нацыянальнага. Непапраўны ўрон беларускай літаратуры быў нанесены ў другой палове 1930-х г., калі пад час вялікага тэрору ў БССР было загублена шмат таленавітых паэтаў і пісьменнікаў: яго ахвярамі сталі [[Алесь Дудар]], [[Міхась Зарэцкі]], [[Тодар Кляшторны]], [[Валерый Маракоў]] і многія іншыя. На працягу 1930-х г. некалькі хваль рэпрэсій (1930, 1934 і асабліва ў 1937-38) амаль вынішчылі беларускіх пісьменнікаў; «чорным» момантам для беларускай літаратуры стала ноч з [[29 кастрычніка|29]] на [[30 кастрычніка]] [[1937]] г., калі былі расстраляныя 23 маладых паэты.<ref>Пра многіх з іх пакінуў успаміны ў кнізе ''«Далёкае, але не забытае»'' ([[1988]] г.) [[Павел Пруднікаў]], якому таксама давялося перажыць зняволенне ў [[ГУЛАГ]]у. Рэпрэсіраваныя былі таксама [[Уладзімір Дубоўка]], [[Ларыса Геніюш]] (ужо пасля вайны) і многія іншыя.</ref> Тыя, што засталіся на волі, стваралі апалагетычныя дзяжурныя творы, апявалі будаўніцтва новага жыцця, барацьбу з «ворагамі народа», цяжкае жыццё ў Заходняй Беларусі. У [[1934]] г. быў утвораны Саюз пісьменнікаў БССР і з’явіўся сацыялістычны рэалізм. === Заходняя Беларусь === Літаратура Заходняй Беларусі захоўвала адраджэнскую традыцыю і багдановічаўскае апяванне чыстай красы ([[У. Жылка]], [[Н. Арсеннева]], [[Л. Родзевіч]], [[Х. Ільяшэвіч]], [[І. Канчэўскі]], [[А. Бярозка]], [[Аўген Бартуль|А. Бартуль]], [[Л. Геніюш]]). Нацынальна-патрыятычная ідэя, паяднаная з духоўным, рэлігійным служэннем выявілася ў творчасці святароў — паэта [[К. Сваяк]]а і публіцыста-асветніка [[А. Станкевіч]]а. Пафасам рэвалюцыйнага змагання была прасякнута творчасць [[М. Танк]]а, [[Міхась Машара|М. Машары]], [[Міхась Васілёк|М. Васілька]], [[П. Пестрак]]а, [[В. Таўлай|В. Таўлая]], [[А. Салагуб]]а. === Ваенныя гады === У перыяд ІІ сусветнай і Вялікай Айчыннай войнаў аператыўным і распаўсюджаным жанрам стала публіцыстыка. Пафасам змагання, страснай верай у нязломны дух народа і перамогу, апяваннем мужнасці і гераізму вызначалася паэзія («Беларускім партызанам» [[Я. Купала|Я. Купалы]], «Народу-барацьбіту» [[Я. Колас]]а, «Смерць салдата», «Партызаны» [[Пятро Глебка|П. Глебкі]], «Байцам-беларусам» [[П. Броўка|П. Броўкі]], «Балада аб чатырох заложніках» [[А. Куляшоў|А. Куляшова]], зборнік «Слуцкі пояс» [[А. Астрэйка|А. Астрэйкі]], вершы [[В. Таўлай|В. Таўлая]], [[М. Танк]]а, [[Пімен Панчанка|П. Панчанкі]], [[Алесь Бачыла|А. Бачылы]], [[К. Буйло]], [[М. Лужанін]]а, [[А. Вялюгін]]а, [[К. Кірэенка|К. Кірэенкі]] і інш.). Героіка і цяжар вайны адлюстраваны ў эпічных творах «Сцяг брыгады» А. Куляшова, «Янук Сяліба» М. Танка, «Эдэм» [[З. Астапенка|З. Астапенкі]]. Неардынарнай з’явай прозы часу вайны сталі кніга апавяданняў «Астап» (1944) [[М. Лынькоў|М. Лынькова]] і «Вялікае сэрца» (1945) [[Кузьма Чорны|К. Чорнага]]. У акупіраваным Мінску ў 1944 выйшла кніга вершаў [[Н. Арсеннева]]й «Сягоння», дзе вайна прадстае як агульная трагедыя чалавецтва. Пад нямецкім кантролем выдадзены яшчэ шэраг кніг беларускіх аўтараў. Дамінуючай рысай творчасці Н. Арсенневай, [[Л. Геніюш]], [[Алесь Салавей|А. Салаўя]], [[Л. Случанін]]а былі патрыятычныя матывы, а [[Т. Лебяда|Т. Лебяды]], [[Мікола Целеш|М. Лесуна]], [[Ю. Віцьбіч]]а — асуджэнне антыбеларускіх дзеянняў савецкай улады.<ref>[[Ю. Туронак]] (2002)</ref> === Пасляваенны час. Савецкая Беларусь === Тэма вайны стала на доўгі час вызначальнай у беларускай літаратуры, пашыраючы магчымасці псіхалагічнага і экзістэнцыяльнага асэнсавання гістарычных падзей і лёсу беларускага народа. Радасць перамогі, услаўленне Радзімы, гераізму, мірнай стваральнай працы, асуджэнне антыгуманнай сутнасці вайны — асноўныя матывы шматлікіх паэтычных зборнікаў першага пасляваеннага дзесяцігоддзя (кнігі [[А. Астрэйка|А. Астрэйкі]], [[Алесь Бачыла|А. Бачылы]], [[А. Бялевіч]]а, [[А. Вялюгін]]а, [[М. Лужанін]]а, [[М. Танк]]а і інш.). На матэрыяле жыцця беларускага народа на акупіраванай тэрыторыі ствараюцца празаічныя творы [[Я. Брыль|Я. Брыля]]. [[І. Грамовіч]]а, [[П. Кавалёў|П. Кавалёва]], [[У. Краўчанка|У. Краўчанкі]], [[Мікола Лупсякоў|М. Лупсякова]], [[М. Паслядовіч]]а і інш. Тэма вайны і партызанскай барацьбы становіцца вызначальнай у раманах «Векапомныя дні» (кн. 1) [[М. Лынькоў|М. Лынькова]], «Расстаемся ненадоўга» [[А. Кулакоўскі|А. Кулакоўскага]], «Мінскі напрамак» [[І. Мележ]]а, «Згуртаванасць» М. Ткачова, «Глыбокая плынь» [[І. Шамякін]]а, драмах [[К. Крапіва|К. Крапівы]], [[К. Губарэвіч]]а, [[А. Маўзон]]а і інш. Нярэдка ў гэтых творах дзейнічаюць канкрэтныя гістарычныя асобы, падзеі і факты маюць дакументальную аснову. Дасягненнем тагачаснай прозы стала завершаная ў 1955 трылогія [[Я. Колас]]а «На ростанях». Але ў многіх творах розных жанраў пераважала фактаграфічная шырыня матэрыялу, падзейнасць, ім не хапала псіхалагічнай глыбіні, аналітызму, аддавалася пашана культу асобы. Абмежаваная догмамі сацыялістычнага рэалізму, літаратура тым не менш набірала разбег і, пераадольваючы схематызм стэрэатыпных уяўленняў, дасягнула значных поспехаў. У 2-й пал. 1940 — пач. 1960-х г. кнігамі паэзіі дэбютавалі [[М. Аўрамчык]], [[М. Арочка]], [[Р. Барадулін]], [[Д. Бічэль-Загнетава]], [[Г. Бураўкін]], [[В. Вярба]], [[А. Вярцінскі]], [[С. Гаўрусёў]], [[Н. Гілевіч]], [[А. Грачанікаў]], [[Х. Жычка]], [[У. Караткевіч]], [[А. Лойка]], [[Е. Лось]], [[В. Макарэвіч]], [[У. Нядзведскі]], [[У. Паўлаў]], [[Ю. Свірка]], [[Я. Сіпакоў]], Р. Тармола, [[К. Цвірка]] і інш., пазней — [[Р. Баравікова]], [[Т. Бондар]], [[С. Блатун]], [[У. Верамейчык]], [[В. Гардзей]], [[Ю. Голуб]], [[В. Жуковіч]], [[Н. Загорская]], [[Сяргей Іванавіч Законнікаў|С. Законнікаў]], [[В. Зуёнак]], [[В. Іпатава]], [[К. Камейша]], [[Г. Каржанеўская]], [[В. Коўтун]], [[У. Лісіцын]], [[М. Маляўка]], [[Н. Мацяш]], [[У. Някляеў]], [[С. Панізнік]], [[Г. Пашкоў]], [[А. Разанаў]], [[В. Ракаў]], [[Р. Семашкевіч]], [[А. Сербантовіч]], [[У. Скарынкін]], [[М. Стральцоў]], [[Нэлі Тулупава|Н. Тулулава]], [[Хведар Чэрня|Х. Чэрня]], [[Я. Янішчыц]] і інш. У 2-й пал. 1950-х г. працягваюць літаратурную працу рэпрэсіраваныя пісьменнікі [[Я. Бяганская]], [[Л. Геніюш]], [[С. Грахоўскі]], [[У. Дубоўка]], [[А. Звонак]], [[С. Новік-Пяюн]], [[П. Пруднікаў]], [[Я. Скрыган]], [[М. Хведаровіч]], [[С. Шушкевіч]] і інш. Першыя кнігі прозы выдалі [[А. Адамовіч]], [[В. Адамчык]], [[А. Асіпенка]], [[В. Быкаў]], [[У. Дамашэвіч]], [[У. Караткевіч]], [[І. Навуменка]], [[А. Савіцкі]], [[Барыс Іванавіч Сачанка|Б. Сачанка]], [[І. Пташнікаў]], [[М. Стральцоў]], [[І. Чыгрынаў]] і інш. У 2-й пал. 1960 — 1-й пал. 1970-х г. у беларускую прозу прыйшлі [[А. Жук]], [[В. Казько]], [[В. Гігевіч]], [[М. Гіль]], [[Г. Далідовіч]], [[В. Карамазаў]], [[Л. Левановіч]] і інш. Асэнсаванне тэмы вайны паступова перарастае ў летапіс жыцця беларускага народа на акупіраванай тэрыторыі, які асабліва ўзбагачаецца ў 1960-я г. на хвалі «хрушчоўскай адлігі» з прыходам у літаратуру паэтаў і празаікаў т.зв. «філалагічнага пакалення». Са старонак кніг Р. Барадуліна, Г. Бураўкіна, А. Вярцінскага, В. Вярбы, С. Гаўрусёва, Н. Гілевіча, А. Лойкі, Е. Лось, І. Пташнікава, Б. Сачанкі, Я. Сіпакова, М. Стральцова, І. Чыгрынава і інш. паўстае жудасны прывід вайны і знявечанай беларускай зямлі, убачаны вачыма падлеткаў, якія «рана сталелі ў зямлянках сырых». Гэта пакаленне амаль чатыры дзесяцігоддзі не сыходзіла з магістральных шляхоў развіцця літаратуры. 3 канца 1950-х г. пачынаецца паглыбленае пераасэнсаванне далёкай і блізкай гісторыі. У раманах «Векапомныя дні» (1948—57) [[М. Лынькоў|М. Лынькова]], пенталогіі «Трывожнае шчасце» (1957—65) [[І. Шамякін]]а, «Палескай хроніцы» (1961—76) [[І. Мележ]]а, «Серадзібор» (1961—63) [[П. Пестрак]]а, «Засценак Малінаўка» (1961—64) [[А. Чарнышэвіч]]а, «На парозе будучыні» (1961—63), «Гарадок Устронь» (1967—68), «Шэметы» (1980) [[М. Лобан]]а, «Сасна пры дарозе» (1962) І. Навуменкі, «Птушкі і гнёзды» (1963) [[Я. Брыль|Я. Брыля]], дылогіі «Партызаны» (1963) [[Алесь Адамовіч|А. Адамовіча]], «Плач перапёлкі» (1970), «Апраўданне крыві» (1976), «Свае і чужынцы» (1983), «Не ўсе мы згінем» (1996) [[І. Чыгрынаў|І. Чыгрынава]], «Вялікі Лес» (1979-83) [[Барыс Сачанка|Б. Сачанкі]], «Лабірынты страху» (1992) [[А. Асіпенка|А. Асіпенкі]], «Ахвяры» (1992) [[Таіса Мікалаеўна Бондар|Т. Бондар]] адкрываецца эпоха ў жыцці бел. народа з яе катаклізмамі — рэвалюцыямі, грамадз. і сусв. войнамі, калектывізацыяй, рэпрэсіямі 1920-50-х г., пасляваен. аднаўленнем. Лёс чалавека, асобы, народа бачыцца ў непасрэднай залежнасці ад сацыяльна-бытавых і гістарычных абставін. З другой паловы 1960-х у беларускай прозе сталі паднімацца не толькі праблемы народа, грамадства і гісторыі, але таксама і маралі. Пісьменнікі ўсталі на змаганне за права творца на волю выраза (творы [[В. Быкаў|Васіля Быкава]], [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]], [[Андрэй Макаёнак|Андрэя Макаёнка]], Алеся Разанава). Шырэюць далягляды паэзіі 1960—70-х г., павышаецца яе філасофска-інтэлектуальны ўзровень, багацее духоўны свет лірычнага героя. У філасофскім роздуме, узмацненні інтэлекгуальнага пачатку, у драматычным успрыманні надзённых праблем экалагічных, маральна-этычных выяўляецца паглыбленае ўспрымайне рэчаіснасці. Сведчаннем з’яўляюцца «Новая кніга» (1964) [[А. Куляшоў|А. Куляшова]], «Пры святле маланак» (1966) [[Пімен Панчанка|П. Панчанкі]], «Твае далоні» (1967) [[А. Пысін]]а, «Мой хлеб надзённы» (1962) і «Глыток вады» (1964) [[М. Танк]]а і інш. Проза гэтага часу ўзбагачаецца гуманістычнай канцэпцыяй бачання свету, поўніцца трывогай за лёс чалавецтва, летапіс суровай ваен. рэальнасці дапаўняецца новымі старонкамі. У прозе В. Быкава вайна павернута сваімі трагічнымі, жорсткімі бесчалавечнымі бакамі, далёкімі ад параднай лакіроўкі (аповесці «[[Трэцяя ракета]]», 1962, «[[Альпійская балада]]», 1964, «[[Мёртвым не баліць]]», 1965, «Круглянскі мост», 1969, «[[Сотнікаў (аповесць)|Сотнікаў]]», 1970, «[[Дажыць да світання]]», 1973, «Пайсці і не вярнуцца», 1978, «[[Знак бяды]]», 1982). Прынцып гістарызму стаў адным з асноўных у аповесцях [[І. Пташнікаў|І. Пташнікава]] «Тартак» (1967) і «Найдорф» (1975), [[Алесь Адамовіч|А. Адамовіча]] «[[Хатынская аповесць]]» (1972) і «Карнікі» (1980), [[Віктар Казько|В. Казько]] «[[Суд у Слабадзе]]» (1978). Мастацка-гістарычны летапіс вайны дапаўняецца дакументальнымі творамі А. Адамовіча, [[Янка Брыль|Я. Брыля]] і [[У. Калеснік]]а «[[Я з вогненнай вёскі…]]» (1975), А. Адамовіча і [[Данііл Аляксандравіч Гранін|Д. Граніна]] «[[Блакадная кніга]]» (1979). Пра лёс жанчын і дзяцей на вайне творы [[С. Алексіевіч]] («У вайны не жаночае аблічча» і «Апошнія сведкі», 1985). Асноўнае месца ў роздуме над праблемамі сучаснасці ў 1960-я — 80-я г. займае вяртанне да вытокаў. Тэма гістарычнай памяці, зацікаўленасць [[Культура Беларусі|культурнай спадчынай народа]], увага да яго радавых каранёў сталі вызначальнымі ў творчасці [[У. Караткевіч]]а, руплівасць якога стала прыкладам служэння ідэям нацыянальнага адраджэння і на два дзесяцігоддзі апярэдзіла свой час. Уладзімір Караткевіч стаў першым беларускім пісьменнікам, які звярнуўся да жанру гістарычнага дэтэктыву<ref>{{артыкул|аўтар=[[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Алег Грушэцкі]] |загаловак=Беларускі дэтэктыў. Міфы і рэальнасць |арыгінал= |спасылка=http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/07/28-2014.pdf |аўтар выдання= |выданне=[[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]] |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=[[Саюз пісьменнікаў Беларусі]] |год=18 ліпеня 2014 |выпуск=4777 |том= |нумар=28 |старонкі=6 |isbn= |issn= 0024-4686|doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |мова= |ref= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140722162925/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/07/28-2014.pdf |archivedate=22 ліпеня 2014}}</ref>. 3 прыходам Караткевіча ў літаратуру сапраўднай эстэтычнай вышыні дасягае гістарычны жанр (аповесці «[[Сівая легенда]]», 1961, «[[Дзікае паляванне караля Стаха]]», 1964, «Зброя», 1981; раманы «Нельга забыць», 1962, «[[Каласы пад сярпом тваім]]», 1965, «[[Чорны замак Альшанскі]]», 1979; драмы «Кастусь Каліноўскі», «Званы Віцебска», «Маці ўрагану» і інш.). Услед за Караткевічам пачынаецца новае, паглыбленае пераасэнсаванне далёкай і блізкай гісторыі. Постаць [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]] прыцягнула ўвагу [[А. Куляшоў|А. Куляшова]] (паэма «Хамуціус», 1975). [[Францыск Скарына|Францыску Скарыну]] прысвечаны паэма [[М. Арочка|М. Арочкі]] «Судны дзень Скарыны» (1988) і раман-эсэ [[Алег Лойка|А. Лойкі]] «Францыск Скарына, або Сонца маладзіковае» (1980), беларускай асветніцы і паэтэсе [[Алаіза Пашкевіч|Цётцы (А. Пашкевіч)]] — паэмы [[В. Коўтун]] «На зломе маланкі» (1979) і «Суд Алаізы» (1985). Да асветніцкай дзейнасці [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні Полацкай]] звяртаюцца [[В. Іпатава]] (аповесць «Прадыслава», 1971) і [[Т. Бондар]] (раман «Спакуса», 1989). [[Францішак Багушэвіч|Францішку Багушэвічу]] прысвечана аповесць [[Васіль Хомчанка|В. Хомчанкі]] «[[Пры апазнанні – затрымаць|Пры апазнанні — затрымаць]]» (1983). Вобраз [[Янка Купала|Янкі Купалы]] ажывае ў п’есе У. Караткевіча «Калыска чатырох чараўніц» і рамане-эсэ [[А. Лойка|А. Лойкі]] «Як агонь, як вада…» (1982). Да падзей сівой даўніны звяртаюцца [[М. Арочка]] і [[П. Бітэль]] у паэмах «Крэва» (1982) і «Сказанне пра Апанаса Берасцейскага» (1984, пра [[Афанасій Філіповіч|Афанасія Філіповіча]]). У 1980-1990-я гады да розных гістарычных падзей мінулага Беларусі звяртаюцца [[У. Арлоў]] (кнігі «Дзень, калі ўпала страла», 1988, і «Міласць князя Гераніма», 1993), [[Л. Дайнека]] (раманы «Меч князя Вячкі», 1985, і «След Ваўкалака», 1980), [[Кастусь Тарасаў|К. Тарасаў]] (аповесці «Дзень рассеяння» і «Пагоня на Грунвальд», 1980). Распрацоўваюць жанр літаратурна-гістарычнага эсэ і гістарычнага нарыса пісьменнікі-гісторыкі [[М. Ермаловіч]] («Старажыная Беларусь», 1990—1994, «Па слядах аднаго міфа», 1991), [[К. Тарасаў]] («Памяць пра легенды: Постаці беларускай мінуўшчыны», 1990), [[В. Чаропка]] («Імя ў летапісе», 1994, і «Уладары Вялікага княства», 1996). Тэмы мінулай вайны, калектывізацыі і сталінскіх рэпрэсій працягвае [[В. Быкаў]] («Аблава», 1989, «Сцюжа», 1993). Рэаліі вясковага побыту, характары людзей на зямлі, іх праблемы адлюстраваны ў аповесцях [[Я. Брыль|Я. Брыля]] «Ніжнія Байдуны» (1975), «Золак, убачаны здалёк» (1978), [[Васіль Сямёнавіч Гігевіч|В. Гігевіча]] «Жыціва» (1979), [[Алесь Жук|А. Жука]] «Паляванне на Апошняга Жураўля» (1982), «Праклятая любоў» (1990), [[Анатоль Паўлавіч Кудравец|А. Кудраўца]] «Раданіца» (1971), «Сачыненне на вольную тэму» (1984), [[Я. Сіпакоў|Я. Сіпакова]] «Усе мы з хат» (1975) і інш.. Праблемы экалогіі, варварскага ўмяшання ў прыроду, бездухоўнасці грамадства востра ставяцца ў раманах [[Віктар Казько|Віктара Казько]] «Неруш» (1981) і «Хроніка дзетдомаўскага саду» (1987), [[Віктар Карамазаў|Віктара Карамазава]] «Пушча» (1978) і інш. У жанры драматургіі поспеху дасягнулі [[Андрэй Макаёнак|А. Макаёнак]]. [[Алесь Петрашкевіч|А. Петрашкевіч]], [[Мікалай Ягоравіч Матукоўскі|М. Матукоўскі]], [[Аляксей Дудараў|А. Дудараў]]. У 1980-я г. першыя кнігі паэзіі выдалі [[Валянціна Аколава|В. Аколава]], [[І. Багдановіч]], [[С. Басуматрава]], [[Г. Булыка]], [[Леанід Міхайлавіч Галубовіч|Л. Галубовіч]], [[А. Глобус]], [[Л. Дранько-Майсюк]], [[А. Канапелька]], [[А. Пісьмянкоў]] і інш., кнігі прозы — [[А. Кажадуб]], [[К. Тарасаў]]. 3 драматургічнымі творамі выступілі [[А. Асташонак]], [[У. Бутрамееў]] і інш. Ідэі нац. адраджэння і чарнобыльскай бяды вызначаюць сутнасць кнігі паэзіі Р. Барадуліна «Самота паломніцтва», В. Зуёнка «Лета трывожных дажджоў», М. Мятліцкага «Палескі смутак», «Бабчын», дакументальнай аповесці [[В. Гігевіч]]а і [[А. Чарноў|А. Чарнова]] «Сталі воды горкія», рамана [[І. Шамякін]]а «Злая зорка», аповесці [[Б. Сачанка|Б. Сачанкі]] «Родны кут», п’ес [[Алесь Петрашкевіч|А. Петрашкевіча]] «Дагарэла свечачка да палічкі» і [[А. Ждан]]а «Салгалі богу, салгалі» і інш. Пашыраецца жанравая разнастайнасць беларускай літаратуры. З канца [[1980-я|1980-х]] гг. у беларускай літаратуры была паднятая тэма сталінскіх рэпрэсій. Ужо ў аповесці [[Васіль Быкаў|Васіля Быкава]] «Знак бяды» ([[1985]] г.) прасочваецца трагічная сувязь паміж калектывізацыяй, рэпрэсіямі і вайной на тэрыторыі Беларусі. Цалкам гэтай тэме прысвечаныя яго пазнейшыя расказы («Жоўты пясочак» і інш.). З эпохай галоснасці сталі даступнымі дзённікі [[Ларыса Геніюш|Ларысы Геніюш]], у якіх адлюстраваныя яе лагерныя гады<ref>''Геніюш, Л.'' Споведзь. — Мн., 1993.</ref>. Аўтабіяграфічны характар носяць аповесці [[Павел Пруднікаў|Паўла Пруднікава]] «Яжовыя рукавіцы» і «Паўночнае пекла» ў кнізе «За калючым дротам» ([[1993]] г.). Выразным антысталінскім пафасам пранізаныя яго ж паэмы «Таймыр»<ref>''Пруднікаў, П. І.'' Крыніцы: Выбранае: Вершы і паэмы / Прадм. А. Марціновіча. — Мн., Маст. літ., 1991. — 334 с., іл.</ref> і «Кожны другі»<ref>''Пруднікаў, П. І.'' Пароша: Вершы. Паэма-аповесць. — Мн., Маст. літ., 1996. — 142 с., іл.</ref>. У планах пісьменніка было асвяціць яшчэ адну вострую тэму — праблему вяртання былога палітвязня са зняволення назад у грамадства, — але ён не паспеў апублікаваць ужо напісаныя на гэты конт творы. У эміграцыі пішуць [[Наталля Арсеннева]], [[Алесь Салавей]]. Прыкметнымі літаратурнымі органамі ў Беларусі з’яўляюцца «[[ЛіМ]]» («Літаратура і мастацтва») (з [[1932]]) і «[[Полымя]]» (з [[1922]]). === Незалежная Беларусь === Жанравае і тэматычнае багацце мастацкіх твораў гэтага перыяду. Прыход у літаратуру новай хвалі пісьменнікаў: [[Алесь Пісьмянкоў]], [[Анатоль Сыс]], [[Адам Глобус]], [[Таццяна Міхайлаўна Мушынская|Таццяна Мушынская]], [[Алег Грушэцкі]], [[Людміла Рублеўская]] і інш., актывізацыя дзейнасці [[Раіса Баравікова|Раісы Баравіковай]], [[Мікола Мятліцкі|Міколы Мятліцкага]], [[Алесь Разанаў|Алеся Разанава]] і інш. Атрымлівае распаўсюджванне літаратура на іншых мовах, у прыватнасці на рускай (напрыклад, творчасць [[Вольга Мікалаеўна Грамыка|Вольгі Грамыка]]). Тэматычная і жанрава-стылявая разнастайнасць прозы. Выяўленча-апісальная, патрыятычная, сатырычная, філасофская паэзія. Наватарскія пошукі драматургіі. == Галерэя == <center><gallery caption = "Вядомыя беларускія пісьменнікі"> Выява:Francishak Bahushevich - bf 1890 AD sepia.jpg|[[Францішак Багушэвіч]] Выява:Pashkevich.jpg|[[Цётка (Алаіза Пашкевіч)]] Выява:Kupala Janka.jpg|[[Янка Купала]] Выява:Bagdanovich M 2.jpg|[[Максім Багдановіч]] Выява:Yakub_Kolas_late_1940's_portrait.jpg|[[Якуб Колас]] Выява:Vasil Bykov (cropped).jpg|[[Васіль Быкаў]] </gallery></center> == Гл. таксама == * [[Беларуская дзіцячая літаратура]] * [[Польскамоўная літаратура Беларусі]] == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * Адамовіч А. «Браму скарбаў сваіх адчыняю…» — Мн., 1980. * Александровіч С. Х. Пуцявіны роднага слова. — Мн., 1971. * Александровіч С. Слова — багацце: Літ.-крытыч. арт. — Мн., 1981. * Александровіч С. Х., Александровіч В. С. Беларуская літаратура XIX — пачатку XX ст.: Хрэстаматыя крытыч. матэрыялаў. — Мн., 1978. * Багдановіч І. Э. Авангард і традыцыя: Беларуская паэзія на хвалі нацыянальнага адраджэння. — Мн., 2001. * Беларуская літаратура: XI—XX стст.: Дапам. для шк., ліцэяў, гімназій, ВНУ / А. І. Бельскі, У. Г. Кароткі, П. І. Навуменка і інш. — 2-е выд., дапрац. — Мн., 2001. * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак =Беларускія пісьменнікі (1917—1990): Даведнік |арыгінал = |спасылка = |адказны =Складальнік А. К. Гардзіцкі. Пад рэд. А. Л. Верабей |выданне = |месца =Мн. |выдавецтва =Мастацкая літаратура |год = 1994|том = |старонкі = |старонак =653 |серыя = |isbn = 5-340-00709-X|тыраж =22000 }} * Беларускія пісьменнікі: Біябібліягр. слоўнік: У 6 т. — Мн., 1992—1995. * Бельскі А. Сучасная літаратура Беларусі: Дапам. для настаўнікаў. — Мн., 2000. * Гаранін Л. Я. Нацыянальная ідэя ў беларускай літаратуры пачатку XX стагоддзя. — Мн., 1996. * Гарэцкі М. Гісторыя беларускае літаратуры. — Мн., 1992. * Гісторыя беларускай літаратуры XX стагоддзя: У 4 т. / Нац. акад. навук Беларусі. Ін-т літ. імя Я. Купалы. — Мн., 1999—2003. — Т. 1: 1901—1920; — Т. 2: 1921—1941; — Т. 3: 1941—1965; — Т. 4, кн. 1: 1966—1985; кн. 2: 1986—2000 . * Гісторыя беларускай літаратуры: XIX — пачатак XX ст.: / Пад агул. рэд. М. А. Лазарука, А. А. Семяновіча. — 2-е выд., дапрац. — Мн., 1998. * Гісторыя беларускай літаратуры: XX стагоддзе: 20—50-я гг.: / Пад агул. рэд. М. А. Лазарука, А. А. Семяновіча. 2-е выд., дапрац. — Мн., 2000. * Гісторыя беларускай савецкай літаратуры: 1941—1980 / Пад агул. рэд. М. А. Лазарука і А. А. Семяновіча. — Мн., 1983. * Гніламёдаў У. Ад даўніны да сучаснасці: Нарыс пра беларус. паэзію. — Мн., 2001. * Гніламёдаў У. Класікі і сучаснікі: Арт., нарысы, старонкі ўспамінаў. — Мн., 1987. * Грынчык М. М. Фальклорныя традыцыі ў беларускай дакастрычніцкай паэзіі. — Мн., 1969. * Дзюбайла П. Панарама сучаснай беларускай прозы. — Мн., 1986. * Жураўлёў В. П. У пошуку духоўных ідэалаў: На матэрыяле бел. літ. XIX — пачатку XX ст. — Мн., 2002. * Кавалёў С. В. Героіка-эпічная паэзія Беларусі і Літвы канца XVI ст. — Мн., 1993. * Кавалёў С. В. Літаратура Беларусі позняга Рэнесансу: жанры, творы, асобы. — Мн., 2005. * Лазарук М. А. Беларуская паэма ў другой палавіне XIX — пачатку XX стагоддзя. — Мн., 1970. * Лойка А. А. Гісторыя беларускай літаратуры: Дакастрычніцкі перыяд: У 2 ч. — 2-е выд., дапрац. і дап. — Мн., 1989. — Ч. 2. * Локун В. І. Маральна-філасофскія пошукі беларускай ваеннай і гістарычнай прозы, 1950—1960-я гг. — Мн., 1995. * Локун В. Кругі жыцця — кругі літаратуры. — Мн., 2002. * Лявонава Е. А. Агульнае і адметнае: Творы беларус. пісьменнікаў XX ст. у кантэксце сусветнай літаратуры. — Мн., 2004. * [[Валерый Аляксандравіч Максімовіч|Максімовіч В. А.]] Шыпшынавы край: Старонкі бел. літ. 20—30-х гг. XX ст.: Дапам. для наст. — Мн., 2002. * Мальдзіс А. І. На скрыжаванні славянскіх традыцый: Літаратура Беларусі пераходнага перыяду: другая палавіна XVII—XVIII ст. — Мн., 1980. * Марціновіч А. А. Шляхам праўды: Выбр. старонкі бел. літ. у святле сённяшняга дня: Дапам. для настаўніка. — Мн., 1994. * Мішчанчук М. І., Шпакоўскі І. С. Беларуская літаратура XX ст.: Вучэб. дапам. — Мн., 2001. * Пачынальнікі: З гіст.-літ. матэрыялаў XIX ст.: Зборнік / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т літ. імя Я.Купалы. — Мн.: Беларус. навука, 2003. * Рагойша В. І адгукнецца слова ў слове: Літ.-крытыч. арт., эсэ, дыялогі. — Мн., 1992. * Саверчанка І. В. Кніжна-пісьмовая культура Беларусі. Адраджэнне і ранняе барока. — Мн., 1998. * Саверчанка І. В. Старажытная паэзія Беларусі: XVI — першая палова XVII ст. — Мн., 1992. * Семяновіч А. А. Гісторыя беларускай драматургіі. XIX — пачатак XX ст. — Мн., 1985. * [[Л. К. Тарасюк|Тарасюк Л. К.]] Мастацкія кірункі і плыні ў беларускай паэзіі XIX — пачатку XX стст. — Мн., 1999. * Туронак Ю. Беларуская кніга пад нямецкім кантролем (1939—1944). — Мн., 2002. * Чамярыцкі В. А. Беларускія летапісы як помнікі літаратуры. — Мн., 1969. * Чарота І. А. Пошук спрадвечнай існасці: Бел. літ. XX ст. у працэсах нац. самавызначэння. — Мн., 1995. * Шамякіна Т. І. Беларуская класічная літаратурная традыцыя і міфалогія. — Мн., 2001. * Штэйнер І. Ф. Шматмоўная літаратура Беларусі XIX стагоддзя. — Мн., 2002. * Яскевіч А. А. [[Абранне вечнасці]]. Універсалізм традыцыі і гістарызм сучаснасці. — Мн., 1999. {{Беларуская літаратура}} {{Беларусь у тэмах}} {{Еўропа па тэмах|Літаратура}} {{Беларусы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская мова]] [[Катэгорыя:Беларуская літаратура| ]] [[Катэгорыя:Літаратура Беларусі| ]] mr7ez6jlw7ejy75ot7xlz071qw1yuk1 5202726 5202725 2026-09-20T13:28:12Z JerzyKundrat 174 /* Пасляваенны час. Савецкая Беларусь */ 5202726 wikitext text/x-wiki [[Файл:Biblia Ruska.jpg|thumb|Псалтыр [[Ф. Скарына|Ф. Скарыны]] (1517)]] '''Беларуская літаратура''' — [[літаратура]] на [[Беларуская мова|беларускай мове]] і іншых мовах, створаная на землях [[Беларусь|Беларусі]], а таксама беларусамі за яе межамі. == Гісторыя == === Да XVI ст. === [[Файл:Lithuanian Statute I.jpg|right|thumb|Першы аркуш Статута ВКЛ (1529)]] {{main|Старажытнабеларуская літаратура}} Зараджэнне літаратуры на беларускіх землях выклікана надзённымі патрэбамі культурна-гістарычнага развіцця і непасрэдна звязана са з’яўленнем у Х ст. ва ўсходніх славян пісьменства, чаму спрыяла і прыняцце [[хрысціянства]]. Яна абапіралася на багатыя традыцыі фальклору, грэка-візантыйскай літаратуры і спачатку развівалася ў цеснай сувязі з літаратурай [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]]. На Беларусі ў эпоху сярэднявечча бытавалі ўсе асноўныя віды, жанры і творы старажытнай літаратуры, якая вызначалася сур’ёзнасцю зместу, значнасцю тэм, праблем і герояў, высокай ідэйнасцю, сінкрэтызмам, з перавагай твораў царкоўна-рэлігійнага характару. Найбуйнейшымі цэнтрамі пісьменства былі [[Полацк]] і [[Смаленск]], дзе перапісваліся розныя творы богаслужэбнага прызначэння, узніклі шматлікія помнікі дзелавой літаратуры, свецкай і клерыкальнай (граматы, пасланні, словы і інш.), вяліся мясцовыя [[летапіс]]ы, складзены арыгінальныя жыціі [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні Полацкай]] і Аўрамія Смаленскага. У [[Тураў|Тураве]] вырас і тварыў славуты майстар аратарскай прозы [[Кірыла Тураўскі]] (ХІІ ст.). Развіццю пісьменства і літаратуры ў XII—XV ст. садзейнічалі палітычнае аб’яднанне беларускіх зямель у [[ВКЛ]] і завяршэнне фарміравання беларускай народнасці са сваёй адметнай культурай. Росквіт беларускай літаратуры наступіў у [[XVI ст.]]. Старабеларуская мова была афіцыйнай мовай [[Вялікае княства Літоўскае|Вялікага княства Літоўскага]] ([[Статуты Вялікага княства Літоўскага|Статуты ВКЛ]] 1529, 1566 і 1588 г., палемічная рэлігійная літаратура). У гэты перыяд актыўна развівалася дзелавое пісьменства, з’явіліся пераклады твораў зарубежнай літаратуры на беларускую мову. 3 Беларуссю звязаны найбольш плённы перыяд жыцця і творчай дзейнасці балгарскага пісьменніка [[Цамблак]]а Грыгорыя. У 1-й пал. XV ст. зарадзілася агульнадзяржаўнае летапісанне, у якім творча выкарыстаны старажытна-рускія літаратурныя традыцыі. Першыя беларуска-літоўскія летапісныя помнікі («[[Летапісец вялікіх князёў літоўскіх]]» і [[Беларуска-літоўскі летапіс (1446)|Беларуска-літоўскі летапіс, 1446]]) адлюстравалі выдатную ролю літоўска-беларускай дзяржавы ў тагачаснай Еўропе і сталі здабыткам беларускай гістарычнай прозы. Важныя культурна-гістарычныя зрухі ў жыцці беларускага грамадства, рост духоўных запатрабаванняў, зараджэнне рэнесансавага гуманізму, пашырэнне сувязей з перадавымі краінамі Еўропы, узнікненне кнігадрукавання і іншыя фактары спрыялі развіццю беларускай літаратуры ў XVI ст. Літаратурныя жанры ў мінулым мелі пераважна службова-прыкладны, дзелавы ўжытак. Мастацкі вымысел не быў асноўным прынцыпам адлюстравання рэчаіснасці, таму даўняя літаратура вызначаецца своеасаблівым гістарызмам. Асновай зместаў многіх твораў служылі рэальныя гістарычныя асобы і падзеі. Творы некаторых жанраў (хаджэнні, летапісы і хронікі, дзённікі і мемуары) мелі выразную гісторыка-дакументальную аснову. Каштоўныя звесткі пра свой час меліся і ў помніках агіяграфіі (жыціі), гістарычных аповесцях і паэмах («[[Слова пра паход Ігаравы]]», «Сказанне пра Мамаева пабоішча»), хранографах і інш. Спалучэнне дакладнага гістарычнага факта і літаратурнага вымыслу, сінтэз дакументальна-дзелавога і вобразна-мастацкага апісання рэчаіснасці надавалі творам тагачаснага пісьменства сінкрэтычны характар. З пачатку XVI ст. беларускія кнігі сталі друкавацца. У эпоху Адраджэння высокай дасканаласці дасягнула беларуская літаратурная мова, створаны выдатныя помнікі прававой думкі беларускага і літоўскага народаў ([[Статуты ВКЛ]] 1529, 1566, 1588), з’явіліся новыя віды і жанры (кніжная паэзія, рэфармацыйная публіцыстыка, гісторыка-мемуарная проза, драматургія), склалася плеяда таленавітых літаратараў, узмацніліся працэсы секулярызацыі і гуманізацыі літаратуры. Этапнае значэнне ў гісторыі беларускай літаратуры мела шматгранная творчая дзейнасць асветніка-гуманіста, першадрукара, пісьменніка і перакладчыка [[Ф. Скарына|Ф. Скарыны]]. Першая друкаваная кніга на беларускай мове — «[[Псалтыр]]» — надрукаваная ім у [[Прага|Празе]] ў 1517. Гэта была першая кніга, [[кнігадрукаванне|надрукаваная]] на мове ўсходнеславянскай групы. Францыск Скарына стаў заснавальнікам новага, гуманістычнага тыпу перакладу ва Усходняй Еўропе, пачынальнікам беларускага вершаскладання, аўтарам змястоўных і дасканалых прадмоў, у якіх вытокі беларускай філалагічнай навукі і літаратурнай крытыкі. Першую рэнесансавую паэму аб роднай зямлі «Песня пра зубра» склаў на лацінскай мове [[М. Гусоўскі]]. У беларускім летапісанні XVI ст. ўзмацніліся ідэі дзяржаўнага патрыятызму, пагадовы дакументальна-дзелавы выклад падзей стаў спалучацца з жывым, займальна-белетрыстычным іх апісаннем, а нацыянальная гісторыя стала падавацца як самабытная і самацэнная з’ява. Найбольш поўна і літаратурна дасканала яна выкладзена ў «[[Хроніка Быхаўца|Хроніцы Быхаўца]]», апошнім агульнадзяржаўным летапісным зводзе, прысвечаным гістарчнай мінуўшчыне Літвы і Беларусі ад легендарных часоў да пач. XVI ст. Праблемы лёсу Радзімы, удасканалення чалавека і грамадства былі галоўнымі ў літаратуры эпохі Скарыны. У перыяд позняга Адраджэння (2-я пал. XVI ст.) беларуская літаратура развівалася пад уплывам ідэй [[пратэстантызм]]у і рэлігійнага вальнадумства. Рэфармацыйная публіцыстыка значна ўзбагаціла яе тэматыку і праблематыку. Публіцыст і перакладчык, адзін з заснавальнікаў філалагічнай крытыкі Бібліі ў Еўропе [[С. Будны]] выдаў у [[Нясвіж]]ы «Катэхізіс» (1562) — першую друкаваную кнігу на тэрыторыі сучаснай Беларусі; палеміст [[А. Волан]] стварыў больш за 20 публіцыстычных твораў на лацінскай і польскай мовах; абаронца роднага слова [[В. Цяпінскі]] першы пераклаў Евангелле на беларускую мову. Найбольш значным прадстаўніком свецкай аратарскай прозы быў [[Л. Сапега]]. Сярод тагачасных паэтаў вылучаўся [[А. Рымша]], які пісаў свае творы (эпіграмы, гістарычныя паэмы) на беларускай і польскай мовах. Важнае значэнне мелі пераклады на беларускую мову выдатных твораў сусветнай літаратуры: кніг Бібліі, гістарычных аповесцей і рыцарскіх раманаў (пра Аляксандра Македонскага, Траянскую вайну, [[Гісторыя пра Атылу|Атылу]], Трыстана), зборнікаў навел і інш. === Канец XVI — сярэдзіна XVIII ст. === Складаным і разнастайным было культурнае і літаратурнае жыццё на Беларусі ў эпоху [[барока]] (канец XVI — сярэдзіна XVIII ст.). У літаратуры, якая стала шматмоўнай, адбываўся працэс пераходу ад старой эстэтычнай сістэмы да новай, абнаўляліся і трансфармаваліся жанры, узбагачаліся выяўленчыя сродкі і стылі, змяняліся прынцыпы адлюстравання жыцця і чалавека, з’явіўся новы герой — прадстаўнік простага народа (селянін, рамеснік). Новыя грамадска-палітычныя ўмовы ([[Люблінская унія]] 1569 і [[Брэсцкая унія]] 1596, [[контррэфармацыя]]) выклікалі ўздым палемічнай літаратуры, разнастайнай у ідэйна-тэматычным і жанрава-стылёвым плане. Самымі вядомымі яе прадстаўнікамі былі [[І. Пацей]], Я. Карповіч, [[М. Сматрыцкі]], [[А. Філіповіч]]. Росквіт кнігадрукавання спрыяў пашырэнню жанру прадмоў. 3 узнікненнем школьнага тэатра зарадзілася драматургія (драмы, інтэрмедыі). Актыўна развівалася кніжная паэзія. Сярод малых вершаваных формаў найбольш пашыраным быў жанр эпікграмы. Яркі ўзор беларускай грамадзянскай лірыкі пакінуў [[Я. К. Пашкевіч]] (верш «Польска квітнет лацінаю»). Працягвала развівацца паэма, найбольш значная — [[«Лямант на смерць Лявона Карповіча»]] — створана ў 1620 невядомым аўтарам на беларускай мове. Прыкметны ўклад у развіццё беларускай кніжнай паэзіі зрабіў паэт XVII ст. [[Сімяон Полацкі]]. У XVI і XVII ст. пад уплывам польскай культуры з’явілася [[Сілабічнае вершаскладанне|сілабічная]] паэзія барока і драматычная школа. Важныя змены перажывала [[гістарычная проза]]. Агульнадзяржаўнае летапісанне занепадае, але пачынаюць складацца мясцовыя летапісы. Самы значны з іх [[Баркулабаўскі летапіс]] адметны сваім дэмакратычным характарам. У сувязі з ростам асобаснага пачатку ў літаратуры ўзнікаюць сямейныя хронікі, дыярыушы (дзённікі), падарожныя запісы і іншыя творы мемуарнага жанру ([[Фёдар Міхайлавіч Еўлашоўскі|Ф. Еўлашоўскага]], [[Мікалай Крыштаф Радзівіл Сіротка|М. К. Радзівіла]], [[Самуіл Іванавіч Маскевіч|С.]] і Б. Маскевічаў). Нягледзячы на паступовае ўзмацненне ў даўняй беларускай літаратуры мастацка-выяўленчага пачатку, белетрыстычнасці, яна ў цэлым захоўвала цесную сувязь з жыццём і таму з’яўляецца неацэннай крыніцай пазнання гістарычнай мінуўшчыны. Своеасаблівым тыпам нацыянальнай гісторыі ў кантэксце сусветнай былі хранографы («Вялікая хроніка»), у якіх у выніку белетрызацыі гістарычнага апавядання адбываўся пераход ад традыцыйнага, дакументальна-дзелавога апісання мінулага да ўласна мастацкай гістарычнай прозы. Працэс разбурэння ў літаратуры сярэдневяковага сінкрэтызму, алітаратурвання дзелавых жанраў, яе далейшая секулярызацыя і дэмакратызацыя засведчылі з’яўленне твораў гумарыстычнага і парадыйна-сатырычнага характару («[[Прамова Мялешкі]]»<ref> [http://litera.belhistory.com/myaleshka.html ''Прамова Мялешкі''. Аповесць] (бел.)</ref>, «[[Ліст да Абуховіча]]», «[[Прамова Русіна]]», «[[Другая прамова Русіна аб нараджэнні Хрыста]]»). Гэта тэндэнцыя ўзмацнілася ў перыяд позняга барока (2-я пал. XVII — 1-я пал. XVIII ст.). Узніклі гумарыстычная паэзія і песенна-[[інтымная лірыка]], новыя творы парадыйна-сатырычнай прозы і драматургіі. Летапісы перасталі быць ананімнымі і часам набывалі рысы гісторыка-мемуарнай прозы, падзеі і героі падаваліся ў іх больш жыва і рэалістычна, набліжана да гістарычнай рэчаіснасці ([[Магілёўская хроніка]] Т. Сурты і Ю. Трубніцкага). Зварот да рэальнага жыцця народа, да фальклорных вытокаў і жывой гутарковай мовы садзейнічаў працэсу пераходу ад старой эстэтычнай сістэмы да новай, які ўскладніўся і зацягнуўся ў сувязі з неспрыяльнымі культурна-гістарычнымі ўмовамі. I хоць друкарні выдавалі пераважна царкоўна-рэлігійную літаратур, працягвалі бытаваць творы папярэдніх эпох, а часам ствараліся і новыя ў старых літаратурных традыцыях (напр., [[Віцебскі летапіс]]), гэты працэс стаў ужо незваротны. Творчыя здабыткі беларускай літаратуры, як і ўсёй беларускай культуры эпохі Адраджэння і барока, настолькі багатыя, а ўзровень яе развіцця настолькі высокі, што дало ёй магчымасць уплываць на суседнія краіны, асабліва Расію, а Беларусі выконваць у XVI—XVII ст. місію пасрэдніка ў літаратурных і культурных сувязях паміж еўрапейскім Захадам і Усходам. Аднак у XVIII ст. з прычыны прыгнёту народа і звода пласта беларускамоўнай інтэлігенцыі беларуская літаратура прыйшла ў заняпад. === Канец XVIII—XIX ст. === {{main|Беларуская літаратура канца 18 — 19 стагоддзяў}} Нарастанне адраджэнскіх тэндэнцый уласна беларускай літаратуры пачалося з сярэдзіны XVIII ст., калі ў культурным жыцці шырока замацавалася польская пісьмовая традыцыя. Адрыў беларускае пісьменства ад старабеларускай кніжнай мовы і зварот да народна-гутарковых пластоў здзяйсняліся найперш (як дапускала эстэтыка [[класіцызм]]у) у «нізкіх» драматургічных жанрах — у польска-беларускіх інтэрмедыях, у двухмоўнай «[[Камедыя (п’еса)|Камедыі]]» [[К. Марашэўскі|К. Марашэўскага]] і ў «Доктары па прымусу» [[М. Цяцерскі|М. Цяцерскага]]. Білінгвістычная традыцыя, якая склалася ў пераходны перыяд і аб’ектыўна не давала выпасці беларускаму слову з пісьмовай традыцыі, перайшла і ў ХІХ ст. (вершаваная мініяцюра [[І. Легатовіч]]а «Скажы, вяльможны пане…», 1838; фарс-вадэвіль [[В. Дунін-Марцінкевіч|В. Дуніна-Марцінкевіча]] «Сялянка», 1846). Аўтарская двухмоўнасць [[Ян Баршчэўскі|Я. Баршчэўскага]], [[Я. Чачот]]а, [[А. Рыпінскі|А. Рыпінскага]], В. Дуніна-Марцінкевіча, [[У. Сыракомля|У. Сыракомлі]], [[А. Вярыга-Дарэўскі|А. Вярыгі-Дарэўскага]], [[А. Плуг]]а, [[В. Каратынскі|В. Каратынскага]] і інш. утварала двухадзінства беларускай і польскай моўных плыняў у творчым працэсе, які вёў да адраджэння ўласна беларускай літаратуры. Новая беларуская літаратура развівалася ў двух сустрэчных кірунках: з аднаго боку, у сялянскім асяроддзі, якое зберагала фальклор і мову продкаў, з’яўляліся паэты ([[П. Багрым]]) і літаратурныя творы, пераважна ананімныя («[[Віншаванне бондара Савасцея]]», «Імяніннае віншаванне», «[[Вясна гола перапала]]» і інш.), а з другога — польскамоўныя аўтары, ураджэнцы Беларусі (у т.л. [[А. Міцкевіч]]), якія, выкарыстоўваючы фальклор і звяртаючыся да гістарычных праблем народнага жыцця, імкнуліся, каб іх творы траплялі пад «саламяныя стрэхі». Гэта зрабіла натуральным беларуска-польскае моўна-літаратурнае суіснаванне пад вокладкамі аднаго выдання ў кнігах [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|В. Дуніна-Марцінкевіча]] «[[Гапон (паэма)|Гапон]]», «[[Вечарніцы і Апантаны]]» (1855), «Цікава? — Прачытай» (1856), «Дудар беларускі» (1857), у якіх беларускаму слову адводзілася вядучая роля ў мастацкім і маральна-этычным планах. Аднаўленне беларускамоўнай літаратуры апасродкавана вызначалася гістарычна-палітітчнымі падзеямі: далучэнем беларускіх зямель да Расійскай імперыі ў вынку падзелаў Рэчы Паспалітай і нацыянальна-вызвольным рухам, вяршынямі якога былі паўстанні 1794, 1830—31 і 1863—64. Ахвярны подзвіг [[К. Каліноўскі|К. Каліноўскага]] і распаўсюджанне яго «[[Мужыцкая праўда|Мужыцкай праўды]]» напярэдадні і ў час [[Паўстанне 1863-1864|паўстання 1863—64]] паўплывалі на тое, каб адраджэнскія тэндэнцыі перараслі ў адраджэнскі патэнцыял беларускай літаратуры, каб творы на беларускай мове адрасаваліся ўжо не толькі мужыку, як у Дуніна-Марцінкевіча, а ўсяму народу (хоць і праз вобраз мужыка), як у [[Ф. Багушэвіч]]а. Выданне Багушэвічавай «Дудкі беларускай» (1891) засведчыла нацыянальна-гістарычнае самаўсведамленне беларускай літаратуры і незваротнасць працэсу яе адраджэння. На шляху вяртання ў нацыянальна-моўнае ўлонне беларускай літаратуры ў 2-й пал. XVIII і XIX ст. прайшла праз польскамоўнае ([[А. Нарушэвіч]], [[Ю. Нямцэвіч]], [[Ф. Багамолец]]), рускамоўнае ([[І. Сакольскі]]) і лацінамоўнае ([[М. Карыцкі]]) выяўленне класіцызму, зведала сентыменталізм ([[Ф. Князьнін]]), асвоіла рамантызм (А. Міцкевіч, [[А. Ходзька]], Я. Чачот, [[Т. Лада-Заблоцкі]] і інш.), заклала асновы рэалізму (У. Сыракомля, А. Плуг). Паралельна ўзнікалі беларускамоўныя творы, якія ў 1-й пал. ХІХ ст. вызначаліся стылявым сінкрэтызмам, хоць адраджэнскія тэндэнцыі спрыялі рамантычнаму светаўспрыманню і замацаванню паэзіі ў пануючым становішчы, распрацоўваліся такія жанры, як травесційная паэма («[[Энеіда навыварат]]»), парадыйная паэма («[[Тарас на Парнасе]]»), гутарка, быліца («Купала», «Халімон на каранацыі» [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|В. Дуніна-Марцінкевіча]]), балада («Нячысцік» Рыпінскага), вершаваная драматургічная сцэнка («Едзеш, міленькі Адам» Я. Чачота) і лірычны верш ([[Я. Баршчэўскі]], [[П. Багрым]], [[У. Сыракомля]], [[В. Каратынскі]]), а з прозы — апавяданне, заснаванае на бытавым анекдоце («Кручаная баба» [[А. Плуг]]а). [[Файл:Dudka biełaruskaja — Vokladka.jpg|thumb|Ф. Багушэвіч «[[Дудка беларуская]]» (Каракаў, 1891)]] Абвастрэнне сацыяльных праблем у выніку [[Адмена прыгоннага права|адмены прыгоннага права]] (1861) і крах нацыянальна-вызвольных надзей у паражэнні [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] выклікалі пасталенне нацыянальнай самасвядомасці беларускага грамадства, а праз гэта — ідэйна-мастацкую і жанрава-стылявую разнастайнасць беларускай літаратуры. У паэзіі, якая грунтавалася на рамантычным і рэалістычным пачатках, па-ранейшаму была вядучай і арыентавалася на дэмакратычнага чытача, набывае развіццё грамадзянскай і публіцыстычная лірыка ([[Ф. Багушэвіч]], [[А. Гурыновіч]]), паглыбляецца асваенне сатырычных жанраў ([[А. Абуховіч]], [[Ф. Тапчэўскі]]) і лірычна-філасофскіх кірункаў паэзіі ([[Я. Лучына]]), закладваюцца асновы нацыянальнай школы перакладу ([[Я. Лучына]], [[А. Гурыновіч]], [[З. Трашчкоўская]] і інш.) Вяршыняй нацыянальна ўсвядомленай ідэі беларускага адраджэння ў ХІХ ст. стала творчасць [[Ф. Багушэвіч]]а, якая засвоіла і развіла папярэднія дэмакратычныя традыцыі, прадвызначыла адметны шлях беларускай літаратуры пач. ХХ ст. і прадугадала ўслед за А. Міцкевічам, У. Сыракомлем і В. Каратынскім уздым духоўнасці на роднай зямлі. === Пачатак ХХ ст. === {{main|Беларуская літаратура першай паловы 20 стагоддзя}} [[Файл:Купала Жалейка.jpg|thumb|Зборнік вершаў [[Я. Купала|Я. Купалы]] «Жалейка» (1908)]] На пачатку ХХ ст. беларуская літаратура развівала і ўмацоўвала нацыянальна-адраджэнскую традыцыю, выспеленую ў ХІХ ст. і як ідэйна-эстэтычнае крэда сфармуляваную [[Ф. Багушэвіч]]ам у «Дудцы беларускай». [[Рэвалюцыя 1905—1907 гг. у Расійскай імперыі|Рэвалюцыя 1905—1907 гг.]] актывізавала і пашырыла гэты працэс. У Вільні з’явіліся першыя газеты на беларускай мове: «[[Наша доля (1906)|Наша доля]]» ([[1906]]). Найбольш значным культурна-грамадскім асяродкам стала створаная ў 1906 газета «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]», вакол якой згуртаваліся [[А. Луцкевіч]], [[І. Луцкевіч]] (заснавальнікі і выдаўцы), [[Я. Купала]], [[Я. Колас]], [[А. Пашкевіч (Цётка)]], [[М. Багдановіч]], [[Ядвігін Ш.]], [[В. Ластоўскі]], [[Ц. Гартны]], [[З. Бядуля]], [[М. Гарэцкі]], [[А. Паўловіч]], [[К. Каганец]], [[С. Палуян]], [[Л. Гмырак]], [[А. Гурло]], [[Я. Журба]], [[Г. Леўчык]], [[К. Буйло]], [[А. Гарун]], [[У. Галубок]], [[Стары Улас]], [[М. Арол]], [[А. Бульба]], [[У. Самойла]] і інш. Літаратура «нашаніўскай» пары была з’явай не толькі эстэтычнай, але як найбольш актыўная форма нацыянальнай самасвядомасці і дзейсным сродкам уплыву на грамадскае жыццё, ставячы сабе за мэту ўзняць беларускі народ з гістарычнага нябыту і выканаць сваю асветніцка-адраджэнскую місію. Паказваючы нядолю і беспрасвецце, у якім апынуўся народ, яна ставіла эстэтычнае пытанне пра адмаўленне існуючых формаў жыцця і сцвярджэнне мастацкага ідэалу. Сэрцам беларускай літаратуры «нашаніўскай» пары была трывала ўгрунтаваная ў паэтыку нацыянальная ідэя, якой фактычна былі прасякнуты ўсе творы ад адкрыта [[патрыятызм|патрыятычных]] па гучанні («[[Вера беларуса]]» [[Цётка (Алаіза Пашкевіч)|Цёткі]], «[[Ворагам беларушчыны]]», «[[Гэта крык, што жыве Беларусь]]» [[Я. Купала|Я. Купалы]], «[[Родныя вобразы]]» [[Я. Колас]]а, «У чатырохлецце „Нашай нівы“», «[[Песня-звон]]» [[А. Гарун]]а) да чыста артыстычных (цыкл «У зачарованым царстве», «Алокрыф» [[М. Багдановіч]]а). Прафесійнае станаўленне прозы адбывалася ў формах рэалістычна-бытавога ([[Ядвігін Ш.]], [[К. Каганец]], [[Цётка (Алаіза Пашкевіч)|Цётка]], [[Я. Лёсік]], [[І. Бобіч]]), [[псіхалагічнае апавяданне|псіхалагічнага апавядання]] ([[М. Гарэцкі]]), мастацкай [[алегорыя|алегорыі]], [[прытча|прытчы]] ([[Я. Колас]], [[М. Багдановіч]]), імпрэсій-мініяцюр ([[З. Бядуля]]). Здабыткі [[драматургія|драматургіі]] ў гэты час найперш звязаны з творамі Я. Купалы («[[Паўлінка]]», «[[Прымакі (п’еса)|Прымакі]]», «[[Раскіданае гняздо (п’еса)|Раскіданае гняздо]]»). [[М. Багдановіч]], [[А. Луцкевіч]], [[В. Ластоўскі]], [[С. Палуян]], [[Л. Гмырак]] сталі заснавальнікамі крытычнай і літаратуразнаўчай думкі. І сусветная вайна, Лютаўская і Кастрычніцкая рэвалюцыі, грамадзянская вайна і замежныя інтэрвенцыі выклікалі значныя грамадска-палітычныя зрухі на Беларусі, падзеленай у 1921 на дзве часткі. Падчас Першай сусветнай вайны і абвяшчэння [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] ў беларускай літаратуры дамінавала праблематыка патрыятызму і жыцця грамадства. Літаратура перыяду ваенна-рэвалюцыйнага ліхалецця была ў даволі анемічным стане, аднак менавіта ў гэты перыяд з’явіліся такія выдатныя творы, як вершы «Пагоня», «Страцім-лебедзь» М. Багдановіча, цыкл вершаў 1918-19 Я. Купалы, кніга крытыка-біяграфічных артыкулаў «Нашы песняры» А. Луцкевіча, п’есы [[Ф. Аляхновіч]]а. Беларуская літаратура мела сінкрэтычны характар, злучала ў сабе элементы рамантызму, рэалізму і мадэрнізму. === Міжваенны час. Савецкая Беларусь === Пасля ўтварэння БССР (1919) літаратура Савецкай Беларусі актывізавалася ў 1920-я г. з палітыкай беларусізацыі і развівалася вельмі бурна. У яе прыйшлі маладыя таленавітыя творцы: [[Янка Маўр]], [[Міхась Чарот]], [[Уладзімір Дубоўка]], [[Язэп Пушча]], [[Адам Бабарэка]], [[Кузьма Чорны]], [[Міхась Зарэцкі]], [[Алесь Дудар]], [[Анатоль Вольны]], [[Антон Адамовіч]], [[Тодар Кляшторны]], [[Валерый Маракоў]], [[Уладзімір Хадыка]], [[Уладзімір Жылка]], [[Кандрат Крапіва]], [[Пятро Глебка]], [[Міхась Багун]], [[Змітрок Астапенка]], [[Алесь Звонак]], [[Лукаш Калюга]], [[Андрэй Мрый]], [[Зінаіда Бандарына]], [[Наталля Вішнеўская]], [[Платон Галавач]], [[Васіль Каваль]], [[Васіль Шашалевіч]], [[Паўлюк Шукайла]], [[Ян Скрыган]], [[Сымон Баранавых]], [[Барыс Мікуліч]], [[Міхайла Грамыка]], [[Уладзіслаў Чаржынскі]] і інш. Пачалі выходзіць часопісы «Полымя», «Маладняк», «Узвышша», утварыліся літаратурна-мастацкія арганізацыі «[[Маладняк]]», «[[Узвышша (літаратурнае аб’яднанне)|Узвышша]]», «Полымя», «Беларуская літаратурна-мастацкая камуна», «Пробліск», [[Беларуская асацыяцыя пралетарскіх пісьменнікаў]]. Сярод літаратурных жанраў дамінавала паэзія, якая ўзнёсла апявала новую будучыню, прынесеную Кастрычніцкай рэвалюцыяй, і адмаўляла ранейшае жыццё як гаротнае і нешчаслівае. У паэтыцы пераважалі гіпербала, супрацьпастаўленне, адсутнасць вобразнай пластыкі, абрывістая стьшістыка. У той жа час у творчасці [[Янка Купала|Я. Купалы]], [[Я. Колас]]а, У. Дубоўкі, Я. Пушчы, Т. Кляшторнага, У. Жылкі і інш. працягвалі гучаць матывы смутку над нацыянальным лёсам беларускага народа, выяўляўся найперш унутраны стан душы, а не адпаведнасць пастулатам «пралетарскай літаратуры», канцэпцыю якой актыўна сцвярджала крытыка. У прозе адзначалася станаўленне жанру рамана, паглыбленне псіхалагізму (Я. Колас, [[М. Гарэцкі]], К. Чорны, М. Зарэцкі), назіралася імкненне празаікаў стварыць вобраз чалавека новага часу ў супярэчлівых абставінах гістарычных падзей (П. Галавач, М. Чарот, [[Ц. Гартны]], А. Мрый, Л. Калюга, Б. Мікуліч, [[Я. Нёманскі]]). У канцы 1920-х г. палітыка беларусізацыі змянілася на палітыку рэпрэсій у дачыненні да ўсяго нацыянальнага. Непапраўны ўрон беларускай літаратуры быў нанесены ў другой палове 1930-х г., калі пад час вялікага тэрору ў БССР было загублена шмат таленавітых паэтаў і пісьменнікаў: яго ахвярамі сталі [[Алесь Дудар]], [[Міхась Зарэцкі]], [[Тодар Кляшторны]], [[Валерый Маракоў]] і многія іншыя. На працягу 1930-х г. некалькі хваль рэпрэсій (1930, 1934 і асабліва ў 1937-38) амаль вынішчылі беларускіх пісьменнікаў; «чорным» момантам для беларускай літаратуры стала ноч з [[29 кастрычніка|29]] на [[30 кастрычніка]] [[1937]] г., калі былі расстраляныя 23 маладых паэты.<ref>Пра многіх з іх пакінуў успаміны ў кнізе ''«Далёкае, але не забытае»'' ([[1988]] г.) [[Павел Пруднікаў]], якому таксама давялося перажыць зняволенне ў [[ГУЛАГ]]у. Рэпрэсіраваныя былі таксама [[Уладзімір Дубоўка]], [[Ларыса Геніюш]] (ужо пасля вайны) і многія іншыя.</ref> Тыя, што засталіся на волі, стваралі апалагетычныя дзяжурныя творы, апявалі будаўніцтва новага жыцця, барацьбу з «ворагамі народа», цяжкае жыццё ў Заходняй Беларусі. У [[1934]] г. быў утвораны Саюз пісьменнікаў БССР і з’явіўся сацыялістычны рэалізм. === Заходняя Беларусь === Літаратура Заходняй Беларусі захоўвала адраджэнскую традыцыю і багдановічаўскае апяванне чыстай красы ([[У. Жылка]], [[Н. Арсеннева]], [[Л. Родзевіч]], [[Х. Ільяшэвіч]], [[І. Канчэўскі]], [[А. Бярозка]], [[Аўген Бартуль|А. Бартуль]], [[Л. Геніюш]]). Нацынальна-патрыятычная ідэя, паяднаная з духоўным, рэлігійным служэннем выявілася ў творчасці святароў — паэта [[К. Сваяк]]а і публіцыста-асветніка [[А. Станкевіч]]а. Пафасам рэвалюцыйнага змагання была прасякнута творчасць [[М. Танк]]а, [[Міхась Машара|М. Машары]], [[Міхась Васілёк|М. Васілька]], [[П. Пестрак]]а, [[В. Таўлай|В. Таўлая]], [[А. Салагуб]]а. === Ваенныя гады === У перыяд ІІ сусветнай і Вялікай Айчыннай войнаў аператыўным і распаўсюджаным жанрам стала публіцыстыка. Пафасам змагання, страснай верай у нязломны дух народа і перамогу, апяваннем мужнасці і гераізму вызначалася паэзія («Беларускім партызанам» [[Я. Купала|Я. Купалы]], «Народу-барацьбіту» [[Я. Колас]]а, «Смерць салдата», «Партызаны» [[Пятро Глебка|П. Глебкі]], «Байцам-беларусам» [[П. Броўка|П. Броўкі]], «Балада аб чатырох заложніках» [[А. Куляшоў|А. Куляшова]], зборнік «Слуцкі пояс» [[А. Астрэйка|А. Астрэйкі]], вершы [[В. Таўлай|В. Таўлая]], [[М. Танк]]а, [[Пімен Панчанка|П. Панчанкі]], [[Алесь Бачыла|А. Бачылы]], [[К. Буйло]], [[М. Лужанін]]а, [[А. Вялюгін]]а, [[К. Кірэенка|К. Кірэенкі]] і інш.). Героіка і цяжар вайны адлюстраваны ў эпічных творах «Сцяг брыгады» А. Куляшова, «Янук Сяліба» М. Танка, «Эдэм» [[З. Астапенка|З. Астапенкі]]. Неардынарнай з’явай прозы часу вайны сталі кніга апавяданняў «Астап» (1944) [[М. Лынькоў|М. Лынькова]] і «Вялікае сэрца» (1945) [[Кузьма Чорны|К. Чорнага]]. У акупіраваным Мінску ў 1944 выйшла кніга вершаў [[Н. Арсеннева]]й «Сягоння», дзе вайна прадстае як агульная трагедыя чалавецтва. Пад нямецкім кантролем выдадзены яшчэ шэраг кніг беларускіх аўтараў. Дамінуючай рысай творчасці Н. Арсенневай, [[Л. Геніюш]], [[Алесь Салавей|А. Салаўя]], [[Л. Случанін]]а былі патрыятычныя матывы, а [[Т. Лебяда|Т. Лебяды]], [[Мікола Целеш|М. Лесуна]], [[Ю. Віцьбіч]]а — асуджэнне антыбеларускіх дзеянняў савецкай улады.<ref>[[Ю. Туронак]] (2002)</ref> === Пасляваенны час. Савецкая Беларусь === Тэма вайны стала на доўгі час вызначальнай у беларускай літаратуры, пашыраючы магчымасці псіхалагічнага і экзістэнцыяльнага асэнсавання гістарычных падзей і лёсу беларускага народа. Радасць перамогі, услаўленне Радзімы, гераізму, мірнай стваральнай працы, асуджэнне антыгуманнай сутнасці вайны — асноўныя матывы шматлікіх паэтычных зборнікаў першага пасляваеннага дзесяцігоддзя (кнігі [[А. Астрэйка|А. Астрэйкі]], [[Алесь Бачыла|А. Бачылы]], [[А. Бялевіч]]а, [[А. Вялюгін]]а, [[М. Лужанін]]а, [[М. Танк]]а і інш.). На матэрыяле жыцця беларускага народа на акупіраванай тэрыторыі ствараюцца празаічныя творы [[Я. Брыль|Я. Брыля]]. [[І. Грамовіч]]а, [[П. Кавалёў|П. Кавалёва]], [[У. Краўчанка|У. Краўчанкі]], [[Мікола Лупсякоў|М. Лупсякова]], [[М. Паслядовіч]]а і інш. Тэма вайны і партызанскай барацьбы становіцца вызначальнай у раманах «Векапомныя дні» (кн. 1) [[М. Лынькоў|М. Лынькова]], «Расстаемся ненадоўга» [[А. Кулакоўскі|А. Кулакоўскага]], «Мінскі напрамак» [[І. Мележ]]а, «Згуртаванасць» М. Ткачова, «Глыбокая плынь» [[І. Шамякін]]а, драмах [[К. Крапіва|К. Крапівы]], [[К. Губарэвіч]]а, [[А. Маўзон]]а і інш. Нярэдка ў гэтых творах дзейнічаюць канкрэтныя гістарычныя асобы, падзеі і факты маюць дакументальную аснову. Дасягненнем тагачаснай прозы стала завершаная ў 1955 трылогія [[Я. Колас]]а «На ростанях». Але ў многіх творах розных жанраў пераважала фактаграфічная шырыня матэрыялу, падзейнасць, ім не хапала псіхалагічнай глыбіні, аналітызму, аддавалася пашана культу асобы. Абмежаваная догмамі сацыялістычнага рэалізму, літаратура тым не менш набірала разбег і, пераадольваючы схематызм стэрэатыпных уяўленняў, дасягнула значных поспехаў. У 2-й пал. 1940 — пач. 1960-х г. кнігамі паэзіі дэбютавалі [[М. Аўрамчык]], [[М. Арочка]], [[Р. Барадулін]], [[Д. Бічэль-Загнетава]], [[Г. Бураўкін]], [[В. Вярба]], [[А. Вярцінскі]], [[С. Гаўрусёў]], [[Н. Гілевіч]], [[А. Грачанікаў]], [[Х. Жычка]], [[У. Караткевіч]], [[А. Лойка]], [[Е. Лось]], [[В. Макарэвіч]], [[У. Нядзведскі]], [[У. Паўлаў]], [[Ю. Свірка]], [[Я. Сіпакоў]], Р. Тармола, [[К. Цвірка]] і інш., пазней — [[Р. Баравікова]], [[Т. Бондар]], [[С. Блатун]], [[У. Верамейчык]], [[В. Гардзей]], [[Ю. Голуб]], [[В. Жуковіч]], [[Н. Загорская]], [[Сяргей Іванавіч Законнікаў|С. Законнікаў]], [[В. Зуёнак]], [[В. Іпатава]], [[К. Камейша]], [[Г. Каржанеўская]], [[В. Коўтун]], [[У. Лісіцын]], [[М. Маляўка]], [[Н. Мацяш]], [[У. Някляеў]], [[С. Панізнік]], [[Г. Пашкоў]], [[А. Разанаў]], [[В. Ракаў]], [[Р. Семашкевіч]], [[А. Сербантовіч]], [[У. Скарынкін]], [[М. Стральцоў]], [[Нэлі Тулупава|Н. Тулулава]], [[Хведар Чэрня|Х. Чэрня]], [[Я. Янішчыц]] і інш. У 2-й пал. 1950-х г. працягваюць літаратурную працу рэпрэсіраваныя пісьменнікі [[Я. Бяганская]], [[Л. Геніюш]], [[С. Грахоўскі]], [[У. Дубоўка]], [[А. Звонак]], [[С. Новік-Пяюн]], [[П. Пруднікаў]], [[Я. Скрыган]], [[М. Хведаровіч]], [[С. Шушкевіч]] і інш. Першыя кнігі прозы выдалі [[А. Адамовіч]], [[В. Адамчык]], [[А. Асіпенка]], [[В. Быкаў]], [[У. Дамашэвіч]], [[У. Караткевіч]], [[І. Навуменка]], [[А. Савіцкі]], [[Барыс Іванавіч Сачанка|Б. Сачанка]], [[І. Пташнікаў]], [[М. Стральцоў]], [[І. Чыгрынаў]] і інш. У 2-й пал. 1960 — 1-й пал. 1970-х г. у беларускую прозу прыйшлі [[А. Жук]], [[В. Казько]], [[В. Гігевіч]], [[М. Гіль]], [[Г. Далідовіч]], [[В. Карамазаў]], [[Л. Левановіч]] і інш. Асэнсаванне тэмы вайны паступова перарастае ў летапіс жыцця беларускага народа на акупіраванай тэрыторыі, які асабліва ўзбагачаецца ў 1960-я г. на хвалі «хрушчоўскай адлігі» з прыходам у літаратуру паэтаў і празаікаў т.зв. «філалагічнага пакалення». Са старонак кніг Р. Барадуліна, Г. Бураўкіна, А. Вярцінскага, В. Вярбы, С. Гаўрусёва, Н. Гілевіча, А. Лойкі, Е. Лось, І. Пташнікава, Б. Сачанкі, Я. Сіпакова, М. Стральцова, І. Чыгрынава і інш. паўстае жудасны прывід вайны і знявечанай беларускай зямлі, убачаны вачыма падлеткаў, якія «рана сталелі ў зямлянках сырых». Гэта пакаленне амаль чатыры дзесяцігоддзі не сыходзіла з магістральных шляхоў развіцця літаратуры. 3 канца 1950-х г. пачынаецца паглыбленае пераасэнсаванне далёкай і блізкай гісторыі. У раманах «Векапомныя дні» (1948—57) [[М. Лынькоў|М. Лынькова]], пенталогіі «Трывожнае шчасце» (1957—65) [[І. Шамякін]]а, «Палескай хроніцы» (1961—76) [[І. Мележ]]а, «Серадзібор» (1961—63) [[П. Пестрак]]а, «Засценак Малінаўка» (1961—64) [[А. Чарнышэвіч]]а, «На парозе будучыні» (1961—63), «Гарадок Устронь» (1967—68), «Шэметы» (1980) [[М. Лобан]]а, «Сасна пры дарозе» (1962) І. Навуменкі, «Птушкі і гнёзды» (1963) [[Я. Брыль|Я. Брыля]], дылогіі «Партызаны» (1963) [[Алесь Адамовіч|А. Адамовіча]], «Плач перапёлкі» (1970), «Апраўданне крыві» (1976), «Свае і чужынцы» (1983), «Не ўсе мы згінем» (1996) [[І. Чыгрынаў|І. Чыгрынава]], «Вялікі Лес» (1979-83) [[Барыс Сачанка|Б. Сачанкі]], «Лабірынты страху» (1992) [[А. Асіпенка|А. Асіпенкі]], «Ахвяры» (1992) [[Таіса Мікалаеўна Бондар|Т. Бондар]] адкрываецца эпоха ў жыцці бел. народа з яе катаклізмамі — рэвалюцыямі, грамадз. і сусв. войнамі, калектывізацыяй, рэпрэсіямі 1920-50-х г., пасляваен. аднаўленнем. Лёс чалавека, асобы, народа бачыцца ў непасрэднай залежнасці ад сацыяльна-бытавых і гістарычных абставін. З другой паловы 1960-х у беларускай прозе сталі паднімацца не толькі праблемы народа, грамадства і гісторыі, але таксама і маралі. Пісьменнікі ўсталі на змаганне за права творца на волю выраза (творы [[В. Быкаў|Васіля Быкава]], [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]], [[Андрэй Макаёнак|Андрэя Макаёнка]], Алеся Разанава). Шырэюць далягляды паэзіі 1960—70-х г., павышаецца яе філасофска-інтэлектуальны ўзровень, багацее духоўны свет лірычнага героя. У філасофскім роздуме, узмацненні інтэлекгуальнага пачатку, у драматычным успрыманні надзённых праблем экалагічных, маральна-этычных выяўляецца паглыбленае ўспрымайне рэчаіснасці. Сведчаннем з’яўляюцца «Новая кніга» (1964) [[А. Куляшоў|А. Куляшова]], «Пры святле маланак» (1966) [[Пімен Панчанка|П. Панчанкі]], «Твае далоні» (1967) [[А. Пысін]]а, «Мой хлеб надзённы» (1962) і «Глыток вады» (1964) [[М. Танк]]а і інш. Проза гэтага часу ўзбагачаецца гуманістычнай канцэпцыяй бачання свету, поўніцца трывогай за лёс чалавецтва, летапіс суровай ваен. рэальнасці дапаўняецца новымі старонкамі. У прозе В. Быкава вайна павернута сваімі трагічнымі, жорсткімі бесчалавечнымі бакамі, далёкімі ад параднай лакіроўкі (аповесці «[[Трэцяя ракета]]», 1962, «[[Альпійская балада]]», 1964, «[[Мёртвым не баліць]]», 1965, «Круглянскі мост», 1969, «[[Сотнікаў (аповесць)|Сотнікаў]]», 1970, «[[Дажыць да світання]]», 1973, «Пайсці і не вярнуцца», 1978, «[[Знак бяды]]», 1982). Прынцып гістарызму стаў адным з асноўных у аповесцях [[І. Пташнікаў|І. Пташнікава]] «Тартак» (1967) і «Найдорф» (1975), [[Алесь Адамовіч|А. Адамовіча]] «[[Хатынская аповесць]]» (1972) і «Карнікі» (1980), [[Віктар Казько|В. Казько]] «[[Суд у Слабадзе]]» (1978). Мастацка-гістарычны летапіс вайны дапаўняецца дакументальнымі творамі А. Адамовіча, [[Янка Брыль|Я. Брыля]] і [[У. Калеснік]]а «[[Я з вогненнай вёскі…]]» (1975), А. Адамовіча і [[Данііл Аляксандравіч Гранін|Д. Граніна]] «[[Блакадная кніга]]» (1979). Пра лёс жанчын і дзяцей на вайне творы [[С. Алексіевіч]] («У вайны не жаночае аблічча» і «Апошнія сведкі», 1985). Асноўнае месца ў роздуме над праблемамі сучаснасці ў 1960-я — 80-я г. займае вяртанне да вытокаў. Тэма гістарычнай памяці, зацікаўленасць [[Культура Беларусі|культурнай спадчынай народа]], увага да яго радавых каранёў сталі вызначальнымі ў творчасці [[У. Караткевіч]]а, руплівасць якога стала прыкладам служэння ідэям нацыянальнага адраджэння і на два дзесяцігоддзі апярэдзіла свой час. Уладзімір Караткевіч стаў першым беларускім пісьменнікам, які звярнуўся да жанру гістарычнага дэтэктыву<ref>{{артыкул|аўтар=[[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Алег Грушэцкі]] |загаловак=Беларускі дэтэктыў. Міфы і рэальнасць |арыгінал= |спасылка=http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/07/28-2014.pdf |аўтар выдання= |выданне=[[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]] |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=[[Саюз пісьменнікаў Беларусі]] |год=18 ліпеня 2014 |выпуск=4777 |том= |нумар=28 |старонкі=6 |isbn= |issn= 0024-4686|doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |мова= |ref= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140722162925/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/07/28-2014.pdf |archivedate=22 ліпеня 2014}}</ref>. 3 прыходам Караткевіча ў літаратуру сапраўднай эстэтычнай вышыні дасягае гістарычны жанр (аповесці «[[Сівая легенда]]», 1961, «[[Дзікае паляванне караля Стаха]]», 1964, «Зброя», 1981; раманы «Нельга забыць», 1962, «[[Каласы пад сярпом тваім]]», 1965, «[[Чорны замак Альшанскі]]», 1979; драмы «Кастусь Каліноўскі», «Званы Віцебска», «Маці ўрагану» і інш.). Услед за Караткевічам пачынаецца новае, паглыбленае пераасэнсаванне далёкай і блізкай гісторыі. Постаць [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]] прыцягнула ўвагу [[А. Куляшоў|А. Куляшова]] (паэма «Хамуціус», 1975). [[Францыск Скарына|Францыску Скарыну]] прысвечаны паэма [[М. Арочка|М. Арочкі]] «Судны дзень Скарыны» (1988) і раман-эсэ [[Алег Лойка|А. Лойкі]] «Францыск Скарына, або Сонца маладзіковае» (1980), беларускай асветніцы і паэтэсе [[Алаіза Пашкевіч|Цётцы (А. Пашкевіч)]] — паэмы [[В. Коўтун]] «На зломе маланкі» (1979) і «Суд Алаізы» (1985). Да асветніцкай дзейнасці [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні Полацкай]] звяртаюцца [[В. Іпатава]] (аповесць «Прадыслава», 1971) і [[Т. Бондар]] (раман «Спакуса», 1989). [[Францішак Багушэвіч|Францішку Багушэвічу]] прысвечана аповесць [[Васіль Хомчанка|В. Хомчанкі]] «[[Пры апазнанні – затрымаць|Пры апазнанні — затрымаць]]» (1983). Вобраз [[Янка Купала|Янкі Купалы]] ажывае ў п’есе У. Караткевіча «Калыска чатырох чараўніц» і рамане-эсэ [[А. Лойка|А. Лойкі]] «Як агонь, як вада…» (1982). Да падзей сівой даўніны звяртаюцца [[М. Арочка]] і [[П. Бітэль]] у паэмах «Крэва» (1982) і «Сказанне пра Апанаса Берасцейскага» (1984, пра [[Афанасій Філіповіч|Афанасія Філіповіча]]). У 1980-1990-я гады да розных гістарычных падзей мінулага Беларусі звяртаюцца [[У. Арлоў]] (кнігі «Дзень, калі ўпала страла», 1988, і «Міласць князя Гераніма», 1993), [[Л. Дайнека]] (раманы «Меч князя Вячкі», 1985, і «След Ваўкалака», 1980), [[Кастусь Тарасаў|К. Тарасаў]] (аповесці «Дзень рассеяння» і «Пагоня на Грунвальд», 1980). Распрацоўваюць жанр літаратурна-гістарычнага эсэ і гістарычнага нарыса пісьменнікі-гісторыкі [[М. Ермаловіч]] («Старажыная Беларусь», 1990—1994, «Па слядах аднаго міфа», 1991), К. Тарасаў («Памяць пра легенды: Постаці беларускай мінуўшчыны», 1990), [[В. Чаропка]] («Імя ў летапісе», 1994, і «Уладары Вялікага княства», 1996). Тэмы мінулай вайны, калектывізацыі і сталінскіх рэпрэсій працягвае [[В. Быкаў]] («Аблава», 1989, «Сцюжа», 1993). Рэаліі вясковага побыту, характары людзей на зямлі, іх праблемы адлюстраваны ў аповесцях [[Я. Брыль|Я. Брыля]] «Ніжнія Байдуны» (1975), «Золак, убачаны здалёк» (1978), [[Васіль Сямёнавіч Гігевіч|В. Гігевіча]] «Жыціва» (1979), [[Алесь Жук|А. Жука]] «Паляванне на Апошняга Жураўля» (1982), «Праклятая любоў» (1990), [[Анатоль Паўлавіч Кудравец|А. Кудраўца]] «Раданіца» (1971), «Сачыненне на вольную тэму» (1984), [[Я. Сіпакоў|Я. Сіпакова]] «Усе мы з хат» (1975) і інш.. Праблемы экалогіі, варварскага ўмяшання ў прыроду, бездухоўнасці грамадства востра ставяцца ў раманах [[Віктар Казько|Віктара Казько]] «Неруш» (1981) і «Хроніка дзетдомаўскага саду» (1987), [[Віктар Карамазаў|Віктара Карамазава]] «Пушча» (1978) і інш. У жанры драматургіі поспеху дасягнулі [[Андрэй Макаёнак|А. Макаёнак]]. [[Алесь Петрашкевіч|А. Петрашкевіч]], [[Мікалай Ягоравіч Матукоўскі|М. Матукоўскі]], [[Аляксей Дудараў|А. Дудараў]]. У 1980-я г. першыя кнігі паэзіі выдалі [[Валянціна Аколава|В. Аколава]], [[І. Багдановіч]], [[С. Басуматрава]], [[Г. Булыка]], [[Леанід Міхайлавіч Галубовіч|Л. Галубовіч]], [[А. Глобус]], [[Л. Дранько-Майсюк]], [[А. Канапелька]], [[А. Пісьмянкоў]] і інш., кнігі прозы — [[А. Кажадуб]], К. Тарасаў. 3 драматургічнымі творамі выступілі [[А. Асташонак]], [[У. Бутрамееў]] і інш. Ідэі нац. адраджэння і чарнобыльскай бяды вызначаюць сутнасць кнігі паэзіі Р. Барадуліна «Самота паломніцтва», В. Зуёнка «Лета трывожных дажджоў», М. Мятліцкага «Палескі смутак», «Бабчын», дакументальнай аповесці [[В. Гігевіч]]а і [[А. Чарноў|А. Чарнова]] «Сталі воды горкія», рамана [[І. Шамякін]]а «Злая зорка», аповесці [[Б. Сачанка|Б. Сачанкі]] «Родны кут», п’ес [[Алесь Петрашкевіч|А. Петрашкевіча]] «Дагарэла свечачка да палічкі» і [[А. Ждан]]а «Салгалі богу, салгалі» і інш. Пашыраецца жанравая разнастайнасць беларускай літаратуры. З канца [[1980-я|1980-х]] гг. у беларускай літаратуры была паднятая тэма сталінскіх рэпрэсій. Ужо ў аповесці [[Васіль Быкаў|Васіля Быкава]] «Знак бяды» ([[1985]] г.) прасочваецца трагічная сувязь паміж калектывізацыяй, рэпрэсіямі і вайной на тэрыторыі Беларусі. Цалкам гэтай тэме прысвечаныя яго пазнейшыя расказы («Жоўты пясочак» і інш.). З эпохай галоснасці сталі даступнымі дзённікі [[Ларыса Геніюш|Ларысы Геніюш]], у якіх адлюстраваныя яе лагерныя гады<ref>''Геніюш, Л.'' Споведзь. — Мн., 1993.</ref>. Аўтабіяграфічны характар носяць аповесці [[Павел Пруднікаў|Паўла Пруднікава]] «Яжовыя рукавіцы» і «Паўночнае пекла» ў кнізе «За калючым дротам» ([[1993]] г.). Выразным антысталінскім пафасам пранізаныя яго ж паэмы «Таймыр»<ref>''Пруднікаў, П. І.'' Крыніцы: Выбранае: Вершы і паэмы / Прадм. А. Марціновіча. — Мн., Маст. літ., 1991. — 334 с., іл.</ref> і «Кожны другі»<ref>''Пруднікаў, П. І.'' Пароша: Вершы. Паэма-аповесць. — Мн., Маст. літ., 1996. — 142 с., іл.</ref>. У планах пісьменніка было асвяціць яшчэ адну вострую тэму — праблему вяртання былога палітвязня са зняволення назад у грамадства, — але ён не паспеў апублікаваць ужо напісаныя на гэты конт творы. У эміграцыі пішуць [[Наталля Арсеннева]], [[Алесь Салавей]]. Прыкметнымі літаратурнымі органамі ў Беларусі з’яўляюцца «[[ЛіМ]]» («Літаратура і мастацтва») (з [[1932]]) і «[[Полымя]]» (з [[1922]]). === Незалежная Беларусь === Жанравае і тэматычнае багацце мастацкіх твораў гэтага перыяду. Прыход у літаратуру новай хвалі пісьменнікаў: [[Алесь Пісьмянкоў]], [[Анатоль Сыс]], [[Адам Глобус]], [[Таццяна Міхайлаўна Мушынская|Таццяна Мушынская]], [[Алег Грушэцкі]], [[Людміла Рублеўская]] і інш., актывізацыя дзейнасці [[Раіса Баравікова|Раісы Баравіковай]], [[Мікола Мятліцкі|Міколы Мятліцкага]], [[Алесь Разанаў|Алеся Разанава]] і інш. Атрымлівае распаўсюджванне літаратура на іншых мовах, у прыватнасці на рускай (напрыклад, творчасць [[Вольга Мікалаеўна Грамыка|Вольгі Грамыка]]). Тэматычная і жанрава-стылявая разнастайнасць прозы. Выяўленча-апісальная, патрыятычная, сатырычная, філасофская паэзія. Наватарскія пошукі драматургіі. == Галерэя == <center><gallery caption = "Вядомыя беларускія пісьменнікі"> Выява:Francishak Bahushevich - bf 1890 AD sepia.jpg|[[Францішак Багушэвіч]] Выява:Pashkevich.jpg|[[Цётка (Алаіза Пашкевіч)]] Выява:Kupala Janka.jpg|[[Янка Купала]] Выява:Bagdanovich M 2.jpg|[[Максім Багдановіч]] Выява:Yakub_Kolas_late_1940's_portrait.jpg|[[Якуб Колас]] Выява:Vasil Bykov (cropped).jpg|[[Васіль Быкаў]] </gallery></center> == Гл. таксама == * [[Беларуская дзіцячая літаратура]] * [[Польскамоўная літаратура Беларусі]] == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * Адамовіч А. «Браму скарбаў сваіх адчыняю…» — Мн., 1980. * Александровіч С. Х. Пуцявіны роднага слова. — Мн., 1971. * Александровіч С. Слова — багацце: Літ.-крытыч. арт. — Мн., 1981. * Александровіч С. Х., Александровіч В. С. Беларуская літаратура XIX — пачатку XX ст.: Хрэстаматыя крытыч. матэрыялаў. — Мн., 1978. * Багдановіч І. Э. Авангард і традыцыя: Беларуская паэзія на хвалі нацыянальнага адраджэння. — Мн., 2001. * Беларуская літаратура: XI—XX стст.: Дапам. для шк., ліцэяў, гімназій, ВНУ / А. І. Бельскі, У. Г. Кароткі, П. І. Навуменка і інш. — 2-е выд., дапрац. — Мн., 2001. * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак =Беларускія пісьменнікі (1917—1990): Даведнік |арыгінал = |спасылка = |адказны =Складальнік А. К. Гардзіцкі. Пад рэд. А. Л. Верабей |выданне = |месца =Мн. |выдавецтва =Мастацкая літаратура |год = 1994|том = |старонкі = |старонак =653 |серыя = |isbn = 5-340-00709-X|тыраж =22000 }} * Беларускія пісьменнікі: Біябібліягр. слоўнік: У 6 т. — Мн., 1992—1995. * Бельскі А. Сучасная літаратура Беларусі: Дапам. для настаўнікаў. — Мн., 2000. * Гаранін Л. Я. Нацыянальная ідэя ў беларускай літаратуры пачатку XX стагоддзя. — Мн., 1996. * Гарэцкі М. Гісторыя беларускае літаратуры. — Мн., 1992. * Гісторыя беларускай літаратуры XX стагоддзя: У 4 т. / Нац. акад. навук Беларусі. Ін-т літ. імя Я. Купалы. — Мн., 1999—2003. — Т. 1: 1901—1920; — Т. 2: 1921—1941; — Т. 3: 1941—1965; — Т. 4, кн. 1: 1966—1985; кн. 2: 1986—2000 . * Гісторыя беларускай літаратуры: XIX — пачатак XX ст.: / Пад агул. рэд. М. А. Лазарука, А. А. Семяновіча. — 2-е выд., дапрац. — Мн., 1998. * Гісторыя беларускай літаратуры: XX стагоддзе: 20—50-я гг.: / Пад агул. рэд. М. А. Лазарука, А. А. Семяновіча. 2-е выд., дапрац. — Мн., 2000. * Гісторыя беларускай савецкай літаратуры: 1941—1980 / Пад агул. рэд. М. А. Лазарука і А. А. Семяновіча. — Мн., 1983. * Гніламёдаў У. Ад даўніны да сучаснасці: Нарыс пра беларус. паэзію. — Мн., 2001. * Гніламёдаў У. Класікі і сучаснікі: Арт., нарысы, старонкі ўспамінаў. — Мн., 1987. * Грынчык М. М. Фальклорныя традыцыі ў беларускай дакастрычніцкай паэзіі. — Мн., 1969. * Дзюбайла П. Панарама сучаснай беларускай прозы. — Мн., 1986. * Жураўлёў В. П. У пошуку духоўных ідэалаў: На матэрыяле бел. літ. XIX — пачатку XX ст. — Мн., 2002. * Кавалёў С. В. Героіка-эпічная паэзія Беларусі і Літвы канца XVI ст. — Мн., 1993. * Кавалёў С. В. Літаратура Беларусі позняга Рэнесансу: жанры, творы, асобы. — Мн., 2005. * Лазарук М. А. Беларуская паэма ў другой палавіне XIX — пачатку XX стагоддзя. — Мн., 1970. * Лойка А. А. Гісторыя беларускай літаратуры: Дакастрычніцкі перыяд: У 2 ч. — 2-е выд., дапрац. і дап. — Мн., 1989. — Ч. 2. * Локун В. І. Маральна-філасофскія пошукі беларускай ваеннай і гістарычнай прозы, 1950—1960-я гг. — Мн., 1995. * Локун В. Кругі жыцця — кругі літаратуры. — Мн., 2002. * Лявонава Е. А. Агульнае і адметнае: Творы беларус. пісьменнікаў XX ст. у кантэксце сусветнай літаратуры. — Мн., 2004. * [[Валерый Аляксандравіч Максімовіч|Максімовіч В. А.]] Шыпшынавы край: Старонкі бел. літ. 20—30-х гг. XX ст.: Дапам. для наст. — Мн., 2002. * Мальдзіс А. І. На скрыжаванні славянскіх традыцый: Літаратура Беларусі пераходнага перыяду: другая палавіна XVII—XVIII ст. — Мн., 1980. * Марціновіч А. А. Шляхам праўды: Выбр. старонкі бел. літ. у святле сённяшняга дня: Дапам. для настаўніка. — Мн., 1994. * Мішчанчук М. І., Шпакоўскі І. С. Беларуская літаратура XX ст.: Вучэб. дапам. — Мн., 2001. * Пачынальнікі: З гіст.-літ. матэрыялаў XIX ст.: Зборнік / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т літ. імя Я.Купалы. — Мн.: Беларус. навука, 2003. * Рагойша В. І адгукнецца слова ў слове: Літ.-крытыч. арт., эсэ, дыялогі. — Мн., 1992. * Саверчанка І. В. Кніжна-пісьмовая культура Беларусі. Адраджэнне і ранняе барока. — Мн., 1998. * Саверчанка І. В. Старажытная паэзія Беларусі: XVI — першая палова XVII ст. — Мн., 1992. * Семяновіч А. А. Гісторыя беларускай драматургіі. XIX — пачатак XX ст. — Мн., 1985. * [[Л. К. Тарасюк|Тарасюк Л. К.]] Мастацкія кірункі і плыні ў беларускай паэзіі XIX — пачатку XX стст. — Мн., 1999. * Туронак Ю. Беларуская кніга пад нямецкім кантролем (1939—1944). — Мн., 2002. * Чамярыцкі В. А. Беларускія летапісы як помнікі літаратуры. — Мн., 1969. * Чарота І. А. Пошук спрадвечнай існасці: Бел. літ. XX ст. у працэсах нац. самавызначэння. — Мн., 1995. * Шамякіна Т. І. Беларуская класічная літаратурная традыцыя і міфалогія. — Мн., 2001. * Штэйнер І. Ф. Шматмоўная літаратура Беларусі XIX стагоддзя. — Мн., 2002. * Яскевіч А. А. [[Абранне вечнасці]]. Універсалізм традыцыі і гістарызм сучаснасці. — Мн., 1999. {{Беларуская літаратура}} {{Беларусь у тэмах}} {{Еўропа па тэмах|Літаратура}} {{Беларусы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская мова]] [[Катэгорыя:Беларуская літаратура| ]] [[Катэгорыя:Літаратура Беларусі| ]] fsdjes4f3xoxun0n06ik9hf9arlfr4u 0 45501 5202970 5165114 2026-09-21T05:38:40Z ~2026-50893-27 174375 /* Пераклады */ 5202970 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Гаме́р''' ({{lang-grc|Ὅμηρος}}, ''Hómēros''; канец IX да н.э. — пачатак VIII ст. да н.э.) — легендарны першы [[Старажытная Грэцыя|грэчаскі]] паэт і [[рапсод]], якому прыпісваецца аўтарства эпічных паэм «[[Іліяда]]» і «[[Адысея]]»<ref>{{cite book|author= Vidal-Naquet, Pierre|title=Le monde d'Homère|publisher=Perrin|year= 2000|page=19}}</ref>. Яго эпасы ляжаць у аснове заходніх канонаў літаратуры, аказаўшы велізарны ўплыў на гісторыю [[літаратура|літаратуры]]. Час жыцця Гамера — спрэчнае пытанне. [[Герадот]] лічыў, што Гамер жыў за 400 гадоў да часоў самога Герадота, адносячы такім чынам гады яго жыцця да [[850 да н.э.|850 года да н.э.]], у той жа час іншыя старажытныя крыніцы сцвярджаюць, што ён жыў значна бліжэй да часоў [[Траянская вайна|Траянскай вайны]], у пачатку [[XII стагоддзе да н.э.|XII стагоддзя да н.э.]]<ref>Graziosi, Barbara (2002). «The Invention of Homer». Cambridge. pp. 98-101.</ref>. Гамераўскі эпас аказаў значны ўплыў на фарміраванне грэчаскай культуры, Гамер стаў прызнаным настаўнікам Грэцыі<ref>Heubeck, Alfred; West, Stephanie; Hainsworth, J. B. (1988). «A Commentary on Homer’s Odyssey». Oxford: Oxford University Press. p. 3. ISBN 0-19-814047-9.</ref>. Фрагментамі гамераўскіх твораў лічыцца амаль палова ўсіх ідэнтыфікаваных старажытнагрэчаскіх літаратурных папірусаў<ref>Finley, Moses (2002). «The World of Odysseus». New York: New York Review of Books. pp. 11-2. ISBN 978-1-59017-017-5</ref>. Яго імя было прынята інтэрпрэтаваць як «закладнік» альбо «сляпы». За права звацца радзімай Гамера змагаліся сем гарадоў: [[Смірна]], [[Горад Хіёс|Хіёс]], [[Калафон]], [[Саламін]], [[Родас (горад)|Родас]], [[Аргас]], [[Афіны]]. Прыкладна палова знойдзеных старажытнагрэцкіх літаратурных папірусаў — урыўкі з Гамера<ref>{{cite book| author= Finley, Moses|title=The World of Odysseus| url= https://archive.org/details/worldofodysseus0000finl_x7g8|publisher=[[New York Review of Books]]|location= New York|year= 2002|pages=[https://archive.org/details/worldofodysseus0000finl_x7g8/page/11 11]–2| isbn=978-1-59017-017-5}}; Finley’s figures are based upon the corpus of literary papyri published before 1963.</ref>. == Біяграфія == Пра жыццё і асобу Гамера дакладна нічога не вядома<ref name="autogenerated1">{{Cite web |url=http://bse2.ru/book_view.jsp?idn=030278&page=22&format=djvu |title=Введенский Б. А. . Большая советская энциклопедия Том 12 — Большая Советская Энциклопедия Второе издание |access-date=19 ліпеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140319163345/http://bse2.ru/book_view.jsp?idn=030278&page=22&format=djvu |archive-date=19 сакавіка 2014 |url-status=dead }}</ref>. Зразумела, аднак, што «[[Іліяда]]» і «[[Адысея]]» былі створаныя значна пазней за апісаныя у іх падзеі, але раней за [[VI стагоддзе да н.э.]], калі дакладна зафіксавана іх існаванне. Храналагічны перыяд, у якім лакалізуе жыццё Гамера сучасная навука, — прыблізна VIII стагоддзе да н.э. Па словах [[Герадот]]а, Гамер жыў за 400 гадоў да яго<ref>[[Герадот]] 2.53.</ref>, іншыя старажытныя крыніцы кажуць, што ён жыў у часы [[Траянская вайна|Траянскай вайны]]<ref>{{cite journal|author= Graziosi, Barbara|title=The Invention of Homer|location=[[Cambridge]]|year=2002|pages=98–101}}</ref>. Месца нараджэння Гамера невядомае. За права называцца яго радзімай у антычнай традыцыі спрачаліся сем гарадоў: [[Смірна]], [[Горад Хіяс|Хіяс]], [[Горад Калафон|Калафон]], [[Саламін]], [[Родас (горад)|Родас]], [[Аргас (горад)|Аргас]], [[Афіны]]{{sfn|Анпектова-Шарова & Дуров|2004|p=63}}<ref name=autogenerated1 />. Як паведамляюць [[Герадот]] і [[Паўсаній (географ)|Паўсаній]], памёр Гамер на востраве [[Іас]] архіпелага [[Кіклады]]. Напэўна, «Іліяда» і «Адысея» былі складзеныя на малаазійскім узбярэжжы Грэцыі, заселеным [[іанійцы|іанійскімі плямёнамі]], або на адным з прылеглых астравоў. Зрэшты, гамераўскі дыялект не дае дакладных звестак пра родавую прыналежнасць Гамера, бо ўяўляе сабою спалучэнне іанійскага і эалійскага дыялектаў старажытнагрэчаскай мовы. Існуе здагадка, што яго дыялект уяўляе сабою адну з формаў паэтычнага [[кайнэ]], які сфармаваўся задаўга да меркаванага часу жыцця Гамера. Традыцыйна Гамер малюецца [[сляпы]]м. Найболей імаверна, што гэта ўяўленне выходзіць не з рэальных фактаў яго жыцця, а ўяўляе сабою рэканструкцыю, характэрную для жанру антычнай біяграфіі<ref name=autogenerated1 />. З тае прычыны, што многія выбітныя і легендарныя вешчуны і песняры былі сляпыя (прыкладам, [[Тырэсій]]), па антычнай логіцы, якая злучала прароцкі і паэтычны дары, здагадка пра слепату Гамера выглядала вельмі праўдападобнай. Апроч таго, пясняр [[Дэмадок]] у «Адысеі» сляпы ад нараджэння<ref>Одиссея VIII, 63 сл.</ref>, што таксама магло ўспрымацца [[аўтабіяграфія|аўтабіяграфічна]]. Існуе паданне пра паэтычны двубой Гамера з [[Гесіёд]]ам, апісаны ў творы «Спаборніцтва Гамера і Гесіёда», створаным не позней за [[III стагоддзе да н.э.|III ст. да н.э.]], а як на думку многіх даследчыкаў, то і значна раней<ref>Тронский И. М. История античной литературы М., 1983. С. 66.</ref>. Паэты нібыта сустрэліся на востраве [[Востраў Эўбея|Эўбеі]] на гульнях у гонар загінулага Амфідэма і чыталі кожны свае лепшыя вершы. Цар Панд, які выступіў суддзём на спаборніцтве, прысудзіў перамогу Гесіёду, бо той заклікае да земляробства і міру, а не да вайны і пабоішчаў. Пры гэтым сімпатыі аўдыторыі былі на баку Гамера. Апроч «Іліяды» і «Адысеі» Гамеру прыпісваецца шэраг твораў, несумнеўна створаных пазней: «[[гамеравы гімны]]» (VII—V стст. да н.э., лічацца нароўні з Гамерам найстаражытнымі ўзорамі грэчаскай паэзіі), камічная паэма «Маргіт» і інш. Значэнне імя «Гамер» (яно ўпершыню сустракаецца ў [[VII стагоддзе да н.э.|VII стагоддзі да н.э.]], калі [[Калін Эфескі]] назваў яго аўтарам «[[Фіваіда|Фіваіды]]») спрабавалі вытлумачыць яшчэ ў антычнасці, прапанаваліся варыянты «закладнік» (Гесіхій), «наступны за» ([[Арыстоцель]]) ці «сляпы»<ref>P. Chantraine, ''Dictionnaire étymologique de la langue grecque,'' Klincksieck, Paris, 1968, vol. 2 (3-4) p. 797 ''ad loc.''</ref><ref>H.G. Liddell, R. Scott, ''A Greek-English Lexicon'', rev. ed. Sir Henry Stuart-Jones, Clarendon Press, Oxford, 1968 ''ad loc''.</ref><ref>Pseudo-Herodotus, ''Vita Homeri''1.3 in Thomas W. Allen, ''Homeri Opera'', Tomus V,(1912) 1946 p. 194. Cf. [[Lycophron]], ''Alexandra,'' l.422</ref> ([[Эфар Кемскі]]), «але ўсе гэтыя варыянты гэтак жа непераканаўчыя, як і сучасныя прапановы прыпісаць яму значэнне „складальнік“ ці „акампаніятар“. <…> Гэтае слова ў сваёй іянійскай форме Ομηρος — практычна пэўна рэальнае асабістае імя»<ref name=autogenerated1 />. == Гамераўскае пытанне == {{main|Гамераўскае пытанне}} Сукупнасць праблемаў, звязаных з аўтарствам «Іліяды» і «Адысеі», іх узнікненнем і лёсам да моманту запісу, атрымала назву «[[гамераўскае пытанне]]»{{sfn|Анпектова-Шарова & Дуров|2004|p=64}}. Паўстала яно яшчэ ў антычнасці<ref>{{Cite web |url=http://bse2.ru/book_view.jsp?idn=030278&page=23&format=djvu |title=Введенский Б. А. . Большая советская энциклопедия Том 12 — Большая Советская Энциклопедия Второе издание |access-date=19 ліпеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140319163328/http://bse2.ru/book_view.jsp?idn=030278&page=23&format=djvu |archive-date=19 сакавіка 2014 |url-status=dead }}</ref>, так, прыкладам, тады з’явіліся цверджанні, што Гамер стварыў свой эпас на падставе паэмаў паэтэсы [[Фантасія|Фантасіі]] часоў Траянскай вайны. [[Файл:Friedrich August Wolf - Imagines philologorum.jpg|thumb|''[[Фрыдрых Аўгуст Вольф]]'']] === «Аналітыкі» і «ўнітарыі» === Да канца [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] ў еўрапейскай навуцы панавала думка, што аўтарам «Іліяды» і «Адысеі» з’яўляецца Гамер і што яны захаваліся прыкладна ў тым выглядзе, у якім былі ім створаныя (зрэшты, ужо абат [[Франсуа Эдэлен Абіньяк|д’Абіньяк]] у [[1664]] годзе ў сваіх «''Conjectures académiques''» сцвярджаў, што «Іліяда» і «Адысея» ўяўляюць сабою шэраг самастойных песень, сабраных разам [[Лікург Спартанскі|Лікургам]] у Спарце [[VIII стагоддзе да н.э.|VIII стагоддзя да н.э.]]). Аднак у [[1788]] годзе Ж. Б. Вілуазон апублікаваў [[схоліі]] да «Іліяды» з кодэкса Venetus A, якія па сваім аб’ёме значна перавышалі саму паэму і ўтрымвалі сотні варыянтаў, якія належаць антычным філолагам (пераважна, [[Зенадот Эфескі|Зенадоту]], [[Арыстафан Візантыйскі|Арыстафану]] і [[Арыстарх Самафракійскі|Арыстарху]]). Пасля гэтай публікацыі стала зразумела, што александрыйскія філолагі лічылі сумнеўнымі ці нават несапраўднымі сотні радкоў гамераўскіх паэм; яны не выкраслялі іх з рукапісаў, але пазначалі адмысловым знакам. Чытанне схоліяў таксама прыводзіла да высновы, што наяўны ў нас тэкст Гамера належыць да эліністычнага часу, а не да меркаванага перыяду жыцця паэта. Адштурхваючыся ад гэтых фактаў і іншых меркаванняў (ён меркаваў, што гамераўская эпоха была бяспісьменнай і таму паэту было не пад сілу скласці паэму такой даўжыні), [[Фрыдрых Аўгуст Вольф]] у кнізе «Пралегамены да Гамера»<ref>Wolf F.A. Prolegomena ad Homerum. Halle, 1795</ref> выставіў гіпотэзу, што абедзве паэмы вельмі істотна, радыкальна змяняліся падчас існавання. Такім чынам, паводле Вольфа, немагчыма казаць, што «Іліяда» і «Адысея» належаць нейкаму аднаму аўтару. Фармаванне тэксту «Іліяды» (у яе больш-менш сучасным выглядзе) Вольф адносіць да VI стагоддзя да н.э. Сапраўдны, згодна паведамленням шэрага антычных аўтараў (у тым ліку [[Цыцэрон]]а), паэмы Гамера былі ўпершыню сабраныя разам і запісаныя па ўказанні афінскага тырана [[Пісістрат]]а або яго сына [[Гіпарх]]а. Гэтая так званая «пісістратава рэдакцыя» была патрэбная, каб спарадкаваць выкананне «Іліяды» і «Адысеі» на [[Панафінеі|Панафінеях]]. На карысць аналітычнага падыходу сведчылі супярэчнасці ў тэкстах паэм, наяўнасць у іх розначасовых пластоў, вялізныя адступы ад асноўнага сюжэту. Пра тое, як менавіта сфармаваліся паэмы Гамера, аналітыкі выказвалі розныя здагадкі. [[Карл Лахман]] меркаваў, што «Іліяда» была створаная з некалькіх песень невялікага памеру (так званая «тэорыя малых песень»). [[Готфрыд Герман]], наадварот, меркаваў, што кожная паэма паўстала паўз паступовае пашырэнне невялікай песні, да якой дадаваўся ўсё новы матэрыял (так званая «тэорыя першапачатковага ядра»). Апаненты Вольфа (так званыя «ўнітарыі») высоўвалі шэраг контраргументаў. Па-першае, падпадала пад сумнеў версія пра «пісістратавую рэдакцыю», бо ўсе паведамленні пра яе досыць познія. Гэта легенда магла з’явіцца ў эліністычныя часы па аналогіі з дзейнасцю тагачасных манархаў, якія клапаціліся пра набыццё розных рукапісаў (гл. [[Александрыйская бібліятэка]]). Па-другое, супярэчнасці і адступы не сведчаць пра множнае аўтарства, бо непазбежна сустракаюцца ў вялікіх творах. «Унітарыі» даводзілі адзінства аўтара кожнай з паэм, падкрэсліваючы цэласць задумы, хараство і сіметрыю кампазіцыі ў «Іліядзе» і «Адысеі». === «Вусная тэорыя» і «неа-аналітыкі» === Здагадка пра тое, што паэмы Гамера перадаваліся вусна, бо аўтар жыў у бяспісьменны час, была выказана яшчэ ў старажытнасці; бо былі звесткі, што ў VI стагоддзі да н.э. афінскі тыран [[Пісістрат]] даў даручэнне выпрацаваць афіцыйны тэкст гамераўскіх паэм. У 1930-я гады амерыканскі прафесар [[Мілмэн Пэры]] арганізаваў дзве экспедыцыі дзеля даследавання паўднёваславянскага эпасу з мэтай параўнаць гэтую традыцыю з тэкстамі Гамера. У выніку гэтага маштабнага даследавання была сфармулявана «вусная тэорыя», якая завецца таксама «[[тэорыя Пэры-Лорда|тэорыяй Пэры-Лорда]]» (А. Лорд — прадаўжальнік справы рана памерлага М. Пэры). Згодна з вуснай тэорыяй, у гамераўскіх паэмах прысутнічаюць несумнеўныя рысы вуснага эпічнага сказу, найважнейшай з якіх з’яўляецца сістэма паэтычных формулаў. Вусны пясняр штораз стварае песню наноў, але лічыць сябе толькі выканаўцам. Дзве песні на адзін сюжэт, нават калі яны радыкальна адрозныя па даўжыні і моўным выразе, з пункту гледжання песняра — адна і тая ж песня, толькі «выкананая» па-рознаму. Песняры непісьменныя, бо ўяўленне пра фіксаваны тэкст пагібельнае для імправізацыйнай тэхнікі. Такім чынам, з вуснай тэорыі вынікае, што тэкст «Іліяды» і «Адысеі» набыў фіксаваную форму пры жыцці іх вялікага аўтара ці аўтараў (то-бок Гамера). Класічны варыянт вуснай тэорыі ўяўляе сабою запіс гэтых паэмаў пад дыктоўку, бо пры вуснай перадачы ў рамках імправізацыйнай традыцыі іх тэкст радыкальна змяніўся б ужо пры наступным выкананні. Зрэшты, існуюць і іншыя тлумачэнні. Створаныя абедзве паэмы адным ці двума аўтарамі, тэорыя не тлумачыць. Апроч таго, вусная тэорыя пацвярджае антычныя ўяўленні пра тое, што «было шмат паэтаў і да Гамера». Сапраўды, тэхніка вуснага эпічнага сказзальніцтва з’яўляецца вынікам працяглага, мусібыць, шматвяковага развіцця і не адлюстроўвае індывідуальных рысаў аўтара паэмаў. Неа-аналітыкі не з’яўляюцца сучаснымі прадстаўнікамі аналітызму. Неа-аналіз — кірунак у [[гамеразнаўства|гамеразнаўстве]], які займаецца выяўленнем ранейшых паэтычных пластоў, якія скарыстаў аўтар (кожнай з) паэм. «Іліяда» і «Адысея» параўноўваюцца з кіклічнымі паэмамі, якія дайшлі да нашага часу ў пераказах і фрагментах. Такім чынам, неа-аналітычны падыход не супярэчыць пануючай вуснай тэорыі. Найслынны з сучасных неа-аналітыкаў — нямецкі даследчык [[Вольфганг Кульман]], аўтар манаграфіі «Крыніцы Іліяды»<ref>Kullmann W. «Die Quellen der Ilias». Wiesbaden, 1960</ref>. [[Файл:Homeros MFA Munich 272.jpg|thumb|''Гамер (каля 460 да н. э.)''.]] == Мастацкія асаблівасці == Адна з найважнейшых кампазіцыйных асаблівасцяў «Іліяды» — «закон храналагічнай несумяшчальнасці», сфармуляваны [[Фадзей Францавіч Зялінскі|Фадзеем Францавічам Зялінскім]]. Яна заключаецца ў тым, што «ў Гамера ніколі аповед не вяртаецца да кропкі свайго адпраўлення. Адсюль вынікае, што паралельныя дзеянні ў Гамера паказаныя быць не могуць; паэтычная тэхніка Гамера ведае толькі простае, лінейнае, а не падвойнае, квадратнае вымярэнне»<ref>Зелинский Ф. Ф. «Закон хронологической несовместимости и композиция Илиады» (в сб. Χαριστήρια. СПб., 1897, стр. 106).</ref>. Такім чынам, часам паралельныя падзеі малююцца як паслядоўныя, часам жа адна з іх толькі згадваецца ці нават замоўчваецца. Гэтым тлумачацца некаторыя ўяўныя супярэчнасці ў тэксце паэмы. Даследчыкі адзначаюць складнасць твораў, паслядоўнае развіццё дзеяння і цэльныя вобразы галоўных герояў. Параўноўваючы моўнае мастацтва Гамера з выяўленчым мастацтвам тае эпохі, нярэдка кажуць пра геаметрычны стыль паэм<ref>Гл. напр. Лосев А. Ф. Гомер. М., 1960, с. 130 слл.).</ref>. Зрэшты, пра адзінства кампазіцыі «Іліяды» і «Адысеі» выказваюцца і процілеглыя думкі ў духу аналітызму<ref>Гл. напр. Клейн Л. С. Анатомия «Илиады». СПб., 1998, стр. 10).</ref>. Стыль абедзвюх паэмаў можна ахарактарызаваць як формульны. Пад формулай тут разумеецца не набор [[Клішэ, мастацтва|штампаў]], а сістэма гнуткіх (змяняльных) выразаў, якія злучаныя з пэўным метрычным месцам радка. Такім чынам, можна казаць пра формулу нават тады, калі нейкае словазлучэнне сустракаецца ў тэксце толькі аднойчы, але можна паказаць, што яно з’яўлялася часткай гэтай сістэмы. Апроч уласна формулаў сустракаюцца паўтаральныя фрагменты з некалькіх радкоў. Прыкладам, пры пераказванні адным героем гаворкі іншага тэкст можа паўтарацца зноў цалкам ці амаль даслоўна. Для Гамера характэрныя складовыя эпітэты («хутканогі», «ружаперстая», «грамабой»); значэнне гэтых і іншых эпітэтаў трэба разглядаць не сітуацыйна, а ў рамках традыцыйнай формульнай сістэмы. Так, ахейцы «[[Паножы|пышнапаножныя]]» нават у тым выпадку, калі яны апісваюцца не ў даспехах, а Ахілес «хутканогі» нават падчас адпачынку. == Гістарычная аснова паэмаў Гамера == У сярэдзіне XIX стагоддзя ў навуцы панавала думка, што «Іліяда» і «Адысея» негістарычныя. Аднак раскопы [[Генрых Шліман|Генрыха Шлімана]] на ўзгорку [[Гісарлык]] і ў [[Мікены|Мікенах]] паказалі, што гэта няслушна. Пазней былі адкрытыя хецкія і егіпецкія дакументы, у якіх выяўляюцца пэўныя паралелі з падзеямі легендарнай Траянскай вайны. Дэшыфраванне складовай мікенскай пісьмовасці ([[Лінейнае пісьмо Б]]) дало шмат інфармацыі пра жыццё ў эпоху, калі адбывалася дзеянне «Іліяды» і «Адысеі», хоць ніякіх літаратурных фрагментаў гэтай пісьмовасцю знойдзена не было. Тым не менш, дадзеныя паэм Гамера складаным чынам суадносяцца з існуючымі археалагічнымі і дакументальнымі крыніцамі і не могуць выкарыстоўвацца некрытычна: дадзеныя «вуснай тэорыі» сведчаць пра вельмі вялікія скажэнні, якія павінны ўзнікаць з гістарычнымі дадзенымі ў традыцыях падобнага роду. На сёння ўсталяваўся погляд, што свет гамераўскіх паэмаў адлюстроўвае рэалістычную карціну жыцця апошняга часу перыяду старажытнагрэцкіх «[[Цёмныя вякі, Старажытная Грэцыя|цёмных вякоў]]»<ref>Феномен полиса в современной зарубежной историографии: Реф. сб. / РАН. ИНИОН. Центр социал. науч.-информ. исслед. Отд. истории; Отв. ред. Медовичев А. Е. — М., 2011. — 152 с. — (Сер.: Всеобщая история). С. 6.</ref>. == Гамер у сусветнай культуры == [[Файл:AmbrosianIliadPict47Achilles.jpg|thumb|''Сярэднявечная ілюстрацыя да «Іліяды»''.]] Уплыў гамераўскіх паэмаў «Іліяда» і «Адысея» на старажытных грэкаў супастаўляюць з уплывам [[Біблія|Бібліі]] на [[яўрэі|яўрэяў]]<ref>{{Cite web |url=http://scibook.net/filosofiya-nauki-knigi/formyi-grecheskoy-jizni-podgotovivshie-18898.html |title=2. ФОРМЫ ГРЕЧЕСКОЙ ЖИЗНИ, ПОДГОТОВИВШИЕ РОЖДЕНИЕ ФИЛОСОФИИ 2.1. Поэмы |access-date=19 ліпеня 2016 |archive-date=14 лютага 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160214223159/http://scibook.net/filosofiya-nauki-knigi/formyi-grecheskoy-jizni-podgotovivshie-18898.html |url-status=dead }}</ref>. Сістэма адукацыі, якая склалася да канца [[Класічная Грэцыя|класічнай эпохі]] ў Старажытнай Грэцыі, была пабудаваная на вывучэнні паэмаў Гамера. Яны завучваліся часткова ці нават цалкам, па іх тэмах ладзіліся дэкламацыі і г.д. Гэтая сістэма была запазычаная [[Старажытны Рым|Рымам]], дзе месца Гамера з [[I стагоддзе|I ст. н.э.]] заняў [[Вергілій]]. Як адзначае [[Маргаліт Фінкельберг]], рымлянамі, якія бачылі ў сабе нашчадкаў пераможаных [[троя|траянцаў]], гамераўскія паэмы былі адпрэчаныя, вынікам чаго стала тое, што яны, працягваючы захоўваць свой кананічны статус на грэкамоўным Усходзе, для лацінскага Захаду былі страчаныя аж да эпохі Адраджэння<ref>[http://magazines.russ.ru/nlo/2008/93/te41.html Журнальный зал | НЛО, 2008 N93 | Т. Ф. ТЕПЕРИК, В. БУЯКОВА, АЛИНА БОДРОВА — Гаспаровские чтения √ 2008]</ref>. У паслякласічную эпоху ствараліся вялікія гекзаметрычныя паэмы на гамераўскім дыялекце як перайманне ці ў якасці [[агон|спаборніцтваў]] з «Іліядай» і «Адысеяй». Сярод іх можна назваць «Арганаўтыку» [[Апалоній Радоскі|Апалонія Радоскага]], «Паслягамераўскія падзеі» [[Квінт Смірнскі|Квінта Смірнскага]] і «Прыгоды Дыяніса» [[Нон Панапалітанскі|Нона Панапалітанскага]]. Іншыя эліністычныя паэты, прызнаючы вартасці Гамера, устрымліваліся ад буйной эпічнай формы, мяркуючы, што «ў вялікіх рэках каламутная вада» ([[Калімах з Кірэны|Калімах]]<ref>Гимн 2, 108—109.</ref>) — што толькі ў невялікім творы можна дасягнуць бездакорнай дасканаласці. У літаратуры Старажытнага Рыма першы захаваны (фрагментарна) твор — пераклад «Адысеі», выкананы грэкам [[Лівій Андронік|Лівіем Андронікам]]. Галоўны твор рымскай літаратуры — гераічны эпас «[[Энэіда]]» [[Вергілій|Вергілія]] — уяўляе сабою перайманне «Адысеі» (першыя 6 кніг) і «Іліяды» (апошнія 6 кніг). Уплыў гамераўскіх паэм можна прасачыць практычна ва ўсіх творах антычнай літаратуры. Заходняму сярэднявеччу Гамер практычна не вядомы з прычыны занадта слабых кантактаў з Візантыяй і няведання старажытнагрэчаскай мовы, аднак гекзаметрычны гераічны эпас захоўвае ў культуры вялікае значэнне дзякуючы Вергілію. У [[Візантыя|Візантыі]] Гамер быў добра вядомы і старанна вывучаўся. Да цяперашняга часу захаваліся дзясяткі поўных візантыйскіх рукапісаў гамераўскіх паэмаў, што беспрэцэдэнтна для твораў антычнай літаратуры. Апроч таго, візантыйскія навукоўцы перапісвалі, кампілявалі і стваралі [[схоліі]] і каментары да Гамера. Каментар архібіскупа [[Яўстафій Салунскі|Яўстафія]] да «Іліяды» і «Адысеі» ў сучасным крытычным выданні займае сем тамоў. У апошні перыяд існавання Візантыйскай імперыі і пасля яе крушэння грэцкія рукапісы і навукоўцы трапляюць на Захад, і [[эпоха Адраджэння]] наноў адкрывае для сябе Гамера. * [[Дантэ Аліг’еры]] змяшчае Гамера ў [[Пекла, Боская камедыя|першае кола пекла]] як дабрадзейнага нехрысціяніна. == Пераклады == На беларускую мову «Іліяду» пераклаў [[Браніслаў Тарашкевіч]] (да нас дайшлі фрагменты). Вядомы урывак ў перакладзе [[Юльян Дрэйзін|Юльяна Дрэйзінa]]. Новы поўны пераклад «Іліяды» ў 2024 г. зрабіў [[Лявон Баршчэўскі]]. Ён жа ў 2026 г. апублікаваў першы поўны пераклад на беларускую мову «Адысеі». Раней над перакладам «Адысеі» працавалі [[Міхайла Грамыка]] і Юльян Дрэйзін (пераклад не знойдзены). Урыўкі са свайго перакладу ў 1997 і 2005 гг. апублікаваў [[Анатоль Клышка]], а празаічны пераказ твора зрабіў [[Уладзімір Анісковіч]]. == Публікацыі == * Гамер. Урыўкі з «Іліяды» і «Адысеі» / Гамер. Пер. са старажытнагрэч. Б. Тарашкевіча, Ю. Дрэйзіна, А. Клышкі // Хрэстаматыя па літаратуры народаў свету. Ч. І. — Мн.: БГАКЦ, 1995. — С. 6—28. * Гамер. «Іліяда». У двух тамах. Пераклад Лявона Баршчэўскага, 2024. * «Адысея» ў пераказе Ул. Анісковіча // Легенды і міфы Старажытнай Грэцыі. — Мн.: Юнацтва, 1996. — С. 214—278. == Гл. таксама == * [[Гамер Каэтані]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == === Тэксты і пераклады === : ''гл. таксама: [[:en:English translations of Homer]]'' * Са з’яўленнем [[друкарства]] ў [[1488]] годзе ў Фларэнцыі [[Дзімітрый Халкакандыл|Дзімітрыем Халкакандылам]] упершыню былі выдадзены «Іліяда» і «Адысея». * ''Русский прозаический перевод'': Полное собрание творений Гомера. / Пер. Г. Янчевецкого. Ревель, 1895. 482 стр. (приложение к журналу «Гимназия») * ''Краузе В. М.'' Гомеровский словарь (к Илиаде и Одиссее). Со 130 рис. в тексте и картою Трои. СПб., А. С. Суворин. 1880. 532 стб. (''пример дореволюционного школьного издания'') * {{кніга |аўтар1=Анпеткова-Шарова Г. Г. |аўтар2=Дуров В. С. |частка=Часть I. Греция |загаловак=Античная литература |месца=СПб |выдавецтва=Филологический факультет СПбГУ |том=I |год=2004 |isbn=5-8465-0191-5 |ref=Анпектова-Шарова & Дуров}} === Манаграфіі пра Гамера === * ''Петрушевский Д. М.'' Общество и государство у Гомера. М., 1913. * ''Зелинский Ф. Ф.'' Гомеровская психология. Пг., Изд-во АН, 1920. * ''Альтман М. С.'' Пережитки родового строя в собственных именах у Гомера. (Известия ГАИМК. Вып. 124). М.-Л.: ОГИЗ, 1936. 164 стр. 1000 экз. * ''Фрейденберг О. М.'' Миф и литература древности. М.: Вост. лит. 1978. 2-е изд., доп. М., 2000. * ''Толстой И. И.'' Аэды: Античные творцы и носители древнего эпоса. М.: Наука, 1958. 63 стр. * ''Лосев А. Ф.'' [http://annales.info/greece/losev/index.htm ''Гомер''.] М.: ГУПИ, 1960. 352 стр. 9 т.э. ** 2-е изд. (Серия «Жизнь замечательных людей»). М.: Мол. гв., 1996=2006. 400 стр. * ''Ярхо В. Н.'' Вина и ответственность в гомеровском эпосе. ''Вестник древней истории'', 1962, № 2, с. 4-26. * ''Сахарный Н. Л.'' Гомеровский эпос. М.: ХЛ, 1976. 397 стр. 10000 экз. * ''Гордезиани Р. В.'' [http://annals.xlegio.ru/greece/gordez/index.htm#pge ''Проблемы гомеровского эпоса''.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071113192455/http://annals.xlegio.ru/greece/gordez/index.htm#pge |date=13 лістапада 2007 }} Тб.: Изд-во Тбил. ун-та, 1978. 394 стр. 2000 экз. * ''Шталь И. В.'' Художественный мир гомеровского эпоса. М.: Наука, 1983. 296 стр. 6900 экз. * ''Челышев П. В., Котенева А. В. ''Очерки по истории мировой культуры: боги и герои античной мифологии. М.: МГГУ, 2013. 351 с. 100 экз. ISBN 978-5-91615-032-2 * Cunliffe R. J. ''A lexicon of the homeric dialect''. L., 1924. * Leumann M. ''Homerische Würter.'' Basel, 1950. * Treu M. ''Von Homer zur Lyrik''. München, 1955. * Whitman C.H. ''Homer and the heroic tradition.'' Oxford, 1958. * Лорд А. ''Сказитель''. М., 1994. * ''Егунов А. Н.'' Гомер в русских переводах XVIII—XIX вв.'' М.-Л., 1964. (2-е изд.) М.: Индрик, 2001. === Бібліяграфія гамераўскіх гімнаў === * [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/collection?collection=Perseus:collection:Greco-Roman Перевод гимнов Ивлин-Уайта] (англ.) * В серии «[[Collection Budé]]»: ''Homere''. Hymnes. Texte établi et traduit par J. Humbert. 8e tirage 2003. 354 p. * Гомеровы гимны. / Пер. [[Вікенцій Верасаеў|В. Вересаева]]. М.: Недра, 1926. 96 стр. ** переизд.: Античные гимны. М.: Изд-во МГУ. 1988. С. 57-140 и комм. * Гомеровы гимны. / Пер. и комм. Е. Г. Рабинович. М.: Carte blanche, [[1995]]. * ''Деревицкий А. Н.'' Гомерические гимны. Анализ памятника в связи с историей его изучения. Харьков, 1889. 176 стр. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.philology.ru/literature3/vakhrushev-97.htm Гомер]. Зарубежные писатели. Биобиблиографический словарь {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Гамер| ]] [[Катэгорыя:Старажытнагрэчаскія паэты]] [[Катэгорыя:Паэты Старажытнай Грэцыі]] [[Катэгорыя:Сляпыя]] qedjwgi1yu3clfefw425y5cmz3bybru 5202971 5202970 2026-09-21T05:40:05Z ~2026-50893-27 174375 /* Публікацыі */ 5202971 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Гаме́р''' ({{lang-grc|Ὅμηρος}}, ''Hómēros''; канец IX да н.э. — пачатак VIII ст. да н.э.) — легендарны першы [[Старажытная Грэцыя|грэчаскі]] паэт і [[рапсод]], якому прыпісваецца аўтарства эпічных паэм «[[Іліяда]]» і «[[Адысея]]»<ref>{{cite book|author= Vidal-Naquet, Pierre|title=Le monde d'Homère|publisher=Perrin|year= 2000|page=19}}</ref>. Яго эпасы ляжаць у аснове заходніх канонаў літаратуры, аказаўшы велізарны ўплыў на гісторыю [[літаратура|літаратуры]]. Час жыцця Гамера — спрэчнае пытанне. [[Герадот]] лічыў, што Гамер жыў за 400 гадоў да часоў самога Герадота, адносячы такім чынам гады яго жыцця да [[850 да н.э.|850 года да н.э.]], у той жа час іншыя старажытныя крыніцы сцвярджаюць, што ён жыў значна бліжэй да часоў [[Траянская вайна|Траянскай вайны]], у пачатку [[XII стагоддзе да н.э.|XII стагоддзя да н.э.]]<ref>Graziosi, Barbara (2002). «The Invention of Homer». Cambridge. pp. 98-101.</ref>. Гамераўскі эпас аказаў значны ўплыў на фарміраванне грэчаскай культуры, Гамер стаў прызнаным настаўнікам Грэцыі<ref>Heubeck, Alfred; West, Stephanie; Hainsworth, J. B. (1988). «A Commentary on Homer’s Odyssey». Oxford: Oxford University Press. p. 3. ISBN 0-19-814047-9.</ref>. Фрагментамі гамераўскіх твораў лічыцца амаль палова ўсіх ідэнтыфікаваных старажытнагрэчаскіх літаратурных папірусаў<ref>Finley, Moses (2002). «The World of Odysseus». New York: New York Review of Books. pp. 11-2. ISBN 978-1-59017-017-5</ref>. Яго імя было прынята інтэрпрэтаваць як «закладнік» альбо «сляпы». За права звацца радзімай Гамера змагаліся сем гарадоў: [[Смірна]], [[Горад Хіёс|Хіёс]], [[Калафон]], [[Саламін]], [[Родас (горад)|Родас]], [[Аргас]], [[Афіны]]. Прыкладна палова знойдзеных старажытнагрэцкіх літаратурных папірусаў — урыўкі з Гамера<ref>{{cite book| author= Finley, Moses|title=The World of Odysseus| url= https://archive.org/details/worldofodysseus0000finl_x7g8|publisher=[[New York Review of Books]]|location= New York|year= 2002|pages=[https://archive.org/details/worldofodysseus0000finl_x7g8/page/11 11]–2| isbn=978-1-59017-017-5}}; Finley’s figures are based upon the corpus of literary papyri published before 1963.</ref>. == Біяграфія == Пра жыццё і асобу Гамера дакладна нічога не вядома<ref name="autogenerated1">{{Cite web |url=http://bse2.ru/book_view.jsp?idn=030278&page=22&format=djvu |title=Введенский Б. А. . Большая советская энциклопедия Том 12 — Большая Советская Энциклопедия Второе издание |access-date=19 ліпеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140319163345/http://bse2.ru/book_view.jsp?idn=030278&page=22&format=djvu |archive-date=19 сакавіка 2014 |url-status=dead }}</ref>. Зразумела, аднак, што «[[Іліяда]]» і «[[Адысея]]» былі створаныя значна пазней за апісаныя у іх падзеі, але раней за [[VI стагоддзе да н.э.]], калі дакладна зафіксавана іх існаванне. Храналагічны перыяд, у якім лакалізуе жыццё Гамера сучасная навука, — прыблізна VIII стагоддзе да н.э. Па словах [[Герадот]]а, Гамер жыў за 400 гадоў да яго<ref>[[Герадот]] 2.53.</ref>, іншыя старажытныя крыніцы кажуць, што ён жыў у часы [[Траянская вайна|Траянскай вайны]]<ref>{{cite journal|author= Graziosi, Barbara|title=The Invention of Homer|location=[[Cambridge]]|year=2002|pages=98–101}}</ref>. Месца нараджэння Гамера невядомае. За права называцца яго радзімай у антычнай традыцыі спрачаліся сем гарадоў: [[Смірна]], [[Горад Хіяс|Хіяс]], [[Горад Калафон|Калафон]], [[Саламін]], [[Родас (горад)|Родас]], [[Аргас (горад)|Аргас]], [[Афіны]]{{sfn|Анпектова-Шарова & Дуров|2004|p=63}}<ref name=autogenerated1 />. Як паведамляюць [[Герадот]] і [[Паўсаній (географ)|Паўсаній]], памёр Гамер на востраве [[Іас]] архіпелага [[Кіклады]]. Напэўна, «Іліяда» і «Адысея» былі складзеныя на малаазійскім узбярэжжы Грэцыі, заселеным [[іанійцы|іанійскімі плямёнамі]], або на адным з прылеглых астравоў. Зрэшты, гамераўскі дыялект не дае дакладных звестак пра родавую прыналежнасць Гамера, бо ўяўляе сабою спалучэнне іанійскага і эалійскага дыялектаў старажытнагрэчаскай мовы. Існуе здагадка, што яго дыялект уяўляе сабою адну з формаў паэтычнага [[кайнэ]], які сфармаваўся задаўга да меркаванага часу жыцця Гамера. Традыцыйна Гамер малюецца [[сляпы]]м. Найболей імаверна, што гэта ўяўленне выходзіць не з рэальных фактаў яго жыцця, а ўяўляе сабою рэканструкцыю, характэрную для жанру антычнай біяграфіі<ref name=autogenerated1 />. З тае прычыны, што многія выбітныя і легендарныя вешчуны і песняры былі сляпыя (прыкладам, [[Тырэсій]]), па антычнай логіцы, якая злучала прароцкі і паэтычны дары, здагадка пра слепату Гамера выглядала вельмі праўдападобнай. Апроч таго, пясняр [[Дэмадок]] у «Адысеі» сляпы ад нараджэння<ref>Одиссея VIII, 63 сл.</ref>, што таксама магло ўспрымацца [[аўтабіяграфія|аўтабіяграфічна]]. Існуе паданне пра паэтычны двубой Гамера з [[Гесіёд]]ам, апісаны ў творы «Спаборніцтва Гамера і Гесіёда», створаным не позней за [[III стагоддзе да н.э.|III ст. да н.э.]], а як на думку многіх даследчыкаў, то і значна раней<ref>Тронский И. М. История античной литературы М., 1983. С. 66.</ref>. Паэты нібыта сустрэліся на востраве [[Востраў Эўбея|Эўбеі]] на гульнях у гонар загінулага Амфідэма і чыталі кожны свае лепшыя вершы. Цар Панд, які выступіў суддзём на спаборніцтве, прысудзіў перамогу Гесіёду, бо той заклікае да земляробства і міру, а не да вайны і пабоішчаў. Пры гэтым сімпатыі аўдыторыі былі на баку Гамера. Апроч «Іліяды» і «Адысеі» Гамеру прыпісваецца шэраг твораў, несумнеўна створаных пазней: «[[гамеравы гімны]]» (VII—V стст. да н.э., лічацца нароўні з Гамерам найстаражытнымі ўзорамі грэчаскай паэзіі), камічная паэма «Маргіт» і інш. Значэнне імя «Гамер» (яно ўпершыню сустракаецца ў [[VII стагоддзе да н.э.|VII стагоддзі да н.э.]], калі [[Калін Эфескі]] назваў яго аўтарам «[[Фіваіда|Фіваіды]]») спрабавалі вытлумачыць яшчэ ў антычнасці, прапанаваліся варыянты «закладнік» (Гесіхій), «наступны за» ([[Арыстоцель]]) ці «сляпы»<ref>P. Chantraine, ''Dictionnaire étymologique de la langue grecque,'' Klincksieck, Paris, 1968, vol. 2 (3-4) p. 797 ''ad loc.''</ref><ref>H.G. Liddell, R. Scott, ''A Greek-English Lexicon'', rev. ed. Sir Henry Stuart-Jones, Clarendon Press, Oxford, 1968 ''ad loc''.</ref><ref>Pseudo-Herodotus, ''Vita Homeri''1.3 in Thomas W. Allen, ''Homeri Opera'', Tomus V,(1912) 1946 p. 194. Cf. [[Lycophron]], ''Alexandra,'' l.422</ref> ([[Эфар Кемскі]]), «але ўсе гэтыя варыянты гэтак жа непераканаўчыя, як і сучасныя прапановы прыпісаць яму значэнне „складальнік“ ці „акампаніятар“. <…> Гэтае слова ў сваёй іянійскай форме Ομηρος — практычна пэўна рэальнае асабістае імя»<ref name=autogenerated1 />. == Гамераўскае пытанне == {{main|Гамераўскае пытанне}} Сукупнасць праблемаў, звязаных з аўтарствам «Іліяды» і «Адысеі», іх узнікненнем і лёсам да моманту запісу, атрымала назву «[[гамераўскае пытанне]]»{{sfn|Анпектова-Шарова & Дуров|2004|p=64}}. Паўстала яно яшчэ ў антычнасці<ref>{{Cite web |url=http://bse2.ru/book_view.jsp?idn=030278&page=23&format=djvu |title=Введенский Б. А. . Большая советская энциклопедия Том 12 — Большая Советская Энциклопедия Второе издание |access-date=19 ліпеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140319163328/http://bse2.ru/book_view.jsp?idn=030278&page=23&format=djvu |archive-date=19 сакавіка 2014 |url-status=dead }}</ref>, так, прыкладам, тады з’явіліся цверджанні, што Гамер стварыў свой эпас на падставе паэмаў паэтэсы [[Фантасія|Фантасіі]] часоў Траянскай вайны. [[Файл:Friedrich August Wolf - Imagines philologorum.jpg|thumb|''[[Фрыдрых Аўгуст Вольф]]'']] === «Аналітыкі» і «ўнітарыі» === Да канца [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] ў еўрапейскай навуцы панавала думка, што аўтарам «Іліяды» і «Адысеі» з’яўляецца Гамер і што яны захаваліся прыкладна ў тым выглядзе, у якім былі ім створаныя (зрэшты, ужо абат [[Франсуа Эдэлен Абіньяк|д’Абіньяк]] у [[1664]] годзе ў сваіх «''Conjectures académiques''» сцвярджаў, што «Іліяда» і «Адысея» ўяўляюць сабою шэраг самастойных песень, сабраных разам [[Лікург Спартанскі|Лікургам]] у Спарце [[VIII стагоддзе да н.э.|VIII стагоддзя да н.э.]]). Аднак у [[1788]] годзе Ж. Б. Вілуазон апублікаваў [[схоліі]] да «Іліяды» з кодэкса Venetus A, якія па сваім аб’ёме значна перавышалі саму паэму і ўтрымвалі сотні варыянтаў, якія належаць антычным філолагам (пераважна, [[Зенадот Эфескі|Зенадоту]], [[Арыстафан Візантыйскі|Арыстафану]] і [[Арыстарх Самафракійскі|Арыстарху]]). Пасля гэтай публікацыі стала зразумела, што александрыйскія філолагі лічылі сумнеўнымі ці нават несапраўднымі сотні радкоў гамераўскіх паэм; яны не выкраслялі іх з рукапісаў, але пазначалі адмысловым знакам. Чытанне схоліяў таксама прыводзіла да высновы, што наяўны ў нас тэкст Гамера належыць да эліністычнага часу, а не да меркаванага перыяду жыцця паэта. Адштурхваючыся ад гэтых фактаў і іншых меркаванняў (ён меркаваў, што гамераўская эпоха была бяспісьменнай і таму паэту было не пад сілу скласці паэму такой даўжыні), [[Фрыдрых Аўгуст Вольф]] у кнізе «Пралегамены да Гамера»<ref>Wolf F.A. Prolegomena ad Homerum. Halle, 1795</ref> выставіў гіпотэзу, што абедзве паэмы вельмі істотна, радыкальна змяняліся падчас існавання. Такім чынам, паводле Вольфа, немагчыма казаць, што «Іліяда» і «Адысея» належаць нейкаму аднаму аўтару. Фармаванне тэксту «Іліяды» (у яе больш-менш сучасным выглядзе) Вольф адносіць да VI стагоддзя да н.э. Сапраўдны, згодна паведамленням шэрага антычных аўтараў (у тым ліку [[Цыцэрон]]а), паэмы Гамера былі ўпершыню сабраныя разам і запісаныя па ўказанні афінскага тырана [[Пісістрат]]а або яго сына [[Гіпарх]]а. Гэтая так званая «пісістратава рэдакцыя» была патрэбная, каб спарадкаваць выкананне «Іліяды» і «Адысеі» на [[Панафінеі|Панафінеях]]. На карысць аналітычнага падыходу сведчылі супярэчнасці ў тэкстах паэм, наяўнасць у іх розначасовых пластоў, вялізныя адступы ад асноўнага сюжэту. Пра тое, як менавіта сфармаваліся паэмы Гамера, аналітыкі выказвалі розныя здагадкі. [[Карл Лахман]] меркаваў, што «Іліяда» была створаная з некалькіх песень невялікага памеру (так званая «тэорыя малых песень»). [[Готфрыд Герман]], наадварот, меркаваў, што кожная паэма паўстала паўз паступовае пашырэнне невялікай песні, да якой дадаваўся ўсё новы матэрыял (так званая «тэорыя першапачатковага ядра»). Апаненты Вольфа (так званыя «ўнітарыі») высоўвалі шэраг контраргументаў. Па-першае, падпадала пад сумнеў версія пра «пісістратавую рэдакцыю», бо ўсе паведамленні пра яе досыць познія. Гэта легенда магла з’явіцца ў эліністычныя часы па аналогіі з дзейнасцю тагачасных манархаў, якія клапаціліся пра набыццё розных рукапісаў (гл. [[Александрыйская бібліятэка]]). Па-другое, супярэчнасці і адступы не сведчаць пра множнае аўтарства, бо непазбежна сустракаюцца ў вялікіх творах. «Унітарыі» даводзілі адзінства аўтара кожнай з паэм, падкрэсліваючы цэласць задумы, хараство і сіметрыю кампазіцыі ў «Іліядзе» і «Адысеі». === «Вусная тэорыя» і «неа-аналітыкі» === Здагадка пра тое, што паэмы Гамера перадаваліся вусна, бо аўтар жыў у бяспісьменны час, была выказана яшчэ ў старажытнасці; бо былі звесткі, што ў VI стагоддзі да н.э. афінскі тыран [[Пісістрат]] даў даручэнне выпрацаваць афіцыйны тэкст гамераўскіх паэм. У 1930-я гады амерыканскі прафесар [[Мілмэн Пэры]] арганізаваў дзве экспедыцыі дзеля даследавання паўднёваславянскага эпасу з мэтай параўнаць гэтую традыцыю з тэкстамі Гамера. У выніку гэтага маштабнага даследавання была сфармулявана «вусная тэорыя», якая завецца таксама «[[тэорыя Пэры-Лорда|тэорыяй Пэры-Лорда]]» (А. Лорд — прадаўжальнік справы рана памерлага М. Пэры). Згодна з вуснай тэорыяй, у гамераўскіх паэмах прысутнічаюць несумнеўныя рысы вуснага эпічнага сказу, найважнейшай з якіх з’яўляецца сістэма паэтычных формулаў. Вусны пясняр штораз стварае песню наноў, але лічыць сябе толькі выканаўцам. Дзве песні на адзін сюжэт, нават калі яны радыкальна адрозныя па даўжыні і моўным выразе, з пункту гледжання песняра — адна і тая ж песня, толькі «выкананая» па-рознаму. Песняры непісьменныя, бо ўяўленне пра фіксаваны тэкст пагібельнае для імправізацыйнай тэхнікі. Такім чынам, з вуснай тэорыі вынікае, што тэкст «Іліяды» і «Адысеі» набыў фіксаваную форму пры жыцці іх вялікага аўтара ці аўтараў (то-бок Гамера). Класічны варыянт вуснай тэорыі ўяўляе сабою запіс гэтых паэмаў пад дыктоўку, бо пры вуснай перадачы ў рамках імправізацыйнай традыцыі іх тэкст радыкальна змяніўся б ужо пры наступным выкананні. Зрэшты, існуюць і іншыя тлумачэнні. Створаныя абедзве паэмы адным ці двума аўтарамі, тэорыя не тлумачыць. Апроч таго, вусная тэорыя пацвярджае антычныя ўяўленні пра тое, што «было шмат паэтаў і да Гамера». Сапраўды, тэхніка вуснага эпічнага сказзальніцтва з’яўляецца вынікам працяглага, мусібыць, шматвяковага развіцця і не адлюстроўвае індывідуальных рысаў аўтара паэмаў. Неа-аналітыкі не з’яўляюцца сучаснымі прадстаўнікамі аналітызму. Неа-аналіз — кірунак у [[гамеразнаўства|гамеразнаўстве]], які займаецца выяўленнем ранейшых паэтычных пластоў, якія скарыстаў аўтар (кожнай з) паэм. «Іліяда» і «Адысея» параўноўваюцца з кіклічнымі паэмамі, якія дайшлі да нашага часу ў пераказах і фрагментах. Такім чынам, неа-аналітычны падыход не супярэчыць пануючай вуснай тэорыі. Найслынны з сучасных неа-аналітыкаў — нямецкі даследчык [[Вольфганг Кульман]], аўтар манаграфіі «Крыніцы Іліяды»<ref>Kullmann W. «Die Quellen der Ilias». Wiesbaden, 1960</ref>. [[Файл:Homeros MFA Munich 272.jpg|thumb|''Гамер (каля 460 да н. э.)''.]] == Мастацкія асаблівасці == Адна з найважнейшых кампазіцыйных асаблівасцяў «Іліяды» — «закон храналагічнай несумяшчальнасці», сфармуляваны [[Фадзей Францавіч Зялінскі|Фадзеем Францавічам Зялінскім]]. Яна заключаецца ў тым, што «ў Гамера ніколі аповед не вяртаецца да кропкі свайго адпраўлення. Адсюль вынікае, што паралельныя дзеянні ў Гамера паказаныя быць не могуць; паэтычная тэхніка Гамера ведае толькі простае, лінейнае, а не падвойнае, квадратнае вымярэнне»<ref>Зелинский Ф. Ф. «Закон хронологической несовместимости и композиция Илиады» (в сб. Χαριστήρια. СПб., 1897, стр. 106).</ref>. Такім чынам, часам паралельныя падзеі малююцца як паслядоўныя, часам жа адна з іх толькі згадваецца ці нават замоўчваецца. Гэтым тлумачацца некаторыя ўяўныя супярэчнасці ў тэксце паэмы. Даследчыкі адзначаюць складнасць твораў, паслядоўнае развіццё дзеяння і цэльныя вобразы галоўных герояў. Параўноўваючы моўнае мастацтва Гамера з выяўленчым мастацтвам тае эпохі, нярэдка кажуць пра геаметрычны стыль паэм<ref>Гл. напр. Лосев А. Ф. Гомер. М., 1960, с. 130 слл.).</ref>. Зрэшты, пра адзінства кампазіцыі «Іліяды» і «Адысеі» выказваюцца і процілеглыя думкі ў духу аналітызму<ref>Гл. напр. Клейн Л. С. Анатомия «Илиады». СПб., 1998, стр. 10).</ref>. Стыль абедзвюх паэмаў можна ахарактарызаваць як формульны. Пад формулай тут разумеецца не набор [[Клішэ, мастацтва|штампаў]], а сістэма гнуткіх (змяняльных) выразаў, якія злучаныя з пэўным метрычным месцам радка. Такім чынам, можна казаць пра формулу нават тады, калі нейкае словазлучэнне сустракаецца ў тэксце толькі аднойчы, але можна паказаць, што яно з’яўлялася часткай гэтай сістэмы. Апроч уласна формулаў сустракаюцца паўтаральныя фрагменты з некалькіх радкоў. Прыкладам, пры пераказванні адным героем гаворкі іншага тэкст можа паўтарацца зноў цалкам ці амаль даслоўна. Для Гамера характэрныя складовыя эпітэты («хутканогі», «ружаперстая», «грамабой»); значэнне гэтых і іншых эпітэтаў трэба разглядаць не сітуацыйна, а ў рамках традыцыйнай формульнай сістэмы. Так, ахейцы «[[Паножы|пышнапаножныя]]» нават у тым выпадку, калі яны апісваюцца не ў даспехах, а Ахілес «хутканогі» нават падчас адпачынку. == Гістарычная аснова паэмаў Гамера == У сярэдзіне XIX стагоддзя ў навуцы панавала думка, што «Іліяда» і «Адысея» негістарычныя. Аднак раскопы [[Генрых Шліман|Генрыха Шлімана]] на ўзгорку [[Гісарлык]] і ў [[Мікены|Мікенах]] паказалі, што гэта няслушна. Пазней былі адкрытыя хецкія і егіпецкія дакументы, у якіх выяўляюцца пэўныя паралелі з падзеямі легендарнай Траянскай вайны. Дэшыфраванне складовай мікенскай пісьмовасці ([[Лінейнае пісьмо Б]]) дало шмат інфармацыі пра жыццё ў эпоху, калі адбывалася дзеянне «Іліяды» і «Адысеі», хоць ніякіх літаратурных фрагментаў гэтай пісьмовасцю знойдзена не было. Тым не менш, дадзеныя паэм Гамера складаным чынам суадносяцца з існуючымі археалагічнымі і дакументальнымі крыніцамі і не могуць выкарыстоўвацца некрытычна: дадзеныя «вуснай тэорыі» сведчаць пра вельмі вялікія скажэнні, якія павінны ўзнікаць з гістарычнымі дадзенымі ў традыцыях падобнага роду. На сёння ўсталяваўся погляд, што свет гамераўскіх паэмаў адлюстроўвае рэалістычную карціну жыцця апошняга часу перыяду старажытнагрэцкіх «[[Цёмныя вякі, Старажытная Грэцыя|цёмных вякоў]]»<ref>Феномен полиса в современной зарубежной историографии: Реф. сб. / РАН. ИНИОН. Центр социал. науч.-информ. исслед. Отд. истории; Отв. ред. Медовичев А. Е. — М., 2011. — 152 с. — (Сер.: Всеобщая история). С. 6.</ref>. == Гамер у сусветнай культуры == [[Файл:AmbrosianIliadPict47Achilles.jpg|thumb|''Сярэднявечная ілюстрацыя да «Іліяды»''.]] Уплыў гамераўскіх паэмаў «Іліяда» і «Адысея» на старажытных грэкаў супастаўляюць з уплывам [[Біблія|Бібліі]] на [[яўрэі|яўрэяў]]<ref>{{Cite web |url=http://scibook.net/filosofiya-nauki-knigi/formyi-grecheskoy-jizni-podgotovivshie-18898.html |title=2. ФОРМЫ ГРЕЧЕСКОЙ ЖИЗНИ, ПОДГОТОВИВШИЕ РОЖДЕНИЕ ФИЛОСОФИИ 2.1. Поэмы |access-date=19 ліпеня 2016 |archive-date=14 лютага 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160214223159/http://scibook.net/filosofiya-nauki-knigi/formyi-grecheskoy-jizni-podgotovivshie-18898.html |url-status=dead }}</ref>. Сістэма адукацыі, якая склалася да канца [[Класічная Грэцыя|класічнай эпохі]] ў Старажытнай Грэцыі, была пабудаваная на вывучэнні паэмаў Гамера. Яны завучваліся часткова ці нават цалкам, па іх тэмах ладзіліся дэкламацыі і г.д. Гэтая сістэма была запазычаная [[Старажытны Рым|Рымам]], дзе месца Гамера з [[I стагоддзе|I ст. н.э.]] заняў [[Вергілій]]. Як адзначае [[Маргаліт Фінкельберг]], рымлянамі, якія бачылі ў сабе нашчадкаў пераможаных [[троя|траянцаў]], гамераўскія паэмы былі адпрэчаныя, вынікам чаго стала тое, што яны, працягваючы захоўваць свой кананічны статус на грэкамоўным Усходзе, для лацінскага Захаду былі страчаныя аж да эпохі Адраджэння<ref>[http://magazines.russ.ru/nlo/2008/93/te41.html Журнальный зал | НЛО, 2008 N93 | Т. Ф. ТЕПЕРИК, В. БУЯКОВА, АЛИНА БОДРОВА — Гаспаровские чтения √ 2008]</ref>. У паслякласічную эпоху ствараліся вялікія гекзаметрычныя паэмы на гамераўскім дыялекце як перайманне ці ў якасці [[агон|спаборніцтваў]] з «Іліядай» і «Адысеяй». Сярод іх можна назваць «Арганаўтыку» [[Апалоній Радоскі|Апалонія Радоскага]], «Паслягамераўскія падзеі» [[Квінт Смірнскі|Квінта Смірнскага]] і «Прыгоды Дыяніса» [[Нон Панапалітанскі|Нона Панапалітанскага]]. Іншыя эліністычныя паэты, прызнаючы вартасці Гамера, устрымліваліся ад буйной эпічнай формы, мяркуючы, што «ў вялікіх рэках каламутная вада» ([[Калімах з Кірэны|Калімах]]<ref>Гимн 2, 108—109.</ref>) — што толькі ў невялікім творы можна дасягнуць бездакорнай дасканаласці. У літаратуры Старажытнага Рыма першы захаваны (фрагментарна) твор — пераклад «Адысеі», выкананы грэкам [[Лівій Андронік|Лівіем Андронікам]]. Галоўны твор рымскай літаратуры — гераічны эпас «[[Энэіда]]» [[Вергілій|Вергілія]] — уяўляе сабою перайманне «Адысеі» (першыя 6 кніг) і «Іліяды» (апошнія 6 кніг). Уплыў гамераўскіх паэм можна прасачыць практычна ва ўсіх творах антычнай літаратуры. Заходняму сярэднявеччу Гамер практычна не вядомы з прычыны занадта слабых кантактаў з Візантыяй і няведання старажытнагрэчаскай мовы, аднак гекзаметрычны гераічны эпас захоўвае ў культуры вялікае значэнне дзякуючы Вергілію. У [[Візантыя|Візантыі]] Гамер быў добра вядомы і старанна вывучаўся. Да цяперашняга часу захаваліся дзясяткі поўных візантыйскіх рукапісаў гамераўскіх паэмаў, што беспрэцэдэнтна для твораў антычнай літаратуры. Апроч таго, візантыйскія навукоўцы перапісвалі, кампілявалі і стваралі [[схоліі]] і каментары да Гамера. Каментар архібіскупа [[Яўстафій Салунскі|Яўстафія]] да «Іліяды» і «Адысеі» ў сучасным крытычным выданні займае сем тамоў. У апошні перыяд існавання Візантыйскай імперыі і пасля яе крушэння грэцкія рукапісы і навукоўцы трапляюць на Захад, і [[эпоха Адраджэння]] наноў адкрывае для сябе Гамера. * [[Дантэ Аліг’еры]] змяшчае Гамера ў [[Пекла, Боская камедыя|першае кола пекла]] як дабрадзейнага нехрысціяніна. == Пераклады == На беларускую мову «Іліяду» пераклаў [[Браніслаў Тарашкевіч]] (да нас дайшлі фрагменты). Вядомы урывак ў перакладзе [[Юльян Дрэйзін|Юльяна Дрэйзінa]]. Новы поўны пераклад «Іліяды» ў 2024 г. зрабіў [[Лявон Баршчэўскі]]. Ён жа ў 2026 г. апублікаваў першы поўны пераклад на беларускую мову «Адысеі». Раней над перакладам «Адысеі» працавалі [[Міхайла Грамыка]] і Юльян Дрэйзін (пераклад не знойдзены). Урыўкі са свайго перакладу ў 1997 і 2005 гг. апублікаваў [[Анатоль Клышка]], а празаічны пераказ твора зрабіў [[Уладзімір Анісковіч]]. == Публікацыі == * Гамер. Урыўкі з «Іліяды» і «Адысеі» / Гамер. Пер. са старажытнагрэч. Б. Тарашкевіча, Ю. Дрэйзіна, А. Клышкі // Хрэстаматыя па літаратуры народаў свету. Ч. І. — Мн.: БГАКЦ, 1995. — С. 6—28. * Гамер. «Іліяда». У двух тамах. Пераклад Лявона Баршчэўскага, 2024. * «Адысея» ў пераказе Ул. Анісковіча // Легенды і міфы Старажытнай Грэцыі. — Мн.: Юнацтва, 1996. — С. 214—278. Гамер. «Адысея». Пераклад Лявона Баршчэўскага, 2026. == Гл. таксама == * [[Гамер Каэтані]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == === Тэксты і пераклады === : ''гл. таксама: [[:en:English translations of Homer]]'' * Са з’яўленнем [[друкарства]] ў [[1488]] годзе ў Фларэнцыі [[Дзімітрый Халкакандыл|Дзімітрыем Халкакандылам]] упершыню былі выдадзены «Іліяда» і «Адысея». * ''Русский прозаический перевод'': Полное собрание творений Гомера. / Пер. Г. Янчевецкого. Ревель, 1895. 482 стр. (приложение к журналу «Гимназия») * ''Краузе В. М.'' Гомеровский словарь (к Илиаде и Одиссее). Со 130 рис. в тексте и картою Трои. СПб., А. С. Суворин. 1880. 532 стб. (''пример дореволюционного школьного издания'') * {{кніга |аўтар1=Анпеткова-Шарова Г. Г. |аўтар2=Дуров В. С. |частка=Часть I. Греция |загаловак=Античная литература |месца=СПб |выдавецтва=Филологический факультет СПбГУ |том=I |год=2004 |isbn=5-8465-0191-5 |ref=Анпектова-Шарова & Дуров}} === Манаграфіі пра Гамера === * ''Петрушевский Д. М.'' Общество и государство у Гомера. М., 1913. * ''Зелинский Ф. Ф.'' Гомеровская психология. Пг., Изд-во АН, 1920. * ''Альтман М. С.'' Пережитки родового строя в собственных именах у Гомера. (Известия ГАИМК. Вып. 124). М.-Л.: ОГИЗ, 1936. 164 стр. 1000 экз. * ''Фрейденберг О. М.'' Миф и литература древности. М.: Вост. лит. 1978. 2-е изд., доп. М., 2000. * ''Толстой И. И.'' Аэды: Античные творцы и носители древнего эпоса. М.: Наука, 1958. 63 стр. * ''Лосев А. Ф.'' [http://annales.info/greece/losev/index.htm ''Гомер''.] М.: ГУПИ, 1960. 352 стр. 9 т.э. ** 2-е изд. (Серия «Жизнь замечательных людей»). М.: Мол. гв., 1996=2006. 400 стр. * ''Ярхо В. Н.'' Вина и ответственность в гомеровском эпосе. ''Вестник древней истории'', 1962, № 2, с. 4-26. * ''Сахарный Н. Л.'' Гомеровский эпос. М.: ХЛ, 1976. 397 стр. 10000 экз. * ''Гордезиани Р. В.'' [http://annals.xlegio.ru/greece/gordez/index.htm#pge ''Проблемы гомеровского эпоса''.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071113192455/http://annals.xlegio.ru/greece/gordez/index.htm#pge |date=13 лістапада 2007 }} Тб.: Изд-во Тбил. ун-та, 1978. 394 стр. 2000 экз. * ''Шталь И. В.'' Художественный мир гомеровского эпоса. М.: Наука, 1983. 296 стр. 6900 экз. * ''Челышев П. В., Котенева А. В. ''Очерки по истории мировой культуры: боги и герои античной мифологии. М.: МГГУ, 2013. 351 с. 100 экз. ISBN 978-5-91615-032-2 * Cunliffe R. J. ''A lexicon of the homeric dialect''. L., 1924. * Leumann M. ''Homerische Würter.'' Basel, 1950. * Treu M. ''Von Homer zur Lyrik''. München, 1955. * Whitman C.H. ''Homer and the heroic tradition.'' Oxford, 1958. * Лорд А. ''Сказитель''. М., 1994. * ''Егунов А. Н.'' Гомер в русских переводах XVIII—XIX вв.'' М.-Л., 1964. (2-е изд.) М.: Индрик, 2001. === Бібліяграфія гамераўскіх гімнаў === * [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/collection?collection=Perseus:collection:Greco-Roman Перевод гимнов Ивлин-Уайта] (англ.) * В серии «[[Collection Budé]]»: ''Homere''. Hymnes. Texte établi et traduit par J. Humbert. 8e tirage 2003. 354 p. * Гомеровы гимны. / Пер. [[Вікенцій Верасаеў|В. Вересаева]]. М.: Недра, 1926. 96 стр. ** переизд.: Античные гимны. М.: Изд-во МГУ. 1988. С. 57-140 и комм. * Гомеровы гимны. / Пер. и комм. Е. Г. Рабинович. М.: Carte blanche, [[1995]]. * ''Деревицкий А. Н.'' Гомерические гимны. Анализ памятника в связи с историей его изучения. Харьков, 1889. 176 стр. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.philology.ru/literature3/vakhrushev-97.htm Гомер]. Зарубежные писатели. Биобиблиографический словарь {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Гамер| ]] [[Катэгорыя:Старажытнагрэчаскія паэты]] [[Катэгорыя:Паэты Старажытнай Грэцыі]] [[Катэгорыя:Сляпыя]] 2ovogbuk9tteyw8pojqvsxgxrxuypl9 5202972 5202971 2026-09-21T05:40:29Z ~2026-50893-27 174375 /* Публікацыі */ 5202972 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Гаме́р''' ({{lang-grc|Ὅμηρος}}, ''Hómēros''; канец IX да н.э. — пачатак VIII ст. да н.э.) — легендарны першы [[Старажытная Грэцыя|грэчаскі]] паэт і [[рапсод]], якому прыпісваецца аўтарства эпічных паэм «[[Іліяда]]» і «[[Адысея]]»<ref>{{cite book|author= Vidal-Naquet, Pierre|title=Le monde d'Homère|publisher=Perrin|year= 2000|page=19}}</ref>. Яго эпасы ляжаць у аснове заходніх канонаў літаратуры, аказаўшы велізарны ўплыў на гісторыю [[літаратура|літаратуры]]. Час жыцця Гамера — спрэчнае пытанне. [[Герадот]] лічыў, што Гамер жыў за 400 гадоў да часоў самога Герадота, адносячы такім чынам гады яго жыцця да [[850 да н.э.|850 года да н.э.]], у той жа час іншыя старажытныя крыніцы сцвярджаюць, што ён жыў значна бліжэй да часоў [[Траянская вайна|Траянскай вайны]], у пачатку [[XII стагоддзе да н.э.|XII стагоддзя да н.э.]]<ref>Graziosi, Barbara (2002). «The Invention of Homer». Cambridge. pp. 98-101.</ref>. Гамераўскі эпас аказаў значны ўплыў на фарміраванне грэчаскай культуры, Гамер стаў прызнаным настаўнікам Грэцыі<ref>Heubeck, Alfred; West, Stephanie; Hainsworth, J. B. (1988). «A Commentary on Homer’s Odyssey». Oxford: Oxford University Press. p. 3. ISBN 0-19-814047-9.</ref>. Фрагментамі гамераўскіх твораў лічыцца амаль палова ўсіх ідэнтыфікаваных старажытнагрэчаскіх літаратурных папірусаў<ref>Finley, Moses (2002). «The World of Odysseus». New York: New York Review of Books. pp. 11-2. ISBN 978-1-59017-017-5</ref>. Яго імя было прынята інтэрпрэтаваць як «закладнік» альбо «сляпы». За права звацца радзімай Гамера змагаліся сем гарадоў: [[Смірна]], [[Горад Хіёс|Хіёс]], [[Калафон]], [[Саламін]], [[Родас (горад)|Родас]], [[Аргас]], [[Афіны]]. Прыкладна палова знойдзеных старажытнагрэцкіх літаратурных папірусаў — урыўкі з Гамера<ref>{{cite book| author= Finley, Moses|title=The World of Odysseus| url= https://archive.org/details/worldofodysseus0000finl_x7g8|publisher=[[New York Review of Books]]|location= New York|year= 2002|pages=[https://archive.org/details/worldofodysseus0000finl_x7g8/page/11 11]–2| isbn=978-1-59017-017-5}}; Finley’s figures are based upon the corpus of literary papyri published before 1963.</ref>. == Біяграфія == Пра жыццё і асобу Гамера дакладна нічога не вядома<ref name="autogenerated1">{{Cite web |url=http://bse2.ru/book_view.jsp?idn=030278&page=22&format=djvu |title=Введенский Б. А. . Большая советская энциклопедия Том 12 — Большая Советская Энциклопедия Второе издание |access-date=19 ліпеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140319163345/http://bse2.ru/book_view.jsp?idn=030278&page=22&format=djvu |archive-date=19 сакавіка 2014 |url-status=dead }}</ref>. Зразумела, аднак, што «[[Іліяда]]» і «[[Адысея]]» былі створаныя значна пазней за апісаныя у іх падзеі, але раней за [[VI стагоддзе да н.э.]], калі дакладна зафіксавана іх існаванне. Храналагічны перыяд, у якім лакалізуе жыццё Гамера сучасная навука, — прыблізна VIII стагоддзе да н.э. Па словах [[Герадот]]а, Гамер жыў за 400 гадоў да яго<ref>[[Герадот]] 2.53.</ref>, іншыя старажытныя крыніцы кажуць, што ён жыў у часы [[Траянская вайна|Траянскай вайны]]<ref>{{cite journal|author= Graziosi, Barbara|title=The Invention of Homer|location=[[Cambridge]]|year=2002|pages=98–101}}</ref>. Месца нараджэння Гамера невядомае. За права называцца яго радзімай у антычнай традыцыі спрачаліся сем гарадоў: [[Смірна]], [[Горад Хіяс|Хіяс]], [[Горад Калафон|Калафон]], [[Саламін]], [[Родас (горад)|Родас]], [[Аргас (горад)|Аргас]], [[Афіны]]{{sfn|Анпектова-Шарова & Дуров|2004|p=63}}<ref name=autogenerated1 />. Як паведамляюць [[Герадот]] і [[Паўсаній (географ)|Паўсаній]], памёр Гамер на востраве [[Іас]] архіпелага [[Кіклады]]. Напэўна, «Іліяда» і «Адысея» былі складзеныя на малаазійскім узбярэжжы Грэцыі, заселеным [[іанійцы|іанійскімі плямёнамі]], або на адным з прылеглых астравоў. Зрэшты, гамераўскі дыялект не дае дакладных звестак пра родавую прыналежнасць Гамера, бо ўяўляе сабою спалучэнне іанійскага і эалійскага дыялектаў старажытнагрэчаскай мовы. Існуе здагадка, што яго дыялект уяўляе сабою адну з формаў паэтычнага [[кайнэ]], які сфармаваўся задаўга да меркаванага часу жыцця Гамера. Традыцыйна Гамер малюецца [[сляпы]]м. Найболей імаверна, што гэта ўяўленне выходзіць не з рэальных фактаў яго жыцця, а ўяўляе сабою рэканструкцыю, характэрную для жанру антычнай біяграфіі<ref name=autogenerated1 />. З тае прычыны, што многія выбітныя і легендарныя вешчуны і песняры былі сляпыя (прыкладам, [[Тырэсій]]), па антычнай логіцы, якая злучала прароцкі і паэтычны дары, здагадка пра слепату Гамера выглядала вельмі праўдападобнай. Апроч таго, пясняр [[Дэмадок]] у «Адысеі» сляпы ад нараджэння<ref>Одиссея VIII, 63 сл.</ref>, што таксама магло ўспрымацца [[аўтабіяграфія|аўтабіяграфічна]]. Існуе паданне пра паэтычны двубой Гамера з [[Гесіёд]]ам, апісаны ў творы «Спаборніцтва Гамера і Гесіёда», створаным не позней за [[III стагоддзе да н.э.|III ст. да н.э.]], а як на думку многіх даследчыкаў, то і значна раней<ref>Тронский И. М. История античной литературы М., 1983. С. 66.</ref>. Паэты нібыта сустрэліся на востраве [[Востраў Эўбея|Эўбеі]] на гульнях у гонар загінулага Амфідэма і чыталі кожны свае лепшыя вершы. Цар Панд, які выступіў суддзём на спаборніцтве, прысудзіў перамогу Гесіёду, бо той заклікае да земляробства і міру, а не да вайны і пабоішчаў. Пры гэтым сімпатыі аўдыторыі былі на баку Гамера. Апроч «Іліяды» і «Адысеі» Гамеру прыпісваецца шэраг твораў, несумнеўна створаных пазней: «[[гамеравы гімны]]» (VII—V стст. да н.э., лічацца нароўні з Гамерам найстаражытнымі ўзорамі грэчаскай паэзіі), камічная паэма «Маргіт» і інш. Значэнне імя «Гамер» (яно ўпершыню сустракаецца ў [[VII стагоддзе да н.э.|VII стагоддзі да н.э.]], калі [[Калін Эфескі]] назваў яго аўтарам «[[Фіваіда|Фіваіды]]») спрабавалі вытлумачыць яшчэ ў антычнасці, прапанаваліся варыянты «закладнік» (Гесіхій), «наступны за» ([[Арыстоцель]]) ці «сляпы»<ref>P. Chantraine, ''Dictionnaire étymologique de la langue grecque,'' Klincksieck, Paris, 1968, vol. 2 (3-4) p. 797 ''ad loc.''</ref><ref>H.G. Liddell, R. Scott, ''A Greek-English Lexicon'', rev. ed. Sir Henry Stuart-Jones, Clarendon Press, Oxford, 1968 ''ad loc''.</ref><ref>Pseudo-Herodotus, ''Vita Homeri''1.3 in Thomas W. Allen, ''Homeri Opera'', Tomus V,(1912) 1946 p. 194. Cf. [[Lycophron]], ''Alexandra,'' l.422</ref> ([[Эфар Кемскі]]), «але ўсе гэтыя варыянты гэтак жа непераканаўчыя, як і сучасныя прапановы прыпісаць яму значэнне „складальнік“ ці „акампаніятар“. <…> Гэтае слова ў сваёй іянійскай форме Ομηρος — практычна пэўна рэальнае асабістае імя»<ref name=autogenerated1 />. == Гамераўскае пытанне == {{main|Гамераўскае пытанне}} Сукупнасць праблемаў, звязаных з аўтарствам «Іліяды» і «Адысеі», іх узнікненнем і лёсам да моманту запісу, атрымала назву «[[гамераўскае пытанне]]»{{sfn|Анпектова-Шарова & Дуров|2004|p=64}}. Паўстала яно яшчэ ў антычнасці<ref>{{Cite web |url=http://bse2.ru/book_view.jsp?idn=030278&page=23&format=djvu |title=Введенский Б. А. . Большая советская энциклопедия Том 12 — Большая Советская Энциклопедия Второе издание |access-date=19 ліпеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140319163328/http://bse2.ru/book_view.jsp?idn=030278&page=23&format=djvu |archive-date=19 сакавіка 2014 |url-status=dead }}</ref>, так, прыкладам, тады з’явіліся цверджанні, што Гамер стварыў свой эпас на падставе паэмаў паэтэсы [[Фантасія|Фантасіі]] часоў Траянскай вайны. [[Файл:Friedrich August Wolf - Imagines philologorum.jpg|thumb|''[[Фрыдрых Аўгуст Вольф]]'']] === «Аналітыкі» і «ўнітарыі» === Да канца [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] ў еўрапейскай навуцы панавала думка, што аўтарам «Іліяды» і «Адысеі» з’яўляецца Гамер і што яны захаваліся прыкладна ў тым выглядзе, у якім былі ім створаныя (зрэшты, ужо абат [[Франсуа Эдэлен Абіньяк|д’Абіньяк]] у [[1664]] годзе ў сваіх «''Conjectures académiques''» сцвярджаў, што «Іліяда» і «Адысея» ўяўляюць сабою шэраг самастойных песень, сабраных разам [[Лікург Спартанскі|Лікургам]] у Спарце [[VIII стагоддзе да н.э.|VIII стагоддзя да н.э.]]). Аднак у [[1788]] годзе Ж. Б. Вілуазон апублікаваў [[схоліі]] да «Іліяды» з кодэкса Venetus A, якія па сваім аб’ёме значна перавышалі саму паэму і ўтрымвалі сотні варыянтаў, якія належаць антычным філолагам (пераважна, [[Зенадот Эфескі|Зенадоту]], [[Арыстафан Візантыйскі|Арыстафану]] і [[Арыстарх Самафракійскі|Арыстарху]]). Пасля гэтай публікацыі стала зразумела, што александрыйскія філолагі лічылі сумнеўнымі ці нават несапраўднымі сотні радкоў гамераўскіх паэм; яны не выкраслялі іх з рукапісаў, але пазначалі адмысловым знакам. Чытанне схоліяў таксама прыводзіла да высновы, што наяўны ў нас тэкст Гамера належыць да эліністычнага часу, а не да меркаванага перыяду жыцця паэта. Адштурхваючыся ад гэтых фактаў і іншых меркаванняў (ён меркаваў, што гамераўская эпоха была бяспісьменнай і таму паэту было не пад сілу скласці паэму такой даўжыні), [[Фрыдрых Аўгуст Вольф]] у кнізе «Пралегамены да Гамера»<ref>Wolf F.A. Prolegomena ad Homerum. Halle, 1795</ref> выставіў гіпотэзу, што абедзве паэмы вельмі істотна, радыкальна змяняліся падчас існавання. Такім чынам, паводле Вольфа, немагчыма казаць, што «Іліяда» і «Адысея» належаць нейкаму аднаму аўтару. Фармаванне тэксту «Іліяды» (у яе больш-менш сучасным выглядзе) Вольф адносіць да VI стагоддзя да н.э. Сапраўдны, згодна паведамленням шэрага антычных аўтараў (у тым ліку [[Цыцэрон]]а), паэмы Гамера былі ўпершыню сабраныя разам і запісаныя па ўказанні афінскага тырана [[Пісістрат]]а або яго сына [[Гіпарх]]а. Гэтая так званая «пісістратава рэдакцыя» была патрэбная, каб спарадкаваць выкананне «Іліяды» і «Адысеі» на [[Панафінеі|Панафінеях]]. На карысць аналітычнага падыходу сведчылі супярэчнасці ў тэкстах паэм, наяўнасць у іх розначасовых пластоў, вялізныя адступы ад асноўнага сюжэту. Пра тое, як менавіта сфармаваліся паэмы Гамера, аналітыкі выказвалі розныя здагадкі. [[Карл Лахман]] меркаваў, што «Іліяда» была створаная з некалькіх песень невялікага памеру (так званая «тэорыя малых песень»). [[Готфрыд Герман]], наадварот, меркаваў, што кожная паэма паўстала паўз паступовае пашырэнне невялікай песні, да якой дадаваўся ўсё новы матэрыял (так званая «тэорыя першапачатковага ядра»). Апаненты Вольфа (так званыя «ўнітарыі») высоўвалі шэраг контраргументаў. Па-першае, падпадала пад сумнеў версія пра «пісістратавую рэдакцыю», бо ўсе паведамленні пра яе досыць познія. Гэта легенда магла з’явіцца ў эліністычныя часы па аналогіі з дзейнасцю тагачасных манархаў, якія клапаціліся пра набыццё розных рукапісаў (гл. [[Александрыйская бібліятэка]]). Па-другое, супярэчнасці і адступы не сведчаць пра множнае аўтарства, бо непазбежна сустракаюцца ў вялікіх творах. «Унітарыі» даводзілі адзінства аўтара кожнай з паэм, падкрэсліваючы цэласць задумы, хараство і сіметрыю кампазіцыі ў «Іліядзе» і «Адысеі». === «Вусная тэорыя» і «неа-аналітыкі» === Здагадка пра тое, што паэмы Гамера перадаваліся вусна, бо аўтар жыў у бяспісьменны час, была выказана яшчэ ў старажытнасці; бо былі звесткі, што ў VI стагоддзі да н.э. афінскі тыран [[Пісістрат]] даў даручэнне выпрацаваць афіцыйны тэкст гамераўскіх паэм. У 1930-я гады амерыканскі прафесар [[Мілмэн Пэры]] арганізаваў дзве экспедыцыі дзеля даследавання паўднёваславянскага эпасу з мэтай параўнаць гэтую традыцыю з тэкстамі Гамера. У выніку гэтага маштабнага даследавання была сфармулявана «вусная тэорыя», якая завецца таксама «[[тэорыя Пэры-Лорда|тэорыяй Пэры-Лорда]]» (А. Лорд — прадаўжальнік справы рана памерлага М. Пэры). Згодна з вуснай тэорыяй, у гамераўскіх паэмах прысутнічаюць несумнеўныя рысы вуснага эпічнага сказу, найважнейшай з якіх з’яўляецца сістэма паэтычных формулаў. Вусны пясняр штораз стварае песню наноў, але лічыць сябе толькі выканаўцам. Дзве песні на адзін сюжэт, нават калі яны радыкальна адрозныя па даўжыні і моўным выразе, з пункту гледжання песняра — адна і тая ж песня, толькі «выкананая» па-рознаму. Песняры непісьменныя, бо ўяўленне пра фіксаваны тэкст пагібельнае для імправізацыйнай тэхнікі. Такім чынам, з вуснай тэорыі вынікае, што тэкст «Іліяды» і «Адысеі» набыў фіксаваную форму пры жыцці іх вялікага аўтара ці аўтараў (то-бок Гамера). Класічны варыянт вуснай тэорыі ўяўляе сабою запіс гэтых паэмаў пад дыктоўку, бо пры вуснай перадачы ў рамках імправізацыйнай традыцыі іх тэкст радыкальна змяніўся б ужо пры наступным выкананні. Зрэшты, існуюць і іншыя тлумачэнні. Створаныя абедзве паэмы адным ці двума аўтарамі, тэорыя не тлумачыць. Апроч таго, вусная тэорыя пацвярджае антычныя ўяўленні пра тое, што «было шмат паэтаў і да Гамера». Сапраўды, тэхніка вуснага эпічнага сказзальніцтва з’яўляецца вынікам працяглага, мусібыць, шматвяковага развіцця і не адлюстроўвае індывідуальных рысаў аўтара паэмаў. Неа-аналітыкі не з’яўляюцца сучаснымі прадстаўнікамі аналітызму. Неа-аналіз — кірунак у [[гамеразнаўства|гамеразнаўстве]], які займаецца выяўленнем ранейшых паэтычных пластоў, якія скарыстаў аўтар (кожнай з) паэм. «Іліяда» і «Адысея» параўноўваюцца з кіклічнымі паэмамі, якія дайшлі да нашага часу ў пераказах і фрагментах. Такім чынам, неа-аналітычны падыход не супярэчыць пануючай вуснай тэорыі. Найслынны з сучасных неа-аналітыкаў — нямецкі даследчык [[Вольфганг Кульман]], аўтар манаграфіі «Крыніцы Іліяды»<ref>Kullmann W. «Die Quellen der Ilias». Wiesbaden, 1960</ref>. [[Файл:Homeros MFA Munich 272.jpg|thumb|''Гамер (каля 460 да н. э.)''.]] == Мастацкія асаблівасці == Адна з найважнейшых кампазіцыйных асаблівасцяў «Іліяды» — «закон храналагічнай несумяшчальнасці», сфармуляваны [[Фадзей Францавіч Зялінскі|Фадзеем Францавічам Зялінскім]]. Яна заключаецца ў тым, што «ў Гамера ніколі аповед не вяртаецца да кропкі свайго адпраўлення. Адсюль вынікае, што паралельныя дзеянні ў Гамера паказаныя быць не могуць; паэтычная тэхніка Гамера ведае толькі простае, лінейнае, а не падвойнае, квадратнае вымярэнне»<ref>Зелинский Ф. Ф. «Закон хронологической несовместимости и композиция Илиады» (в сб. Χαριστήρια. СПб., 1897, стр. 106).</ref>. Такім чынам, часам паралельныя падзеі малююцца як паслядоўныя, часам жа адна з іх толькі згадваецца ці нават замоўчваецца. Гэтым тлумачацца некаторыя ўяўныя супярэчнасці ў тэксце паэмы. Даследчыкі адзначаюць складнасць твораў, паслядоўнае развіццё дзеяння і цэльныя вобразы галоўных герояў. Параўноўваючы моўнае мастацтва Гамера з выяўленчым мастацтвам тае эпохі, нярэдка кажуць пра геаметрычны стыль паэм<ref>Гл. напр. Лосев А. Ф. Гомер. М., 1960, с. 130 слл.).</ref>. Зрэшты, пра адзінства кампазіцыі «Іліяды» і «Адысеі» выказваюцца і процілеглыя думкі ў духу аналітызму<ref>Гл. напр. Клейн Л. С. Анатомия «Илиады». СПб., 1998, стр. 10).</ref>. Стыль абедзвюх паэмаў можна ахарактарызаваць як формульны. Пад формулай тут разумеецца не набор [[Клішэ, мастацтва|штампаў]], а сістэма гнуткіх (змяняльных) выразаў, якія злучаныя з пэўным метрычным месцам радка. Такім чынам, можна казаць пра формулу нават тады, калі нейкае словазлучэнне сустракаецца ў тэксце толькі аднойчы, але можна паказаць, што яно з’яўлялася часткай гэтай сістэмы. Апроч уласна формулаў сустракаюцца паўтаральныя фрагменты з некалькіх радкоў. Прыкладам, пры пераказванні адным героем гаворкі іншага тэкст можа паўтарацца зноў цалкам ці амаль даслоўна. Для Гамера характэрныя складовыя эпітэты («хутканогі», «ружаперстая», «грамабой»); значэнне гэтых і іншых эпітэтаў трэба разглядаць не сітуацыйна, а ў рамках традыцыйнай формульнай сістэмы. Так, ахейцы «[[Паножы|пышнапаножныя]]» нават у тым выпадку, калі яны апісваюцца не ў даспехах, а Ахілес «хутканогі» нават падчас адпачынку. == Гістарычная аснова паэмаў Гамера == У сярэдзіне XIX стагоддзя ў навуцы панавала думка, што «Іліяда» і «Адысея» негістарычныя. Аднак раскопы [[Генрых Шліман|Генрыха Шлімана]] на ўзгорку [[Гісарлык]] і ў [[Мікены|Мікенах]] паказалі, што гэта няслушна. Пазней былі адкрытыя хецкія і егіпецкія дакументы, у якіх выяўляюцца пэўныя паралелі з падзеямі легендарнай Траянскай вайны. Дэшыфраванне складовай мікенскай пісьмовасці ([[Лінейнае пісьмо Б]]) дало шмат інфармацыі пра жыццё ў эпоху, калі адбывалася дзеянне «Іліяды» і «Адысеі», хоць ніякіх літаратурных фрагментаў гэтай пісьмовасцю знойдзена не было. Тым не менш, дадзеныя паэм Гамера складаным чынам суадносяцца з існуючымі археалагічнымі і дакументальнымі крыніцамі і не могуць выкарыстоўвацца некрытычна: дадзеныя «вуснай тэорыі» сведчаць пра вельмі вялікія скажэнні, якія павінны ўзнікаць з гістарычнымі дадзенымі ў традыцыях падобнага роду. На сёння ўсталяваўся погляд, што свет гамераўскіх паэмаў адлюстроўвае рэалістычную карціну жыцця апошняга часу перыяду старажытнагрэцкіх «[[Цёмныя вякі, Старажытная Грэцыя|цёмных вякоў]]»<ref>Феномен полиса в современной зарубежной историографии: Реф. сб. / РАН. ИНИОН. Центр социал. науч.-информ. исслед. Отд. истории; Отв. ред. Медовичев А. Е. — М., 2011. — 152 с. — (Сер.: Всеобщая история). С. 6.</ref>. == Гамер у сусветнай культуры == [[Файл:AmbrosianIliadPict47Achilles.jpg|thumb|''Сярэднявечная ілюстрацыя да «Іліяды»''.]] Уплыў гамераўскіх паэмаў «Іліяда» і «Адысея» на старажытных грэкаў супастаўляюць з уплывам [[Біблія|Бібліі]] на [[яўрэі|яўрэяў]]<ref>{{Cite web |url=http://scibook.net/filosofiya-nauki-knigi/formyi-grecheskoy-jizni-podgotovivshie-18898.html |title=2. ФОРМЫ ГРЕЧЕСКОЙ ЖИЗНИ, ПОДГОТОВИВШИЕ РОЖДЕНИЕ ФИЛОСОФИИ 2.1. Поэмы |access-date=19 ліпеня 2016 |archive-date=14 лютага 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160214223159/http://scibook.net/filosofiya-nauki-knigi/formyi-grecheskoy-jizni-podgotovivshie-18898.html |url-status=dead }}</ref>. Сістэма адукацыі, якая склалася да канца [[Класічная Грэцыя|класічнай эпохі]] ў Старажытнай Грэцыі, была пабудаваная на вывучэнні паэмаў Гамера. Яны завучваліся часткова ці нават цалкам, па іх тэмах ладзіліся дэкламацыі і г.д. Гэтая сістэма была запазычаная [[Старажытны Рым|Рымам]], дзе месца Гамера з [[I стагоддзе|I ст. н.э.]] заняў [[Вергілій]]. Як адзначае [[Маргаліт Фінкельберг]], рымлянамі, якія бачылі ў сабе нашчадкаў пераможаных [[троя|траянцаў]], гамераўскія паэмы былі адпрэчаныя, вынікам чаго стала тое, што яны, працягваючы захоўваць свой кананічны статус на грэкамоўным Усходзе, для лацінскага Захаду былі страчаныя аж да эпохі Адраджэння<ref>[http://magazines.russ.ru/nlo/2008/93/te41.html Журнальный зал | НЛО, 2008 N93 | Т. Ф. ТЕПЕРИК, В. БУЯКОВА, АЛИНА БОДРОВА — Гаспаровские чтения √ 2008]</ref>. У паслякласічную эпоху ствараліся вялікія гекзаметрычныя паэмы на гамераўскім дыялекце як перайманне ці ў якасці [[агон|спаборніцтваў]] з «Іліядай» і «Адысеяй». Сярод іх можна назваць «Арганаўтыку» [[Апалоній Радоскі|Апалонія Радоскага]], «Паслягамераўскія падзеі» [[Квінт Смірнскі|Квінта Смірнскага]] і «Прыгоды Дыяніса» [[Нон Панапалітанскі|Нона Панапалітанскага]]. Іншыя эліністычныя паэты, прызнаючы вартасці Гамера, устрымліваліся ад буйной эпічнай формы, мяркуючы, што «ў вялікіх рэках каламутная вада» ([[Калімах з Кірэны|Калімах]]<ref>Гимн 2, 108—109.</ref>) — што толькі ў невялікім творы можна дасягнуць бездакорнай дасканаласці. У літаратуры Старажытнага Рыма першы захаваны (фрагментарна) твор — пераклад «Адысеі», выкананы грэкам [[Лівій Андронік|Лівіем Андронікам]]. Галоўны твор рымскай літаратуры — гераічны эпас «[[Энэіда]]» [[Вергілій|Вергілія]] — уяўляе сабою перайманне «Адысеі» (першыя 6 кніг) і «Іліяды» (апошнія 6 кніг). Уплыў гамераўскіх паэм можна прасачыць практычна ва ўсіх творах антычнай літаратуры. Заходняму сярэднявеччу Гамер практычна не вядомы з прычыны занадта слабых кантактаў з Візантыяй і няведання старажытнагрэчаскай мовы, аднак гекзаметрычны гераічны эпас захоўвае ў культуры вялікае значэнне дзякуючы Вергілію. У [[Візантыя|Візантыі]] Гамер быў добра вядомы і старанна вывучаўся. Да цяперашняга часу захаваліся дзясяткі поўных візантыйскіх рукапісаў гамераўскіх паэмаў, што беспрэцэдэнтна для твораў антычнай літаратуры. Апроч таго, візантыйскія навукоўцы перапісвалі, кампілявалі і стваралі [[схоліі]] і каментары да Гамера. Каментар архібіскупа [[Яўстафій Салунскі|Яўстафія]] да «Іліяды» і «Адысеі» ў сучасным крытычным выданні займае сем тамоў. У апошні перыяд існавання Візантыйскай імперыі і пасля яе крушэння грэцкія рукапісы і навукоўцы трапляюць на Захад, і [[эпоха Адраджэння]] наноў адкрывае для сябе Гамера. * [[Дантэ Аліг’еры]] змяшчае Гамера ў [[Пекла, Боская камедыя|першае кола пекла]] як дабрадзейнага нехрысціяніна. == Пераклады == На беларускую мову «Іліяду» пераклаў [[Браніслаў Тарашкевіч]] (да нас дайшлі фрагменты). Вядомы урывак ў перакладзе [[Юльян Дрэйзін|Юльяна Дрэйзінa]]. Новы поўны пераклад «Іліяды» ў 2024 г. зрабіў [[Лявон Баршчэўскі]]. Ён жа ў 2026 г. апублікаваў першы поўны пераклад на беларускую мову «Адысеі». Раней над перакладам «Адысеі» працавалі [[Міхайла Грамыка]] і Юльян Дрэйзін (пераклад не знойдзены). Урыўкі са свайго перакладу ў 1997 і 2005 гг. апублікаваў [[Анатоль Клышка]], а празаічны пераказ твора зрабіў [[Уладзімір Анісковіч]]. == Публікацыі == * Гамер. Урыўкі з «Іліяды» і «Адысеі» / Гамер. Пер. са старажытнагрэч. Б. Тарашкевіча, Ю. Дрэйзіна, А. Клышкі // Хрэстаматыя па літаратуры народаў свету. Ч. І. — Мн.: БГАКЦ, 1995. — С. 6—28. * Гамер. «Іліяда». У двух тамах. Пераклад Лявона Баршчэўскага, 2024. * «Адысея» ў пераказе Ул. Анісковіча // Легенды і міфы Старажытнай Грэцыі. — Мн.: Юнацтва, 1996. — С. 214—278. * Гамер. «Адысея». Пераклад Лявона Баршчэўскага, 2026. == Гл. таксама == * [[Гамер Каэтані]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == === Тэксты і пераклады === : ''гл. таксама: [[:en:English translations of Homer]]'' * Са з’яўленнем [[друкарства]] ў [[1488]] годзе ў Фларэнцыі [[Дзімітрый Халкакандыл|Дзімітрыем Халкакандылам]] упершыню былі выдадзены «Іліяда» і «Адысея». * ''Русский прозаический перевод'': Полное собрание творений Гомера. / Пер. Г. Янчевецкого. Ревель, 1895. 482 стр. (приложение к журналу «Гимназия») * ''Краузе В. М.'' Гомеровский словарь (к Илиаде и Одиссее). Со 130 рис. в тексте и картою Трои. СПб., А. С. Суворин. 1880. 532 стб. (''пример дореволюционного школьного издания'') * {{кніга |аўтар1=Анпеткова-Шарова Г. Г. |аўтар2=Дуров В. С. |частка=Часть I. Греция |загаловак=Античная литература |месца=СПб |выдавецтва=Филологический факультет СПбГУ |том=I |год=2004 |isbn=5-8465-0191-5 |ref=Анпектова-Шарова & Дуров}} === Манаграфіі пра Гамера === * ''Петрушевский Д. М.'' Общество и государство у Гомера. М., 1913. * ''Зелинский Ф. Ф.'' Гомеровская психология. Пг., Изд-во АН, 1920. * ''Альтман М. С.'' Пережитки родового строя в собственных именах у Гомера. (Известия ГАИМК. Вып. 124). М.-Л.: ОГИЗ, 1936. 164 стр. 1000 экз. * ''Фрейденберг О. М.'' Миф и литература древности. М.: Вост. лит. 1978. 2-е изд., доп. М., 2000. * ''Толстой И. И.'' Аэды: Античные творцы и носители древнего эпоса. М.: Наука, 1958. 63 стр. * ''Лосев А. Ф.'' [http://annales.info/greece/losev/index.htm ''Гомер''.] М.: ГУПИ, 1960. 352 стр. 9 т.э. ** 2-е изд. (Серия «Жизнь замечательных людей»). М.: Мол. гв., 1996=2006. 400 стр. * ''Ярхо В. Н.'' Вина и ответственность в гомеровском эпосе. ''Вестник древней истории'', 1962, № 2, с. 4-26. * ''Сахарный Н. Л.'' Гомеровский эпос. М.: ХЛ, 1976. 397 стр. 10000 экз. * ''Гордезиани Р. В.'' [http://annals.xlegio.ru/greece/gordez/index.htm#pge ''Проблемы гомеровского эпоса''.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071113192455/http://annals.xlegio.ru/greece/gordez/index.htm#pge |date=13 лістапада 2007 }} Тб.: Изд-во Тбил. ун-та, 1978. 394 стр. 2000 экз. * ''Шталь И. В.'' Художественный мир гомеровского эпоса. М.: Наука, 1983. 296 стр. 6900 экз. * ''Челышев П. В., Котенева А. В. ''Очерки по истории мировой культуры: боги и герои античной мифологии. М.: МГГУ, 2013. 351 с. 100 экз. ISBN 978-5-91615-032-2 * Cunliffe R. J. ''A lexicon of the homeric dialect''. L., 1924. * Leumann M. ''Homerische Würter.'' Basel, 1950. * Treu M. ''Von Homer zur Lyrik''. München, 1955. * Whitman C.H. ''Homer and the heroic tradition.'' Oxford, 1958. * Лорд А. ''Сказитель''. М., 1994. * ''Егунов А. Н.'' Гомер в русских переводах XVIII—XIX вв.'' М.-Л., 1964. (2-е изд.) М.: Индрик, 2001. === Бібліяграфія гамераўскіх гімнаў === * [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/collection?collection=Perseus:collection:Greco-Roman Перевод гимнов Ивлин-Уайта] (англ.) * В серии «[[Collection Budé]]»: ''Homere''. Hymnes. Texte établi et traduit par J. Humbert. 8e tirage 2003. 354 p. * Гомеровы гимны. / Пер. [[Вікенцій Верасаеў|В. Вересаева]]. М.: Недра, 1926. 96 стр. ** переизд.: Античные гимны. М.: Изд-во МГУ. 1988. С. 57-140 и комм. * Гомеровы гимны. / Пер. и комм. Е. Г. Рабинович. М.: Carte blanche, [[1995]]. * ''Деревицкий А. Н.'' Гомерические гимны. Анализ памятника в связи с историей его изучения. Харьков, 1889. 176 стр. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.philology.ru/literature3/vakhrushev-97.htm Гомер]. Зарубежные писатели. Биобиблиографический словарь {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Гамер| ]] [[Катэгорыя:Старажытнагрэчаскія паэты]] [[Катэгорыя:Паэты Старажытнай Грэцыі]] [[Катэгорыя:Сляпыя]] gqjsmk2vmvjthzod6iy3o7ajpu6awxk 0 46078 5202799 5198149 2026-09-20T16:54:29Z ZolaSukhar 169411 дапаўненне 5202799 wikitext text/x-wiki '''Ко́мікс''' — апавяданне, якое расказваецца з дапамогай серыі малюнкаў у якіх ужываюцца кароткія тэксты. Назва «''комікс''» утварылася ад англійскага слова «''comic''» — «''смешны''», у выніку таго, што першыя коміксы, друкаваныя ў [[газета]]х былі, звычайна, гумарыстычнымі. Варта аддзяляць ад коміксаў малога фармату графічныя раманы — вялікія па аб’ёме творы, якія распавядаюць цэласную гісторыю і па структуры набліжаны да тэкставага [[Раман|рамана]].<ref>{{Cite web|url=https://blog.selfpub.ru/chto-takoe-graficheskiy-roman-i-otlichiya-ot-komiksa|title=Что такое графический роман и в чем разница с комиксом|website=Литрес}}</ref> [[Файл:Offensive comic strip.jpg|thumb|Прыклад комікса]] У наш час коміксы малююцца як на падставе кніжных гісторый, мультфільмаў ці мастацкіх фільмаў, так і з дапамогай уласных персанажаў. Кароткія коміксавыя гісторыі, звычайна друкуюцца ў [[часопіс]]ах, а вялікія серыі, ці гісторыі могуць выдавацца асобнымі альбомамі. У 2020-я гады, акрамя папяровых коміксаў, з’явіліся сеткавыя коміксы, якія распаўсюджваюцца выключна з дапамогай [[Інтэрнэт]]у. == Гісторыя == Першыя коміксы з’явіліся ў канцы ХІХ стагоддзя ў амерыканскіх газетах, але ўжо ў сярэдзіне ХХ стагоддзя яны сталі адным з самых папулярных жанраў масавай культуры. У [[СССР|савецкія часы]] коміксы ў [[Беларусь|Беларусі]] лічыліся «''уплывам гнілога Захаду''». Сучасныя коміксы, у асноўным, страцілі гумарыстычны характар, большую папулярнасць атрымалі коміксы жахаў, вайсковыя, злачынныя і г.д. Першым, самым папулярных негумарыстычным коміксамі лічацца коміксы пра [[Супермэн]]а (''Superman''), якія пачалі выдавацца з 1938 года. Пасля гэтага пачалася «мода» на стварэнне коміксавых супергерояў, самымі папулярнымі з якіх сталі ''[[Бэтмэн]], Капітан Амерыка, Халк, [[Жалезны чалавек|Жалезны Чалавек]]'' і г.д. Галоўны цэнтр вытворчасці коміксаў застаўся ў [[ЗША]], дзе яны і ў нашыя дні карыстаюцца велізарнай папулярнасцю. Шмат з іх было экранізавана, а фільмы створаныя на падставе коміксаў атрымалі папулярнасць ва ўсім свеце. == Беларускія коміксы == Беларускія коміксы выходзілі ў 1989—1990 гадах у часопісе «Бярозка», а першым асобным выданнем, магчыма, быў цыкл з 6-ці выпускаў пра Тарзана.<ref>{{Cite web|url=https://nashaniva.com/325382|title=«Шукаю на барахолках, аўкцыёнах, у бібліятэцы». Як чалавек збірае калекцыю беларускіх коміксаў 90-х гадоў і колькі на гэта траціць|website=Наша ніва}}</ref> * Коміксы, апублікаваныя ў часопісе «[[Бярозка (часопіс)|Бярозка]]»<ref>{{Cite web|url=https://knihi.com/none/Komiksy_z_Biarozki,_1990-1996.html|title=Коміксы з Бярозкі}}</ref> (1990—1996). * «Дзікае паляванне»<ref>{{Cite web|url=https://knihi-online.com/dzikaje-palavannie-adam-hlobus-uladzimir-sciapan.html|title=Дзікае паляванне|author=Адам Глобус, Уладзімір Сцяпан}}</ref> (1991) паводле аповесці [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]]. Аўтары: [[Адам Глобус]], [[Уладзімір Сцяпан]]. * «Дзе жылі бурсонікі»<ref>{{Cite web|url=https://knihi.com/Kanstancin_Hardziejeu/Dzie_zyli_bursoniki.html|title=Дзе жылі бурсонікі|author=Канстанцін Гардзееў, Уладзімір Цвяткоў, Аляксандр Каршакевіч}}</ref> (1992). Аўтары: Канстанцін Гардзееў, Уладзімір Цвяткоў, Аляксандр Каршакевіч. * «Клякса-Вакса і Янка з Дзіўнагорска»<ref>{{Cite web|url=https://knihi.com/Uladzimir_Lipski/Klaksa-Vaksa_i_Janka_z_Dziunahorska.html|title=Клякса-Вакса і Янка з Дзіўнагорска|author=Уладзімір Ліпскі, Ігар Ліпскі}}</ref> (1994). Аўтары: [[Уладзімір Сцяпанавіч Ліпскі|Уладзімір Ліпскі]], Ігар Ліпскі. * «Марцін Лютар. Чалавек, які зьмяніў свет»<ref>{{Cite web|url=https://knihi.com/none/Marcin_Lutar_Calaviek,_jaki_zmianiu_sviet.html|title=Марцін Лютар. Чалавек, які зьмяніў сьвет}}</ref> (2017). * «Жамчужына»<ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/978-5-0069-4465-7|title=Жамчужына: Улада чатырох|author=Яўгенія Лязо}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/978-5-0071-2703-5|title=Жамчужына: На адбітках імперыі|author=Яўгенія Лязо}}</ref> (2026, дылогія). Аўтар [[Яўгенія Лязо]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Коміксы]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] ld02h0ryhd6c83h7ukaddvyjmkn7ml4 5202850 5202799 2026-09-20T18:53:56Z M.L.Bot 261 5202850 wikitext text/x-wiki '''Ко́мікс''' — апавяданне, якое расказваецца з дапамогай серыі малюнкаў у якіх ужываюцца кароткія тэксты. Назва «''комікс''» утварылася ад англійскага слова «''comic''» — «''смешны''», у выніку таго, што першыя коміксы, друкаваныя ў [[газета]]х былі, звычайна, гумарыстычнымі. Ад коміксаў малога фармату аддзяляюць графічныя раманы — вялікія аб’ёмам творы, якія распавядаюць цэласную гісторыю і па структуры набліжаны да тэкставага [[Раман|рамана]].<ref>{{Cite web|url=https://blog.selfpub.ru/chto-takoe-graficheskiy-roman-i-otlichiya-ot-komiksa|title=Что такое графический роман и в чем разница с комиксом|website=Литрес}}</ref> [[Файл:Offensive comic strip.jpg|thumb|Прыклад комікса]] У наш час коміксы малююцца як на падставе кніжных гісторый, мультфільмаў ці мастацкіх фільмаў, так і з дапамогай уласных персанажаў. Кароткія коміксавыя гісторыі, звычайна друкуюцца ў [[часопіс]]ах, а вялікія серыі, ці гісторыі могуць выдавацца асобнымі альбомамі. У 2020-я гады, акрамя папяровых коміксаў, з’явіліся сеткавыя коміксы, якія распаўсюджваюцца выключна з дапамогай [[Інтэрнэт]]у. == Гісторыя == Першыя коміксы з’явіліся ў канцы ХІХ стагоддзя ў амерыканскіх газетах, але ўжо ў сярэдзіне ХХ стагоддзя яны сталі адным з самых папулярных жанраў масавай культуры. У [[СССР|савецкія часы]] коміксы ў [[Беларусь|Беларусі]] лічыліся «''уплывам гнілога Захаду''». Сучасныя коміксы, у асноўным, страцілі гумарыстычны характар, большую папулярнасць атрымалі коміксы жахаў, вайсковыя, злачынныя і г.д. Першым, самым папулярных негумарыстычным коміксамі лічацца коміксы пра [[Супермэн]]а (''Superman''), якія пачалі выдавацца з 1938 года. Пасля гэтага пачалася «мода» на стварэнне коміксавых супергерояў, самымі папулярнымі з якіх сталі ''[[Бэтмэн]], Капітан Амерыка, Халк, [[Жалезны чалавек|Жалезны Чалавек]]'' і г.д. Галоўны цэнтр вытворчасці коміксаў застаўся ў [[ЗША]], дзе яны і ў нашыя дні карыстаюцца велізарнай папулярнасцю. Шмат з іх было экранізавана, а фільмы створаныя на падставе коміксаў атрымалі папулярнасць ва ўсім свеце. == Беларускія коміксы == Беларускія коміксы выходзілі ў 1989—1990 гадах у часопісе «Бярозка», а першым асобным выданнем, магчыма, быў цыкл з 6-ці выпускаў пра Тарзана.<ref>{{Cite web|url=https://nashaniva.com/325382|title=«Шукаю на барахолках, аўкцыёнах, у бібліятэцы». Як чалавек збірае калекцыю беларускіх коміксаў 90-х гадоў і колькі на гэта траціць|website=Наша ніва}}</ref> * Коміксы, апублікаваныя ў часопісе «[[Бярозка (часопіс)|Бярозка]]»<ref>{{Cite web|url=https://knihi.com/none/Komiksy_z_Biarozki,_1990-1996.html|title=Коміксы з Бярозкі}}</ref> (1990—1996). * «Дзікае паляванне»<ref>{{Cite web|url=https://knihi-online.com/dzikaje-palavannie-adam-hlobus-uladzimir-sciapan.html|title=Дзікае паляванне|author=Адам Глобус, Уладзімір Сцяпан}}</ref> (1991) паводле аповесці [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]]. Аўтары: [[Адам Глобус]], [[Уладзімір Сцяпан]]. * «Дзе жылі бурсонікі»<ref>{{Cite web|url=https://knihi.com/Kanstancin_Hardziejeu/Dzie_zyli_bursoniki.html|title=Дзе жылі бурсонікі|author=Канстанцін Гардзееў, Уладзімір Цвяткоў, Аляксандр Каршакевіч}}</ref> (1992). Аўтары: Канстанцін Гардзееў, Уладзімір Цвяткоў, Аляксандр Каршакевіч. * «Клякса-Вакса і Янка з Дзіўнагорска»<ref>{{Cite web|url=https://knihi.com/Uladzimir_Lipski/Klaksa-Vaksa_i_Janka_z_Dziunahorska.html|title=Клякса-Вакса і Янка з Дзіўнагорска|author=Уладзімір Ліпскі, Ігар Ліпскі}}</ref> (1994). Аўтары: [[Уладзімір Сцяпанавіч Ліпскі|Уладзімір Ліпскі]], Ігар Ліпскі. * «Марцін Лютар. Чалавек, які зьмяніў свет»<ref>{{Cite web|url=https://knihi.com/none/Marcin_Lutar_Calaviek,_jaki_zmianiu_sviet.html|title=Марцін Лютар. Чалавек, які зьмяніў сьвет}}</ref> (2017). * «Жамчужына»<ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/978-5-0069-4465-7|title=Жамчужына: Улада чатырох|author=Яўгенія Лязо}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/978-5-0071-2703-5|title=Жамчужына: На адбітках імперыі|author=Яўгенія Лязо}}</ref> (2026, дылогія). Аўтар [[Яўгенія Лязо]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Коміксы]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] 8axb80bqlgx4uy9zz9hcdo0t5052ia0 0 52389 5202771 3482303 2026-09-20T15:39:42Z DzBar 156353 +[[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1780 годзе]]; +[[Катэгорыя:Млекакормячыя Афрыкі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5202771 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | image file = Springbok etosha.jpg | image descr = | regnum = Жывёлы | latin = Antidorcas marsupialis | parent = Antidorcas | author = [[Zimmermann]], 1780 | rang = Від | wikispecies = Antidorcas marsupialis | commons = Category:Antidorcas marsupialis |range map = Springbok Distribution.svg |range map caption = |range map width = |range legend = | iucnstatus =LC | iucn =1676 | itis = 625085 | ncbi = 59523 | eol = 308537 | children name = | children = }} '''Спрынгбо́к''' (''Antidorcas marsupialis'') — [[афрыка]]нская [[антылопа]] з сямейства [[Bovidae|Пустарогіх]]. Жыве на засушлівых землях Паўднёвай Афрыкі, голоўным чынам на землях Батсваны, Намібіі і [[ПАР]]. Жывёла здольная выконваць высокія скокі да 4 м. Дасягае хуткасці 80 км/г. Па складу цела спрынгбок вельмі падобны з прадстаўнікамі роду [[газэлі|газэляў]]. Тым не менш, яго вылучаюць у асобны род, у якім ён з'яўляецца адзіным відам. Гэта абумоўлена тым фактам, што структура яго зубоў адрозніваецца ад зубоў газэляў. На яго ніжняй сківіцы размешчаны дзесяць карэнных зубоў, у той час як у газэляў іх дванаццаць. [[Катэгорыя:Пустарогія]] [[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1780 годзе]] [[Катэгорыя:Млекакормячыя Афрыкі]] 2ppsb7kzyqufov0p0oo6hodpd9yg6ju 3 52754 5202929 5184447 2026-09-20T20:56:56Z JerzyKundrat 174 /* Катэгорыя:Старонкі да хуткага выдалення */ 5202929 wikitext text/x-wiki {{вітаем}}--[[Удзельнік:Krukouski|<span style="color:#000000; font-weight: 600;">Krukouski</span>]]&nbsp;^{([[Размовы з удзельнікам:Krukouski|<span style="color:#00000;">размовы</span>]])} 14:21, 5 Красавік 2010 (UTC) == Запрашэнне на веснавую Вікі сустрэчу == Прывітанне, Бачыў вашу зацікаўленаць у паляпшэнні працы Вікіпедыі. Запрашаю 3 красавіка на сустрэчу, а 18:00 Якія пытанні пакуль назбіраліся для разгляду: # '''ВікіВясна 2015''' (дадатковыя прапановы па развіцці конкурса). Ведаю, што былі пра Пружанскі замак. # '''Сумесны майстар''' клас ад Фаланстэра і Кінаклуба. Як вікі супольнасць можа узбагаціць гэта мерапрыества. мае адбыца 12 красавіка. # Стварэнне '''Дапаможніка вікіпедыста'''. Зараз вельмі неабходны валанцёры для дапамогі апрацоўкі тэкстаў. # Безумоўна яшчэ у сіле прапанова Фаланстэра для жадаючых '''распачаць Вікіклуб'''... # Яшчэ з зімы вісіць пытанне пра '''стварэнне беларускай юзэр групы'''. Ужо ёсць 4 жадаючых яе стварыць. Мо яшчэ хто зацікавіцца? [[Вікіпедыя:Форум#.D0.92.D0.B5.D1.81.D0.BD.D0.B0.D0.B2.D0.B0.D1.8F_.D0.B2.D1.96.D0.BA.D1.96.D1.81.D1.83.D1.81.D1.82.D1.80.D1.8D.D1.87.D0.B0_.D1.96_.D0.92.D1.96.D0.BA.D1.96.D1.84.D1.96.D0.BA.D0.B0.D1.86.D1.8B.D1.8F|Падрабязнасці на форуме]] З павагай, --[[Удзельнік:Mr. Zabej|Mr. Zabej]] ([[Размовы з удзельнікам:Mr. Zabej|размовы]]) 16:38, 27 сакавіка 2015 (MSK) == ордэн == : Вы выправілі, што ордэн упершыню ўручылі ў 1933. Чаму? У гэтым годзе ўжо не ўручалі. Вашу праўку адмяняю. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:04, 2 верасня 2014 (FET) :: Сапраўды, нейкая недарэчнасць. Мэтай майго апошняга рэдагавання было дадаць '''''за''''' ў апісанне падставаў для ўзнагароджання. А як атрымалася, што змянілася інфармацыя па статыстыцы, не ведаю, атрымалася неяк ненаўмысна... [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:57, 2 верасня 2014 (FET) == Аўтадогляд == Добры дзень, прапаную Вам атрымаць паўнамоцтвы [[Вікіпедыя:Догляд#Сцяг аўтадаглядчыка|Аўтадаглядчыка]]. Калі Вы не супраць, адкажыце, калі ласка (наўпрост на гэтай старонцы размоў). --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:42, 2 лістапада 2014 (MSK) : Дзякуй за давер. Я не супраць атрымаць сцяг аўтадаглядчыка. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:36, 2 лістапада 2014 (MSK) :: {{зроблена}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:25, 2 лістапада 2014 (MSK) == Запрашэнне на Вікі сустрэчу, 21 чэрвеня == Добры дзень, Будзем рады запрасіць вас на вікісустрэчу з нагоды сканчэння конкурса ВікіВсяна 2015. Сустрэча адбудзецца 21 чэрвеня у 14 00 па адрасу вул. Карла Маркса, 10 (кафэ [http://www.openstreetmap.org/#map=18/53.89675/27.55607&layers=N Планета Піцца]) Падрябязнасці можна чытаць [[Вікіпедыя:Форум#.D0.92.D1.96.D0.BA.D1.96_.D1.81.D1.83.D1.81.D1.82.D1.80.D1.8D.D1.87.D0.B0.2C_21_.D1.87.D1.8D.D1.80.D0.B2.D0.B5.D0.BD.D1.8F.2C_.D0.9C.D1.96.D0.BD.D1.81.D0.BA|на форуме]] --[[Удзельнік:Mr. Zabej|Mr. Zabej]] ([[Размовы з удзельнікам:Mr. Zabej|размовы]]) 23:22, 15 чэрвеня 2015 (MSK) == [[Вуліца Ульянаўская, Мінск]] == Пане [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], кожная вуліца, а тым болей як гэта, мае няблагую гісторыю: пачатак вуліцы, што там рабілася, якія падзеі. Які сэнс даваць агрызак з трох абзацаў? Няўжо цяжка было паглядзець [http://minsk-old-new.com/minsk-3012.htm тут] і інш. Вы ведаеце, што яна называлася Вясёлай?--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 19:38, 21 студзеня 2016 (MSK) : Вітаю, [[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]], ваша жаданне бачыць якасныя артыкулы ў беларускай Вікіпедыі. Нажаль, у белВікі бракуе артыкулаў пра вуліцы і гэта відавочна. Трэба ствараць новыя артыкулы пра вуліцы і паляпшаць тыя, якія ўжо існуюць. Калі жадаеце дапамагчы, далучайцеся да напісання артыкула пра [[Вуліца Ульянаўская, Мінск|вуліцу Ульянаўская]], зробіце добрую справу. Калі Вам не цікавая гэтая тэма, то можаце стварыць новы артыкул пра нейкую вуліцу і працаваць з ім. Вікіпедыя адкрыта для кожнага! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:30, 22 студзеня 2016 (MSK) == Віківясна == Запрашаем да ўдзелу ў конкурсе [[Вікіпедыя:Віківясна-2016|Віківясна-2016]]. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 13:41, 22 сакавіка 2016 (MSK) == Шаблоны Віківясны == Дарагі Добры Брат! У шаблоне "артыкул створаны ў рамках Віківясны", які выстаўляецца ў новых артыкулах на старонках размоў, калі тэмай з'яўляецца аўтаномная краіна, кшталту Башкартастана, варта выстаўляць у графу "краіна" не больш буйное ўтварэнне (Расію ў дадзеным выпадку), а непасрэдна сам Башкартастан. Гэта такая этыка ў межах міжнародных конкурсаў. Дзякую за разуменне. --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 22:10, 3 красавіка 2016 (MSK) == {{subst:#switch:be|es=CEE Primavera 2016 Encuesta|#default= CEE Spring 2016 Survey|hu=CEE Tavasz 2016 kérdőív|sq=Anketa e CEE Spring 2016|et=Kesk- ja Ida-Euroopa kevad (CEE Spring) 2016 küsitlus|tr=Orta ve Doğu Avrupa (CEE) Baha... == [[File:Logo CEE-t.png|right|170px]] Вітаем цябе, удзельнік ВікіВясны 2016! Міжнародныя арганізатары конкурсу просяць цябе прайсці апытанне пра конкурс. Яно кароценькае. Гэта дасць нам крыху статыстыкі і дапаможа зрабіць наступны конкурс лепш. '''Калі ласка, запоўні апытанку тут: https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_eLP1PKZWjSpIi45''' Усяго найлепшага, <br />-- [[:m:user:Ата|Ата]] праз [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|MassMessage]] 16:28, 10 верасня 2016 (MSK) <!-- Message sent by User:Base@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Base/MassMessage/CEE_Spring-2016-participants&oldid=15897871 --> == User:EGalvez (WMF)/Sandbox/MassMessageTest == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> Hello! The Wikimedia Foundation is asking for your feedback in a survey. We want to know how well we are supporting your work on and off wiki, and how we can change or improve things in the future.<ref>This survey is primarily meant to get feedback on the Wikimedia Foundation's current work, not long-term strategy.</ref> The opinions you share will directly affect the current and future work of the Wikimedia Foundation. You have been randomly selected to take this survey as we would like to hear from your Wikimedia community. To say thank you for your time, we are giving away 20 Wikimedia T-shirts to randomly selected people who take the survey.<ref>Legal stuff: No purchase necessary. Must be the age of majority to participate. Sponsored by the Wikimedia Foundation located at 149 New Montgomery, San Francisco, CA, USA, 94105. Ends January 31, 2017. Void where prohibited. [[m:Community Engagement Insights/2016 contest rules|Click here for contest rules]].</ref> The survey is available in various languages and will take between 20 and 40 minutes. <big>'''[https://wikimedia.qualtrics.com/SE/?SID=SV_6mTVlPf6O06r3mt&Aud=VAE&Src=52VAECE Take the survey now!]'''</big> You can find more information about [[m:Community_Engagement_Insights/About_CE_Insights|this project]]. This survey is hosted by a third-party service and governed by this [[:foundation:Community_Engagement_Insights_2016_Survey_Privacy_Statement|privacy statement]]. Please visit our [[m:Community_Engagement_Insights/Frequently_asked_questions|frequently asked questions page]] to find more information about this survey. If you need additional help, or if you wish to opt-out of future communications about this survey, send an email to surveys@wikimedia.org. Thank you! --[[:m:User:EGalvez (WMF)|EGalvez (WMF)]] ([[:m:User talk:EGalvez (WMF)|talk]]) 00:44, 14 студзеня 2017 (+03) </div> <!-- Message sent by User:EGalvez (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Community_Engagement_Insights/MassMessages/Lists/2016/52-VAECE&oldid=16205393 --> == Share your experience and feedback as a Wikimedian in this global survey (revised heading) == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> Hello! The Wikimedia Foundation is asking for your feedback in a survey. We want to know how well we are supporting your work on and off wiki, and how we can change or improve things in the future.<ref>This survey is primarily meant to get feedback on the Wikimedia Foundation's current work, not long-term strategy.</ref> The opinions you share will directly affect the current and future work of the Wikimedia Foundation. You have been randomly selected to take this survey as we would like to hear from your Wikimedia community. To say thank you for your time, we are giving away 20 Wikimedia T-shirts to randomly selected people who take the survey.<ref>Legal stuff: No purchase necessary. Must be the age of majority to participate. Sponsored by the Wikimedia Foundation located at 149 New Montgomery, San Francisco, CA, USA, 94105. Ends January 31, 2017. Void where prohibited. [[m:Community Engagement Insights/2016 contest rules|Click here for contest rules]].</ref> The survey is available in various languages and will take between 20 and 40 minutes. <big>'''[https://wikimedia.qualtrics.com/SE/?SID=SV_6mTVlPf6O06r3mt&Aud=VAE&Src=52VAECE Take the survey now!]'''</big> You can find more information about [[m:Community_Engagement_Insights/About_CE_Insights|this project]]. This survey is hosted by a third-party service and governed by this [[:foundation:Community_Engagement_Insights_2016_Survey_Privacy_Statement|privacy statement]]. Please visit our [[m:Community_Engagement_Insights/Frequently_asked_questions|frequently asked questions page]] to find more information about this survey. If you need additional help, or if you wish to opt-out of future communications about this survey, send an email to surveys@wikimedia.org. Thank you! --[[:m:User:EGalvez (WMF)|EGalvez (WMF)]] ([[:m:User talk:EGalvez (WMF)|talk]]) 00:50, 14 студзеня 2017 (+03) </div> <!-- Message sent by User:EGalvez (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Community_Engagement_Insights/MassMessages/Lists/2016/52-VAECE&oldid=16205393 --> == Your feedback matters: Final reminder to take the global Wikimedia survey == (''Sorry to write in English'') <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> Hello! This is a final reminder that the Wikimedia Foundation survey will close on '''28 February, 2017 (23:59 UTC)'''. The survey is available in various languages and will take between 20 and 40 minutes. '''[https://wikimedia.qualtrics.com/SE/?SID=SV_6mTVlPf6O06r3mt&Aud=VAE&Src=52VAECE Take the survey now.]''' If you already took the survey - thank you! We won't bother you again. '''About this survey:''' You can find more information about [[m:Community_Engagement_Insights/About_CE_Insights|this project here]] or you can read the [[m:Community_Engagement_Insights/Frequently_asked_questions|frequently asked questions]]. This survey is hosted by a third-party service and governed by this [[:foundation:Community_Engagement_Insights_2016_Survey_Privacy_Statement|privacy statement]]. If you need additional help, or if you wish to opt-out of future communications about this survey, send an email through EmailUser function to [[:m:Special:EmailUser/EGalvez_(WMF)| User:EGalvez (WMF)]]. '''About the Wikimedia Foundation:''' The [[:wmf:Home|Wikimedia Foundation]] supports you by working on the software and technology to keep the sites fast, secure, and accessible, as well as supports Wikimedia programs and initiatives to expand access and support free knowledge globally. Thank you! --[[:m:User:EGalvez (WMF)|EGalvez (WMF)]] ([[:m:User talk:EGalvez (WMF)|talk]]) 11:04, 23 лютага 2017 (+03) </div> <!-- Message sent by User:EGalvez (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Community_Engagement_Insights/MassMessages/Lists/2016/52-VAECE&oldid=16297909 --> == Ігар Янеў == Ігар Янеў is a prominent person from Serbia and Macedonia. He is a Scientific advisor (second person) in the Institute of the political studies in Belgrade, Serbia with rank of a full professor. Instead of deleting the art. you can improve translation. More on him you can find on Serbian Wiki or Croatian Wiki. He was also Advisor to the Macedonian President and high level Macedonian diplomat. Article is not a hoax, please see page with Jimbo Wales talk: https://en.wikipedia.org/wiki/User_talk:Jimbo_Wales/Archive_220#Warning_and_hope_for_better_understanding . See more on Google Scholar: http://scholar.google.com/citations?user=GewUxhcAAAAJ&hl=en [[Адмысловае:Contributions/109.93.223.191|109.93.223.191]] 11:27, 2 чэрвеня 2017 (MSK) : I'm not against new articles about personalities in Belarusian wiki. But Wikipedia is not a resume-hosting site. That article did not meet necessary criteria. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:43, 2 чэрвеня 2017 (+03) == Вікілетнік == Як там Вікілетнік? Адбываецца? [[Удзельнік:Вадзім Медзяноўскі|Вадзім Медзяноўскі]] ^{([[Размовы з удзельнікам:Вадзім Медзяноўскі|папярэдзіць]])} 07:43, 12 ліпеня 2017 (MSK) : Вікілетнік паспяхова праходзіць у Капылі. Зробленыя падчас мерапрыемства фотаграфіі можна ўбачыць тут: https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Wikiletnik-2017 [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 20:13, 12 ліпеня 2017 (MSK) == Апостаф == Звяртаю ўвагу, што ў гэтай Вікіпедыі прынята карыстацца машынным апострафам ', а не друкарскім ’, таму не варта выпраўляць яго ў артыкулах, па меншай меры без прыняцця адпаведных змен у правілы.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 18:45, 1 жніўня 2017 (MSK) == Перанос артыкулаў == Калі ласка, для замены зместу артыкулаў, як для артыкула [[Хрушчоўка]], карыстайцеся функціяй "перанос старонкі", якая знаходзіца ў кожным артыкуле уверсе справа ў меню "Яшчэ". Гэта дапаможна захаваць правільныя гісторыю, перасылкі і інтэрвікі.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 17:27, 28 верасня 2017 (MSK) : Шаноўны спадар [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]], гэта агульнавядома. Прынамсі, мне. Вы закранулі праблему перанакіраванняў, створаных ботамі. Да існуючага раней артыкула [[Хрушчоўка]] Ваш бот стварыў артыкулы [[Пасёлак Хрушчоўка]], [[Хрушчоўка, Веткаўскі раён]] і [[Хрушчоўка, Гомельская вобласць]]. Такім чынам былі створаны нязручнасці, цяпер і вікізвесткі трэба будзе правіць. Прыходзьце заўтра на [[Вікіпедыя:Форум#Вікі-сустрэча 29 верасня|вікісустрэчу]], абмяркуем гэта і іншыя пытанні. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:49, 28 верасня 2017 (MSK) {{зноскі}} == Сапраўднаму прадстаўніку свайго народа == Дзякуй [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] з памерам вяршыняў Паміра за [[Юсуфбеков Худоер Юсуфбекович|праўкі]]. [[Удзельнік:Khurshed.yusufbekov|Khurshed.yusufbekov]] ([[Размовы з удзельнікам:Khurshed.yusufbekov|размовы]]) 10:42, 4 мая 2018 (MSK) Улічваючы Ваш стаўленне да Катэгорыі:User be-N, обращаюсь к Вам с убедительной просьбою доработать [[Юсуфбеков Худоер Юсуфбекович|стаью]] на читабельность, там где изъян, путём сверки с русской версии Википедии, одновременно [[прошу исправить ошибку вызова сносок на источники в harvard links]], сноски до раздела Заўвагі показывают, а до источников в разделе Лiтература нет (см на примере статьи [[Аўстралійская антарктычная экспедыцыя]], где это идеально сделано, мне трудно было разобраться). Заранее благодарен [[Удзельнік:Khurshed.yusufbekov|Khurshed.yusufbekov]] ([[Размовы з удзельнікам:Khurshed.yusufbekov|размовы]]) 23:48, 4 мая 2018 (MSK) Здравствуйте [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], прошу Вас помочь вернуть в раздел «Памірскі біялагічны інстытут» - ранее удаленный мною самой важной части биографии героя статьи – по причине уменьшение показа машынны пераклад на тот момент (см. Паказаць гiсторыю – 19:23, 28 красавіка 2018 (-8 515) по левой колонке) в след. редакции «На должности директора, наряду с научной работой он ведёт и большую организационную деятельность. Им была определена структура подразделений института. Разам з традыцыйнымі напрамкамі даследаванняў былі пачаты навуковыя працы па заалогіі, генетыцы і селекцыі раслін, ахове прыроды.» далее 2й абзац «У 1970-1975 гг. X. Ю. Юсуфбеков распрацаваў схему генеральнага плана развіцця Памірскі батанічнага саду ім. А. В. Гурскага. Для развіцця навуковай базы, пашырэння участкаў батанічнага саду і < …> і жылыя карпусы інстытута.» далее 3й абзац «На Дарваза быў арганізаваны < и остальные абзацы … кончая словами … > нараджэнню наватарскіх даследаванняў і працягу развіцця навукі ў будучыні» – всего 10 абзац. Спасибо большое за вклад - мест не хватить на стр. обсужд. чтобы выразить Вам слова благодарности, с уважением [[Удзельнік:Khurshed.yusufbekov|Khurshed.yusufbekov]] ([[Размовы з удзельнікам:Khurshed.yusufbekov|размовы]]) 10:25, 10 мая 2018 (MSK) : Шаноўны [[Удзельнік:Khurshed.yusufbekov|Khurshed.yusufbekov]]! Я пакуль заняты. На працягу месяца вярнуся да гэтага артыкула, каб дадаць прапанаваную Вамі інфармацыю і палепшыць яго. З павагай, [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 05:17, 11 мая 2018 (MSK) :: Буду чакаць, дзякуй [[Удзельнік:Khurshed.yusufbekov|Khurshed.yusufbekov]] ([[Размовы з удзельнікам:Khurshed.yusufbekov|размовы]]) 23:28, 12 мая 2018 (MSK) ::: Здравствуйте [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], усердно починил механизм управления статьи, harvard ..., надеюсь теперь самое главное, имею ввиду всю информацию с раздела «Памирский биологический институт», помочь изложить на добром белорусском с учетом множества новых важных дополнений в рус-версииВП, соответственно на Ваш выбор, улучшение других разделов странички в удобное для Вас время. З павагай, [[Удзельнік:Khurshed.yusufbekov|Khurshed.yusufbekov]] ([[Размовы з удзельнікам:Khurshed.yusufbekov|размовы]]) 21:06, 22 ліпеня 2018 (MSK) : Здравствуйте [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]]! Надеюсь вы в добром здравие, у Вас все хорошо, выполнил все вышеупомянутые моменты моих пожеланий до деталей, осталось только проверить язык перевода и отпатрулировать, что в Ваших возможностях — на то Вы DobryBrat, соответственно мастер своего дела. Заранее благодарен [[Удзельнік:Khurshed.yusufbekov|Khurshed.yusufbekov]] ([[Размовы з удзельнікам:Khurshed.yusufbekov|размовы]]) 21:46, 22 жніўня 2018 (MSK) P.S. Дзякуй вялікі! Адважыўся трохі каментары дадаваць, калі ласка праверце арфаграфію : Шаноўны [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], дзякуй вялікі за рэдакцыю, цікавіўся чым вы занятыя пасродкам ўкладу удзельніка, заўважыў Вы ў добрым здароўе, па-ранейшаму ўпарта занятыя творчым цяжкасцю, незнарок заўважыў за Вамі [аўтаматычна дагледжана], чым таксама ўзрадаваўся! З павагай -- [[Удзельнік:Khurshed.yusufbekov|Khurshed.yusufbekov]] ([[Размовы з удзельнікам:Khurshed.yusufbekov|размовы]]) 17:52, 9 верасня 2018 (MSK) : Добры дзень [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]]! Спадзяюся Вы ў добрым здароўі, у Вас добра, нашмат спрасціў сваю мінулую просьбу), у сувязі з чым звяртаюся да свайго Добраму брату праверыць арфаграфію (проверить перевод с русского, в том числе "Текст партийно-производственной характеристики на Юсуфбекова Худоера Юсуфбековича от 1970 года, подписанный Асимовым — президентом Академии наук Таджикской ССР, Морозовым — секретарём Парткома Академии наук Таджикской ССР (сохранена оригинальная орфография)" — то есть на «Тэкст партыйна-вытворчай характарыстыкі на Юсуфбекова Худоера Юсуфбековича ад 1970 году, падпісаны Асімава — прэзідэнтам Акадэміі навук Таджыцкай ССР, Марозавым — сакратаром парткама Акадэміі навук Таджыцкай ССР (захавана арыгінальная арфаграфія)», стылістыку і адпатруляваў артыкул. -- [[Удзельнік:Khurshed.yusufbekov|Khurshed.yusufbekov]] ([[Размовы з удзельнікам:Khurshed.yusufbekov|размовы]]) 12:00, 1 снежня 2019 (+03) == Размовы ў вікі гэта..... == Вітаю. Артыкул пра [[муму]] я выпраўлю, ён ужо часткова выпраўлены. проста не ведаю, ці можна яго неяк зрабіць нябачным, пакуль я над ім працую. увогуле не ведаю, ці сюды трэба пісаць=). складана. [[Удзельнік:arcioms|arcioms]] ([[Размовы з удзельнікам:arcioms|размовы]]) PS: можаце артыкул выдаліць, зыходнік ёсць : Шаноўны [[Удзельнік:arcioms|arcioms]]! Раю размяшчаць артыкул не цалкам вялікі з памылкамі, якія потым выпраўляць, а часткамі. : Калі Вы збіраецеся працаваць над артыкулам, то на 2 дні можна выставіць [[Шаблон:Пішу]] : Ён выглядае так: {{пішу|1=[[Адмысловае:Contributions/DobryBrat|DobryBrat]]|2=9 ліпеня 2018}} [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 23:26, 9 ліпеня 2018 (MSK) == [[Вікіпедыя:Абмеркаванне правіл/Крытэрыі значнасці вуліц і іх тыпаў|Крытэрыі значнасці вуліц і іх тыпаў]] == Добры дзень. Хацеў бы адзначыць, што Google Maps не з'яўляецца афіцыйным метралагічным органам, таму і спасылацца на гэтыя дадзеныя не мае ніякага сэнсу, бо гэта не АК. Калі ў Вас ёсць якія-небудзь ідэі ці прапановы, калі ласка, выкажыце іх на адпаведнай старонцы.--[[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|Dzianis Niadbajla]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzianis Niadbajla|размовы]]) 21:37, 10 ліпеня 2018 (MSK) : Лічу важным не колькасць крытэрыяў, а змястоўнасць патрабаванняў і іх універсальны характар. Прапаную наступны падыход: ''Значнымі з’яўляюцца элементы вулічна-дарожнай сеткі і горадабудаўнічай планіровачнай структуры (вуліцы, праспекты, магістралі, плошчы, бульвары, тракты, набярэжныя, шашы, кольцы, завулкі, праезды, тупікі, спускі, уезды, мікрараёны, раз’езды, паркі, скверы, валы, кварталы і інш.), дзе размешчаны выдатныя архітэктурныя помнікі; якія звязаны з выдатнымі гістарычнымі падзеямі ці знакамітымі асобамі; якія згадваюцца ў мастацкіх творах; або з якімі звязана іншая нетрывіяльная інфармацыя, апублікаваная ў другасных крыніцах, якія з’яўляюцца надзейнымі і незалежнымі. ''Значнымі з’яўляюцца цэнтральныя (галоўныя) вуліцы, праспекты і плошчы буйных (вобласці, губерні, штаты і г.д) і сярэдніх (раёны, паветы і г.д.) адзінак адміністрацыйна-тэратарыяльнага падзелу краіны.'' [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:40, 12 ліпеня 2018 (MSK) == Даглядніцтва == Вітаю. Мяне папрасілі [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D0%B7_%D1%83%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BC:Artsiom91&curid=542989&diff=3195623&oldid=3191480 даглядзець артыкул] пасля Вашых правак. Лічу, што Вы можаце самастойна даглядаць артыкулы, якасць Вашых правак гэта пацвярджае (ды і займаецеся нярэдка паляпшэннем артыкулаў іншых удзельнікаў), таму прапаную падаць заяўку на старонку [[Вікіпедыя:Запыты на статус даглядчыка]] для атрымання сцяга даглядчыка (вядома, калі Вы не супраць гэтага сцяга).--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 20:57, 23 жніўня 2018 (MSK) : Сцяг атрыманы, плённай працы! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:28, 26 красавіка 2019 (MSK) == [https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiGap_2019_Minsk WikiGap 2019 Minsk] == Вітаю. Як будзе праходзіць мерапрыемства? Анлайн? А як запісацца? --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 11:56, 8 красавіка 2019 (MSK) : Шаноўны [[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]], трэба запоўніць [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdMmvEaiotDjN0ub5sFaQ95pLa17WZiVnLXLt4bL9olgNa5EA/viewform?fbclid=IwAR3Lcay2uZxIJcwQbLCQCJE6WvHV_drA4GPPMYY206gjh0fnfbIpU92IWb4 анкету ўдзельніка]. Вас персанальна запрашаем ў журы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 12:08, 8 красавіка 2019 (MSK) : Мерапрыемства будзе праводзіцца ў Амбасадзе Швецыі ў Мінске. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 12:13, 8 красавіка 2019 (MSK) :: Мабыць, не змагу быць прысутным. Я думаў, што анлайн можна, паколькі еду дамоў у гэтыя дні. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 12:16, 8 красавіка 2019 (MSK) == Прывет, Добры брат:) == Як справы?--[[Удзельнік:Svetit|Svetit]] ([[Размовы з удзельнікам:Svetit|размовы]]) 19:22, 1 красавіка 2020 (+03) : Рупліва працую ў вікіпраектах. Асаблівую ўвагу ў апошні час надаю WikiGap. : Не варта літаральна ўспрымаць старонку размоваў з удзельнікам як пляцоўку для штодзенных размоваў. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 23:23, 1 красавіка 2020 (+03) == Be Free == Прывітанне, [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]]! Калі можна, пакіць два словы ў абарону [[Be Free]] па-нямецку (https://de.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Löschkandidaten/22._August_2020#Be_Free). Мясцовыя адміны наляцелі, што назвы гуртоў не перакладзены (іх цытата: «вавілонская мова») (я іх па магчымасці лакалізаваў, але, калі няма старонак на Wikipedia альбо элементаў Вікідаддзеных, адкуль браць траслітэрацыі/пераклады назваў?). Таксама пастаўлена пад сумнеў значнасць (не ведаю, чаму): і так спасылкі якасныя з большага. Акрамя цябе, напісаў яшчэ тут (https://de.wikipedia.org/wiki/Benutzer_Diskussion:Kolja21#Be_Free); выбітны ўдзельнік з нямецкай Wikipedia, які мае інтарэс да апазіцыі; мо дапаможа таксама. '''P.S.''' Яшчэ прапаную адпісацца тут: https://ru.wikipedia.org/wiki/Википедия:Кандидаты_в_добротные_статьи/21_августа_2020#Be_Free! -- [[Удзельнік:pr12402|pr12402]], 22 жніўня 2020 == Месячнік Вікіслоўніка == Вітаю! У мяне ёсць прапанова правесці '''Месячнік Вікіслоўніка'''. Мне патрэбна некалькі чалавек, якія гатовыя непасрэдна ўдзельнічаць там (ствараць і паляпшаць артыкулы). Можна карыстацца любымі слоўнікамі, папяровымі і электроннымі. Вы зможаце непасрэдна ўдзельнічаць у Вікіслоўніку? Калі да, тады задавайце мне пытанні наконт праекта. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 17:55, 4 верасня 2020 (+03) == Вітаю! Калі не цяжка, то прагаласуйце == [[Вікіпедыя:Абмеркаванне правіл/Хрысціянская лексіка ў кантэксце розных абрадавых і канфесійных традыцый|'''Вось тут''']] я ініцыянаваў пэўнае ўпарадкаванне ў рэлігійную тэматыку на Беларускай Вікі. Бо цяпер усё існуе па прынцыпе "хто як любіць, той так піша". --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 19:19, 7 студзеня 2021 (+03) == Імёны па бацьку ў назвах артыкулаў == Запрашаю прыняць удзел у галасаванні [[Вікіпедыя:Абмеркаванне правіл/Найменне артыкулаў з імем па бацьку]].--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 23:51, 26 лютага 2021 (+03) == Stefania Turkewich == Hello DobryBrat, I see you are participating in the Wiki Gap project. When you have time, could you take a look at this article: [[en: Stefania Turkewich]]? Might it interest you to do a version of the article for the Belarusian Wikipedia? I have done articles for your Wikipedia but am not fluent in Belarusian. Still, if I can be of any help with it, please let me know. [[Удзельнік:Nicola Mitchell|Nicola Mitchell]] ([[Размовы з удзельнікам:Nicola Mitchell|размовы]]) 13:59, 9 сакавіка 2021 (+03) :Just to let you know, this is now being worked on by another editor.[[Удзельнік:Nicola Mitchell|Nicola Mitchell]] ([[Размовы з удзельнікам:Nicola Mitchell|размовы]]) 13:35, 28 сакавіка 2021 (+03) == Кропкі ў подпісах да ілюстрацый == [[Image:Wiki.png|thumb|Лагатып Вікіпедыі]] Перыядычна сутыкаюся з тым, што некаторыя вікіпедысты робяць пунктуацыйныя памылкі ў подпісах да ілюстрацый. Асноўныя патрабаванні адносна ілюстрацый размешчаны тут: [[Вікіпедыя:Выявы]]. У прыватнасці, там змешчаны прыклады афармлення ілюстрацый. Вось адзін з прыкладаў:<nowiki> [[Image:Wiki.png|thumb|Лагатып Вікіпедыі]]</nowiki>. Ва ўсіх прыведзеных прыкладах '''у канцы подпісу да ілюстрацыі кропка не ставіцца'''. [https://pravo.by/pdf/2008-186/2008-186%28003-066%29.pdf У Законе Рэспублікі Беларусь ад 23 лiпеня 2008 года № 420-З «Аб Правiлах беларускай арфаграфii i пунктуацыi»] напісана наступнае: {{цытата| § 42 Правілы пастаноўкі кропкі …3. Пасля слоў i сказаў, якiя з’яўляюцца загалоўкамi да тэкстаў, папер рознага прызначэння, а таксама кнiг, карцiн, фiльмаў i iншых твораў, пасля надпiсаў на шыльдах кропка не ставiцца. Калi ж загаловак, назва або надпiс складаюцца з двух або некалькiх сказаў, то кропка пасля апошняга сказа не ставiцца: ''Рэстаран «Ружа». Сямейныя абеды''}} Сітуацыі адносна ілюстрацый у Правiлах беларускай арфаграфii i пунктуацыi асобна не правісаны, але яны лагічна падпадаюць пад вышэйпрыведзенае правіла. Адказы даведачнай службы рускай мовы на падобныя сітуацыі ў рускай мове можна пабачыць тут: [http://new.gramota.ru/spravka/buro/search-answer?s=%D0%BA%20%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D1%8E%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8 http://new.gramota.ru/spravka/buro/search-answer?s=к%20иллюстраци]. На жаль, шырокавядомай даведачнай службы беларускай мовы пакуль не існуе. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 00:24, 8 студзеня 2022 (+03) :[[Вікіпедыя:Выявы]] не з’яўляецца Правілам Вікіпедыі, гэта проста вольнае эсэ на тэму. Паглядзіце яго гісторыю правак і зразумееце, што гэта не кансенсусная старонка. Таму спасылка на яе і тым больш абгрунтаванне з яе дапамогай выдалення чужых правак не вытрымлівае ніякай крытыкі. Спасылка на Закон Рэспублікі Беларусь для регулявання дзейнасці амерыканскага сайта таксама так-сабе аргумент з пункту гледжання валіднасці. Беларуская Вікіпедыя, напрыклад, мае кансенсус на выкарыстанне друкаванага апострафа «’» замест машынапіснага «'», гэта регулюецца Вашым законам? Адных [[працяжнік]]аў існуе мінімум чатыры, хто будзе вырашаць, які і дзе ставіць, Ваш закон (дзе пра гэа аніслова) ці мясцовая супольнасць? І апошняе, якім чынам [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Спіс_памерлых_у_2022_годзе&diff=3998886&oldid=3998782&diffmode=source вось гэта праўка] датычыцца закона? Гэта чыстай вады вандалізм, прашу не выдаляць чужы ўклад, стварайце свой. І саме апошняе, чытаючы параграф 42, прыведзены вышэй бачым, што «Пасля слоў i сказаў, якiя з’яўляюцца загалоўкамi да <…> карцiн…» Калі ласка, калі ёсць '''загаловак''' у нейкай карціне, можаце не ставіць кропку. У Вікіпедыі подпісы пад выявамі не загалоўкі, часам яны змяшчаюць па некалькі развёрнутых сказаў і з’яўляюцца '''каментарыямі''', часам неадрыўнай часткай артыкула, а не проста фармальным подпісам. Таму я не бачу прычын, каб у такіх каментарыях, дзе ёсць і коскі і двукроп’я, не ставіць кропку. [[Удзельнік:Vit Koz|V]] <small>[[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</small> 12:23, 8 студзеня 2022 (+03) == Абмеркаванне на Форуме == Аказваецца з Беластоцкай вобласцю не ўсё так адназначна ;-) гл. [[Вікіпедыя:Форум#Гміны_Заходняй_Беларусі]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:09, 6 жніўня 2022 (+03) : Маю асабістае меркаванне на гэты конт, але не бачу сэнсу ўцягвацца ў дыскусію. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:16, 11 жніўня 2022 (+03) == Update request == Hello. Can you update the article [[UTC+03:30]] (and in other related articles, in case Iran Time is mentioned)? On 21 September 2022, Iran abolished daylight saving time (DST) and will observe standard time year-round. Source: {{cite web|url=https://livingintehran.com/2022/09/21/daylight-saving-time-ends-in-iran/|date=21 September 2022|title=Daylight Saving Time Ends in Iran|website=Livingintehran.com}} Yours sincerely, [[Адмысловае:Contributions/31.200.19.137|31.200.19.137]] 12:16, 29 верасня 2022 (+03) :{{зроблена}} [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:07, 29 верасня 2022 (+03) == Флаг == Добрый день, я так понял, в этом разделе есть только флаг патрульного, а автопатрульного нет? И достаточно-ли моих правок для флага патрульного? Простите, что пишу на русском =) [[Удзельнік:Alibek Attamonov|Alibek Attamonov]] ([[Размовы з удзельнікам:Alibek Attamonov|размовы]]) 22:44, 20 студзеня 2024 (+03) : Неўзабаве Вам маюць выдаць сцяг аўтадаглядчыка. У атрыманні сцяга даглядчыка адмоўлена. Калі ласка, пішыце тут па-беларуску. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:36, 21 студзеня 2024 (+03) ::Добра, я напішу па-беларуску, напісаў на гэтай мове, бо вы паказалі, што ваша родная мова - руская, таму я адразу напісаў па-руску. Вядома, дзякуй вялікі! [[Удзельнік:Alibek Attamonov|Alibek Attamonov]] ([[Размовы з удзельнікам:Alibek Attamonov|размовы]]) 16:16, 21 студзеня 2024 (+03) ::: Не трэба яму нічога выдаваць, не так ён шмат піша тут, і мовы не ведае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:40, 21 студзеня 2024 (+03) ::::Чаму вы так упэўнены, што я не ведаю мовы? Ці гэта нейкая нянавісць з вашага боку да мяне? Так, я прамы нічога не публікую, падумайце, усяго толькі 21 артыкулаў я напісаў. [[Удзельнік:Alibek Attamonov|Alibek Attamonov]] ([[Размовы з удзельнікам:Alibek Attamonov|размовы]]) 16:44, 21 студзеня 2024 (+03) ::::: Чытаю тое, што Пан піша тут. Больш адказваць не буду. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:47, 21 студзеня 2024 (+03) ::::::І вось яно? Я падаў заяўку, і мне сказалі, што мне дадуць крыху іншы сцяг, без праблем. Вельмі дзіўна, што вы так груба са мной абыходзіцеся, хоць я яшчэ нічога шкоднага не зрабіў. За ўвесь гэты час у мяне быў выдалены 1 артыкул з 21 [[Удзельнік:Alibek Attamonov|Alibek Attamonov]] ([[Размовы з удзельнікам:Alibek Attamonov|размовы]]) 16:51, 21 студзеня 2024 (+03) ::::::: Давайце працягнем размову [[Вікіпедыя:Запыты на статус даглядчыка|на адпаведнай старонцы]]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:45, 21 студзеня 2024 (+03) == Research about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub == Hi everyone, We would like to invite you to submit your responses to the survey dedicated to the tools that are used currently across the Wikimedia projects and the tools that you want to have. This survey was made by the working group of the [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]], and your responses will be reviewed afterwards, as we want to continue supporting the communities. That support can be documentation for certain most used tools by other communities across the region per specific topics, finding solutions for new tools to be created in the future, creating most needed tools in the region (so called "regional wishlist list"), and many other options. ''Deadline to fill in the survey is '''20th of August, 2024'''.'' Submit your answers [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeIwzCDKs6jXPG7EpZe-JH2Mm1odU0_MAv1bO-z-nLOq9dlug/viewform?usp=sf_link '''here'''] Thank you in advance for your time that you will dedicate in filling in this survey --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:07, 26 ліпеня 2024 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&oldid=27177596 --> == Results from the survey about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub == Hi everyone, During August 2024, we sent you a survey about the tools, so now we would like to bring to your attention the conclusions and results from the survey, which you can explore on this '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Tools|Meta page]]'''. I hope you will enjoy exploring the mentioned tools on the page, along with other conclusions from the survey. Thanks for your time, and we will continue working on this important topic. --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 15:09, 7 кастрычніка 2024 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&oldid=27177596 --> == Peisatai == Вітаю! Зараз на старонцы [[ВП:запыты да адміністратараў]] абмяркоўваюцца ўласныя даследванні ўдзельніка Peisatai. Магчыма, вам гэта будзе цікава.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:38, 19 мая 2025 (+03) : Вітаю, [[Удзельнік:Için warum|Için warum]]. Я пільна сачу за размовай. Даўно прыглядаюся да ўнёска ўдзельніка Peisatai. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:56, 21 мая 2025 (+03) == Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! == Hi everyone, We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there. The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]''). If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''. [[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|размовы]]) 14:17, 29 мая 2025 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == Growth features - Mentorship and Community updates == ​Hi everyone, Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page). You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''. CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''. We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed. If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]]. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|размовы]]) 15:28, 16 ліпеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == [[:Катэгорыя:Старонкі да хуткага выдалення]] == Добры дзень, зазірніце, калі ласка. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:47, 7 жніўня 2025 (+03) : Там ужо цесна стала. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:45, 20 жніўня 2026 (+03) :: Я рэгулярна там бываю. Значная частка старонак была аднесена да гэтай катэгорыі цягам апошніх дзён. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 22:50, 20 жніўня 2026 (+03) ::: Але смецця там усё более. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:56, 20 верасня 2026 (+03) == Мінская група АБСЕ == Hello, DobryBrat. Can you update the article [[Мінская група АБСЕ]] with new sources? It was dissolved on 1 September 2025, as a requisite of the peace agreement signed by Azerbaijan and Armenia on 8 August 2025. Yours sincerely, [[Адмысловае:Contributions/&#126;2025-53449-6|&#126;2025-53449-6]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2025-53449-6|размова]]) 16:12, 6 верасня 2025 (+03) : [[Удзельнік:~2025-53449-6]], {{зроблена}}. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 12:08, 8 верасня 2025 (+03) ::Thank you very much. [[Адмысловае:Contributions/&#126;2025-55614-7|&#126;2025-55614-7]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2025-55614-7|размова]]) 10:39, 9 верасня 2025 (+03) == Парнафільм == Добры дзень. А чаму выдалілі назву артыкула «Парнафільм»? Паводле правіл арфаграфіі і слоўнікаў [https://slounik.org/search?dict=&search=%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%84%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BC менавіта такое напісанне]. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:25, 18 верасня 2025 (+03) : Добры дзень. Дзякуй за заўвагу. Вынік будзе аспрэчваецца. Напісанне "порнафільм" пададзена ў Нацыянальным корпусе беларускай мовы. [https://bnkorpus.info/grammar.html#{%22lang%22:%22bel%22,%22word%22:%22%D0%BF%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%84%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BC%22} Гл. тут]. На гэтай падставе было зроблена перайменаванне, без абмеркавання, як прапанаваў [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]]. Што такое Нацыянальны корпус беларускай мовы, можна пачытаць [https://bnkorpus.info/articles/corpus.html тут]. Дыскусію прапаную працягнуць [[Вікіпедыя:Да перайменавання|на спецыяльнай старонцы]] [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:07, 18 верасня 2025 (+03) ::Не прапаноўваў выдаляць, толькі перанесці пад асноўную назву праз "о" без абмеркавання. Граматычная база і праўда не дае варыянта праз "а", але пакінуць яго перасылкай не будзе лішнім, бо ў некаторых слоўніках даецца. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:44, 18 верасня 2025 (+03) == Добры Брат, дапамажы, малю == Вітаю! Браце, дапамажы разабрацца, як тут што працуе. Я некалькі разоў намагалася паправіць артыкул пра Беларускую Раду культуры, бо ён жэстачайшэ састарэў. Мае праўкі не прыняў нейкі чалавек, маўляў, я раблю вітрыну, а не артыкул. Але я арыентавалася на артыкулы кшталту Мемарыяла і ПЭНа, не пісала "якая класная кантора, усім бы так" і гд. Мой тэкст стрыманы і па факту. Умаляю, скажы, як жыць ці хаця б як абнавіць артыкул [[Удзельнік:Belarusian Council for Culture|Belarusian Council for Culture]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarusian Council for Culture|размовы]]) 14:41, 2 кастрычніка 2025 (+03) : [[Удзельнік:Belarusian Council for Culture|Belarusian Council for Culture]], праўце смела, з разумным падыходам. Давайце інфармацыю, якую можна спраўдзіць. Спасылайцеся на знешнія крыніцы, а не на сайт гэтай арганізацыі. Дадавайце інфармацыю часткамі, са спасылкамі, а не адразу шмат чаго і без спасылак. Пішыце на беларускай мове паводле сучаснага правапісу. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:17, 2 кастрычніка 2025 (+03) == Малая Грынёўшчына. == Менавіта якіх крыніц не хапае? [[Удзельнік:Kresy67|Kresy67]] ([[Размовы з удзельнікам:Kresy67|размовы]]) 15:18, 8 кастрычніка 2025 (+03) : [[Удзельнік:Kresy67|Kresy67]], інфармацыя ў артыкуле мусіць быць падмацавана спасылкамі на крыніцы. Матэрыял без спасылак можа быць выдалены. У гэтым артыкуле няма аніводнай спасылкі на крыніцы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:47, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::Я выбачаюся, але там ёсьць спасылкі на radzima.net і на яшчэ адзін рэсурс. [[Удзельнік:Kresy67|Kresy67]] ([[Размовы з удзельнікам:Kresy67|размовы]]) 16:35, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::дарэчы таксама і у артыкуле "Смаленская Рэспубліка", ёсьць спасылкі. [[Удзельнік:Kresy67|Kresy67]] ([[Размовы з удзельнікам:Kresy67|размовы]]) 16:37, 8 кастрычніка 2025 (+03) == Прапанова па выдаленні старонак-перанакіраванняў [[:Удзельнік:Plaga med/Шаблоны/Legend styles.css]] == Прывітанне, сэр @[[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]]... Калі ласка, выдаліце старонкі-перанакіравання [[:Удзельнік:Plaga med/Шаблоны/Legend styles.css]] таму што ёсць перанакіраванне на неіснуючыя старонкі. Дзякуй. [[Адмысловае:Contributions/&#126;2025-34202-37|&#126;2025-34202-37]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2025-34202-37|размова]]) 08:39, 17 лістапада 2025 (+03) : @ [[Удзельнік:Plaga med]], калі ласка, пракаментуйце гэту просьбу. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 12:37, 17 лістапада 2025 (+03) ::Старонка выдалена [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:16, 17 лістапада 2025 (+03) == Invitation for a session "Tools and features for Users with Extended Rights" == Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you. The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session. The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''. If you have any questions, please contact me. --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:44, 19 лістапада 2025 (+03) (on behalf of the CEE Hub) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=29165186 --> == Help == Dear colleague DobryBrat, please can I kindly ask you to help with translation of the text on the page [[Ігар Янеў]] and particularly Chapter on meta dialectics (Машынны пераклад). Best regards, [[Удзельнік:Інстытут палітычных даследаванняў|Інстытут палітычных даследаванняў]] ([[Размовы з удзельнікам:Інстытут палітычных даследаванняў|размовы]]) 02:10, 23 студзеня 2026 (+03) == Стубла == Вітаю. У Стыра два прытокі Стубла, абодва правыя, гэта інфармацыя ёсць у артыкуле [[Стыр]], яна з "Блакітнай кнігі" (стварыў серыю такіх артыкулаў у 2007 годзе, яшчэ ў інкубатары, таму ведаю). Стубла 1 -- цалкам ва Украіне, то-бок верхні прыток, а Стубла 2 -- цалкам у Беларусі, адпаведна ніжні. Калі ўніфікаваць не з нумарамі, то трэба паглядзець на практыку нашу ў такіх выпадках. І яшчэ пераблытана здаецца далучэнне да элементаў Вікідата на розных мовах. Артыкул пра абедзве стыранскія Стублы ёсць, здаецца, толькі на Себуанская Вікіпедыі. Так, у Гарыні таксама ёсць прыток Стубла, але адкуль у яго ўзяўся нумар "1", то трэба пытаць стваральніка, які ўзняў гэтую мітусню элементарна не разабраўшыся. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:18, 5 лютага 2026 (+03) :Зрабіў <bdi>[[Стубла (верхні прыток Стыра)]]</bdi> і <bdi>[[Стубла (ніжні прыток Стыра)]], зраблю на іх перасылкі з Стубла 1 і Стубла 2. --</bdi>[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:51, 5 лютага 2026 (+03) :: Усё верна. Удакладненні мусяць быць у дужках. Назвы з лічэбнікамі нельга прыдумляць — іх можна выкарыстоўваць толькі ў тых выпадках, калі такія назвы сапраўды існуюць, напрыклад: вёскі [[Тэльмы 1]] і [[Тэльмы 2]] у Брэсцкім раёне. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:13, 5 лютага 2026 (+03) :::Я ж і кажу, лічэбнікі з "Блакітнай кнігі". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 16:41, 5 лютага 2026 (+03) == [[Вікіпедыя:Артыкулы года|Артыкулы года]] == Вітаю! Ідзе апошні тыдзень конкурсу. У сувязі з невялікай колькасцю галасоў прашу аддаць свой за любы артыкул на [[Вікіпедыя:Артыкулы года/2025/Кандыдаты ў артыкулы года|гэтай старонцы]]. Паведамляю, што голас можна пакінуць да 14 лютага ўключна. З павагай, [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 07:51, 7 лютага 2026 (+03) == Вікіслоўнік == Вітаю, [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]]! Удзельнік Plaga med [[:be:wikt:Вікіслоўнік:Форум#Запыт_на_статус_адміністратара_Удзельнік:Plaga_med|вырашыў стаць адміністратарам]], таму прашу аддаць свой голас за яго кандыдатуру. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 22:09, 27 сакавіка 2026 (+03) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 21:30, 28 красавіка 2026 (+03) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471712 --> == Wiki Loves Monuments 2026 == Вітаю! Ці можна Вас папрасіць арганізаваць для беларускіх удзельнікаў Вікіпедыі штогадовы конкурс "Вікі Любіць Помнікі" - 2026? З павагай, Rabbi Mendl. [[Удзельнік:Rabbi Mendl|Rabbi Mendl]] ([[Размовы з удзельнікам:Rabbi Mendl|размовы]]) 10:15, 25 ліпеня 2026 (+03) == (Вільнюс) == Вітаю. Можа, такія перасылкі варта пакідаць, калі ў назвах няма арфаграфічных памылак? -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:23, 12 жніўня 2026 (+03) : Вітаю. Перасылка Вільнюс — Вільня неабходна. У абсалютнай большасці выпадкаў перасылкі з адной з форм слова стараюць залішнюю блытаніну. Калі ў Беларускай Вікіпедыі ёсць кансэнсус па напісанні Вільні і аргументаваная пазіцыя па напісанні літоўскіх назваў, то гэтага трэба прытрымлівацца. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 10:37, 12 жніўня 2026 (+03) ::Ёсць кансэнсу ў найменні артыкулаў. А перасылкі мы робім нават з і папулярных арфаграфічных памылак або няслушных націскаў. Таксама і з ініцыяламі, і з розным парадкам імён. Пагатоў іх робім з варыянтаў, які часта сустракаюцца ў друку. Перасылкі не ствараюць блытаніну, а павышаюць звязнасць, засцерагаюць ад стварэння дубляў. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:00, 12 жніўня 2026 (+03) ::: Мы гаворым пра адно і тое ж. Перасылкі з частых арфаграфічных памылак або няслушных націскаў ёсць і іх існаванне апраўдана. Гэта, у тым ліку, дапамагае карыстальнікам выйці на адпаведныя артыкулы. У выпадку, калі мы будзем ствараць безліч перасылак кшталту Касцёл Святой Ганны (Вільнюс) — Касцёл Святой Ганны (Вільня), то можна стварыць процьму перасылак кшалту Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Менск) — Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Мінск) і гэтак далей з альтэрнатыўнымі назвамі гарадоў і мястэчак Беларусі (Берасце, Гародня і г. д.) і іншых краін. Наконт звязнасці. Выдаляюцца толькі катэгорыі, у якіх няма аніводнай старонкі або мультымедыйнага файла, а таксама старонкі, на якія няма спасылак з іншых старонак. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 12:24, 12 жніўня 2026 (+03) ::::Пра катэгорыі наогул гаворкі няма, з імі перасылкі проста не працуюць, як ні шкада, гэта старажытная праблема ад пачаткаў Вікіпедыі. Вядзецца толькі пра артыкулы. Так, трэба ствараць процьму перасылак з "(Менск)", "(Берасце)" і падобным, гэта не абавязак, але пры нагодзе іх варта ствараць, а не выдаляць. Яны паляпшаюць не толькі ўнутраную звязнасць Вікіпедыі, але і індэксацыю Гугла. Лішніх перасылак не бывае. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:32, 13 жніўня 2026 (+03) :::::Вітаю. Перастварыў перасылкі, што былі з "(Вільнюс)", тыя, што былі з развязаннем праз коску -- ", Вільнюс", не пераствараў, а па сутнасці варта было б. Там не стаялі шаблоны на выдаленне, там не было памылак, яны давалі дадатковую індэксацыю ў пошуку Гугла, былі толькі карыснымі, нават калі на іх цяпер зусім не было ўнутраных спасылак. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:02, 14 жніўня 2026 (+03) sroo4jqloi99v6yjvbjg2bu6imbbzna 0 54162 5202903 5118542 2026-09-20T20:20:20Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5202903 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Беларус (значэнні)}} {{Газета |назва = |арыгінальная назва = |выява = |подпіс = |тып = |фармат = |заснаванне = |спыненне публікацый = |заснавальнікі = |уладальнікі = |выдавец = |рэдактар = |галоўны рэдактар = |штат = |палітычна = |мова = |перыядычнасць = |аб'ём = |тыраж = |галоўны офіс = Газета ''Bielarus'', 166-34 Gothic Drive, Jamaica, NY 11432, USA |ISSN = |вэб-сайт = }} '''«Беларус»''' — грамадска-палітычная [[газета]], выдаецца з 20 верасня 1950 года ў [[Нью-Ёрк]]у на [[беларуская мова|беларускай мове]] [[Беларуска-амерыканскае задзіночанне|Беларуска-амерыканскім задзіночаннем]].<ref name="HardYur2019p16">{{cite book |last1=Гардзіенка |first1=Наталля |last2=Юрэвіч |first2=Лявон |title=Газеты «Бацькаўшчына» і «Беларус». Выбранае: Да 70-годдзя газеты «Беларус» (1950–2020) |place=Мінск |publisher=Кнігазбор |year=2019 |isbn=978-985-7207-86-2 |pages=16}}</ref> У пасляваеннай беларускай супольнасці ў [[ЗША]] выданне разглядалася як адзін з інструментаў самапрадстаўлення дыяспары і падтрымання грамадска-палітычнай камунікацыі паміж асяродкамі беларусаў у розных краінах.<ref name="HardYur2019p15">{{cite book |last1=Гардзіенка |first1=Наталля |last2=Юрэвіч |first2=Лявон |title=Газеты «Бацькаўшчына» і «Беларус». Выбранае: Да 70-годдзя газеты «Беларус» (1950–2020) |place=Мінск |publisher=Кнігазбор |year=2019 |isbn=978-985-7207-86-2 |pages=15}}</ref> Газета друкуе матэрыялы з жыцця беларускай эміграцыі, аналітычныя карэспандэнцыі пра становішча на [[Беларусь|Беларусі]], нарысы па беларускай гісторыі, творы беларускіх пісьменнікаў-эмігрантаў, успаміны.<ref>{{Крыніцы/БелЭн|2|Беларус||388–389}}</ref> З газетай супрацоўнічалі [[Наталля Аляксееўна Арсеннева|Н. Арсеннева]], [[Антон Яўстаф’евіч Адамовіч|А. Адамовіч]], [[Уладзімір Сядура|У. Глыбінны]], Я. Каханоўскі, [[Ф. Кушаль]], А. Саковіч і інш.<ref>{{Крыніцы/ЭГБ|2|Беларус}} — С. 346.</ref> Распаўсюджвалася ў [[ЗША]], [[Канада|Канадзе]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Польшча|Польшчы]], Беларусі.<ref>{{Крыніцы/БелЭн|2|Беларус||388–389}}</ref> == Гісторыя == === Заснаванне === Першы нумар газеты выйшаў [[20 верасня]] [[1950]] года; рэдактарам быў [[Леанід Галяк]].<ref name="HardYur2019p16" /> Выданне мела чатыры старонкі вялікага фармату; асобнік каштаваў 10 цэнтаў, падпіска на год — 2 долары.<ref name="HardYur2019p16" /> У першым нумары змяшчаліся, у прыватнасці, матэрыялы, звязаныя з выступам прэзідэнта [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]] [[Мікола Абрамчык|Міколы Абрамчыка]] на беларускім мерапрыемстве ў [[Чыкага]].<ref name="HardYur2019p16" /> === Выданне ў 1950—1954 гадах: нерэгулярнасць і пытанні фінансавання === На пачатковым этапе газета выходзіла з перапынкамі; у выдавецкіх матэрыялах фіксаваліся праблемы з фінансамі і арганізацыяй друку.<ref name="HardYur2019p20-21">{{cite book |last1=Гардзіенка |first1=Наталля |last2=Юрэвіч |first2=Лявон |title=Газеты «Бацькаўшчына» і «Беларус». Выбранае: Да 70-годдзя газеты «Беларус» (1950–2020) |place=Мінск |publisher=Кнігазбор |year=2019 |isbn=978-985-7207-86-2 |pages=20–21}}</ref> У 1951—1953 гадах выданне друкавалася ў [[Нью-Ёрк]]у, у тым ліку ў друкарні на [[Манхэтэн]]е; у гэты час адзначалася таксама знешняя падтрымка, што ўплывала на магчымасць выпуску нумароў.<ref name="HardYur2019p20-21" /> З лістапада 1953 года выданне пазіцыянавалася як штомесячнае.<ref name="HardYur2019p20-21" /> У 1954 годзе адбыўся пераход да новага складу рэдакцыйнай калегіі, што было суправаджаецца абвяшчэннем праграмы рэдакцыі і адзначэннем праблем пераемнасці дакументаў і архіва.<ref name="HardYur2019p22">{{cite book |last1=Гардзіенка |first1=Наталля |last2=Юрэвіч |first2=Лявон |title=Газеты «Бацькаўшчына» і «Беларус». Выбранае: Да 70-годдзя газеты «Беларус» (1950–2020) |place=Мінск |publisher=Кнігазбор |year=2019 |isbn=978-985-7207-86-2 |pages=22}}</ref> === Рэдакцыя Міхася Міцкевіча і Вітаўта Тумаша (1954—1963) === З 1954 года рэдактарам стаў [[Міхась Міхайлавіч Міцкевіч|Міхась Міцкевіч]].<ref name="HardYur2019p22" /> У 1954—1962 гадах, нягледзячы на працягласць гэтага перыяду, было выдадзена абмежаванае кола нумароў, што адлюстроўвала агульныя арганізацыйныя складанасці выдання.<ref name="HardYur2019p23">{{cite book |last1=Гардзіенка |first1=Наталля |last2=Юрэвіч |first2=Лявон |title=Газеты «Бацькаўшчына» і «Беларус». Выбранае: Да 70-годдзя газеты «Беларус» (1950–2020) |place=Мінск |publisher=Кнігазбор |year=2019 |isbn=978-985-7207-86-2 |pages=23}}</ref> Пасля Міхася Міцкевіча рэдакцыйную працу працягваў [[Вітаўт Тумаш]].<ref name="HardYur2019p23" /> === Адноўленае выданне і рэдакцыя Станіслава Станкевіча (1963—1980) === Наступны этап рэгулярнага выдання звязваецца з прыездам у ЗША [[Станіслаў Іосіфавіч Станкевіч|Станіслава Станкевіча]], які ўлетку 1963 года стаў старшынёй [[Беларуска-амерыканскае задзіночанне|Беларуска-амерыканскага задзіночання]] і неўзабаве пераняў рэдактарства газеты.<ref name="HardYur2019p23" /> У матэрыялах таго часу падкрэслівалася, што наяўнасць сталага друкаванага органа разглядалася як важны элемент унутранага жыцця арганізацыі і яе прадстаўлення па-за межамі дыяспары.<ref name="HardYur2019p23" /> Трэба адзначыць, што пасля закрыцця ў 1966 г. газеты «[[Бацькаўшчына (газета, 1947)|Бацькаўшчына]]» газета «Беларус» фактычна стала адназначна галоўным і найстарэйшым з дзейных выданняў [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]]. Падчас святкавання выхаду 200-га нумара (1974) газета характарызавалася як ідэйна-палітычны орган дыяспары і летапіс яе грамадскай і культурнай дзейнасці; у паведамленнях пра 1970-я—1980-я гады адзначаліся таксама рост коштаў друку і залежнасць аб’ёму выдання ад фінансавых магчымасцей.<ref name="HardYur2019p35">{{cite book |last1=Гардзіенка |first1=Наталля |last2=Юрэвіч |first2=Лявон |title=Газеты «Бацькаўшчына» і «Беларус». Выбранае: Да 70-годдзя газеты «Беларус» (1950–2020) |place=Мінск |publisher=Кнігазбор |year=2019 |isbn=978-985-7207-86-2 |pages=35}}</ref> Смерць Станіслава Станкевіча ў 1980 годзе адлюстравалася ў выданні як падзея, што запатрабавала перабудовы рэдакцыйнай працы і далейшага вызначэння адказнасці за выпуск газеты.<ref name="HardYur2019p35" /> === 1980-я—2000-я: змены рэдактараў і накладу, перапынкі === У 1980-я—1990-я гады газета працягвала выконваць функцыі інфармацыйнага органа дыяспары; у пачатку 1990-х наклад называўся на ўзроўні 1300 асобнікаў.<ref name="HardYur2019p36">{{cite book |last1=Гардзіенка |first1=Наталля |last2=Юрэвіч |first2=Лявон |title=Газеты «Бацькаўшчына» і «Беларус». Выбранае: Да 70-годдзя газеты «Беларус» (1950–2020) |place=Мінск |publisher=Кнігазбор |year=2019 |isbn=978-985-7207-86-2 |pages=36}}</ref> У лістападзе 1995 года ў дакументах, звязаных з рэдакцыйнай дзейнасцю, фіксаваліся кадравыя і арганізацыйныя пытанні вакол далейшага рэдагавання выдання.<ref name="HardYur2019p36" /> У студзені 1996 года рэдактарам была абрана [[Зора Кіпель]].<ref name="HardYur2019p37">{{cite book |last1=Гардзіенка |first1=Наталля |last2=Юрэвіч |first2=Лявон |title=Газеты «Бацькаўшчына» і «Беларус». Выбранае: Да 70-годдзя газеты «Беларус» (1950–2020) |place=Мінск |publisher=Кнігазбор |year=2019 |isbn=978-985-7207-86-2 |pages=37}}</ref> У гэты перыяд адзначаліся прынцыпы падачы матэрыялаў (перавага да кароткіх тэкстаў пры захаванні магчымасці аглядных артыкулаў), а таксама арыентацыя часткі інфармацыйнага зместу на падрыхтоўку матэрыялаў для англамоўнага выкарыстання ў публічнай камунікацыі ў ЗША.<ref name="HardYur2019p37" /> Таксама ў крыніцах згадваецца прыпыненне кнігавыдавецкай ініцыятывы пры газеце ў сувязі з пераразмеркаваннем рэсурсаў на іншыя праекты беларускіх інстытуцый у Нью-Ёрку.<ref name="HardYur2019p37" /> Пры канцы 1998 года, пасля зменаў у кіраўніцтве, рэдакцыйную працу працягвалі [[Вітаўт Кіпель]] і [[Лявон Навумавіч Юрэвіч|Лявон Юрэвіч]]; адзначаліся фінансавыя цяжкасці, рост коштаў друку, недахоп матэрыялаў і ўзрастанне долі здвоеных нумароў.<ref name="HardYur2019p38">{{cite book |last1=Гардзіенка |first1=Наталля |last2=Юрэвіч |first2=Лявон |title=Газеты «Бацькаўшчына» і «Беларус». Выбранае: Да 70-годдзя газеты «Беларус» (1950–2020) |place=Мінск |publisher=Кнігазбор |year=2019 |isbn=978-985-7207-86-2 |pages=38}}</ref> У 2000 годзе выданне зноў перапынілася; 469-ы нумар стаў апошнім перад чарговым перапынкам.<ref name="HardYur2019p38" /> Газета была адноўлена [[25 сакавіка]] [[2002]] года, новым рэдактарам стаў [[Марат Клакоцкі]].<ref name="HardYur2019p38-40">{{cite book |last1=Гардзіенка |first1=Наталля |last2=Юрэвіч |first2=Лявон |title=Газеты «Бацькаўшчына» і «Беларус». Выбранае: Да 70-годдзя газеты «Беларус» (1950–2020) |place=Мінск |publisher=Кнігазбор |year=2019 |isbn=978-985-7207-86-2 |pages=38–40}}</ref> == Змест і тэматыка == Паводле характарыстык у выданні і даследчай літаратуры, «Беларус» асвятляў нацыянальна-палітычныя пытанні, звязаныя з Беларуссю, і адначасова выконваў ролю хронікі грамадскага і культурнага жыцця дыяспары.<ref name="HardYur2019p35" /> У 1970-я—1980-я гады тэматычна акцэнтавалася крытыка савецкай нацыянальнай палітыкі, праблематыка [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыі]] і захаванне беларускай культурнай традыцыі ў асяроддзі эміграцыі.<ref name="HardYur2019p35" /> У матэрыялах пра рэдакцыйную практыку адзначалася, што пытанні ўдзелу дыяспары ў унутранай палітыцы ЗША не былі фармалізаваныя ў выглядзе афіцыйных пастаноў, а тон і акцэнты ў публікацыях маглі залежаць ад пазіцый кіраўніцтва і рэдактараў у дачыненні да амерыканскіх палітычных плыняў.<ref name="HardYur2019p26">{{cite book |last1=Гардзіенка |first1=Наталля |last2=Юрэвіч |first2=Лявон |title=Газеты «Бацькаўшчына» і «Беларус». Выбранае: Да 70-годдзя газеты «Беларус» (1950–2020) |place=Мінск |publisher=Кнігазбор |year=2019 |isbn=978-985-7207-86-2 |pages=26}}</ref> Выданне таксама сістэматычна змяшчала матэрыялы пра рэлігійнае жыццё беларусаў у замежжы і пазіцыянавалася як экуменічнае — публікавала паведамленні і звароты прадстаўнікоў розных канфесійных асяродкаў.<ref name="HardYur2019p26" /> == Альманах == З 2007 года рэдактар «Беларуса» у 2002—2010 гадах Марат Клакоцкі выдае штогадовы [[Беларус (альманах)|літаратурны альманах «Беларус»]].<ref name="e-krama-arch">{{cite web |title=Архіў газеты «Беларус» |url=http://www.e-krama.com/bielarus.aspx |website=e-krama.com |access-date=2026-01-31 |archive-date=13 сакавіка 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120313010932/http://www.e-krama.com/bielarus.aspx |url-status=dead }}</ref> Апублікаваць у ім свой твор можа кожны, хто піша па-беларуску і жыве за межамі Беларусі. Альманах стаў асобным праектам, не звязаным з рэдакцыяй газеты.<ref name="e-krama-arch" /> == Рэдактары == * [[Леанід Галяк]] (1950—1951)<ref name="HardYur2019p16" /> * [[Міхась Міхайлавіч Міцкевіч|Міхась Міцкевіч]] (1954—1962)<ref name="HardYur2019p22" /> * [[Вітаўт Тумаш]]<ref name="HardYur2019p23" /> * [[Станіслаў Іосіфавіч Станкевіч|Станіслаў Станкевіч]] (1963—1980)<ref name="HardYur2019p23" /> * [[Янка Запруднік]]<ref name="HardYur2019p36" /> * [[Зора Кіпель]]<ref name="HardYur2019p37" /> * [[Браніслаў Даніловіч]]<ref>{{Крыніцы/ЭГБ|2|Беларус}} — С. 346.</ref> * [[Марат Клакоцкі]] (2002—2010).<ref name="HardYur2019p38-40" /> * [[Ганна Іванаўна Сурмач|Ганна Сурмач]] (2010—цяпер)<ref name="e-krama-arch" /> Выданне газеты «Беларус» ад снежня 2010 году пераняла рэдакцыйная калегія ў цалкам новым складзе.<ref name="e-krama-arch" /> Са студзеня 2011 года выдаецца інфармацыйны бюлетэнь «Весткі й Паведамленьні» выключна за кошт ахвяраваньняў падпісчыкаў.<ref name="e-krama-contact">{{cite web |title=Весткі й Паведамленьні |url=http://www.e-krama.com/contactus.html |website=e-krama.com |access-date=2026-01-31}}</ref> == Гл. таксама == * [[Бацькаўшчына (газета, 1947)|«Бацькаўшчына» (газета)]] * [[Беларуская дыяспара]] * [[Беларусы ў ЗША]] * [[Беларуска-амерыканскае задзіночанне]] * [[Беларускія СМІ ў замежжы]] == Літаратура == * Гардзіенка, Н.; Юрэвіч, Л. ''Газеты «Бацькаўшчына» і «Беларус». Выбранае: Да 70-годдзя газеты «Беларус» (1950—2020)''. — Мінск: Кнігазбор, 2019. — ISBN 978-985-7207-86-2. * {{Крыніцы/ЭГБ|2|Беларус}} — С. 346. * {{Крыніцы/БелЭн|2|Беларус||388–389}} * [[Лявон Навумавіч Юрэвіч|Юрэвіч, Л.]] <nowiki>Летапісны звод сусьвету Чалавека Сведамага: Гісторыя газетаў «Бацькаўшчына» й «Беларус» (1947—2000)</nowiki> / Лявон Юрэвіч. — Мн.: [[Беларускі кнігазбор]], 2006. — 256 с. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны; Кн. 8). — ISBN 985-504-037-6. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://e-krama.com/ArchiuBielarusa.html Архіў газеты «Беларус»] * [http://www.bazahq.org/gazeta-belarus/ Афіцыйная старонка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131204073500/http://www.bazahq.org/gazeta-belarus |date=4 снежня 2013 }} * [http://www.bielarus.org Былая афіцыйная старонка] [[Катэгорыя:Газеты ЗША на беларускай мове]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1950 годзе]] [[Катэгорыя:Беларуска-амерыканскае задзіночанне]] [[Катэгорыя:Куінс]] [[Катэгорыя:Перыядычныя выданні беларускай дыяспары]] h1m08d88bbk31yvosve2xost3hrx4if 0 54819 5202998 4304828 2026-09-21T07:34:55Z Анатоль Астапенка 73364 5202998 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} {{Цёзкі2|Астапенка}} '''Анатоль Уладзіміравіч Астапенка''' (нар. {{ДН|7|8|1947}}, [[Мсцібава]]; псеўданімы: ''Антон Кулон'') — беларускі навуковец, пісьменнік, [[палітык]], [[публіцыст]]. == Біяграфія == === Навуковая дзейнасць === Фізік-тэарэтык. Кандыдат фізіка-матэматычных навук. Галіна — квантавая тэорыя поля, фізіка элементарных часцінак. Тэма кандыдацкай дысертацыі «Ферміён-антыферміённае ўраўненне і спектр мас мезонаў» (1986). У 1999 г. было прысвоена званне дацэнта па спецыяльнасці «Інфарматыка, кіраванне і вылічальная тэхніка». Палітолаг. Галіна — палітычныя партыі, ідэалогіі, нацыянальная ідэя. Друкаваўся ў незалежных выданнях, у часопісах «[[Веснік БДУ]]», «[[Весці АН РБ]]», дзяржаўных энцыклапедыях. Выдаў манаграфію «Нацыянальная ідэя ў сучасным свеце» (2003). Доктар навук МАІТ у галіне інфармацыйных тэхналогій (паліталогія). Тэма доктарскай дысертацыі: «Нацыянальная ідэя ў сучасным свеце» (2003). Гісторык. Галіна — гісторыя Беларусі, этналогія. У галіне этналогіі, па тэматыцы прысвечанай этнагенезу беларусаў надрукаваны шэраг артыкулаў у беларускіх выданнях, а таксама ва ўкраінскім навуковым часопісе «Етнічна історія народів Європи». Выдадзены манаграфіі «''Роль этнических факторов и модерных процессов в формировании белорусской нации''» (2020), «Беларусы: ад этнасу да нацыі» (2022). У 2021 г. абараніў дысертацыю на ступень доктара гістарычных навук па спецыяльнасці «этналогія» 07.00.05. Назва: «''Этнічныя  фактары ў працэсах фармавання беларускага  народу  і нацыі''». У 2026 годзе вышла заключная, трэцяя манаграфія, прысвечаная этнагенезу беларусаў "Поўны цыкл этнагенезу беларусаў". Аўтар больш за 200 навуковых, навукова-папулярных і метадычных артыкулаў і кніг, а таксама вучэбна-метадычнага комплексу «Правовая информатика», 2005, манаграфіі «Нацыянальная ідэя ў сучасным свеце», выд. Мн. «Беларускі кнігазбор», 2004. У 2010 г. у Санкт-Пецербургу ў выдавецтве «Невский простор» выйшаў фундаментальны твор А. Астапенкі «Игде зродилися и ускормлены суть побозе. Дослед беларускага нацыяналізму» (734 стар.). === Палітычная дзейнасць === У 1990—1994 гадах сустаршыня Нацыянальна-дэмакратычнай партыі Беларусі, заснавальнік і старшыня [[Беларуская нацыянальная партыя|Беларускай нацыянальнай партыі]] (1994—1999). Напісаў праграму БНП, дзе ўпершыню нацыяналізм быў адкрыта абвешчаны базавай праграмнай каштоўнасцю, а сфармуляваныя прынцыпы БНП з’явіліся выразам хрысціянска-дэмакратычнай ідэалогіі ва ўмовах Беларусі. З 1998 г. па 2023 г. — намеснік старшыні Цэнтральнай Рады партыі БСДГ. === Літаратурная дзейнасць === Друкаваўся ў «[[ЛІМ]]е», «[[Маладосць|Маладосці]]», «[[Дзеяслоў (2002)|Дзеяслове]]», «[[ARCHE]]» і інш. У 2012 годзе пад псеўданімам Антон Кулон выйшла яго кніга «Сіняя кніга беларускага алкаголіка», напісанаю ў жанры мастацкай дакументалістыкі (non fiction). якая ў 2013 г. была надрукаваная ў выдавецтве "Харвест" на рускай мове пад назвай «Синяя книга белорусского алкоголика». Аўтар мноства публіцыстычных артыкулаў і нарысаў, публіцыстычных кніг: «Хрысціянства і нацыянальная ідэя», Мн. 1998, «Паслухайце нацыяналіста», выд.: Vilnius, «Rastios Draugija», 2000, «Игде зродилися и ускормлены суть по Бозе», выд. Санкт-Петербург, «Невский простор», 2010. У 2014—2017 гадах у серыі 100 выдатных дзеячаў выйшлі эсэ А. Астапенкі «Мікола Ермаловіч: Той хто вярнуў нам гісторыю». «Мікалай Крукоўскі: Бляск і трагедыя філосафа», «Міхась Стральцоў: Гросмайстар беларускага слова», «Ларыса Геніюш: Сумленне і гонар нацыі», «Уладзімір Конан: Творца беларускай нацыянальнай ідэі». У 2012 годзе пад псеўданімам Антон Кулон у выдавецтве «Логвінаў» выйшла яго кніга «Сіняя кніга беларускага алкаголіка», напісаная ў жанры non fiction, якая ў 2013 г. была надрукавана ў выдавецтве "Харвест" на рускай мове пад назвай «Синяя книга белорусского алкоголика». У 2017 г. у выдавецтве «Логвінаў», як працяг алкагольнай тэматыкі "Сіняй кнігі..." выйшла кніга А.Астапенкі «Між светам тым і гэтым», напісаная як у жанры non fiction, так і прозы. У гэтай кнізе аўтар выступае і ў жанры фантастыкі (першае фантастычнае апавяданне «Нэйсі» было надрукавана ў часопісе «Дзеяслоў» у 2016 г.). У 2018 г. вышла трэцяя кніга алкагольнай тэматыкі "Муза сабачага скверу". Вядучая лінія гэтага твора - пераадоленне залежнасцей праз веру ў Бога. == Бібліяграфія == * Лекцыі па сістэме праграмавання «TURBO PASCAL 5.5». Вучэбны дапаможнік. — Мінск: Изд. БТИ, 1996. — 65с. * Правовая информатика. Учебно-методический комплекс. Мінск, 2007. 172 с. * Методические рекомендации по выполнению контрольной работы по курсу «Эконометрика и экономико-математические методы и модели». ИБМТ БГУ. — Мінск, 2016. — 56 с * Лабораторный практикум по курсу «Основы информационных технологий и программирования» для специальности 1-26 03 01 «Управление информационными ресурсами». — Мінск, 2016. — 209 стр. * Хрысціянства і нацыянальная ідэя. — Мінск: Свята-Петра-Паўлаўскі сабор, 1998. — 68 с. * Паслухайце нацыяналіста. — Vilnius: Rastijos Draugija, 2000. — 176 с. * Нацыянальная ідэя ў сучасным свеце. Манаграфія. — Мінск: Беларускі кнігазбор, 2004. — 184 с. * Игде зродилися и ускормлены суть побозе. Дослед беларускага нацыяналізму. — Санкт-Петербург: Невский простор, 2010. — 734 с. * Сіняя кніга беларускага алкаголіка. — Мінск: Логвінаў. 2012. — 302 с. * Синяя книга белорусского алкоголика. — Минск: Харвест. 2013. — 352 с. * Мікола Ермаловіч: Той хто вярнуў нам гісторыю. — Мінск: Харвест, 2015. — 64 с. * Мікалай Крукоўскі: Бляск і трагедыя філосафа. — Мінск: Харвест, 2015. — 64 с. * Міхась Стральцоў: Гросмайстар беларускага слова. — Мінск: Харвест, 2015. — 64 с. * Ларыса Геніюш: Сумленне і гонар нацыі. — Мінск: Харвест, 2015. — 64 с. * Між светам тым і гэтым. Апавяданні беларускага алкаголіка. — Мінск: Логвінаў, 2017. — 321 с. * Уладзімір Конан: Творца беларускай нацыянальнай ідэі. — Мінск: Харвест, 2017. — 64 с. * Барыс Сачанка: ён шчыра служыў Бацькаўшчыне. — Рыга : Інстытут беларускай гісторыі і культуры, 2018. — 63 с. — ''(100 выдатных дзеячаў беларускай культуры)''. {{зноскі}} {{Няма крыніц}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Астапенка Анатоль Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Фізікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] l717vw4kstz08199haleztmr2k6khws 5203005 5202998 2026-09-21T07:47:27Z Анатоль Астапенка 73364 /* Бібліяграфія */ 5203005 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} {{Цёзкі2|Астапенка}} '''Анатоль Уладзіміравіч Астапенка''' (нар. {{ДН|7|8|1947}}, [[Мсцібава]]; псеўданімы: ''Антон Кулон'') — беларускі навуковец, пісьменнік, [[палітык]], [[публіцыст]]. == Біяграфія == === Навуковая дзейнасць === Фізік-тэарэтык. Кандыдат фізіка-матэматычных навук. Галіна — квантавая тэорыя поля, фізіка элементарных часцінак. Тэма кандыдацкай дысертацыі «Ферміён-антыферміённае ўраўненне і спектр мас мезонаў» (1986). У 1999 г. было прысвоена званне дацэнта па спецыяльнасці «Інфарматыка, кіраванне і вылічальная тэхніка». Палітолаг. Галіна — палітычныя партыі, ідэалогіі, нацыянальная ідэя. Друкаваўся ў незалежных выданнях, у часопісах «[[Веснік БДУ]]», «[[Весці АН РБ]]», дзяржаўных энцыклапедыях. Выдаў манаграфію «Нацыянальная ідэя ў сучасным свеце» (2003). Доктар навук МАІТ у галіне інфармацыйных тэхналогій (паліталогія). Тэма доктарскай дысертацыі: «Нацыянальная ідэя ў сучасным свеце» (2003). Гісторык. Галіна — гісторыя Беларусі, этналогія. У галіне этналогіі, па тэматыцы прысвечанай этнагенезу беларусаў надрукаваны шэраг артыкулаў у беларускіх выданнях, а таксама ва ўкраінскім навуковым часопісе «Етнічна історія народів Європи». Выдадзены манаграфіі «''Роль этнических факторов и модерных процессов в формировании белорусской нации''» (2020), «Беларусы: ад этнасу да нацыі» (2022). У 2021 г. абараніў дысертацыю на ступень доктара гістарычных навук па спецыяльнасці «этналогія» 07.00.05. Назва: «''Этнічныя  фактары ў працэсах фармавання беларускага  народу  і нацыі''». У 2026 годзе вышла заключная, трэцяя манаграфія, прысвечаная этнагенезу беларусаў "Поўны цыкл этнагенезу беларусаў". Аўтар больш за 200 навуковых, навукова-папулярных і метадычных артыкулаў і кніг, а таксама вучэбна-метадычнага комплексу «Правовая информатика», 2005, манаграфіі «Нацыянальная ідэя ў сучасным свеце», выд. Мн. «Беларускі кнігазбор», 2004. У 2010 г. у Санкт-Пецербургу ў выдавецтве «Невский простор» выйшаў фундаментальны твор А. Астапенкі «Игде зродилися и ускормлены суть побозе. Дослед беларускага нацыяналізму» (734 стар.). === Палітычная дзейнасць === У 1990—1994 гадах сустаршыня Нацыянальна-дэмакратычнай партыі Беларусі, заснавальнік і старшыня [[Беларуская нацыянальная партыя|Беларускай нацыянальнай партыі]] (1994—1999). Напісаў праграму БНП, дзе ўпершыню нацыяналізм быў адкрыта абвешчаны базавай праграмнай каштоўнасцю, а сфармуляваныя прынцыпы БНП з’явіліся выразам хрысціянска-дэмакратычнай ідэалогіі ва ўмовах Беларусі. З 1998 г. па 2023 г. — намеснік старшыні Цэнтральнай Рады партыі БСДГ. === Літаратурная дзейнасць === Друкаваўся ў «[[ЛІМ]]е», «[[Маладосць|Маладосці]]», «[[Дзеяслоў (2002)|Дзеяслове]]», «[[ARCHE]]» і інш. У 2012 годзе пад псеўданімам Антон Кулон выйшла яго кніга «Сіняя кніга беларускага алкаголіка», напісанаю ў жанры мастацкай дакументалістыкі (non fiction). якая ў 2013 г. была надрукаваная ў выдавецтве "Харвест" на рускай мове пад назвай «Синяя книга белорусского алкоголика». Аўтар мноства публіцыстычных артыкулаў і нарысаў, публіцыстычных кніг: «Хрысціянства і нацыянальная ідэя», Мн. 1998, «Паслухайце нацыяналіста», выд.: Vilnius, «Rastios Draugija», 2000, «Игде зродилися и ускормлены суть по Бозе», выд. Санкт-Петербург, «Невский простор», 2010. У 2014—2017 гадах у серыі 100 выдатных дзеячаў выйшлі эсэ А. Астапенкі «Мікола Ермаловіч: Той хто вярнуў нам гісторыю». «Мікалай Крукоўскі: Бляск і трагедыя філосафа», «Міхась Стральцоў: Гросмайстар беларускага слова», «Ларыса Геніюш: Сумленне і гонар нацыі», «Уладзімір Конан: Творца беларускай нацыянальнай ідэі». У 2012 годзе пад псеўданімам Антон Кулон у выдавецтве «Логвінаў» выйшла яго кніга «Сіняя кніга беларускага алкаголіка», напісаная ў жанры non fiction, якая ў 2013 г. была надрукавана ў выдавецтве "Харвест" на рускай мове пад назвай «Синяя книга белорусского алкоголика». У 2017 г. у выдавецтве «Логвінаў», як працяг алкагольнай тэматыкі "Сіняй кнігі..." выйшла кніга А.Астапенкі «Між светам тым і гэтым», напісаная як у жанры non fiction, так і прозы. У гэтай кнізе аўтар выступае і ў жанры фантастыкі (першае фантастычнае апавяданне «Нэйсі» было надрукавана ў часопісе «Дзеяслоў» у 2016 г.). У 2018 г. вышла трэцяя кніга алкагольнай тэматыкі "Муза сабачага скверу". Вядучая лінія гэтага твора - пераадоленне залежнасцей праз веру ў Бога. == Бібліяграфія == * Лекцыі па сістэме праграмавання «TURBO PASCAL 5.5». Вучэбны дапаможнік. — Мінск: Изд. БТИ, 1996. — 65с. * Правовая информатика. Учебно-методический комплекс. Мінск, 2007. 172 с. * Методические рекомендации по выполнению контрольной работы по курсу «Эконометрика и экономико-математические методы и модели». ИБМТ БГУ. — Мінск, 2016. — 56 с * Лабораторный практикум по курсу «Основы информационных технологий и программирования» для специальности 1-26 03 01 «Управление информационными ресурсами». — Мінск, 2016. — 209 стр. * Хрысціянства і нацыянальная ідэя. — Мінск: Свята-Петра-Паўлаўскі сабор, 1998. — 68 с. * Паслухайце нацыяналіста. — Vilnius: Rastijos Draugija, 2000. — 176 с. * Нацыянальная ідэя ў сучасным свеце. Манаграфія. — Мінск: Беларускі кнігазбор, 2004. — 184 с. * Игде зродилися и ускормлены суть побозе. Дослед беларускага нацыяналізму. — Санкт-Петербург: Невский простор, 2010. — 734 с. * Сіняя кніга беларускага алкаголіка. — Мінск: Логвінаў. 2012. — 302 с. * Синяя книга белорусского алкоголика. — Минск: Харвест. 2013. — 352 с. * Мікола Ермаловіч: Той хто вярнуў нам гісторыю. — Мінск: Харвест, 2015. — 64 с. * Мікалай Крукоўскі: Бляск і трагедыя філосафа. — Мінск: Харвест, 2015. — 64 с. * Міхась Стральцоў: Гросмайстар беларускага слова. — Мінск: Харвест, 2015. — 64 с. * Ларыса Геніюш: Сумленне і гонар нацыі. — Мінск: Харвест, 2015. — 64 с. * Між светам тым і гэтым. Апавяданні беларускага алкаголіка. — Мінск: Логвінаў, 2017. — 321 с. * Уладзімір Конан: Творца беларускай нацыянальнай ідэі. — Мінск: Харвест, 2017. — 64 с. * Барыс Сачанка: ён шчыра служыў Бацькаўшчыне. — Рыга : Інстытут беларускай гісторыі і культуры, 2018. — 63 с. — ''(100 выдатных дзеячаў беларускай культуры)''. {{зноскі}} Крыніцы {{Няма крыніц}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Астапенка Анатоль Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Фізікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] 8zhdhcp0t8gsg6nuzpvr0u01i3ef9m1 0 58315 5202860 3696057 2026-09-20T19:19:26Z JerzyKundrat 174 5202860 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Белавежа (значэнні)}} '''Белару́скае культу́рнае тавары́ства «Белаве́жа»''' ''ў [[Аргенціна|Аргенціне]]''. Існавала ў [[1938]]—[[1949]] гадах. На [[1942]] год аб’ядноўвала каля 400 беларусаў-эмігрантаў. Пры таварыстве дзейнічалі жаночая і маладзёжная секцыі, драматычны гурток, бібліятэка-чытальня (больш за 1000 тамоў). У маі [[1939]] года увайшло ў [[Федэрацыя беларускіх арганізацый (Аргентына)|Федэрацыю беларускіх арганізацый у Аргенціне]] і разам з ёй у [[1941]] годзе далучылася да [[Славянскі саюз Аргенціны|Славянскага саюза Аргенціны]] — аб’яднання прасавецкай, пракамуністычнай арыентацыі. З [[1945]] года называлася Беларускае таварыства Я. Коласа. Дзейнасць таварыства забаронена пасля асуджэння аргенцінскімі ўладамі Славянскага саюза як антыдзяржаўнай арганізацыі<ref>{{Крыніцы/БелЭн|2к|Беларускае культурнае таварыства «Белавежа»|Т. А. Папоўская|396}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2}} {{Беларусы Аргенціны}} [[Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Аргенціны]] s9upptzyqwqzetxfgluxzd5ksz56wlj 0 62572 5202990 4582546 2026-09-21T07:14:52Z Autumndancer 168015 дапаўненне 5202990 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Верхняе (значэнні)}} {{Возера |Назва = Верхняе возера |Нацыянальная назва = Lake Superior |Выява = HorseshoeBayPukaskwaPark23.jpg |Подпіс = |Упадаюць = |Выцякаюць = |Краіна = ЗША |Рэгіён = |Пазіцыйная карта 1 = ЗША |Пазіцыйная карта 2 = |Плошча = 82 700 |Аб'ём = 12 000 |Вышыня над узроўнем мора = 183 |Сярэдняя глыбіня = |Найбольшая глыбіня= 406 |Даўжыня = 563 |Шырыня = 257 |Даўжыня берагавой лініі= 4 385* |Салёнасць = |Празрыстасць = |lat_deg= 47 |lat_min= 46 |lat_sec= 3 |lat_dir= N |lon_deg= 87 |lon_min= 22 |lon_sec= 16 |lon_dir= W |Плошча вадазбору = 127 700 |Катэгорыя на Вікісховішчы = Lake Superior }} '''Верхняе возера''' ({{lang-en|Lake Superior}}, [[аджыбвэ (мова)|аджыбвэ]]: Gichigami) — возера ў сістэме Вялікіх азёр [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]], у [[ЗША]] і [[Канада|Канадзе]]. Найбольш глыбокае з Вялікіх азёр і самае буйное з прэснаводных азёр у свеце. Размешчана на вышыні 183 м. Плошча 82,4 тыс. км². Даўжыня 613 км, шырыня каля 256 км, глыбіня да 393 м. Паўночныя берагі скалістыя і высокія, паўднёвыя — пераважна нізінныя і пясчаныя. Буйны востраў [[Айл-Роял]]. Сцёк у возера [[Гурон]] па р. Сент-Мэрыс. У раёне Верхняга возера радовішчы жалезнай руды і медзі. Верхняе возера — важнае звяно воднага шляху, які злучае ўнутраныя раёны Паўночнай Амерыкі з [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіянам]]. [[Рыбалоўства]]. Нацынальныя Паркі [[Айл-Роял (нацыянальны парк)|Айл-Роял]] (ЗША), Пукаскуа (Канада). Галоўныя парты: Дулут, Сьюпірыёр, Ашленд, Маркет (ЗША), Тандэр-Бей (Канада). {{Няма крыніц|дата=2022-06-23}} {{Вялікія азёры}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Памежныя азёры]] [[Катэгорыя:Азёры ЗША]] [[Катэгорыя:Азёры Антарыа]] d35v9biokmfw3h27ajsodbeb6p6py94 5202991 5202990 2026-09-21T07:15:36Z Autumndancer 168015 5202991 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Верхняе (значэнні)}} {{Возера |Назва = Верхняе возера |Нацыянальная назва = Lake Superior |Выява = HorseshoeBayPukaskwaPark23.jpg |Подпіс = |Упадаюць = |Выцякаюць = |Краіна = ЗША |Рэгіён = |Пазіцыйная карта 1 = ЗША |Пазіцыйная карта 2 = |Плошча = 82 700 |Аб'ём = 12 000 |Вышыня над узроўнем мора = 183 |Сярэдняя глыбіня = |Найбольшая глыбіня= 406 |Даўжыня = 563 |Шырыня = 257 |Даўжыня берагавой лініі= 4 385* |Салёнасць = |Празрыстасць = |lat_deg= 47 |lat_min= 46 |lat_sec= 3 |lat_dir= N |lon_deg= 87 |lon_min= 22 |lon_sec= 16 |lon_dir= W |Плошча вадазбору = 127 700 |Катэгорыя на Вікісховішчы = Lake Superior }} '''Верхняе возера''' ({{lang-en|Lake Superior}}, [[аджыбвэ (мова)|аджыбвэ]]: Gichigami) — возера ў сістэме Вялікіх азёр [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]], у [[ЗША]] і [[Канада|Канадзе]]. Найбольш глыбокае з Вялікіх азёр і самае буйное з прэснаводных азёр у свеце. Размешчана на вышыні 183 м. Плошча 82,4 тыс. км². Даўжыня 613 км, шырыня каля 256 км, глыбіня да 393 м. Паўночныя берагі скалістыя і высокія, паўднёвыя — пераважна нізінныя і пясчаныя. Буйны востраў [[Айл-Роял]]. Сцёк у возера [[Гурон]] па р. Сент-Мэрыс. У раёне Верхняга возера радовішчы жалезнай руды і медзі. Верхняе возера — важнае звяно воднага шляху, які злучае ўнутраныя раёны Паўночнай Амерыкі з [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіянам]]. [[Рыбалоўства]]. Нацынальныя Паркі [[Айл-Роял (нацыянальны парк)|Айл-Роял]] (ЗША), Пукаскуа (Канада). Галоўныя парты: Дулут, Сьюпірыёр, Ашленд, Маркет (ЗША), Тандэр-Бей (Канада). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|4|Верхняе возера|||}} {{Вялікія азёры}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Памежныя азёры]] [[Катэгорыя:Азёры ЗША]] [[Катэгорыя:Азёры Антарыа]] pbrmvt8js7fw0n2kw50fhvmhgc92dr2 5202992 5202991 2026-09-21T07:17:42Z Autumndancer 168015 вікіфікацыя 5202992 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Верхняе (значэнні)}} {{Возера |Назва = Верхняе возера |Нацыянальная назва = Lake Superior |Выява = HorseshoeBayPukaskwaPark23.jpg |Подпіс = |Упадаюць = |Выцякаюць = |Краіна = ЗША |Рэгіён = |Пазіцыйная карта 1 = ЗША |Пазіцыйная карта 2 = |Плошча = 82 700 |Аб'ём = 12 000 |Вышыня над узроўнем мора = 183 |Сярэдняя глыбіня = |Найбольшая глыбіня= 406 |Даўжыня = 563 |Шырыня = 257 |Даўжыня берагавой лініі= 4 385* |Салёнасць = |Празрыстасць = |lat_deg= 47 |lat_min= 46 |lat_sec= 3 |lat_dir= N |lon_deg= 87 |lon_min= 22 |lon_sec= 16 |lon_dir= W |Плошча вадазбору = 127 700 |Катэгорыя на Вікісховішчы = Lake Superior }} '''Верхняе возера''' ({{lang-en|Lake Superior}}, [[аджыбвэ (мова)|аджыбвэ]]: Gichigami) — возера ў сістэме Вялікіх азёр [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]], у [[ЗША]] і [[Канада|Канадзе]]. Найбольш глыбокае з Вялікіх азёр і самае буйное з прэснаводных азёр у свеце. Размешчана на вышыні 183 м. Плошча 82,4 тыс. км². Даўжыня 613 км, шырыня каля 256 км, глыбіня да 393 м. Паўночныя берагі скалістыя і высокія, паўднёвыя — пераважна нізінныя і пясчаныя. Буйны востраў [[Айл-Роял]]. Сцёк у возера [[Гурон]] па р. Сент-Мэрыс. У раёне Верхняга возера радовішчы жалезнай руды і медзі. Верхняе возера — важнае звяно воднага шляху, які злучае ўнутраныя раёны Паўночнай Амерыкі з [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіянам]]. [[Рыбалоўства]]. Нацынальныя Паркі [[Айл-Роял (нацыянальны парк)|Айл-Роял]] (ЗША), Пукаскуа (Канада). Галоўныя парты: [[Дулут]], [[Сьюпірыёр (Вісконсін)|Сьюпірыёр]], Ашленд, [[Маркет (Мічыган)|Маркет]] (ЗША), [[Тандэр-Бэй]] ([[Канада]]). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|4|Верхняе возера|||}} {{Вялікія азёры}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Памежныя азёры]] [[Катэгорыя:Азёры ЗША]] [[Катэгорыя:Азёры Антарыа]] qs8mzo9zfoa7v1lmdaxwrpdjnjp68w6 5202993 5202992 2026-09-21T07:18:28Z Autumndancer 168015 5202993 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Верхняе (значэнні)}} {{Возера |Назва = Верхняе возера |Нацыянальная назва = Lake Superior |Выява = HorseshoeBayPukaskwaPark23.jpg |Подпіс = |Упадаюць = |Выцякаюць = |Краіна = ЗША |Рэгіён = |Пазіцыйная карта 1 = ЗША |Пазіцыйная карта 2 = |Плошча = 82 700 |Аб'ём = 12 000 |Вышыня над узроўнем мора = 183 |Сярэдняя глыбіня = |Найбольшая глыбіня= 406 |Даўжыня = 563 |Шырыня = 257 |Даўжыня берагавой лініі= 4 385* |Салёнасць = |Празрыстасць = |lat_deg= 47 |lat_min= 46 |lat_sec= 3 |lat_dir= N |lon_deg= 87 |lon_min= 22 |lon_sec= 16 |lon_dir= W |Плошча вадазбору = 127 700 |Катэгорыя на Вікісховішчы = Lake Superior }} '''Верхняе возера''' ({{lang-en|Lake Superior}}, [[аджыбвэ (мова)|аджыбвэ]]: Gichigami) — возера ў сістэме Вялікіх азёр [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]], у [[ЗША]] і [[Канада|Канадзе]]. Найбольш глыбокае з Вялікіх азёр і самае буйное з прэснаводных азёр у свеце. Размешчана на вышыні 183 м. Плошча 82,4 тыс. км². Даўжыня 613 км, шырыня каля 256 км, глыбіня да 393 м. Паўночныя берагі скалістыя і высокія, паўднёвыя — пераважна нізінныя і пясчаныя. Буйны востраў [[Айл-Роял]]. Сцёк у возера [[Гурон]] па р. [[Сент-Мэрыс (рака)|Сент-Мэрыс]]. У раёне Верхняга возера радовішчы жалезнай руды і медзі. Верхняе возера — важнае звяно воднага шляху, які злучае ўнутраныя раёны Паўночнай Амерыкі з [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіянам]]. [[Рыбалоўства]]. Нацынальныя Паркі [[Айл-Роял (нацыянальны парк)|Айл-Роял]] (ЗША), Пукаскуа (Канада). Галоўныя парты: [[Дулут]], [[Сьюпірыёр (Вісконсін)|Сьюпірыёр]], Ашленд, [[Маркет (Мічыган)|Маркет]] (ЗША), [[Тандэр-Бэй]] ([[Канада]]). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|4|Верхняе возера|||}} {{Вялікія азёры}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Памежныя азёры]] [[Катэгорыя:Азёры ЗША]] [[Катэгорыя:Азёры Антарыа]] i93jw527ss2cvulz7l8o89rjo2n9i3w 0 62787 5202882 5190706 2026-09-20T19:51:20Z JerzyKundrat 174 /* Гл. таксама */ 5202882 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:8marchrallydhaka (55).JPG|thumb|[[8 сакавіка]] ў Дака, [[Бангладэш]]]] [[Файл:Feminism symbol.svg|thumb]] ''' Фемінізм''' ({{lang-en|feminism}}, {{lang-fr|féminisme}}, якія прыйшлі ад {{lang-la|femina}} — [[жанчына]]) — жаночы сацыяльна-палітычны рух, мэта якога — імкненне да раўнапраўя жанчын з мужчынамі ва ўсіх сферах грамадства; у больш шырокім сэнсе — асобная філасофская канцэпцыя сацыяльна-культурнага развіцця. Уключае [[Палітыка|палітычныя рухі]] і сацыяльныя, палітычныя і іншыя тэорыі, якія змагаюцца за ўвагу да [[Свабода|свабоды]] і роўнасці жанчыны, жаночы погляд на сітуацыю ў свеце ў цэлым. Большасць феміністаў заклапочаны ў асноўным сацыяльнай, палітычнай і эканамічнай няроўнасццю паміж мужчынамі і жанчынамі. Феміністы факусуюцца на тым, што [[секс]] не павінен быць вызначальным фактарам для пабудовы сацыяльнай ідэнтычнасці [[чалавек]]а, або прыводзіць да розных сацыяльна-палітычных ці [[эканоміка|эканамічных правоў]]. Ідэалогія фемінізму зарадзілася ў канцы XVIII ст., пасля выхаду ў свет прац А. дэ Гуж ([[Францыя]]), А. Адамс ([[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]) і М. Уолстанкрафт ([[Англія]]), якія выступалі супраць дыскрымінацыі жанчын у грамадстве. Арганізацыі жаночага руху ([[суфражысткі]]) з 1840-х г. фарміраваліся ў [[ЗША]], у 1850-я г. — у Вялікабрытаніі, у 1860-я г. — у Францыі і Германіі, у 1870—80-я г. — у Скандынаўскіх краінах. Для тагачаснага руху цэнтральным было пытанне ўраўнавання жанчын у правах з мужчынамі (на адукацыю, валоданне маёмасцю, выбарчае права і г.д.). Пасля таго як у 1920-я г. жанчыны ў большасці еўрапейскіх і амерыканскіх краін атрымалі выбарчыя правы, першая хваля фемінізму пайшла на спад. 3 1960-х г. пачаўся новы ўздым жаночага руху. Пасля заваёвы ўласнасці і наяўных сродкаў, права на галасаванне, і іншых асноўных правоў чалавека, феміністычныя палітычныя кампаніі сённяшняга часу, як правіла, засяроджаны вакол такіх пытанняў, як права на бяспечны і легальны [[аборт]], доступ да сродкаў кантрацэпцыі, [[хатні гвалт]], роўная аплата працы, барацьба з дыскрымінацыяй па прыкмеце полу, сексуальнымі дамаганнямі і іншых. Іншыя вобласці фемінізму маюць на ўвазе эканамічную роўнасць, роўныя магчымасці ў дачыненні інтэлектуальнага плану (напрыклад, літаратурны фемінізм робіць упор на даследаваннях літаратуры, напісанай жанчынамі), культурнай і [[гендар]]най роўнасці і г.д. Ёсць шмат разнавіднасцяў фемінізму, з-за розніцы (у асноўным, этнічнай і палітычнай) сярод яго паслядоўнікаў, а таксама з-за ідэалагічных зменаў, якія адбываюцца ў феміністычным руху. Тым не менш, усе плыні фемінізму заснаваны на перакананні, што дыскрымінацыя ў дачыненні жанчын па прычыне іх полу недапушчальна. Феміністкі імкнуцца пераўтварыць традыцыйныя адносіны паміж мужчынамі і жанчынамі, якія лічацца пераканаўчымі. == Гісторыя == Феміністкі і навукоўцы вылучаюць у гісторыі жаночага руху тры «хвалі». «Першая хваля» адносіцца галоўным чынам да суфражысцкага руху XIX-га і пачатку XX-га стагоддзяў, у якім ключавым пытаннем было права голасу для жанчын. Пад «другой хваляй» разумеюць ідэі і дзеянні, звязаныя з жаночым вызваленчым рухам, якое пачало развівацца з 1960-х гадоў і выступала за юрыдычную і сацыяльную роўнасць жанчын і мужчын. «Трэцяя хваля» з’яўляецца працягам «другой хвалі» і рэакцыяй на яе няўдачу. З’яўленне «трэцяй хвалі» адносяць да 1990-х гадоў<ref name="Krolokke, Charlotte; Anne Scott Sorensen">Krolokke, Charlotte; Anne Scott Sorensen. Gender Communication Theories and Analyses: From Silence to Performance. — Sage Publications, 2005. — Гл. 1. Three Waves of Feminism: From Suffragettes to Grrls. — ISBN 0-7619-2918-5</ref>. Характэрнымі рысамі фемінізму трэцяй хвалі з’яўляецца ўключэнне кампанентаў квір-тэорыі, антырасізму і інтэрнацыяналізму і дэстыгматызацыя жаночай сексуальнасці. У прыватнасці, стаўленне да парнаграфіі, як да аднаго з спосабаў эксплуатацыі жанчын, характэрнае для другой хвалі, у трэцяй змяняецца на больш нейтральнае. Найбольш бачнымі прадстаўнікамі руху на сённяшні дзень лічацца Рэбека Уокер, Лілі Тэйлар, Наомі Вульф і іншыя. === Зараджэнне і папярэднікі фемінізму === Адным з першых тэкстаў, якія змяшчаюць зацвярджэнні аб роўнасці жанчын і мужчын у кантэксце рэлігійных дасягненняў, з’яўляецца Тхерыгатха, частка будыйскага канону. Пачатак еўрапейскага фемінізму прынята датаваць канцом XVIII-га — пачаткам XIX-га стагоддзя, калі меркаванне пра тое, што жанчына займае прыгнечанае становішча ў грамадстве, у цэнтры якога стаіць мужчына (гл. [[Патрыярхат]]), стала атрымліваць больш шырокае распаўсюджанне. Фемінісцкі рух бярэ пачатак у рэфарматарскім руху заходняга грамадства XIX-га стагоддзя. Сярод актывістак гэтага часу — Сафія дэ Кандарсэ. Упершыню патрабаванні раўнапраўя былі вылучаны жанчынамі падчас Вайны за незалежнасць у ЗША (1775—1783). Першай амерыканскай феміністкай лічаць Абігейл Сміт Адамс (1744—1818). Яна ўвайшла ў гісторыю фемінізму дзякуючы сваёй знакамітай фразе: «Мы не станем падпарадкоўвацца законам, у прыняцці якіх мы не ўдзельнічалі, і ўлады, якая не ўяўляе нашых інтарэсаў» (1776). У Францыі да пачатку [[Вялікая французская рэвалюцыя|Вялікай французскай рэвалюцыі]] 1789 года стаў выходзіць першы часопіс, прысвечаны барацьбе жанчын за роўнасць, паўсталі жаночыя рэвалюцыйныя клубы, члены якіх удзельнічалі ў палітычнай барацьбе. Аднак французская Канстытуцыя 1791 года адмовіла жанчынам у выбарчым праве. У тым жа годзе Нацыянальнаму сходу была прадстаўлена Дэкларацыя правоў жанчыны і грамадзянкі, падрыхтаваная Алімпіяй дэ Гуж на ўзор Дэкларацыі правоў чалавека і грамадзяніна 1789 года, у якой змяшчалася патрабаванне прызнання поўнага сацыяльнага і палітычнага раўнапраўя жанчын. Тады ж была створана першая жаночая палітычная арганізацыя «Грамадства жанчын — рэвалюцыйных рэспубліканак», аднак у 1793 годзе дзейнасць грамадства была забароненая Канвентам, а неўзабаве была адпраўлена на гільяціну і аўтар Дэкларацыі Алімпія дэ Гуж. Ёй належаць словы: «Калі жанчына вартая ўзысці на эшафот, то яна вартая ўвайсці і ў парламент». У 1795 годзе жанчынам Францыі забаранілі з’яўляцца ў грамадскіх месцах і на палітычных сходах, а ў 1804 годзе імператар Напалеон выдаў указ, аб’яўляе, што жанчына не мае ніякіх грамадзянскіх правоў і знаходзіцца пад апекай у мужчыны. У Англіі патрабаванне роўных правоў для жанчын было вылучана Мэры Уолстанкрафт (1759—1797) у кнізе «Абарона правоў жанчыны» (1792). Гэтая праца — адзін з нешматлікіх твораў, які з’явіўся да XIX стагоддзя і можа быць прылічаны да фемінісцкіх твораў. === «Першая хваля» фемінізму === Пачаткам арганізаванага руху лічыцца 1848 год, калі ў горадзе Сенека-Фолз (штат Нью-Ёрк, ЗША) адбыўся з’езд па абароне правоў жанчын пад лозунгам «Усе жанчыны і мужчыны створаны роўнымі». На з’ездзе была прынятая г. зв. «Дэкларацыя пачуццяў». Дэкларацыя падымала такія важныя пытанні, як раўнапраўе жанчын у правах уласнасці, у шлюбе, у вольным выбары прафесій, у атрыманні паўнавартаснага адукацыі і г. д. Аўтарамі гэтага дакумента з’яўляліся Элізабэт Кэйдзі Стэнтан і Лукрэцыя Мот. У 1869 годзе англійскі ліберальны філосаф Джон Сцюарт Міл апублікаваў сваю працу «Падначаленне жанчын», у якой адзначыў, што «заканадаўчая падтрымка падпарадкавання аднаго полу іншаму шкодная… і ёсць адно з галоўных перашкод на шляху да агульначалавечага ўдасканалення». Пытанне аб праве валодання ўласнасцю для жанчын займала досыць вялікае месца ў жаночым руху. У 1860 годзе, пасля звароту Элізабэт Стэнтан, Заканадаўчы сход штата Нью-Ёрк прыняў у якасці закона Акт аб уласнасці замужніх жанчын. Гэты акт гарантаваў жанчыне права пакідаць за сабой заробленае ёю, роўнае з мужам права на сумеснае папячыцельства над дзецьмі, а таксама маёмасныя правы ўдавы, адпаведныя правам мужа ў выпадку смерці жонкі<ref name="feminizm_act_new_york_1860">Феминизм в общественной мысли и литературе. — М.: «Грифон», 2006. — С. 76</ref>. Важнай фігурай у жаночым руху другой паловы XIX стагоддзя з’яўляецца Эмелін Панкхерст (Emmeline Pankhurst) — яна стала адной з заснавальніц руху за права жанчын галасаваць на выбарах. Адной з яе мэтаў было развянчання сексізму, які ўкаранеў на ўсіх узроўнях у брытанскім грамадстве. У 1903 годзе<ref name="davis">Mary Davis, ''Sylvia Pankhurst'' (Pluto Press, 1999) ISBN 0-7453-1518-6 {{ref-en}}</ref> Панкхерст сфарміравала Арганізацыю ў абарону грамадскіх і палітычных правоў жанчын (Women’s Social and Political Union, WSPU), якая на працягу года аб’яднала 5000 членаў. Пасля таго, як члены гэтай арганізацыі сталі ўвесь час цярпець ад арыштаў і турэмных зняволенняў за трывіяльныя праявы падтрымкі руху, многія з іх адважыліся на выказванне свайго пратэсту галадоўкай. Вынікам галадоўкі стала тое, што ўдзельнікі галадоўкі сур’ёзна падарвалі сабе здароўе і прыцягнулі ўвагу да неапраўданай жорсткасці заканадаўчай сістэмы таго часу, і, такім чынам, да ідэй фемінізму. Пад ціскам WSPU англійская парламент прыняў шэраг законаў, накіраваных на паляпшэнне становішча жанчын, і даў жанчынам права голасу на мясцовых выбарах (1894). У ЗША ў 1869 годзе былі створаны дзве арганізацыі такога ж характару, якія аб’ядналіся ў 1890 годзе ў Нацыянальную амерыканскую асацыяцыю за жаночае выбарчае права. Дзякуючы актыўнасці яе членаў у шэрагу амерыканскіх штатаў жанчыны апынуліся дапушчаныя да галасавання. У пачатку 1920-х гадоў у горадзе Вашынгтон дзейнічаў Анты-флірт клуб, мэтай якога была абарона жанчын ад непажаданай увагі з боку мужчын. У Расіі ўзнікненне «жаночага пытання» адносяць да пераломны момант паразы ў Крымскай вайне<ref>[http://www.dissercat.com/content/m-kalmykova-pedagogicheskaya-i-obshchestvenno-politicheskaya-deyatelnost-1849-1926-gg-k-isto Диссертация на тему «А. М. Калмыкова. Педагогическая и общественно-политическая деятельность, 1849—1926 гг. :К истории „Женского вопроса“ в России» автореферат по сп …]</ref>. Афармленне жаночага руху ў краіне адносяць з прычыны дыскусій аб «жаночым пытанні», якія выйшлі ў 1857 годзе з артыкулам М. І. Пірагова «Пытанні жыцця», які ставіў пытанне аб новым выхаванні жанчын. Да таго ж часу адносіцца крылатая фраза Д. І. Пісарава «Жанчына ні ў чым не вінаватая»<ref>{{cite web|url=http://www.classiclibr.ru/lib/sb/book/90/page/2|title=Женские типы в романах и повестях Писемского, Тургенева и Гончарова - Дмитрий Иванович Писарев - Библиотека русской и зарубежной классики|accessdate=2013-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305165908/http://www.classiclibr.ru/lib/sb/book/90/page/2|archivedate=5 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref>. Ён адзначаў, што «мужчына гняце жанчыну і паклёпнічае на яе… пастаянна абвінавачвае яе ў разумовай неразвітасці, у адсутнасці таго ці іншага дабра, схільнасьцях да тых ці іншых злачынных слабасцей…»<ref>{{cite web|url=http://rasstanovki-rostov.ru/?p=1834|title=Психологическое здоровье женщин, реализующих рентно-промискуитетное поведение Психологическая помощь. Системные расстановки|accessdate=2013-01-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140813181522/http://rasstanovki-rostov.ru/?p=1834|archivedate=13 жніўня 2014|url-status=dead}}</ref>. Аднак, як адзначаюць, істотных зрухаў у сваім становішчы да Кастрычніцкай рэвалюцыі жанчынам дамагчыся не ўдалося. Сярод бачных дзеячак дарэвалюцыйнага жаночага руху ў Расіі вылучаецца [[Аляксандра Міхайлаўна Калмыкова]]. === «Другая хваля» фемінізму === «Другая хваля» адносіцца да перыяду феміністычнай дзейнасці з пачатку 1960-х да канца 1980-х гадоў. Даследчык Імельда Велехан выказала здагадку, што «другая хваля» была працягам папярэдняй фазы фемінізму, у якую ўваходзяць суфражысткі ў Вялікабрытаніі і ЗША<ref name="Whelehan, Imelda">Whelehan, Imelda. Modern feminist thought: from the second wave to «post-feminism». — Edinburgh: Edinburgh University Press, 1995. — ISBN 978-0-7486-0621-4.</ref>. «Другая хваля» фемінізму працягвае сваё існаванне і цяпер і суіснуе з тым, што называюць «трэцяй хваляй» фемінізму. Даследчык Эстэла Фрыдман, параўноўваючы першую і другую «хвалі» фемінізму, кажа, што «першая хваля» засяроджвалася на такіх пытаннях, як выбарчае права, у той час як «другая хваля» ў асноўным тычылася іншых пытанняў роўнасці — такіх, як ліквідацыя дыскрымінацыі<ref name="Freedman, Estelle B.">Freedman, Estelle B. No Turning Back: The History of Feminism and the Future of Women. — Ballantine Books, 2003. — С. 464. — ISBN 0-345-45053-1</ref>. Фемінісцкая актывістка і публіцыст Кэрал Ханіш прыдумала лозунг «Асабістае — гэта палітычнае» («The Personal is Political»), які стаў асацыявацца з «другой хваляй»<ref name="Echols, Alice">Echols, Alice. Daring to be bad: radical feminism in America, 1967—1975. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1989. — С. 416. — ISBN 0-8166-1787-2</ref><ref name="Кэрол Ханиш">К. Ханиш. [http://www.feminist.org.ua/library/feminist/txt/politics.php Личное — это политическое] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081120001923/http://www.feminist.org.ua/library/feminist/txt/politics.php |date=20 лістапада 2008 }} (1969) {{ref-ru}}</ref>. Феміністкі «другой хвалі» разумелі, што розныя формы культурнай і палітычнай няроўнасці жанчын непарыўна звязаныя паміж сабой. Яны заклікалі жанчын усвядоміць, што асобныя аспекты іх асабістым жыцці глыбока палітызаваныя і з’яўляюцца адлюстраваннем сексісцкіх уладных структур. ==== «Вызваленне жанчын» у ЗША ==== Фраза «вызваленне жанчын» (Women’s Liberation) упершыню была выкарыстана ў Злучаных Штатах у 1964 годзе, а ў друку ўпершыню з’явілася ў 1966 годзе<ref name="Sarachild, Kathie">Sarachild, Kathie. Feminist Revolution. New York: Random House, 1978. — ISBN 0-394-40821-7. — Глава «Consciousness-Raising: A Radical Weapon», с. 6</ref><ref name="Mitchell, Juliet">Mitchell, Juliet. «Women: The longest revolution». — «New Left review», № 26, ноябрь — декабрь 1966</ref>. Да 1968 года яе пачынаюць выкарыстоўваць у дачыненні да ўсяго жаночага руху<ref name="Hinckle, Warren; Marianne Hinckle">Hinckle, Warren; Marianne Hinckle. «Women Powe». — [[Ramparts]], № 8, февраль 1968</ref>. Адным з самых актыўных крытыкаў жаночага вызвольнага руху стала афраамерыканская феміністка і інтэлектуал Глорыя Джэйн Уоткінс (якая пісала пад псеўданімам «bell hooks»), аўтар кнігі «Фемінісцкая тэорыя ад ўскраіны да цэнтра» («Feminist theory from margin to center»), якая выйшла ў 1984 годзе. ==== «Загадка жаноцкасці» ==== Бэці Фрыдан у сваёй кнізе «Загадка жаноцкасці» («The Feminine Mystique», 1963) раскрытыкавала ідэю аб тым, што жанчыны могуць рэалізаваць сябе толькі ў сферы хатняй гаспадаркі і выхавання дзяцей. Як сказана ў некралогу Фрыдан, апублікаваным у часопісе «[[The New York Times]]» ў 2006 годзе, «Загадка жаноцкасці» «дала пачатковы імпульс сучаснаму жаночаму руху ў 1963 годзе і ў выніку назаўжды змяніла структуру грамадства ў Злучаных Штатах і іншых краінах свету» і «многімі разглядаецца як адна з найбольш уплывовых публіцыстычных кніг XX стагоддзя»<ref name="friedan_new_york">Fox, Margalit. «Betty Friedan, Who Ignited Cause in 'Feminine Mystique', Dies at 85'». — Журнал «The New York Times», 5 февраля 2006</ref>. Фрыдан лічыла, што роля хатняй гаспадыні і выхавальніцы дзяцей была навязана жанчыне з дапамогай стварэння г. зв. «Загадкі жаноцкасці». Яна адзначала, што псеўданавуковыя тэорыі, жаночыя часопісы і рэкламная індустрыя «навучылі, што жанчынам, якія валодаюць праўдзівай жаноцкасцю, не патрэбна кар’ера, ім не трэба вышэйшую адукацыю і палітычныя правы — адным словам, ім не патрэбныя незалежнасць і магчымасці, за якія калі-то змагаліся феміністкі. Усё, што ад іх патрабуецца, — гэта з ранняга дзявоцтва прысвяціць сябе пошукаў мужа і нараджэння дзяцей»<ref name="friedan_mistique">Фридан Б. Загадка женственности. — М., 1994. — Сс. 44—50</ref>. ==== «Другая хваля» ў Францыі ==== Важнае развіццё фемінісцкая тэорыя ў перыяд «другой хвалі» атрымала ў Францыі. У параўнанні з распрацоўкамі ў ЗША і Вялікабрытаніі французскі фемінізм адрозніваецца больш філасофскім і літаратурным падыходам. У працах гэтага напрамку можна адзначыць экспрэсіўнасць і метафарычнасць. Французскі фемінізм мала ўвагі надае палітычным ідэялогіям і засяроджваецца на тэорыях «цела»<ref name="moi_t">Moi, T. French feminist thought: a reader. — Blackwell, 1987. — ISBN 978-0-631-14973-6</ref>. Да яго адносяцца не толькі французскія пісьменнікі, але і тыя, хто працаваў у асноўным у Францыі і ў рамках французскай традыцыі<ref name="spivak">Spivak, Gayatri Chakravorty. «French Feminism in an International Frame». — [[Yale French Studies]], № 62, 1981. — Сс. 154—184. — ISSN 00440078</ref>, напрыклад, Юлія Крыстава і Браха Этынгер. Французскі аўтар і філосаф [[Сімона дэ Бавуар]] у цяперашні час найбольш вядомая сваімі метафізічным раманамі «Госця» (L’Invitée, 1943) і «Мандарыны» (Les Mandarins, 1954), а таксама напісаным ў 1949 годзе трактатам «Другі пол», у якім яна дае дэталёвы аналіз прыгнёту жанчын, які з’яўляецца ключавой працай сучаснага фемінізму. Гэтую працу можна аднесці да фемінісцкіх экзістэнцыялізму. З’яўляючыся экзістэнцыялісцай, Бавуар прымае тэзіс Сартра аб тым, што «існаванне папярэднічае сутнасці», з чаго вынікае, што «жанчынай не нараджаюцца, ёю становяцца». У яе аналізе асноўная ўвага надаецца «Жанчыне» (сацыяльнаму кан-) як «Іншаму» — менавіта гэта Бавуар вызначае ў якасці асновы жаночага прыгнёту. Яна сцвярджае, што жанчына гістарычна лічыцца дэвіянтнай і ненармальнай, што нават Мэры Уолстанкрафт лічыла мужчын ідэалам, да якога жанчыны павінны імкнуцца. На думку Бавуар, каб фемінізм мог рухацца наперад, такія прадстаўленні павінны сысці ў мінулае<ref name="second_sex">С. де Бовуар. [http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/Psihol/Bovuar/index.php Второй пол] (1949) {{ref-ru}}</ref>. == Уплыў на заходняе грамадства == Фемінісцкі рух пацягнуў за сабой розныя змены ў заходнім грамадстве, у тым ліку прадастаўленне жанчынам права голасу ў выбарах; права падаваць заяву на развод; правоў на валоданне маёмасцю; права жанчын на кантроль над уласным целам і права вырашаць, якое медыцынскае ўмяшанне для іх дапушчальна, у тым ліку выбар супрацьзачаткавых сродкаў і аборты і іншае<ref name="butler_fem">Butler, Judith. Feminism in Any Other Name. — [[Differences]], вып. 6, № 2-3, март 1992.</ref>. === Грамадзянскія правы === З 1960-х гадоў жаночае вызваленчы рух правёў кампанію за наступныя жаночыя правы, якія ўключаюць роўную з мужчынамі аплату, роўныя заканадаўчыя правы і свабоду ў планаванні сваёй сям’і. Іх спробы прывялі да неадназначных вынікаў<ref name="jo_freeman">Jo Freeman. [http://www.jofreeman.com/feminism/suffrage.htm From Suffrage to Women’s Liberation: Feminism in Twentieth Century America] — В книге: Women: A Feminist Perspective. — Mountain View, Calif: Mayfield, 5th edition, 1995. — Сс. 509—528.</ref>. === Інтэграцыя ў грамадства === Некаторыя з выключна радыкальна-феміністычных поглядаў цяпер прынятыя паўсюдна як само сабой разумеецца, традыцыйная частка палітычнай думкі. Пераважная большасць насельніцтва заходніх краін не бачыць нічога ненатуральнага ў праве жанчын галасаваць, самастойна выбіраць мужа (ці не выбіраць нікога), валодаць зямлёй — усяго таго, што здалося б неверагодным яшчэ сто гадоў таму. === Уплыў на мову === У мовах заходняга свету (у прыватнасці, у англійскай мове) феміністкі часцяком з’яўляюцца прыхільнікамі выкарыстання гендэрна нейтральнай мовы ({{lang-en|Gender-neutral language}}), напрыклад, выкарыстоўваючы зварот Ms. (Чытаецца як /mɪz/, у адрозненне ад Miss — /mɪs/) у адносінах да жанчын, незалежна ад таго, ці складаюцца яны ў шлюбе. Феміністкі таксама выступаюць за выбар слоў, якія не выключаюць адзін з палоў, калі гаворка ідзе пра з’яву/паняцці/прадмеце, уласцівым і мужчынам, і жанчынам, як напрыклад «шлюб» замест «замужжа». Англійская мова дае больш глабальныя прыклады: словы humanity і mankind выкарыстоўваюцца для абазначэння ўсяго чалавецтва, але другое слова — mankind — узыходзіць да слова man 'мужчына', і таму выкарыстанне слова humanity пераважней, так як яно ўзыходзіць да гендэрна нейтральнаму 'чалавек'. У многіх іншых мовах (у тым ліку і рускай) прынята выкарыстоўваць граматычнае 'ён', калі падлога чалавека, пра які ідзе гаворка ў сказе, невядомы; больш паліткарэктным з пункту гледжання фемініста будзе выкарыстанне ў такіх выпадках 'ён ці яна', 'ён/яна', 'яго/яе', 'яго або яе' і г. д. Дадзеныя перамены ў моўных патрабаваннях таксама тлумачацца імкненнем выправіць элементы сексізму ў мове, так як феміністкі лічаць, што мова напрамую ўплывае на наша ўспрыманне свету і разуменне свайго месца ў ім . === Уплыў на мараль у адукацыі === Апаненты фемінізму заяўляюць, што жаночая барацьба за знешнюю ўладу — як супрацьлегласць «унутранай ўлады», якая дапамагае аказваць уплыў на фарміраванне і падтрыманне такіх каштоўнасцей, як этыка і мараль — пакінула вакуум, так як ранняя роля маральнага выхавацеля традыцыйна адводзілася жанчыне. Некаторыя феміністкі адказваюць на гэты папрок тым, што сфера адукацыі ніколі не была і не павінна была быць выключна «жаночай». === Уплыў на гетэрасексуальныя адносіны === Фемінісцкі рух, несумненна, паўплываў на гетэрасексуальныя адносіны як у заходнім грамадстве, так і ў іншых краінах, якія падвергліся ўплыву фемінізму. У той час як у агульным гэты ўплыў ацэньваецца як пазітыўны, таксама адзначаюцца і негатыўныя наступствы. У некаторых адносінах адбылася змена полюсаў ўлады. У такіх выпадках і мужчынам, і жанчынам даводзіцца адаптавацца да параўнальна новых сітуацый, што часам выклікае замяшанне і замяшанне ў прывыканне да нетрадыцыйных для кожнага полу ролях. Жанчыны цяпер больш вольныя ў выбары адкрываюцца для іх магчымасцей, але некаторыя адчуваюць значны дыскамфорт ад неабходнасці выконваць ролю «супержанчыны», гэта значыць ўтрымання балансавання паміж кар’ерай і клопатам аб хатнім ачагу. У адказ на тое, што ў новым грамадстве жанчыне цяжэй быць «добрай маці». У той жа час, замест перакладання адказнасці за выхаванне і догляд дзяцей выключна на маці, многія бацькі сталі больш актыўна ўключацца ў гэты працэс, прызнаючы, што гэта і іх адказнасць таксама. Пачынаючы з «другой хвалі» фемінізму маюць месца і перамены ў дачыненні да сексуальных паводзінаў і маралі. Свабодны выбар сродкаў засцярогі ад незапланаванага зачацця спрыяе таму, што жанчыны адчуваюць сябе больш упэўнена ў сексуальных адносінах. Не апошняе месца ў гэтым адыгрывае і змяненне грамадскай думкі ў адносінах да жаночай сексуальнасці. Нягледзячы на гэта меркаванне, некаторыя феміністкі лічаць, што вынікі сексуальнай рэвалюцыі спрыяльныя толькі для мужчын. Дыскусія на тэму «ці з’яўляецца шлюб інстытутам прыгнёту жанчын» працягвае быць актуальнай. Тыя, хто разглядаюць шлюб як інструмент прыгнёту, робяць выбар на карысць гасцявога шлюбу або так званых «адносін без абавязацельстваў». === Уплыў на рэлігію === Фемінізм таксама аказаў ўплыў на многія аспекты рэлігіі. У ліберальных адгалінаваннях пратэстанцкага хрысціянства жанчыны могуць быць членамі духавенства. У рэфармізме і рэканструктывізме жанчыны могуць стаць святарамі і спевакамі. Унутры гэтых груп хрысціянскага рэфармізму жанчыны паступова сталі больш-менш роўныя мужчынам з дапамогай доступу да высокапастаўленых пастоў; іх перспектыва цяпер — у даследаванні і новым тлумачэнні адпаведных вераванняў. Гэтыя тэндэнцыі, аднак, не падтрымліваюцца ў ісламе, каталіцтве і праваслаўі. Набіраючыя сілу дэнамінацыі ісламу забараняюць мусульманкам быць у складзе духавенства ў якой бы то ні было якасці, уключаючы заняткі тэалогіяй. Ліберальныя рухі ўнутры ісламу ўсё ж не пакідаюць спроб правесці некаторыя рэформы фемісцкага характару ў мусульманскім грамадстве. == Зноскі == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар= Кейтлин Моран|загаловак= Быть женщиной: Откровения отъявленной феминистки |арыгінал= How to be a Woman|выдавецтва= Альпина нон-фикшн|год= 2014|месца = М.|серыя= |старонак= 298|isbn= 978-5-91671-331-2|ref= }} * {{Кніга|аўтар = Шерил Сэндберг|загаловак = Не бойся действовать: Женщина, работа и воля к лидерству|выданне= Альпина Паблишер|год = 2014}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Эмансипация женщин}} * ''Judith Butler''. «Feminism in Any Other Name» (1994), differences 6:2-3: 44-45. * ''Alice Echols'', Daring to Be Bad: Radical Feminism in America, 1967—1975, University of Minnesota Press 1990 * ''Karen Kampwirth'', Feminism and the Legacy of Revolution: Nicaragua, El Salvador, Chiapas, Ohio UP 2004 * ''Gerda Lerner'', The Creation of Feminist Consciousness: From the Middle Ages to Eighteen-Seventy, Oxford University Press 1994 * ''Kaja Silverman'', Male Subjectivity at the Margins, p.&nbsp;2-3. New York: Routledge 1992 * ''Calvin Thomas'', ed., «Introduction: Identification, Appropriation, Proliferation», Straight with a Twist: Queer Theory and the Subject of Heterosexuality, p.&nbsp;39n. University of Illinois Press (2000) * ''Наоми Вульф'' ''Миф о красоте: Стереотипы против женщин'' (2013) ISBN 978-5-91671-204-9, [[Альпина нон-фикшн]] * ''Наоми Вульф'' ''Вагина: Новая история женской сексуальности '' (2014) ISBN 978-5-91671-301-5 [[Альпина нон-фикшн]] * ''[[Леанід Лаўрэш|Лаўрэш Л.]]'' [https://www.academia.edu/165306841/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D0%BA%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BB%D0%B0_%D0%AE%D1%80%D1%8D%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%B7_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%9E_%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%88%D0%B0%D1%8F_%D1%84%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BA%D0%B0_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_12_221_25_%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BA%D0%B0_2026 Лідзянка Каміла Юрэвіч з Нарбутаў – наша першая феміністка] // Наша слова.pdf № 12 (221), 25 сакавіка 2026. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фемінізм| ]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Гендар]] s5jw4jfhz7kwd6k7ps8dxgtuf0hdvyv 0 65025 5202862 1886705 2026-09-20T19:19:44Z JerzyKundrat 174 5202862 wikitext text/x-wiki '''Славянскі саюз у Аргенціне''' — пракамуністычнае аб'яднанне славян у [[1941]]—[[1949]] гг., якое выказвала салідарнасць і падтрымку [[СССР]], а таксама славянскім краінам, дзе пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ўсталяваліся рэжымы, падкантрольныя [[Масква|Маскве]]. На чале славянскага руху знаходзіўся Камітэт па аб'яднанні славян (Камітэт за славянскае адзінства, а пасля Славянскі камітэт), які з'яўляўся таксама выканаўчым камітэтам з'езда аргенцінскіх славянаў. Пасля II з'езда аргенцінскіх славян у [[1946]] г. Славянскі камітэт, згодна з новым статутам, называўся Славянскі саюз у Аргенціне. У [[1949]] г. забаронены аргенцінскімі ўладамі. == Гл. таксама == * [[Павел Пятровіч Шастакоўскі]] == Літаратура == * Шабельцаў С. Беларусы ў Аргенціне: грамадская дзейнасць і рээміграцыя ў СССР (1930 — 1960-я гг.): Зборнік дакументаў і ўспамінаў / Сяргей Шабельцаў; Рэдактар Н.Гардзіенка. — Мн.: Медысонт, 2009. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны, Кніга 17). — С. 74. {{Беларусы Аргенціны}} [[Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Аргенціны]] faudyem7vxd60gl7wdpoco6odeuitop 5202873 5202862 2026-09-20T19:37:58Z M.L.Bot 261 афармленне 5202873 wikitext text/x-wiki '''Славянскі саюз у Аргенціне''' — пракамуністычнае аб’яднанне славян у 1941—1949 гадах, якое выказвала салідарнасць і падтрымку [[СССР]], а таксама славянскім краінам, дзе пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ўсталяваліся рэжымы, падкантрольныя [[Масква|Маскве]]. На чале славянскага руху знаходзіўся Камітэт па аб’яднанні славян (Камітэт за славянскае адзінства, а пасля Славянскі камітэт), які быў таксама выканаўчым камітэтам з’езда аргенцінскіх славянаў. Пасля II з’езда аргенцінскіх славян у 1946 годзе Славянскі камітэт, згодна з новым статутам, называўся Славянскі саюз у Аргенціне. У 1949 годзе забаронены аргенцінскімі ўладамі. == Гл. таксама == * [[Павел Пятровіч Шастакоўскі]] == Літаратура == * ''Шабельцаў С.'' Беларусы ў Аргенціне: грамадская дзейнасць і рээміграцыя ў СССР (1930 — 1960-я гг.): Зборнік дакументаў і ўспамінаў / Сяргей Шабельцаў; Рэдактар Н.Гардзіенка. — Мн.: Медысонт, 2009. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны, Кніга 17). — С. 74. {{Беларусы Аргенціны}} {{Беларуская дыяспара}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Аргенціны]] 7wtgtdop9pexbkr2lwv25yiy6tbh47g 0 69187 5202846 4467435 2026-09-20T18:42:18Z Ciepiersia 162280 дапаўненне, афармленне 5202846 wikitext text/x-wiki {{ДД | беларускае імя = Шыман Караль Агінскі | арыгінальнае імя = | парадак-жан = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = Herb Ogiński.png | подпіс герба = Герб «[[Герб «Агінскі»|Агінскі]]» | пасада = [[Мечнік вялікі літоўскі]] | перыядпачатак = [[1679]] | перыядканец = [[1687]] | перыяд кіравання = | папярэднік = [[Юрый Тызенгаўзен]] | пераемнік = [[Мікалай Францішак Агінскі]] |пасада_2 = [[Ваяводы мсціслаўскія|Ваявода мсціслаўскі]] |перыядпачатак_2 = [[1687]] |перыядканец_2 = [[1688]] |папярэднік_2 = [[Ян Самуілавіч Агінскі|Ян Агінскі]] |пераемнік_2 = [[Аляксандр Ян Масевіч]] | дата нараджэння = каля [[1625]] | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | род = | бацька = [[Самуэль Леў Агінскі]] | маці = Соф'я з [[Білевічы|Білевічаў]] | жонка = Тэадора з Корсакаў<br />Тэрэза Ясянецкая | дзеці = <div> * [[Марцыян Міхал Агінскі]], * Элеанора Агінская, * [[Багуслаў Казімір Агінскі]], * [[Аляксандр Агінскі (староста ўсвяцкі)|Аляксандр Агінскі]] </div> | рэлігія = | узнагароды = }} [[Файл:Viciebsk, Markaŭščyna, Trajeckaja. Віцебск, Маркаўшчына, Траецкая (1920-29) (2).jpg|250px|міні|На верхніх клеймах заходніх дзвярэй Траецкай царквы Маркава манастыра ў Віцебску захаваліся надпісы на лацінскім і кірылічным шрыфтах аб часе пабудовы храма, а таксама ініцыялы фундатара — Шымана Караля Агінскага.]] '''Шыман Караль Агінскі''' (каля {{ДН|||1625}} — {{ДС|3|7|1694}}{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}}) — [[Вялікае Княства Літоўскае|вялікалітоўскі]] дзяржаўны і вайсковы дзеяч. [[Падкаморы віцебскі]] (з 1654), [[вялікі мечнік літоўскі]] (1679—1687), [[ваявода мсціслаўскі]] (1687—1688). == Біяграфія == Са старэйшай княжацкай лініі роду [[Агінскія|Агінскіх]], сын [[Самуэль Леў Агінскі|Самуэля Льва]] і Соф’і з Білевічаў. У 1641—1655 гадах навучаўся ва ўніверсітэце Франекера ў [[Галандыя (гістарычная вобласць)|Галандыі]], дзе на [[лацінская мова|лацінскай мове]] выдаў кнігу пра паводзіны пры двары. У Галандыі ж ажаніўся з Т. Стаакман, якая неўзабаве па прыездзе ў Літву пакінула яго і вярнулася дадому. У 1654 годзе атрымаў урад падкаморага віцебскага. Пасля захопу 22 лістапада 1654 года Віцебска расійскім ваяводам Шарамецьевым, разам з бацькам пераехаў у [[Вільня|Вільню]]. У 1660 годзе далучыўся да войска вялікага гетмана літоўскага [[Вінцэнт Гансеўскі|Вінцэнта Гансеўскага]]. У 1660—1663 гадах як [[паручнік]] удзельнічаў у вайсковых аперацыях. Пасля вяртання паводле [[Андрусаўскае перамір’е|Андрусаўскага перамір’я]] Віцебска ў склад [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], застаўся на ўрадзе падкаморага. Валодаў [[Еўе]]м і [[Лёзна]]м. У 1690 годзе атрымаў спадчыну стрыечнага брата [[Марцыян Аляксандр Агінскі|Марцыяна Аляксандра]]. У шлюбе з Тэадорай Корсак меў сыноў [[Багуслаў Казімір Агінскі|Багуслава Казіміра]], [[Марцыян Міхал Агінскі|Марцыяна Міхала]] і 2 дачок. У шлюбе з Тэрэзай Войнай-Ясянецкай — сына [[Аляксандр Агінскі (староста ўсвяцкі)|Аляксандра]]. Сябар [[Віленскае праваслаўнае Святадухаўскае брацтва|Віленскага праваслаўнага Святадухаўскага брацтва]]{{sfn|ЭГБ|1993}}. У 1680 годзе перайшоў у [[каталіцтва]]. Быў фундатарам Віленскага касцёла кармелітаў босых, дзе і пахаваны. {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=203|артыкул=Агінскія|аўтар=[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]]}} * {{Крыніцы/ЭГБ|1|Агінскія|[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А. П.]]|33}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Агінскі Шыман Караль}} [[Катэгорыя:Агінскія|Шыман Караль]] [[Катэгорыя:Мечнікі вялікія літоўскія]] [[Катэгорыя:Ваяводы мсціслаўскія]] [[Катэгорыя:Падкаморыя віцебскія]] 713sqayhlo1f00lo4fkcwz3ribfo76k 0 74822 5202718 5006330 2026-09-20T13:12:04Z Siliyiw 169172 5202718 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Ленін (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = [[Аграгарадок]] |беларуская назва =Ленін |вобласць =Гомельская |раён =Жыткавіцкі |сельсавет2 =Ленінскі |вышыня цэнтра НП =131 |DST = ёсць |тэлефонны код =+375 2353 |паштовы індэкс = 247974 |OpenStreetMap = 243014744 }} '''Ле́нін'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Lienin}}, {{lang-ru|Ленин}}) — [[аграгарадок]] у [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Ленінскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)|Ленінскага сельсавета]]. Размешчана на правым беразе [[Случ (прыток Прыпяці)|Случы]], на 9-м кіламетры шашы [[Мікашэвічы]] — [[Салігорск]] ({{таблічка-by|Р|23}}), за кіламетраў пятнаццаць ад Мікашэвічаў. == Гісторыя == У прывілеі [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] князю [[Юрый Алелькавіч, 1531—1578|Юр’ю Алелькавічу]] ад [[1568]] г. на заснаванне мястэчка згадваецца яго назва — Ленін (упершыню ў пісьмовых крыніцах). Заснавальнік мястэчка, князь [[Слуцк]]і, удзельнік [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] [[Юрый Алелькавіч, 1531—1578|Юрый Алелькавіч]] пры атрыманні прывілея на разбудову мястэчка верагодна ўжо меў у спадчыне гэтыя землі са згаданым тапонімам. Яго бацька, таксама Юрый Алелькавіч, князь Слуцкі, удзельнік [[Аршанская бітва|Аршанскай бітвы]] [[1514]] года, быў жанаты з Аленай, народжанай [[Радзівіл]]. Магчыма менавіта для яе стары пан Алелькавіч зрабіў той легендарны падарунак — сядзібу з імем каханай князёўны Алены. У спісах населеных пунктаў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], якія складаліся Геаграфічным таварыствам пры Акадэміі навук, у Еўрапейскай частцы краіны лічыцца толькі адно пасяленне ў форме «Ленін» — мястэчка ў глыбіні [[Беларускае Палессе|Беларускага Палесся]]. Згодна з гістарычнымі даведкамі 5-га тома «Геаграфічнага слоўніка», выдадзенага ў Польшчы ў [[1884]], «Ленін — мястэчка з абшчынным кіраваннем. З першай чвэрці [[19 стагоддзе|XIX ст.]] стала ўласнасцю князёў [[Вітгенштэйны|Вітгенштэйнаў]]. Мястэчка мае 75 пасёлкаў-двароў, мост на Случы. Абшчына складаецца з 13 вясковых старастваў, 40 вёсак і налічвае 1729 сялян мужчынскага полу…» У адпаведнасці з [[Рыжскі мірны дагавор|Рыжскім дагаворам]] паміж [[СССР]] і [[Польшча]]й [[1921]] года Ленін да [[17 верасня]] [[1939]] года знаходзіўся пад уладай белага арла. Палякі мала надавалі яму ўвагі, таму што Ленін быў на самым краю крэсаў, неаднаразова спрабавалі перайменаваць яго. Ленін быў цэнтрам Ленінскай гміны — ніжэйшай адміністрацыйнай адзінкі — [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]. У савецкі час з [[1940]] па [[1950]] год цэнтр [[Ленінскі раён (Пінская вобласць)|Ленінскага раёна]] (з 1950 года да скасавання раёна ў 1960 годзе адміністрацыйным цэнтрам былі [[Мікашэвічы]]). Дашчэнту зруйнаваны, спалены нямецка-фашысцкімі захопнікамі, Ленін з мястэчка паступова пераўтварыўся ў звычайную вёску. Фашысты знішчылі амаль усё насельніцтва, усіх да аднаго з больш як 2000 яўрэяў, якія складалі большасць жыхароў. Гэта была самая страшная трагедыя, якую давялося перажыць мястэчку за ўсю гісторыю яго існавання. Мемарыял ахвярам [[Халакост]]а можна пабачыць пры ўваходзе на старажытныя іўдзейскія могілкі. Яны ўнікальныя і самі сабой. Старыя надмагіллі там — драўляныя. Сотні помнікаў, выразаных з тоўстага дрэва. Гэткіх драўляных яўрэйскіх надмагілляў, густа спярэшчаных тэкстамі і разбою, няма больш нідзе ў Беларусі. Пасля вызвалення Леніна тут не засталося ніводнай драўлянай хаты, згарэлыя цагляныя будынкі сяляне разбіралі на печы. 9 студзеня 1952 года статус Леніна панізілі з гарадскога пасёлка да вёскі, яго тэрыторыя ўвайшла ў склад Сцяблевіцкага сельсавета, які быў перайменаваны ў Ленінскі<ref>Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. Т. 2: (1944―1980 гг.). — 1987. — 281 с.</ref>. <gallery widths=150 heights=150 caption="Мястэчка на старых здымках" class="center"> Lenin, Słuč. Ленін, Случ (07.1928).jpg|Агульны выгляд мястэчка, 1928 г. Lenin, Sitnica, Baharodzickaja. Ленін, Сітніца, Багародзіцкая (1930-39).jpg|Царква, 1930-я гг. Lenin, Kaścieł. Ленін, Касьцёл (1920-39).jpg|Касцёл, да 1939 г. Lenin, Padlipja. Ленін, Падліп’я (1901-39).jpg|Вуліца Падліп’я ўвесну </gallery><gallery widths=150 heights=150 class="center"> Lenin, Vialikaja. Ленін, Вялікая (1901-39).jpg|Вуліца Вялікая ўвесну Staraja Leninskaja synagoga. Старая Ленінская сынагога (1901-39).jpg|Старая сінагога, 1906 г. Novaja Leninskaja synagoga. Новая Ленінская сынагога (1906-39).jpg|Новая сінагога Lenin, Słuč. Ленін, Случ (1901-39).jpg|Мост цераз раку Случ </gallery> === Назва === Ёсць легенда, якую нельга, аднак, лічыць даставернай: была быццам у мясцовага памешчыка дачка Лена, якая ўтапілася ў Случы, і засмучаны бацька ў гонар яе назваў пасяленне Леніна. У часы панавання палякаў назва паселішча была заменена на Саснковічы, генерал быў у іх, пагранічных войск, — Саснковіч, а то раней спрабавалі даць назву Згарэлае. У савецкія часы — гарадскі пасёлак, цэнтр раёна, а потым вёска Леніна, па другіх дакументах — Лінін, і зусім рэдка сустракалася сапраўдная назва Ленін. І нарэшце ў лютым [[1975]] года адбылася афіцыйная змена тапаніма — пасёлак зноў пачаў называцца Ленін, што адпавядала гістарычнай аб’ектыўнасці. == Насельніцтва == {| class="wikitable" |- ! Год !! Тып !! Чалавек !! Двароў |- | [[1886]] || || 204 || 22 |- | [[1908]] || мястэчка || 980<ref>68 жыхароў пражывалі ў маёнтку Ленін.</ref> || - |- | [[1909]] || || 1019<ref>63 жыхары пражывалі ў маёнтку Ленін.</ref> || 196 |- | [[1994]] || || 893 || 320 |- | 2017 || || 723 || |} == Славутасці == [[Файл:Ленін. Свята-Крыжаўзвіжанская капліца (02).jpg|thumb|Свята-Крыжаўзвіжанская капліца]] [[Файл:Ленін (Жыткавіцкі раён). Яўрэйскія могілкі (02).jpg|thumb|Яўрэйскія могілкі]] [[Файл:Ленін (Жыткавіцкі раён). Капліца.jpg|thumb|Капліца на могілках]] * На старых праваслаўных могілках, у сасновым бары, ацалеў цікавы помнік драўлянага дойлідства: [[Свята-Крыжаўзвіжанская капліца (Ленін)|Свята-Крыжаўзвіжанская капліца]] ў гонар скасавання прыгону ў [[1861]] годзе. Будынак спарахнеў амаль дашчэнту за паўтара стагоддзі, але яшчэ стаіць. * На вясковых могілках пахавана 1200 мірных жыхароў, расстраляных [[16 лютага]] [[1943]] года ў час карнай экспедыцыі. У [[1964]] годзе на магіле пастаўлена стэла: «16 лютага 1943 года фашысцкія варвары спалілі звыш 1200 мірных грамадзян г.п. Ленін». * Яўрэйскія могілкі. Адзіныя ў Беларусі яўрэйскія могілкі з захаванымі драўлянымі помнікамі. * Шараговая забудова * Праваслаўная капліца * Вытворчы корпус (?) * Царква Раства Багародзіцы (2000-я) === Страчаная спадчына === * Сінагога * Сядзіба Радзівілаў * Царква Нараджэння Божай Маці == Вуліцы == * 17-га верасня вуліца * Інтэрнацыянальная вуліца * Камсамольская вуліца * Ленінская вуліца * Лясная вуліца * Міра вуліца * Моладзевая вуліца * Першамайская вуліца * Рэвалюцыйная вуліца * Садовая вуліца * Савецкая вуліца == Выбітныя асобы == * [[Адам Сідаравіч Чопчыц]] — беларускі дзеяч самадзейнага мастацтва, хормайстар, педагог, заслужаны дзеяч культуры БССР (1963) * [[Рыгор Уладзіміравіч Бабчанок]] — беларускі паэт, дырэктар саўгаса, сябра Саюза пісьменнікаў Беларусі (2015), сябра Беларускага аграпрамысловага Саюза. * [[Валерый Міхайлавіч Капліч]] (нар. 1961) — беларускі энтамолаг, паразітолаг. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.radzima.org/pub/miesta.php?lang=by&miesta_id1=hozcleni Ленін] на [[Radzima.org]] * {{ГБ|https://globustut.by/lenin/index.htm}} {{Ленінскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)}} [[Катэгорыя:Ленінскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жыткавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Ленін (Жыткавіцкі раён)]] [[Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Уладзіміра Леніна]] [[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Новагародскага ваяводства]] 1x833l10xszg1jbgtrvs2odw12e4yo2 5202723 5202718 2026-09-20T13:24:11Z Siliyiw 169172 5202723 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Ленін (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = [[Аграгарадок]] |беларуская назва =Ленін |вобласць =Гомельская |раён =Жыткавіцкі |сельсавет2 =Ленінскі |вышыня цэнтра НП =131 |DST = ёсць |тэлефонны код =+375 2353 |паштовы індэкс = 247974 |OpenStreetMap = 243014744 }} '''Ле́нін'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Lienin}}, {{lang-ru|Ленин}}) — [[аграгарадок]] у [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Ленінскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)|Ленінскага сельсавета]]. Размешчана на правым беразе [[Случ (прыток Прыпяці)|Случы]], на 9-м кіламетры шашы [[Мікашэвічы]] — [[Салігорск]] ({{таблічка-by|Р|23}}), за кіламетраў пятнаццаць ад Мікашэвічаў. == Гісторыя == У прывілеі [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] князю [[Юрый Алелькавіч, 1531—1578|Юр’ю Алелькавічу]] ад [[1568]] г. на заснаванне мястэчка згадваецца яго назва — Ленін (упершыню ў пісьмовых крыніцах). Заснавальнік мястэчка, князь [[Слуцк]]і, удзельнік [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] [[Юрый Алелькавіч, 1531—1578|Юрый Алелькавіч]] пры атрыманні прывілея на разбудову мястэчка верагодна ўжо меў у спадчыне гэтыя землі са згаданым тапонімам. Яго бацька, таксама Юрый Алелькавіч, князь Слуцкі, удзельнік [[Аршанская бітва|Аршанскай бітвы]] [[1514]] года, быў жанаты з Аленай, народжанай [[Радзівіл]]. Магчыма менавіта для яе стары пан Алелькавіч зрабіў той легендарны падарунак — сядзібу з імем каханай князёўны Алены. У спісах населеных пунктаў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], якія складаліся Геаграфічным таварыствам пры Акадэміі навук, у Еўрапейскай частцы краіны лічыцца толькі адно пасяленне ў форме «Ленін» — мястэчка ў глыбіні [[Беларускае Палессе|Беларускага Палесся]]. Згодна з гістарычнымі даведкамі 5-га тома «Геаграфічнага слоўніка», выдадзенага ў Польшчы ў [[1884]], «Ленін — мястэчка з абшчынным кіраваннем. З першай чвэрці [[19 стагоддзе|XIX ст.]] стала ўласнасцю князёў [[Вітгенштэйны|Вітгенштэйнаў]]. Мястэчка мае 75 пасёлкаў-двароў, мост на Случы. Абшчына складаецца з 13 вясковых старастваў, 40 вёсак і налічвае 1729 сялян мужчынскага полу…» У адпаведнасці з [[Рыжскі мірны дагавор|Рыжскім дагаворам]] паміж [[СССР]] і [[Польшча]]й [[1921]] года Ленін да [[17 верасня]] [[1939]] года знаходзіўся пад уладай белага арла. Палякі мала надавалі яму ўвагі, таму што Ленін быў на самым краю крэсаў, неаднаразова спрабавалі перайменаваць яго. Ленін быў цэнтрам Ленінскай гміны — ніжэйшай адміністрацыйнай адзінкі — [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]. У савецкі час з [[1940]] па [[1950]] год цэнтр [[Ленінскі раён (Пінская вобласць)|Ленінскага раёна]] (з 1950 года да скасавання раёна ў 1960 годзе адміністрацыйным цэнтрам былі [[Мікашэвічы]]). Дашчэнту зруйнаваны, спалены нямецка-фашысцкімі захопнікамі, Ленін з мястэчка паступова пераўтварыўся ў звычайную вёску. Фашысты знішчылі амаль усё насельніцтва, усіх да аднаго з больш як 2000 яўрэяў, якія складалі большасць жыхароў. Гэта была самая страшная трагедыя, якую давялося перажыць мястэчку за ўсю гісторыю яго існавання. Мемарыял ахвярам [[Халакост]]а можна пабачыць пры ўваходзе на старажытныя іўдзейскія могілкі. Яны ўнікальныя і самі сабой. Старыя надмагіллі там — драўляныя. Сотні помнікаў, выразаных з тоўстага дрэва. Гэткіх драўляных яўрэйскіх надмагілляў, густа спярэшчаных тэкстамі і разбою, няма больш нідзе ў Беларусі. Пасля вызвалення Леніна тут не засталося ніводнай драўлянай хаты, згарэлыя цагляныя будынкі сяляне разбіралі на печы. 9 студзеня 1952 года статус Леніна панізілі з гарадскога пасёлка да вёскі, яго тэрыторыя ўвайшла ў склад Сцяблевіцкага сельсавета, які быў перайменаваны ў Ленінскі<ref>Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. Т. 2: (1944―1980 гг.). — 1987. — 281 с.</ref>. <gallery widths=150 heights=150 caption="Мястэчка на старых здымках" class="center"> Lenin, Słuč. Ленін, Случ (07.1928).jpg|Агульны выгляд мястэчка, 1928 г. Lenin, Sitnica, Baharodzickaja. Ленін, Сітніца, Багародзіцкая (1930-39).jpg|Царква, 1930-я гг. Lenin, Kaścieł. Ленін, Касьцёл (1920-39).jpg|Касцёл, да 1939 г. Lenin, Padlipja. Ленін, Падліп’я (1901-39).jpg|Вуліца Падліп’я ўвесну </gallery><gallery widths=150 heights=150 class="center"> Lenin, Vialikaja. Ленін, Вялікая (1901-39).jpg|Вуліца Вялікая ўвесну Staraja Leninskaja synagoga. Старая Ленінская сынагога (1901-39).jpg|Старая сінагога, 1906 г. Novaja Leninskaja synagoga. Новая Ленінская сынагога (1906-39).jpg|Новая сінагога Lenin, Słuč. Ленін, Случ (1901-39).jpg|Мост цераз раку Случ </gallery> === Назва === Ёсць легенда, якую нельга, аднак, лічыць даставернай: была быццам у мясцовага памешчыка дачка Лена, якая ўтапілася ў Случы, і засмучаны бацька ў гонар яе назваў пасяленне ''Леніна'' (пісьмовыя крыніцы называюць у XVII ст.)<ref name=":1">[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref>. У часы панавання палякаў назва паселішча была заменена на Саснковічы, генерал быў у іх, пагранічных войск, — Саснковіч, а то раней спрабавалі даць назву Згарэлае. У савецкія часы — гарадскі пасёлак, цэнтр раёна, а потым вёска Леніна — цэнтр [[Ленінскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)|Ленінскага сельсавета]] Жыткавіцкага раёна і саўгаса «Ленінскі»<ref name=":1" />, па другіх дакументах — Лінін, і зусім рэдка сустракалася сапраўдная назва Ленін. І нарэшце ў лютым [[1975]] года адбылася афіцыйная змена тапаніма — пасёлак зноў пачаў называцца Ленін, што адпавядала гістарычнай аб’ектыўнасці. == Насельніцтва == {| class="wikitable" |- ! Год !! Тып !! Чалавек !! Двароў |- | [[1886]] || || 204 || 22 |- | [[1908]] || мястэчка || 980<ref>68 жыхароў пражывалі ў маёнтку Ленін.</ref> || - |- | [[1909]] || || 1019<ref>63 жыхары пражывалі ў маёнтку Ленін.</ref> || 196 |- | [[1994]] || || 893 || 320 |- | 2017 || || 723 || |} == Славутасці == [[Файл:Ленін. Свята-Крыжаўзвіжанская капліца (02).jpg|thumb|Свята-Крыжаўзвіжанская капліца]] [[Файл:Ленін (Жыткавіцкі раён). Яўрэйскія могілкі (02).jpg|thumb|Яўрэйскія могілкі]] [[Файл:Ленін (Жыткавіцкі раён). Капліца.jpg|thumb|Капліца на могілках]] * На старых праваслаўных могілках, у сасновым бары, ацалеў цікавы помнік драўлянага дойлідства: [[Свята-Крыжаўзвіжанская капліца (Ленін)|Свята-Крыжаўзвіжанская капліца]] ў гонар скасавання прыгону ў [[1861]] годзе. Будынак спарахнеў амаль дашчэнту за паўтара стагоддзі, але яшчэ стаіць. * На вясковых могілках пахавана 1200 мірных жыхароў, расстраляных [[16 лютага]] [[1943]] года ў час карнай экспедыцыі. У [[1964]] годзе на магіле пастаўлена стэла: «16 лютага 1943 года фашысцкія варвары спалілі звыш 1200 мірных грамадзян г.п. Ленін». * Яўрэйскія могілкі. Адзіныя ў Беларусі яўрэйскія могілкі з захаванымі драўлянымі помнікамі. * Шараговая забудова * Праваслаўная капліца * Вытворчы корпус (?) * Царква Раства Багародзіцы (2000-я) === Страчаная спадчына === * Сінагога * Сядзіба Радзівілаў * Царква Нараджэння Божай Маці == Вуліцы == * 17-га верасня вуліца * Інтэрнацыянальная вуліца * Камсамольская вуліца * Ленінская вуліца * Лясная вуліца * Міра вуліца * Моладзевая вуліца * Першамайская вуліца * Рэвалюцыйная вуліца * Садовая вуліца * Савецкая вуліца == Выбітныя асобы == * [[Адам Сідаравіч Чопчыц]] — беларускі дзеяч самадзейнага мастацтва, хормайстар, педагог, заслужаны дзеяч культуры БССР (1963) * [[Рыгор Уладзіміравіч Бабчанок]] — беларускі паэт, дырэктар саўгаса, сябра Саюза пісьменнікаў Беларусі (2015), сябра Беларускага аграпрамысловага Саюза. * [[Валерый Міхайлавіч Капліч]] (нар. 1961) — беларускі энтамолаг, паразітолаг. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.radzima.org/pub/miesta.php?lang=by&miesta_id1=hozcleni Ленін] на [[Radzima.org]] * {{ГБ|https://globustut.by/lenin/index.htm}} {{Ленінскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)}} [[Катэгорыя:Ленінскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жыткавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Ленін (Жыткавіцкі раён)]] [[Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Уладзіміра Леніна]] [[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Новагародскага ваяводства]] seleh7t8qmz0z8s0cx0n86cfc16oq76 5202724 5202723 2026-09-20T13:24:34Z Siliyiw 169172 5202724 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Ленін (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = [[Аграгарадок]] |беларуская назва =Ленін |вобласць =Гомельская |раён =Жыткавіцкі |сельсавет2 =Ленінскі |вышыня цэнтра НП =131 |DST = ёсць |тэлефонны код =+375 2353 |паштовы індэкс = 247974 |OpenStreetMap = 243014744 }} '''Ле́нін'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Lienin}}, {{lang-ru|Ленин}}) — [[аграгарадок]] у [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Ленінскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)|Ленінскага сельсавета]]. Размешчана на правым беразе [[Случ (прыток Прыпяці)|Случы]], на 9-м кіламетры шашы [[Мікашэвічы]] — [[Салігорск]] ({{таблічка-by|Р|23}}), за кіламетраў пятнаццаць ад Мікашэвічаў. == Гісторыя == У прывілеі [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] князю [[Юрый Алелькавіч, 1531—1578|Юр’ю Алелькавічу]] ад [[1568]] г. на заснаванне мястэчка згадваецца яго назва — Ленін (упершыню ў пісьмовых крыніцах). Заснавальнік мястэчка, князь [[Слуцк]]і, удзельнік [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] [[Юрый Алелькавіч, 1531—1578|Юрый Алелькавіч]] пры атрыманні прывілея на разбудову мястэчка верагодна ўжо меў у спадчыне гэтыя землі са згаданым тапонімам. Яго бацька, таксама Юрый Алелькавіч, князь Слуцкі, удзельнік [[Аршанская бітва|Аршанскай бітвы]] [[1514]] года, быў жанаты з Аленай, народжанай [[Радзівіл]]. Магчыма менавіта для яе стары пан Алелькавіч зрабіў той легендарны падарунак — сядзібу з імем каханай князёўны Алены. У спісах населеных пунктаў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], якія складаліся Геаграфічным таварыствам пры Акадэміі навук, у Еўрапейскай частцы краіны лічыцца толькі адно пасяленне ў форме «Ленін» — мястэчка ў глыбіні [[Беларускае Палессе|Беларускага Палесся]]. Згодна з гістарычнымі даведкамі 5-га тома «Геаграфічнага слоўніка», выдадзенага ў Польшчы ў [[1884]], «Ленін — мястэчка з абшчынным кіраваннем. З першай чвэрці [[19 стагоддзе|XIX ст.]] стала ўласнасцю князёў [[Вітгенштэйны|Вітгенштэйнаў]]. Мястэчка мае 75 пасёлкаў-двароў, мост на Случы. Абшчына складаецца з 13 вясковых старастваў, 40 вёсак і налічвае 1729 сялян мужчынскага полу…» У адпаведнасці з [[Рыжскі мірны дагавор|Рыжскім дагаворам]] паміж [[СССР]] і [[Польшча]]й [[1921]] года Ленін да [[17 верасня]] [[1939]] года знаходзіўся пад уладай белага арла. Палякі мала надавалі яму ўвагі, таму што Ленін быў на самым краю крэсаў, неаднаразова спрабавалі перайменаваць яго. Ленін быў цэнтрам Ленінскай гміны — ніжэйшай адміністрацыйнай адзінкі — [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]. У савецкі час з [[1940]] па [[1950]] год цэнтр [[Ленінскі раён (Пінская вобласць)|Ленінскага раёна]] (з 1950 года да скасавання раёна ў 1960 годзе адміністрацыйным цэнтрам былі [[Мікашэвічы]]). Дашчэнту зруйнаваны, спалены нямецка-фашысцкімі захопнікамі, Ленін з мястэчка паступова пераўтварыўся ў звычайную вёску. Фашысты знішчылі амаль усё насельніцтва, усіх да аднаго з больш як 2000 яўрэяў, якія складалі большасць жыхароў. Гэта была самая страшная трагедыя, якую давялося перажыць мястэчку за ўсю гісторыю яго існавання. Мемарыял ахвярам [[Халакост]]а можна пабачыць пры ўваходзе на старажытныя іўдзейскія могілкі. Яны ўнікальныя і самі сабой. Старыя надмагіллі там — драўляныя. Сотні помнікаў, выразаных з тоўстага дрэва. Гэткіх драўляных яўрэйскіх надмагілляў, густа спярэшчаных тэкстамі і разбою, няма больш нідзе ў Беларусі. Пасля вызвалення Леніна тут не засталося ніводнай драўлянай хаты, згарэлыя цагляныя будынкі сяляне разбіралі на печы. 9 студзеня 1952 года статус Леніна панізілі з гарадскога пасёлка да вёскі, яго тэрыторыя ўвайшла ў склад Сцяблевіцкага сельсавета, які быў перайменаваны ў Ленінскі<ref>Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. Т. 2: (1944―1980 гг.). — 1987. — 281 с.</ref>. <gallery widths=150 heights=150 caption="Мястэчка на старых здымках" class="center"> Lenin, Słuč. Ленін, Случ (07.1928).jpg|Агульны выгляд мястэчка, 1928 г. Lenin, Sitnica, Baharodzickaja. Ленін, Сітніца, Багародзіцкая (1930-39).jpg|Царква, 1930-я гг. Lenin, Kaścieł. Ленін, Касьцёл (1920-39).jpg|Касцёл, да 1939 г. Lenin, Padlipja. Ленін, Падліп’я (1901-39).jpg|Вуліца Падліп’я ўвесну </gallery><gallery widths=150 heights=150 class="center"> Lenin, Vialikaja. Ленін, Вялікая (1901-39).jpg|Вуліца Вялікая ўвесну Staraja Leninskaja synagoga. Старая Ленінская сынагога (1901-39).jpg|Старая сінагога, 1906 г. Novaja Leninskaja synagoga. Новая Ленінская сынагога (1906-39).jpg|Новая сінагога Lenin, Słuč. Ленін, Случ (1901-39).jpg|Мост цераз раку Случ </gallery> === Назва === Ёсць легенда, якую нельга, аднак, лічыць даставернай: была быццам у мясцовага памешчыка дачка Лена, якая ўтапілася ў Случы, і засмучаны бацька ў гонар яе назваў пасяленне ''Леніна'' (пісьмовыя крыніцы называюць у XVII ст.)<ref name=":1">[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref>. У часы панавання палякаў назва паселішча была заменена на Саснковічы, генерал быў у іх, пагранічных войск, — Саснковіч, а то раней спрабавалі даць назву Згарэлае. У савецкія часы — гарадскі пасёлак, цэнтр раёна, а потым ''вёска Леніна'' — цэнтр [[Ленінскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)|Ленінскага сельсавета]] Жыткавіцкага раёна і саўгаса «Ленінскі»<ref name=":1" />, па другіх дакументах — Лінін, і зусім рэдка сустракалася сапраўдная назва Ленін. І нарэшце ў лютым [[1975]] года адбылася афіцыйная змена тапаніма — пасёлак зноў пачаў называцца Ленін, што адпавядала гістарычнай аб’ектыўнасці. == Насельніцтва == {| class="wikitable" |- ! Год !! Тып !! Чалавек !! Двароў |- | [[1886]] || || 204 || 22 |- | [[1908]] || мястэчка || 980<ref>68 жыхароў пражывалі ў маёнтку Ленін.</ref> || - |- | [[1909]] || || 1019<ref>63 жыхары пражывалі ў маёнтку Ленін.</ref> || 196 |- | [[1994]] || || 893 || 320 |- | 2017 || || 723 || |} == Славутасці == [[Файл:Ленін. Свята-Крыжаўзвіжанская капліца (02).jpg|thumb|Свята-Крыжаўзвіжанская капліца]] [[Файл:Ленін (Жыткавіцкі раён). Яўрэйскія могілкі (02).jpg|thumb|Яўрэйскія могілкі]] [[Файл:Ленін (Жыткавіцкі раён). Капліца.jpg|thumb|Капліца на могілках]] * На старых праваслаўных могілках, у сасновым бары, ацалеў цікавы помнік драўлянага дойлідства: [[Свята-Крыжаўзвіжанская капліца (Ленін)|Свята-Крыжаўзвіжанская капліца]] ў гонар скасавання прыгону ў [[1861]] годзе. Будынак спарахнеў амаль дашчэнту за паўтара стагоддзі, але яшчэ стаіць. * На вясковых могілках пахавана 1200 мірных жыхароў, расстраляных [[16 лютага]] [[1943]] года ў час карнай экспедыцыі. У [[1964]] годзе на магіле пастаўлена стэла: «16 лютага 1943 года фашысцкія варвары спалілі звыш 1200 мірных грамадзян г.п. Ленін». * Яўрэйскія могілкі. Адзіныя ў Беларусі яўрэйскія могілкі з захаванымі драўлянымі помнікамі. * Шараговая забудова * Праваслаўная капліца * Вытворчы корпус (?) * Царква Раства Багародзіцы (2000-я) === Страчаная спадчына === * Сінагога * Сядзіба Радзівілаў * Царква Нараджэння Божай Маці == Вуліцы == * 17-га верасня вуліца * Інтэрнацыянальная вуліца * Камсамольская вуліца * Ленінская вуліца * Лясная вуліца * Міра вуліца * Моладзевая вуліца * Першамайская вуліца * Рэвалюцыйная вуліца * Садовая вуліца * Савецкая вуліца == Выбітныя асобы == * [[Адам Сідаравіч Чопчыц]] — беларускі дзеяч самадзейнага мастацтва, хормайстар, педагог, заслужаны дзеяч культуры БССР (1963) * [[Рыгор Уладзіміравіч Бабчанок]] — беларускі паэт, дырэктар саўгаса, сябра Саюза пісьменнікаў Беларусі (2015), сябра Беларускага аграпрамысловага Саюза. * [[Валерый Міхайлавіч Капліч]] (нар. 1961) — беларускі энтамолаг, паразітолаг. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.radzima.org/pub/miesta.php?lang=by&miesta_id1=hozcleni Ленін] на [[Radzima.org]] * {{ГБ|https://globustut.by/lenin/index.htm}} {{Ленінскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)}} [[Катэгорыя:Ленінскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жыткавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Ленін (Жыткавіцкі раён)]] [[Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Уладзіміра Леніна]] [[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Новагародскага ваяводства]] bsde0tgjhvrnoeezfz774mt1hhgoaqg 5202774 5202724 2026-09-20T15:44:41Z M.L.Bot 261 троху стылю, парадку і ўдакладненняў 5202774 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Ленін (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = [[Аграгарадок]] |беларуская назва =Ленін |вобласць =Гомельская |раён =Жыткавіцкі |сельсавет2 =Ленінскі |вышыня цэнтра НП =131 |DST = ёсць |тэлефонны код =+375 2353 |паштовы індэкс = 247974 |OpenStreetMap = 243014744 }} '''Ле́нін'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Lienin}}, {{lang-ru|Ленин}}) — [[аграгарадок]] у [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Ленінскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)|Ленінскага сельсавета]]. Размешчана на правым беразе [[Случ (прыток Прыпяці)|Случы]], на 9-м кіламетры шашы [[Мікашэвічы]] — [[Салігорск]] ({{таблічка-by|Р|23}}), за кіламетраў пятнаццаць ад Мікашэвічаў. == Гісторыя == У прывілеі караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] слуцкаму князю [[Юрый Алелькавіч (1531—1578)|Юрыю Алелькавічу]], удзельніку [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]], ад 1568 года на заснаванне мястэчка яго назва даецца як '''Ленін''', гэта першая гістарычная згадка паселішча. Князь слуцкі Юрый Алелькавіч пры атрыманні прывілея на разбудову мястэчка ўжо меў у спадчыне гэтае паселішча. Яго бацька, таксама князь слуцкі [[Юрый Сямёнавіч Алелькавіч|Юрый Алелькавіч]], удзельнік [[Аршанская бітва|Аршанскай бітвы]] 1514 года, быў жанаты з Аленай, народжанай [[Радзівіл]]. Магчыма менавіта для яе стары князь Алелькавіч зрабіў той легендарны падарунак — сядзібу з яе імем. У спісах населеных пунктаў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], якія складаліся Геаграфічным таварыствам пры Акадэміі навук, у Еўрапейскай частцы краіны лічыцца толькі адно пасяленне ў форме «Ленін» — мястэчка ў глыбіні [[Беларускае Палессе|Беларускага Палесся]]. Згодна з гістарычнымі даведкамі 5-га тома «Геаграфічнага слоўніка», выдадзенага ў Польшчы ў 1884, «Ленін — мястэчка з абшчынным кіраваннем. З першай чвэрці XIX ст. стала ўласнасцю князёў [[Вітгенштэйны|Вітгенштэйнаў]]. Мястэчка мае 75 пасёлкаў-двароў, мост на Случы. Абшчына складаецца з 13 вясковых старастваў, 40 вёсак і налічвае 1729 сялян мужчынскага полу…» У адпаведнасці з [[Рыжскі мірны дагавор|Рыжскім дагаворам]] паміж [[СССР]] і [[Польшча]]й 1921 года Ленін да 17 верасня 1939 года быў пад уладай Польшчы. Мястэчка было на самым усходнім ускрайку польскай дзяржавы, не раз былі спробы перайменаваць яго. Ленін быў цэнтрам Ленінскай гміны — ніжэйшай адміністрацыйнай адзінкі — [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]. У 1940-1950 гадах -- цэнтр [[Ленінскі раён (Пінская вобласць)|Ленінскага раёна]] (з 1950 года да скасавання раёна ў 1960 годзе адміністрацыйным цэнтрам былі [[Мікашэвічы]]). Цалкам разбураны і спалены нацыстамі, загінулі амаль усё жыхары -- больш як 2000 яўрэяў, якія складалі большасць. Мемарыял ахвярам [[Халакост]]а стаіць пры ўваходзе на старажытныя іўдзейскія могілкі. Могілкі ўнікальныя і самі сабой, старыя надмагіллі там драўляныя, сотні помнікаў, выразаных з тоўстага дрэва. Такіх драўляных яўрэйскіх надмагілляў, густа спярэшчаных тэкстамі і разьбою, няма болей ў Беларусі. Пасля вызвалення Леніна тут не было ніводнай хаты, згарэлыя цагляныя будынкі сяляне разбіралі на печы. 9 студзеня 1952 года статус Леніна панізілі з гарадскога пасёлка да вёскі, яго тэрыторыя ўвайшла ў склад Сцяблевіцкага сельсавета, які быў перайменаваны ў Ленінскі<ref>Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. Т. 2: (1944―1980 гг.). — 1987. — 281 с.</ref>. <gallery widths=150 heights=150 caption="Мястэчка на старых здымках" class="center"> Lenin, Słuč. Ленін, Случ (07.1928).jpg|Агульны выгляд мястэчка, 1928 г. Lenin, Sitnica, Baharodzickaja. Ленін, Сітніца, Багародзіцкая (1930-39).jpg|Царква, 1930-я гг. Lenin, Kaścieł. Ленін, Касьцёл (1920-39).jpg|Касцёл, да 1939 г. Lenin, Padlipja. Ленін, Падліп’я (1901-39).jpg|Вуліца Падліп’я ўвесну </gallery><gallery widths=150 heights=150 class="center"> Lenin, Vialikaja. Ленін, Вялікая (1901-39).jpg|Вуліца Вялікая ўвесну Staraja Leninskaja synagoga. Старая Ленінская сынагога (1901-39).jpg|Старая сінагога, 1906 г. Novaja Leninskaja synagoga. Новая Ленінская сынагога (1906-39).jpg|Новая сінагога Lenin, Słuč. Ленін, Случ (1901-39).jpg|Мост цераз раку Случ </gallery> === Назва === Ёсць легенда, якую нельга лічыць верагоднай, быццам у мясцовага памешчыка была дачка Лена, якая ўтапілася ў Случы, і засмучаны бацька ў яе памяць назваў паселішча ''Леніна''.<ref name=":1">[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref> Першая ж гістарычная згадка назвы Ленін -- 1568 год. У часы Польскай Рэспублікі (1921-1939) паселішча перайменавалі на Саснковічы, быццам, у гонар генерала [[Казімеж Саснкоўскі|Казімежа Саснкоўскага]], ініцыятара фарміравання [[Корпус аховы памежжа|Корпусу аховы памежжа]], перад гэтым спрабавалі даць назву Згарэлае. У савецкія часы — гарадскі пасёлак, цэнтр раёна, а потым ''вёска Леніна'' — цэнтр [[Ленінскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)|Ленінскага сельсавета]] Жыткавіцкага раёна і саўгаса «Ленінскі»<ref name=":1" />, па другіх дакументах — Лінін, і зусім рэдка сустракалася сапраўдная назва Ленін. Урэшце, у лютым 1975 года назву афіцыйна змянілі — пасёлак зноў пачалі называць Ленін, яго гістарычным імем. == Насельніцтва == {| class="wikitable" |- ! Год !! Тып !! Чалавек !! Двароў |- | [[1886]] || || 204 || 22 |- | [[1908]] || мястэчка || 980<ref>68 жыхароў пражывалі ў маёнтку Ленін.</ref> || - |- | [[1909]] || || 1019<ref>63 жыхары пражывалі ў маёнтку Ленін.</ref> || 196 |- | [[1994]] || || 893 || 320 |- | 2017 || || 723 || |} == Славутасці == [[Файл:Ленін. Свята-Крыжаўзвіжанская капліца (02).jpg|thumb|Свята-Крыжаўзвіжанская капліца]] [[Файл:Ленін (Жыткавіцкі раён). Яўрэйскія могілкі (02).jpg|thumb|Яўрэйскія могілкі]] [[Файл:Ленін (Жыткавіцкі раён). Капліца.jpg|thumb|Капліца на могілках]] * На старых праваслаўных могілках, у сасновым бары, ацалеў цікавы помнік драўлянага дойлідства: [[Свята-Крыжаўзвіжанская капліца (Ленін)|Свята-Крыжаўзвіжанская капліца]] ў гонар скасавання прыгону ў 1861 годзе. Будынак спарахнеў амаль дашчэнту за паўтара стагоддзі, але яшчэ стаіць. * На вясковых могілках пахавана 1200 мірных жыхароў, расстраляных 16 лютага 1943 года ў час карнай аперацыі. У 1964 годзе на магіле пастаўлена стэла: «16 лютага 1943 года фашысцкія варвары спалілі звыш 1200 мірных грамадзян г.п. Ленін». * Яўрэйскія могілкі. Адзіныя ў Беларусі яўрэйскія могілкі з захаванымі драўлянымі помнікамі. * Шараговая забудова * Праваслаўная капліца * Вытворчы корпус (?) * Царква Раства Багародзіцы (2000-я) === Страчаная спадчына === * Сінагога * Сядзіба Радзівілаў * Царква Нараджэння Божай Маці == Вуліцы == * 17-га верасня вуліца * Інтэрнацыянальная вуліца * Камсамольская вуліца * Ленінская вуліца * Лясная вуліца * Міра вуліца * Моладзевая вуліца * Першамайская вуліца * Рэвалюцыйная вуліца * Садовая вуліца * Савецкая вуліца == Выбітныя асобы == * [[Адам Сідаравіч Чопчыц]] — беларускі дзеяч самадзейнага мастацтва, хормайстар, педагог, заслужаны дзеяч культуры БССР (1963) * [[Рыгор Уладзіміравіч Бабчанок]] — беларускі паэт, дырэктар саўгаса, сябра Саюза пісьменнікаў Беларусі (2015), сябра Беларускага аграпрамысловага Саюза. * [[Валерый Міхайлавіч Капліч]] (нар. 1961) — беларускі энтамолаг, паразітолаг. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.radzima.org/pub/miesta.php?lang=by&miesta_id1=hozcleni Ленін] на [[Radzima.org]] * {{ГБ|https://globustut.by/lenin/index.htm}} {{Ленінскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)}} [[Катэгорыя:Ленінскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жыткавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Ленін (Жыткавіцкі раён)| ]] [[Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Уладзіміра Леніна]] [[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Новагародскага ваяводства]] qumbpbou9tdowmiduxims35hclszl5j 5202782 5202774 2026-09-20T15:51:40Z M.L.Bot 261 /* Назва */ 5202782 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Ленін (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = [[Аграгарадок]] |беларуская назва =Ленін |вобласць =Гомельская |раён =Жыткавіцкі |сельсавет2 =Ленінскі |вышыня цэнтра НП =131 |DST = ёсць |тэлефонны код =+375 2353 |паштовы індэкс = 247974 |OpenStreetMap = 243014744 }} '''Ле́нін'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Lienin}}, {{lang-ru|Ленин}}) — [[аграгарадок]] у [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Ленінскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)|Ленінскага сельсавета]]. Размешчана на правым беразе [[Случ (прыток Прыпяці)|Случы]], на 9-м кіламетры шашы [[Мікашэвічы]] — [[Салігорск]] ({{таблічка-by|Р|23}}), за кіламетраў пятнаццаць ад Мікашэвічаў. == Гісторыя == У прывілеі караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] слуцкаму князю [[Юрый Алелькавіч (1531—1578)|Юрыю Алелькавічу]], удзельніку [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]], ад 1568 года на заснаванне мястэчка яго назва даецца як '''Ленін''', гэта першая гістарычная згадка паселішча. Князь слуцкі Юрый Алелькавіч пры атрыманні прывілея на разбудову мястэчка ўжо меў у спадчыне гэтае паселішча. Яго бацька, таксама князь слуцкі [[Юрый Сямёнавіч Алелькавіч|Юрый Алелькавіч]], удзельнік [[Аршанская бітва|Аршанскай бітвы]] 1514 года, быў жанаты з Аленай, народжанай [[Радзівіл]]. Магчыма менавіта для яе стары князь Алелькавіч зрабіў той легендарны падарунак — сядзібу з яе імем. У спісах населеных пунктаў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], якія складаліся Геаграфічным таварыствам пры Акадэміі навук, у Еўрапейскай частцы краіны лічыцца толькі адно пасяленне ў форме «Ленін» — мястэчка ў глыбіні [[Беларускае Палессе|Беларускага Палесся]]. Згодна з гістарычнымі даведкамі 5-га тома «Геаграфічнага слоўніка», выдадзенага ў Польшчы ў 1884, «Ленін — мястэчка з абшчынным кіраваннем. З першай чвэрці XIX ст. стала ўласнасцю князёў [[Вітгенштэйны|Вітгенштэйнаў]]. Мястэчка мае 75 пасёлкаў-двароў, мост на Случы. Абшчына складаецца з 13 вясковых старастваў, 40 вёсак і налічвае 1729 сялян мужчынскага полу…» У адпаведнасці з [[Рыжскі мірны дагавор|Рыжскім дагаворам]] паміж [[СССР]] і [[Польшча]]й 1921 года Ленін да 17 верасня 1939 года быў пад уладай Польшчы. Мястэчка было на самым усходнім ускрайку польскай дзяржавы, не раз былі спробы перайменаваць яго. Ленін быў цэнтрам Ленінскай гміны — ніжэйшай адміністрацыйнай адзінкі — [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]. У 1940-1950 гадах -- цэнтр [[Ленінскі раён (Пінская вобласць)|Ленінскага раёна]] (з 1950 года да скасавання раёна ў 1960 годзе адміністрацыйным цэнтрам былі [[Мікашэвічы]]). Цалкам разбураны і спалены нацыстамі, загінулі амаль усё жыхары -- больш як 2000 яўрэяў, якія складалі большасць. Мемарыял ахвярам [[Халакост]]а стаіць пры ўваходзе на старажытныя іўдзейскія могілкі. Могілкі ўнікальныя і самі сабой, старыя надмагіллі там драўляныя, сотні помнікаў, выразаных з тоўстага дрэва. Такіх драўляных яўрэйскіх надмагілляў, густа спярэшчаных тэкстамі і разьбою, няма болей ў Беларусі. Пасля вызвалення Леніна тут не было ніводнай хаты, згарэлыя цагляныя будынкі сяляне разбіралі на печы. 9 студзеня 1952 года статус Леніна панізілі з гарадскога пасёлка да вёскі, яго тэрыторыя ўвайшла ў склад Сцяблевіцкага сельсавета, які быў перайменаваны ў Ленінскі<ref>Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. Т. 2: (1944―1980 гг.). — 1987. — 281 с.</ref>. <gallery widths=150 heights=150 caption="Мястэчка на старых здымках" class="center"> Lenin, Słuč. Ленін, Случ (07.1928).jpg|Агульны выгляд мястэчка, 1928 г. Lenin, Sitnica, Baharodzickaja. Ленін, Сітніца, Багародзіцкая (1930-39).jpg|Царква, 1930-я гг. Lenin, Kaścieł. Ленін, Касьцёл (1920-39).jpg|Касцёл, да 1939 г. Lenin, Padlipja. Ленін, Падліп’я (1901-39).jpg|Вуліца Падліп’я ўвесну </gallery><gallery widths=150 heights=150 class="center"> Lenin, Vialikaja. Ленін, Вялікая (1901-39).jpg|Вуліца Вялікая ўвесну Staraja Leninskaja synagoga. Старая Ленінская сынагога (1901-39).jpg|Старая сінагога, 1906 г. Novaja Leninskaja synagoga. Новая Ленінская сынагога (1906-39).jpg|Новая сінагога Lenin, Słuč. Ленін, Случ (1901-39).jpg|Мост цераз раку Случ </gallery> === Назва === Ёсць легенда, якую нельга лічыць верагоднай, быццам у мясцовага памешчыка была дачка Лена, якая ўтапілася ў Случы, і засмучаны бацька ў яе памяць назваў паселішча ''Леніна''.<ref name=":1">[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref> Першая ж гістарычная згадка назвы Ленін -- 1568 год. У часы Польскай Рэспублікі (1921-1939) паселішча перайменавалі на Саснковічы, у гонар генерала [[Казімеж Саснкоўскі|Казімежа Саснкоўскага]], міністра ваенных спраў (1920-1924), аднаго са стваральнікаў [[Корпус аховы памежжа|Корпусу аховы памежжа]], перад гэтым спрабавалі даць назву Згарэлае. У савецкія часы — гарадскі пасёлак, цэнтр раёна, а потым ''вёска Леніна'' — цэнтр [[Ленінскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)|Ленінскага сельсавета]] Жыткавіцкага раёна і саўгаса «Ленінскі»<ref name=":1" />, па другіх дакументах — Лінін, і зусім рэдка сустракалася сапраўдная назва Ленін. Урэшце, у лютым 1975 года назву афіцыйна змянілі — пасёлак зноў пачалі называць Ленін, яго гістарычным імем. == Насельніцтва == {| class="wikitable" |- ! Год !! Тып !! Чалавек !! Двароў |- | [[1886]] || || 204 || 22 |- | [[1908]] || мястэчка || 980<ref>68 жыхароў пражывалі ў маёнтку Ленін.</ref> || - |- | [[1909]] || || 1019<ref>63 жыхары пражывалі ў маёнтку Ленін.</ref> || 196 |- | [[1994]] || || 893 || 320 |- | 2017 || || 723 || |} == Славутасці == [[Файл:Ленін. Свята-Крыжаўзвіжанская капліца (02).jpg|thumb|Свята-Крыжаўзвіжанская капліца]] [[Файл:Ленін (Жыткавіцкі раён). Яўрэйскія могілкі (02).jpg|thumb|Яўрэйскія могілкі]] [[Файл:Ленін (Жыткавіцкі раён). Капліца.jpg|thumb|Капліца на могілках]] * На старых праваслаўных могілках, у сасновым бары, ацалеў цікавы помнік драўлянага дойлідства: [[Свята-Крыжаўзвіжанская капліца (Ленін)|Свята-Крыжаўзвіжанская капліца]] ў гонар скасавання прыгону ў 1861 годзе. Будынак спарахнеў амаль дашчэнту за паўтара стагоддзі, але яшчэ стаіць. * На вясковых могілках пахавана 1200 мірных жыхароў, расстраляных 16 лютага 1943 года ў час карнай аперацыі. У 1964 годзе на магіле пастаўлена стэла: «16 лютага 1943 года фашысцкія варвары спалілі звыш 1200 мірных грамадзян г.п. Ленін». * Яўрэйскія могілкі. Адзіныя ў Беларусі яўрэйскія могілкі з захаванымі драўлянымі помнікамі. * Шараговая забудова * Праваслаўная капліца * Вытворчы корпус (?) * Царква Раства Багародзіцы (2000-я) === Страчаная спадчына === * Сінагога * Сядзіба Радзівілаў * Царква Нараджэння Божай Маці == Вуліцы == * 17-га верасня вуліца * Інтэрнацыянальная вуліца * Камсамольская вуліца * Ленінская вуліца * Лясная вуліца * Міра вуліца * Моладзевая вуліца * Першамайская вуліца * Рэвалюцыйная вуліца * Садовая вуліца * Савецкая вуліца == Выбітныя асобы == * [[Адам Сідаравіч Чопчыц]] — беларускі дзеяч самадзейнага мастацтва, хормайстар, педагог, заслужаны дзеяч культуры БССР (1963) * [[Рыгор Уладзіміравіч Бабчанок]] — беларускі паэт, дырэктар саўгаса, сябра Саюза пісьменнікаў Беларусі (2015), сябра Беларускага аграпрамысловага Саюза. * [[Валерый Міхайлавіч Капліч]] (нар. 1961) — беларускі энтамолаг, паразітолаг. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.radzima.org/pub/miesta.php?lang=by&miesta_id1=hozcleni Ленін] на [[Radzima.org]] * {{ГБ|https://globustut.by/lenin/index.htm}} {{Ленінскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)}} [[Катэгорыя:Ленінскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жыткавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Ленін (Жыткавіцкі раён)| ]] [[Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Уладзіміра Леніна]] [[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Новагародскага ваяводства]] fsq8wcwn5iybt77n0budcwzv57zzf15 5202785 5202782 2026-09-20T15:54:44Z M.L.Bot 261 /* Назва */ 5202785 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Ленін (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = [[Аграгарадок]] |беларуская назва =Ленін |вобласць =Гомельская |раён =Жыткавіцкі |сельсавет2 =Ленінскі |вышыня цэнтра НП =131 |DST = ёсць |тэлефонны код =+375 2353 |паштовы індэкс = 247974 |OpenStreetMap = 243014744 }} '''Ле́нін'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Lienin}}, {{lang-ru|Ленин}}) — [[аграгарадок]] у [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Ленінскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)|Ленінскага сельсавета]]. Размешчана на правым беразе [[Случ (прыток Прыпяці)|Случы]], на 9-м кіламетры шашы [[Мікашэвічы]] — [[Салігорск]] ({{таблічка-by|Р|23}}), за кіламетраў пятнаццаць ад Мікашэвічаў. == Гісторыя == У прывілеі караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] слуцкаму князю [[Юрый Алелькавіч (1531—1578)|Юрыю Алелькавічу]], удзельніку [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]], ад 1568 года на заснаванне мястэчка яго назва даецца як '''Ленін''', гэта першая гістарычная згадка паселішча. Князь слуцкі Юрый Алелькавіч пры атрыманні прывілея на разбудову мястэчка ўжо меў у спадчыне гэтае паселішча. Яго бацька, таксама князь слуцкі [[Юрый Сямёнавіч Алелькавіч|Юрый Алелькавіч]], удзельнік [[Аршанская бітва|Аршанскай бітвы]] 1514 года, быў жанаты з Аленай, народжанай [[Радзівіл]]. Магчыма менавіта для яе стары князь Алелькавіч зрабіў той легендарны падарунак — сядзібу з яе імем. У спісах населеных пунктаў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], якія складаліся Геаграфічным таварыствам пры Акадэміі навук, у Еўрапейскай частцы краіны лічыцца толькі адно пасяленне ў форме «Ленін» — мястэчка ў глыбіні [[Беларускае Палессе|Беларускага Палесся]]. Згодна з гістарычнымі даведкамі 5-га тома «Геаграфічнага слоўніка», выдадзенага ў Польшчы ў 1884, «Ленін — мястэчка з абшчынным кіраваннем. З першай чвэрці XIX ст. стала ўласнасцю князёў [[Вітгенштэйны|Вітгенштэйнаў]]. Мястэчка мае 75 пасёлкаў-двароў, мост на Случы. Абшчына складаецца з 13 вясковых старастваў, 40 вёсак і налічвае 1729 сялян мужчынскага полу…» У адпаведнасці з [[Рыжскі мірны дагавор|Рыжскім дагаворам]] паміж [[СССР]] і [[Польшча]]й 1921 года Ленін да 17 верасня 1939 года быў пад уладай Польшчы. Мястэчка было на самым усходнім ускрайку польскай дзяржавы, не раз былі спробы перайменаваць яго. Ленін быў цэнтрам Ленінскай гміны — ніжэйшай адміністрацыйнай адзінкі — [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]. У 1940-1950 гадах -- цэнтр [[Ленінскі раён (Пінская вобласць)|Ленінскага раёна]] (з 1950 года да скасавання раёна ў 1960 годзе адміністрацыйным цэнтрам былі [[Мікашэвічы]]). Цалкам разбураны і спалены нацыстамі, загінулі амаль усё жыхары -- больш як 2000 яўрэяў, якія складалі большасць. Мемарыял ахвярам [[Халакост]]а стаіць пры ўваходзе на старажытныя іўдзейскія могілкі. Могілкі ўнікальныя і самі сабой, старыя надмагіллі там драўляныя, сотні помнікаў, выразаных з тоўстага дрэва. Такіх драўляных яўрэйскіх надмагілляў, густа спярэшчаных тэкстамі і разьбою, няма болей ў Беларусі. Пасля вызвалення Леніна тут не было ніводнай хаты, згарэлыя цагляныя будынкі сяляне разбіралі на печы. 9 студзеня 1952 года статус Леніна панізілі з гарадскога пасёлка да вёскі, яго тэрыторыя ўвайшла ў склад Сцяблевіцкага сельсавета, які быў перайменаваны ў Ленінскі<ref>Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. Т. 2: (1944―1980 гг.). — 1987. — 281 с.</ref>. <gallery widths=150 heights=150 caption="Мястэчка на старых здымках" class="center"> Lenin, Słuč. Ленін, Случ (07.1928).jpg|Агульны выгляд мястэчка, 1928 г. Lenin, Sitnica, Baharodzickaja. Ленін, Сітніца, Багародзіцкая (1930-39).jpg|Царква, 1930-я гг. Lenin, Kaścieł. Ленін, Касьцёл (1920-39).jpg|Касцёл, да 1939 г. Lenin, Padlipja. Ленін, Падліп’я (1901-39).jpg|Вуліца Падліп’я ўвесну </gallery><gallery widths=150 heights=150 class="center"> Lenin, Vialikaja. Ленін, Вялікая (1901-39).jpg|Вуліца Вялікая ўвесну Staraja Leninskaja synagoga. Старая Ленінская сынагога (1901-39).jpg|Старая сінагога, 1906 г. Novaja Leninskaja synagoga. Новая Ленінская сынагога (1906-39).jpg|Новая сінагога Lenin, Słuč. Ленін, Случ (1901-39).jpg|Мост цераз раку Случ </gallery> === Назва === Ёсць легенда, якую нельга лічыць верагоднай, быццам у мясцовага памешчыка была дачка Лена, якая ўтапілася ў Случы, і засмучаны бацька ў яе памяць назваў паселішча ''Леніна''.<ref name=":1">[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref> Першая ж гістарычная згадка назвы Ленін -- 1568 год. У часы Польскай Рэспублікі паселішча 31 мая 1939 года перайменавалі на Саснковічы, у гонар генерала [[Казімеж Саснкоўскі|Казімежа Саснкоўскага]], міністра ваенных спраў (1920-1924), аднаго са стваральнікаў [[Корпус аховы памежжа|Корпусу аховы памежжа]], перад гэтым думалі перайменаваць у Казімежава, а таксама ў Згарэлае. У савецкія часы — гарадскі пасёлак, цэнтр раёна, а потым ''вёска Леніна'' — цэнтр [[Ленінскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)|Ленінскага сельсавета]] Жыткавіцкага раёна і саўгаса «Ленінскі»<ref name=":1" />, па другіх дакументах — Лінін, і зусім рэдка сустракалася сапраўдная назва Ленін. Урэшце, у лютым 1975 года назву афіцыйна змянілі — пасёлак зноў пачалі называць Ленін, яго гістарычным імем. == Насельніцтва == {| class="wikitable" |- ! Год !! Тып !! Чалавек !! Двароў |- | [[1886]] || || 204 || 22 |- | [[1908]] || мястэчка || 980<ref>68 жыхароў пражывалі ў маёнтку Ленін.</ref> || - |- | [[1909]] || || 1019<ref>63 жыхары пражывалі ў маёнтку Ленін.</ref> || 196 |- | [[1994]] || || 893 || 320 |- | 2017 || || 723 || |} == Славутасці == [[Файл:Ленін. Свята-Крыжаўзвіжанская капліца (02).jpg|thumb|Свята-Крыжаўзвіжанская капліца]] [[Файл:Ленін (Жыткавіцкі раён). Яўрэйскія могілкі (02).jpg|thumb|Яўрэйскія могілкі]] [[Файл:Ленін (Жыткавіцкі раён). Капліца.jpg|thumb|Капліца на могілках]] * На старых праваслаўных могілках, у сасновым бары, ацалеў цікавы помнік драўлянага дойлідства: [[Свята-Крыжаўзвіжанская капліца (Ленін)|Свята-Крыжаўзвіжанская капліца]] ў гонар скасавання прыгону ў 1861 годзе. Будынак спарахнеў амаль дашчэнту за паўтара стагоддзі, але яшчэ стаіць. * На вясковых могілках пахавана 1200 мірных жыхароў, расстраляных 16 лютага 1943 года ў час карнай аперацыі. У 1964 годзе на магіле пастаўлена стэла: «16 лютага 1943 года фашысцкія варвары спалілі звыш 1200 мірных грамадзян г.п. Ленін». * Яўрэйскія могілкі. Адзіныя ў Беларусі яўрэйскія могілкі з захаванымі драўлянымі помнікамі. * Шараговая забудова * Праваслаўная капліца * Вытворчы корпус (?) * Царква Раства Багародзіцы (2000-я) === Страчаная спадчына === * Сінагога * Сядзіба Радзівілаў * Царква Нараджэння Божай Маці == Вуліцы == * 17-га верасня вуліца * Інтэрнацыянальная вуліца * Камсамольская вуліца * Ленінская вуліца * Лясная вуліца * Міра вуліца * Моладзевая вуліца * Першамайская вуліца * Рэвалюцыйная вуліца * Садовая вуліца * Савецкая вуліца == Выбітныя асобы == * [[Адам Сідаравіч Чопчыц]] — беларускі дзеяч самадзейнага мастацтва, хормайстар, педагог, заслужаны дзеяч культуры БССР (1963) * [[Рыгор Уладзіміравіч Бабчанок]] — беларускі паэт, дырэктар саўгаса, сябра Саюза пісьменнікаў Беларусі (2015), сябра Беларускага аграпрамысловага Саюза. * [[Валерый Міхайлавіч Капліч]] (нар. 1961) — беларускі энтамолаг, паразітолаг. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.radzima.org/pub/miesta.php?lang=by&miesta_id1=hozcleni Ленін] на [[Radzima.org]] * {{ГБ|https://globustut.by/lenin/index.htm}} {{Ленінскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)}} [[Катэгорыя:Ленінскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жыткавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Ленін (Жыткавіцкі раён)| ]] [[Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Уладзіміра Леніна]] [[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Новагародскага ваяводства]] ohc1nrbxhcv6wft8tbs73i7m8jcjs3a 5202789 5202785 2026-09-20T16:00:19Z M.L.Bot 261 /* Назва */ 5202789 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Ленін (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = [[Аграгарадок]] |беларуская назва =Ленін |вобласць =Гомельская |раён =Жыткавіцкі |сельсавет2 =Ленінскі |вышыня цэнтра НП =131 |DST = ёсць |тэлефонны код =+375 2353 |паштовы індэкс = 247974 |OpenStreetMap = 243014744 }} '''Ле́нін'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Lienin}}, {{lang-ru|Ленин}}) — [[аграгарадок]] у [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Ленінскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)|Ленінскага сельсавета]]. Размешчана на правым беразе [[Случ (прыток Прыпяці)|Случы]], на 9-м кіламетры шашы [[Мікашэвічы]] — [[Салігорск]] ({{таблічка-by|Р|23}}), за кіламетраў пятнаццаць ад Мікашэвічаў. == Гісторыя == У прывілеі караля [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] слуцкаму князю [[Юрый Алелькавіч (1531—1578)|Юрыю Алелькавічу]], удзельніку [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]], ад 1568 года на заснаванне мястэчка яго назва даецца як '''Ленін''', гэта першая гістарычная згадка паселішча. Князь слуцкі Юрый Алелькавіч пры атрыманні прывілея на разбудову мястэчка ўжо меў у спадчыне гэтае паселішча. Яго бацька, таксама князь слуцкі [[Юрый Сямёнавіч Алелькавіч|Юрый Алелькавіч]], удзельнік [[Аршанская бітва|Аршанскай бітвы]] 1514 года, быў жанаты з Аленай, народжанай [[Радзівіл]]. Магчыма менавіта для яе стары князь Алелькавіч зрабіў той легендарны падарунак — сядзібу з яе імем. У спісах населеных пунктаў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], якія складаліся Геаграфічным таварыствам пры Акадэміі навук, у Еўрапейскай частцы краіны лічыцца толькі адно пасяленне ў форме «Ленін» — мястэчка ў глыбіні [[Беларускае Палессе|Беларускага Палесся]]. Згодна з гістарычнымі даведкамі 5-га тома «Геаграфічнага слоўніка», выдадзенага ў Польшчы ў 1884, «Ленін — мястэчка з абшчынным кіраваннем. З першай чвэрці XIX ст. стала ўласнасцю князёў [[Вітгенштэйны|Вітгенштэйнаў]]. Мястэчка мае 75 пасёлкаў-двароў, мост на Случы. Абшчына складаецца з 13 вясковых старастваў, 40 вёсак і налічвае 1729 сялян мужчынскага полу…» У адпаведнасці з [[Рыжскі мірны дагавор|Рыжскім дагаворам]] паміж [[СССР]] і [[Польшча]]й 1921 года Ленін да 17 верасня 1939 года быў пад уладай Польшчы. З 1925 года ў Леніне размяшчалася рота [[Корпус аховы памежжа|КАП]]. Мястэчка было на самым усходнім ускрайку польскай дзяржавы, не раз думалі перайменаваць яго. Ленін быў цэнтрам Ленінскай гміны — ніжэйшай адміністрацыйнай адзінкі — [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]. Цалкам разбураны і спалены нацыстамі, загінулі амаль усё жыхары -- больш як 2000 яўрэяў, якія складалі большасць. Мемарыял ахвярам [[Халакост]]а стаіць пры ўваходзе на старажытныя іўдзейскія могілкі. Могілкі ўнікальныя і самі сабой, старыя надмагіллі там драўляныя, сотні помнікаў, выразаных з тоўстага дрэва. Такіх драўляных яўрэйскіх надмагілляў, густа спярэшчаных тэкстамі і разьбою, няма болей ў Беларусі. Пасля вызвалення Леніна тут не было ніводнай хаты, згарэлыя цагляныя будынкі сяляне разбіралі на печы. 9 студзеня 1952 года статус Леніна панізілі з гарадскога пасёлка да вёскі, яго тэрыторыя ўвайшла ў склад Сцяблевіцкага сельсавета, які быў перайменаваны ў Ленінскі<ref>Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. Т. 2: (1944―1980 гг.). — 1987. — 281 с.</ref>. У 1940-1950 гадах -- цэнтр [[Ленінскі раён (Пінская вобласць)|Ленінскага раёна]] (з 1950 года да скасавання раёна ў 1960 годзе адміністрацыйным цэнтрам былі [[Мікашэвічы]]). <gallery widths=150 heights=150 caption="Мястэчка на старых здымках" class="center"> Lenin, Słuč. Ленін, Случ (07.1928).jpg|Агульны выгляд мястэчка, 1928 г. Lenin, Sitnica, Baharodzickaja. Ленін, Сітніца, Багародзіцкая (1930-39).jpg|Царква, 1930-я гг. Lenin, Kaścieł. Ленін, Касьцёл (1920-39).jpg|Касцёл, да 1939 г. Lenin, Padlipja. Ленін, Падліп’я (1901-39).jpg|Вуліца Падліп’я ўвесну </gallery><gallery widths=150 heights=150 class="center"> Lenin, Vialikaja. Ленін, Вялікая (1901-39).jpg|Вуліца Вялікая ўвесну Staraja Leninskaja synagoga. Старая Ленінская сынагога (1901-39).jpg|Старая сінагога, 1906 г. Novaja Leninskaja synagoga. Новая Ленінская сынагога (1906-39).jpg|Новая сінагога Lenin, Słuč. Ленін, Случ (1901-39).jpg|Мост цераз раку Случ </gallery> === Назва === Ёсць легенда, якую нельга лічыць верагоднай, быццам у мясцовага памешчыка была дачка Лена, якая ўтапілася ў Случы, і засмучаны бацька ў яе памяць назваў паселішча ''Леніна''.<ref name=":1">[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref> Першая ж гістарычная згадка назвы Ленін -- 1568 год. У часы Польскай Рэспублікі паселішча 31 мая 1939 года перайменавалі на Саснковічы, у гонар генерала [[Казімеж Саснкоўскі|Казімежа Саснкоўскага]], міністра ваенных спраў (1920-1924), аднаго са стваральнікаў [[Корпус аховы памежжа|Корпусу аховы памежжа]], перад гэтым думалі перайменаваць ў Згарэлае, а сядзібу планавалі перазваць у Казімежава. У савецкія часы — гарадскі пасёлак, цэнтр раёна, а потым ''вёска Леніна'' — цэнтр [[Ленінскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)|Ленінскага сельсавета]] Жыткавіцкага раёна і саўгаса «Ленінскі»<ref name=":1" />, па другіх дакументах — Лінін, і зусім рэдка сустракалася сапраўдная назва Ленін. Урэшце, у лютым 1975 года назву афіцыйна змянілі — пасёлак зноў пачалі называць Ленін, яго гістарычным імем. == Насельніцтва == {| class="wikitable" |- ! Год !! Тып !! Чалавек !! Двароў |- | [[1886]] || || 204 || 22 |- | [[1908]] || мястэчка || 980<ref>68 жыхароў пражывалі ў маёнтку Ленін.</ref> || - |- | [[1909]] || || 1019<ref>63 жыхары пражывалі ў маёнтку Ленін.</ref> || 196 |- | [[1994]] || || 893 || 320 |- | 2017 || || 723 || |} == Славутасці == [[Файл:Ленін. Свята-Крыжаўзвіжанская капліца (02).jpg|thumb|Свята-Крыжаўзвіжанская капліца]] [[Файл:Ленін (Жыткавіцкі раён). Яўрэйскія могілкі (02).jpg|thumb|Яўрэйскія могілкі]] [[Файл:Ленін (Жыткавіцкі раён). Капліца.jpg|thumb|Капліца на могілках]] * На старых праваслаўных могілках, у сасновым бары, ацалеў цікавы помнік драўлянага дойлідства: [[Свята-Крыжаўзвіжанская капліца (Ленін)|Свята-Крыжаўзвіжанская капліца]] ў гонар скасавання прыгону ў 1861 годзе. Будынак спарахнеў амаль дашчэнту за паўтара стагоддзі, але яшчэ стаіць. * На вясковых могілках пахавана 1200 мірных жыхароў, расстраляных 16 лютага 1943 года ў час карнай аперацыі. У 1964 годзе на магіле пастаўлена стэла: «16 лютага 1943 года фашысцкія варвары спалілі звыш 1200 мірных грамадзян г.п. Ленін». * Яўрэйскія могілкі. Адзіныя ў Беларусі яўрэйскія могілкі з захаванымі драўлянымі помнікамі. * Шараговая забудова * Праваслаўная капліца * Вытворчы корпус (?) * Царква Раства Багародзіцы (2000-я) === Страчаная спадчына === * Сінагога * Сядзіба Радзівілаў * Царква Нараджэння Божай Маці == Вуліцы == * 17-га верасня вуліца * Інтэрнацыянальная вуліца * Камсамольская вуліца * Ленінская вуліца * Лясная вуліца * Міра вуліца * Моладзевая вуліца * Першамайская вуліца * Рэвалюцыйная вуліца * Садовая вуліца * Савецкая вуліца == Выбітныя асобы == * [[Адам Сідаравіч Чопчыц]] — беларускі дзеяч самадзейнага мастацтва, хормайстар, педагог, заслужаны дзеяч культуры БССР (1963) * [[Рыгор Уладзіміравіч Бабчанок]] — беларускі паэт, дырэктар саўгаса, сябра Саюза пісьменнікаў Беларусі (2015), сябра Беларускага аграпрамысловага Саюза. * [[Валерый Міхайлавіч Капліч]] (нар. 1961) — беларускі энтамолаг, паразітолаг. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.radzima.org/pub/miesta.php?lang=by&miesta_id1=hozcleni Ленін] на [[Radzima.org]] * {{ГБ|https://globustut.by/lenin/index.htm}} {{Ленінскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)}} [[Катэгорыя:Ленінскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жыткавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Ленін (Жыткавіцкі раён)| ]] [[Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Уладзіміра Леніна]] [[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Новагародскага ваяводства]] kcvqjut27564hvnus50l6i410cznsoa 0 74956 5202808 5179401 2026-09-20T17:36:39Z JerzyKundrat 174 /* Літаратура */ 5202808 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Качан}} {{Пісьменнік | Фота = Kastus_Akyla.jpg | Шырыня = 300px | Бацька = Ігнат Качан | Маці = Паўліна }} '''Кастусь Акула''', сапраўднае імя '''Аляксандр Ігнатавіч Качан''' ({{ВДП}}) — беларускі [[пісьменнік]], [[журналіст]], [[выдавец]], [[грамадскі дзеяч]] беларускай [[эміграцыя|эміграцыі]]. == Біяграфія == У міжваенны час вучыўся ў школе ў [[Верацеі (Крулеўшчынскі сельсавет)|Верацеях]], потым — у [[Крулеўшчына|Крулеўшчыне]]. У час нямецкай акупацыі скончыў шасцімесячныя настаўніцкія курсы ў [[Глыбокае|Глыбокім]]. Кароткі час настаўнічаў, потым паступіў у [[Віленская беларуская гімназія|Віленскую беларускую гімназію]]. У час нямецкай акупацыі напісаў першыя вершы, надрукаваныя ў перыядычных выданнях. У чэрвені 1944 года паступіў у Мінскую школу камандзіраў [[Беларуская Краёвая Абарона|БКА]], разам з якой пакінуў Беларусь. У лістападзе 1944 годзе аказаўся ў складзе [[30-я грэнадзёрская дывізія СС (1-я беларуская)|30-й дывізіі СС]], сфарміраванай пераважна з беларусаў, у [[Эльзас]]е, супраць французскай арміі ў ваколіцах Мюль-гоўзэ-Альткірх, на падыходзе да Рэйна. Разам з большай часткай дывізіі перайшоў на бок антыгітлераўскіх саюзнікаў. Са снежня 1944 года ваяваў у Італіі ў складзе [[Армія Андэрса|2-га польскага корпуса]], які ўваходзіў у склад 8-й брытанскай арміі. Узнагароджаны залатой «Зоркай Італіі», брытанскім «{{нп3|Ваенным медалём||en|Military Medal}}». У 1946—1947 гадах жыў у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Удзельнічаў у заснаванні [[Згуртаванне беларусаў Вялікабрытаніі|Згуртавання беларусаў Вялікай Брытаніі]] (1946). У чэрвені 1947 года пераехаў у [[Канада|Канаду]] (Таронта). Адзін з заснавальнікаў [[Згуртаванне беларусаў Канады|Згуртавання беларусаў Канады]] (1948), першы яго старшыня. Рэдагаваў газету «[[Беларускі Эмігрант]]» (1948—1954), часопіс беларускіх ветэранаў «[[Зважай (часопіс, 1974)|Зважай]]» (1974—1997)<ref name="Шматгалосы"/>. Летам 1992 года прыязджаў у Мінск. Наведаў выдавецтва «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]», у якім неўзабаве пачалася падрыхтоўка выдання [[раман]]а «Змагарныя дарогі» (выйшаў з друку ў 1994). Пахаваны на могілках Пайн Хілс у Таронта побач жонкі і сына<ref>{{Крыніцы/Могілкі як частка мемарыяльнай культуры беларускай эміграцыі}}</ref>. Прыватны архіў захоўваецца ў [[Беларуская бібліятэка і музей імя Францішка Скарыны|Беларускай бібліятэцы і музеі імя Францішка Скарыны]] ў Лондане<ref>{{Артыкул|аўтар=Гардзіенка, Н.|загаловак=Архівы Беларускай бібліятэкі й музэю імя Францішка Скарыны ў Лёндане|выданне=Запісы|аўтар выдання=Беларускі інстытут навукі й мастацтва (БІНіМ)|pages=73-100|выпуск=31|год=2008|спасылка=https://kamunikat.org/download.php?item=13632-1.pdf&pubref=13632|месца=New York - Miensk}}</ref>. == Творчасць == Пісаў на беларускай і англійскай мовах. Аўтар раманаў «[[Змагарныя дарогі]]» (1962), «[[Гараватка (трылогія)|Гараватка]]» (1965—1981), «[[Tomorrow is Yesterday]]» (1968), «[[За волю (раман)|За волю]]» (1991)<ref name="Шматгалосы">{{крыніцы/Шматгалосы эпісталярыум|}}</ref>. У трылогіі «Гараватка» («Дзярлівая птушка», 1965; «Закрываўленае сонца», 1974; «Беларусы, вас чакае зямля», 1981) праз гісторыю прыдуманай беларускай вёскі Літоўцы, размешчанай пры гасцінцы каля гары з сімвалічнай назваю Гараватка імкнуўся паказаць гістарычны лёс Беларусі — гераічнай і мужнай краіны, якая здолела вытрымаць выпрабаванні розных акупацый яе чужынцамі. Дзеянне твора ў значнай ступені заснаванае на рэальных падзеях, якія адбываліся ў 1920-я — 1940-я гады ў родных мясцінах аўтара — у ваколіцах Крулеўшчыны, Глыбокага, Докшыц. Раманы «Змагарныя дарогі» (1962), «За волю» (1991) пераважна аўтабіяграфічныя, прысвечаныя лёсу беларускай моладзі ў складаных даваенных, ваенных і пасляваенных умовах на Беларусі і за мяжою, яе шляху да нацыянальнай самасвядомасці. У зборнік «Усякая ўсячына» (Таронта, 1984) увайшла проза, паэзія, драматургія Кастуся Акулы, яго аўтабіяграфічныя абразкі. == Бібліяграфія == === Замежныя выданні === * On the 25th Anniversary of the Founding of Byelorussian Canadian Allience. — Toronto, 1973. — 8 p. * Tomorrow is Yesterday: A Novel. — Toronto: «Pahonia» Publishers, 1968. — 225 p. * Гараватка: Раман. Кн. I. Дзярлівая птушка = The Bird of Prey: Byelorussian novel. — Таронта, 1965. — 180 с. * Гараватка: Раман. Кн. II. Закрываўленае сонца = The Red Sun. — Таронта: выдавецтва «Пагоня», 1974. — 285 с. * Гараватка: Раман. Кн. III. Беларусы, вас чакае зямля = Byelorussians, the soil is yours. — Таронта: выдавецтва «Пагоня», 1981. — 286 с. * За волю: Раман. — Таронта: «Пагоня», 1991. — 172 с. * Змагарныя дарогі=Combat Trails: Аповесьць. — Торонто—Мюнхэн: выданьне аўтара, 1962. — 583 с. * У справе выданьня першае кнігі «Гараватка» — «Драпежная птушка». — [Таронта], 1965. — 1 с.<ref>Апісанне галоўных герояў рамана</ref> * Усякая ўсячына: Проза, паэзія, п’еса. — Таронта: выданьне «Пагоні», 1984. — 136 с. === Беларускія выданні === * Заўтра ёсьць учора: раман / пер. з англ., прадм. Ірыны Варабей. — Мінск: Медисонт, 2008. — 197 с. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны; Кн. 15). — ISBN 978-985-6530-91-6. * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак =Змагарныя дарогі: Раман|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн .|выдавецтва =Мастацкая літаратура|год =1994|том = |старонкі = |старонак =572|серыя =Галасы беларускага замежжа|isbn =5-340-01458-4|тыраж =6000}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак =Россыпы: выбраныя творы|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн .|выдавецтва =Логвінаў|год = 2005|том = |старонкі = |старонак =623 |серыя = |isbn =985-6701-90-2|тыраж =500}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''[[Барыс Іванавіч Сачанка|Сачанка, Б.]]'' Сняцца сны аб Беларусі…: Літ.-крытыч. арт., інтэрв’ю. — Мн.: Маст. літ., 1990. — 332 с. ISBN 5-340-00002-6 * {{крыніцы/БП (1992-95)||Акула Кастусь}} — Т. 6. — С. 539. * {{крыніцы/БелЭн|1|Акула Кастусь|Сачанка, Б.|215}} * {{крыніцы/Шматгалосы эпісталярыум|}} {{Лаўрэаты прэміі імя Францішка Багушэвіча}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Акула Кастусь}} [[Катэгорыя:Навучэнцы Віленскай беларускай гімназіі]] [[Катэгорыя:Англамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Канады]] [[Катэгорыя:Рух Супраціўлення ў Францыі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай краёвай абароны]] [[Катэгорыя:Члены 30-й грэнадзёрскай дывізіі войскаў пры СС]] [[Катэгорыя:Члены Згуртавання беларусаў Канады]] [[Катэгорыя:Удзельнікі бітвы за Монтэ-Касіна]] [[Катэгорыя:Члены Згуртавання беларусаў Вялікай Брытаніі ]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалямі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі XXI стагоддзя]] 16rra6225ca8hp413h1t7aly9wx8h3v 5202809 5202808 2026-09-20T17:37:23Z JerzyKundrat 174 /* Літаратура */ 5202809 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Качан}} {{Пісьменнік | Фота = Kastus_Akyla.jpg | Шырыня = 300px | Бацька = Ігнат Качан | Маці = Паўліна }} '''Кастусь Акула''', сапраўднае імя '''Аляксандр Ігнатавіч Качан''' ({{ВДП}}) — беларускі [[пісьменнік]], [[журналіст]], [[выдавец]], [[грамадскі дзеяч]] беларускай [[эміграцыя|эміграцыі]]. == Біяграфія == У міжваенны час вучыўся ў школе ў [[Верацеі (Крулеўшчынскі сельсавет)|Верацеях]], потым — у [[Крулеўшчына|Крулеўшчыне]]. У час нямецкай акупацыі скончыў шасцімесячныя настаўніцкія курсы ў [[Глыбокае|Глыбокім]]. Кароткі час настаўнічаў, потым паступіў у [[Віленская беларуская гімназія|Віленскую беларускую гімназію]]. У час нямецкай акупацыі напісаў першыя вершы, надрукаваныя ў перыядычных выданнях. У чэрвені 1944 года паступіў у Мінскую школу камандзіраў [[Беларуская Краёвая Абарона|БКА]], разам з якой пакінуў Беларусь. У лістападзе 1944 годзе аказаўся ў складзе [[30-я грэнадзёрская дывізія СС (1-я беларуская)|30-й дывізіі СС]], сфарміраванай пераважна з беларусаў, у [[Эльзас]]е, супраць французскай арміі ў ваколіцах Мюль-гоўзэ-Альткірх, на падыходзе да Рэйна. Разам з большай часткай дывізіі перайшоў на бок антыгітлераўскіх саюзнікаў. Са снежня 1944 года ваяваў у Італіі ў складзе [[Армія Андэрса|2-га польскага корпуса]], які ўваходзіў у склад 8-й брытанскай арміі. Узнагароджаны залатой «Зоркай Італіі», брытанскім «{{нп3|Ваенным медалём||en|Military Medal}}». У 1946—1947 гадах жыў у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Удзельнічаў у заснаванні [[Згуртаванне беларусаў Вялікабрытаніі|Згуртавання беларусаў Вялікай Брытаніі]] (1946). У чэрвені 1947 года пераехаў у [[Канада|Канаду]] (Таронта). Адзін з заснавальнікаў [[Згуртаванне беларусаў Канады|Згуртавання беларусаў Канады]] (1948), першы яго старшыня. Рэдагаваў газету «[[Беларускі Эмігрант]]» (1948—1954), часопіс беларускіх ветэранаў «[[Зважай (часопіс, 1974)|Зважай]]» (1974—1997)<ref name="Шматгалосы"/>. Летам 1992 года прыязджаў у Мінск. Наведаў выдавецтва «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]», у якім неўзабаве пачалася падрыхтоўка выдання [[раман]]а «Змагарныя дарогі» (выйшаў з друку ў 1994). Пахаваны на могілках Пайн Хілс у Таронта побач жонкі і сына<ref>{{Крыніцы/Могілкі як частка мемарыяльнай культуры беларускай эміграцыі}}</ref>. Прыватны архіў захоўваецца ў [[Беларуская бібліятэка і музей імя Францішка Скарыны|Беларускай бібліятэцы і музеі імя Францішка Скарыны]] ў Лондане<ref>{{Артыкул|аўтар=Гардзіенка, Н.|загаловак=Архівы Беларускай бібліятэкі й музэю імя Францішка Скарыны ў Лёндане|выданне=Запісы|аўтар выдання=Беларускі інстытут навукі й мастацтва (БІНіМ)|pages=73-100|выпуск=31|год=2008|спасылка=https://kamunikat.org/download.php?item=13632-1.pdf&pubref=13632|месца=New York - Miensk}}</ref>. == Творчасць == Пісаў на беларускай і англійскай мовах. Аўтар раманаў «[[Змагарныя дарогі]]» (1962), «[[Гараватка (трылогія)|Гараватка]]» (1965—1981), «[[Tomorrow is Yesterday]]» (1968), «[[За волю (раман)|За волю]]» (1991)<ref name="Шматгалосы">{{крыніцы/Шматгалосы эпісталярыум|}}</ref>. У трылогіі «Гараватка» («Дзярлівая птушка», 1965; «Закрываўленае сонца», 1974; «Беларусы, вас чакае зямля», 1981) праз гісторыю прыдуманай беларускай вёскі Літоўцы, размешчанай пры гасцінцы каля гары з сімвалічнай назваю Гараватка імкнуўся паказаць гістарычны лёс Беларусі — гераічнай і мужнай краіны, якая здолела вытрымаць выпрабаванні розных акупацый яе чужынцамі. Дзеянне твора ў значнай ступені заснаванае на рэальных падзеях, якія адбываліся ў 1920-я — 1940-я гады ў родных мясцінах аўтара — у ваколіцах Крулеўшчыны, Глыбокага, Докшыц. Раманы «Змагарныя дарогі» (1962), «За волю» (1991) пераважна аўтабіяграфічныя, прысвечаныя лёсу беларускай моладзі ў складаных даваенных, ваенных і пасляваенных умовах на Беларусі і за мяжою, яе шляху да нацыянальнай самасвядомасці. У зборнік «Усякая ўсячына» (Таронта, 1984) увайшла проза, паэзія, драматургія Кастуся Акулы, яго аўтабіяграфічныя абразкі. == Бібліяграфія == === Замежныя выданні === * On the 25th Anniversary of the Founding of Byelorussian Canadian Allience. — Toronto, 1973. — 8 p. * Tomorrow is Yesterday: A Novel. — Toronto: «Pahonia» Publishers, 1968. — 225 p. * Гараватка: Раман. Кн. I. Дзярлівая птушка = The Bird of Prey: Byelorussian novel. — Таронта, 1965. — 180 с. * Гараватка: Раман. Кн. II. Закрываўленае сонца = The Red Sun. — Таронта: выдавецтва «Пагоня», 1974. — 285 с. * Гараватка: Раман. Кн. III. Беларусы, вас чакае зямля = Byelorussians, the soil is yours. — Таронта: выдавецтва «Пагоня», 1981. — 286 с. * За волю: Раман. — Таронта: «Пагоня», 1991. — 172 с. * Змагарныя дарогі=Combat Trails: Аповесьць. — Торонто—Мюнхэн: выданьне аўтара, 1962. — 583 с. * У справе выданьня першае кнігі «Гараватка» — «Драпежная птушка». — [Таронта], 1965. — 1 с.<ref>Апісанне галоўных герояў рамана</ref> * Усякая ўсячына: Проза, паэзія, п’еса. — Таронта: выданьне «Пагоні», 1984. — 136 с. === Беларускія выданні === * Заўтра ёсьць учора: раман / пер. з англ., прадм. Ірыны Варабей. — Мінск: Медисонт, 2008. — 197 с. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны; Кн. 15). — ISBN 978-985-6530-91-6. * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак =Змагарныя дарогі: Раман|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн .|выдавецтва =Мастацкая літаратура|год =1994|том = |старонкі = |старонак =572|серыя =Галасы беларускага замежжа|isbn =5-340-01458-4|тыраж =6000}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак =Россыпы: выбраныя творы|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн .|выдавецтва =Логвінаў|год = 2005|том = |старонкі = |старонак =623 |серыя = |isbn =985-6701-90-2|тыраж =500}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''[[Барыс Іванавіч Сачанка|Сачанка, Б.]]'' Сняцца сны аб Беларусі…: Літ.-крытыч. арт., інтэрв’ю. — Мн.: Маст. літ., 1990. — 332 с. ISBN 5-340-00002-6 * {{крыніцы/БП (1992-95)||Акула Кастусь}} — Т. 6. — С. 539. * {{крыніцы/БелЭн|1|Акула Кастусь|Сачанка, Б.|215}} * {{крыніцы/Шматгалосы эпісталярыум|}} {{Лаўрэаты прэміі імя Францішка Багушэвіча}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Акула Кастусь}} [[Катэгорыя:Навучэнцы Віленскай беларускай гімназіі]] [[Катэгорыя:Англамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Канады]] [[Катэгорыя:Рух Супраціўлення ў Францыі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай краёвай абароны]] [[Катэгорыя:Члены 30-й грэнадзёрскай дывізіі войскаў пры СС]] [[Катэгорыя:Члены Згуртавання беларусаў Канады]] [[Катэгорыя:Удзельнікі бітвы за Монтэ-Касіна]] [[Катэгорыя:Члены Згуртавання беларусаў у Вялікай Брытаніі]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалямі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі XXI стагоддзя]] quhxm0wv4ydfzfsaxz73mxwnch6xxtz 0 75385 5202786 5202619 2026-09-20T15:54:47Z JerzyKundrat 174 /* Гл. таксама */ 5202786 wikitext text/x-wiki '''Беларуская дыяспара''' — сталае, доўгатэрміновае ці часовае пражыванне значнай часткі [[беларусы|беларускага народа]] (этнічнай супольнасці) па-за дзяржавай (гістарычнай тэрыторыяй) свайго паходжання. Фарміравалася ў выніку эміграцыі — выезду грамадзян са сваёй Бацькаўшчыны ў іншыя краіны на пастаяннае або доўгае пражыванне па палітычных, рэлігійных, эканамічных, этнічных ці іншых прычынах, а таксама ў выпадку сацыяльных (войны, рэвалюцыі) або прыродных катаклізмаў. У канцы XIX ст. — 1980-я гг. дыяспара ахоплівала ад 1/6 да амаль 1/3 часткі беларускай нацыі<ref>ЭГБ. Т 3. С. 328</ref>. У пачатку 1990-х гг. за межамі Рэспублікі Беларусь пражывала 3—3,5 млн. [[беларусы|беларусаў]]. Гэта лічба ўключае ў сябе нашчадкаў эканамічных эмігрантаў з Беларусі канца XIX стагоддзя і пачатку XX стагоддзя, эмігрантаў часоў [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], а таксама эмігрантаў з хвалі, якая пачалася ў 1990-х гадах. Іншая група беларускай дыяспары — людзі, якія мігравалі ў [[СССР]] да 1991 года, а пасля яго распаду сталі жыхарамі постсавецкіх краін. Асобную групу складаюць карэнныя беларускія меншасці, якія пражываюць на межах [[Беларусь|Беларусі]] з [[Польшча]]й, [[Латвія]]й, [[Літва|Літвой]], [[Расія]]й, [[Украіна]]й. <!--Асобную групу эмігрантаў з Беларусі ўтвараюць беларускія яўрэяі, якія стварылі значныя абшчыны ў [[ЗША]] і [[Ізраіль|Ізраілі]].--> [[Файл:Map_of_the_Belarusian_Diaspora_in_the_World.svg|thumb|300px |Рассяленне беларусаў у свеце. {{Legend|#000000|Беларусь}} {{Legend|#800000|> 100,000}} {{Legend|#b22222|> 10,000}} {{Legend|#FF6464|> 1,000}} ]] Найбуйнейшыя і найбольш арганізаваныя беларускія дыяспары пражываюць у Расіі, [[Беларусы Украіны|Украіне]], [[Беларусы ЗША|ЗША]], [[Беларусы Канады|Канадзе]], [[Беларусы Вялікабрытаніі|Вялікабрытаніі]], краінах Балтыі. Існуе тэндэнцыя да скарачэння колькасці людзей, якія ідэнтыфікуюць сябе як беларусы паводле афіцыйных перапісаў. [[Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына»]] з’яўляецца міжнароднай арганізацыяй, якая аб’ядноўвае людзей беларускага паходжання з усяго свету. [[Урад Беларускай Народнай Рэспублікі]] ў выгнанні з 1919 года і дзейнічае ў якасці цэнтра кансалідацыі для многіх беларусаў за мяжой, асабліва ў Паўночнай Амерыцы і Заходняй Еўропе. == Хвалі эміграцыі == У розных гістарычных умовах па эканамічных, палітычных, канфесійных, ваенных і іншых прычынах насельніцтва беларускіх зямель перасялялася ў іншыя рэгіёны. === Ранняя эміграцыя === Насельніцтва пачало пакідаць беларускія землі ўжо ў часы існавання тут найстаражытнейшых дзяржаўных утварэнняў. У XI—XII стст. па-за межы родных мясцін выходзілі прадстаўнікі кіруючай эліты, якія пакідалі іх у сувязі з палітычнымі абставінамі (найчасцей ва ўмовах паражэння ў барацьбе за ўладу). Напрыклад, высылка з [[Полацкая зямля|Полацкай зямлі]] ў [[Візантыйская імперыя|Візантыйскую імперыю]] 5 князёў з дынастыі [[Рагвалодавічы|Рагвалодавічаў]] з жонкамі і дзецьмі па загадзе кіеўскага князя Мсціслава Уладзіміравіча ў 1129 (толькі 2 з 5 выгнаннікаў вярнуліся ў родныя мясціны ў 1140). Падобны характар эміграцыя мела ў ранні перыяд існавання [[ВКЛ|Вялікага Княства Літоўскага]] і ў часы яго росквіту (XIII — 1-я палова XV ст.). Так, полацкі князь [[Андрэй Альгердавіч]], які адмовіўся прысягаць вялікаму князю Ягайлу, выехаў у 1377 у Маскоўскае княства. Туды ж перасяліўся ў 1408 сапернік вялікага князя Вітаўта северскі князь [[Свідрыгайла Альгердавіч]], многія чарнігаўскія і северскія баяры. Пры дамінаванні ў ВКЛ дзвюх княжацкіх дынастый — Гедзімінавічаў і Рурыкавічаў — у выпадках супрацьстаяння апошнія знаходзілі разуменне з Рурыкавічамі Маскоўскага княства і перасяляліся туды са сваім войскам і сялянамі. Натуральнай эміграцыі з беларускіх зямель садзейнічалі створаныя ў ВКЛ прававыя падставы. Паводле прывілея 1447 вялікага князя Казіміра IV (пазней замацаваны ў Статуце ВКЛ 1529), князі, рыцары, шляхта і баяры маглі пакідаць дзяржаву «для лепшого щастья набытья», навучання ваеннаму майстэрству. Першымі заканадаўчымі актамі, якія пацвердзілі права ўсіх свабодных людзей на выезд за мяжу, былі віцебскі (1503) і полацкі (1547) прывілеі. Магчымасць наведвання іншых зямель (акрамя «непрыяцельскіх») ужо вольнымі людзьмі розных саслоўяў для лячэння, набыцця адукацыі, навучання рамяству, азнаямлення з ваеннай справай прадугледжвалі Статуты ВКЛ 1566 і 1588. Незадаволеныя палітыкай вялікага князя беглі з ВКЛ у «непрыяцельскія» краіны. У 1481 пасля няўдалай змовы супраць Казіміра IV у Маскоўскае княства перасяліліся князі Ф. Бельскі, Навасельскія, Адоеўскія, Варатынскія, Бялеўскія. У 1508 пасля задушэння мяцяжу супраць вялікага князя Жыгімонта I Старога туды выехалі князі Глінскія (Васіль атрымаў ва ўладанне Мядынь, Міхаіл — Малаяраславец і Бораўск). Многія з беглых князёў набылі ў Маскве значны ўплыў, знаходзіліся ў блізкім сваяцтве з велікакняжацкімі, а потым і царскімі родамі. Так, А. В. Глінская стала жонкай вялікага князя маскоўскага Васіля III, рэгенткай Рускай дзяржавы пры сваім малалетнім сыне вялікім князю Іване IV. Беглі таксама сяляне і гараджане, вывозіліся захопленыя ў ходзе ваенных дзеянняў палонныя. Многія з вольных людзей, якія выязджалі ў замежныя краіны, пакідалі там добрую спадчыну, садзейнічалі пашырэнню кнігадрукавання і асветы ([[Францыск Скарына]], [[Пётр Мсціславец]], [[Сімяон Полацкі]] і інш.). У XV—XVI стст. дзясяткі маладых людзей з беларускіх зямель ВКЛ вучыліся ва ўніверсітэтах Балонні, Падуі, Гайдэльберга, Інгальштата, Лейпцыга, Кёнігсберга, Цюбінгена, Вітэнберга, Лувена, Базеля, Кракава. Значны рост перасяленняў на ўсход у канцы XVI—XVII стст. быў выкліканы больш раннім узмацненнем прыгоннай эксплуатацыі сялян у ВКЛ, нацыянальна-рэлігійнага ўціску ў Рэчы Паспалітай. Абвясціўшы сябе спадкаемніцай Кіеўскай Русі (ужо Іван III назваў сябе «государем всея Руси») і пачаўшы наступ на землі ВКЛ, Маскоўская дзяржава заахвочвала эміграцыю беларусаў як «исконно русских» з мэтай каланізацыі далучаных ёю на ўсходзе рэгіёнаў, давала прытулак беглым (а многім прыгонным і волю), аказвала матэрыяльную падтрымку, прымала іх на службу (як і захопленых у палон). У XVII—XVIII стст. у ходзе войнаў Расіі з Рэччу Паспалітай і іншымі дзяржавамі беларускія землі часта станавіліся арэнай жорсткіх бітваў, а іх жыхары масава выводзіліся ўглыб імперыі. Двойчы толькі на працягу стагоддзя (у час паўстання Б. Хмяльніцкага, вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—67 і Паўночнай вайны 1700—21) насельніцтва Беларусі скарачалася напалову: кожны другі жыхар загінуў або трапіў у палон і быў выселены ў Расію. На ўкраінскіх землях беглыя з ВКЛ уліваліся ў шэрагі казацкай вольніцы. На Украіну і ў Расію бегла насельніцтва ў галодныя неўрадлівыя гады (1588, 1601—02, 1655, 1690 і інш.), а таксама шукаючы паратунку ад эпідэмій (у XVI—XVIII стст. іх было больш за 80). Выхадцы з Беларусі і прымусова пераселеныя сяляне, рамеснікі, гандляры, шляхта садзейнічалі гаспадарчаму асваенню Паволжа і [[Сібір]]ы, некаторыя з іх займалі высокія ваенныя і дзяржаўныя пасады, сталі заснавальнікамі купецкіх родаў, узбагачалі культурнае жыццё ў месцах свайго пражывання. Перасяленцы з беларускіх зямель і іх нашчадкі былі ў ліку пачынальнікаў геаграфічнага і этнаграфічнага вывучэння новых каланізаваных Расіяй тэрыторый, карэнных народаў Прыўралля, Сібіры, Чукоткі, Камчаткі (А. Каменскі, Л. Сеніцкі і інш.). У 2-й палове XVII ст. дзясяткі майстроў-рамеснікаў з Полацка, Віцебска, Оршы, Шклова, Магілёва і іншых гарадоў працавалі ў [[Аружэйная палата|Аружэйнай палаце]], аздаблялі церамы Крамля, Каломенскі палац і інш. [[Рэч Паспалітая#Падзелы Рэчы Паспалітай|Падзелы Рэчы Паспалітай]] у канцы [[18 стагоддзе|XVIII ст.]] і далучэнне беларускіх зямель да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], развіццё ў сувязі з гэтым у канцы XVIII—XIX стст. нацыянальна-вызвольнага руху на Беларусі вызначылі палітычныя прычыны эміграцыі. Боязь рэпрэсій з боку царскага ўрада выштурхнула з Бацькаўшчыны тысячы ўдзельнікаў паўстанняў [[Паўстанне 1794 года|1794]], [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|1830—31]], [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|1863—64]] гадоў, а таксама прыхільнікаў аднаўлення ВКЛ у час [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]]. Яны рассеяліся па свеце, некаторыя ўключыліся ў рэвалюцыйны і вызвольны рух у Еўропе і Амерыцы ([[Т. Касцюшка]], [[В. Урублеўскі]], [[М. Судзілоўскі]], [[З. Мінейка]] і інш.), садзейнічалі развіццю культуры і навукі краін свайго пражывання, узбагачалі тым самым і беларускую спадчыну ([[І. Дамейка]], [[Г. Дмахоўскі]], [[Н. Орда]], [[А. Рыпінскі]], [[Канстанцін Міхайлавіч Ельскі|К. Ельскі]] і інш.). Беларускія карані мае французскі паэт [[Гіём Апалінэр]], дзед якога М. Кастравіцкі як удзельнік паўстання 1863—64 эмігрыраваў у Італію. У Расійскай імперыі фарміравалася ўсходняя дыяспара: фактычна беларускае насельніцтва, якое перасялялася ў цэнтральныя і паўднёвыя раёны Еўрапейскай Расіі, [[Сібір]], Казахстан, на Далёкі Усход, пакідала сваю спрадвечную тэрыторыю і апыналася ў іншаэтнічным асяроддзі, але фармальна перамяшчэнні адбываліся ў межах адной дзяржавы. Паводле перапісу 1897 года, за межамі губерняў з пераважна беларускім насельніцтвам (Віленская, Віцебская, Гродзенская, Магілёўская, Мінская) пражывалі каля 500 тыс. беларусаў. Усходняя дыяспара таксама папаўнялася шляхам гвалтоўнага высялення найперш па палітычных матывах. У сувязі з нелаяльнымі адносінамі, у паўднёвыя губерні пасля паўстання 1830—31 была пераселена значная частка дваран, якая не змагла пацвердзіць сваю прыналежнасць да гэтага саслоўя і была пераведзена ў разрад дзяржаўных сялян-аднадворцаў. Тысячы ўдзельнікаў тайных таварыстваў патрыятычнай моладзі ў Літве і на Беларусі (філаматы, філарэты, прамяністыя і інш.), нацыянальна-вызвольных паўстанняў ([[Паўстанне 1794 года|1794]], [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|1830—31]], [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|1863—64]] гадоў) былі сасланы на катаржныя работы і пасяленне. Сасланыя ў розныя куткі Расіі зарэкамендавалі сябе таленавітымі даследчыкамі прыроды, побыту, традыцый, мовы народаў Сібіры, Крайняй Поўначы, Далёкага Усходу, Казахстана ([[І. Чэрскі]], Э. Пякарскі, А. Янушкевіч). === Першая хваля масавай працоўнай міграцыі === Першая хваля масавай працоўнай эміграцыі беларускага насельніцтва ў іншаэтнічныя рэгіёны Расійскай імперыі (усходняя) і за яе межы (заходняя) пракацілася на рубяжы [[19 стагоддзе|XIX]] і [[20 стагоддзе|XX стст.]] Яна ўзмацніла працэс фарміравання беларускай дыяспары за межамі Бацькаўшчыны. Як сталая з’ява, працэс эміграцыі пачаўся з 1880-х гадоў, а масавасць набыў пасля [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905—1907]] і тых змен у грамадскім і сацыяльна-эканамічным развіцці, якія яна выклікала. Паскарэнне развіцця капіталістычных адносін, расслаенне і абеззямельванне сялянства, аграрная перанаселенасць, збядненне дробных вытворцаў абумовілі масавы выезд сялян у іншыя рэгіёны Расійскай імперыі ў пошуках вольнай або больш таннай зямлі. У [[1896]]—[[1912]] з беларускіх губерняў у Сібір перасялілася каля 700—800 тыс. чал. Адсутнасць ці недастатковасць звестак аб іміграцыйных законах у краінах пасялення, стане працоўнага рынку, умовах найму, кошце праезду, няведанне мовы, а часамі і непісьменнасць моцна абцяжарвалі становішча эмігрантаў, хоць у асноўным ехалі здаровыя, працаздольныя, ініцыятыўныя людзі. У час масавых перасяленняў узнікла [[Таварыства апекі над эмігрантамі]], віленская філія якога ў 1912 надрукавала на беларускай мове памятку з парадамі і змясціла ў ёй беларуска-англійскі размоўнік. Асноўнымі краінамі пасялення беларусаў сталі ЗША і Канада. Кампактнымі асяродкамі сяліліся яны таксама ў Бразіліі і Аргенціне. Па розных крыніцах, да Першай сусветнай вайны з Беларусі выехала ад 100 тыс. да 1 млн чал., прычым значная частка іх вярнулася дамоў. Большасць даследчыкаў схіляюцца да лічбы ў 500—600 тыс. эмігрантаў<ref>Смоліч, А. Эканамічнае становішча Беларусі перад вайною і рэвалюцыяй // Беларусь: нарысы гісторыі, эканомікі, культурнага і рэвалюцыйнага руху: калектыўная праца пад агульнай рэдакцыяй А. Сташэўскага, З. Жылуновіча і У. Ігнатоўскага з дапамогай А. Смоліча, С. Некрашэвіча і Я. Пятровіча. — Менск [Мінск]: выданне Цэнтральнага выканаўчага камітэту Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі, 1924. — [2], 322, [1] с., [5] л. табл., партр. — С. 125; Kipel, V. The early Byelorussian presence in America // Запісы БІНіМ. — 1983. — № 17. — С. 113; Панютич В. П. Социально-экономическое развитие белорусской деревни в 1861—1900 гг. / В. П. Панютич; Науч. ред. П. Г. Козловский; Акад. наук БССР, Ин-т истории. — Мн.: Навука і тэхніка, 1990. — 373, [2] c. — С. 58; Советская Белоруссия, 1990, 25 марта.</ref>. === Першая сусветная вайна, рэвалюцыі і замежныя інтэрвенцыі === [[Першая сусветная вайна]] (1914—18), Лютаўская і Кастрычніцкая рэвалюцыі (1917), германская і польская акупацыі Беларусі выклікалі значны адток беларускага насельніцтва ва ўсходнія раёны Расіі, абумовілі новую хвалю вымушаных выездаў у замежныя краіны. Са жніўня 1914 да вясны 1915 каля 318 тыс. жыхароў беларускіх губерняў трапілі ў палон або пра іх не было звестак. 3 акупіраванай тэрыторыі на работу ў Германію вывозіліся рабочыя і сяляне, а таксама ваеннапалонныя. У 1915 пры адступленні рускай арміі праводзілася тактыка «выпаленай зямлі», гвалтоўная эвакуацыя насельніцтва. Паводле акадэміка [[У. М. Ігнатоўскі|У. М. Ігнатоўскага]], каля 2 млн беларусаў добраахвотна ці прымусова перасяліліся ў цэнтральныя і ўсходнія рэгіёны Расіі (Калужская, Маскоўская, Пензенская, Разанская, Самарская, Тамбоўская, Тульская, Пскоўская, Петраградская і інш. губерні). Паводле даследаванняў беларускіх дэмографаў, 246 тыс. бежанцаў і эвакуіраваных не вярнуліся ў родныя мясціны, яшчэ 122 тыс. чал. выехалі за мяжу. Яны шукалі паратунку ў Літве, Латвіі, Эстоніі, Чэхаславакіі, Фінляндыі, Турцыі, Германіі ад ваеннага ліхалецця, белага і чырвонага тэрору (у Германіі ў пачатку 1919 знаходзілася, акрамя таго, 30—40 тыс. беларусаў-ваеннапалонных). === Міжваены перыяд === У міжваенны перыяд асаблівасці ўнутранай і знешняй беларускай міграцыі, яе характар і памеры, стан нацыянальнай самасвядомасці ў многім вызначала афіцыйная палітыка савецкай улады. Яна абумовіла першую арганізаваную палітычную эміграцыю, ядро якой склалі ўрад і вайсковыя фарміраванні [[БНР|Беларускай Народнай Рэспублікі]] (БНР), кіраўніцтва партыі беларускіх эсэраў і інш. Гэта выклікала новую з’яву ў сацыяльным складзе эміграцыі — пэўную прысутнасць інтэлігенцыі. Другая плынь міжваеннай эміграцыі — працоўная, сялянская — звязана з выездам у Амерыку і Еўропу часткі насельніцтва [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. У пошуках працы і лепшых умоў жыцця з 1924 пачалася масавая эміграцыя. Яна абумоўлена шэрагам эканамічных, сацыяльных і палітычных абставін, у якіх апынуліся беларусы паводле ўмоў Рыжскага мірнага дагавора (1921) паміж Савецкай Расіяй і Украінай з Польшчай. Нягледзячы на розныя меркаванні адносна колькасці эмігрантаў з Заходняй Беларусі, большасць айчынных і польскіх даследчыкаў схіляюцца да 180—250 тыс. чал.<ref name="ЭГБ. Т. 6-2. С. 258">ЭГБ. Т. 6-2. С. 258.</ref> У большасці сваёй эміграцыя была сялянскай і мела эканамічны характар. У невялікай колькасці эмігрыравалі інтэлігенцыя і ўдзельнікі рэвалюцыйнага руху — члены [[БСРГ|Беларускай сялянска-работніцкай грамады]] і [[КПЗБ]], якія праследаваліся польскімі ўладамі. У канцы 1930-х гг. за мяжу вымушаны былі выехаць беларускія каталіцкія святары з [[Друйскі кляштар айцоў марыянаў|Друйскага кляштара айцоў марыянаў]]. Асноўная частка беларусаў накіроўвалася ў Канаду, ЗША, Францыю, Літву, Латвію, Аргенціну, Бразілію. Значная колькасць выхадцаў з Заходняй Беларусі пасялілася ў Францыі і на амерыканскім кантыненце. Некаторыя крыніцы дазваляюць зрабіць выснову, што ад агульнай колькасці эмігрантаў з Заходняй Беларусі ў краінах Паўднёвай Амерыкі, ЗША і Канадзе асела прыкладна трэцяя частка<ref name="ЭГБ. Т. 6-2. С. 258"/>. Адна з многіх прычын такой масавай эміграцыі беларусаў за акіян у тым, што шматлікія параходныя кампаніі з мэтай атрымаць найбольшы прыбытак прыкладалі вялікія намаганні ў агітацыі сялян да пераезду. Большая частка эмігрантаў з Заходняй Беларусі накіравалася ў [[Беларусы ў Аргенціне|Аргенціну]]. Паміж рознымі палітычнымі плынямі беларускай эміграцыі існавалі разыходжанні па пытаннях барацьбы за незалежную дэмакратычную Беларусь, арыентацыі на тую ці іншую дзяржаву (Літву, Польшчу, краіны Антанты), адносін да Савецкай Беларусі. Палітыка савецкай улады і кіраўніцтва БССР у дачыненні да заходняй дыяспары вызначалася найперш ідэалагічнымі, палітычнымі матывамі — у першыя гады арыентаванасцю на сусветную рэвалюцыю, потым — на пашырэнне камуністычных ідэй, лаяльнасць да «сацыялістычнага», савецкага ладу. Гэтыя адносіны знайшлі адлюстраванне ў тэзісах ЦК [[КП(б)Б]] «Беларускі рух за кардонам» ад 16.10.1925. Прызнавалася неабходным з улікам існавання значнай працоўнай эміграцыі ў Паўночнай Амерыцы ўстанаўленне з ёю кантакту і «ажыццяўленне свайго кіраўніцтва праз мясцовую кампартыю і спецыяльна пасланых работнікаў». Адносна палітычнай эміграцыі вызначаліся меры па пашырэнні ў яе асяроддзі савецкага ўплыву, прыцягненні да супрацоўніцтва асобных груп і лідараў. Ставілася задача «працягваць работу па разлажэнню і драбленню беларускай эміграцыі, ні ў якім разе не дапускаць стварэння якіх бы там ні было беларускіх аб’яднанняў», бо гэта, на думку афіцыйных улад, затармозіць развіццё беларускага руху савецкай арыентацыі. Гэтыя высілкі ўлад далі пэўныя вынікі, але найбольш істотна на пазіцыі тагачаснай беларускай палітычнай эміграцыі паўплывалі працэсы беларусізацыі, поспехі ў адраджэнні нацыянальнай культуры, ажыццяўленні палітыкі нэпа, 1-е ўзбуйненне БССР (1924). Станоўчую ролю адыграла і прынятае ў ліпені 1923 рашэнне Прэзідыумаў ЦВК СССР і БССР аб амністыі, якая пашыралася на сялян і «выхадцаў з працоўнага асяроддзя» — удзельнікаў антысавецкіх фарміраванняў у 1918—20, а таксама на беларускіх палітычных і культурных дзеячаў, членаў урада БНР, розных палітычных партый. 3 улікам гэтых абставін некаторыя замежныя лідары палічылі савецкую ўладу здольнай ажыццявіць нацыянальна-культурнае адраджэнне і аб’яднанне Беларусі, пайшлі на кантакты з кіраўніцтвам БССР і КП(б)Б, якое згаджалася на супрацоўніцтва толькі пры ўмове ліквідацыі ўрада на эміграцыі. Частка яго членаў на чале з [[А. Цвікевіч]]ам пачала перамовы з адпаведнымі органамі Савецкай Беларусі пра роспуск [[урад БНР|урада БНР]]. ЦК КП(б)Б у пастанове ад 14.8.1925 прызнаў неабходным з гэтай мэтай правядзенне канферэнцыі ў Берліне (гл. [[Другая Усебеларуская канферэнцыя]]) пры выкананні шэрагу ўмоў: яшчэ да канферэнцыі перадача паўнамоцтваў БНР ураду БССР у форме дэкларацыі; прызнанне Мінска адзіным культурным і палітычным цэнтрам, на які павінен арыентавацца беларускі рух за мяжой; адмова ад арыентацыі на Лігу Нацый і інш. На канферэнцыі (15.10.1925) адна частка членаў урада БНР прыняла ўсе гэтыя ўмовы, другая палічыла іх «здрадай незалежнасці Беларусі» і працягвала дзейнасць за мяжой. Раскол стаў адной з многіх прычын затухання дзейнасці беларускай эміграцыі, якая ў далейшым не змагла пераадолець рознагалоссі і супярэчнасці паміж рознымі групамі і плынямі. У 1930-я гг. выезд з Савецкай Беларусі за мяжу быў практычна спынены, імкненне стала жыць у іншай дзяржаве ўспрымалася як варожасць да савецкай улады. Затое дзяржаўная палітыка садзейнічала рассяленню беларусаў па абшарах [[СССР|Савецкага Саюза]]. У 1926—38 з БССР, насельніцтва якой складала каля 5 млн чал., у іншаэтнічныя рэгіёны СССР выехала 617 тыс. (пераважна жыхары сельскай мясцовасці). Гэта было выклікана планавым наборам рабочай сілы ў аддаленыя і цяжкія для жыцця і працы рэгіёны, уцёкамі сялян у ходзе калектывізацыі, дэпартацыяй і палітычнымі рэспрэсіямі. === Другая сусветная вайна === [[Другая сусветная вайна]], у час якой тэрыторыя Беларусі стала арэнай жорсткіх баёў і працяглай акупацыі, абумовіла трэцюю масавую хвалю ўнутранай і знешняй міграцыі. 3 пачаткам вайны карэнным чынам змянілася становішча беларускіх эмігрантаў у еўрапейскіх краінах. На акупіраваных немцамі тэрыторыях апынуліся сталыя беларускія асяродкі з арганізаваным нацыянальным жыццём (у [[Прага|Празе]], [[Парыж]]ы, [[Варшава|Варшаве]] і інш.). Захоп Германіяй Польшчы і ўз’яднанне Заходняй Беларусі з БССР выклікалі выезд на захад палітычных дзеячаў, якія не мелі даверу да палітыкі савецкай улады. У Германію і на акупіраваныя ёй тэрыторыі эмігрыравалі беларусы з віленскага і іншых асяродкаў прыбалтыйскіх дзяржаў. 70—80 тыс. беларусаў, што ваявалі ў складзе польскага войска, трапілі ў нямецкі палон, а потым з канца 1939 і на працягу 1940 атрымалі права ўладкоўвацца вольнымі работнікамі. Перад вайной і ў яе пачатку павялічылася зацікаўленасць германскіх улад да беларускага пытання, рабіліся захады для выкарыстання ў сваіх мэтах рознагалоссяў, асабістых амбіцый, барацьбы за лідарства сярод беларускіх эмігрантаў, уцягвання іх у сферу ўплыву германскай палітыкі. У лістападзе 1939 пры Міністэрстве ўнутраных спраў створана [[Беларускае прадстаўніцтва]] ў [[Берлін]]е. Арганізацыю матэрыяльнай падтрымкі і культурна-асветнай працы ажыццяўлялі і грамадскія арганізацыі [[Беларускі камітэт самапомачы|Беларускага камітэта самапомачы]] (створаны летам 1940 у Берліне) і Беларускага камітэта ў Генеральнай губерні (дзейнічаў са студзеня 1940 ў Варшаве). Нявызначанасць пазіцыі кіраўніцтва Германіі напярэдадні і ў пачатку вайны адносна статусу Беларусі, пэўная зацікаўленасць беларускім пытаннем спарадзілі надзею ў часткі лідараў беларускай эміграцыі на падтрымку з боку Германіі іх памкненняў да незалежнасці Беларусі. 19.6.1941 у Берліне арганізаваны [[Беларускі нацыянальны цэнтр]]. Ва ўмовах вайны выявілася палітычнае размежаванне эміграцыі, існаванне дзвюх арыентацый. Лідары створанай летам 1940 у Варшаве Партыі беларускіх нацыяналістаў, наадварот, арыентаваліся на заходніх саюзнікаў па антыгітлераўскай кааліцыі. Каля 1,5 млн чал. былі эвакуіраваны на ўсход [[СССР]], і толькі кожны трэці потым вярнуўся на Беларусь. У ліку савецкіх ваеннапалонных за мяжой апынуліся сотні тысяч беларусаў. Паводле афіцыйных даных, амаль 400 тыс. жыхароў рэспублікі (па іншых звестках, каля 700 тыс.) былі вывезены акупантамі на працу ў Германію. Пасля рашэння СНК СССР (кастрычнік 1944) аб рэпатрыяцыі савецкіх грамадзян у краіну вярнуліся 520 тыс. беларусаў да сакавіка 1946, калі ў асноўным яна была закончана. === Пасляваенны час === Нягледзячы на прымусовы характар рэпатрыяцыі, якога Савецкі Саюз дамагаўся да сярэдзіны 1950-х гг. ад саюзнікаў і міжнародных арганізацый, сотні тысяч беларусаў апынуліся на эміграцыі. Шукаць лепшай долі на чужыне многіх падштурхнула палітыка савецкай улады перад Другой сусветнай вайной, а таксама адносіны да ваеннапалонных, якія лічыліся здраднікамі. Рэпатрыянты-афіцэры, за рэдкім выключэннем, пасля фільтрацыйных лагераў траплялі ў сістэму ГУЛАГа або на спецпасяленне. Пасля вайны на Захадзе склалася самая вялікая ў гісторыі беларускай эміграцыі палітычная плынь. Туды выехалі беларускія арганізацыі, установы і вайсковыя фарміраванні, створаныя на акупіраванай тэрыторыі: Беларуская цэнтральная рада ([[БЦР]]), галоўны штаб Саюза беларускай моладзі, Сабор епіскапаў Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы, атрады Беларускай краёвай абароны, частка інтэлігенцыі, святароў. Гэта хваля склала аснову беларускай заходняй дыяспары, якая практычна не папаўнялася ў далейшы час у сувязі з адсутнасцю права на эміграцыю з СССР. Захавалі ўсведамленне сваіх нацыянальных каранёў многія нашчадкі (дзеці і ўнукі) папярэдніх эміграцыйных хваляў. Пасля вайны ў [[ЗША]] і Канадзе пасяліліся прыкладна па 50 тыс. імігрантаў беларускага паходжання. Дзясяткі тысяч іх аселі ў Францыі, Бельгіі, Германіі, а таксама ў новых цэнтрах — Англіі, Аўстраліі. == Беларусы ў Расіі == {{main|Беларусы Расіі}} Згодна з перапісам насельніцтва 2010 года, у [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыі]] жыве 521 тысяча беларусаў. Найбольшыя беларускія групы пражываюць у Маскве і Маскоўскай вобласці, Санкт-Пецярбургу і вобласці, Калінінградскай вобласці, Карэліі. Буйная беларуская дыяспара існуе ў Сібіры. == Беларусы ва Украіне == {{main|Беларусы Украіны}} Паводле перапісу насельніцтва 2001 года, ва [[Украіна|Украіне]] налічвалася 276 тысяч беларусаў. Большасць беларусаў перасялілася ў выніку міграцый, але невялікая частка з’яўляецца і аўтахтонамі (яны жывуць на поўначы Чарнігаўскай і Ровенскай абласцей). == Беларусы ў Польшчы == {{main|Беларусы Польшчы}} Згодна з вынікамі перапісу насельніцтва 2011 года, у Польшчы налічваліся 47 тысяч беларусаў. Абсалютная іх большасць жыве ва [[Усходняя Беласточчына|Усходняй Беласточчыне]] (на сваёй этнічнай тэрыторыі). == Беларусы ў Вялікабрытаніі == {{main|Беларусы Вялікабрытаніі}} Беларускія грамадскія цэнтры ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] працуюць у Лондане, Манчэстэры, Брэдфардзе. == Беларусы ў ЗША == {{main|Беларусы ЗША}} У [[ЗША]] беларусы жывуць пераважна ў штатах Нью-Ёрк, Нью-Джэрсі, Агая, Мічыган, Пенсільванія, Ілінойс, Каліфорнія. == Гл. таксама == * [[Спіс арганізацый беларускай дыяспары]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Сяргеева Г.'' Дыяспара // {{Крыніцы/ЭГБ|3}} * ''Ціхаміраў А., Попоўская Т., Сяргеева Г., Ляднёва А., Языковіч Л.'' Эміграцыя // {{Крыніцы/ЭГБ|6-2}} == Спасылкі == * [http://ostro.by/society/belarusy-doma-i-u-svetse-naradzhenne-salidarnastsi/ Беларусы дома і ў свеце: нараджэнне салідарнасці] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170805215254/http://ostro.by/society/belarusy-doma-i-u-svetse-naradzhenne-salidarnastsi/ |date=5 жніўня 2017 }} Ostro.by * [http://www.scienceportal.org.by/diaspora/database/ Беларускія вучоныя за мяжой] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221111063035/http://www.scienceportal.org.by/diaspora/database/ |date=11 лістапада 2022 }} {{Беларуская дыяспара}} [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара| ]] 5rn55220w336tssbhpwjnqnhy2nade3 0 75496 5203196 5097802 2026-09-21T11:49:30Z Plaga med 116903 Plaga med перанёс старонку [[Хрэптоўцы]] у [[Храптоўцы]]: Згодна з [[Вікіпедыя:Да перайменавання|абмеркаваннем]] 5097802 wikitext text/x-wiki {{перанесці|Храптоўцы}} {{НП-Польшча |статус = Вёска |ваяводства = Падляскае |павет = Сакольскі |гміна = Кузніца (гміна) |гміна_назва = Кузніца }} '''Храптоўцы'''<ref>{{Cite web|url=https://knihi-online.com/rekvijem-paustancam-1863-1864-hh-viacaslau-svied.html?page=9|title=Чытаць кнігу "Рэквіем паўстанцам 1863—1864 гг." "Гродзенская губерня" - Вячаслаў Швед|website=knihi-online.com|access-date=2026-01-15}}</ref>, таксама '''Хрэптоўцы'''<ref>{{ТКП-Польшча}}</ref> ({{lang-pl|Chreptowce}}) — [[вёска]] ў [[Польшча|Польшчы]], уваходзіць у склад [[Сакольскі павет|Сакольскага павета]] [[Падляскае ваяводства|Падляскага ваяводства]], частка вясковай [[Кузніца (гміна)|гміны Кузніца]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{гміна Кузніца}} {{Вонкавыя спасылкі}} hue1il24wy13gq8timwk83k0eq17ajl 5203199 5203196 2026-09-21T11:50:03Z Plaga med 116903 5203199 wikitext text/x-wiki {{НП-Польшча |статус = Вёска |ваяводства = Падляскае |павет = Сакольскі |гміна = Кузніца (гміна) |гміна_назва = Кузніца }} '''Храптоўцы'''<ref>{{Cite web|url=https://knihi-online.com/rekvijem-paustancam-1863-1864-hh-viacaslau-svied.html?page=9|title=Чытаць кнігу "Рэквіем паўстанцам 1863—1864 гг." "Гродзенская губерня" - Вячаслаў Швед|website=knihi-online.com|access-date=2026-01-15}}</ref>, таксама '''Хрэптоўцы'''<ref>{{ТКП-Польшча}}</ref> ({{lang-pl|Chreptowce}}) — [[вёска]] ў [[Польшча|Польшчы]], уваходзіць у склад [[Сакольскі павет|Сакольскага павета]] [[Падляскае ваяводства|Падляскага ваяводства]], частка вясковай [[Кузніца (гміна)|гміны Кузніца]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{гміна Кузніца}} {{Вонкавыя спасылкі}} 38ypr0r2ejhtqoj28yldj3v62ch8yfz 0 79921 5202704 4649546 2026-09-20T12:58:51Z IvanScrooge98 56118 /* */ Фота 5202704 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Мастраяні}} {{Кінематаграфіст | Імя = К'яра Мастраяні | Арыгінал імя = Chiara Mastroianni | Фота = Chiara Mastroianni at 83rd Venice International Film Festival-33.jpg | Шырыня = | Подпіс = К'яра Мастраяні ў 2011 годзе | Імя пры нараджэнні = К'яра-Шарлота Мастраяні | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Прафесія = | Гады актыўнасці = [[1979]] — да цяперашняга часу | Узнагароды = | imdb_id = }} '''К’яра-Шарлота Мастраяні''' ({{lang-fr|Chiara-Charlotte Mastroianni}}), ({{ДН|28|5|1972}}) — французская актрыса. Дачка [[Катрын Дэнёў]] і [[Марчэла Мастраяні]]. == Узнагароды == Намінацыя ''Самая шматспадзеўная актрыса'' на кінапрэмію «[[Сезар]]» −1994 за «Любімы час года». {{зноскі}} == Спасылкі == * {{imdb name|id=0557859}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мастраяні, К'яра}} [[Катэгорыя:Актрысы Францыі]] gb9hc175pkkb2u2by0njx8d1q4hrjqo 0 85333 5203126 5177594 2026-09-21T10:12:29Z 5203126 wikitext text/x-wiki {{Грамадская арганізацыя |назва = Задзіночанне беларускіх студэнтаў |абрэвіятура = ЗБС |эмблема = Bel_Logo_ZBS.png |шырыня эмблемы = 150px |місія = Абарона правоў і прадстаўленне інтарэсаў студэнтаў |тып = Студэнцкая арганізацыя |штаб-кватэра = [[Познань]], [[Польшча]] (раней [[Мінск]], [[Беларусь]])<ref>{{cite web|title=Belarus – BSA|url=https://esu-online.org/members/belarus-bsa/|date=21.08.2023|publisher=[[Еўрапейскі саюз студэнтаў|ESU]]}}</ref> |афіцыйны сайт = https://zbsunion.org/ |дата заснавання = 1988 |саюзнікі = ESU (Еўрапейскі саюз студэнтаў), [[Моладзевы блок]] }} '''Задзіночанне беларускіх студэнтаў''' ('''ЗБС''') — нацыянальны студэнцкі саюз Беларусі, кааліцыя аб’яднанняў актыўных беларускіх студэнтаў. У мінулым беларускае грамадскае аб’яднанне, якое ўзнікла ў канцы 1980-х гадоў у ходзе дзейнасці нефармальных беларускіх студэнцкіх фарміраванняў. З 2001 года пазбаўлена рэгістрацыі на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]]. Быўшы ад самага заснавання антыбальшавіцкай арганізацыяй, ЗБС працягвае дзейнасць у адстойванні каштоўнасцяў дэмакратыі і акадэмічных свабодаў у Беларусі. У 2021 годзе арганізацыя стала асацыяцыяй, у якую ўвайшлі стачкамы і студэнцкія ініцыятыўныя групы [[Спіс універсітэтаў Беларусі|беларускіх ВНУ]], якія паўсталі на хвалі [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў 2020 года]]<ref>{{Cite web|url=https://zbsunion.by/|title=Задзіночанне беларускіх студэнтаў (ЗБС) — афіцыйны сайт|website=zbsunion.by|access-date=2022-11-13|url-status=dead|archive-date=3 сакавіка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210303190052/https://zbsunion.by/}}</ref><ref name=":22">{{Cite web|lang=ru|url=https://euroradio.fm/ru/v-belarusi-studenty-obedinyayutsya-v-edinuyu-associaciyu|title=В Беларуси студенты объединяются в единую ассоциацию {{!}} Новости Беларуси {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|access-date=2022-11-13}}</ref><ref name=":122">{{Cite news|title=Зачыняюць ЗБС|author=Юлія Дранчук|url=https://news.tut.by/society/10999.html|website=TUT.BY|date=23.11.2001|access-date=16 студзеня 2021|archive-date=22 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122050232/https://news.tut.by/society/10999.html|url-status=dead}} {{Cite web |url=https://news.tut.by/society/10999.html |title=Архіўная копія |access-date=16 студзеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122050232/https://news.tut.by/society/10999.html |archive-date=22 студзеня 2021 |url-status=dead }}{{Cite web |url=https://news.tut.by/society/10999.html |title=Архіўная копія |access-date=16 студзеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122050232/https://news.tut.by/society/10999.html |archive-date=22 студзеня 2021 |url-status=dead }}</ref>. == Гісторыя == === Заснаванне === У канцы [[1980-я|1980-х]] гадоў на хвалі [[Перабудова|перабудовачных настрояў]] нефармальныя беларускія студэнцкія фарміраванні [[Світанак (суполка)|БДТУ]], [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]], [[Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт|БДМУ]], а таксама [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|Педагагічнага ўніверсітэта]] вырашылі аб’яднацца супраць ідэялагізацыі адукацыі<ref>{{Cite web|url=http://zbsunion.by/history|title=ЗБС: Гісторыя|publisher=zbsunion.by|access-date=2016-05-15|url-status=dead|archive-date=9 мая 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160509144659/http://zbsunion.by/history}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://studentby.org/2013/12/10-10/|title=http://studentby.org/2013/12/10-10/|access-date=2016-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20160601224228/http://studentby.org/2013/12/10-10/|archive-date=1 чэрвеня 2016|url-status=dead}}</ref>. Створаная арганізацыя называлася «Світанак», якая ў 1990-м годзе атрымала сучасную назву<ref>{{Cite web|url=https://zbsunion.by/dumka/history|title=Гісторыя Студэнцкай Думкі|website=zbsunion.by|access-date=2024-04-17|archive-date=19 студзеня 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119164947/http://zbsunion.by/dumka/history|url-status=dead}}</ref>. У [[1989]] годзе пад эгідай ЗБС выйшаў першы выпуск газеты «Студэнцкая Думка», якая пазней стала часопісам<ref>{{Cite web|url=http://generation.by/news2852.html|title=Часопісу «Студэнцкая Думка» — 10 год|publisher=Generation.bY|access-date=2016-05-15}}</ref>. === Дзейнасць у 1990-я === У [[1992]] годзе ЗБС былі афіцыйна зарэгістраваны ў [[Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрстве юстыцыі Рэспублікі Беларусь]] як «Рэспубліканскае моладзевае грамадскае аб’яднанне „Задзіночаньне Беларускіх Студэнтаў“». На працягу [[1990-я|1990-х]] гадоў ЗБС займаліся абаронай правоў студэнтаў, прасоўваннем «беларускасці» ў сістэму вышэйшай адукацыі [[Беларусь|Беларусі]]. З [[1999]] года ЗБС з’яўляецца паўнапраўным сябрам [[Еўрапейскі саюз студэнтаў|ESU]] (''Еўрапейскі саюз студэнтаў'')<ref>{{Cite web|url=https://www.esu-online.org/?member=belarus-belarus-student-association-bsa|title=Belarus - Belarus Student Association (BSA)|publisher=www.esu-online.org|access-date=2021-01-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122010250/https://www.esu-online.org/?member=belarus-belarus-student-association-bsa|archive-date=22 студзеня 2021|url-status=dead}}</ref>. === Дзейнасць у 2000-я === Увесну 2000 года адбыўся шэраг пікетаў супраць абавязковага размеркавання студэнтаў, якія ініцыявалі суполкі ЗБС. У выніку дэпутат [[Уладзімір Уладзіміравіч Навасяд|Навасяд]] у 2001 годзе сабраў 35 тысяч подпісаў студэнтаў супраць размеркавання<ref>{{Cite web|access-date=2022-11-13|lang=be|title=«Беспальчук» пішам — «Казулін» у памяці?|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=31861|website=Наша Ніва}}</ref>. 16 жніўня [[2001]] года правялі акцыю «Аранжавы настрой». Каля дваццаці актывістаў былі апранутыя ў аранжавыя майкі і раздавалі апельсіны ды мандарыны<ref>{{Cite web|title=ПРЕДВЫБОРНУЮ АКЦИЮ "ОРАНЖЕВОЕ НАСТРЕНИЕ" ПРОВЕЛИ В МИНСКЕ АКТИВИСТЫ "ЗАДЗІНОЧАНЬНЯ БЕЛАРУСКІХ СТУДЭНТАЎ"|url=https://naviny.media/rubrics/elections/2001/08/16/ic_news_623_348189|website=naviny.by|language=ru|date=16.08.2001|access-date=16 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122005235/https://naviny.media/rubrics/elections/2001/08/16/ic_news_623_348189|archive-date=22 студзеня 2021|url-status=dead}}</ref>. 7 верасня [[2001]] года прадстаўнікі праваахоўных органаў апісалі перадвыбарчыя матэрыялы і атрыбутыку на штаб-кватэры арганізацыі<ref>{{Cite web|lang=ru|title=В ШТАБ-КВАРТИРЕ "ЗАДЗІНОЧАНЬНЯ БЕЛАРУСКІХ СТУДЭНТАЎ" ОПИСАНЫ ПРЕДВЫБОРНЫЕ МАТЕРИАЛЫ И АТРИБУТИКА|url=https://naviny.media/rubrics/elections/2001/09/07/ic_news_623_347868|website=naviny.by|date=07.09.2001|access-date=16 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122043330/https://naviny.media/rubrics/elections/2001/09/07/ic_news_623_347868|archive-date=22 студзеня 2021|url-status=dead}}</ref>. У [[2001]] годзе рашэннем [[Вярхоўны Суд Рэспублікі Беларусь|Вярхоўнага Суда Рэспублікі Беларусь]] ЗБС пазбавілі афіцыйнай рэгістрацыі<ref name=":122" />. У 2004 г. Задзіночанне Беларускіх Студэнтаў падало ў Вярхошўны суд Рэспублікі Беларусь наглядную скаргу на рашэнне суда ад 3 снежня 2001 года аб ліквідацыі арганізацыі. Праз месяц Вярхоўны суд даў адказаць: пакінуць рашэнне нязменным. <ref>{{Cite web|lang=be|url=https://generation.by/news472.html|title=Вярхоўны суд не задаволіў наглядную скаргу ЗБС аб адмене рашэньня аб ліквідацыі арганізацыі|website=Generation.bY|access-date=2026-09-21}}</ref> 18 лютага [[2002]] адбыўся разбойны напад на офіс ЗБС у Мінску. Увечары ў час паседжання рэдакцыі выдання «[[Студэнцкая газета]]» у офіс гвалтам і падманам увайшлі два незнаёмцы, адзін з якіх быў узброены нажом і хаваў свой твар пад маскай аранжавага колеру. Прысутных у офісе студэнтаў прымусілі легчы, звязалі ім рукі. Нападнікі перарэзалі тэлефонны дрот і спакавалі частку офіснай тэхнікі. Адзін з нападнікаў некалькі разоў ударыў нажом па стале, на якім ляжала Вольга Кузьміч. У выніку нападу была скрадзеная офісная тэхніка і асабістыя рэчы прысутных.<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/amp/24841647.html|title=АДБЫЎСЯ РАЗБОЙНЫ НАПАД НА ОФІС ЗАДЗІНОЧАНЬНЯ БЕЛАРУСКІХ СТУДЭНТАЎ|website=www.svaboda.org|access-date=2026-09-21}}</ref> Рада ЗБС выступіла з заявай, у якой назвала разбойны напад на офіс часткай кампаніі пераследу супраць арганізацыі пасля яе афіцыйнай ліквідацыі з мэтай запужаць студэнтаў. 15-16 мая [[2004]] года ЗБС ладзілі канферэнцыю «Правы студэнтаў»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://generation.by/news230.html|title=У Беларусі распрацаваная «Дэклярацыя правоў студэнтаў»|website=Generation.bY|access-date=2026-09-21}}</ref>, на якой прынялі «Усеагульную дэкларацыю правоў студэнтаў»<ref>{{Cite web|title=Главная|url=https://naviny.by/main|website=naviny.by|access-date=13 лістапада 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122043252/https://naviny.by/rubrics/society/2004/05/13/ic_news_116_253078|archive-date=22 студзеня 2021|url-status=dead}}</ref>. 01 верасня 2004 ЗБС разам з навучэнцамі ліквідаванага [[Беларускі гуманітарны ліцэй імя Якуба Коласа|Нацыянальнага гуманітарнага ліцэя імя Я. Коласа]] арганізаваў у Мінску на Кастрычніцкай плошчы акцыю «Хочам вучыцца па-беларуску!», каб прыцягнуць увагу да праблем беларускамоўнага навучання. Сабралося да 200 удзельнікаў, некалькі ўдзельнікаў акцыі былі затрыманыя міліцыяй, аднак акцыя працягнулася ў парку Янкі Купалы. <ref>{{Cite web|lang=be|url=https://generation.by/news342.html|title=“Хочам вучыцца па-беларуску! 2004”: акцыя на Кастрычніцкай, затрыманьні і шэсьце|website=Generation.bY|access-date=2026-09-21}}</ref> 16 верасьня 2004 года ЗБС зладзіў у Мінску акцыю «Шэсце бездомных студэнтаў», якая падымала праблему недахопу месцаў у інтэрнатах для студэнтаў. Каля 30 студэнтаў прайшлі ад Чыгуначнага вакзалу да галоўнага корпусу [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]]. Дзе шэсце было гвалтоўна спыненае міліцыяй. У выніку былі затрыманыя тры ўдзельнікі акцыі.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://generation.by/news349.html|title=На акцыі “Шэсьце бяздомных студэнтаў” затрыманыя тры чалавекі|website=Generation.bY|access-date=2026-09-21}}</ref> === Дзейнасць у 2010—2015 гады === Падчас [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|прэзідэнцкай кампаніі 2010 года]] зладзілі акцыю «Грамадзянін». Мэтай акцыі было жаданне паказаць, хто на самой справе стварае Беларусь — грамадзяне. Галоўныя кірункі дзейнасці кампаніі: інфармаванне грамадзян пра выбары, праца з выбарчымі камісіямі і праца з дзяржаўнымі інстытутамі<ref>{{Cite web|access-date=2022-11-13|lang=ru-RU|title=Кампанія «Грамадзянін»: задачы заклікаць на плошчу няма|url=https://gazetaby.com/post/kampaniya-gramadzyanin-zadachy-zaklikacz-na-ploshchu-nyama/32064/|website=Салідарнасць}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|title=Новости Беларуси сегодня. Последние свежие новости. Белапан|url=https://belapan.by/|website=Belapan|access-date=16 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122190755/https://belapan.by/archive/2010/12/07/432624/|archive-date=22 студзеня 2021|url-status=dead}}</ref>. У [[2014]] годзе ЗБС ладзіў кінапрагляды ў падземных пераходах, за што 19 верасня было затрымана каля 30 чалавек, а 2 актывіста ЗБС былі арыштаваная на 5 і 6 дзён<ref>{{Cite web|access-date=2022-11-13|lang=be|title=Арганізатары «кінапрагляду ў пераходзе» асуджаныя на некалькі сутак|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=135643|website=Наша Ніва}}</ref><ref>{{Cite web|access-date=2022-11-13|lang=be|title=Арганізатараў "Кіно ў пераходзе" асудзілі на некалькі сутак {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|url=https://euroradio.fm/arganizatarau-kino-u-perahodze-asudzili-na-nekalki-sutak|website=euroradio.fm}}</ref>. == Сучасная дзейнасць == === Адраджэнне ЗБС === У [[2016]] годзе арганізацыя заявіла аб сваёй перазагрузцы, аб’яднаўшы сілы з актывістамі руху супраць платных пераздач у БДУ, якія праводзілі рэзанансны ў грамадстве марш студэнтаў у снежні 2015 года<ref>{{Cite web|url=http://nn.by/?c=ar&i=169699&lang=ru|title=Белорусские студенты возрождают «Задзіночанне»|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|access-date=2016-05-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://belsat.eu/ru/news/studenty-vozrozhdayut-legendarnoe-zadzinochanne/|title=Студенты возрождают легендарное «Задзіночанне»|date=2016-05-06|publisher=[[Белсат]]|access-date=2016-05-15}}</ref>. У [[2017]] годзе падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2017)|пратэстаў супраць дэкрэта № 3]] актывісты ЗБС заснавалі «Студэнцкі Блок» для падтрымкі асноўных патрабаванняў пратэсту, а таксама з патрабаваннямі вызваліць усіх затрыманых студэнтаў, адмяніць абавязковае размеркаванне студэнтаў і спыніць ціск у навучальных установах<ref>{{Cite web|access-date=2022-11-13|lang=be|title=У Беларусі ствараецца «Студэнцкі Блок»|url=https://charter97.org/be/news/2017/3/24/244774/|website=charter97.org}}</ref><ref>{{Cite web|access-date=2022-11-13|lang=ru|title=Студэнцкі Блок {{!}} Students Bloc {{!}} ВКонтакте|url=https://vk.com/studentsbloc|website=vk.com}}</ref>. Падчас пратэстаў было затрымана 4 актывіста ЗБС<ref>{{Cite web|access-date=2022-11-13|lang=be|title=Яны сустракаюць Дзень Волі ў турме. Поўны сьпіс арыштаваных. Абнаўляецца|url=https://www.svaboda.org/a/28379781.html|website=Радыё Свабода}}</ref><ref>{{Cite web|access-date=2022-11-13|title=Вынікі першай кампаніі: Затрыманыя|url=https://zbsunion.by/news/17962|website=zbsunion.by|archive-date=14 лістапада 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221114131957/https://zbsunion.by/news/17962|url-status=dead}}</ref>. [[Файл:Актывісты Задзіночання беларускіх студэнтаў.png|міні|331x331пкс|Актывісты ЗБС на святкаванні 30-годдзя арганізацыі ў 2018 годзе]] У 2018 годзе ЗБС прымала ўдзел у святкаванні [[100-годдзе Беларускай Народнай Рэспублікі|100-годдзя Беларускай Народнай Рэспублікі]], мела сваю пляцоўку каля [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Вялікага тэатра оперы і балета]]<ref>{{Cite web|access-date=2022-11-13|title=Праграма святкавання 100-годдзя БНР {{!}} symbal.by|url=https://symbalby.com/prahrama-bnr-100/|archive-date=13 лістапада 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221113223944/https://symbalby.com/prahrama-bnr-100/|url-status=dead}}</ref>. Таксама ў гэтым жа годзе актывістамі ЗБС была запушчана студэнцкая зніжкавая картка Unicard, якая з’яўляецца аналагам сусветна вядомай карткі ISIC («International Student Identity Card»)<ref>{{Cite web|access-date=2022-11-13|lang=be|title=Unicard: што гэта за картка і каму яна патрэбна?|url=https://34mag.net/post/unicard|website=34mag.net}}</ref>. У [[2019]] годзе актывісты ЗБС разам з ініцыятывамі «Вучоба найважней», [[Legalize Belarus]], а таксама блогерамі аб’ядналіся ў «[[Моладзевы блок]]», каб удзельнічаць у маючых адбыцца [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2019)|парламенцкіх выбарах]]. Актывістамі было вылучана 8 кандыдатаў у дэпутаты пры падтрымцы партыі «[[Партыя «Беларуская сацыял-дэмакратычная Грамада»|Беларуская сацыял-дэмакратычная Грамада]]», а таксама партыі «[[Беларуская партыя «Зялёныя»|Зялёныя]]»<ref>{{Cite web|access-date=2022-11-13|lang=ru|title="Молодёжный блок" идёт в парламент: "Готовы работать даже с БРСМ" {{!}} Новости Беларуси {{!}} euroradio.fm|url=https://euroradio.fm/ru/molodyozhnyy-blok-idyot-v-parlament-gotovy-rabotat-dazhe-s-brsm|website=euroradio.fm}}</ref><ref>{{Cite web|access-date=2022-11-13|title=Моладзевы Блок {{!}} Афіцыйны сайт|url=https://moladzbel.org/|website=moladzbel.org}}</ref><ref>{{Cite news|title=БСДГ выдвинула 24 кандидата в депутаты Палаты представителей|url=https://naviny.media/new/20190928/1569673761-bsdg-vydvinula-24-kandidata-v-deputaty-palaty-predstaviteley|website=naviny.by|date=28.09.2019|access-date=16 студзеня 2021|archive-date=22 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122012826/https://naviny.media/new/20190928/1569673761-bsdg-vydvinula-24-kandidata-v-deputaty-palaty-predstaviteley|url-status=dead}} {{Cite web |url=https://naviny.media/new/20190928/1569673761-bsdg-vydvinula-24-kandidata-v-deputaty-palaty-predstaviteley |title=Архіўная копія |access-date=16 студзеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122012826/https://naviny.media/new/20190928/1569673761-bsdg-vydvinula-24-kandidata-v-deputaty-palaty-predstaviteley |archive-date=22 студзеня 2021 }}</ref>. Увесну [[2020]] года ладзілі спачатку акцыю «Ха-ха я тут памру» і заклікалі да студэнцкага [[Забастоўка|страйку]], каб прыцягнуць увагу да неэфектыўнай палітыкі беларускіх уладаў у сувязі з [[Распаўсюджванне COVID-19 у Беларусі|распаўсюджваннем COVID-19 у Беларусі]]<ref>{{Cite web|access-date=2022-11-13|lang=be|title=«Ха-ха, я тут памру». Студэнткі зрабілі акцыю за карантын каля лінгвістычнага ўнівэрсытэту. ФОТА, ВІДЭА|url=https://www.svaboda.org/a/30496861.html|website=Радыё Свабода}}</ref><ref>{{Cite news|title=Ініцыятарку студэнцкай забастоўкі і акцыі «Ха-ха я тут памру» адлічылі з універсітэта|url=https://m.nashaniva.com/249545/|website=Наша Ніва|date=08.04.2020}}</ref><ref name="naviny.media">{{Cite news|title=Студенты МГЛУ объявили о подготовке забастовки с требованием ввести в вузе карантин и дистанционное обучение|url=https://naviny.media/new/20200319/1584621914-ststudenty-mglu-obyavili-o-podgotovke-zabastovki-s-trebovaniem-vvesti-v-vuze|website=naviny.by|date=19.03.2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122013612/https://naviny.media/new/20200319/1584621914-ststudenty-mglu-obyavili-o-podgotovke-zabastovki-s-trebovaniem-vvesti-v-vuze|archive-date=22.01.2021}} {{Cite web |url=https://naviny.media/new/20200319/1584621914-ststudenty-mglu-obyavili-o-podgotovke-zabastovki-s-trebovaniem-vvesti-v-vuze |title=Архіўная копія |access-date=16 студзеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122013612/https://naviny.media/new/20200319/1584621914-ststudenty-mglu-obyavili-o-podgotovke-zabastovki-s-trebovaniem-vvesti-v-vuze |archive-date=22 студзеня 2021 }}</ref>. За гэта з [[Мінскі дзяржаўны лінгвістычны ўніверсітэт|МДЛУ]] была адлічана сяброўка Рады ЗБС [[Лізавета Сяргееўна Пракопчык|Лізавета Пракопчык]]<ref name="naviny.media"/><ref>{{Cite news|title=Студентку, которая призывала университет перейти на дистанционное и сама ушла в изоляцию, отчислили|url=https://news.tut.by/society/678850.html|website=tut.by|date=07.04.2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122013612/https://naviny.media/new/20200319/1584621914-ststudenty-mglu-obyavili-o-podgotovke-zabastovki-s-trebovaniem-vvesti-v-vuze|archive-date=22.01.2021}} {{Cite web |url=https://news.tut.by/society/678850.html |title=Архіўная копія |access-date=16 студзеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121042451/https://news.tut.by/society/678850.html |archive-date=21 студзеня 2021 |url-status=dead }}{{Cite web |url=https://news.tut.by/society/678850.html |title=Архіўная копія |access-date=16 студзеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121042451/https://news.tut.by/society/678850.html |archive-date=21 студзеня 2021 |url-status=dead }}</ref>. [[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]] прызнаў яе адлічэнне палітычна матываваным<ref>{{Cite web|access-date=2022-11-13|lang=be|title=“Вясна” заклікае кіраўніцтва МДЛУ адмяніць спагнанне Елізавеце Пракопчык і аднавіць яе ў правах студэнткі|url=http://spring96.org/be/news/96495|website=spring96.org}}</ref>. Рэктар МДЛУ [[Наталля Баранава]] сцвярджае, што адлічэнне не матывавана палітычна<ref>{{Cite web|lang=ru|title=Студентку, которая призывала университет перейти на дистанционное и сама ушла в изоляцию, отчислили|url=https://news.tut.by/society/678850.html|website=tut.by|author=Любовь Касперович|date=07.04.2022|access-date=16 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121042451/https://news.tut.by/society/678850.html|archive-date=21 студзеня 2021|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|access-date=2022-11-13|lang=be|title=Рэктарка МДЛУ Баранава не лічыць адлічэнне студэнткі Пракопчык “палітычна матываваным”|url=http://spring96.org/be/news/96594|website=spring96.org}}</ref>. === Пасля жніўня 2020-га === Зранку 12 лістапада 2020 года ў сямі актывістаў адбыўся ператрус, саміх актывістаў затрымалі і завезлі ў [[КДБ Беларусі|КДБ]]. Сярод іх сябра [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйнай Рады]], прадстаўніца [[Святлана Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]] па справах моладзі і студэнтаў [[Алана Гебрэмарыям]], [[Ксенія Сырамалот]], [[Ягор Канеўскі]], студэнткі [[БДПУ]] [[Кася Вітальеўна Будзько|Кася Будзько]] і [[Яна Іванаўна Арабейка|Яна Арабейка]]<ref name="euroradio">[https://euroradio.pl/vyasna-pradstaunica-cihanouskay-i-aktyvisty-zbs-u-kdb «Вясна»: прадстаўніца Ціханоўскай і актывісты ЗБС — у КДБ]</ref>. Беларускія праваабарончыя арганізацыі асудзілі арышты актывістаў і крымінальныя справы на іх, прызвалі да неадкладнага вызваленя [[Палітычныя зняволеныя|палітвязняў]]<ref>{{Cite web|date=2020-11-18|title=Заявление протеста против наступления на "Задзіночанне Беларускіх Студэнтаў"|url=https://belhelcom.org/ru/news/zayavlenie-protesta-protiv-nastupleniya-na-zadzinochanne-belaruskih-studentau|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119162133/https://belhelcom.org/ru/news/zayavlenie-protesta-protiv-nastupleniya-na-zadzinochanne-belaruskih-studentau|archive-date=2021-01-19|access-date=2021-01-19|publisher=[[Беларускі Хельсінкскі камітэт]]|language=ru}}</ref>. Актывістам Даніле Лаўрэцкаму і [[Лізавета Сяргееўна Пракопчык|Лізавеце Пракопчык]] удалося збегчы ад КДБ і ўцячы ва [[Украіна|Украіну]], нелегальна перасекчы мяжу з [[Расія]]й<ref name=":022">{{Cite web|access-date=2022-11-13|lang=ru|title=Поколение «черного четверга». Беларуское студенчество после массовых обысков и арестов 12 ноября|url=https://mediazona.by/article/2020/12/29/gaudeamus|website=Медиазона Беларусь|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220426004048/http://mediazona.by/article/2020/12/29/gaudeamus|archivedate=26 красавіка 2022|url-status=dead}}</ref><ref name=":04">{{Cite web|lang=ru|title=«Новый год они проведут на Володарке». Как власть душит активную молодежь|url=https://news.tut.by/society/709418.html|website=tut.by|author=Аня Перова|date=30.11.2020|access-date=16 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114052950/https://news.tut.by/society/709418.html|archive-date=14 студзеня 2021|url-status=dead}}</ref>. Пасля арыштаў і пераследу ў Беларусі, шэраг актывістаў ЗБС пасяліліся за мяжой і разам з іншымі студэнцкімі актывістамі працягнулі дзейнасць дыстанцыйна<ref name=":022"/><ref name=":23">{{Cite web|url=https://dumka.me/stachkomy|title=«Мы нелегально пересекали беларусско-российскую границу». Эти ребята сбежали за границу от уголовки – и продолжают борьбу|website=Студэнцкая Думка|date=12.01.2021|access-date=16 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122043705/https://dumka.me/stachkomy|archive-date=22 студзеня 2021|url-status=dead}}</ref>. 23 лютага 2021 года ЗБС аб’явіў аб рэарганізацыі ў кааліцыю незалежных студэнцкіх аб’яднанняў 15 універсітэтаў Беларусі<ref>{{Cite web|access-date=2022-11-13|lang=ru|title=Новые филареты. Студенты из 15 белорусских университетов объединяются в единую ассоциацию|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=268794&lang=ru|website=Наша Ніва}}</ref><ref name=":222">{{Cite web|access-date=2022-11-13|lang=ru|title=В Беларуси студенты объединяются в единую ассоциацию {{!}} Новости Беларуси {{!}} euroradio.fm|url=https://euroradio.fm/ru/v-belarusi-studenty-obedinyayutsya-v-edinuyu-associaciyu|website=euroradio.fm}}</ref>. Кіраўнічым органам ЗБС стала Нацыянальная Студэнцкая Рада (НСР) — калегіяльна-прадстаўнічы орган, у якім прапарцыйна прадстаўлены ўваходзячыя ў ЗБС студэнцкія аб’яднанні [[Баранавіцкі дзяржаўны ўніверсітэт|БарДУ]], [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|БДАМа]], [[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі|БДАМу]], [[Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт|БДМУ]], [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|БДПУ]], [[Беларускі дзяржаўны тэхналагічны ўніверсітэт|БДТУ]], [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]], [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт інфарматыкі і радыёэлектронікі|БДУІР]], [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт культуры і мастацтваў|БДУКМ]], [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт фізічнай культуры|БДУФК]], [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт|БДЭУ]], [[Віцебскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт|ВДМУ]], [[Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы|ГрДУ]], [[Мінскі дзяржаўны лінгвістычны ўніверсітэт|МДЛУ]], [[Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт|ПДУ]]<ref>{{Cite web|access-date=2022-11-13|title=ЗБС — Структура і спіс універсітэтаў|url=https://zbsunion.by/about|website=zbsunion.by|url-status=dead|archive-date=12 мая 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230512004725/https://zbsunion.by/about}}</ref>. 28 красавіка да ЗБС таксама далучылася студэнцкае аб’яднанне [[Брэсцкі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт|БрДТУ]]<ref>{{Cite web|access-date=2022-11-13|title=ЗБС {{!}} Задзіночанне Беларускіх Студэнтаў|url=https://t.me/zbsunion/2034|website=Telegram}}</ref>. 14 мая 2021 года пачаўся судовы працэс над актывістамі ЗБС па «[[Справа студэнтаў і выкладчыкаў ВНУ|справе студэнцтва 12 лістапада]]»<ref>{{Cite web|access-date=2022-11-13|lang=ru|title=В Минске начался суд по "делу студентов" – DW – 14.05.2021|url=https://www.dw.com/ru/v-minske-nachalsja-sud-po-delu-studentov/a-57531268|website=dw.com}}</ref>. Па закліку ЗБС пад будынак суда прыйшло каля 200 чалавек, у тым ліку дыпламаты краін ЕС<ref>{{Cite web|access-date=2022-11-13|lang=be|title=Дыпляматы краінаў Эўразьвязу не змаглі трапіць на суд па «справе студэнтаў»|url=https://www.svaboda.org/a/31255312.html|website=Радыё Свабода}}</ref>. У залю пусцілі толькі блізкіх сваякоў, стыхійны збор пад будынкам суда разагнаў АМАП. Затрымалі 14 чалавек<ref>{{Cite web|access-date=2022-11-13|lang=be|title=«Усе трымаюцца годна». Як 12 чалавек судзяць у «справе студэнтаў»|url=https://www.svaboda.org/a/31254555.html|website=Радыё Свабода}}</ref>. 30 лістапада 2022 года на волю выйшлі практычна ўсе незаконна асуджаныя па «справе студэнтаў». Яны цалкам адбылі пакаранне<ref>{{Cite web|access-date=2023-08-21|lang=be|title=10 фігурантаў “Справы студэнтаў” выйшлі на волю|url=https://www.voiceofbelarus.org/be/belarus-naviny/10-fihurantau-spravy-studentau-vyishli-na-voliu/|website=Voice of Belarus}}</ref>. У жніўні 2023 г. сацсеткі і лагатып «Задзіночанне Беларускіх Студэнтаў» патрапілі ў спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў<ref>{{Cite web|access-date=2023-08-21|lang=be|title=Затрыманне сямейнай пары ў Мінску, новая крымінальная справа ў Гомелі: хроніка пераследу 9 жніўня|url=https://spring96.org/be/news/112434|website=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]}}</ref>. Па рашэнні КДБ ад 21 верасня 2023 года «Задзіночанне Беларускіх Студэнтаў» уключылі ў спіс «экстрэмісцкіх фармаванняў»<ref>{{Cite web|access-date=2023-09-28|lang=ru|title=В Беларуси три новых «экстремистских формирования» — городской паблик, студенческая организация и проект помощи добровольцам в Украине|url=https://news.zerkalo.io/life/49946.html?c|website=[[Zerkalo.io]]}}</ref>. == Старшыні Рады ЗБС == * [[Ігар Міхно]] * [[Аляксей Глушко]] * [[Антоні Бокун]] * [[Аляксей Анатольевіч Міхалевіч|Алесь Міхалевіч]] * [[Крысціна Сідун]] (1999—2002) * [[Вольга Кузьміч]] (2002—2005) * [[Алена Талапіла]] (2005—2007) * [[Яўген Іванюк]] (2007—2012) * [[Анастасія Доль]] (2012—2016) * [[Яўген Міхасюк]] (2016—2017) * У 2016 годзе пасада была ліквідавана рашэннем самой Рады. == Гл. таксама == * [[Моладзевы блок]] * [[Еўрапейскі саюз студэнтаў]] {{зноскі|3}} == Літаратура == * {{Кніга|загаловак=The A to Z of Belarus (The A to Z Guide Series)|last=Silitski|first=Vitali|last2=Zaprudnik|first2=Jan|выдавецтва=Scarecrow Press|год=2010|isbn=978-0-8108-7200-4|старонак=470|старонкі=290–291|мова=en|месца=Lanham|цытата=UINION OF BELARUSIAN STUDENTS, UBS (ZADZINOČAŃNIE BIEŁARUSKICH STUDENTAŬ, ZBS). Organization of nationally minded students founded in the late 1980s by the activists of the “in-formals” movement. Since its foundation, the UBS actively attacked ideologization of the education system, and pressed for the removal of the Communist Party from the educational establishments. One of its achievements was revocation of military training departments from many Belarusian universities, and promotion of student self-management. Active in student advocacy throughout its existence, the UBS subsequently became one of the principal youth groups opposing the authoritarian policies of President Alaksandr łukašecnka. In 2003, the UBS was closed down by court order and has been forced to operate in the underground since then. Its publication, magazine Studenckaja Dumka (Students’ Thought), a popular youth-run periodical, was likewise closed by the government in 2005.|аўтар = [[Віталь Вячаслававіч Сіліцкі|Vitali Silitski]], [[Янка Запруднік|Jan Zaprudnik]]}} * {{Кніга|год=2013|аўтар=Воронкевич С.А., Луцевич А.С, Махинов П.Д., Шестопалов Е.И.|isbn=ISBN 978-985-6958-88-8|загаловак=Студенческое самоуправление Беларуси — История, анализ, путь развития|мова=ru|месца=Минск|выдавецтва=«ЭНЦИКЛОПЕДИКС»|спасылка=https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=42986-1.pdf|старонак=92|archive-date=5 ліпеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240705085859/https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=42986-1.pdf}} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Студэнцкі рух]] [[Катэгорыя:Маладзёжныя арганізацыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1988 годзе]] [[Катэгорыя:Беларускія студэнцкія арганізацыі]] idoarjtnwj3pp9mflrgdxwvkqzd7dla 0 88685 5202680 5066193 2026-09-20T12:30:30Z JerzyKundrat 174 /* Літаратура */ 5202680 wikitext text/x-wiki '''Федэральная рада беларускіх арганізацый Аўстраліі''' (ФРБАА) — агульнааўстралійскі беларускі прадстаўнічы орган. == Гісторыя == ФРБАА створана ў 31 снежня 1976 — 3 студзеня 1977 гг. на 1-й сустрэчы беларусаў [[Аўстралія|Аўстраліі]] ў [[Мельбурн]]е з мэтай каардынацыі дзеянняў беларускіх арганізацый у Аўстраліі і рэпрэзентацыі беларусаў у аўстралійскім грамадстве і для беларускіх арганізацый у іншых краінах. Рабочы орган — Выканаўчы камітэт. На 2-й сустрэчы 29 снежня 1977 — 2 студзеня 1978 гг. у Сіднеі Выканаўчы камітэт пераабраны ў складзе: старшыня [[Міхась Зуй]], намеснік старшыні і скарбнік Уладзімір Сідлярэвіч, сакратар Міхась Лужынскі. У склад Рады ўвайшлі 11 арганізацый: * Беларускае аб’яднанне ў Новым Паўднёвым Уэльсе * [[Беларускі цэнтральны камітэт у Вікторыі]] * Беларускі культурна-грамадскі клуб * [[Беларускае аб’яднанне ў Аўстраліі]] * Кааператыў Беларускага дома ў Мельбурне * парафія БАПЦ у Адэлаідзе * Беларускі радыёвы камітэт у Сіднеі * [[Беларускі жаночы камітэт у Вікторыі]] * [[Беларускае аб’яднанне ў Паўднёвай Аўстраліі]] * Беларускі вызваленчы фронт * Беларуска-аўстралійскае аб’яднанне ў Новым Паўднёвым Уэльсе На 3-й сустрэчы 5 — 9 студзеня 1979 г. у [[Адэлаіда|Адэлаідзе]] з Рады выйшлі Беларускае аб’яднанне ў Аўстраліі (яго кіраўнік Міхась Зуй сышоў з пасады старшыні Выканаўчага камітэта), Беларуска-аўстралійскае незалежнае аб’яднанне ў Новым Паўднёвым Уэльсе, Беларускі вызваленчы фронт і Беларускі жаночы камітэт у Вікторыі. Федэральная рада аб’яднала беларускія згуртаванні ў Новым Паўднёвым Уэльсе, Вікторыі, Паўднёвай і Заходняй Аўстраліі. Дзейнічае паводле статута. Выканаўчы камітэт ФРБАА ажыццяўляе агульнае кіраўніцтва, каардынацыю супрацоўніцтва паміж арганізацыямі ў правядзенні нацыянальных святкаванняў, культурных мерапрыемстваў, выконвае прадстаўнічую ролю ў міжнародных арганізацыях. Пры ФРБАА створаны Фонд дапамогі ахвярам Чарнобыля. У 2002 рада аб’ядноўвала ў якасці калектыўных членаў 8 беларускіх араганізацый,<ref>А. Ляднёва (2003)</ref> у т.л. [[Беларускае аб’яднанне ў Заходняй Аўстраліі]], [[Беларускі цэнтральны камітэт у Вікторыі]], [[Беларускае аб’яднанне ў Паўднёвай Аўстраліі]], Беларускі культурна-грамадскі клуб у Феерфілдзе і інш. == Кіраўніцтва == Старшыні Выканаўчага камітэта<ref>Н. Гардзінка (2004)</ref> * [[Міхась Зуй]] (1976—1979) * [[Язэп Малецкі]] (1979—1980) * [[Кастусь Станкевіч]] (1980—1982) * [[Міхась Шэка]] (1983—1985) * [[Яўген Груша]] (1985—2019)<ref>[https://nashaniva.com/?c=ar&i=235343 Памёр беларускі дзеяч у Аўстраліі Аўген Груша]</ref>. == Гл. таксама == * [[Беларуска-аўстралійскае незалежнае аб’яднанне ў Новым Паўднёвым Уэльсе]] == Зноскі == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''[[Наталля Гардзіенка|Гардзіенка, Н.]]'' Беларусы ў Аўстраліі: да гісторыі дыяспары / Натальля Гардзіенка; Прадмова І. Сурвіллы. — Мн.: Беларускі кнігазбор, 2004. — 468 с., [4] арк. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны, Кніга 3). {{Беларусы Аўстраліі}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Аўстраліі]] [[Катэгорыя:1977 год у Аўстраліі]] 78u7b3zulcd4dmuvxtspw1hl6b802us 0 88954 5202733 4924322 2026-09-20T13:59:12Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202733 wikitext text/x-wiki {{Таксон |name = {{вымер}} Неандэрталец |image file = Neanderthalensis.jpg |image title = |image descr = Шкілет неандэртальца |regnum = Жывёлы |parent = Homo |ref = |comment = |rang = Від |latin = Homo neanderthalensis |author = [[King]], 1864 |syn = |typus = |children name = |children = |range map = Range_of_NeanderthalsAColoured.png |range map caption = |range map width = |range legend = |iucnstatus = |iucn = |wikispecies = Homo neanderthalensis |commons = Homo neanderthalensis |itis = |ncbi = |eol = 4454114 }} '''Неандэрталец''', '''чалавек неандэртальскі''' ({{lang-la|Homo neanderthalensis}}), у савецкай літаратуры таксама '''палеаантрап''' — вымерлы або [[Асіміляцыя (сацыялогія)|асіміляваны]] від роду [[Людзі (род)|Людзі]] (''Homo''). Першыя людзі з рысамі протанеандэртальца вядомы ў Еўропе ад часу 350—600 тысяч гадоў таму<ref>{{Cite journal| author = J. L. Bichoff|display-authors=etal |year = 2003 | title = The Sima de los Huesos Hominids Date to Beyond U/Th Equilibrum (>350 kyr) and Perhaps to 400-500 kyr: New Radiometric Dates | journal = J. Archaeol. Sci. | issue = 30 | page = 275 | volume = 30 |doi = 10.1006/jasc.2002.0834 |issn = 0305-4403 }}</ref>{{#tag:ref|Паводле іншых даных, неандэртальцы з’явіліся каля 250 тысяч гадоў таму ([http://www.bbc.com/russian/science/2015/09/150921_vert_ear_neanderthals_strange_large_eyes «Большие глаза: Неужели это погубило неандертальцев?»], BBC, 21 верасня 2015)|group="nb"}}, апошнія неандэртальцы жылі каля 40 тысяч гадоў таму<ref name="timing">Nature 512. 306—309 921 (August 2014) [http://www.nature.com/nature/journal/v512/n7514/full/nature13621.html The timing and spatiotemporal patternig of Neanderthal disappearance]</ref><ref name="Economist">[https://www.ecomomist.com/news/science-and-technology/21692847-neamderthals-parting-gifts-homo-sapiens-were-disease-causing-genes «Neanderthals and human disease.»]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Паходжанне назвы == Назва паходзіць ад знаходкі [[чэрап]]а ў 1856 годзе ў даліне [[Неандэрталь]] каля [[Дзюсельдорф]]а і [[Эркрат]]а (Заходняя Германія). Даліна названа імем [[Ёахім Неандэр|Ёахіма Неандэра]], нямецкага тэолага і кампазітара. Праз два гады, у 1858 годзе [[Герман Шаафгаўзен]] увёў у навуковы ўжытак паняцце «неандэрталец». == Гісторыя выяўлення і вывучэння == [[Файл:Engis skul01.jpg|thumb|Чэрап неандэртальца ''Engis 1'']] Першы чэрап неандэртальца знойдзены ў Энгіс у Бельгіі яшчэ ў 1829 годзе (гл. [[:en:Engis 2]]<ref>Fridemann Schrenk, Stephanie Müller. «The Neanderthals». Routledge. 2009. ISBN 97804154252092009</ref>). Другая знаходка 1848 года звязана з англійскай ваеннай базай на [[Гібралтар]]ы. Але прызнаны гэтыя першыя знаходкі былі пазней, пасля адкрыцця тыповага экзэмпляра ў 1856 годзе. Знаходка чэрапа, што дала назву новаму віду выкапневых людзей, была трэцяй у храналогіі выяўлення. Трэцяя здарылася ў 1856 годзе ў Рэйнскай правінцыі, паблізу ад [[Дзюсельдорф]]а, у Неандэрскай даліне ракі [[Дзюсель]], прытоку [[Рэйн]]а, у невялікім Фельдгоферскім гроце, насупраць больш значнай Неандэрскай пячоры. Уваход у грот быў закрыты выступам скалы і пластамі гліны [[Дэлювій|дэлювіяльнага]] паходжання, якая паўсюль засцілала [[вапняк]]і. Паколькі паблізу знаходзіліся каменяломні, то рабочыя дайшлі да скалы, якая закрывала грот, узламалі яе і адкрылі пячору, запоўненую наносным глеем. Пасля выдалення гэтага наносу адкрыўся грот. Паблізу ад уваходу, у гліне, рабочыя знайлі некалькі чалавечых костак і няпоўны чэрап, якія доктар [[Іаган Фульрат]] набыў ва ўласнаць. Іншых костак ці нейкіх вырабаў у пячорым глеі знойдзена не было, тым не менш, знаходжанне іх у старажытным наносе, у якім (у іншых пячорах той жа даліны, напрыклад, у так званым Чортавым пакоі {{lang-de|Teufelskammer}}, крокаў за 30 далей) былі знойдзены рэшткі несумненна «дапатопных» жывёл, а таксама від костак, ступень іх захаванасці, асблівасці чэрапа і г. д. вымусілі прызнаць у іх рэшткі чалавека глыбокай старажытнасці, якія маюць вялікае значэнне для меркаванняў аб тыпе найстаражытнейшага еўрапейскага насельніцтва. [[Файл:Neanderthaler Fund.png|thumb|left|Адна з першых рэканструкцый (чэрап з грота [[Фельдгофер]], мастак Філіпарт паводле апісання Г. Шафгаўзэна, 1888 год)]] [[Рудольф Вірхаў]] пазнаў у гэтым чэрапе, а таксама ў костках канечнасцяў сляды паталагічных змен, выкліканых [[рахіт]]ам, і выказаў меркаванне, што гэта не расавы, а індывідуальны тып. Акрамя гэтага, ён указаў на асобныя чарапы навейшага часу, якія паказваюць падобнае развіццё надброўных дуг і амаль такі ж пакаты ўзад лоб. Пасля апублікавання эвалюцыйнай тэорыі [[Чарлз Дарвін|Чарлза Дарвіна]] ў 1859 годзе антраполагі сталі разглядаць неандэртальцаў як «прамежкавае звяно ператварэння малпы ў чалавека». Сучасныя ўяўленні аб неандэртальскіх людзях адрозніваюцца ад уяўленняў XIX стагоддзя. У 1863 годзе на сходзе Брытанскай асацыяцыі развіцця навукі англа-ірландскі біёлаг Уільям Кінг зрабіў даклад, у якім прызнаў чалавека з пячоры Фельдгофер асобным відам і прапанаваў даць яму назву Homo neanderthalensis. І хаця Кінг у тым жа годзе змяніў сваё меркаванне, але яго відавая назва мае прыярытэт перад тэрмінам Homo stupidus (Чалавек дурны) прапанаваным [[Эрнст Генрых Гекель|Эрнстам Гекелем]] у 1866 годзе. Уяўленне аб неандэртальцы як аб асобным відзе людзей было падмацавана новымі знаходкамі: у 1866 годзе бельгійскі археолаг Э. Дзюпон знайшоў фрагмент ніжняй сківіцы неандэртальца разам з рэшткамі жывёл ледавіковай эпохі, у 1880 годзе фрагмент ніжняй сківіцы неандэртальскага дзіцяці разам з прыладамі працы быў знойдзены ў пячоры Шыпка (Чэхія). У 1886 годзе ў пячоры Спа д’Арнэ ([[Бельгія]]) М. дэ Пюры і М. Лаэ знаходзяць два добра захаваныя шкілеты неандэртальцаў (мужчынскі і жаночы) разам з прыладамі працы. Гэтая знаходка паставіла кропку ў спрэчцы аб тым, ці з’яўляюцца неандэртальцы асобным відам людзей: адказ быў відавочна станоўчы. У той жа час, аўтары знаходкі, сыходзячы відавочна з апрыёрнага ўяўлення аб неандэртальцах як аб пераходным звяне — паўмалпах, недакладна інтэрпрэтавалі шкілеты, зрабіўшы здагадку, што неандэрталец перамяшчаўся на сагнутых нагах. Такім чынам быў створаны навуковы міф, які аказаўся давлі ўстойлівым. Першыя дарвіністы ўвогуле ўхапіліся за рэшткі неандэртальца як за шуканае «адсутнае звяно» паміж малпай і чалавекам; паводле [[Барыс Фёдаравіч Поршнеў|Барыса Поршнева]], яны ''«Прыкладваючы схему Гекеля, праводзілі ўяўную прамую лінію паміж чалавекам і антрапаморфнай малпай праз неандэртальца; хацелі бачыць у ім бісектрысу, якая падзяляе вугал паміж чалавекам і малпай. Неандэрталец не вельмі добра ўкладваўся на гэтую сярэдзіну і яго часам некалькі стылізавалі, падштурхоўвалі да малпы, балазе не хапала і костак твару, і іншых костак шкілета»''<ref>Б. Ф. Поршнев. О начале человеческой истории</ref>. У 1899 годзе ў пячоры ў [[Крапіна|Крапіне]] ([[Харватыя]]) [[Драгуцін Гаранавіч-Крамбергер]] пачынае раскопкі, якія прывялі да выяўлення вялікай колькасці (усяго па розных падліках, каля 800 костак і фрагментаў, ад 25 да 60 шкілетаў) рэшткаў неандэртальцаў. У 1908 годзе святары браты А. і Ж. Буісоні знаходзяць «класічны» поўны шкілет неандэртальца ў пячоры Ла Шапель о’Сен. Да таго часу (у 1904—1905 гг.) ужо выйшлі творы Швальбэ, які палічыў неандэртальца прамым продкам чалавека, правёўшы лінію пітэкантрап-неандэрталец-сучасны чалавек (яна панавала потым у навуцы на працягу дзесяцігоддзяў), але разглядзеў і альтэрнатыўную гіпотэзу, што неандэрталец з’яўляецца паралельнай галіной развіцця чалавека<ref>[http://antropogenez.ru/article/70/ Основныесобытия в истории изучения неандертальцев]</ref>. Вучоныя атрымалі антрапалагічныя і генетычныя пацвярджэнні змяшэння паміж неандэртальцамі і сучаснымі людзьмі<ref>[http://www.rg.ru/2006/03/15/neandertalec.html Возвращение неандертальца. Его кровь всё-таки течёт в наших жилах.]</ref>. У 2009 годзе прафесар [[Свантэ Пяэба]] з [[Інстытут эвалюцыйнай антрапалогіі Таварыства Макса Планка|Інстытута эвалюцыйнай антрапалоіі Таварыства Макса Планка]] ў [[Лейпцыг]]у паведаміў на штогадовым сходзе [[Амерыканская асацыяцыя садзейнічання развіццю навукі|Амерыканскай асцыяцыі садзейнічання развіццю навукі]] аб паспяховым прачытанні ядзернага [[геном]]а неандэртальца. Тыповыя для неандэртальцаў алелі генаў былі знойдзены ў геномах рада прадстаўнікоў папуляцый сучасных людзей<ref name="green">{{артыкул |аўтар = Richard E. Green et al. |загаловак = A Draft Sequence of the Neanderthal Genome |мова = en |выданне = [[Science]] |год = 2010 |месяц = 05 |чысло = 07 |volume = 328 |нумар = 5979 |pages = 710-722 |doi = 10.1126/science.1188021 }}</ref><ref>{{cite web |author = Paul Rincon |title = Neanderthal genes 'survive in us' |publisher = BBC |date = 2010-05-06 |url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/8660940.stm |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/69g8djcRb?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/8660940.stm |archive-date = 5 жніўня 2012 |access-date = 16 снежня 2017 |url-status = live }}</ref>. «Тыя з нас, хто жыве па-за межамі Афрыкі, нясуць пэўную колькасць ДНК неандэртальца» — заявіў прафесар Пааба. «Генетычны матэрыял, атрыманы ў спадчыну ад неандэртальцаў, складае ад 1 да 4 %. Гэта няшмат, але даволі, каб сцвярджаць аб дакладным атрыманні ў спадчыну істотнай колькасці прызнакаў у кожнага з нас, акрамя [[негроідная раса|афрыканцаў]]» — паведаміў доктар Давід Райх з Гарварда, які таксама ўдзельнічаў у праекце. Падчас даследавання геном неандэртальца параўноўвалі з геномамі пяці нашых сучаснікаў з [[Кітайская Народная Рэспубліка|Кітая]], Францыі, Афрыкі, і [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]]. Скрыжоўванне было зафіксавана і, верагодна, адбылося неўзабаве пасля міграцыі продкаў сучаснага чалавека з Афрыкі, гэта значыць на тэрыторыі Блізкага Усходу, бо ў трох чалавек з розных раёнаў свету, за выключэннем Афрыкі, прапорцыя генаў неандэртальца прыкладна аднолькавая. 1-3 % генома сучасных не-афрыканцаў — гэта гены неандэртальцаў, пры гэтым еўрапейцы нясуць трохі менш неандэртальскіх генаў, чым азіяты<ref>{{cite web|url=http://elementy.ru/news&newsid=432203|title=20 % генома неандертальцев собирается из генов современных людей|publisher=Элементы.ру|date=8.03.14|author=Наймарк Елена|archive-url=https://archive.today/20140310195722/http://elementy.ru/news?newsid=432203|archive-date=10 сакавіка 2014|access-date=8 красавіка 2022|url-status=live}}</ref>. У ДНК афрыканцаў ([[Ёруба (народ)|ёруба]], [[пігмеі]]-[[бамбуці|мбуці]]) знойдзена 0,3-0,7 % неандэртальскіх генаў<ref>[http://www.sciencemag.org/content/early/2015/10/07/science.aad2879 Ancient ethiopian genome relevals extensive Eurasian admixture throught the African continent, 2015.]</ref><ref>[http://www.vesti.ru/doc.html&id=2673588# древнейшая ДНК, выделенная из африканского скелета, указала на евразийские корни]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Даследаванне ДНК усходніх (алтайскіх) неандэртальцаў і сучасных жыхароў Афрыкі паказала, што генетычны матэрыял алтайскіх неандэртальцаў утрымлівае ў сабе невялікую колькасць афрыканскіх мутацый — прыкладна 5 % генаў, якіх няма ў еўрапейскіх неандэртальцаў. Гэта кажа аб тым, што алтайскія неандэртальцы скрыжоўваліся з анатамічна сучаснымі людзьмі звыш за 100 тыс. гадоў таму<ref>[http://www.nature.com/nature/journal/vaop/ncurrent/full/nature16544.html Ancient gene flow from early modern humans into Eastern Neanderthals, 2016]</ref><ref>[https://ria.ru/studies/20160217/1376235751 Учёные: неандертальцы скрещивались с людьми уже 100 тыс. лет назад]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У 2002 годзе ў румынскай пячоры [[Пештэра-ку-Оасэ]] была знойдзена костка чалавека сучаснага віда, які жыў каля 40 тыс. гадоў таму і належаў да першай хвалі краманьёнцаў у Еўропе. Паводле апублікаваных у 2015 годзе вынікаў ДНК-даследаванняў, ад 6 % да 9 % яго генома было атрымана ў спадчыну ад неандэртальцаў і 4-6 пакаленняў падзяляла яго ад неандэртальскага продка<ref>{{cite web |url = http://lenta.ru/2015/06/23/oase/ |title = Учёные узнали о недавнем скрещивании людей с неандерталцами в Европе |date = 2015-06-23 |publisher = lenta.ru |access-date = 2015-08-27 }}{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{артыкул |аўтар = Quaomei Fu et al. |загаловак = AnEarly modern human from Romania with a recent Neanderthal ancestor |спасылка = http://www.nature.com/nature/journal/v524/n7564/full/nature14558.html |мова = en |выданне = [[Nature]] |год = 2015 |месяц = 08 |чысло = 13 |volume =524 |старонкі = 2016-219 |doi = 10.1038/nature14558 }}</ref>. Да антрапалагічных сведчанняў скрыжоўвання між чалавекам разумным і неандэртальцам адносяцца рэшткі старажытных людзей, якія дэманструюць анатамічныя прыкметы двух відаў. У Рыпара дзі Мезена (поўнач Італіі) знойдзены, напэўна, рэшткі гібрыда неандэртальца і ''Homo sapiens'', які жыў каля 30-40 тыс. гадоў таму<ref>[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/23544098 Possible interbreeding in late Italian Neanderthals& New data from the Mezzena jaw (Monti Lessini, Verona, Italy)]</ref>. У Стараселлі (Крым) было знойдзена пахаванне дзіцяці віда ''[[Homo sapiens]]'' з асобнымі неандэрталоіднымі прыкметамі<ref>''Формозов А. А.'' Пещерная стоянка Староселье и её место в палеолите. — М., 1958.</ref>. Акрамя таго, адзначаны змены будовы зубных каналаў у краманьёнцаў на тыповы для неандэртальцаў тып. У 2016 годзе была скончана навуковая праца па параўнальным аналізе геномаў 35 меланезійцаў разам з геномамі 1937 чалавек з базы даных праекта «[[:en:1000 Genomes Project|100 геномаў]]». З яго вынікаў была зроблена выснова, што неандэртальцы змешваліся з [[Homo sapiens]] тры разы: спачатку з продкамі ўсіх не-афрыканцаў, потым — з продкамі еўрапейцаў і азіятаў пасля аддзялення меланезійцаў і ў апошні раз — з продкамі ўсходніх азіятаў<ref>{{cite web |url = http://22century.ru/polular-science-publications/crossing_neanderthal |title = Мы скрещивались с неандертальцами трижды |date = 2016-03-25 |publisher = XX2 век |access-date = 2016-10-26 }}{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{артыкул |аўтар = [[Свантэ Пяэба|Svante Pääbo]] et al/ |загаловак = Excavating Neandertal and Denisovan DNA from the genomes of Melanesian individuals |спасылка = http://science.sciencemag.org/content/352/6282/235 |мова = en |выданне = [[Science]] |год = 2016 |месяц = 04 |чысло = 08 |volume = 352 |старонкі = 235-239 |doi = 10.1126/science.aad9416 }}</ref><ref>{{Cite news|title=Как повлияли неандертальцы на нашу имунную систему? - Новости про космос|last=admin|url=https://apeter.com/kak-povliyali-neandertaltsy-na-nashu-\immunnuyu-sistemu/|work=Новости про космос|date=2016-12-06|access-date=2016-12-06|language=ru-RU}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Асаблівасці анатоміі і фізіялогіі == Неандэртальцы былі сярэдняга росту (каля 165 см), масіўнага целаскладу і з вялікай галавой, якая мела па-звярынаму выцягнутую форму. Аб’ёмам чарапной каробкі (1400—1740 см²) яны нават пераўзыходзілі сучасных людзей. Яны мелі магутныя надброўныя дугі, шырокі вытарклы нос і вельмі маленькі падбародак. Шыя кароткая і нібыта пад цяжарам галавы нахілена наперад, рукі кароткія і лапападобныя<ref>''Эйдельман Н. Я.'' [http://rdt45.narod.ru/kce/homo/part2/idelman2.htm Ищу предка]. — М.: Молодая гвардия, 1970. — 240 с.</ref>. Існуюць меркаванні, што неандэртальцы маглі быць рыжымі і светласкурымі<ref>[http://www.membrana.ru/lenta/&7784 Неандертальцы были рыжими и бледнолицыми] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200813073535/http://www.membrana.ru/lenta/%267784 |date=13 жніўня 2020 }}</ref>. Аналіз касцявой будовы паказвае, што дзеці неандэртальцаў выгядалі як маленькія дарослыя і іх палавая спеласць надыходзіла ўжо к 8-10 гадам<ref>[http://www.svobodanevs.ru/content/News/42896.html Неандертальцы взрослели быстрее, чем современные люди 06.12.2007]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>[http://historic.ru/news/item/f00/s13/n0001338/index.shtml Неандертальцы росли быстрее современных людей]</ref>. Сярэдняя працягласць жыцця неандэртальцаў была невялікай і складала ў сярэднім 22,9 года<ref>''Бужилова А. П.'' Homo sapiens: История болезни / Институт археологии РАН. — М.: языки славянский культуры, 2005. С 16</ref>. Паводле даных французскага антраполага А. Валуа і савецкага антраполага В. П. Аляксеева, з 39 неандэртальцаў, чарапы якіх дайшлі да нас і былі вывучаны, 38,5 % памерлі ва ўзросце да 11 гадоў, 10,3 % — ва ўзросце 12—20 гадоў, 15,4 % — ва ўзросце 21—30 гадоў, 25,6 % — ва ўзросце 31—40 гадоў, 7,7 % — ва ўзросце 41— 50 гадоў і толькі адзін чалавек — 2,5 % памер ва ўзросце 51—60 гадоў<ref>[http://biolife.ru/bio/2215.html Люди-неандертальцы]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Ідэнтычнасць гена FOX₂ (звязанага з мовай) у сучаснага чалавека і неандэртальца дазваляе зрабіць вывад аб тым, што яны маглі валодаць мовай. Паводле меркавання акадэміка [[Вячаслаў Усеваладавіч Іванаў|В. У. Іванава]], неандэртальцы «маглі мець мову з зычных з малой колькасцю галосных, што сустракаецца і ў чалавечых мовах»<ref>{{Cite web |title=Целесообразность человека. Часть 2 — Общество — Новая газета |url=http://www.novayagazeta.ru/society/53995.html |access-date=17 снежня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208045657/http://www.novayagazeta.ru/society/53995.html |archive-date=8 снежня 2015 |url-status=dead }}</ref>. [[Файл:Homo neanderthalensis reconstruction2 (University of Zurich).JPG|thumb|Скульптура дзіцяці-неандэртальца ў музеі антрапалогіі пры [[цюрыхскі ўніверсітэт|Цюрыхскім універсітэце]].]] Мускульная маса неандэртальца была на 30—40 % больш, чым у [[Краманьёнец|краманьёнца]], шкілет цяжэйшы. Таксама неандэртальцы лепш прыстасаваліся да [[Субарктычны клімат|субарктычнага клімату]], бо вялікая насавая поласць лепш сагравала паветра, зніжаючы рызыку прастуды<ref name="arcanus.ru">[http://arcanus.ru/article866.html Татьяна Алешина. Неандертальцы были лучше нас]</ref>. Карэн Штэйдэль-Намберс з [[Вісконсінскі ўніверсітэт у Мадысане|Вісконсінскага ўніверсітэта ў Мадысане]] вызначыла, што з прычыны плотнага целаскладу і скарочанай галёначнай косці, якая скарачала крок, выдаткі энергіі на рух у неандэртальцаў былі на 32&nbsp;% вышэй, за сучаснага чалавека. З дапамогай мадэлі Эндру Фрэйля з [[Каліфарнійскі ўніверсітэт|Каліфарнійскага ўніверсітэта]] ў [[Сан-Дыега]] і Стывена Чэрчыля з [[Універсітэт Дзьюка|Універсітэта Дзьюка]] здолелі ўдакладніць, што штодзённая патрэба ў ежы ў параўнанні з краманьёнцам, які жыў у такіх самых кліматычных умовах, была больш на 100—350 кілакалорый<ref>[http://rnns.ru/hitech/126550-zakat-neandertalcev.html Закат неандертальцев]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Нягледзячы, што неандэртальцы стала елі мяса, пра што сведчаць даныя спецыяльных даследаванняў касцявой тканкі<ref name="arcanus.ru"/>, вывучэнне іх фекалій паказала, што ў дыету таксама складалі ягады, арэхі і клубні<ref>[http://lenta.ru/articles/2014/06/26/neanderfaeces/ Стол и стул неандертальца. Лента.ру]</ref>. == Характэрныя рысы і класіфікацыя == [[Файл:Neandertal vs Sapiens.jpg|300px|thumb|Чэрап сучаснага (злева) і неандэртальскага чалавека (справа)]] Неандэрталоіднасць [[Чэрап чалавека|чэрапа]]: * па [[Краніялогія|краніялагічных]] паказчыках пераважна [[Чарапны паказчык|даліхацэфалія]], гэта значыць галава ў мазгавой частцы адносна вузкая і выцягнутая ў даўжыню; * масіўныя і патоўшчаныя косткі чэрапа; * калі глядзець збоку абводы чэрапа ўтвараюць акружнасць з цэнтрам у раёне вуха; * нізкі лоб нібы бяжыць назад, без характэрных «шышак»; * мазгавая частка невысокая, але выцягнутая ўзад і змяшчае буйны галаўны мозг; * вельмі развітыя надброўныя дугі; * шырокія скулы; * твар масіўны, выцягнуты наперад (акрамя падбародка) і спераду трохі завужаны; * аб’ёмная і буйная насавая поласць, пераноссе выдаецца наперад, нос можа быць з гарбінкай; * доўгі скулавы адростак скроневай косці прапускае пад сабой магутныя жавальныя цягліцы; * вельмі буйныя сківіцы і зубы; * падбародка амаль няма. Вядома, гэтыя рысы могуць сустракацца і ў сучаснага чалавека, але звычайна паасобку ці радзей у тым ці іншым спалучэнні, прычым часцей звяртаюць увагу на вялікія бровы. Калі ж мы параўнаем чэрап класічнага неандэртальца і чэрап сучаснага чалавека, які мае падобныя рысы (магутныя косткі, тоўстыя надброўныя дугі, глыбока размешчаныя вачніцы, нізкі пакаты лоб, магутныя сківіцы амаль без падбародка, пакатая і выцягнутая ўзад даліхацэфальная форма мазгавой часткі, то можам заўважыць шэраг найбольш выключных асаблівасцяў: * у цэлым на чэрапе менш мелкарэльефных дэталяў і формы яго, нягледзячы на грубыя рысы, акруглейшыя; * плоскае і акруглае цемя; * калі паглядзець з боку патыліцы, чэрап акруглейшы (у сучаснага чалавека — пяцівугольны); * надброўныя дугі неандэртальца больш маналітныя і пукатыя, утвараюць амаль суцэльны хвалепадобны валік і разам з іншымі абводамі вачніц нагадваюць тоўстую аправу акуляраў; * круглыя вачніцы; * пазгладжваныя шчочныя косткі, якія маналітам злучаюць верхнія скулы з верхняй сківіцай; * ніжняя сківіца не мае вуглаватых формаў, знізу па баках не мае адросткаў, калі паглядзець збоку, то разам з ніжняй сківіцай нагадвае круглыя кусачкі; * аснова чэрапа мае вельмі вялікі выгіб; * патыліца значна выцягнута і завострана накшталт шыньёна ці акрайца белага хлеба. Знізу мае выступы, да якіх прымацоўваліся цягліцы магутнай і кароткай шыі. Сярод еўрапейскіх неандэртальцаў часта выдзяляюць два варыянты — уласна класічны, паўночны, а таксама варыянт «грацыльных міжземнаморскіх мікрадонтных неандэртальцаў тыпу „Арцю“». Другі быў распаўсюджаны на міжземнаморскім узбярэжжы Заходняй Еўропы і меў адносна невялікіх памераў зубы<ref>La grotte mousterienne… 1972$ Lumley, 1973</ref>. == Генетыка == {{main|Расшыфроўка геному неандэртальца}} У 2006 годзе даследчыкі атрымалі выкапневую ДНК неандэртальца са сцегнавай косткі шкілета 38 000-гадовай даўнасці з пячоры [[Віндзія]] ў [[Харватыя|Харватыі]], а таксама з іншых костак, знойдзеных у [[Іспанія|Іспаніі]] ([[Эль-Сідрон]]), [[Расія|Расіі]] ([[Мязмайская пячора]]) і [[Германія|Германіі]] ([[Пячора Фельдхофер]])<ref>{{cite web|title=Team in Fermany maps Neanderthal genome|url=http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5NRhmzaaQ3a10ewnBU63clc_Ki7QD96A6LO80|publisher=[[The Associadet Press]]|date=12.02.2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090217195248/http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5gNRhmzaaWa10ewnBU63clc_Ki7QD96A6LO80|archive-date=17 лютага 2009|access-date=17 снежня 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Scientists Decode Majority of Neanderthal Man's Genome|url=http://www.dw-world.de/dw/article/0,,4024921,00.html|publisher=[[Deutche Welle]]|date=13.02.2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20121024081148/http://www.dw.de/dw/article/0,,4024921,00.html|archive-date=24 кастрычніка 2012|access-date=17 снежня 2017|url-status=dead}}</ref>. Да пачатку даследаванняў у іспанскай [[Сьера-дэ-Атапуэрка (раскопкі)|Атапуэрцы]] найстаражытнейшым неандэртальцам, з якога здолелі здабыць генетычную інфармацыю, быў чалавек з італьянскай [[Альтамура|Альтамуры]], які жыў 130,1 — 172 тыс. гадоў таму<ref>{{cite web|url=http://antropogenez.ru/single-news/article/485|title=Древнейшая неандертальская ДНК: новое исследование скелета из Альтамуры|work=antropogenez.ru}}</ref>. Аналіз мітахандрыяльнай ДНК паказаў, што дывергенцыя заходняга (германскага) і ўсходняга (каўказскага) неандэртальцаў адбылася 151 000—352 000 гадоў таму. Неандэртальцы вымерлі, не перадаўшы свой тып мтДНК сучасным людзям<ref>[http://antropogenez.ru/index.php?id=article&tx_antropedia_pi1%5Barticles_uid%5D=157 Находки ископаемых гоминид на территории Восточной Европы и спредельных регионов Азии (Часть 2)]</ref>. У 2010 годзе ў часопісе [[Science]] з’явіўся артыкул з вынікамі [[Расшыфроўка геному неандэртальца|расшыфроўкі геному неандэртальца]], які жыў у [[Дзянісава пячора|Дзянісавай пячоры]] 50 тыс. гадоў таму<ref>''Richard E. Green, Johannes Krause. Adrian W. Briggs, Tomislav Maricic, Udo Stenzel''. [http://science.sciencemag.org/content/328/5979/710 A Draft Sequence of the Neandertal Genome]</ref><ref>[https://indicator.ru/article/2017/07/11/svante-paabo-genom-neandertalca/ 4 миллиарда доказательств: как неандертальцы перестали быть родичами Sapiens] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171210015752/https://indicator.ru/article/2017/07/11/svante-paabo-genom-neandertalca/ |date=10 снежня 2017 }}</ref>. Геном неандэртальца памерам блізкі да генома [[Homo sapiens|сучаснага чалавека]]. Вучоныя здолелі аднавіць 63 % неандэртальскага генома (2 міліярды пар нуклеатыдаў, калі выключыць фрагменты, якія паўтараюцца), а астатнія 37 % яго даўжыні (1,2 міліярды пар нуклеатыдаў) яшчэ не выяўлены<ref>[http://www.docme.ru/doc/51997/pyataya-kubanskaya-arheologicheskaya-konferenciya--2009 ''Дороничев В. Б., Голованова Л. В.'' Неандертальцы свете данных генетики // Пятая кубанская археологическая конференция, 2009] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170909005559/https://www.docme.ru/doc/51997/pyataya-kubanskaya-arheologicheskaya-konferenciya--2009 |date=9 верасня 2017 }}</ref>. Папярэднія вынікі паказваюць, што ДНК сучаснага чалавека і нэандэртальца ідэнтычны на 99,5 %. [[Секвеніраванне]] [[Y-храмасома|Y-храмасомы]] неандэртальца з пячоры [[Эль-Сідрон]] паказала, што ў Y-храмасоме сучаснага чалаека няма неандэртальскіх фрагментаў ДНК, у адрозненне ад астатняй часткі генома. Мусіць, гэта звязана з трыма мутацыямі ў генах неандэртальскай Y-храмасомы, якія адказваюць за імунную сістэму, і якія маглі выклікаць адарванне плода мужчынскага полу ў жанчыны іншага віду<ref>{{cite web|title=Исследована Y-хромосома неандертальцев|url=http://polit.ru/news/2016/04/08/ps_y|date=2016-04-08|work=Полит.ру|access-date=17 снежня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170819074952/http://polit.ru/news/2016/04/08/ps_y/|archive-date=19 жніўня 2017|url-status=dead}}</ref>. Генетыкі, прааналізаваўшы агульныя мутацыі для народаў Афрыкі з аднаго боку і для неандэртальцаў і [[Дзянісаўскі чалавек|дзянісаўцаў]] з другога, прыйшлі да высновы, што папуляцыя продкаў неандэртальцаў і дзянісаўцаў, якія вышлі з Афрыкі была вельмі невялікай. Усяго толькі праз 300 пакаленняў пасля выхаду з Афрыкі прыкладна 744 тысячы гадоў таму лініі неандэртальцаў і [[Дзянісаўскі чалавек|дзянісаўцаў]] падзяліліся і пасля гэтага яны вельмі рэдка кантактавалі паміж сабой — колькасць мутацый, характэрных для неандэртальцаў і дзянісаўцаў, была вельмі нізкай і не перавышала 20 % ад іх агульнай колькасці<ref>[https://www.eurekalert.org/pub_releases/2017-08/uou-nla080217.php New look at archaic DNA rewrites human evolution story] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170902222805/https://www.eurekalert.org/pub_releases/2017-08/uou-nla080217.php |date=2 верасня 2017 }}, 2017</ref><ref>[http://sci-dig.ru/anthropology/uxhenyie-vyiasnili-kogda-denisovtsyi-i-neandertaltsyi-razorvali-otnosheniya Учёные выяснили, когда денисовцы и неандертальцы «разорвали отношения» 08.08.2017]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Вучоныя з [[Інстытут эвалюцыйнай антрапалогіі Таварыства Макса Планка|Інстытута эвалюцыйнай антрапалогіі імя Макса Планка]] ў [[Лейпцыг]]у ([[Германія]]) выявілі ў неандэртальца ген, які шкодзіць засваенню [[Лактоза|лактозы]] ў сталым узросце. Таксама ў выніку даследаванняў высветлілася, што неандэртальцам былі знаёмы шмат якія спадчынныя захворванні сучасных людзей — [[аўтызм]], [[наркалепсія]]<ref>[https://nplus1.ru/news/2017/10/06/Neanderthal-gens Неандертальцы передали людям склонность к нарколепсии и шизофрении]{{Недаступная спасылка}}</ref>, [[хвароба Альцгеймера]], [[сіндром Даўна]], [[шызафрэнія]]<ref>[http://www.inauka.ru/news/article101350.html Все мынемного неандертальцы]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Даследаванне мтДНК 13 неандэртальцаў (жыхароў Паўночнай Еўропы, якія жылі больш за 50 тыс. гадоў таму, жыхароў Заходняй Азіі і Сярэднягя Усходу) паказала вельмі разнастайную генетычную зменлівасць, што характэрна для шматлікага віду<ref name="Turnovel">[https://academic.oup.com/mbe/article/29/8/1839/1044443/Partial-Genetic-Turnovel-in-Neandertals-Continuity Partial Genetic Turnover in Neandertals: Continutity in the East and Population Replacment in theWest] // Molecular Biology and Evolution. 29, 1893—1897 (2012)</ref>. Ад змешвання з раннімі ''Homo sapiens'' у перыяд ад 413 да 268 тыс. гадоў таму з’явілася мітахандрыяльная лінія HST<ref name="HST">''Cosimo Posth'' et al. [https://www.nature.com/articles/ncomms16046 Deeply divergent archaic mitochondrial genome provides lower time boundary for African gene flow into Neanderthals], 04 July 2017</ref>. У пазнейшых еўрапейскіх неандэртальцаў, якія жылі менш 48 тыс. гадоў таму, генетычная варыятыўнасць вельмі скарацілася<ref name="Turnovel"/>. Напэўна, заходнееўрапейская лінія HST была ў значнай ступені (калі не цалкам) заменена неандэртальцамі алтайскай (Altai) лініі<ref name="HST"/>. == Сваяцтва з сучасным чалавекам == Антраполаг [[Алеш Грдлічка]] выказаў гіпотэзу аб тым, што неандэртальцы былі продкамі сучасных людзей. Гэтая рэканструкцыя пэўны час карысталася прызнаннем, але сучасныя вучоныя больш не лічаць неандэртальцаў продкамі сучасных людзей<ref>[http://www.svoboda.ru/Article/2006/06/13/2006061313232897.html Неандертальцы не были предками человека]{{Недаступная спасылка}}</ref>, галоўным чынам згодна з вынікамі генетычных даследаванняў. У 1997 годзе вучоныя Мюнхенскага ўніверсітэта ўпершыню здолелі аднавіць паслядоўнасць мітахандрыяльнай ДНК неандэртальца. Параўнанне гэтай паслядоўнасці з паслядоўнасцю мДНК сучасных людзей паказала, што чалавечыя [[Мітахандрыяльная ДНК|мДНК]] фармуюць асобную галіну, а не групуюцца з неандэртальскай паслядоўнасцю, як гэта мусіла б быць у выпадку паходжання людзей ад неандэртальцаў. Далейшае вывучэнне іншых паслядоўнасцяў мДНК неандэртальцаў, сучасных і старажытных людзей пацвердзіла гэты вывад<ref>''Авдеев В. Б., Севастьянов А. Н.'' [http://www.xpomo.com/ruskolan/avdeev/rie_08_neand.htm Раса и этнос. Куда девались неандертальцы]</ref>. Іншай крыніцай звестак аб незалежным паходжанні сучасных людзей і неандэртальцаў служыць рэканструкцыя геаграфічнага паходжання і рассялення сучасных людзей. Згодна з данымі [[генетыка|генетыкі]], [[Мітахандрыяльная Ева|прамыя продкі людзей]] паходзяць з [[Афрыка|Афрыкі]], якая ляжала па-за межамі арэала неандэртальцаў. У 2006 годзе пачалася праца па аднаўленні поўнага генома неандэртальцаў (не толькі мДНК)<ref>{{cite web|title=полный геном неандертальца будет прочтён через два года|url=http://elementy.ru/news/430390|publisher=Элементы.ру|date=20.11.2006|archive-url=https://www.webcitation.org/69g8cEIfY?url=http://elementy.ru/news/430390|archive-date=5 жніўня 2012|access-date=24 снежня 2017|url-status=live}}</ref>. Параўнанне варыяцый у геномах сучасных людзей і неандэртальцаў дазволіла вылічыць час існавання апошняга агульнага продка двух відаў і адпаведна, час іх разыходжання. Эвалюцыйныя галіны неандэртальцаў і сучасных людзей разышліся каля 500—700 тыс. гадоў таму. Па даных вывучэння ядзернай ДНК насельнікаў іспанскай пячоры Сіма дэ лос Уэсас у [[Сьера-дэ-Атапуэрка (раскопкі)|Сьера-дэ-Атапуэрка]], якія жылі 400 тыс. гадоў таму, [[Дзянісаўскі чалавек|дзянісаўцы]] і неандэртальцы падзяліліся каля 500 тыс. гадоў таму, а іх агульны продак падзяліўся з ''[[Homo sapiens]]'' 700—765 гадоў таму<ref>[http://ria.ru/science/20150918/1260788848.html Учёные: предки людей и неандеральцев разделились неожиданно рано]</ref>. По Y-храмасоме час падзялення ліній неандэртальцаў і сучаснага чалавека ацанілі ў 588 тыс. гадоў таму (95 % імаверны інтэрвал: 447—806 тыс. гадоў таму)<ref>[http://www.cell.com/ajhg/abstract/S0002-9297(16)30033-7 ''Fernando L/ Mendez'' et al/ The American Journal of Human Genetics^ The Divergence of Neandertal and Modern human Y Chromosomes, 2016]</ref>. Гэтыя даныя таксама сведчаць супраць гіпотэзы аб неандэртальскім паходжанні чалавецтва, бо аналіз мітахандрыяльнай і ядзернай ДНК сучасных людзей паказвае, што генетычная галіна сучасных людзей аддзялілася ад агульнага з неандэртальцамі продка каля 500 тыс. гадоў таму<ref>[http://www.nature.com/nature/journal/v444/n7117/abs/nature05336.html Analysis of one million base pairs of Neanderthal DNA]. 11 October 2006</ref><ref>[http://korrespondent.net/tech/170707 Расшифрованы гены неандертальцев]</ref>. Неандэртальцы і чалавек разумны ў асобных рэгіёнах суіснавалі некалькі тысяч гадоў<ref>[http://www.utro.ru/articles/2005/09/02/473283.shtm Люди и неандертальцы жили в одной пещере]</ref>. Пытанне аб характары ўзаемаадносін паміж імі ў ходзе непазбежных кантактаў застаецца блага вывучаным. Асобныя антраполагі, напрыклад, прафесар Бардоскага ўніверсітэта Жан-Жак Юблен лічыць, што два віды людзей пераважна варагавалі. Так на стаянках і неандэртальцаў і краманьёнцаў былі знойдзены абгрызеныя косткі іншага віду<ref>[http://lenta.ru/news/2009/05/18/neandertals/ Люди убивали и ели неандертальцев, 2009]</ref>. Супрацоўнікі [[Нацыянальны цэнтр навуковых даследаванняў|Нацыянальнага цэнтра навуковых даследаванняў]] у Парыжы пад кіраўніцтвам Фернанда Роцы, прааналізваўшы знаходкі на стаянках краманьёнцаў, выявілі абгрызеныя косткі неандэртальцаў са слядамі зубоў, характэрнымі драпінамі і разломамі на костках. Таксама маюцца сведчанні, што краманьёнцы рабілі каралі з зубоў неандэртальцаў<ref>[http://www.vokrugsveta.ru/news/6593/ Неандерталец на обед] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180108053439/http://www.vokrugsveta.ru/news/6593/ |date=8 студзеня 2018 }} 18.05.2009</ref>. Іншыя вучоныя дапускаюць больш мірны характар узаемаадносін, аб якім сведчаць запазычванні матэрыяльнай культуры паміж чалавекам разумным і неандэртальцамі, напрыклад, на Сярэднім Доне ([[Касцёнкаўскія стаянкі|Касцёнкі]]), дзе ні тыя, ні іншыя не былі [[Аўтахтоннасць|аўтахтонамі]]<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.znanie-sila.su/?issue=articles/issue-1216.html&r=1|title="Знание-Сила" сайт журнала|publisher=www.znanie-sila.su|access-date=2017-12-23}}</ref>. Вучоныя атрымалі антрапалагічныя і генетычныя пацвярджэнні змяшэння паміж неандэртальцамі і сучаснымі людзьмі<ref>[http://www.rg.ru/2006/03/15/neandertalec.html Возвращение неандертальца. Его кровь всё-таки течёт в наших жилах]</ref>. == Арэал жыцця == Неандэртальцы насялялі: * [[Еўропа|Еўропу]]: [[Неандэрталь]] у [[Германія|Германіі]], [[Ла-Шапель-о-Сен]] у [[Францыя|Францыі]], [[Кіік-Коба]] ў [[Крым]]е, [[Пелапанес]] у [[Грэцыя|Грэцыі]]<ref>[http://www.rian.ru/science/20080209/98801213.html Зуб неандертальца помог сделать открытия о распространениии этого вида]</ref>, [[Чарапы Сакапасторэ|Сакапасторэ]] ([[Італія]])<ref>[https://www.nkj.ru/news/27361 Первый итальянский неандерталец постарел на 100 тысяч лет]</ref>; * [[Каўказ]]: [[Мязмайская пячора]] ў [[Краснадарскі край|Краснадарскім краі]]<ref>[http://elementy.ru/news/430836?page_design=print Скелет новорождённого неандертальца проливает свет на эволюцию рода Homo]</ref>; * [[Сярэдняя Азія|Сярэднюю Азію]] ([[Тэшык-Таш]]) і [[Алтай]] ([[пячора Акладнікава]], [[Дзянісава пячора]], [[Чагырская пячора]])<ref>[http://www.gazeta.ru/science/2007/10/02_a_2210240.shtml Неандертальцы покорили Сибирь]</ref> * [[Блізкі Усход|Блізкі]] і [[Сярэдні Усход]]: [[Кармель]] у [[Ізраіль|Ізраілі]], [[Шанідар]] у іракскім [[Курдыстан]]е. У ходзе даследаванняў чалавечых рэштак з ізраільскіх пячор [[Схул]] і [[Кафзех]] высветлілася, што гэтыя пячоры некалькі разоў «пераходзілі з рук у рукі»: да 130 тыс. гадоў таму там жылі неандэртальцы. Між 130 і 80 тыс. гадоў — крамньёнцы. Між 65—47 тыс. гадоў — зноў неандэртальцы, потым зноў людзі сучаснага тыпу<ref>''Ben Harder.'' [http://news. nationalgeographic.com/news/2002/03/0305_0307_neanderthal.html Did Humans and Neanderthals Battle for Control of the Middle East?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130711072650/http://news./ |date=11 ліпеня 2013 }} National Geographic News. 2002</ref>. == Культура == [[Файл:Mousterian point.png|thumb|Прылада [[Мусцьерская культура|Мусцьерскай культуры]].]] === Жытло === Паола Вілья адносіць да неандэртальскага перыяду хаціну са слядамі ачага, знойдзеную на тэрыторыі Ніцы ([[Тэра-Амата]]), тады як першаадкрывальнік помніка [[Анры де Люмле]] лічыць, што хаціну пабудаваў больш ранні [[Гейдэльбергскі чалавек]]. Згодна з даследаваннямі пячор Бальцы-Росі ў італіі, праведзеных Жульенам Рыэль-Сальваторэ з Каларадскага ўніверсітэта і яго калегамі, жытло неандэртальцаў падзялялася на тры «зоны». У першай зоне, у верхняй частцы жытла, знаходзілася «кухня», аб чым сведчаць знойдзеныя ў гэтай зоне рэшткі жывёл і сляды вохры, якая выкарыстоўвалася для вырабу скур, у якасці клею і як антысептык. У другой зоне, самай прасторнай, размяшчаўся ачаг і тут было месца для спання. У трэцяй зоне была «майстэрня», дзе вырабляліся каменныя інструменты, бо тут было больш за ўсё сонечнага святла і мінімальная рызыка, што хто-небудзь можа пашкодзіць працы<ref>[http://comments.ua/world/440079-neandertaltsi-delili-peshcheru-komnati-.html Неандертальцы делили пещеру на «комнаты» — учёные | КОММЕНТАРИИ]</ref>. === Побыт і лад жыцця === Побач з рэшткамі неандэртальцаў часта знаходзяць косткі не толькі капытных, але і драпежнікаў — [[Пячорная гіена|гіен]], [[Пячорны леў|ільвоў]], [[Пячорны мядзведзь|мядзведзяў]]. Гэта сведчыць аб тым, што пячорным людзям эпохі [[Мусцьерская культура|мусцье]] даводзілася змагацца з звярамі за жытло. Рэшткі такіх жывёл, як першабытны [[бізон]], [[Аўцабык|мускусны бык]], [[шарсцісты насарог]] ці [[мамант]] дазваляюць зрабіць вывад аб тым, што жыццё неандэртальцаў было цесна звязана з інтэнсіўным паляваннем, магчыма, загонным. Наяўнасць пераломаў, у тым ліку такіх, якія зрасліся няправільна, на захаваных рэштках неандэртальцаў сведчыць аб тым, што ім даводзілася забіваць дзічыну ў бліжнім баі і атрымліваць пры гэтым шматлікія раны і траўмы<ref>[http://ukrday.com/zdorove/novosti/php?id=72525 Чему может научиться современный человек на примере вымирания неандертальцев]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Палявалі неандэртальцы не толькі на адкрытых тэрыторыях, але і ў лясах і гарах. Там яны гналі, у асноўным, капытных сярэдніх памераў. Зрэдку крыніцамі мяса рабіліся хворыя жывёлы, ці папаўшыя ў расколіны, ямы ці балоты. Падобна [[Архантрапы|архантрапам]] неандэртальцы не грэбавалі падлай. Працэс разбірання забітай жывёлы падзяляўся ў неандэртальцаў на некалькі этапаў. Спачатку з дапамогай каменных прылад разразалі скуру, якую потым маглі выкарыстаць для вырабу прымітыўнай адзежы. Потым з дапамогай каменных нажоў здымалася ўсё мяса. Доўгія косткі разбівалі каб дастаць пажыўны касцявы мозг, а з чэрапа — галаўны<ref>[http://dkenergetik.ru/v-chem-hodili-drevnie-lydi/ В чём ходили древие люди // DKENERGETIK.RU]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Мяса спажывалі сырым, ці яго маглі папярэдне пажарыць на кастры. На думку большасці вучоных, вырабляць скуры, варыць ці доўгачасовага захоўваць мяса неандэртальцы не ўмелі. Пераважна «мясная» дыета палеаантрапаў рабіла непазбежнымі ў іх грамадстве працяглыя галадоўкі, якія спрыялі [[канібалізм]]у. Вывучэнне касцяных рэшткаў неандэртальцаў з пячор у [[Музей крапінскіх неандэртальцаў|Крапіне]] ([[Харватыя]]), Гае ([[Намюр]], [[Бельгія]]) і інш. сведчыць аб перыядычным спажыванні імі мяса сваіх суродзічаў, чаму маглі спрыяць цяжкія ўмовы існавання ў [[ледавіковы перыяд]]. З 300 знойдзеных шкілетаў палеаантрапаў добра захаваліся толькі 12. Астатнія маюць сляды аддзялення мяса ад костак, прычым у іх утрымліваюцца маленькія асколкі крамянёвых прылад<ref name="arcanus.ru"/>. Але на практыцы адрозніць сляды аддзялення мяса для спажывання ад «двухступеньчатага» пахавальнага рытуалу, які ўключаў ачыстку шкілета ад мяккіх тканяў, амаль немагчыма. Разам з тым, не трэба выключаць магчымасць існавання сярод неандэртальцаў [[канібалізм|эндаканібалізма]], які практыкааўся яшчэ не так даўно [[папуасы|папуаскімі]] плямёнамі і паўднёваамерыканскімі індзейцамі [[янамама]]. === Звычаі === Па выніках аналізу рэшткаў дванаццаці загінулых пад абвалам неандэртальцаў з пячоры [[Эль-Сідрон]] на поўначы [[Пірэнейскі паўвостраў|Пірэнейскага паўвострава]] (сучасная [[Іспанія]]) высветлілася, што ў трох мужчын, адной жанчыны, двух падлеткаў і дзіцяці 8-9 гадоў быў агульны мітахандрыяльны [[гаплатып]], умоўна азначаны даследчыкамі як «А» (што кажа аб блізкім сваяцтве). Дзве астатнія знойдзеныя дарослыя жанчыны мелі мітахандрыяльныя гаплатыпы, умоўна азначаныя як «В» і «С», якія адрозніваліся ад асноўнага ў групе. Таксама агульны з адной з гэтых жанчын гаплатып «С» меў падлетак і дзеці ўзросту 2-3 і 5-6 гадоў. Гэты аналіз сведчыць аб [[Лакальнасць (Этнаграфія)|патрылакальнасці]] неандэртальцаў, то-бок аб тым, што юнакі, якія дасягнулі палавой сталасці, заставаліся ў групе, а дзяўчаты — пераходзілі ў сям’ю мужа, а таксама аб блізкароднасных шлюбах унутры групы. Мінімальны інтэрвал паміж родамі ў неандэртальскіх жанчын (мяркуючы з узросту дзяцей з гаплатыпам «С») быў параўнальны з інтэрвалам у плямёнах сучасных паляўнічых-збіральнікаў, у якіх ён у сярэднім складае 3,4 гады{{sfn|Марков|2014|с=289-291}}. === Мастацтва === Неандэртальцам прыпісваюць найранейшы музычны інструмент — [[Неандэртальская флейта|касцяную флейту з 4 адтулінамі]]. Але праведзены аналіз краёў адтулін паказаў, што яны могуць быць і слядамі зубоў гіены<ref name="zveno-single">''Дробышевский С. В.''[http://antropogenez.ru/zveno-single/64/ Достающее звено]</ref>, таму «флейта» можа мець і натуральнае паходжанне. На беразе [[Луара|Луары]] ў мястэчку Ля Рашэ-Катар ({{lang-fr|La Roche-Cotard}}) быў знойдзены камень прыблізна 10 см вышынёй, які мае надзвычайнае падабенства з чалавечым тварам. Камень датаваны ўзростам 35 тыс. гадоў таму. Гэта з’яўляецца сведчаннем таго, што неандэртальцы мелі ўяўленне аб мастацтве<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3256228.stm Neanderthal 'face' found in Loire] BBC News</ref>. Аднак, аналагічных рэчаў на іншых стаянках пакуль не знойдзена, што не дазваляе зрабіць адназначных вывадаў аб існаванні падобнага роду мастацтва. З неандэртальцамі звязаныя паралельныя драпінкі на костках ([[Арсі-сюр-Кюр]], [[Бачакіра]], [[Молдава]]<ref>[http://antropogenez.ru/zveno-single/64/ ''Дробышевский С. В.'' Культура палеоантропов]</ref>), ямкі на каменнай пліце (Ля Ферасі). Дастаткова рэдкія знаходкі ўпрыгожванняў ў выглядзе прасвідраваных зубоў жывёл, датаваных перыядам каля 30-34 тыс. гадоў таму. Узорамі сапраўдных малюнкаў з’яўляюцца выява леапарда, прадрапаная на костцы зубра са стаянкі Праняцін ([[Падолле]], Украіна) з датыроўкай каля 30-40 тыс. гадоў таму, і не вельмі выразная фігурка лася ці аленя на лапатцы маманта са стаянкі [[Молдава I]] ([[Букавіна]], Украіна)<ref>[http://www.archeology.nsc.ru/ru/publish/journal/doc/2011/451/3.pdf ''Королёва Э. А.'' Произведения искусства Карпато-Днестровского региона, 2011]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Знаходзяць таксама прадзіраўленыя і размаляваныя неандартальцамі ракавінкі, якія з’яўляліся, відавочна, упрыгожваннямі. Костка [[мамант]]а з нанесеным на яе найпрасцейшым малюнкам з паселішча [[Акайская мусцьерская культура|акайскай мусцьерскай культуры]] Заскальная V у Белагорскім раёне Крыма датуецца ўростам 80 тыс. гадоў<ref>[http://nowcrimea.ru/novosti-kryma/obshchestvo/v-krymu-nashli-zub-neandertaltsa-/ в Крыму нашли зуб неандертальца], 23.02.2017</ref>. У трох іспанскіх пячорах былі знойдзены малюнкі зробленыя неандэртальцамі: чырвоны геаметрычны сімвал у Ла Пасіега ўзростам 64,8 тыс. гадоў таму, чырвоны пігмент на сталакцітах у пячоры Ардалес узростам 65,5 тыс. гадоў таму, негатыўны адбітак рукі з Мальтравіеса ўзростам 66,7 тыс. гадоў таму<ref>[http://www.antropogenez.ru/single-news/article/702/ Неандертальский креатив]</ref>. Падчас раскопак стаянкі неандэртальцаў каля [[Верона|Вероны]] вучоныя з універсітэта Ферары знайшлі рэшткі 22 відаў птушак, у якіх былі зрэзаны пёры. Былі ідэнтыфікаваны [[барадач]]-ягнятнік, [[чорны еўразійскі сцярвятнік]], [[беркут]], [[лясны голуб]] і [[альпійская галка]]. Афарбоўка гэтых птушак мяняецца ад чорнай і шэрай да галубой і аранжавай, а пёры дастаткова доўгія. Мяркуецца, што неандэртальцы ўпрыгожвалі сябе пёрамі, вар’іруючы каляровы арнамент<ref>[http://news.discovery.com/archaelogy/neanderthals-feathers-accessories-110223.html Neanderthals Wore Feather as Fashion Accesories]{{Недаступная спасылка}} Discovery News, 23 студзеня 2011</ref>. === Тэхніка === Неандэртальцы з’яўляліся носьбітамі [[Мусцьерская культура|мусцьерскай культуры]] каменных вырабаў. {{пачатак цытаты}} Культура неандэртальцаў (так званая «мусцьерская», ці, што тое самае, сярэднепалеалітычная культура) — гэта перш за ўсё двухбаковавострыя рубілы, завостраныя больш якасна, чым аналагічныя прылады ''H. erectus'', а таксама разнастайныя адшчэпы, якія выкарыстоўваліся для разбірання тушаў. Неандэртальцы мелі таксама драўляныя дзіды з каменнымі наканечнікамі для блізкага бою, У пазнейшы час, ужо падчас кантактаў з [[Homo sapiens|сапіенсамі]] (гл. ніжэй), у неандэртальцаў з’яўляюцца пачаткі мастацтва (каралі з мядзведжых кіпцюроў, нешта накшталт «[[флейта]]ў» — косткі з прасвідраванымі дзірачкамі, якія, зрэшты, маглі служыць для развядзення агню, а не для музычных практыкаванняў<ref>[http://macroevoution.narod.ru/human.htm Происхождение и эволюция человека]{{Недаступная спасылка}}</ref>. {{канец цытаты}} Акрамя дзідаў з каменнымі наканечнікамі, у якасці прылад для палявання і, магчыма, зброі абароны і нападу, выкарыстоўваліся дзіды з абпаленых на агні і заточаных аб камяні драўляных палак, а таксама простыя каменныя сякеры і драўляныя дубіны. Зброі далёкага бою ўзору [[прашча|прашчы]] або [[лук]]а неандэртальцы не мелі, але, несумненна, былі здольны кідаць камяні і дзіды ў сваю здабычу. Не карысталіся неандэртальцы, відаць, і такой простай прыладай як кап’якідалка<ref>[http://sol.ru/news/show/bitva_za_evropu_neandertalec_vs_kromanonec Олег Егоров. Битва за европу. Неандерталец и кроманьонец]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Эпізадычна выкарыстоўваліся імі прылады з костак і рагоў, імаверна, неапрацаваных. === Магчымыя рэлігійныя ўяўленні === Пытанне аб наяўнасці ў неандэртальцаў — у асаблівасці іх еўрапейскай галіны — мэтанакіраваных пахаванняў і першасных рэлігійных уяўленняў з’яўляецца дыскусійным. Вядома больш за 20 выпадкаў пахавання целаў неандэртальцаў: у пячоры [[Пячора Спі|Спі]] (Бельгія), у [[Ла-Ферасі]] (Францыя), на гары [[Кармель]] у пячорах [[Пячора Табун|Табун]] і [[Схул]] (Ізраіль), у Крыме ў пячоры [[Кіік-Каба]] (Украіна), у гроце [[Тэшык-Таш]] (Узбекістан), у пячоры [[Шанідар]] (Ірак). У гроце [[Ла-Шапель-о-Сен]] у Францыі было знойдзена неглыбокае пахаванне са шкілетам у позе [[эмбрыён]]а. Побач з целам былі пакінуты кветкі, яйкі і мяса, што сведчыць аб веры ў замагільнае жыццё і наяўнасці [[рэлігія|рэлігійна]]-[[магія|магічнай]] дзейнасці. У пахаваннях знойдзены целы дарослых і дзяцей, так у пячоры Кіік-Каба (Крым) знойдзена магіла з рэшткамі жанчыны і дзіцяці. Многія аргументы на карысць гіпотэз аб пахаванні неандэртальцамі памерлых суродзічаў былі пастаўлены пад сумненне наступнымі даследаваннямі. Так, многія неандэртальскія «пахаванні» (звычайна размешчаныя непасрэдна ў культурным слоі стаянак) былі хучэй за ўсё ненаўмыснымі ці ўзніклі ў выніку кулінарных а не рэлігійных практык. Знаходак, якія адназначна вызначаюць як пакладзены ў магілу пахавальны інвентар, звязаных з неандэртальцамі няма<ref name="Sher">Яков Абрамович Шер, д. и. н., професор, Кемеровский государственный университет [http://antropogenez.ru/article/118/ «Цветы на могиле неандертальца?» Факты и мнения]</ref><ref name="NeanderRelig">Леонид Борисович Вишняцкий, д. и. н., ведущий научный сотрудник Отдела археологии палеолита Института истории материальной культуры РАН (ИИМК РАН, Санкт-Петербург). [http://antropogenez.ru/article/72/ Неандертальцы. В поисках религии…]</ref>. Шырока вядома знаходка рэшткаў 40-гадовага неандэртальскага мужчыны ў [[Ірак]]у (пячора Шанідар). Выяўленне вялікай колькасці кветкавага пылку ў рэштках ідэнтыфікавалася як вынік наўмыснага пахавання цела з кветкамі. Але гіпотэза аб тым, што шкілет Шанідар IV прадстаўляе менавіта рытуальнае пахаванне, з’яўляецца малаабаснаванай<ref name="Sher"/>. Вылучаліся гіпотэзы аб існаванні ў неандэртальцаў культавых практык. Паведамлялася аб выяўленні ў пячоры Драхенлох геаметрычна выкладзеных мядзведжых чарапоў, што інтэрпрэтавалася як сведчанне рытуалаў паляўнічай магіі. Цяпер «культ мядзведжых чарапоў» у пячоры драхенлох развянчаны як містыфікацыя<ref name="NeanderRelig"/>. Ёсць сведчанні аб кульце чарапоў зубра на стаянцы Ільская<ref name="zveno-single"/>. === Медыцына === Ва ўсіх члавечых цывілізацыях ёсць аналаг прафесіі кастаправа — чалавека, які прафесійна займаецца аднаўленнем паламаных канечнасцяў людзей і жывёл. Так, пры аналізе 36 шкілетаў неандэртальцаў, якія мелі пераломы, толькі ў 11 вынікі лячэння пералому былі прызнаны незадавальняльнымі, з чаго можна зрабіць вывады аб наяўнасці навыкаў першабытных людзей лячыць пераломы<ref>{{кніга|аўтар=Петров С. В.|загаловак=Общая хирургия: Учебник для вузов|выданне=2-е изд|год=2004|старонак=768|старонкі=398|isbn=5-318-00564-0}}</ref>. Знаходка ў пячоры [[Шанідар]] ([[Ірак]]), датаваная 50 тысячамі гадоў, паказала, што неандэртальцы даглядалі параненых супляменнікаў. Падчас абвала ў гроце загінулі двое калекаў, якія, відавочна, былі там адныя, пакуль астатнія члены групы палявалі ці займаліся іншымі справамі. Адзін з іх меў свежыя раны на рэбрах, другі — пералом чэрапа, які зажываў<ref name="arcanus.ru"/>. == Знікненне == Прычыны знікнення неандэртальцаў і іншых палеаантрапаў на бягучы момант не высветлены да канца. Але дакладна вядома, што ў позні перыяд свайго існавання ў Еўропе (каля 40 тыс. гадоў таму) яны выжывалі на мяжы сваіх фізічных магчымасцяў. Так, у неандэртальскіх дзяцей, якія яшчэ не дасягнулі палаваспеласці, назіраецца заўчаснае старэнне шкілетнай сістэмы, выкліканае пастаяннымі цяжкімі фізічнымі нагрузкамі, яно не з’яўляецца тыпічным для таксона ў цэлым (неандэртальскія дзеці з Сярэдняй Азіі дэманструюць тэмпы развіцця шкілета і зубной сістэмы, аналагічныя сучаснаму чалавеку)<ref>''Медникова М. Б.'' [http://antropogenez.ru/article/95/2/ К вопросу о специфических особенностях юношеской стадии онтогенеза у европейских неандертальцев]</ref>. Можна назваць некалькі верагодных прычын знікнення неандэртальцаў: * Пагібель з-за кліматычных змен падчас апошняга ледніковага перыяда<ref name="utro.ru">[http://www.utro.ru/articles/2007/02/21/627074.shtml Неандертальцев сгубил ледниковый период]</ref> ці ў выніку вывяржэння супервулканаў [[Казбек]], [[Флегрыйскія палі]], [[Чуметул-Марэ|Святая Ганна]], у выніку чаго людзі анатамічна сучаснага тыпу паўторна засялялі ўжо бязлюдныя тэрыторыі; * Распаўсюджванне хвароб, у тым ліку занесеных з Афрыкі сучасным відам людзей, што шырылася сярод неандэртальцаў-[[канібалізм|канібалаў]] ([[трансмісіўныя губчатыя энцэфалапатыі]])<ref>[https://www.gazeta.ru/science/2008/09/05_a_2831864.shtml?p=incut&number=2 Неандертальцы могли погибнуть из-за прионной инфекции] // Прионы вспенили мозг грызунамб 05.09.2008</ref><ref>[https://www.gazeta.ru/science/2008/02/28_a_2651776.shtml Причиной исчезновения неандертальцев мог быть канибализм в сочетании с губчатой энцефалопатией (Неандертальцы отравились собственными мозгами)], 28.02.2008</ref><ref>[https://utro.ru/articles/2008/02/29/720165.html Неандертальцы вымерли поедая мозги соседей]</ref>. Згодна з гіпотэзай Саймана Андэрдаўна з Універсітэта Брукс у Оксфардзе [[Прыёны|прыённая]] інвазія незваротна аслабіла папуляцыю неандэртальцаў, паўплываўшы на скарачэнне яе колькасці. Распаўсюдзілася захворванне, верагодна, такім жа чынам, як гэта было ў выпадку з распаўсюджваннем хваробы [[Куру (хвароба)|куру]] сярод народа [[Форэ (народ)|форэ]] ў Новай Гвінеі — праз канібалізм<ref>[http://www.pompech.ru.science/articles/2008/02/29/2176338.htm Cannibalism may have killed Neanderthals]{{Недаступная спасылка}}, 29 february 2008</ref><ref>[http://www.pompech.ru/science/11809-zhizn-nepravilnoy-molekuly-belki/ Жизнь неправильной молекулы: Белки]{{Недаступная спасылка}}, 18 июля 2011</ref>; * [[Асіміляцыя (сацыялогія)|Асіміляцыя]] [[краманьёнцы|людзьмі сучаснага тыпу]]<ref>[http://elementy.ru/news/430147 Уточнение радиоугледродных датировок заставляет пересмотреть историю оккупации Европы людьми современного типа]</ref>. Існуе рад доказаў, што ў неандэртальцаў і каманьёнцаў існавалі змяшаныя шлюбы, нашчадкі якіх мелі гібрыдныя рысы<ref>Dan Jones. The Neanderthal within // New sciencist 193.2007, H/ 2593 (3 March), 28-32. [https://news.yahoo.com.s/hsn/20061030/hl_hsn/modernhumansneanderthalsmayhaveinterbred Modern Humans, Neanderthals May Have Interbred]{{Недаступная спасылка}}; [http://www.kosmosmagazine.com/node/814 Humans and Neanderthals interbred]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>[http://www.talkorigins.org/faqs/homs/lagarvelho.html The Lagar Velho 1 skeleton]</ref><ref>[http://www.guardian.co.uk/science/story/0,,1871842,00html Life on the edge: was a Gibraltar cave last outpost of the lost neanderthal? | Science |the Guardian]</ref><ref>[http://johnhawks.net.weblog/reviews/neandertals/gorhams_28000_date-2006.html Not a lasting last for the Neandertals | john hawks weblog]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>[http://www.pnas.org/cgi/content/abstract/0608443103v1 Early modern humans from Pestera Muierii, Baia de Fier, Romania] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080325204936/http://www.pnas.org/cgi/content/abstract/0608443103v1 |date=25 сакавіка 2008 }} // Proceedings of the National Academy of Scienc. Washington 2006</ref>. Пры параўнанні генома сучаснага чалавека і неандэртальца аказалася, што ад 1 да 4,5 % генаў сучасных людзей (у даследаванні прымалі ўдзел французы, кітайцы і папуасы Новай Гвінеі) маюць неандэртальскае паходжанне<ref name="Economist"/>. У той жа час у геноме насельніцтва Афрыкі такіх генаў няма<ref>{{Cite journal |author = ''Green R. E.'' et l. |title = A Draft Sequence of the Neanderthal Genome|journal = Science |issue =5979-|pages = 710-722 |doi = 10.1126/science.1188021}}</ref>. У адпаведнасці з сучаснымі ўяўленнямі аб [[Раннія міграцыі чалавека|рассяленні чалавека з Афрыкі]], насельніцтва ўсіх кантынентаў акрамя афрыканскага паходзіць ад невялікай групы людзей, якія перасяліліся праз [[Чырвонае мора]] на [[Аравійскі паўвостраў]]. Іхнія кантакты з неандэртальцамі павінны былі адбывацца на ўзбярэжжы Персідскага заліва. * Выцясненне [[Краманьёнцы|людзьмі сучаснага тыпа]]. Краманьёнцы прыйшлі ў Еўропу каля 40-50 тыс. гадоў таму, а 39,26-41,03 тыс. гадоў таму неандртальцы ў Еўропе вымерлі<ref name="timing"/>{{#tag:ref|Да пачатку 2010-х гадоў вучоныя лічылі, што апошнія неандэртальцы жылі 25-35 тыс. гадоў таму, а ў час [[Апошняя ледавіковая эпоха|Вюрмскага абледзянення]] Пірынэйскі паўвостраў быў прыстанкам дзе неандэртальцы жылі на працягу яшчэ некалькіх тысячагоддзяў пасля таго як вымерлі ў астатняй Еўропе. (''Christofer Stinger''. [https://edge.org/conversation/christofer_stinger-rethinking-out-of-africa Rethinking «Out Of Africa»]|group="nb"}}. На тэрыторыі сучаснай Германіі<ref>[http://phys.org/news/2016-07-sudden-extincion-neanderthals-population.peak.html Sudden extinction of Neanderthals followed population peak, 2016.]{{Недаступная спасылка}}</ref> і на [[Пірэнейскі паўвостраў|Пірэнейскім паўвостраве]] неандэртальцы вымерлі не пазней 43 тыс. гадоў таму<ref>[http://www.nkj.ru/news/25856 «Испанские» неандертальцы исчезли до прихода сапиенсов] 9 лютага 2015.</ref>. Гэтыя некалькі тысячаў гадоў суіснавання двух відаў былі перыядам вострай канкурэнцыі за ежу і іншыя рэсурсы, перамогу ў якой атрымалі краманьёнцы, бо пераўзыходзілі неандэртальцаў у культурных адносінах і хутчэй пладзіліся. * Фізічнае вынішчэнне [[краманьёнец|людзьмі сучаснага тыпу]]. Версія выказана шэрагам вучоных-антраполагаў, у прыватнасці Рычардам Клейнам са Стэнфардскага ўніверсітэта, якія дапускаюць прынцыповую магчымасць своеасаблівага «неандэртальскага халакоста»<ref>[http://ukrday.com/zdorove/novosti/php?id=72525 Чему может научиться современный человек на приере вымирания неандертальцев]{{Недаступная спасылка}}</ref>. * Захаванне віду да нашых дзён (сучасныя неандэртальцы). Ёсць таксама тэорыя, што неандэртальцы не зніклі, і не былі асіміляваны, а «эвалюцыянавалі» ў сучасных еўрапеоідаў. Ніякіх навуковых доказаў гэтая тэорыя на гэты момант не мае, у такім разе мітахандрыяльная ДНК еўрапеоідаў была б неандэртальскай (перадаецца напрамую па мацярынскай лініі без рэкамбінацыі), чаго не назіраецца. У мінулым былі вядомы паведамленні пра «спрэчныя» знаходкі рэшткаў неандэртальцаў, якія адносяцца да гістарычнага часу. Так, польскі археолаг Казімеж Сталыгва апублікаваў у 1902 і 1904 гадах паведамленні аб знаходцы ім рэшткаў неандэртальца ў скіфскім кургане на тэрыторыі Кіеўскай губерні<ref>[http://science.ng.ru/magnum/2001-06-20/5_trogl.html О троглодитах — тех и «йетих»]</ref>. Цяпер генетыка дазваляе лёгка адрозніць «нестандартныя» па сваёй будове чарапы сапіенсаў ад сапраўдных неандэртальскіх («неандэрталоідныя» рысы ёсць таксама ў [[Аўстралійскія абарыгены|аўстралійскіх абарыгенаў]], [[Тасманійцы|тасманійцаў]], [[Вогнезямельцы|вогнезямельцаў]] — гэта вынік эвалюцыйнага [[Паралельная эвалюцыя|паралелізму]] ў розных групах, звязанага з цяжкімі ўмовамі жыцця. == Заўвагі == {{Reflist|group="nb"}} == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * ''Алексеев В. П.'' Становление человечества. — М.: Политиздат, 1984. — 412 с.: ил. * ''Алексеев В. П., Першиц А. И.'' История первобытного общества. — 4-е изд. — М.: Высшая школа, 1990. — 352 с. * ''Аугуста Йозеф, Буриан Зденек.'' Жизнь древнего человека / Пер. с чеш. И. Гязнова. — Прага: Артия, 1961. — 68 с. + 52 ил. * ''Гремяцкий М. А.'' Как произошёл человек. —М.: МГУ, 1954. — 176 с. ил. * ''Елинек Ян.'' Большой иллюстрированный атлас первобытного человека / Пер. Е. Финкельштейна под ред. В. П. Алексеева. — Прага.: Артия, 1972. — 560 с.: ил. * ''Ефименко П. П.'' Первобытное общество. очерки по истории палеолитического времени. — 3-е изд. — Киев: Изд-во АН УССР, 1953. — 664 с.: ил. * ''История первобытного общества:'' Общие вопросы. Проблемы антропосоциогенеза / Ин-т этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая АН СССР. М.: Наука, 1983. — 432 с. * ''Констэбл Джон.'' Неандерталцы / Пер. с англ. И. г. Гуровой. — М.: Мир, 1978. — 160 с.: ил — (Возникновение человека). * {{h|Марков|2014|3=''Марков А. В.'' Эволюция человека. Книга первая: Обезьяны, кости и гены. — М.: ООО «АСТ», 2014. — 464 с.: ил. — (Corpus). — ISBN 978-5-170-78088-4.}} * ''Нестурх М. Ф.'' Происхождение человека / Отв. ред. проф. Я. Я. Рогинский. — М.: Изд-во АН СССР, 1958. — с.: ил. * ''Семёнов Ю. И.'' На заре человеческой истории. — М.: Мысль, 1989. — 318 с. — ISBN 5-244-00092-6. * ''Шипман Пэт.'' Захватчики. Люди и собаки против неандертальцев / пер. с англ. Дм. Лазарева. — М.: ООО «Альпина нон-фикшн»; ООО «Издательство ЛКИ», 2016. — 296 с.: ил. — ISBN 978-5-91971-596-5. == Спасылкі == * ''Вишняцкий Л. Б.'' [http://antropogenez.ru/book/1 Неандертальцы: история несостоявшегося человечества]{{ref-ru}} * [http://antropology.si.edu/humanorigins/ha/a_tree.htm Early Human Phylogeny]{{Недаступная спасылка}}{{ref-en}} * [http://antropogenez.ru/early-paleoanthropus/ Каталог «Ранние неандертальцы»] на портале Антропогенез.ру {{ref-ru}} ; Самая старажытная флейта на планеце * [http://www.greenwych.ca/fl-compl.htm Самы старажытны інструмент браў ноты «до», «рэ» і «мі»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070127050555/http://www.greenwych.ca/fl-compl.htm |date=27 студзеня 2007 }}{{ref-en}} * [http://whyfiles.org/114music/4.html Флейтыст Jelle Atema іграе на неандэртальскай флейце] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20010105225500/http://whyfiles.org/114music/4.html |date=5 студзеня 2001 }}{{ref-en}} ; [[Расшыфроўка геному неандэртальца]] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/5052414.stm Tooth givesup oldest human DNA]{{ref-en}} * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/5343266.stm Neanderthals' «last rock refuge»] * [http://www.lenta.runews/2006/11/16/neanderthal/ Учёные частично расшифровали геном неандертальца]{{Недаступная спасылка}} Лента. ру {{ref-ru}} * [http://www.gazeta.ru/science/2010/05/07_a_336427.shtml Неандертальец в каждом из нас]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}} * [http://elementy.ru/news?newsid=431316 Геном неандертальца прочтён: неандертальцы оставили след в генах современных людей]{{ref-ru}} ; Анрапалогія * [http://ethology.ru/library/?id=246 СЕНСАЦИЯ! Найден предок человека]{{ref-ru}} * [http://www.bbc.com/news/science-environment-35595661 «Neanderthals and humans interbred '100,000 year ago'», BBC, 18.02.2016]{{ref-en}} {{Антрапагенез}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Неандэртальцы| ]] [[Катэгорыя:Палеаліт]] [[Катэгорыя:Антрапагенез]] [[Катэгорыя:Палеаантрапалогія Еўропы]] ryzd7y449fqjje4quffjcvgoj6qmuwl 0 93994 5202983 5001064 2026-09-21T06:49:27Z Autumndancer 168015 5202983 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Холт}} {{Кінематаграфіст | Арыгінал імя = Nicholas Hoult | Імя пры нараджэнні = Нікалас Кэрэдак Холт | Гады актыўнасці = 1996 — цяпер. час }} '''Нікалас Кэрэдак Холт''' ({{lang-en|Nicholas Caradoc Hoult}}; нар. 7 снежня 1989 года, Уокінгэм, [[Беркшыр]], [[Англія]]) — англійскі акцёр. Стаў вядомы, які сыграў ролю хлопчыка ''Маркуса'' ў фільме «[[Мой хлопчык]]» з [[Х’ю Грант|Х'ю Грантам]], а пазней, ролю''Тоні'' у драме канала [[E4]] «[[Малакасосы (тэлесерыял)|Малакасосы]]». Нікалас трэці з чатырох дзяцей Глен, выкладчыка фартэпіяна, і Роджэра Холса, пілота авіякампаніі [[British Airways]]. Ён наведваў школу ''Ranelagh'', але кінуў вучобу ва ўзросце 12-ці гадоў, каб засяродзіцца на дзеючай акцёрскай кар'еры. == Фільмаграфія == {{УФільмеВерх}} {{УФільме|2002|[[Мой хлопчык, фільм|Мой хлопчык]]|About a Boy|Маркус}} {{УФільме|2005|[[Сіноптык, фільм|Сіноптык]]|The Weather Man|Майк}} {{УСерыяле|2007|2008|[[Малакасосы (тэлесерыял)|Малакасосы, тэлесерыял]]|Skins|Тоні Стоўнэм}} {{УФільме|2009|[[Самотны мужчына, фільм|Самотны мужчына]]|A Single Man|Кені Потэр}} {{УФільме|2010|[[Бітва тытанаў, фільм, 2010|Бітва тытанаў]]|Clash of the Titans|Эўсебій}} {{УФільме|2011|[[Людзі Ікс: Першы Клас]]|X-Men: First Class|[[Звер (Marvel Comics)|Хэнк МакКой / Звер]]}} {{УФільме|2013|[[Джэк — забойца волатаў]]|Jack the Giant Slayer|Джэк }} {{УФільме|2014|[[Людзі Ікс: Дні мінулай будучыні]]|X-Men: Days of Future Past|[[Звер (Marvel Comics)|Хэнк МакКой / Звер]] }} {{УФільме|2018|[[Фаварытка (фільм, 2018)|Фаварытка ]]|The Favourite|[[Роберт Харлі]] }} {{УФільме|2024|[[Насферату (фільм, 2024)|Насферату ]]|The Favourite|Томас }} {{УФільмеНіз}} {{зноскі}} == Спасылкі == {{commons|Category:Nicholas Hoult|Нікалас Холт}} * {{imdb name|396558|Нікалас Холт}} * [http://www.bbc.co.uk/films/2002/04/18/nicholas_hoult_about_a_boy_interview.shtml ''About a Boy'' interview with Hoult] * [http://www.nicholas-hoult.net/ фан-сайт Нікаласа Холта] {{ref-en}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Холт Нікалас}} e7auunrd7c5kbmjqx8yxnsksrjxt7nq 0 96043 5203109 5157151 2026-09-21T09:31:34Z K.shytal 58227 /* Гісторыя */ перанёс гравюру 5203109 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|тып=тапонім|спасылка = Будслаў (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва = Будслаў |вобласць = Мінская |раён = Мядзельскі |сельсавет = Будслаўскі |першае згадванне = 1504 }} '''Бу́дслаў'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Budslaŭ}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d908n0013914&q_id=4213166|title=Решение Мядельского районного Совета депутатов от 31 января 2008 года № 50 "О преобразовании некоторых сельских населенных пунктов в агрогородки"|access-date=17 кастрычніка 2025|archive-date=12 снежня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251212082042/https://etalonline.by/document/?regnum=d908n0013914&q_id=4213166|url-status=dead}}</ref> у [[Мядзельскі раён|Мядзельскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], на рацэ [[Сэрвач (прыток Віліі)|Сэрвач]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Будслаўскі сельсавет|Будслаўскага сельсавета]]. Месціцца за 18 км на поўнач ад [[Даўгінава]], за 16 км на паўночны ўсход ад [[Крывічы (Мядзельскі раён)|Крывічоў]], за 26 км на паўночны ўсход ад [[Княгінін]]а, за 12 км на поўнач ад [[Аўтамабільныя дарогі Беларусі|шашы]] Ушачы — Вілейка {{Таблічка-by|Р|29}}, за 3 км на ўсход ад чыгуначнай станцыі Будслаў. Будслаў — даўняе мястэчка [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|гістарычнай Ашмяншчыны]] (частка [[Віленскае ваяводства|Віленшчыны]]), адзін з рэлігійных цэнтраў рэгіёну. Да нашага часу ў мясцовым касцёле захоўваецца цудоўны [[Будслаўскі абраз Маці Божай|абраз Божай Маці]], адна з найбольш шанаваных каталіцкіх святынь [[Беларусь|Беларусі]]. == Назва == Першапачаткова паселішча называлася ''Буда''. Паводле бернардзінца Элеўтэрыя Зеляевіча, аўтара кнігі пра Будслаў з 1650 года, назва ўтварылася ад слова "буда", якое азначала пастаўленыя на беразе Сэрвачы часовыя будынкі манахаў<ref name=":0">{{Кніга|спасылка=https://elibrary.mab.lt/items/1c7cc010-1b71-4eca-899b-94fd5eefc39b|аўтар=Zielejewicz, Eleuterius|загаловак=Zwierziniec na ziemi niebieskiej, to jest Puszcza Budzka łaskami Boskiemi oplywaiąca, którzych ludzie przy cudownym Obrazie Nas. Panny w kościelie o. Bernardynów będocym doznawaią w druku podana|год=1650|месца=Wilno|старонкі=3-8}}</ref>. Назва Будслаў стала з'яўляцца ў дакументах у другой палове XVIII стагоддзя. Назва ''"Буда"'' або ''"Будскі фэст"'' ў дачыненні да ўрачыстасцяў у гонар Маці Божай часам ужываецца ў гутарковай мове яшчэ ў пачатку ХХІ стагоддзя. У беларускай прэсе пачатку ХХ стагоддзя сустракаўся варыянт ''Буцлаў.'' Згодна з іншымі інтэрпрэтацыямі, «Будслаў» утварыўся ад славянскай мянушкі ''Будслаў'', што ў сэнсавым значэнні адпавядае «майстру-будаўніку». Паводле цытаванага ў некаторых публікацыях падання, мястэчка спярша мела назву ''Слаўная Буда''. У гістарычных крыніцах таксама згадваецца як ''Буда'', ''Буцлаў'', ''Будцлаў''. == Гісторыя == [[Файл:Budsłaŭ._Будслаў_(1650)_(2).jpg|thumb|злева|180px|Аб'яўленне Маці Божай у Будславе. Гравюра з кнігі а. Элеўтэрыя Зеляевіча "Zwierzyniec niebieski na ziemi", 1650 г.]] [[Выява:Abraz.jpg|thumb|left|180px|[[Будслаўскі абраз Маці Божай|Абраз Божай Маці]]]] Будслаў узнік на тэрыторыі пушчы над ракой [[Сэрвач (прыток Віліі)|Сэрвач]], якую ў [[1504]] годзе кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандр]] падараваў манахам-[[бернардзінцы|бернардзінцам]] з [[Касцёл Святых Францыска і Бернарда (Вільня)|кляштара ў Вільні]]. Неўзабаве ў ваколіцах часовых будынкаў бернардынцаў адбыліся падзеі, вядомыя як цудоўнае аб'яўленне [[Дзева Марыя|Маці Божай]]<ref name=":0" />. У [[1560]] годзе бернардыны пакінулі пушчу над Сэрваччу, аднак у [[1589]] годзе вярнуліся сюды і збудавалі драўляны касцёл, асвечаны ў [[1591]] годзе пад тытулам Наведвання Найсвяцейшай Дзевы Марыі. Касцёл стаў месцам паломніцтва вернікаў, якія прыбывалі для ўшанавання Маці Божай<ref name=":0" />. Мясцовасць, дзе размяшчаліся касцёл і кляштар бернардзінцаў стала называцца Буда - ад назвы часовых будынкаў - "будаў", якія ў пачатку XVI стагоддзя пабудавалі манахі на беразе Сэрвачы<ref name=":0" />. [[Файл:Budsłaŭ. Будслаў (1650) (2).jpg|міні|419x419пкс|Будслаў на гравюры з кнігі бернардына Элеўтэрыя Зеляевіча, 1650 год.]] Ксёндз Ісак Салакай у 1613 годзе падараваў касцёлу ў Будславе [[Будслаўскі абраз Маці Божай|абраз Маці Божай]]<ref name=":0" />. Гэты абраз належаў менскаму ваяводзе [[Ян Дамінікавіч Пац|Яну Пацу]], які атрымаў яго ад Папы [[Клімент VIII|Клімента VIII]]<ref>В. М. Князева. Будслаў // {{Крыніцы/ЭГБ|2к}} С. 115.</ref> падчас пілігрымкі ў Рым. [[Файл:Budsłaŭ, Krasny, Bernardynski. Будслаў, Красны, Бэрнардынскі (1769).jpg|міні|330x330пкс|Касцёл і кляштар у Будславе, 1769 год.]] [[28 жніўня]] [[1633]], дзякуючы ахвяраванням а. Фларыяна Калецкага, гвардыяна Віленскага кляштара бернардзінцаў, а таксама сродкам гетмана польнага [[Януш Кішка|Януша Кішкі]] і сям'і Далмат-Ісакоўскіх, у Будслаўскай рэзідэнцыі заклалі першы камень мураванага касцёла. [[9 ліпеня]] [[1643]] адбылося асвячэнне новага касцёла, для якога быў створаны [[Алтар Наведзінаў Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|разны алтар]] у стылі ранняга барока. У 1682 годзе ў Будславе існавала таксама [[Грэка-каталіцкая царква|грэка-каталіцкая]] капліца, якая належала да парафіі ў суседніх [[Крывічы (Мядзельскі раён)|Крывічах]], а ў 1714 годзе - грэка-каталіцкая царква. У 1730 годзе бернардзінцы прадалі маёнтак Будслаў сям'і [[Аскеркі|Аскеркаў]], у чыім уладанні Будслаў заставаўся да 1939 года. Сядзіба Аскеркаў знаходзілася побач з вёскай [[Палессе (Мядзельскі раён)|Палессе]] на правым беразе Сэрвачы. [[6 кастрычніка]] [[1732]] кароль і вялікі князь [[Аўгуст Моцны]] надаў Будславу статус мястэчка. У [[1756]] пры [[Будслаўскі кляштар бернардзінцаў|кляштары бернардзінцаў]] адкрылася музычная школа на 25 вучняў. [[29 ліпеня]] [[1767]] у мястэчку заклалі першы камень новай мураванай базілікі, урачыстае асвячэнне якой адбылося [[7 верасня]] [[1783]]. У [[1790]] на сродкі кляштару збудавалі цагляны шпіталь для бедных, у [[1793]] адкрылася 2-класная пачатковая школа на 40 вучняў. У выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] ([[1793]]) Будслаў апынуўся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]]. Па здушэнні [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызваленчага паўстання]] расійскія ўлады зачынілі кляштар бернардзінцаў. Штуршком да развіцця Будслава паслужыла пракладка ў [[1907]] годзе Балагое-Сядлецкай чыгункі, што выклікала адкрыццё [[Будслаў (станцыя)|аднайменнай станцыі]] за 3 км ад мястэчка. [[Файл:Budsłau Будслаў Будслав Budsław. Rynak. Krasnaja Красная (1937-1939).jpg|міні|330x330пкс|Рынак у Будславе, 30-я гады ХХ стагоддзя.]] У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] ў Будславе размяшчаўся штаб 2-й расійскай арміі [[Заходні фронт (Першая сусветная вайна, Расійская імперыя)|Заходняга фронту]], якая рэалізоўвала асноўныя задачы пры правядзенні [[Нарачанская аперацыя|Нарачанскай аперацыі]] [[1916]] годзе. Цягам [[1917]]—[[1919]] у мястэчку дзейнічала [[Будслаўская беларуская гімназія]], зачыненая польскай адміністрацыяй. [[Файл:Budsłaŭ, Будслаў, Budsław, Будслав, гурток БІГіК, гурток Беларускага Інстытута Гаспадаркі і Культуры (1929-1936).jpg|міні|330x330пкс|Будслаўскі гурток Беларускага Інстытута Гаспадаркі і Культуры, 30-я гады ХХ стагоддзя.]] Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскім мірным дагаворам]] ([[1921]]) Будслаў апынуўся ў складзе міжваенннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе стаў цэнтрам гміны [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. У міжваенны перыяд мястэчку працавалі гмінная ўправа, млын, лесапільня, аптэка, банк, карчма; у панядзелкі праводзіліся кірмашы. Размяшчаўся штаб [[Батальён КАП «Будслаў»|батальёна Корпуса аховы памежжа «Будслаў»]]. Будслаў быў істотным асяродкам беларускага культурнага жыцця: у мястэчку дзейнічаў гурток [[Беларускі інстытут гаспадаркі і культуры|Беларускага Інстытута Гаспадаркі і Культуры]] пад кіраўніцтвам Баляслава Бабарыкі-Гапановіча, які ладзіў прадстаўленні і лекцыі, а таксама меў бібліятэку на 800 тамоў. З Будслава паходзілі некалькі дзеячаў [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне|беларускага нацыянальнага руху]] - [[Эдвард Адамавіч Будзька|Эдвард Будзька]], [[Язэп Гапановіч]], [[Вінцэнт Антонавіч Жук-Грышкевіч|Вінцэнт Жук-Грышкевіч]], [[Часлаў Ханяўка]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://old.catholic.by/2/home/news/belarus/34-belarus/126773-budslaustal.html|title=Будслаў — духоўная сталіца Беларусі. Але і нацыянальная таксама!|author=Кастусь Шыталь|website=Catholic.by|date=06.08.2015}}</ref>. У [[1939]] Будслаў увайшоў у [[БССР]], дзе ў [[1940]] стаў цэнтрам сельсавета [[Крывіцкі раён|Крывіцкага]], з [[1962]] [[Мядзельскі раён|Мядзельскага раёнаў]]. У пасляваенны час настаўніцай у Будслаўскай школе працавала [[Паўліна Вінцэнтаўна Мядзёлка|Паўліна Мядзёлка]]. [[2 ліпеня]] [[1992]] адбылася першая адноўленая пілігрымка да [[Будслаўскі абраз Маці Божай|абраза Маці Божай Будслаўскай]]. [[2 ліпеня]] [[1996]] архібіскуп [[Дамінік Грушоўскі]] перадаў папскую булу, у якой Маці Божая Будслаўская абвяшчалася апякункай [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]]. У [[1998]] кардынал [[Казімір Свёнтак]] каранаваў цудоўны абраз Маці Божай Будслаўскай папскімі каронамі. У 2018 годзе [[Будслаўскі фэст]] быў унесены ў рэпрэзентатыўны спіс нематэрыяльнай спадчыны ЮНЕСКА<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://mfa.gov.by/print/be/press/news_mfa/d942e4ff3d062b7c.html|title=Аб уключэнні Будслаўскага фэсту ў спіс ЮНЕСКА|website=Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь.|date=28.11.2018|url-status=dead}}</ref>. <center><gallery widths="150" heights="150" caption="Даўнія выявы мястэчка"> Файл:Budsłaŭ. Будслаў (XVIII).jpg|Кляштар бернардзінцаў, з піктаграфічнай карты [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] Файл:Будслаў Budsław Будслав Рынак 1915-17.jpg|Расійскае войска ў Будславе ў час Першай Сусветнай вайны. Файл:Budsłaŭ, Askierka. Будслаў, Аскерка (1901-39).jpg|Палац Аскеркаў Файл:Budsłaŭ, Krasny, Bernardynski. Будслаў, Красны, Бэрнардынскі (1941-44).jpg|Будслаў у час Другой Сусветнай вайны Файл:Budslau Будслаў Будслав Budsław Zosinskaja Зосінская Школа Szkoła 1930-39.jpg|Сямікласная школа ў Будславе, 30-я ХХ ст. Файл:Budsłaŭ, Krasny, Bernardynski. Будслаў, Красны, Бэрнардынскі (1918-39).jpg|Рынак у Будславе ў міжваенны перыяд. Файл:Budsłaŭ, Krasny, Bernardynski. Будслаў, Красны, Бэрнардынскі (1937).jpg|Язэп Горыд. Плакат-афіша фэста-кірмаша ў Будславе, 1937 год. Файл:Budsłaŭ, Zosinskaja. Будслаў, Зосінская (V. Kagan, 11.1930).jpg|Помнік Юзафу Пілсудскаму каля будынка гміны, 1930 год. </gallery></center> == Насельніцтва == * 1859 — 485 чал., 68 двароў<ref>Budsław // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|15-1}} S. 261.</ref> * 1868 — 259 чал., 48 двароў<ref name="БЭ3">{{Крыніцы/БелЭн|3|Будслаў}} — С. 316.</ref> * 1885 — 327 чал., 50 двароў * 1907 — 435 чал., 61 двор<ref name="БЭ3" /> * 1921 — 626 чал., 116 двароў<ref>В. М. Князева. Будслаў // {{Крыніцы/ЭГБ|2к}} С. 116.</ref> * 1970 — 859 чал., 318 двароў<ref name="БЭ3" /> * 1996 — 721 чал., 300 двароў * 1997 — 718 чал., 302 двары<ref>{{Крыніцы/Памяць/Мядзельскі раён|к}}</ref> == Інфраструктура == У Будславе працуюць лясніцтва, сярэдняя школа, дом культуры, камбінат побытавага абслугоўвання, аддзяленне сувязі. == Славутасці == [[Файл:1Будслаў 2.jpg|thumb|Алтар Наведзінаў Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Будславе]] * [[Вадзяны млын, Будслаў|Вадзяны млын]] (1930-я) * [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|Касцёл Унебаўзяцця Найсв. Дзевы Марыі]] (1767—1783) ** [[Абраз Маці Божай Будслаўскай]] ** [[Алтар Наведзінаў Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|Алтар XVII ст.]] ** [[Будслаўскі фэст]] * Каталіцкая капліца (XIX ст.) * Плябанія (XIX ст.) * [[Сядзібна-паркавы комплекс Аскеркаў, Будслаў|Сядзібна-паркавы комплекс Аскеркаў]] (XVIII—XX стст.) == Страчаная спадчына == * Палац Аскеркаў (XVIII ст.) == Вядомыя асобы == * [[Эдвард Адамавіч Будзька|Эдвард Будзька]] (1882—1958) — беларускі грамадска-палітычны дзеяч, публіцыст, выдавец * [[Іван Антонавіч Васілевіч|Іван Васілевіч]] (1894—1938) — дзяржаўны дзеяч [[БССР]] * [[Язэп Гапановіч]] ([[1883]] — [[1961]]) — беларускі [[грамадскі дзеяч]], [[прадпрымальнік]] * [[Іахім Глінскі]] (1853—1898) — беларускі спявак, арганіст і кампазітар * [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч]] (1903—1989) — старшына Рады [[БНР]] * [[Паўліна Мядзёлка]] (1893—1974) — пісьменніца і Заслужаны дзеяч культуры Беларусі * [[Янук Касцевіч]] (1857—1926) — беларускі паэт {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Мядзельскі раён}} * {{Крыніцы/ЭГБ|2}} * Budsław // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_I/442 442]. * Budsław // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|15-1}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XV_cz.1/261 261]. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.radzima.org/be/miesca/budslau.html мяст. Будслаў] на [[Radzima.org]] * [http://globustut.by/budslav/ Здымкі на Globustut.by] * Алесь Высоцкі, [http://www.rh.by/by/243/10/7424/ Паўлінка з Будслава: успамінае сваячка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610230511/http://www.rh.by/by/243/10/7424/ |date=10 чэрвеня 2015 }} // «[[Рэгіянальная газета]]» {{Вонкавыя спасылкі}} {{Будслаўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Будслаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мядзельскага раёна]] [[Катэгорыя:Аграгарадкі Мінскай вобласці]] [[Катэгорыя:Будслаў| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]] 696wr3expidppjh2kws5wcs6lzt06oa 5203110 5203109 2026-09-21T09:36:03Z K.shytal 58227 5203110 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|тып=тапонім|спасылка = Будслаў (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва = Будслаў |вобласць = Мінская |раён = Мядзельскі |сельсавет = Будслаўскі |першае згадванне = 1504 }} '''Бу́дслаў'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Budslaŭ}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d908n0013914&q_id=4213166|title=Решение Мядельского районного Совета депутатов от 31 января 2008 года № 50 "О преобразовании некоторых сельских населенных пунктов в агрогородки"|access-date=17 кастрычніка 2025|archive-date=12 снежня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251212082042/https://etalonline.by/document/?regnum=d908n0013914&q_id=4213166|url-status=dead}}</ref> у [[Мядзельскі раён|Мядзельскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], на рацэ [[Сэрвач (прыток Віліі)|Сэрвач]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Будслаўскі сельсавет|Будслаўскага сельсавета]]. Месціцца за 18 км на поўнач ад [[Даўгінава]], за 16 км на паўночны ўсход ад [[Крывічы (Мядзельскі раён)|Крывічоў]], за 26 км на паўночны ўсход ад [[Княгінін]]а, за 12 км на поўнач ад [[Аўтамабільныя дарогі Беларусі|шашы]] Ушачы — Вілейка {{Таблічка-by|Р|29}}, за 3 км на ўсход ад чыгуначнай станцыі Будслаў. Будслаў — даўняе мястэчка [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|гістарычнай Ашмяншчыны]] (частка [[Віленскае ваяводства|Віленшчыны]]), адзін з рэлігійных цэнтраў рэгіёну. Да нашага часу ў мясцовым касцёле захоўваецца цудоўны [[Будслаўскі абраз Маці Божай|абраз Божай Маці]], адна з найбольш шанаваных каталіцкіх святынь [[Беларусь|Беларусі]]. == Назва == Першапачаткова паселішча называлася ''Буда''. Паводле бернардзінца Элеўтэрыя Зеляевіча, аўтара кнігі пра Будслаў з 1650 года, назва ўтварылася ад слова "буда", якое азначала пастаўленыя на беразе Сэрвачы часовыя будынкі манахаў<ref name=":0">{{Кніга|спасылка=https://elibrary.mab.lt/items/1c7cc010-1b71-4eca-899b-94fd5eefc39b|аўтар=Zielejewicz, Eleuterius|загаловак=Zwierziniec na ziemi niebieskiej, to jest Puszcza Budzka łaskami Boskiemi oplywaiąca, którzych ludzie przy cudownym Obrazie Nas. Panny w kościelie o. Bernardynów będocym doznawaią w druku podana|год=1650|месца=Wilno|старонкі=3-8}}</ref>. Назва Будслаў стала з'яўляцца ў дакументах у другой палове XVIII стагоддзя. Назва ''"Буда"'' або ''"Будскі фэст"'' ў дачыненні да ўрачыстасцяў у гонар Маці Божай часам ужываецца ў гутарковай мове яшчэ ў пачатку ХХІ стагоддзя. У беларускай прэсе пачатку ХХ стагоддзя сустракаўся варыянт ''Буцлаў.'' Згодна з іншымі інтэрпрэтацыямі, «Будслаў» утварыўся ад славянскай мянушкі ''Будслаў'', што ў сэнсавым значэнні адпавядае «майстру-будаўніку». Паводле цытаванага ў некаторых публікацыях падання, мястэчка спярша мела назву ''Слаўная Буда''. У гістарычных крыніцах таксама згадваецца як ''Буда'', ''Буцлаў'', ''Будцлаў''. == Гісторыя == [[Файл:Budsłaŭ._Будслаў_(1650)_(2).jpg|thumb|злева|180px|Аб'яўленне Маці Божай у Будславе. Гравюра з кнігі а. Элеўтэрыя Зеляевіча "Zwierzyniec niebieski na ziemi", 1650 г.]] Будслаў узнік на тэрыторыі пушчы над ракой [[Сэрвач (прыток Віліі)|Сэрвач]], якую ў [[1504]] годзе кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандр]] падараваў манахам-[[бернардзінцы|бернардзінцам]] з [[Касцёл Святых Францыска і Бернарда (Вільня)|кляштара ў Вільні]]. Неўзабаве ў ваколіцах часовых будынкаў бернардынцаў адбыліся падзеі, вядомыя як цудоўнае аб'яўленне [[Дзева Марыя|Маці Божай]]<ref name=":0" />. У [[1560]] годзе бернардыны пакінулі пушчу над Сэрваччу, аднак у [[1589]] годзе вярнуліся сюды і збудавалі драўляны касцёл, асвечаны ў [[1591]] годзе пад тытулам Наведвання Найсвяцейшай Дзевы Марыі. Касцёл стаў месцам паломніцтва вернікаў, якія прыбывалі для ўшанавання Маці Божай<ref name=":0" />. Мясцовасць, дзе размяшчаліся касцёл і кляштар бернардзінцаў стала называцца Буда - ад назвы часовых будынкаў - "будаў", якія ў пачатку XVI стагоддзя пабудавалі манахі на беразе Сэрвачы<ref name=":0" />. [[Выява:Abraz.jpg|thumb|left|180px|[[Будслаўскі абраз Маці Божай|Абраз Божай Маці]]]]Ксёндз Ісак Салакай у 1613 годзе падараваў касцёлу ў Будславе [[Будслаўскі абраз Маці Божай|абраз Маці Божай]]<ref name=":0" />. Гэты абраз належаў менскаму ваяводзе [[Ян Дамінікавіч Пац|Яну Пацу]], які атрымаў яго ад Папы [[Клімент VIII|Клімента VIII]]<ref>В. М. Князева. Будслаў // {{Крыніцы/ЭГБ|2к}} С. 115.</ref> падчас пілігрымкі ў Рым. [[Файл:Budsłaŭ, Krasny, Bernardynski. Будслаў, Красны, Бэрнардынскі (1769).jpg|міні|250x250px|Касцёл і кляштар у Будславе, 1769 год.]] [[28 жніўня]] [[1633]], дзякуючы ахвяраванням а. Фларыяна Калецкага, гвардыяна Віленскага кляштара бернардзінцаў, а таксама сродкам гетмана польнага [[Януш Кішка|Януша Кішкі]] і сям'і Далмат-Ісакоўскіх, у Будслаўскай рэзідэнцыі заклалі першы камень мураванага касцёла. [[9 ліпеня]] [[1643]] адбылося асвячэнне новага касцёла, для якога быў створаны [[Алтар Наведзінаў Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|разны алтар]] у стылі ранняга барока. У 1682 годзе ў Будславе існавала таксама [[Грэка-каталіцкая царква|грэка-каталіцкая]] капліца, якая належала да парафіі ў суседніх [[Крывічы (Мядзельскі раён)|Крывічах]], а ў 1714 годзе - грэка-каталіцкая царква. У 1730 годзе бернардзінцы прадалі маёнтак Будслаў сям'і [[Аскеркі|Аскеркаў]], у чыім уладанні Будслаў заставаўся да 1939 года. Сядзіба Аскеркаў знаходзілася побач з вёскай [[Палессе (Мядзельскі раён)|Палессе]] на правым беразе Сэрвачы. [[6 кастрычніка]] [[1732]] кароль і вялікі князь [[Аўгуст Моцны]] надаў Будславу статус мястэчка. У [[1756]] пры [[Будслаўскі кляштар бернардзінцаў|кляштары бернардзінцаў]] адкрылася музычная школа на 25 вучняў. [[29 ліпеня]] [[1767]] у мястэчку заклалі першы камень новай мураванай базілікі, урачыстае асвячэнне якой адбылося [[7 верасня]] [[1783]]. У [[1790]] на сродкі кляштару збудавалі цагляны шпіталь для бедных, у [[1793]] адкрылася 2-класная пачатковая школа на 40 вучняў. У выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] ([[1793]]) Будслаў апынуўся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]]. Па здушэнні [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызваленчага паўстання]] расійскія ўлады зачынілі кляштар бернардзінцаў. Штуршком да развіцця Будслава паслужыла пракладка ў [[1907]] годзе Балагое-Сядлецкай чыгункі, што выклікала адкрыццё [[Будслаў (станцыя)|аднайменнай станцыі]] за 3 км ад мястэчка. [[Файл:Budsłau Будслаў Будслав Budsław. Rynak. Krasnaja Красная (1937-1939).jpg|міні|250x250px|Рынак у Будславе, 30-я гады ХХ стагоддзя.]] У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] ў Будславе размяшчаўся штаб 2-й расійскай арміі [[Заходні фронт (Першая сусветная вайна, Расійская імперыя)|Заходняга фронту]], якая рэалізоўвала асноўныя задачы пры правядзенні [[Нарачанская аперацыя|Нарачанскай аперацыі]] [[1916]] годзе. Цягам [[1917]]—[[1919]] у мястэчку дзейнічала [[Будслаўская беларуская гімназія]], зачыненая польскай адміністрацыяй. [[Файл:Budsłaŭ, Будслаў, Budsław, Будслав, гурток БІГіК, гурток Беларускага Інстытута Гаспадаркі і Культуры (1929-1936).jpg|міні|250x250px|Будслаўскі гурток Беларускага Інстытута Гаспадаркі і Культуры, 30-я гады ХХ стагоддзя.]] Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскім мірным дагаворам]] ([[1921]]) Будслаў апынуўся ў складзе міжваенннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе стаў цэнтрам гміны [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. У міжваенны перыяд мястэчку працавалі гмінная ўправа, млын, лесапільня, аптэка, банк, карчма; у панядзелкі праводзіліся кірмашы. Размяшчаўся штаб [[Батальён КАП «Будслаў»|батальёна Корпуса аховы памежжа «Будслаў»]]. Будслаў быў істотным асяродкам беларускага культурнага жыцця: у мястэчку дзейнічаў гурток [[Беларускі інстытут гаспадаркі і культуры|Беларускага Інстытута Гаспадаркі і Культуры]] пад кіраўніцтвам Баляслава Бабарыкі-Гапановіча, які ладзіў прадстаўленні і лекцыі, а таксама меў бібліятэку на 800 тамоў. З Будслава паходзілі некалькі дзеячаў [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне|беларускага нацыянальнага руху]] - [[Эдвард Адамавіч Будзька|Эдвард Будзька]], [[Язэп Гапановіч]], [[Вінцэнт Антонавіч Жук-Грышкевіч|Вінцэнт Жук-Грышкевіч]], [[Часлаў Ханяўка]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://old.catholic.by/2/home/news/belarus/34-belarus/126773-budslaustal.html|title=Будслаў — духоўная сталіца Беларусі. Але і нацыянальная таксама!|author=Кастусь Шыталь|website=Catholic.by|date=06.08.2015}}</ref>. У [[1939]] Будслаў увайшоў у [[БССР]], дзе ў [[1940]] стаў цэнтрам сельсавета [[Крывіцкі раён|Крывіцкага]], з [[1962]] [[Мядзельскі раён|Мядзельскага раёнаў]]. У пасляваенны час настаўніцай у Будслаўскай школе працавала [[Паўліна Вінцэнтаўна Мядзёлка|Паўліна Мядзёлка]]. [[2 ліпеня]] [[1992]] адбылася першая адноўленая пілігрымка да [[Будслаўскі абраз Маці Божай|абраза Маці Божай Будслаўскай]]. [[2 ліпеня]] [[1996]] архібіскуп [[Дамінік Грушоўскі]] перадаў папскую булу, у якой Маці Божая Будслаўская абвяшчалася апякункай [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]]. У [[1998]] кардынал [[Казімір Свёнтак]] каранаваў цудоўны абраз Маці Божай Будслаўскай папскімі каронамі. У 2018 годзе [[Будслаўскі фэст]] быў унесены ў рэпрэзентатыўны спіс нематэрыяльнай спадчыны ЮНЕСКА<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://mfa.gov.by/print/be/press/news_mfa/d942e4ff3d062b7c.html|title=Аб уключэнні Будслаўскага фэсту ў спіс ЮНЕСКА|website=Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь.|date=28.11.2018|url-status=dead}}</ref>. <center><gallery widths="150" heights="150" caption="Даўнія выявы мястэчка"> Файл:Budsłaŭ. Будслаў (XVIII).jpg|Кляштар бернардзінцаў, з піктаграфічнай карты [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] Файл:Будслаў Budsław Будслав Рынак 1915-17.jpg|Расійскае войска ў Будславе ў час Першай Сусветнай вайны. Файл:Budsłaŭ, Askierka. Будслаў, Аскерка (1901-39).jpg|Палац Аскеркаў Файл:Budsłaŭ, Krasny, Bernardynski. Будслаў, Красны, Бэрнардынскі (1941-44).jpg|Будслаў у час Другой Сусветнай вайны Файл:Budslau Будслаў Будслав Budsław Zosinskaja Зосінская Школа Szkoła 1930-39.jpg|Сямікласная школа ў Будславе, 30-я ХХ ст. Файл:Budsłaŭ, Krasny, Bernardynski. Будслаў, Красны, Бэрнардынскі (1918-39).jpg|Рынак у Будславе ў міжваенны перыяд. Файл:Budsłaŭ, Krasny, Bernardynski. Будслаў, Красны, Бэрнардынскі (1937).jpg|Язэп Горыд. Плакат-афіша фэста-кірмаша ў Будславе, 1937 год. Файл:Budsłaŭ, Zosinskaja. Будслаў, Зосінская (V. Kagan, 11.1930).jpg|Помнік Юзафу Пілсудскаму каля будынка гміны, 1930 год. </gallery></center> == Насельніцтва == * 1859 — 485 чал., 68 двароў<ref>Budsław // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|15-1}} S. 261.</ref> * 1868 — 259 чал., 48 двароў<ref name="БЭ3">{{Крыніцы/БелЭн|3|Будслаў}} — С. 316.</ref> * 1885 — 327 чал., 50 двароў * 1907 — 435 чал., 61 двор<ref name="БЭ3" /> * 1921 — 626 чал., 116 двароў<ref>В. М. Князева. Будслаў // {{Крыніцы/ЭГБ|2к}} С. 116.</ref> * 1970 — 859 чал., 318 двароў<ref name="БЭ3" /> * 1996 — 721 чал., 300 двароў * 1997 — 718 чал., 302 двары<ref>{{Крыніцы/Памяць/Мядзельскі раён|к}}</ref> == Інфраструктура == У Будславе працуюць лясніцтва, сярэдняя школа, дом культуры, камбінат побытавага абслугоўвання, аддзяленне сувязі. == Славутасці == [[Файл:1Будслаў 2.jpg|thumb|Алтар Наведзінаў Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Будславе]] * [[Вадзяны млын, Будслаў|Вадзяны млын]] (1930-я) * [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|Касцёл Унебаўзяцця Найсв. Дзевы Марыі]] (1767—1783) ** [[Абраз Маці Божай Будслаўскай]] ** [[Алтар Наведзінаў Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|Алтар XVII ст.]] ** [[Будслаўскі фэст]] * Каталіцкая капліца (XIX ст.) * Плябанія (XIX ст.) * [[Сядзібна-паркавы комплекс Аскеркаў, Будслаў|Сядзібна-паркавы комплекс Аскеркаў]] (XVIII—XX стст.) == Страчаная спадчына == * Палац Аскеркаў (XVIII ст.) == Вядомыя асобы == * [[Эдвард Адамавіч Будзька|Эдвард Будзька]] (1882—1958) — беларускі грамадска-палітычны дзеяч, публіцыст, выдавец * [[Іван Антонавіч Васілевіч|Іван Васілевіч]] (1894—1938) — дзяржаўны дзеяч [[БССР]] * [[Язэп Гапановіч]] ([[1883]] — [[1961]]) — беларускі [[грамадскі дзеяч]], [[прадпрымальнік]] * [[Іахім Глінскі]] (1853—1898) — беларускі спявак, арганіст і кампазітар * [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч]] (1903—1989) — старшына Рады [[БНР]] * [[Паўліна Мядзёлка]] (1893—1974) — пісьменніца і Заслужаны дзеяч культуры Беларусі * [[Янук Касцевіч]] (1857—1926) — беларускі паэт {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Мядзельскі раён}} * {{Крыніцы/ЭГБ|2}} * Budsław // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_I/442 442]. * Budsław // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|15-1}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XV_cz.1/261 261]. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.radzima.org/be/miesca/budslau.html мяст. Будслаў] на [[Radzima.org]] * [http://globustut.by/budslav/ Здымкі на Globustut.by] * Алесь Высоцкі, [http://www.rh.by/by/243/10/7424/ Паўлінка з Будслава: успамінае сваячка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610230511/http://www.rh.by/by/243/10/7424/ |date=10 чэрвеня 2015 }} // «[[Рэгіянальная газета]]» {{Вонкавыя спасылкі}} {{Будслаўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Будслаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мядзельскага раёна]] [[Катэгорыя:Аграгарадкі Мінскай вобласці]] [[Катэгорыя:Будслаў| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]] 12mfzj3r28uxlynk0vuj5a06sysg5zc 5203116 5203110 2026-09-21T09:43:48Z K.shytal 58227 дадаў фота старога алтара 5203116 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|тып=тапонім|спасылка = Будслаў (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва = Будслаў |вобласць = Мінская |раён = Мядзельскі |сельсавет = Будслаўскі |першае згадванне = 1504 }} '''Бу́дслаў'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Budslaŭ}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d908n0013914&q_id=4213166|title=Решение Мядельского районного Совета депутатов от 31 января 2008 года № 50 "О преобразовании некоторых сельских населенных пунктов в агрогородки"|access-date=17 кастрычніка 2025|archive-date=12 снежня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251212082042/https://etalonline.by/document/?regnum=d908n0013914&q_id=4213166|url-status=dead}}</ref> у [[Мядзельскі раён|Мядзельскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], на рацэ [[Сэрвач (прыток Віліі)|Сэрвач]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Будслаўскі сельсавет|Будслаўскага сельсавета]]. Месціцца за 18 км на поўнач ад [[Даўгінава]], за 16 км на паўночны ўсход ад [[Крывічы (Мядзельскі раён)|Крывічоў]], за 26 км на паўночны ўсход ад [[Княгінін]]а, за 12 км на поўнач ад [[Аўтамабільныя дарогі Беларусі|шашы]] Ушачы — Вілейка {{Таблічка-by|Р|29}}, за 3 км на ўсход ад чыгуначнай станцыі Будслаў. Будслаў — даўняе мястэчка [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|гістарычнай Ашмяншчыны]] (частка [[Віленскае ваяводства|Віленшчыны]]), адзін з рэлігійных цэнтраў рэгіёну. Да нашага часу ў мясцовым касцёле захоўваецца цудоўны [[Будслаўскі абраз Маці Божай|абраз Божай Маці]], адна з найбольш шанаваных каталіцкіх святынь [[Беларусь|Беларусі]]. == Назва == Першапачаткова паселішча называлася ''Буда''. Паводле бернардзінца Элеўтэрыя Зеляевіча, аўтара кнігі пра Будслаў з 1650 года, назва ўтварылася ад слова "буда", якое азначала пастаўленыя на беразе Сэрвачы часовыя будынкі манахаў<ref name=":0">{{Кніга|спасылка=https://elibrary.mab.lt/items/1c7cc010-1b71-4eca-899b-94fd5eefc39b|аўтар=Zielejewicz, Eleuterius|загаловак=Zwierziniec na ziemi niebieskiej, to jest Puszcza Budzka łaskami Boskiemi oplywaiąca, którzych ludzie przy cudownym Obrazie Nas. Panny w kościelie o. Bernardynów będocym doznawaią w druku podana|год=1650|месца=Wilno|старонкі=3-8}}</ref>. Назва Будслаў стала з'яўляцца ў дакументах у другой палове XVIII стагоддзя. Назва ''"Буда"'' або ''"Будскі фэст"'' ў дачыненні да ўрачыстасцяў у гонар Маці Божай часам ужываецца ў гутарковай мове яшчэ ў пачатку ХХІ стагоддзя. У беларускай прэсе пачатку ХХ стагоддзя сустракаўся варыянт ''Буцлаў.'' Згодна з іншымі інтэрпрэтацыямі, «Будслаў» утварыўся ад славянскай мянушкі ''Будслаў'', што ў сэнсавым значэнні адпавядае «майстру-будаўніку». Паводле цытаванага ў некаторых публікацыях падання, мястэчка спярша мела назву ''Слаўная Буда''. У гістарычных крыніцах таксама згадваецца як ''Буда'', ''Буцлаў'', ''Будцлаў''. == Гісторыя == [[Файл:Budsłaŭ._Будслаў_(1650)_(2).jpg|thumb|злева|180px|Аб'яўленне Маці Божай у Будславе. Гравюра з кнігі а. Элеўтэрыя Зеляевіча "Zwierzyniec niebieski na ziemi", 1650 г.]] Будслаў узнік на тэрыторыі пушчы над ракой [[Сэрвач (прыток Віліі)|Сэрвач]], якую ў [[1504]] годзе кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандр]] падараваў манахам-[[бернардзінцы|бернардзінцам]] з [[Касцёл Святых Францыска і Бернарда (Вільня)|кляштара ў Вільні]]. Неўзабаве ў ваколіцах часовых будынкаў бернардынцаў адбыліся падзеі, вядомыя як цудоўнае аб'яўленне [[Дзева Марыя|Маці Божай]]<ref name=":0" />. У [[1560]] годзе бернардыны пакінулі пушчу над Сэрваччу, аднак у [[1589]] годзе вярнуліся сюды і збудавалі драўляны касцёл, асвечаны ў [[1591]] годзе пад тытулам Наведвання Найсвяцейшай Дзевы Марыі. Касцёл стаў месцам паломніцтва вернікаў, якія прыбывалі для ўшанавання Маці Божай<ref name=":0" />. Мясцовасць, дзе размяшчаліся касцёл і кляштар бернардзінцаў стала называцца Буда - ад назвы часовых будынкаў - "будаў", якія ў пачатку XVI стагоддзя пабудавалі манахі на беразе Сэрвачы<ref name=":0" />. [[Выява:Abraz.jpg|thumb|left|180px|[[Будслаўскі абраз Маці Божай|Абраз Божай Маці]]]]Ксёндз Ісак Салакай у 1613 годзе падараваў касцёлу ў Будславе [[Будслаўскі абраз Маці Божай|абраз Маці Божай]]<ref name=":0" />. Гэты абраз належаў менскаму ваяводзе [[Ян Дамінікавіч Пац|Яну Пацу]], які атрымаў яго ад Папы [[Клімент VIII|Клімента VIII]]<ref>В. М. Князева. Будслаў // {{Крыніцы/ЭГБ|2к}} С. 115.</ref> падчас пілігрымкі ў Рым. [[Файл:Budsłaŭ,_Krasny,_Bernardynski._Будслаў,_Красны,_Бэрнардынскі_(1769).jpg|міні|250x250px|Касцёл і кляштар у Будславе, 1769 год.]] [[28 жніўня]] [[1633]], дзякуючы ахвяраванням а. Фларыяна Калецкага, гвардыяна Віленскага кляштара бернардзінцаў, а таксама сродкам гетмана польнага [[Януш Кішка|Януша Кішкі]] і сям'і Далмат-Ісакоўскіх, у Будслаўскай рэзідэнцыі заклалі першы камень мураванага касцёла. [[9 ліпеня]] [[1643]] адбылося асвячэнне новага касцёла, для якога быў створаны [[Алтар Наведзінаў Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|разны алтар]] у стылі ранняга барока. [[Файл:Altar Budslaŭ 1649.jpg|міні|250x250px|Алтар у капліцы св. Барбары, 1649 г.]] У 1682 годзе ў Будславе існавала таксама [[Грэка-каталіцкая царква|грэка-каталіцкая]] капліца, якая належала да парафіі ў суседніх [[Крывічы (Мядзельскі раён)|Крывічах]], а ў 1714 годзе - грэка-каталіцкая царква. У 1730 годзе бернардзінцы прадалі маёнтак Будслаў сям'і [[Аскеркі|Аскеркаў]], у чыім уладанні Будслаў заставаўся да 1939 года. Сядзіба Аскеркаў знаходзілася побач з вёскай [[Палессе (Мядзельскі раён)|Палессе]] на правым беразе Сэрвачы. [[6 кастрычніка]] [[1732]] кароль і вялікі князь [[Аўгуст Моцны]] надаў Будславу статус мястэчка. У [[1756]] пры [[Будслаўскі кляштар бернардзінцаў|кляштары бернардзінцаў]] адкрылася музычная школа на 25 вучняў. [[29 ліпеня]] [[1767]] у мястэчку заклалі першы камень новай мураванай базілікі, урачыстае асвячэнне якой адбылося [[7 верасня]] [[1783]]. У [[1790]] на сродкі кляштару збудавалі цагляны шпіталь для бедных, у [[1793]] адкрылася 2-класная пачатковая школа на 40 вучняў. У выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] ([[1793]]) Будслаў апынуўся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]]. Па здушэнні [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызваленчага паўстання]] расійскія ўлады зачынілі кляштар бернардзінцаў. Штуршком да развіцця Будслава паслужыла пракладка ў [[1907]] годзе Балагое-Сядлецкай чыгункі, што выклікала адкрыццё [[Будслаў (станцыя)|аднайменнай станцыі]] за 3 км ад мястэчка. [[Файл:Budsłau Будслаў Будслав Budsław. Rynak. Krasnaja Красная (1937-1939).jpg|міні|250x250px|Рынак у Будславе, 30-я гады ХХ стагоддзя.]] У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] ў Будславе размяшчаўся штаб 2-й расійскай арміі [[Заходні фронт (Першая сусветная вайна, Расійская імперыя)|Заходняга фронту]], якая рэалізоўвала асноўныя задачы пры правядзенні [[Нарачанская аперацыя|Нарачанскай аперацыі]] [[1916]] годзе. Цягам [[1917]]—[[1919]] у мястэчку дзейнічала [[Будслаўская беларуская гімназія]], зачыненая польскай адміністрацыяй. [[Файл:Budsłaŭ, Будслаў, Budsław, Будслав, гурток БІГіК, гурток Беларускага Інстытута Гаспадаркі і Культуры (1929-1936).jpg|міні|250x250px|Будслаўскі гурток Беларускага Інстытута Гаспадаркі і Культуры, 30-я гады ХХ стагоддзя.]] Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскім мірным дагаворам]] ([[1921]]) Будслаў апынуўся ў складзе міжваенннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе стаў цэнтрам гміны [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. У міжваенны перыяд мястэчку працавалі гмінная ўправа, млын, лесапільня, аптэка, банк, карчма; у панядзелкі праводзіліся кірмашы. Размяшчаўся штаб [[Батальён КАП «Будслаў»|батальёна Корпуса аховы памежжа «Будслаў»]]. Будслаў быў істотным асяродкам беларускага культурнага жыцця: у мястэчку дзейнічаў гурток [[Беларускі інстытут гаспадаркі і культуры|Беларускага Інстытута Гаспадаркі і Культуры]] пад кіраўніцтвам Баляслава Бабарыкі-Гапановіча, які ладзіў прадстаўленні і лекцыі, а таксама меў бібліятэку на 800 тамоў. З Будслава паходзілі некалькі дзеячаў [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне|беларускага нацыянальнага руху]] - [[Эдвард Адамавіч Будзька|Эдвард Будзька]], [[Язэп Гапановіч]], [[Вінцэнт Антонавіч Жук-Грышкевіч|Вінцэнт Жук-Грышкевіч]], [[Часлаў Ханяўка]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://old.catholic.by/2/home/news/belarus/34-belarus/126773-budslaustal.html|title=Будслаў — духоўная сталіца Беларусі. Але і нацыянальная таксама!|author=Кастусь Шыталь|website=Catholic.by|date=06.08.2015}}</ref>. У [[1939]] Будслаў увайшоў у [[БССР]], дзе ў [[1940]] стаў цэнтрам сельсавета [[Крывіцкі раён|Крывіцкага]], з [[1962]] [[Мядзельскі раён|Мядзельскага раёнаў]]. У пасляваенны час настаўніцай у Будслаўскай школе працавала [[Паўліна Вінцэнтаўна Мядзёлка|Паўліна Мядзёлка]]. [[2 ліпеня]] [[1992]] адбылася першая адноўленая пілігрымка да [[Будслаўскі абраз Маці Божай|абраза Маці Божай Будслаўскай]]. [[2 ліпеня]] [[1996]] архібіскуп [[Дамінік Грушоўскі]] перадаў папскую булу, у якой Маці Божая Будслаўская абвяшчалася апякункай [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]]. У [[1998]] кардынал [[Казімір Свёнтак]] каранаваў цудоўны абраз Маці Божай Будслаўскай папскімі каронамі. У 2018 годзе [[Будслаўскі фэст]] быў унесены ў рэпрэзентатыўны спіс нематэрыяльнай спадчыны ЮНЕСКА<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://mfa.gov.by/print/be/press/news_mfa/d942e4ff3d062b7c.html|title=Аб уключэнні Будслаўскага фэсту ў спіс ЮНЕСКА|website=Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь.|date=28.11.2018|url-status=dead}}</ref>. <center><gallery widths="150" heights="150" caption="Даўнія выявы мястэчка"> Файл:Budsłaŭ. Будслаў (XVIII).jpg|Кляштар бернардзінцаў, з піктаграфічнай карты [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] Файл:Будслаў Budsław Будслав Рынак 1915-17.jpg|Расійскае войска ў Будславе ў час Першай Сусветнай вайны. Файл:Budsłaŭ, Askierka. Будслаў, Аскерка (1901-39).jpg|Палац Аскеркаў Файл:Budsłaŭ, Krasny, Bernardynski. Будслаў, Красны, Бэрнардынскі (1941-44).jpg|Будслаў у час Другой Сусветнай вайны Файл:Budslau Будслаў Будслав Budsław Zosinskaja Зосінская Школа Szkoła 1930-39.jpg|Сямікласная школа ў Будславе, 30-я ХХ ст. Файл:Budsłaŭ, Krasny, Bernardynski. Будслаў, Красны, Бэрнардынскі (1918-39).jpg|Рынак у Будславе ў міжваенны перыяд. Файл:Budsłaŭ, Krasny, Bernardynski. Будслаў, Красны, Бэрнардынскі (1937).jpg|Язэп Горыд. Плакат-афіша фэста-кірмаша ў Будславе, 1937 год. Файл:Budsłaŭ, Zosinskaja. Будслаў, Зосінская (V. Kagan, 11.1930).jpg|Помнік Юзафу Пілсудскаму каля будынка гміны, 1930 год. </gallery></center> == Насельніцтва == * 1859 — 485 чал., 68 двароў<ref>Budsław // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|15-1}} S. 261.</ref> * 1868 — 259 чал., 48 двароў<ref name="БЭ3">{{Крыніцы/БелЭн|3|Будслаў}} — С. 316.</ref> * 1885 — 327 чал., 50 двароў * 1907 — 435 чал., 61 двор<ref name="БЭ3" /> * 1921 — 626 чал., 116 двароў<ref>В. М. Князева. Будслаў // {{Крыніцы/ЭГБ|2к}} С. 116.</ref> * 1970 — 859 чал., 318 двароў<ref name="БЭ3" /> * 1996 — 721 чал., 300 двароў * 1997 — 718 чал., 302 двары<ref>{{Крыніцы/Памяць/Мядзельскі раён|к}}</ref> == Інфраструктура == У Будславе працуюць лясніцтва, сярэдняя школа, дом культуры, камбінат побытавага абслугоўвання, аддзяленне сувязі. == Славутасці == [[Файл:1Будслаў 2.jpg|thumb|Алтар Наведзінаў Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Будславе]] * [[Вадзяны млын, Будслаў|Вадзяны млын]] (1930-я) * [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|Касцёл Унебаўзяцця Найсв. Дзевы Марыі]] (1767—1783) ** [[Абраз Маці Божай Будслаўскай]] ** [[Алтар Наведзінаў Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|Алтар XVII ст.]] ** [[Будслаўскі фэст]] * Каталіцкая капліца (XIX ст.) * Плябанія (XIX ст.) * [[Сядзібна-паркавы комплекс Аскеркаў, Будслаў|Сядзібна-паркавы комплекс Аскеркаў]] (XVIII—XX стст.) == Страчаная спадчына == * Палац Аскеркаў (XVIII ст.) == Вядомыя асобы == * [[Эдвард Адамавіч Будзька|Эдвард Будзька]] (1882—1958) — беларускі грамадска-палітычны дзеяч, публіцыст, выдавец * [[Іван Антонавіч Васілевіч|Іван Васілевіч]] (1894—1938) — дзяржаўны дзеяч [[БССР]] * [[Язэп Гапановіч]] ([[1883]] — [[1961]]) — беларускі [[грамадскі дзеяч]], [[прадпрымальнік]] * [[Іахім Глінскі]] (1853—1898) — беларускі спявак, арганіст і кампазітар * [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч]] (1903—1989) — старшына Рады [[БНР]] * [[Паўліна Мядзёлка]] (1893—1974) — пісьменніца і Заслужаны дзеяч культуры Беларусі * [[Янук Касцевіч]] (1857—1926) — беларускі паэт {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Мядзельскі раён}} * {{Крыніцы/ЭГБ|2}} * Budsław // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_I/442 442]. * Budsław // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|15-1}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XV_cz.1/261 261]. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.radzima.org/be/miesca/budslau.html мяст. Будслаў] на [[Radzima.org]] * [http://globustut.by/budslav/ Здымкі на Globustut.by] * Алесь Высоцкі, [http://www.rh.by/by/243/10/7424/ Паўлінка з Будслава: успамінае сваячка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610230511/http://www.rh.by/by/243/10/7424/ |date=10 чэрвеня 2015 }} // «[[Рэгіянальная газета]]» {{Вонкавыя спасылкі}} {{Будслаўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Будслаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мядзельскага раёна]] [[Катэгорыя:Аграгарадкі Мінскай вобласці]] [[Катэгорыя:Будслаў| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]] lytni97peco7ztxnqn7s1yfbxdjhqlj 5203127 5203116 2026-09-21T10:12:57Z K.shytal 58227 вікіфікацыя 5203127 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|тып=тапонім|спасылка = Будслаў (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва = Будслаў |вобласць = Мінская |раён = Мядзельскі |сельсавет = Будслаўскі |першае згадванне = 1504 }} '''Бу́дслаў'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Budslaŭ}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d908n0013914&q_id=4213166|title=Решение Мядельского районного Совета депутатов от 31 января 2008 года № 50 "О преобразовании некоторых сельских населенных пунктов в агрогородки"|access-date=17 кастрычніка 2025|archive-date=12 снежня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251212082042/https://etalonline.by/document/?regnum=d908n0013914&q_id=4213166|url-status=dead}}</ref> у [[Мядзельскі раён|Мядзельскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], на рацэ [[Сэрвач (прыток Віліі)|Сэрвач]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Будслаўскі сельсавет|Будслаўскага сельсавета]]. Месціцца за 18 км на поўнач ад [[Даўгінава]], за 16 км на паўночны ўсход ад [[Крывічы (Мядзельскі раён)|Крывічоў]], за 26 км на паўночны ўсход ад [[Княгінін]]а, за 12 км на поўнач ад [[Аўтамабільныя дарогі Беларусі|шашы]] Ушачы — Вілейка {{Таблічка-by|Р|29}}, за 3 км на ўсход ад чыгуначнай станцыі Будслаў. Будслаў — даўняе мястэчка [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|гістарычнай Ашмяншчыны]] (частка [[Віленскае ваяводства|Віленшчыны]]), адзін з рэлігійных цэнтраў рэгіёну. Да нашага часу ў мясцовым касцёле захоўваецца цудоўны [[Будслаўскі абраз Маці Божай|абраз Божай Маці]], адна з найбольш шанаваных каталіцкіх святынь [[Беларусь|Беларусі]]. == Назва == Першапачаткова паселішча называлася ''Буда''. Паводле бернардзінца Элеўтэрыя Зеляевіча, аўтара кнігі пра Будслаў з 1650 года, назва ўтварылася ад слова "буда", якое азначала пастаўленыя на беразе Сэрвачы часовыя будынкі манахаў<ref name=":0">{{Кніга|спасылка=https://elibrary.mab.lt/items/1c7cc010-1b71-4eca-899b-94fd5eefc39b|аўтар=Zielejewicz, Eleuterius|загаловак=Zwierziniec na ziemi niebieskiej, to jest Puszcza Budzka łaskami Boskiemi oplywaiąca, którzych ludzie przy cudownym Obrazie Nas. Panny w kościelie o. Bernardynów będocym doznawaią w druku podana|год=1650|месца=Wilno|старонкі=3-8}}</ref>. Назва Будслаў стала з'яўляцца ў дакументах у другой палове XVIII стагоддзя. Назва ''"Буда"'' або ''"Будскі фэст"'' ў дачыненні да ўрачыстасцяў у гонар Маці Божай часам ужываецца ў гутарковай мове яшчэ ў пачатку ХХІ стагоддзя. У беларускай прэсе пачатку ХХ стагоддзя сустракаўся варыянт ''Буцлаў.'' Згодна з іншымі інтэрпрэтацыямі, «Будслаў» утварыўся ад славянскай мянушкі ''Будслаў'', што ў сэнсавым значэнні адпавядае «майстру-будаўніку». Паводле цытаванага ў некаторых публікацыях падання, мястэчка спярша мела назву ''Слаўная Буда''. У гістарычных крыніцах таксама згадваецца як ''Буда'', ''Буцлаў'', ''Будцлаў''. == Гісторыя == [[Файл:Budsłaŭ._Будслаў_(1650)_(2).jpg|thumb|злева|180px|Аб'яўленне Маці Божай у Будславе. Гравюра з кнігі а. Элеўтэрыя Зеляевіча "Zwierzyniec niebieski na ziemi", 1650 г.]] Будслаў узнік на тэрыторыі пушчы над ракой [[Сэрвач (прыток Віліі)|Сэрвач]], якую ў [[1504]] годзе кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандр]] падараваў манахам-[[бернардзінцы|бернардзінцам]] з [[Касцёл Святых Францыска і Бернарда (Вільня)|кляштара ў Вільні]]. Неўзабаве ў ваколіцах часовых будынкаў бернардынцаў адбыліся падзеі, вядомыя як цудоўнае аб'яўленне [[Дзева Марыя|Маці Божай]]<ref name=":0" />. У [[1560]] годзе бернардыны пакінулі пушчу над Сэрваччу, аднак у [[1589]] годзе вярнуліся сюды і збудавалі драўляны касцёл, асвечаны ў [[1591]] годзе пад тытулам Наведвання Найсвяцейшай Дзевы Марыі. Касцёл стаў месцам паломніцтва вернікаў, якія прыбывалі для ўшанавання Маці Божай<ref name=":0" />. Мясцовасць, дзе размяшчаліся касцёл і кляштар бернардзінцаў стала называцца Буда - ад назвы часовых будынкаў - "будаў", якія ў пачатку XVI стагоддзя пабудавалі манахі на беразе Сэрвачы<ref name=":0" />. [[Выява:Abraz.jpg|thumb|left|180px|[[Будслаўскі абраз Маці Божай|Абраз Божай Маці]]]]Ксёндз Ісак Салакай у 1613 годзе падараваў касцёлу ў Будславе [[Будслаўскі абраз Маці Божай|абраз Маці Божай]]<ref name=":0" />. Гэты абраз належаў менскаму ваяводзе [[Ян Дамінікавіч Пац|Яну Пацу]], які атрымаў яго ад Папы [[Клімент VIII|Клімента VIII]]<ref>В. М. Князева. Будслаў // {{Крыніцы/ЭГБ|2к}} С. 115.</ref> падчас пілігрымкі ў Рым. [[Файл:Budsłaŭ,_Krasny,_Bernardynski._Будслаў,_Красны,_Бэрнардынскі_(1769).jpg|міні|250x250px|Касцёл і кляштар у Будславе, 1769 год.]] [[28 жніўня]] [[1633]], дзякуючы ахвяраванням а. Фларыяна Калецкага, гвардыяна Віленскага кляштара бернардзінцаў, а таксама сродкам гетмана польнага [[Януш Кішка|Януша Кішкі]] і сям'і Далмат-Ісакоўскіх, у Будслаўскай рэзідэнцыі заклалі першы камень мураванага касцёла. [[9 ліпеня]] [[1643]] адбылося асвячэнне новага касцёла, для якога быў створаны [[Алтар Наведзінаў Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|разны алтар]] у стылі ранняга барока. [[Файл:Altar Budslaŭ 1649.jpg|міні|250x250px|[[Алтар Наведзінаў Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|Алтар у капліцы св. Барбары]], 1649 г.]] У 1682 годзе ў Будславе існавала таксама [[Грэка-каталіцкая царква|грэка-каталіцкая]] капліца, якая належала да парафіі ў суседніх [[Крывічы (Мядзельскі раён)|Крывічах]], а ў 1714 годзе - грэка-каталіцкая царква. У 1730 годзе бернардзінцы прадалі маёнтак Будслаў сям'і [[Аскеркі|Аскеркаў]], у чыім уладанні Будслаў заставаўся да 1939 года. Сядзіба Аскеркаў знаходзілася побач з вёскай [[Палессе (Мядзельскі раён)|Палессе]] на правым беразе Сэрвачы. [[6 кастрычніка]] [[1732]] кароль і вялікі князь [[Аўгуст Моцны]] надаў Будславу статус мястэчка. У [[1756]] пры [[Будслаўскі кляштар бернардзінцаў|кляштары бернардзінцаў]] адкрылася музычная школа на 25 вучняў. [[29 ліпеня]] [[1767]] у мястэчку заклалі першы камень новай мураванай базілікі, урачыстае асвячэнне якой адбылося [[7 верасня]] [[1783]]. У [[1790]] на сродкі кляштару збудавалі цагляны шпіталь для бедных, у [[1793]] адкрылася 2-класная пачатковая школа на 40 вучняў. У выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] ([[1793]]) Будслаў апынуўся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]]. Па здушэнні [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызваленчага паўстання]] расійскія ўлады зачынілі кляштар бернардзінцаў. Штуршком да развіцця Будслава паслужыла пракладка ў [[1907]] годзе Балагое-Сядлецкай чыгункі, што выклікала адкрыццё [[Будслаў (станцыя)|аднайменнай станцыі]] за 3 км ад мястэчка. [[Файл:Budsłau Будслаў Будслав Budsław. Rynak. Krasnaja Красная (1937-1939).jpg|міні|250x250px|Рынак у Будславе, 30-я гады ХХ стагоддзя.]] У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] ў Будславе размяшчаўся штаб 2-й расійскай арміі [[Заходні фронт (Першая сусветная вайна, Расійская імперыя)|Заходняга фронту]], якая рэалізоўвала асноўныя задачы пры правядзенні [[Нарачанская аперацыя|Нарачанскай аперацыі]] [[1916]] годзе. Цягам [[1917]]—[[1919]] у мястэчку дзейнічала [[Будслаўская беларуская гімназія]], зачыненая польскай адміністрацыяй. [[Файл:Budsłaŭ, Будслаў, Budsław, Будслав, гурток БІГіК, гурток Беларускага Інстытута Гаспадаркі і Культуры (1929-1936).jpg|міні|250x250px|Будслаўскі гурток Беларускага Інстытута Гаспадаркі і Культуры, 30-я гады ХХ стагоддзя.]] Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскім мірным дагаворам]] ([[1921]]) Будслаў апынуўся ў складзе міжваенннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе стаў цэнтрам гміны [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. У міжваенны перыяд мястэчку працавалі гмінная ўправа, млын, лесапільня, аптэка, банк, карчма; у панядзелкі праводзіліся кірмашы. Размяшчаўся штаб [[Батальён КАП «Будслаў»|батальёна Корпуса аховы памежжа «Будслаў»]]. Будслаў быў істотным асяродкам беларускага культурнага жыцця: у мястэчку дзейнічаў гурток [[Беларускі інстытут гаспадаркі і культуры|Беларускага Інстытута Гаспадаркі і Культуры]] пад кіраўніцтвам Баляслава Бабарыкі-Гапановіча, які ладзіў прадстаўленні і лекцыі, а таксама меў бібліятэку на 800 тамоў. З Будслава паходзілі некалькі дзеячаў [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне|беларускага нацыянальнага руху]] - [[Эдвард Адамавіч Будзька|Эдвард Будзька]], [[Язэп Гапановіч]], [[Вінцэнт Антонавіч Жук-Грышкевіч|Вінцэнт Жук-Грышкевіч]], [[Часлаў Ханяўка]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://old.catholic.by/2/home/news/belarus/34-belarus/126773-budslaustal.html|title=Будслаў — духоўная сталіца Беларусі. Але і нацыянальная таксама!|author=Кастусь Шыталь|website=Catholic.by|date=06.08.2015}}</ref>. У [[1939]] Будслаў увайшоў у [[БССР]], дзе ў [[1940]] стаў цэнтрам сельсавета [[Крывіцкі раён|Крывіцкага]], з [[1962]] [[Мядзельскі раён|Мядзельскага раёнаў]]. У пасляваенны час настаўніцай у Будслаўскай школе працавала [[Паўліна Вінцэнтаўна Мядзёлка|Паўліна Мядзёлка]]. [[2 ліпеня]] [[1992]] адбылася першая адноўленая пілігрымка да [[Будслаўскі абраз Маці Божай|абраза Маці Божай Будслаўскай]]. [[2 ліпеня]] [[1996]] архібіскуп [[Дамінік Грушоўскі]] перадаў папскую булу, у якой Маці Божая Будслаўская абвяшчалася апякункай [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]]. У [[1998]] кардынал [[Казімір Свёнтак]] каранаваў цудоўны абраз Маці Божай Будслаўскай папскімі каронамі. У 2018 годзе [[Будслаўскі фэст]] быў унесены ў рэпрэзентатыўны спіс нематэрыяльнай спадчыны ЮНЕСКА<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://mfa.gov.by/print/be/press/news_mfa/d942e4ff3d062b7c.html|title=Аб уключэнні Будслаўскага фэсту ў спіс ЮНЕСКА|website=Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь.|date=28.11.2018|url-status=dead}}</ref>. <center><gallery widths="150" heights="150" caption="Даўнія выявы мястэчка"> Файл:Budsłaŭ. Будслаў (XVIII).jpg|Кляштар бернардзінцаў, з піктаграфічнай карты [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] Файл:Будслаў Budsław Будслав Рынак 1915-17.jpg|Расійскае войска ў Будславе ў час Першай Сусветнай вайны. Файл:Budsłaŭ, Askierka. Будслаў, Аскерка (1901-39).jpg|Палац Аскеркаў Файл:Budsłaŭ, Krasny, Bernardynski. Будслаў, Красны, Бэрнардынскі (1941-44).jpg|Будслаў у час Другой Сусветнай вайны Файл:Budslau Будслаў Будслав Budsław Zosinskaja Зосінская Школа Szkoła 1930-39.jpg|Сямікласная школа ў Будславе, 30-я ХХ ст. Файл:Budsłaŭ, Krasny, Bernardynski. Будслаў, Красны, Бэрнардынскі (1918-39).jpg|Рынак у Будславе ў міжваенны перыяд. Файл:Budsłaŭ, Krasny, Bernardynski. Будслаў, Красны, Бэрнардынскі (1937).jpg|Язэп Горыд. Плакат-афіша фэста-кірмаша ў Будславе, 1937 год. Файл:Budsłaŭ, Zosinskaja. Будслаў, Зосінская (V. Kagan, 11.1930).jpg|Помнік Юзафу Пілсудскаму каля будынка гміны, 1930 год. </gallery></center> == Насельніцтва == * 1859 — 485 чал., 68 двароў<ref>Budsław // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|15-1}} S. 261.</ref> * 1868 — 259 чал., 48 двароў<ref name="БЭ3">{{Крыніцы/БелЭн|3|Будслаў}} — С. 316.</ref> * 1885 — 327 чал., 50 двароў * 1907 — 435 чал., 61 двор<ref name="БЭ3" /> * 1921 — 626 чал., 116 двароў<ref>В. М. Князева. Будслаў // {{Крыніцы/ЭГБ|2к}} С. 116.</ref> * 1970 — 859 чал., 318 двароў<ref name="БЭ3" /> * 1996 — 721 чал., 300 двароў * 1997 — 718 чал., 302 двары<ref>{{Крыніцы/Памяць/Мядзельскі раён|к}}</ref> == Інфраструктура == У Будславе працуюць лясніцтва, сярэдняя школа, дом культуры, камбінат побытавага абслугоўвання, аддзяленне сувязі. == Славутасці == [[Файл:1Будслаў 2.jpg|thumb|Алтар Наведзінаў Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Будславе]] * [[Вадзяны млын, Будслаў|Вадзяны млын]] (1930-я) * [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|Касцёл Унебаўзяцця Найсв. Дзевы Марыі]] (1767—1783) ** [[Абраз Маці Божай Будслаўскай]] ** [[Алтар Наведзінаў Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|Алтар XVII ст.]] ** [[Будслаўскі фэст]] * Каталіцкая капліца (XIX ст.) * Плябанія (XIX ст.) * [[Сядзібна-паркавы комплекс Аскеркаў, Будслаў|Сядзібна-паркавы комплекс Аскеркаў]] (XVIII—XX стст.) == Страчаная спадчына == * Палац Аскеркаў (XVIII ст.) == Вядомыя асобы == * [[Эдвард Адамавіч Будзька|Эдвард Будзька]] (1882—1958) — беларускі грамадска-палітычны дзеяч, публіцыст, выдавец * [[Іван Антонавіч Васілевіч|Іван Васілевіч]] (1894—1938) — дзяржаўны дзеяч [[БССР]] * [[Язэп Гапановіч]] ([[1883]] — [[1961]]) — беларускі [[грамадскі дзеяч]], [[прадпрымальнік]] * [[Іахім Глінскі]] (1853—1898) — беларускі спявак, арганіст і кампазітар * [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч]] (1903—1989) — старшына Рады [[БНР]] * [[Паўліна Мядзёлка]] (1893—1974) — пісьменніца і Заслужаны дзеяч культуры Беларусі * [[Янук Касцевіч]] (1857—1926) — беларускі паэт {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Мядзельскі раён}} * {{Крыніцы/ЭГБ|2}} * Budsław // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_I/442 442]. * Budsław // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|15-1}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XV_cz.1/261 261]. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.radzima.org/be/miesca/budslau.html мяст. Будслаў] на [[Radzima.org]] * [http://globustut.by/budslav/ Здымкі на Globustut.by] * Алесь Высоцкі, [http://www.rh.by/by/243/10/7424/ Паўлінка з Будслава: успамінае сваячка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610230511/http://www.rh.by/by/243/10/7424/ |date=10 чэрвеня 2015 }} // «[[Рэгіянальная газета]]» {{Вонкавыя спасылкі}} {{Будслаўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Будслаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мядзельскага раёна]] [[Катэгорыя:Аграгарадкі Мінскай вобласці]] [[Катэгорыя:Будслаў| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]] 0odslhrx7izbj6e9bhe4l5tvbry9qwn 5203136 5203127 2026-09-21T10:27:04Z K.shytal 58227 /* Гісторыя */ дапаўненне, вікіфікацыя 5203136 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|тып=тапонім|спасылка = Будслаў (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва = Будслаў |вобласць = Мінская |раён = Мядзельскі |сельсавет = Будслаўскі |першае згадванне = 1504 }} '''Бу́дслаў'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Budslaŭ}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d908n0013914&q_id=4213166|title=Решение Мядельского районного Совета депутатов от 31 января 2008 года № 50 "О преобразовании некоторых сельских населенных пунктов в агрогородки"|access-date=17 кастрычніка 2025|archive-date=12 снежня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251212082042/https://etalonline.by/document/?regnum=d908n0013914&q_id=4213166|url-status=dead}}</ref> у [[Мядзельскі раён|Мядзельскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], на рацэ [[Сэрвач (прыток Віліі)|Сэрвач]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Будслаўскі сельсавет|Будслаўскага сельсавета]]. Месціцца за 18 км на поўнач ад [[Даўгінава]], за 16 км на паўночны ўсход ад [[Крывічы (Мядзельскі раён)|Крывічоў]], за 26 км на паўночны ўсход ад [[Княгінін]]а, за 12 км на поўнач ад [[Аўтамабільныя дарогі Беларусі|шашы]] Ушачы — Вілейка {{Таблічка-by|Р|29}}, за 3 км на ўсход ад чыгуначнай станцыі Будслаў. Будслаў — даўняе мястэчка [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|гістарычнай Ашмяншчыны]] (частка [[Віленскае ваяводства|Віленшчыны]]), адзін з рэлігійных цэнтраў рэгіёну. Да нашага часу ў мясцовым касцёле захоўваецца цудоўны [[Будслаўскі абраз Маці Божай|абраз Божай Маці]], адна з найбольш шанаваных каталіцкіх святынь [[Беларусь|Беларусі]]. == Назва == Першапачаткова паселішча называлася ''Буда''. Паводле бернардзінца Элеўтэрыя Зеляевіча, аўтара кнігі пра Будслаў з 1650 года, назва ўтварылася ад слова "буда", якое азначала пастаўленыя на беразе Сэрвачы часовыя будынкі манахаў<ref name=":0">{{Кніга|спасылка=https://elibrary.mab.lt/items/1c7cc010-1b71-4eca-899b-94fd5eefc39b|аўтар=Zielejewicz, Eleuterius|загаловак=Zwierziniec na ziemi niebieskiej, to jest Puszcza Budzka łaskami Boskiemi oplywaiąca, którzych ludzie przy cudownym Obrazie Nas. Panny w kościelie o. Bernardynów będocym doznawaią w druku podana|год=1650|месца=Wilno|старонкі=3-8}}</ref>. Назва Будслаў стала з'яўляцца ў дакументах у другой палове XVIII стагоддзя. Назва ''"Буда"'' або ''"Будскі фэст"'' ў дачыненні да ўрачыстасцяў у гонар Маці Божай часам ужываецца ў гутарковай мове яшчэ ў пачатку ХХІ стагоддзя. У беларускай прэсе пачатку ХХ стагоддзя сустракаўся варыянт ''Буцлаў.'' Згодна з іншымі інтэрпрэтацыямі, «Будслаў» утварыўся ад славянскай мянушкі ''Будслаў'', што ў сэнсавым значэнні адпавядае «майстру-будаўніку». Паводле цытаванага ў некаторых публікацыях падання, мястэчка спярша мела назву ''Слаўная Буда''. У гістарычных крыніцах таксама згадваецца як ''Буда'', ''Буцлаў'', ''Будцлаў''. == Гісторыя == [[Файл:Budsłaŭ._Будслаў_(1650)_(2).jpg|thumb|злева|180px|Аб'яўленне Маці Божай у Будславе. Гравюра з кнігі а. Элеўтэрыя Зеляевіча "Zwierzyniec niebieski na ziemi", 1650 г.]] Будслаў узнік на тэрыторыі пушчы над ракой [[Сэрвач (прыток Віліі)|Сэрвач]], якую ў [[1504]] годзе кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандр]] падараваў манахам-[[бернардзінцы|бернардзінцам]] з [[Касцёл Святых Францыска і Бернарда (Вільня)|кляштара ў Вільні]]. Неўзабаве ў ваколіцах часовых будынкаў бернардынцаў адбыліся падзеі, вядомыя як цудоўнае аб'яўленне [[Дзева Марыя|Маці Божай]]<ref name=":0" />. У [[1560]] годзе бернардыны пакінулі пушчу над Сэрваччу, аднак у [[1589]] годзе вярнуліся сюды і збудавалі драўляны касцёл, асвечаны ў [[1591]] годзе пад тытулам Наведвання Найсвяцейшай Дзевы Марыі. Касцёл стаў месцам паломніцтва вернікаў, якія прыбывалі для ўшанавання Маці Божай<ref name=":0" />. Мясцовасць, дзе размяшчаліся касцёл і кляштар бернардзінцаў стала называцца Буда - ад назвы часовых будынкаў - "будаў", якія ў пачатку XVI стагоддзя пабудавалі манахі на беразе Сэрвачы<ref name=":0" />. [[Выява:Abraz.jpg|thumb|left|180px|[[Будслаўскі абраз Маці Божай|Абраз Божай Маці]]]]Ксёндз Ісак Салакай у 1613 годзе падараваў касцёлу ў Будславе [[Будслаўскі абраз Маці Божай|абраз Маці Божай]]<ref name=":0" />. Гэты абраз належаў менскаму ваяводзе [[Ян Дамінікавіч Пац|Яну Пацу]], які атрымаў яго ад Папы [[Клімент VIII|Клімента VIII]]<ref>В. М. Князева. Будслаў // {{Крыніцы/ЭГБ|2к}} С. 115.</ref>, калі пасля пераходу з [[Кальвінізм|кальвінізму]] ў каталіцтва здзейсніў пілігрымкі ў Рым. [[Файл:Budsłaŭ,_Krasny,_Bernardynski._Будслаў,_Красны,_Бэрнардынскі_(1769).jpg|міні|250x250px|Касцёл і кляштар у Будславе, 1769 год.]] [[28 верасня]] [[1633]], дзякуючы ахвяраванням а. Фларыяна Калецкага, гвардыяна Віленскага кляштара бернардзінцаў, а таксама сродкам гетмана польнага літоўскага [[Януш Кішка|Януша Кішкі]] і лоўчага вялікага літоўскага [[Мікалай Далмат-Ісайкоўскі|Мікалая Далмат-Ісайкоўскага]], у Будслаўскай рэзідэнцыі заклалі першы камень мураванага касцёла. [[9 ліпеня]] [[1643]] адбылося асвячэнне новага касцёла, для якога ў 1649 годзе быў створаны [[Алтар Наведзінаў Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|разны алтар]] у стылі ранняга барока<ref>{{Кніга|загаловак=Апякунка Беларусі|адказны=Шаўчэнка, Ганна|год=2023|месца=Мінск|выдавецтва=Pro Christo|старонкі=13-15|старонак=248|isbn=978-985-7206-96-4}}</ref>. [[Файл:Altar Budslaŭ 1649.jpg|міні|250x250px|[[Алтар Наведзінаў Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|Алтар у капліцы св. Барбары]], 1649 г.]] У 1682 годзе ў Будславе існавала таксама [[Грэка-каталіцкая царква|грэка-каталіцкая]] капліца, якая належала да парафіі ў суседніх [[Крывічы (Мядзельскі раён)|Крывічах]], а ў 1714 годзе - грэка-каталіцкая царква. У 1730 годзе бернардзінцы прадалі маёнтак Будслаў сям'і [[Аскеркі|Аскеркаў]], у чыім уладанні Будслаў заставаўся да 1939 года. Сядзіба Аскеркаў знаходзілася побач з вёскай [[Палессе (Мядзельскі раён)|Палессе]] на правым беразе Сэрвачы. [[6 кастрычніка]] [[1732]] кароль і вялікі князь [[Аўгуст Моцны]] надаў Будславу статус мястэчка. У [[1756]] пры [[Будслаўскі кляштар бернардзінцаў|кляштары бернардзінцаў]] адкрылася музычная школа на 25 вучняў. [[29 ліпеня]] [[1767]] у мястэчку заклалі першы камень новай мураванай базілікі, урачыстае асвячэнне якой адбылося [[7 верасня]] [[1783]]. У [[1790]] на сродкі кляштару збудавалі цагляны шпіталь для бедных, у [[1793]] адкрылася 2-класная пачатковая школа на 40 вучняў. У выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] ([[1793]]) Будслаў апынуўся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]]. Па здушэнні [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызваленчага паўстання]] расійскія ўлады зачынілі кляштар бернардзінцаў. Штуршком да развіцця Будслава паслужыла пракладка ў [[1907]] годзе Балагое-Сядлецкай чыгункі, што выклікала адкрыццё [[Будслаў (станцыя)|аднайменнай станцыі]] за 3 км ад мястэчка. [[Файл:Budsłau Будслаў Будслав Budsław. Rynak. Krasnaja Красная (1937-1939).jpg|міні|250x250px|Рынак у Будславе, 30-я гады ХХ стагоддзя.]] У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] ў Будславе размяшчаўся штаб 2-й расійскай арміі [[Заходні фронт (Першая сусветная вайна, Расійская імперыя)|Заходняга фронту]], якая рэалізоўвала асноўныя задачы пры правядзенні [[Нарачанская аперацыя|Нарачанскай аперацыі]] [[1916]] годзе. Цягам [[1917]]—[[1919]] у мястэчку дзейнічала [[Будслаўская беларуская гімназія]], зачыненая польскай адміністрацыяй. [[Файл:Budsłaŭ, Будслаў, Budsław, Будслав, гурток БІГіК, гурток Беларускага Інстытута Гаспадаркі і Культуры (1929-1936).jpg|міні|250x250px|Будслаўскі гурток Беларускага Інстытута Гаспадаркі і Культуры, 30-я гады ХХ стагоддзя.]] Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскім мірным дагаворам]] ([[1921]]) Будслаў апынуўся ў складзе міжваенннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе стаў цэнтрам гміны [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. У міжваенны перыяд мястэчку працавалі гмінная ўправа, млын, лесапільня, аптэка, банк, карчма; у панядзелкі праводзіліся кірмашы. Размяшчаўся штаб [[Батальён КАП «Будслаў»|батальёна Корпуса аховы памежжа «Будслаў»]]. Будслаў быў істотным асяродкам беларускага культурнага жыцця: у мястэчку дзейнічаў гурток [[Беларускі інстытут гаспадаркі і культуры|Беларускага Інстытута Гаспадаркі і Культуры]] пад кіраўніцтвам Баляслава Бабарыкі-Гапановіча, які ладзіў прадстаўленні і лекцыі, а таксама меў бібліятэку на 800 тамоў. З Будслава паходзілі некалькі дзеячаў [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне|беларускага нацыянальнага руху]] - [[Эдвард Адамавіч Будзька|Эдвард Будзька]], [[Язэп Гапановіч]], [[Вінцэнт Антонавіч Жук-Грышкевіч|Вінцэнт Жук-Грышкевіч]], [[Часлаў Ханяўка]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://old.catholic.by/2/home/news/belarus/34-belarus/126773-budslaustal.html|title=Будслаў — духоўная сталіца Беларусі. Але і нацыянальная таксама!|author=Кастусь Шыталь|website=Catholic.by|date=06.08.2015}}</ref>. У [[1939]] Будслаў увайшоў у [[БССР]], дзе ў [[1940]] стаў цэнтрам сельсавета [[Крывіцкі раён|Крывіцкага]], з [[1962]] [[Мядзельскі раён|Мядзельскага раёнаў]]. У пасляваенны час настаўніцай у Будслаўскай школе працавала [[Паўліна Вінцэнтаўна Мядзёлка|Паўліна Мядзёлка]]. [[2 ліпеня]] [[1992]] адбылася першая адноўленая пілігрымка да [[Будслаўскі абраз Маці Божай|абраза Маці Божай Будслаўскай]]. [[2 ліпеня]] [[1996]] архібіскуп [[Дамінік Грушоўскі]] перадаў папскую булу, у якой Маці Божая Будслаўская абвяшчалася апякункай [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]]. У [[1998]] кардынал [[Казімір Свёнтак]] каранаваў цудоўны абраз Маці Божай Будслаўскай папскімі каронамі. У 2018 годзе [[Будслаўскі фэст]] быў унесены ў рэпрэзентатыўны спіс нематэрыяльнай спадчыны ЮНЕСКА<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://mfa.gov.by/print/be/press/news_mfa/d942e4ff3d062b7c.html|title=Аб уключэнні Будслаўскага фэсту ў спіс ЮНЕСКА|website=Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь.|date=28.11.2018|url-status=dead}}</ref>. <center><gallery widths="150" heights="150" caption="Даўнія выявы мястэчка"> Файл:Budsłaŭ. Будслаў (XVIII).jpg|Кляштар бернардзінцаў, з піктаграфічнай карты [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] Файл:Будслаў Budsław Будслав Рынак 1915-17.jpg|Расійскае войска ў Будславе ў час Першай Сусветнай вайны. Файл:Budsłaŭ, Askierka. Будслаў, Аскерка (1901-39).jpg|Палац Аскеркаў Файл:Budsłaŭ, Krasny, Bernardynski. Будслаў, Красны, Бэрнардынскі (1941-44).jpg|Будслаў у час Другой Сусветнай вайны Файл:Budslau Будслаў Будслав Budsław Zosinskaja Зосінская Школа Szkoła 1930-39.jpg|Сямікласная школа ў Будславе, 30-я ХХ ст. Файл:Budsłaŭ, Krasny, Bernardynski. Будслаў, Красны, Бэрнардынскі (1918-39).jpg|Рынак у Будславе ў міжваенны перыяд. Файл:Budsłaŭ, Krasny, Bernardynski. Будслаў, Красны, Бэрнардынскі (1937).jpg|Язэп Горыд. Плакат-афіша фэста-кірмаша ў Будславе, 1937 год. Файл:Budsłaŭ, Zosinskaja. Будслаў, Зосінская (V. Kagan, 11.1930).jpg|Помнік Юзафу Пілсудскаму каля будынка гміны, 1930 год. </gallery></center> == Насельніцтва == * 1859 — 485 чал., 68 двароў<ref>Budsław // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|15-1}} S. 261.</ref> * 1868 — 259 чал., 48 двароў<ref name="БЭ3">{{Крыніцы/БелЭн|3|Будслаў}} — С. 316.</ref> * 1885 — 327 чал., 50 двароў * 1907 — 435 чал., 61 двор<ref name="БЭ3" /> * 1921 — 626 чал., 116 двароў<ref>В. М. Князева. Будслаў // {{Крыніцы/ЭГБ|2к}} С. 116.</ref> * 1970 — 859 чал., 318 двароў<ref name="БЭ3" /> * 1996 — 721 чал., 300 двароў * 1997 — 718 чал., 302 двары<ref>{{Крыніцы/Памяць/Мядзельскі раён|к}}</ref> == Інфраструктура == У Будславе працуюць лясніцтва, сярэдняя школа, дом культуры, камбінат побытавага абслугоўвання, аддзяленне сувязі. == Славутасці == [[Файл:1Будслаў 2.jpg|thumb|Алтар Наведзінаў Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Будславе]] * [[Вадзяны млын, Будслаў|Вадзяны млын]] (1930-я) * [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|Касцёл Унебаўзяцця Найсв. Дзевы Марыі]] (1767—1783) ** [[Абраз Маці Божай Будслаўскай]] ** [[Алтар Наведзінаў Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|Алтар XVII ст.]] ** [[Будслаўскі фэст]] * Каталіцкая капліца (XIX ст.) * Плябанія (XIX ст.) * [[Сядзібна-паркавы комплекс Аскеркаў, Будслаў|Сядзібна-паркавы комплекс Аскеркаў]] (XVIII—XX стст.) == Страчаная спадчына == * Палац Аскеркаў (XVIII ст.) == Вядомыя асобы == * [[Эдвард Адамавіч Будзька|Эдвард Будзька]] (1882—1958) — беларускі грамадска-палітычны дзеяч, публіцыст, выдавец * [[Іван Антонавіч Васілевіч|Іван Васілевіч]] (1894—1938) — дзяржаўны дзеяч [[БССР]] * [[Язэп Гапановіч]] ([[1883]] — [[1961]]) — беларускі [[грамадскі дзеяч]], [[прадпрымальнік]] * [[Іахім Глінскі]] (1853—1898) — беларускі спявак, арганіст і кампазітар * [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч]] (1903—1989) — старшына Рады [[БНР]] * [[Паўліна Мядзёлка]] (1893—1974) — пісьменніца і Заслужаны дзеяч культуры Беларусі * [[Янук Касцевіч]] (1857—1926) — беларускі паэт {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Мядзельскі раён}} * {{Крыніцы/ЭГБ|2}} * Budsław // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_I/442 442]. * Budsław // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|15-1}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XV_cz.1/261 261]. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.radzima.org/be/miesca/budslau.html мяст. Будслаў] на [[Radzima.org]] * [http://globustut.by/budslav/ Здымкі на Globustut.by] * Алесь Высоцкі, [http://www.rh.by/by/243/10/7424/ Паўлінка з Будслава: успамінае сваячка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610230511/http://www.rh.by/by/243/10/7424/ |date=10 чэрвеня 2015 }} // «[[Рэгіянальная газета]]» {{Вонкавыя спасылкі}} {{Будслаўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Будслаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мядзельскага раёна]] [[Катэгорыя:Аграгарадкі Мінскай вобласці]] [[Катэгорыя:Будслаў| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]] dh1m0tr5sqvrpp8hkpyyh5oz9ty8x2m 0 98729 5202839 5177611 2026-09-20T18:31:01Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5202839 wikitext text/x-wiki '''Згуртаванне беларусаў Вялікабрытаніі''' (ЗБВБ, {{lang-en|Association of Belarusians in Great Britain}}) — беларуская арганізацыя ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Першая і самая буйная арганізацыя, якая адыграла найбольшую ролю ў жыцці беларускай грамады Вялікабрытаніі.<ref>Н. Гардзіенка (2010)</ref> == Гісторыя == [[Файл:Commemorative meeting of the Association in 2001.jpg|міні|Урачысты сход Згуртавання, у прэзідыуме сядзіць старшыня [[Алена Міхалюк]], Лондан, 2001]] 22 верасня 1946 года ў [[Лондан]]е на сходзе ініцыятыўнай групы вырашана было заснаваць Згуртаванне беларусаў у Вялікабрытаніі<ref>Na Šlavchu. — 1946. — № 1.</ref>. Да склікання Агульнага з’езду была абрана Часовая рада: [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч]] (старшыня), [[Віктар Сянкевіч]] (сакратар) і Часлаў Кукель. Сход пастанавіў распрацаваць Статут, пачаць прыняцце членаў у арганізацыю і пачаць збор грошай на Беларускі дом у Лондане і на выдавецкі фонд<ref>Камунікат ЗБВБ. — 1946. — № 1.</ref>. [[Файл:Commemoration of the centenary of the BDR at the Palace of Westminster.jpg|міні|Запрашэнне на прыняцце з нагоды святкавання стагоддзя [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]] у [[Вэстмінстэрскі палац|Вэстмінстэрскім палацы]], Лондан, 2018]] Былі наладжаны кантакты з аналагічнай украінскай арганізацыяй — Саюзам украінцаў Вялікабрытаніі. Менавіта ў памяшканні СУБ праходзілі першыя сходы ініцыятыўнай групы<ref>Sienkievič V. Pačatki ZBVB // Na Šlavchu. — 1950. — № 9. — S. 2—3.</ref>. Арганізацыя ў пачатковы перыяд сваёй дзейнасці не мела ні юрыдычнага адрасу, ні свайго памяшкання, таму кожны з ініцыятараў стварэння Згуртавання дзейнічаў самастойна там, дзе служыў. Так, Віктар Сянкевіч наогул пэўны час трымаў у сваім чамадане пад ваенным ложкам усе паперы ЗБВБ (спісы членаў, заявы, камунікаты і г. д.)<ref>А. Дз—ка. 25-годзьдзе ЗБВБ // Божым Шляхам. — 1972. — № 1 (129). — С. 1—3.</ref>. Пасля візіту В. Жук-Грышкевіча і В. Сянкевіча ў Галоўны штаб Польскай арміі, да Станіслава Капаньскага, апошні выдаў 16 лістапада 1946 года загад, згодна з якім беларускім жаўнерам польскіх узброеных сіл можна было належаць да ЗБВБ<ref>Na Šlavchu. — 1946. — № 1; Весялкоўскі, Ю. Няясна мроіліся новыя дарогі. — Лёндан, 1997. — С. 111.</ref>. Дакумент наступнага зместу: {{цытата|Дазваляю жаўнерам Польскіх збройных сілаў беларускае нацыянальнасьці належаць да Згуртаваньня самапомачы беларусаў у Вялікабрытаніі}} быў апублікаваны ў польскамоўнай штодзённай газеце «Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza», праўда, вельмі дробным кеглем<ref>Весялкоўскі, Ю. Дадатак да «Кароткіх успамінаў» Паўла Навары // Голас часу. — 1994. — № 32. — С. 30—32.</ref>. Але справа з пашырэннем колькаснага складу Згуртавання ішла марудна. Да канца 1946 членамі Згуртавання сталі толькі 62 асобы<ref>Гардзіенка, Н. Беларусы ў Вялікабрытаніі… — С. 78.</ref>. [[Файл:Stanislau Suskevic in London 2018.jpg|міні|Выступае [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|Станіслаў Шушкевіч]], першы кіраўнік незалежнай Беларусі, на прыняцці з нагоды святкавання стагоддзя [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]], Лондан, 2018]] Статут прыняты на першым агульным з’ездзе (18—19.1.1947), працай кіруе Галоўная ўправа. Створаны аддзелы ў [[Лондан]]е (1947), [[Брэдфард]]зе (1948), [[Манчэстэр]]ы (1948), [[Бірмінгем]]е (1952). Асноўныя кірункі дзейнасці — нацыянальна-культурная, грамадска-арганізацыйная, інфармацыйна-выдавецкая праца, прадстаўніцтва беларусаў і дапамага ім у Вялікабрытаніі і іншых краінах. ЗБВБ выдавала часопіс «На шляху» (1946—1951), [[Беларус на чужыне (1947)|«Беларус на Чужыне»]] (1947—1950), выпусціла шэраг брашур, у т. л. «Беларусь пад расійскай акупацыяй» В. Жук-Грышкевіча (1949), «Абвяшчэнне незалежнасці Беларусі 25 сакавіка 1918 г.» (1978). Галоўная ўправа выдае «Камунікат ЗБВБ» (з 1946). == Сучаснасць == У цяперашні час дзейнасць згуртавання ўключае ў сябе: * ушанаванне памяці аб прыкметных падзеях у гісторыі беларускага незалежніцкага руху, такіх як абвяшчэнне Беларускай Народнай Рэспублікі ў 1918 г. і [[Слуцкае паўстанне]] ў 1921 г.; * супрацоўніцтва і падтрымка беларускай дэмакратыі; * фінансавая падтрымка беларускіх культурных праектаў; * арганізацыя сустрэч у Брытаніі з вядомымі дзеячамі беларускай культуры і палітыкі; * узаемадзеянне з брытанскімі палітыкамі і журналістамі. У 2018 годзе згуртаванне арганізавала святкаванне [[100-годдзе Беларускай Народнай Рэспублікі|стагоддзя абвяшчэння Беларускай Народнай Рэспублікі]] ў Вэстмінстэрскім палацы. == Старшыні == * [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч]] (1947—1948), старшыня часовай управы * [[Францішак Бартуль]] (1949) * [[Аляксандр Надсан]] (1951—1952) * [[Павел Асіповіч]] (1953, 1955) * [[Павел Навара]] (1954, 1957, 1966—1970) * [[Уладзімір Бутрымовіч]] (1958, 1960—1965) * [[Янка Міхалюк]] (1971—1995) * А. Здановіч (1995—1996) * [[Васіль Пятровіч Еўдакімаў|Васіль Еўдакімаў]] (1996—1997) * [[Алена Міхалюк]] (1997—2013) * [[Мікола Пачкаеў]] (з 8 чэрвеня 2013<ref>[https://pdf.kamunikat.org/25/66/25666-1.pdf Салідарнасць у інтэрнэце. 2 кастрычніка 2013. № 327. — С. 5]{{Недаступная спасылка}}</ref>) == Старшыні аддзелаў == * [[Манчэстэр]] ** [[Міхась Яськевіч]] (1926—2002) ** [[Хведар Кажаневіч]] (1926—2007) == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Гардзіенка Н. Беларусы ў Вялікабрытаніі / пад рэд. А. Гардзіенкі. — Мн., 2010. * Ляднёва А. Згуртаванне беларусаў Вялікабрытаніі // БелЭн у 18 т. Т. 7. — Мн., 1998. == Спасылкі == * [http://www.zbvb.org.uk/ Сайт ЗБВБ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160312031021/http://zbvb.org.uk/ |date=12 сакавіка 2016 }} {{Беларусы Вялікабрытаніі}} [[Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:1947 год у Вялікабрытаніі]] 2oc59kpkq11bh1hqq06dg4yckv5r0tx 0 98734 5202842 4790863 2026-09-20T18:32:27Z 5202842 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя}} '''Беларуская бібліятэка і музей імя Францішка Скарыны''' ({{lang-en|The Francis Skaryna Byelorusian Library and Museum}}) — грамадска-культурны асяродак у [[Лондан]]е, у 1979 годзе атрымаў статус «незалежнай навукова-харытатыўнай установы» і з’яўляецца «ўласнасцю ўсіх беларусаў». Адкрыты для ўсіх, хто цікавіцца беларусістыкай незалежна ад нацыянальнасці. Аб’ядноўвае беларускіх эмігрантаў і англійскіх вучоных-беларусістаў. Існуе пераважна на ахвяраванні, на працэнты ад іх укладаў у банк. Аснову бібліятэкі склалі прыватныя зборы беларускіх святароў [[Часлаў Сіповіч|Часлава Сіповіча]] і [[Леў Гарошка|Льва Гарошкі]], якія пераехалі ў Лондан адпаведна з Рыма (1948) і Парыжа (1958). Яе афіцыйнае адкрыццё ў асобным будынку (Холдэн роуд, 37, раён Фінчлі) адбылося [[15 мая]] [[1971]] года (мемарыяльную дошку адкрыў прафесар славянскай філалогіі Оксфардскага ўніверсітэта Р. Оці). Бібліятэка і музей займаюць 8 пакояў, у якіх захоўваецца каля 40 тыс. тамоў кніг і камплектаў газет і часопісаў. Сярод іх фрагмент першай кнігі «Царствы» [[Ф. Скарына|Ф. Скарыны]], куплены на аўкцыёне бібліятэкі С. Дзягілева ў Монтэ-Карла, [[Статут Вялікага княства Літоўскага 1588]], рэдкія беларускія выданні, надрукаваныя ў [[Куцеінскі Багаяўленскі манастыр|Куцейне]], Вільні і Супраслі, першадрукі зборнікаў [[М. Багдановіч]]а, [[К. Буйло]], М. Гарэцкага, Я. Купалы, М. Танка, Ядвігіна Ш. і іншых беларускіх пісьменнікаў, першавыданні прац гісторыкаў А. Гваньіні, А. Каяловіча і інш., творы эмігранцкіх аўтараў. У калекцыі рукапісаў аўтографы Я. Коласа, Я. Купалы (паэма «[[Курган (паэма)|Курган]]»), 24 старабеларускамоўныя дакументы 1499—1682 гадоў. Асобна зберагаюцца архівы Пінскага праваслаўнага духоўнага праўлення (каля тысячы дакументаў), кампазітара М. Куліковіча-Шчаглова, калекцыя старых карт. У музейных пакоях экспануюцца ўзоры беларускага народнага ткацтва і вышыўкі, 2 слуцкія паясы і сшыты з паясоў арнат, сельскагаспадарчыя і хатнія прылады, калекцыя манет ВКЛ і інш. Вывешаны жывапісныя і графічныя работы К. Каганца, Б. Малкіна, П. Сергіевіча, мастакоў-эмігрантаў В. Жаўняровіча, П. Мірановіча, М. Наўмовіча, М. Паўлюкоўскага, М. Саўкі-Міхальскага і інш. Бібліятэка вядзе выдавецкую дзейнасць («Пантыфікальная літургія» XVII ст., зборнік вершаў М. Багдановіча, А. Гаруна і 3. Бядулі ў арыгінале і англійскім перакладзе і інш.), праводзіць навуковыя канферэнцыі, прысвечаныя юбілеям дзеячаў беларускай культуры (Я. Купала і Я. Колас, Ф. Скарына, В. Ластоўскі, I. і А. Луцкевічы), праблемам гістарычнай спадчыны, рэлігійнага жыцця, арганізуе штогадовыя курсы лекцый па беларусазнаўству, сустрэчы з гасцямі з Беларусі, вечары паэзіі. 3 асяродкам цесна супрацоўнічае Англа-беларускае таварыства. Узначальвае бібліятэку рада, якая складаецца з дзеячаў беларускай эміграцыі і брытанскіх беларусазнаўцаў. У кастрычніку 2023 года Telegram-канал бібліятэкі і музея імя Францішка Скарыны ў Лондане быў прызнаны «[[Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў Беларусі і блакіроўкі інтэрнэт-рэсурсаў|экстрэмісцкім]]» па рашэнні суда Лідскага раёна<ref>{{cite web|url=https://budzma.org/news/skarynauka.html|title=Telegram-канал бібліятэкі і музея імя Францішка Скарыны ў Лондане прызнаны «экстрэмісцкім». Што трэба ведаць пра легендарную Скарынаўку|work=[[Будзьма беларусамі!]]}}</ref>. == Архіўныя фонды == === Рукапісы === Асобную групу матэрыялаў складаюць дакументы з архіваў [[Рада БНР|Рады БНР]]. Сярод іх рукапісная праца Васіля Захаркі «Галоўныя мамэнты Беларускага Руху» (апублікавана ў «[[Запісы БІНіМ|Запісах БІНіМ]]»<ref>Захарка, В. Галоўныя моманты беларускага руху // Запісы БІНІМ. — 1999. — № 24. — С. 5—87.</ref>, а таксама некалькі арыгінальных лістоў даваенных дзеячаў БНР<ref>Гардзіенка, Н. Беларусы ў Вялікабрытаніі / Наталля Гардзіенка; пад рэд. А. Гардзіенкі. — Мн.: Медысонт, 2010. — 620 с. — С. 443. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны; кн. 18). ISBN 978-985-6887-63-8</ref>. {{Зноскі}} == Літаратура == * ''[[Гай Пікарда|Picarda G.]]'' The Francis Skaryna Byelorusian Library and Museum. — London, 1971. * The Francis Skaryna Byelorusian Library and Museum, 1971—1991. — London, 1991. * ''[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Баринов И. И.]]'' [https://slavicalmanac.ru/index.php/slavicalmanac/article/view/31 Библиотека-музей Франциска Скорины в Лондоне: центр британской белорусистики] // Славянский альманах. 2020. Вып. 1-2. — С. 508—510. DOI 10.31168/2073-5731.2020.1-2.6.05 * ''[[Адам Мальдзіс|Мальдзіс А.]]'' Беларуская бібліятэка і музэй імя Францішка Скарыны // ЭГБ у 6 т. Т. 1. — Мінск: БелЭн, 1993. — С. 367—368. * ''[[Наталля Гардзіенка|Гардзіенка Н.]]'' Беларусы ў Вялікабрытаніі / пад рэд. А. Гардзіенкі. — Мінск: Медысонт, 2010. — С. 425—449. * ''Ivanoŭ, Ihar.'' Baltic and Slavonic libraries in Britain: their place in developing group identity and the life of émigré communities. — London: Manifold, 2006. == Спасылкі == * [http://skaryna.org.uk/ Сайт Бібліятэкі і музея імя Францыска Скарыны ў Лондане] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121127021058/http://skaryna.org.uk/ |date=27 лістапада 2012}} * [http://nashaniva.by/?c=ar&i=147866 Як а. Аляксандр Надсан заснаваў Беларускую бібліятэку ў Лондане] — nashaniva.by {{Беларусы Вялікабрытаніі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Бібліятэкі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Музеі Лондана]] [[Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Францыска Скарыны]] [[Катэгорыя:1971 год у Вялікабрытаніі]] qhxo70fsei42yo31ikc6vaejrmtodb3 0 98845 5202973 5195188 2026-09-21T05:45:06Z 5202973 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Баршчэўскі}} {{ДД | імя = Лявон Баршчэўскі | жанчына = | выява = 2008.06.16. Lawon Barszczeuski Fot M Kubik.JPG | памер_выявы = | подпіс = | тытул = 2-гі Старшыня [[Партыя БНФ|Партыі БНФ]] | перыядпачатак = снежань [[2007]] | перыядканец = верасень [[2009]] | віцэ-прэзідэнт = | прэзідэнт = | прэм'ер = | папярэднік = [[Вінцук Вячорка]] | пераемнік = [[Аляксей Янукевіч]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | грамадзянства = [[Беларусь]] | выбарчая_акруга = | жонка = | муж = | прафесія = філолаг | рэлігія = | партыя = [[Партыя БНФ]] }} '''Ляво́н Пятро́віч Баршчэ́ўскі''' (нар. {{ДН|4|3|1958}}, [[Полацк]]) — беларускі педагог, філолаг, перакладчык, рэдактар, грамадскі дзеяч і палітык. == Біяграфія == Скончыў з адзнакай [[Мінскі дзяржаўны педагагічны інстытут замежных моў]] на спецыяльнасці «Нямецкая і англійская мовы». Працаваў выкладчыкам нямецкай і англійскай моў у школе № 10 Полацка, потым у Наваполацкім політэхнічным інстытуце (цяпер [[Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт]]). Скончыў аспірантуру пры Мінскім педінстытуце замежных моў (1987), атрымаў ступень кандыдата філалагічных навук (1989). У 1990—1995 гадах быў дэпутатам Вярхоўнага Савета БССР XII склікання ад Наваполацкай-Маладзёжнай выбарчай акругі № 174, уваходзіў у склад парламенцкай апазіцыі [[Беларускі народны фронт «Адраджэньне»|БНФ]]. Працаваў намеснікам старшыні Камісіі Вярхоўнага Савета па адукацыі, культуры і захаванні гістарычнай спадчыны, а таксама быў членам Камісіі Вярхоўнага Савета па міжнародных справах і знешнеэканамічнай дзейнасці. Быў суаўтарам канцэпцый прынятых у 1990—1992 гадах законаў «Аб грамадзянстве», «Аб адукацыі», «Аб рэферэндуме» і інш. У красавіку 1992 года на 9-й сесіі ад імя Апазіцыі БНФ прадстаўляў распрацаваны спецыялістамі праект Закона «Аб барацьбе з карупцыяй і арганізаванай злачыннасцю», які быў адхілены большасцю Вярхоўнага Савета. З 1995 года — намеснік старшыні [[Партыя БНФ|Беларускага народнага фронту «Адраджэнне»]], у 1996—1999 гадах — выконваў абавязкі старшыні партыі пасля эміграцыі [[Зянон Пазняк|Зянона Пазняка]]. Пасля расколу партыі ў 1999 годзе быў дарадцам старшыні [[Партыя БНФ|Партыі БНФ]] [[Вінцук Вячорка|Вінцука Вячоркі]]. Шматгадовы намеснік дырэктара [[Беларускі гуманітарны ліцэй імя Якуба Коласа|Беларускага гуманітарнага ліцэя]], які быў афіцыйна зачынены ўладамі ў 2003 годзе. Лявон Баршчэўскі ўзначальваў [[Беларускі ПЭН-Цэнтр]] у 2003—2005 гадах, а пасля атрымаў статус «ганаровы старшыня»<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=240193 nashaniva.by]</ref>. У кастрычніку 2019 года прыпыніў сяброўства ў гэтай арганізацыі да пачатку захадаў уладаў аб яе закрыцці, пасля чаго зноў узяў удзел у яе працы. На 10-м з’ездзе Партыі БНФ у снежні 2007 года абраны старшынёй партыі. У верасні 2009 года сышоў з пасады старшыні, на якой яго, па выніках з’езду партыі, замяніў [[Аляксей Янукевіч]]. У 2011 годзе разам з групай паплечнікаў пакінуў шэрагі Партыі БНФ. == Творчасць == Разам з [[Сяргей Шупа|Сяргеем Шупам]] стварыў у Мінску клуб маладых перакладчыкаў «Бабілён» (1985). Перакладчык на беларускую мову класічных эпічных твораў «[[Эпас пра Гільгамеша]]», «[[Іліяда]]» і «[[Адысея]]» [[Гамер]]а, «[[Паходжанне багоў]]» і «[[Працы і дні]]» [[Гесіёд]]а, «[[Энеіда]]» [[Вергілій|Вергілія]], ананімнага стараіспанскага эпасу «[[Песня пра майго Сіда]]» (разам з [[Якуб Лапатка|Я. Лапаткам]]), ананімнага эпасу народа майя-кічэ «[[Попаль-Вух]]»; перакладчык і ўкладальнік зборнікаў лірыкі [[Бертальд Брэхт|Б. Брэхта]], [[Нікалаўс Ленаў|Н. Ленаў]], [[Сапфо]], [[Франчэска Петрарка|Ф. Петраркі]], [[Фрыдрых Гёльдэрлін|Ф. Гёльдэрліна]], [[Яраслаў Врхліцкі|Я. Вырхліцкага]], [[Канстанцінас Кавафіс|К. Кавафіса]], [[Сігб’ёрн Обстфельдэр|С. Обстфельдэра]], [[Анакрэон]]а, [[Гунар Экелёф|Г. Экелёфа]], [[Ду Фу]], [[Эрлінг Кітэльсен|Э. Кітэльсена]], [[Архілох]]а, [[Бабур]]а, [[Стэйн Стэйнар|С. Стэйнара]], [[Назым Хікмет|Назыма Хікмета]], [[Марына Цвятаева|М. Цвятаевай]], [[Аль-Бухтуры]], [[Нэлі Закс]], [[Рой Кэмпбел|Р. Кэмпбела]], [[Сальваторэ Квазімада]], [[Мацей Казімір Сарбеўскі|М. К. Сарбеўскага]], [[Генры Лоўсан|Г. Лоўсана]], [[Ян Секунд|Я. Секунда]], [[Генрыкас Радаўскас|Г. Радаўскаса]], [[Фрыдрых фон Логау|Ф. фон Логау]], [[Мідзьені]]; анталогіі нямецкай паэзіі эпохі барока «Калі свет ашалеў...»; прозы [[Генрых Бёль|Г. Бёля]] (дзе змешчаны, сярод іншага, яго пераклад рамана «Більярд а палове дзясятай»), [[Франц Кафка|Ф. Кафкі]] (у т. л. раманаў «Працэс», «Замак», «Зніклы»). Пераклаў таксама трагедыі [[Эсхіл]]а «Прыкуты Праметэй», «Персы», [[Сафокл]]а «Эдып-цар», [[Эўрыпід]]а «Медэя», камедыі [[Арыстафан]]а «Жабы», «Люсістрата», [[Менандр]]а «Адлюднік», драму [[Фрыдрых Шылер|Фрыдрыха Шылера]] «Дон-Карлас», раманы [[Ёган Вольфганг фон Гётэ|Ё. В. Гётэ]] «Пакуты маладога Вертэра», [[Кнут Гамсун|К. Гамсуна]] «Голад», [[Г. Мастоўская-Радзівіл|Г. Мастоўскай-Радзівіл]] «Здань у Малым Замку», [[Астрыд Ліндгрэн]] «[[Усе нашы дзеці з Булербю]]», [[Яраслаў Івашкевіч|Я. Івашкевіча]] «Панны з Вілька»; паэмы [[Эдгар Алан По|Э. А. По]] («Тамерлан»), [[Хаім Нахман Бялік|Х. Н. Бяліка]] («У горадзе разні»), [[Канстанты Ільдэфанс Галчыньскі|К. І. Галчыньскага]] («Баль у Саламона»), [[Чэслаў Мілаш|Ч. Мілаша]] («Маральны трактат», «Паэтычны трактат»); філасофскія працы [[Платон]]а «Філеб», [[Арыстоцель|Арыстотэля]] «Арганон 1, 2» і «Паэтыка», [[Імануіл Кант|І. Канта]] «Пралегомены да любой будучай метафізікі», [[Георг Фрыдрых Вільгельм Гегель|Г. Ф. В. Гегеля]] «Вучэнне аб паняцці і Філасофская энцыклапедыя», [[Фрыдрых Вільгельм Іозеф фон Шэлінг|Ф. В. Ё. Шэлінга]] «Філасофскія даследаванні аб сутнасці чалавечай свабоды», «Філасофія як дакладная навука» [[Эдмунд Гусерль|Э. Гусэрля]], дзве працы па навукавучэнні [[Іаган Готліб Фіхтэ|Ё. Г. Фіхтэ]], «Ессе Homo» [[Фрыдрых Ніцшэ|Ф. Ніцшэ]], «Эцюды пра любоў і каханне» [[Хасэ Артэга-і-Гасет|Хасэ Артэгі-і-Гасэта]], «Логіка-філасофскі трактат» [[Людвіг Вітгенштэйн|Л. Вітгенштайна]], [[Раман Інгардэн|Р. Інгардэна]] «Пра пераклады»; п’есы [[Славамір Мрожак|С. Мрожака]] («Танга»), [[Юльюш Славацкі|Ю. Славацкага]] («Баладына»), [[Станіслаў Выспяньскі|Станіслава Выспяньскага]] («Вяселле» і «Варшавянка»), [[Сэм’юэл Бекет|С. Бекета]] («Не-я»), [[Фрыдрых Дзюрэнмат|Ф. Дзюрэнмата]] («Партрэт планеты»), [[Вацлаў Гавел|В. Гаўла]] («Свята ў садзе»), [[Уільям Шэкспір|У. Шэкспіра]] («Макбет»); кнігі нямецкіх гісторыкаў [[Р. Лінднэр]]а («Гісторыкі і ўлада») і [[Б. К'яры]] («Штодзённасць за лініяй фронту»); паасобныя паэтычныя творы і прозу [[Гіём Апалінэр|Г. Апалінэра]], апавяданні Гамсуна, [[Ю. Борген]]а, [[Бруна Шульц|Б. Шульца]], эсэ [[А. Міхнік]]а, вершы, урыўкі з паэмаў [[Энхедуанна|Энхедуанны]], [[Катул]]а, [[Вергілій|Вергілія]], [[Авідзій|Авідзія]], [[Бертран дэ Борн|Б. дэ Борна]], [[Пейрэ Відаль|П. Відаля]], [[Дантэ Аліг’еры]], [[П’ер дэ Рансар|П. дэ Рансара]], [[Луіс Камоэнс|Л. Камоэнса]], [[Ян Каханоўскі з Чарналесся|Я. Каханоўскага]], [[Н. Буало]], [[Джон Мілтан|Дж. Мілтана]], [[Юзаф Бака|Ю. Бакі]], Гётэ, [[Адам Нарушэвіч|Адама Нарушэвіча]], [[Францішак Дыянізы Князьнін|Ф. Князьніна]], [[Юльян Урсын Нямцэвіч|Ю. У. Нямцэвіча]], [[Генрых Гайнэ|Г. Гайнэ]], [[Джон Кітс|Дж. Кітса]], [[Міхай Эмінэску|М. Эмінэску]], [[Карл Густаў Вернер фон Хейдэнстам|В. фон Хейдэнстама]], [[Хаім Нахман Бялік|Х. Н. Бяліка]], [[Хуан Рамон Хіменес|Х. Р. Хіменеса]], [[Г. Ахтэрберг]]а, [[Я. Э. Волд]]а, [[Ю. Чаховіч]]а, [[Нэлі Закс]], [[Ян Бжэхва|Я. Бжэхвы]], [[Гюнтэр Грас|Г. Граса]], [[Тумас Транстромер|Т. Транстромера]], [[Булат Акуджава|Б. Акуджавы]], [[Томас Венцлава|Т. Вянцлавы]], [[Фернанду Песоа]] і інш.; лібрэта оперы «Чужое каханне наступстваў не бачыць» [[Францішка Уршуля Радзівіл|Ф. У. Радзівіл]]. Аўтар кніг папулярных нарысаў «Літаратура ад старажытнасці да пачатку эпохі рамантызму» (2003) і «Беларуская літаратура і свет» (2006; разам з [[П. Васючэнка]]м і [[М. Тычына]]м). Аўтар больш за 30 артыкулаў і навуковы кансультант 18-томнай «[[Беларуская энцыклапедыя|Беларускай энцыклапедыі]]» (1996—2004), а таксама шматлікіх артыкулаў па методыцы выкладання літаратуры ў сярэдняй школе і ва ўстановах новага тыпу. У 2014 годзе ў кракаўскім архіве (аддзел рукапісаў Бібліятэкі князёў Чартарыйскіх) знайшоў рукапісы невядомых твораў беларускамоўнай літаратуры 1-й трэці ХІХ ст. «[[Wiersz Ruski o Religii i Obyczayności]]» і «[[Jasno czerwony raczek po obłoku skacze...]]». Вядомы таксама як публіцыст: шматлікія артыкулы, інтэрв’ю публікаваліся ў беларускай перыёдыцы ў Беларусі і па-за яе межамі. Сааўтар публікацыі «Справаздача аб стане незалежнай культуры ў Беларусі», прэзентаванай на сустрэчы кіраўнікоў ведамстваў культуры краін Еўрасаюза ў г. Любліне (2011). Рэдактар серыі «ЕўраГраматыкі» (з 2008). Укладальнік 27-моўнага «Еўраслоўніка» (2008), «Польска-беларускага тэматычнага слоўніка для школьнікаў і студэнтаў» (2013), «Беларуска-польскага тэматычна-тэрміналагічнага слоўніка для школьнікаў і студэнтаў» (2014), «Літоўска-беларускага, беларуска-літоўскага слоўніка» (2021), «Беларуска-англійскага слоўніка» (2023), адзін з укладальнікаў і рэдактараў «Нямецка-беларускага слоўніка» (2006) і «Беларуска-нямецкага слоўніка» (2010). Аўтар «Кароткай граматыкі польскай мовы» (2008), «Беларуска-польскага размоўніка-даведніка» (2011), адзін з аўтараў «Кароткай граматыкі латышскай мовы» (2008), «Кароткай граматыкі нідэрландскай мовы» (2009), «Кароткай граматыкі нямецкай мовы» (2012). Укладальнік хрэстаматый для сярэдняй школы «Літаратура народаў свету» (т. 1 і 2, 1995) і «Літаратура народаў свету: ХХ стагоддзе» (1999; разам з Евай Лявонавай). == Узнагароды == * [[Прэмія імя Ф. Багушэвіча]] Беларускага ПЭН-Цэнтра (1997). * Дыплом [[Таварыства беларускай школы]] «Беларускі настаўнік 2009 года». * [[Медаль 100 гадоў БНР]] (2019)<ref>[https://www.svaboda.org/a/29838254.html Алексіевіч, Пазьняк, Вольскі, Эрыксан, Белавус. Хто яшчэ ўзнагароджаны мэдалём у гонар БНР-100]</ref>. * Прэмія імя Карласа Шэрмана за пераклад на беларускую мову «Іліяды» Гамера (2025)<ref>[https://bellit.info/roznaje/u-varshavje-uruchyli-premiju-shermana-fotarepartazh.html]</ref>. == Выбраная бібліяграфія == {{калонкі|3|малы=так}} * «На шалях праўды: Выбраная лірыка». [[Бертальд Брэхт|Б. Брэхт]]. Пераклад, 1988. * «Танга». Пераклад п’есы [[Славамір Мрожак|С. Мрожака]]; пастаўленая ў 1989. * «Зірні ў паток». [[Нікалаус Ленаў|Н. Ленаў]]. Пераклад, 1992. * «Літаратура народаў свету. 8 кл.». Укладанне, 1992, * «Прыкуты Праметэй». [[Эсхіл]]. Пераклад, 1993. * «Більярд а палове дзясятай: Раман, апавяданні». [[Генрых Бёль|Г. Бёль]]. Пераклад, 1993, * «Дон Карлас». [[Фрыдрых Шылер|Ф. Шылер]]. Пераклад, 1993, * «Пры зачыненых дзвярах: Драматычныя творы». Укладанне, пераклад твораў [[Сэмюэл Бэкет|С. Бэкета]], [[Фрыдрых Дзюрэнмат|Ф. Дзюрэнмата]], [[Вацлаў Гавел|В. Гавела]], 1995, * «Літаратура народаў свету. 9 кл., частка І». Укладанне, 1995, * «Літаратура народаў свету. 10 кл.». Укладанне, 1995, * «Прысуд: Апавяданні і мініяцюры». [[Франц Кафка|Ф. Кафка]]. Пераклад, 1996, * «Літаратура народаў свету: ХХ стагоддзе. 11 клас». Укладанне (з [[Ева Лявонава|Е. Лявонавай]]), 1999, * «Пакуты маладога Вертэра». [[Ёган Вольфганг Гётэ|Ё. В. Гётэ]]. Пераклад, 1999, * «[[Усе нашы дзеці з Булербю]]». [[Астрыд Ліндгрэн|А. Ліндгрэн]]. Пераклад, 2000, * «Літаратура ад старажытнасці да пачатку эпохі рамантызму: Папулярныя нарысы», 2003, * «Гісторыкі і ўлада». [[Райнэр Лінднэр|Р. Лінднэр]]. Пераклад, 2003, * «Норвежско-русский, русско-норвежский словарь». (з [[Юрый Барысавіч Жалезка|Ю. Жалезкам]] і А. Нурданг), 2004, * «Штодзённасць за лініяй фронту». [[Бернгард К'яры|Б. К’яры]]. Пераклад, 2005, * «Беларуская літаратура і свет: Папулярныя нарысы». (З [[Пятро Васючэнка|П. Васючэнкам]] і [[Міхась Тычына|М. Тычынам]]), 2006. ISBN 978-985-448-065-8, * «Пралегомены да любой будучай метафізікі». [[Імануіл Кант|І. Кант]]. Пераклад, 2006. ISBN 978-985-6783-13-5, * «Беларуская літаратура і свет: Выбраныя тэксты». Укладанне, пераклад (часткова), 2006. ISBN 978-985-448-066-6, * «Качка-дзівачка: Анталогія польскай паэзіі ХІХ-ХХ ст. для дзяцей». Укладанне (з [[Уладзімір Сіўчыкаў|У. Сіўчыкавым]]), пераклад (часткова), 2006. ISBN 978-985-448-068-2, * «Nie chyliłem czoła przed mocą: Antologia poezji białoruskiej ХV-ХХ w.». Укладанне (з [[Адам Паморскі|А. Паморскім]]), прадмова, 2007. ISBN 978-83-89185-65-5, * «[[Słownik białorusko-łacińsko-europejski]]», 2007. ISBN 978-83-89185-87-7, * «Еўраслоўнік: 28 моў, каля 100 тыс. адзінак перакладу», 2008. ISBN 978-985-448-080-0, * «Кароткая граматыка латышскай мовы». (з [[Андрэй Гуцаў|А. Гуцавым]]), 2008. ISBN 978-985-448-103-6, * «Кароткая граматыка польскай мовы», 2008. ISBN 978-985-448-087-9, * «Маральны трактат». [[Чэслаў Мілаш|Ч. Мілаш]]. Пераклад, 2008, * «Эдып-цар». [[Сафокл]]. Пераклад, 2009. * «Кароткая граматыка нідэрландскай мовы». (З Ю. Жалезкам), 2009. ISBN 978-985-448-103-6, * «Беларуска-нямецкі слоўнік». Укладанне, рэдагаванне (з [[Мікалай Кур'янка|М. Кур’янкам]] і [[Томас Вайлер|Т. Вайлерам]]), 2010, ISBN 978-985-6783-98-5, * «Арфаграфічны слоўнік беларускай мовы». Укладанне, рэдагаванне (з [[Алена Баршчэўская|А. Баршчэўскай]]), 2011, 4-е выд. [[2018]]. ISBN 978-985-7030-50-7, * «Тамерлан». [[Эдгар Алан По|Э. А. По]]. Пераклад, 2011, * «Паэтычны трактат». [[Чэслаў Мілаш|Ч. Мілаш]]. Пераклад, 2011, * «Зямля Ульра». Ч. Мілаш. Рэдагаванне перакладу, 2011. ISBN 978-985-6991-47-2, * «Беларуска-польскі размоўнік-даведнік», 2011. ISBN 978-985-448-114-2, * «Медэя». [[Эўрыпід]]. Пераклад, 2012, кніжнае выданне (з прадмовай і каментаром) [[2018]]. ISBN 978-985-23-0009-4, * «Кароткая граматыка нямецкай мовы». (з [[Яўген Бяласін|Я. Бяласіным]]), 2012. ISBN 978-985-448-115-9, * Польска-беларускі тэматычны слоўнік для школьнікаў і студэнтаў = Polsko-białoruski słownik tematyczny dla uczniów i studentów. Укладанне, 2012. ISBN 978-985-6992-26-4, * «Архіў, 1863». [[Юдзіта Вайчунайтэ|Ю. Вайчунайтэ]]. Пераклад, 2013, * «Вяселле», «Варшавянка». [[Станіслаў Выспяньскі|С. Выспяньскі]]. Пераклад, слова замест пасляслоўя, 2014. ISBN 978-985-6992-40-0, * «Мудрость слова. Сквозь века и народы: Десятиязычный словарь фразеологических эквивалентов». Укладанне (з [[Нінэль Ганчарова|Н. Ганчаровай]], [[Андрэй Цісык|А. Цісыкам]], [[Ірына Шчарбакова|І. Шчарбаковай]], [[Алена Коршук|А. Коршук]] і інш.), 2014. ISBN 978-985-08-1754-9, 2-е, дапрац. выд. 2015. ISBN 978-985-08-1844-7, * «Словы ў часе: Літаратура ад рамантызму да сімвалізму і нашаніўскага адраджэння» (з [[Пятро Васючэнка|П. Васючэнкам]] і [[Міхась Тычына|М. Тычынам]]), 2014. ISBN 978-5-94716-255-4, * «Жыццё ў праўдзе: Эсэ і прамовы». [[Вацлаў Гавел|В. Гавел]]. Слова замест уступу, 2014. ISBN 978-609-95632-6-8, * «Мілаш. Біяграфія». [[Анджэй Франашак|А. Франашак]]. Рэдагаванне перакладу, 2014. ISBN 978-608-8147-16-2, * Беларуска-польскі тэматычна-тэрміналагічны слоўнік = Białorusko-polski słownik tematyczno-terminologiczny. Укладанне, 2014. ISBN 978-985-6992-58-5, * «Снег». [[Станіслаў Пшыбышэўскі|С. Пшыбышэўскі]]. Пераклад, 2015, * «Калевала». Пераклад з фінскай [[Якуб Лапатка|Я. Лапаткі]]. Рэдагаванне перакладу, 2015. ISBN 978-985-6783-73-2, * «Сіняя світа: Казкі, легенды, паданні». Апрацоўка некаторых казак, 2015. ISBN 978-985-15-2485-9, * «Словы ў часе і прасторы: Літаратура апошняга стагоддзя». (з [[Пятро Васючэнка|П. Васючэнкам]] і [[Міхась Тычына|М. Тычынам]]), 2015. ISBN 978-985-6992-77-6, * Два новыя тэксты беларускай літаратуры ХІХ ст.: Жанравая прыналежнасць, моўныя асаблівасці, праблема атрыбуцыі (з [[Язэп Янушкевіч|Я. Янушкевічам]]) // Acta Albaruthenica-16. Warszawa 2016, * «І боль, і прыгажосць. Выбраныя творы паэтаў Еўропы і Амерыкі ў перакладах Лявона Баршчэўскага». 2016. ISBN 978-985-6992-86-8, * «Песні». [[Сапфо]]. Пераклад, 2016. ISBN 978-985-7164-01-1, * «Выбраныя песні з „Канцаньерэ“». [[Франчэска Петрарка|Ф. Петрарка]]. Пераклад, 2016. ISBN 978-985-7164-06-6, * «Выбранае». [[П’ер дэ Рансар|П. дэ Рансар]]. Пераклад (з [[Ніна Мацяш|Н. Мацяш]] і [[Зміцер Колас|З. Коласам]]), 2016. ISBN 978-985-7164-02-8, * «Выбраная паэзія». [[Ёган Вольфганг Гётэ|Ё. В. Гётэ]]. Пераклад (з [[Васіль Сёмуха|В. Сёмухам]]), 2016. ISBN 978-985-7164-04-2, * «Выбраная паэзія». [[Фрыдрых Гёльдэрлін|Ф. Гёльдэрлін]]. Пераклад, 2016. ISBN 978-985-7164-27-1, * «Выбраныя вершы». [[Гіём Апалінэр|Г. Апалінэр]]. Пераклад (з [[Андрэй Хадановіч|А. Хадановічам]], [[Уладзь Лянкевіч|У. Лянкевічам]], [[Ганна Янкута|Г. Янкутай]], [[Кацярына Маціеўская|К. Маціеўскай]], [[Зміцер Колас|З. Коласам]]), 2016. ISBN 978-985-7164-30-1, * «Выбранае». [[Джон Кітс|Дж. Кітс]]. Пераклад. (з [[Рыгор Барадулін|Р. Барадуліным]], [[Ігар Крэбс|І. Крэбсам]], [[Ганна Янкута|Г. Янкутай]], [[Кацярына Маціеўская|К. Маціеўскай]]), 2017. ISBN 978-985-7164-33-2, * «Голад». [[Кнут Гамсун|К. Гамсун]]. Пераклад, 2017. ISBN 978-985-7165-10-0, * «Выбраная паэзія». [[Яраслаў Врхліцкі|Я. Врхліцкі]]. Пераклад, 2017. ISBN 978-985-7164-49-3, * «Пад вольным небам: Выбраныя вершы». [[Тумас Транстромер|Т. Транстромер]]. Пераклад часткі твораў, укладанне, рэдакцыя перакладаў, 2017. ISBN 978-985-7164-56-1, * «Чужое каханне наступстваў не бачыць». [[Францішка Уршуля Радзівіл|Ф. У. Радзівіл]]. Пераклад лібрэта оперы, 2017. ISBN 978-985-7185-04-7, * «Выбранае». [[Ян Каханоўскі з Чарналесся|Я. Каханоўскі]]. Пераклад (з [[Андрэй Хадановіч|А. Хадановічам]]), 2017. ISBN 978-985-7164-45-5, * «Гісторыя Латвіі». [[Ілгварс Бутуліс|І. Бутуліс]], [[Антоній Зунда|А. Зунда]]. Рэдагаванне і пераклад асобных частак, 2017. ISBN 978-985-7164-60-8, * «Выбранае». [[Канстанцінас Кавафіс|К. Кавафіс]]. Пераклад, 2017. ISBN 978-985-7164-43-1, * «Выбраная лірыка». [[Хуан Рамон Хіменес|Х. Р. Хіменес]]. Пераклад. (З [[Рыгор Барадулін|Р. Барадуліным]], [[Якуб Лапатка|Я. Лапаткам]]), 2017. ISBN 978-985-7164-62-2, * «Выбраная паэзія». [[Хаім Нахман Бялік|Х. Н. Бялік]]. Пераклад. (З [[Рыгор Барадулін|Р. Барадуліным]]), 2017. ISBN 978-985-7164-65-3, * «Словы і вобразы: Літаратура і мастацтва ад старажытнасці да канца XVIII ст.». Ч. І., 2017. ISBN 978-985-7164-67-7, * «Выбраная паэзія». [[Міхай Эмінеску|М. Эмінэску]]. Пераклад (з [[Рыгор Барадулін|Р. Барадуліным]] і [[К. Коракс]]), 2017. ISBN 978-985-7164-33-2, * «Тэорыі літаратуры ХХ ст.». [[Анна Бужыньска|А. Бужыньска]], [[Міхал Павал Маркоўскі|М. П. Маркоўскі]]. Навуковае рэдагаванне перакладу, 2017. ISBN 978-985-7136-66-7, * «Баладына». [[Юльюш Славацкі|Ю. Славацкі]]. Пераклад, прадмова, каментар. 2018. ISBN 978-985-7164-86-8, * «Выбраная лірыка». [[Георг Тракль|Г. Тракль]]. Пераклад (з [[Васіль Сёмуха|В. Сёмухам]]), 2018. ISBN 978-985-7164-61-5, * «Словы і вобразы: Літаратура і мастацтва ад старажытнасці да канца XVIII ст.». Ч. ІІ, 2018. ISBN 978-985-23-0004-9, * «Пігмаліён». [[Бернард Шоў|Б. Шоў]]. Пераклад (з [[Уладзімір Палупанаў|У. Палупанавым]]), каментар. 2018. ISBN 978-985-23-0005-6, * [[Томас Стэрнз Эліят|Т. С. Эльёт]]. Парожнія людзі. Пераклад, 2018, * «Выбраныя вершы». [[Умберта Саба|У. Саба]]. Пераклад, 2018. ISBN 978-985-23-0020-9, * «Гісторыя Расіі ад Сярэднявечча да сучаснасці. Нарысы». (з [[Алег Трусаў|А. Трусавым]] і [[Аляксей Хадыка|А. Хадыкам]]), 2018. ISBN 978-985-23-0012-4, * «Выбраная лірыка». [[Адам Міцкевіч|А. Міцкевіч]]. Пераклад (з [[Ірына Багдановіч|І. Багдановіч]], [[Серж Мінскевіч|С. Мінскевічам]] і інш.), 2018. ISBN 978-985-0031-5 * «Культурная геаграфія». [[Павел Церашковіч|П. Церашковіч]]. Рэцэнзаванне і рэдагаванне, 2018. ISBN 978-985-23-0040-7, * «Узлёт Артура Уі, які можна было спыніць». [[Бертальд Брэхт|Б. Брэхт]]. Прадмова, каментар, 2019. ISBN 978-985-23-0036-0, * «Выбраная лірыка». [[Ду Фу]]. Пераклад, 2019. ISBN 978-985-23-0044-5, * «Выбраная лірыка». [[Эрлінг Кітэльсен]]. Пераклад, 2019. ISBN 978-985-23-0047-6, * «Выбранае». [[Уільям Блэйк|Ў. Блэйк]]. Пераклад (з [[Уладзімір Лянкевіч|У. Лянкевічам]], [[Ганна Янкута|Г. Янкутай]], [[Ірына Паўловіч|І. Паўловіч]]), 2019. ISBN 978-985-23-0046-9, * «Выбраныя вершы». [[Томас Венцлава|Т. Вянцлава]]. Пераклад. (з [[Андрэй Хадановіч|А. Хадановічам]], [[Алесь Разанаў|А. Разанавым]], [[Алег Мінкін|А. Мінкіным]], [[Вінцук Вячорка|В. Вячоркам]]), 2019. ISBN 978-985-23-0053-7, * «Песні і фрагменты». [[Анакрэон]]. Пераклад, 2019. ISBN 978-985-23-0069-8, * «Выбраная лірыка». [[Гунар Экелёф]]. Пераклад, 2019. ISBN 978-985-23-0068-1, * «Гісторыя румынаў». [[Ёан Аўрэл Поп]]. Рэдагаванне перакладу, 2019. ISBN 978-985-23-0072-8, * «Уводзіны ў філасофію». Укладанне (з [[Павел Баркоўскі|П. Баркоўскім]], [[Анатоль Сідарэвіч|А. Сідарэвічам]]), пераклад і рэдагаванне шэрагу перакладаў тэкстаў, 2019. ISBN 978-985-23-0075-9, * «Вершы і фрагменты». [[Архілох]]. Пераклад, 2019. ISBN 978-985-23-0078-0, * «Сакральная паэзія». [[Энхедуанна]]. Пераклад (з [[Юлія Цімафеева|Ю. Цімафеевай]]), 2019. ISBN 978-985-0079-7, * «Выбранае». [[Фернанду Песоа|Ф. Песоа]]. Пераклад (з [[Юлія Цімафеева|Ю. Цімафеевай]], [[Кацярына Маціеўская|К. Маціеўскай]], [[Андрэй Хадановіч|А. Хадановічам]], [[Ганна Янкута|Г. Янкутай]], [[Ігар Крэбс|І. Крэбсам]]), 2019. ISBN 978-985-23-0084-1, * «Выбраная паэзія». [[Міхай Эмінеску|М. Эмінэску]]. Ілюстр. выданне (кіраўнік праекта [[Алена Зейбек]]). Пераклад (з [[Рыгор Барадулін|Р. Барадуліным]] і [[К. Коракс]]), 2020. ISBN 978-985-23-0087-2, * «Выбраныя песні». [[Джакама Леапардзі|Дж. Леапардзі]]. Пераклад (з [[Аксана Данільчык|А. Данільчык]]), 2020. ISBN 978-985-0089-6, * «Выбраныя творы». [[Бабур]]. Пераклад, 2020. ISBN 978-985-0090-2, * «Старагрэцкая драматургія». Укладанне, пераклад (з [[Юльян Дрэйзін|Ю. Дрэйзіным]]), каментар, 2020. ISBN 978-985-0088-9, * «Перша Конституція України, написана гетьманом П. Орликом і узгоджена з козацькою радою 5 квітня 1710 року / Першая Канстытуцыя Украіны, напісаная гетманам [[Піліп Орлік|П. Орлікам]] і ўзгодненая з казацкай радай 5 красавіка 1710 года», рэдагаванне перакладу, 2020. ISBN 978-985-7235-28-5, * «Выбраная паэзія». [[Стэйн Стэйнар]]. Пераклад, 2020. ISBN 978-985-23-0100-8, * «Асновы прадпрымальнасці і прадпрымальніцкай дзейнасці: Дапаможнік». Укладанне. 2020, 2-е, папраўл. выд. [[2021]], * «Выбраная паэзія». [[Назым Хікмет]]. Пераклад, 2020. ISBN 978-985-23-0114-5, * «Выбраная паэзія». [[Цін Уевіч]]. Пераклад (з [[Сяргей Шупа|С. Шупам]]), 2020. ISBN 978-985-23-0116-9, * «Выбраныя творы». Том 1. «Працэс»: раман. [[Франц Кафка|Ф. Кафка]]. Пераклад, 2020. ISBN 978-985-23-0131-2, * «Выбраныя творы». Том 2. «Ператварэнне»: апавяданні. [[Франц Кафка|Ф. Кафка]]. Пераклад, 2020. ISBN 978-985-23-0132-9, * «Румынскія казкі» (Аўтары: [[Іон Крангэ]], [[Петрэ Іспірэску]]). Пераклад (са [[Зміцер Колас|З. Коласам]]), 2021. ISBN 978-985-23-0144-2, * Кароткі сучасны літоўска-беларускі і беларуска-літоўскі слоўнік = Dabartinis trumpas lietuvių-baltarusių, baltarusių-lietuvių kalbų žodynas. Укладанне, 2021. ISBN 978-985-23-0152-7, * «Выбраная паэзія». [[Аль-Бухтуры]]. Пераклад, 2021. ISBN 978-985-23-0149-7, * «Выбраная лірыка». [[Марына Цвятаева]]. Пераклад, 2021. ISBN 978-985-23-0150-3, * «Логіка». [[Павел Баркоўскі]]. Агульнае рэдагаванне, 2022. ISBN 978-985-23-0165-7, * «Раздзяўбуць нас крумкачы, вароны…». [[Стэфан Жаромскі]]. Пераклад. «Літаратурная Беларусь» № 2 (186), люты 2022 г., * «Замак»: раман. [[Франц Кафка|Ф. Кафка]]. Пераклад, 2022. ISBN 978-985-23-0173-2, * «Зніклы»: раман. «Восем сшыткаў in octavo» [[Франц Кафка|Ф. Кафка]]. Пераклад, 2022. ISBN 978-985-23-0174-9. * «Выбраная лірыка». [[Герыт Ахтэрберг]]. Пераклад, 2022. ISBN 978-985-23-0166-4, * «Выбраныя айрэны». [[Нагапет Кучак]]. Пераклад, 2022. ISBN 978-985-23-0168-8, * «Выбраная лірыка». [[Поль Верлен]]. Пераклад (з [[Андрэй Хадановіч|А. Хадановічам]], [[Леанід Дранько-Майсюк|Л. Дранько-Майсюком]]) 2022. ISBN 978-985-23-0176-3, * «Выбраная лірыка». [[Нэлі Закс]]. Пераклад, 2022. ISBN 978-985-23-0177-0, * «Выбраная паэзія». [[Рой Кэмпбел]]. Пераклад, 2022. ISBN 978-985-23-0178-7, * «Выбраная паэзія». [[Сальваторэ Квазімада]]. Пераклад, 2022. ISBN 978-985-23-0188-6, * «Выбраная лірыка». [[Максім Багдановіч]]. Укладанне, 2022. ISBN 978-985-23-0193-0, * Кароткі падручны беларуска-англійскі слоўнік, Укладанне, 2023. ISBN 978-985-23-0204-3, * «Выбраная паэзія». [[Мацей Казімір Сарбеўскі]]. Пераклад, 2023. ISBN 978-985-23-0206-7, * «Паэзія аўстралійскіх абшараў». [[Генры Лоўсан]]. Пераклад, 2023. ISBN 978-985-23-0208-1, * «Выбраная паэзія». [[Нікалаус Ленау]]. Пераклад, 2023. ISBN 978-985-23-0209-8, * «Выбраныя вершы». [[Бертальд Брэхт|Бертальт Брэхт]]. Пераклад, 2023. ISBN 978-985-23-0211-1, * «Выбраныя паэтычныя творы». [[Змітрок Бядуля]]. Укладанне, 2023. ISBN 978-985-23-0210-4, * «Шчырая лірыка». [[Язэп Пушча]]. Укладанне, 2023. ISBN 978-985-23-0196-1, * «Выбраная лірыка». [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзімір Арлоў]]. Укладанне, 2023. ISBN 978-83-968534-0-0, * «Вучэнне пра паняцце і Філасофская энцыклапедыя». [[Георг Фрыдрых Вільгельм Гегель|Г. Ф. В. Гегель]]. Пераклад, 2023. ISBN 978-985-23-0212-8, * «Філеб». [[Платон]]. Пераклад, 2023. ISBN 978-985-23-0215-9, * «Паэтыка». [[Арыстоцель|Арыстотэль]]. Пераклад, 2023. ISBN 978-985-23-0214-2, * «Макбет». [[Уільям Шэкспір]]. Пераклад, 2023. ISBN 978-985-23-0219-7, * «Філасофскія даследаванні пра сутнасць чалавечай свабоды». [[Фрыдрых Вільгельм Іозеф фон Шэлінг|Ф. В. Ё. Шэлінг]]. Пераклад, 2023. ISBN 978-985-7247-62-2, * «Філасофія як дакладная навука». [[Эдмунд Гусерль|Э. Гусэрль]]. Пераклад, 2023. ISBN 978-985-7247-63-9, * «Пра паняцце навукавучэння або так званай філасофіі. Першыя ўводзіны ў навукавучэнне». [[Ёган Готліб Фіхтэ|Ё. Г. Фіхтэ]]. Пераклад, 2023. ISBN 978-985-7247-68-4, * «Ecce homo». [[Фрыдрых Ніцшэ|Ф. Ніцшэ]]. Пераклад, 2024. ISBN 978-985-7247-73-8, * «Эцюды пра любоў і каханне». [[Хасэ Артэга-і-Гасет|Х. Артэга-і-Гасэт]]. Пераклад, 2024. ISBN 978-985-7247-74-5, * «Мастацтва філасофствавання». [[Бертран Расэл|Б. Расэл]]. Пераклад, 2024. ISBN 978-985-7247-79-0, * «[[Іліяда]]». [[Гамер]]. Том І: песні І — ХІІ. Пераклад, 2024. ISBN 978-985-7247-83-7, * «Іліяда». Гамер. Том ІІ: песні ХІІІ — ХXIV. Пераклад, 2024. ISBN 978-985-7247-91-2, * «[[Іліяда]]». [[Гамер]]. 2-е выд. у адным томе. Пераклад, 2024. ISBN 978-83-965621-6-6, * «[[Попаль-Вух]]». Эпас народа майя-кічэ. Пераклад, 2024. ISBN 978-985-7334-02-5, * «[[Эпас пра Гільгамеша]]». Пераклад, 2024. ISBN 978-985-7334-09-4; 2-е выд. 2025. ISBN 978-985-7334-73-5, * «Любоўная лірыка». [[Ян Секунд]]. Пераклад, 2025. ISBN 978-985-7334-16-2, * «Логіка-філасофскі трактат». [[Людвіг Вітгенштэйн|Л. Вітгенштайн]]. Пасляслоўе [[Бертран Расэл|Б. Расэла]]. Пераклад, 2025. ISBN 978-985-7334-18-6, * «Маланкі і вятры: Выбраная лірыка». [[Генрыкас Радаўскас]]. Пераклад, 2025. ISBN 978-985-7334-20-9, * «[[Энеіда]]». [[Вергілій]]. Том І: Кнігі І — VІ. Пераклад, 2025. ISBN 978-985-7334-24-7, * «Энеіда». Вергілій. Том ІІ: Кнігі VІІ — ХІІ. Пераклад, 2025. ISBN 978-985-7334-34-6, * «Апярэдзіць Госпада Бога». [[Ганна Краль]]. Пераклад, 2025. ISBN 978-83-965621-8-0, * «Спеў пра Майго Сіда». Пераклад (з [[Якуб Лапатка|Я. Лапаткам]]), пасляслоўе, 2025. ISBN 978-985-7334-41-4, * «Эпіграмы і афарызмы». [[Фрыдрых фон Логау]]. Пераклад, 2025. ISBN 978-985-7334-49-0, * «Калі свет ашалеў... Анталогія паэзіі нямецкага барока». Пераклад, 2025. ISBN 978-985-7334-68-1; 2-е дапоўн. выд., 2026. ISBN 978-985-7374-10-6, * «Пра пераклады». [[Раман Інгардэн]]. Пераклад, пасляслоўе, 2025. ISBN 978-985-7334-69-8, * «Творы». [[Мідзьені]]. Пераклад, 2025. ISBN 978-985-7334-70-4, * «Паходжанне багоў (Тэагонія)», «Працы і дні». [[Гесіёд]]. Пераклад, 2025. ISBN 978-985-7334-76-6, * «Арганон 1, 2 (Катэгорыі. Герменеўтыка)». [[Арыстоцель|Арыстотэль]]. Пераклад, 2025. ISBN 978-985-73-40-25-5, * «[[Энеіда]]». [[Вергілій]]. 2-е выд. у адным томе, 2025. ISBN 978-83-68460-01-8, * «Спроба трансцэндэнтальнай філасофіі. Выбраныя раздзелы з трактата». [[Саламон Майман]]. Пераклад, 2026. ISBN 978-985-7340-27-9, * «[[Адысея]]». [[Гамер]]. Пераклад. 2026. ISBN 978-83-982922-0-7, * «Скнара». [[Жан-Батыст Мальер]]. Пераклад (неапубл.), * «Запрашаем спадарства пад газ», «Людзі, якія ішлі». [[Тадэвуш Бароўскі]]. Пераклад (неапубл.) {{калонкі/канец}} == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2}} * {{крыніцы/БП (1992-95)||Лявон Пятровіч Баршчэўскі}}, т.1. * Лявон Барщевський: «Найкращі перакладачи — ті, хто займаються тільки перекладами…»: Розмова з Віталієм Пономарьовим // Акцент: Альманах. Вип. 2 (4). Київ: «Темпора», 2010. С. 452—455 (па-ўкраінску). * Апазіцыя БНФ у Вярхоўным Савеце ХІІ склікання: Дакументы, факты, каментары [[Аляксандр Кур'яновіч|А. В. Кур’яновіча]]. Смаленск, 2015. * Лявон Баршчэўскі // Тамковіч, А. Найноўшая гісторыя ў асобах. — Мн., 2013. С. 522—536. * Lawon Barszczeuski. Podwójne światy. Wywiad Małgorzaty Nocuń z Lawonem Barszczeuskim / Double Worlds: Małgorzata Nocuń Talks to Lavon Barshcheusky. Kraków: Villa Decius 2014 (па-польску і па англійску). * 6:0 на карысць Лявона Баршчэўскага. Інтэрв’ю Марыны Коктыш з Лявонам Баршчэўскім // Народная воля. 2018. 2 сак. * «Калі нейкі літаратурны шэдэўр не перакладзены на беларускую мову — гэта дакор нам усім». Інтэрв’ю Міхася Скоблы з Лявонам Баршчэўскім // Народная воля. 2022. 23 снежня. * «Усё пачалося з Гётэ, або Дарога даўжынёю ў 40 гадоў» (Гутарка Алеся Смаленчука з Лявонам Баршчэўскім.) // Homo Historicus 2024. Гадавік антрапалагічнай гісторыі. Варшава, 2024. С. 240—246. == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://www.svaboda.org/content/article/782703.html Онлайн-канферэнцыя з Лявонам Баршчэўскім] Радыё «Свабода», 11 снежня 2007 {{Лаўрэаты прэміі імя Францішка Багушэвіча}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Баршчэўскі Лявон}} [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 12-га склікання]] [[Катэгорыя:Члены Партыі БНФ]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з польскай мовы]] j9mblji276xda74isvrexlew8vqdzl0 0 99464 5202843 4348440 2026-09-20T18:32:55Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5202843 wikitext text/x-wiki {{Часопіс |назва = |арыгінал назвы = |лагатып = |выява = Journal of Belarusian Studies cover page, Volume 1, Issue 1, 2020.jpg |шырыня = |подпіс = |спецыялізацыя = |перыядычнасць = |скарачэнне = |мова = |адрас рэдакцыі = |галоўны рэдактар = |заснавальнікі = |выдавец = |краіна = |гісторыя = |заснаванне = |апошні выпуск = |аб'ём = |камплектацыя = |тыраж = {{num|}} |ISSN = |eISSN = |доступ = |узнагароды = |вэб-сайт = |вікікрыніцы = |вікісховішча = }} '''The Journal of Belarusian Studies''' («Джорнал ов беларусіан стадыз», «Часопіс беларускіх даследаванняў», раней вядомы як '''The Journal of Byelorussian Studies''') — часопіс, які выдаецца Brill у супрацы з [[Цэнтр Астрагорскага|Цэнтрам Астрагорскага]]<ref>[[Цэнтр Астрагорскага]]</ref>. Выдаваўся ў 1965-88 у [[Лондан]]е на [[англійская мова|англійскай мове]] 1 раз у год. Адноўлены ў 2013. Рэдактары [[Арнольд Мак-Мілін]] (1965—71), [[Джым Дынглі]] (1972—79), [[Пітэр Джон Мэё]] (1980—88), Яраслаў Крывой (з 2013). Распаўсюджваўся ва ўніверсітэцкія і грамадскія бібліятэкі, навуковыя ўстановы, суполкі, таварыствы ў Англіі, ЗША, Канадзе, Ізраілі, Германіі, Польшчы і іншых краінах Усходняй Еўропы, а таксама на Беларусі (да пач. 1990-х г. знаходзіўся ў спецсховах). Дасылаўся індывідуальным падпісчыкам. Друкаваў працы беларускіх даследчыкаў на эміграцыі і замежных вучоных па гісторыі Беларусі, беларусазнаўстве, беларускай культуры, літаратуразнаўстве, мовазнаўстве і інш. Публікацыі часопіса вызначаюцца грунтоўнай крыніцазнаўчай базай, выкарыстаннем шматлікіх дакументаў па гісторыі Беларусі з архіваў і бібліятэк на Захадзе, даследаванняў, зробленых на Беларусі. У 1972—79 друкаваў «выбраную беларускую бібліяграфію» (складальнік [[Аляксандр Надсан]]) публікацый пра Беларусь замежных аўтараў і даследчыкаў на Беларусі, навуковыя працы інстытутаў гісторыі, літаратуры і мовазнаўства АН Беларусі. У раздзеле «Беларуская хроніка» (да 1980) асвятляў міжнародную дзейнасць Беларусі ў ААН, ЮНЕСКА, Міжнароднай арганізацыі працы, эканамічнае, рэлігійнае і грамадска-палітычнае жыццё беларускай дыяспары. Да 1988 выйшаў 21 нумар у 6 тамах, у т.л. 2 здвоеныя. З 2013 выдаецца штогадова. Часопіс індэксуецца вядучымі навуковымі базамі дадзеных, улючаючы SCOPUS, EBSCO, ERIH PLUS, Elsevier, Google Scholar. {{зноскі}} == Літаратура == * Гардзіенка Н. Беларусы ў Вялікабрытаніі / Наталля Гардзіенка; пад рэд. А. Гардзіенкі. — Мн., 2010. * Языковіч Л. «Джорнал ов беларашн стадыз» // БЭ у 18 т. Т. 6. — Мн., 1998. == Спасылкі == * [http://belarusjournal.com/ Афіцыйная старонка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121118044300/http://belarusjournal.com/ |date=18 лістапада 2012 }} {{ref-en}} * [https://brill.com/view/journals/bela/bela-overview.xml Старонка выдаўца] * [http://belarusdigest.com/story/journal-belarusian-studies-between-belarus-and-west-14411 The Journal Of Belarusian Studies: Between Belarus And The West] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130622015628/http://belarusdigest.com/story/journal-belarusian-studies-between-belarus-and-west-14411 |date=22 чэрвеня 2013 }} {{Беларусы Вялікабрытаніі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Англа-беларускае таварыства]] [[Катэгорыя:Часопісы Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Часопісы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Перыядычныя выданні беларускай дыяспары]] lcw22u1vqfgi03dftp08fsc5arobddz 0 100023 5202841 5090018 2026-09-20T18:32:05Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5202841 wikitext text/x-wiki {{арганізацыя}} '''Англа-беларускае таварыства''' (АБТ, ''Anglo-Byelorussian Society'') — грамадская арганізацыя ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Заснавана [[16 сакавіка]] [[1954]] г. ў [[Лондан]]е членамі [[ЗБВБ|Згуртавання беларусаў у Вялікабрытаніі]], дзеячамі беларускай эміграцыі і англійскімі навукоўцамі-беларусістамі для пашырэння ведаў пра Беларусь сярод англічан. == Дзейнасць == Разам з [[Беларуская бібліятэка і музей імя Францыска Скарыны|Беларускай бібліятэкай і музеем імя Францішка Скарыны]] ў Лондане таварыства з’яўляецца цэнтрам беларускага навукова-культурнага жыцця Вялікабрытаніі. У 1965—88 выпускала «[[The Journal of Byelorussian Studies]]» («Часопіс беларускіх даследаванняў»), у якім славісты ЗША, Ізраіля, Германіі, Англіі, Польшчы друкавалі артыкулы па гісторыі, палітыцы, культурных праблемах жыцця беларускага народа. 3 1966 АБТ арганізуе штогадовыя курсы лекцый па гісторыі літаратуры і культуры Беларусі. Супрацоўнічае з Асацыяцыяй славістаў універсітэтаў Вялікабрытаніі, Брытанскай Нацыянальнай Асацыяцыяй усходне-еўрапейскіх даследаванняў, удзельнічае ў міжнародных канферэнцыях і кангрэсах славістаў. Выдала кнігі апавяданняў [[С. Яновіч]]а (1974), «Беларускую граматыку» [[П. Мэё]] (1976, на англійскай мове), зборнікі вершаў [[М. Багдановіч]]а, [[А. Гарун]]а, З. Бядулі (1983, на беларускай і англійскай мовах) і інш. == Кіраўнікі АБТ == '''Прэзідэнты:''' * [[Дэвід Ормсбі-Гор|Д. Ормсбі-Гор]] * Л. Гарлех * [[А. Макмілін]] '''Старшыні:''' * [[Оберан Герберт]] (1965—73) * [[Джон Джоліф]] (1974—80) * [[Джым Дынглі]] (1981—пач. 1990-х і з 2004 па 2014) * [[Роўэн Карстэрз]] * [[Васіль Пятровіч Еўдакімаў|Васіль Еўдакімаў]] * [[Браян Бэнет]] (з 2014) == Літаратура == * Гардзіенка Н. Беларусы ў Вялікабрытаніі / пад рэд. А. Гардзіенкі. — Мн,, 2010. * Ляднёва А. Англа-беларускае таварыства // БелЭн у 18 т. Т. 1. — Мн., 1996. == Спасылкі == * [http://ukbel.co.uk/ Сайт АБТ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110903032528/http://ukbel.co.uk/ |date=3 верасня 2011 }} {{Беларусы Вялікабрытаніі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Англа-беларускае таварыства| ]] [[Катэгорыя:Навуковыя таварыствы Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1954 годзе]] [[Катэгорыя:1954 год у Вялікабрытаніі]] q8393catk22l4qh4vmy0jaywp3it4il 0 100024 5202964 1652263 2026-09-21T01:40:30Z Xqbot 3088 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Арнольд МакМілін]] 5202964 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Арнольд МакМілін]] 96zrtppwimgl2fhro436bsmn7wt6322 0 100456 5202837 5113900 2026-09-20T18:30:08Z JerzyKundrat 174 /* Літаратура */ 5202837 wikitext text/x-wiki '''Хрысціянскае аб'яднанне беларускіх работнікаў у Вялікабрытаніі''' (ХАБР, арыгінальн. Хрысьціянскае аб'еднаньне беларускіх работнікаў у Вялікабрытаніі; United Christian Byelorussian Workers in Great Britain, UChBW) — беларуская арганізацыя ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. ХАБР быў запачаткаваны на арганізацыйным сходзе ў [[Лондан]]е 15 сакавіка [[1948]] г. Арганізацыя задумвалася як згуртаванне «прафэсійных хаўрусаў беларускіх работнікаў у Вялікабрытаніі». У сваёй палітычнай дзейнасці арыентавалася на прыхільнікаў [[БЦР|Беларускай цэнтральнай рады]], напачатку дзейнасці канкурыравала з [[ЗБВБ]]. Друкаваны орган — часопіс «[[Аб’еднаньне]]». I з'езд ХАБР адбыўся [[26 снежня]] 1948 г. ў Лондане. На ім быў прыняты Статут арганізацыі. Галоўнымі задачамі ХАБР сталі дапамога членам у сацыяльнай і прафесійнай адаптацыі, культурна-асветная праца сярод беларускіх эмігрантаў, павышэнне іх нацыянальнай свядомасці, захаванне «дэмакратычна хрысьціянскіх прынцыпаў у беларускім грамадзкім жыцьці на чужыне». Абраны выканаўчы орган ХАБР — Галоўная ўправа (першы старшыня — [[Барыс Суравы]], сакратар — [[Юры Весялкоўскі]]). Арганізацыя мела 3 акруговыя цэнтры: Ланкашыр, Ёркшыр, Лондан. У 1952 г. пачаў дзейнічаць Дом ХАБР у Лондане (58 Chatsworth Gardens). Сярод ініцыятыў ХАБР стварэнне касы самапомачы, дабрачынныя акцыі на карысць дзяцей, падтрымка скаўтынгу, арганізацыя ўрачыстасцей і святкаванняў. Адным з апошніх праектаў стала арганізацыя сумесна з ЗБВБ суботняй школы для беларускіх дзяцей у Лондане (1961). Этап найбольш плённай працы ХАБР прыйшоўся на 1948—50 г. Звесткі пра дзейнасць аб'яднання сустракаюцца да сярэдзіны 1960-х г. (у 1956 адбыўся апошні, ІХ з'езд). Сярод прычын, якія не спрыялі далейшай працы, Юры Весялкоўскім згадваюцца «адсутнасьць матэрыяльнае базы, утрата дому ХАБР і расьцярушанасьць сяброў». == Літаратура == * Весялкоўскі Ю. Няясна мроіліся новыя дарогі. — Лёндан,1997. * Гардзіенка Н. Беларусы ў Вялікабрытаніі / пад рэд. А. Гардзіенкі. — Мн., 2010. {{Беларусы Вялікабрытаніі}} [[Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:1948 год у Лондане]] oqphg8of779jr1672drz25miq4emhjn 0 100459 5202818 5183787 2026-09-20T17:52:38Z JerzyKundrat 174 5202818 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Юры (Юрый Мікалаевіч) Весялкоўскі''' ({{ДН|2|1|1924}}, в. [[Новы Свержань]], [[Стаўбцоўскі павет]] [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага ваяводства]], [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшча]], цяпер [[Стаўбцоўскі раён]], [[Мінская вобласць]], [[Беларусь]] — [[9 жніўня]] [[2017]]) — гісторык, публіцыст, грамадскі і рэлігійны дзеяч беларускай эміграцыі<ref>[http://unicat.nlb.by/AUTH/pls/dict.prn_marc?a001=BY-NLB-ar2515649 unicat.nlb.by]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў мястэчку Новы Свержань. Паходзіць з сям’і праваслаўных вернікаў–[[беларусы|беларус]]аў: бацькі — Мікалай і Соф’я Весялкоўскія. Пачатковую адукацыю атрымаў дома і ў польскай школе. З [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|прыходам у Заходнюю Беларусь савецкіх войск (1939)]] вучыўся ў сярэдняй школе. У 1942—1944 гадах вучыўся ў настаўніцкай семінарыі ў [[Нясвіж]]ы, быў курсантам [[Менская афіцэрская школа|Менскай афіцэрскай школ]]ы [[Беларуская краёвая абарона|БКА]]. Разам з іншымі курсантамі апынуўся ў [[30-я грэнадзёрская дывізія СС (1-я беларуская)|30-й грэнадзёрскай дывізіі СС]], зарганізаванай пераважна з беларусаў. У канцы чэрвеня [[1944]] школу эвакуіравалі ва [[Усходняя Прусія|Усходнюю Прусі]]ю, а яе вучняў накіравалі на французскі фронт. У канцы жніўня ўцёк да французскіх партызанаў і быў інтэрнаваны амерыканскімі вайскоўцамі. Як грамадзянін [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|II Рэчы Паспалітай]] быў пераведзены ў польскі ваенны лагер у г. [[Марсель]]. Пасля навучання [[27 снежня]] [[1944]] накіраваны ў польскія падраздзяленні, скончыў падафіцэрскую школу ў Італіі (1945). Са снежня 1944 ваяваў у Італіі ў складзе [[Армія Андэрса|2-га польскага корпуса Арміі Андэрса]], які ўваходзіў у склад 8-й [[Армія Вялікабрытаніі|Брытанскай арміі]]. У жніўні 1946 г. прыбыў у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытанію]]. Вучыўся ў польскай гімназіі ў г. [[Мадэн]], дзе пазнаёміўся з беларускім дзеячам [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч|В. Грышкевічам]]. Прымаў удзел у заснаванні і дзейнасці [[Згуртаванне беларусаў у Вялікай Брытаніі|Згуртавання беларусаў у Вялікай Брытаніі]] ([[ЗБВБ]]). Ад 1.10.1946 быў сябрам ЗБВБ, аднак далучыўся да апазіцыі і ў 1948 г. стаў адным з заснавальнікам і актыўным удзельнікам Хрысціянскага аб’яднання беларускіх работнікаў у Вялікабрытаніі ([[ХАБР]]). Пасяліўся ў [[Лондан]]е. Доўгі час выконваў функцыі сакратара Галоўнай управы ХАБР, стварыў пры арганізацыі хор. У 1952 г. уваходзіў у [[Беларускі вызвольны рух (арганізацыя)|Беларускі вызвольны рух]] (БВР). У 1954—62 г. адзін з рэдактараў часопіса «[[Аб’еднаньне]]». У 1960-х г. спрычыніўся да расколу ХАБР праз канфлікт з беларускім палітычным дзеячам [[Р. Астроўскі]]м. Належаў да парафіі Св. Еўфрасінні Полацкай у Лондане. У 1974—76 г. рэдагаваў беларускі праваслаўны царкоўна-рэлігійны часопіс «Званіца», пазней у 1989—96 г. — рэдактар царкоўна-грамадскага часопіса праваслаўных беларусаў [[Голас часу (1989)|«Голас часу»]]. Як адзначае гісторык [[Антоні Мірановіч]], у адносінах да беларускага ўніяцка-місіянерскага асяродка ў Лондане і яго прыхільнікаў быў у апазіцыі. У друку выступаў з пазіцый праваслаўных вернікаў, супраць польскай шавіністычнай палітыкі ў міжваенны перыяд. Аўтар шэрагу кніг па беларускай і сусветнай гісторыі («Дарога рымскіх папаў на Усход» (1992), «Беларусь у першай сусветнай вайне» (1995), «Што прывяло Армію Краёву на Беларусь» (1995), «Па слядах Другой сусветнай вайны» (2002) і інш.), а таксама ўспамінаў «Няясна мроіліся новыя дарогі» (1997), зборніка вершаў «Каляды на чужыне» (1999). {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларускія рэлігійныя дзеячы XX ст.}} * ''Гардзіенка Н.'' Беларусы ў Вялікабрытаніі / пад рэд. А. Гардзіенкі. — Мн.: Медысонт, 2010. (Бібліятэка Бацькаўшчыны; кн. 18) ISBN 978-985-6887-63-8 * {{Крыніцы/ЭГБ|6-2}} * {{крыніцы/Шматгалосы эпісталярыум|}} == Спасылкі == * [http://kamunikat.info/Viesialkouski_Jury.html Выбраная бібліяграфія на kamunikat.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180324025215/http://www.kamunikat.info/Viesialkouski_Jury.html |date=24 сакавіка 2018 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Весялоўскі Юры}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Новым Свержані]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў Вялікабрытанію з Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай краёвай абароны]] [[Катэгорыя:Члены Згуртавання беларусаў у Вялікай Брытаніі]] [[Катэгорыя:Члены 30-й грэнадзёрскай дывізіі войскаў пры СС]] [[Катэгорыя:Рух Супраціўлення ў Францыі]] eiabq63d9sp34nqytczbqakbmfvb3l4 0 101068 5202937 5202510 2026-09-20T21:16:14Z Bk1949 50943 5202937 wikitext text/x-wiki [[Выява:Stamp of Belarus - 2019 - Colnect 920486 - The Golden Bird.jpeg|thumb|«Залаты птах» на паштовай марцы Беларусі]] [[Выява:2001. Stamp of Belarus 0424.jpg|thumb|«[[:s:Сіняя світа налева пашыта|Сіняя світа навыварат шыта]]» на паштовай марцы Беларусі]] [[Выява:2001. Stamp of Belarus 0425.jpg|thumb|«[[:s:Ох і залатая табакерка|Ох і залатая табакерка]]» на паштовай марцы Беларусі]] '''Беларускія народныя казкі''' — творы вуснай творчасці [[Беларусы|беларускага народа]]. == Характарыстыка == Беларускія казкі, з аднаго боку, характарызуюцца падабенствам да казачнага эпасу іншых славянскіх народаў, асабліва найбліжэйшых суседзяў<ref name="Каз">[http://ethno.iatp.by/2/e12f.htm Казкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080919145128/http://ethno.iatp.by/2/e12f.htm |date=19 верасня 2008 }}</ref>, з другога боку, у іх багата адметных рысаў, дзякуючы чаму ствараецца своеасаблівая суцэльная прастора персанажаў, тэм і сюжэтаў. Беларускім казкам уласцівыя глыбокая народная мудрасць, высокая паэтычнасць вобразаў, нязломная і светлая вера ў чалавека, у яго сілы і магчымасці, маральная цнатлівасць і чысціня, непараўнаны, непераймальны гумар і вострая сатыра, прастата і даступнасць зместу, займальнасць апавядання<ref name="ГБК">[http://library.by/portalus/modules/belarus/print.php?subaction=showfull&id=1290772973&archive=1291455490&start_from=&ucat=8& Гісторыя беларускіх казак]</ref>. Асноўнай адметнасцю беларускага казачнага фальклора з’яўляецца моцная міфалагічная аснова і захаванне шматлікіх ведаў пра побыт і ўяўленні пра навакольны свет людзей ранейшых часоў<ref name="Буд">Н. Будур. Сказочная энциклопедия, Олма-пресс, 2005</ref>. Каля 50 сюжэтных тыпаў беларускіх казак не маюць аналагаў у {{Не перакладзена 3|Паказальнік сюжэтаў фальклорнай казкі|міжнародных паказальніках казачных сюжэтаў|ru|Указатель сюжетов фольклорной сказки}} [[Анці Аматус Аарне|Аарне]]-{{Не перакладзена 3|Сціт Томпсан|Томпсана|en|Stith Thompson}}, {{Не перакладзена 3|Мікалай Пятровіч Андрэеў|Андрэева|ru|Андреев, Николай Петрович}} і Кржыжаноўскага<ref name="Буд"/>. Некаторыя жанры ў беларусаў куды багацейшыя, чым у суседзяў: да прыкладу, у беларускім рэпэртуары недзе 500 сюжэтаў легендарных казак, ва ўкраінскім — 196, а ў расійскім — 56<ref>[http://www.svaboda.org/content/transcript/24976661.html Уладзімер Сіўчыкаў — пра кнігі беларускіх народных казак]</ref>. Савецкі даследчык М. У. Новікаў налічыў у беларускіх казках 230 сюжэтных тыпаў (ва ўкраінскіх — 187, у рускіх — 144)<ref>Новиков Н. В. Образы восточнославянской волшебной сказки. Л., 1974, с. 23.</ref>. Адметная асаблівасць беларускага казачнага эпасу — казкі пра гераічных волатаў-асілкаў, што перамагаюць розных пачвар («Каваль-волат», «[[:s:Удовін сын|Удовін сын]]»). Да больш позніх, паводле ўзнікнення, належаць казкі сацыяльна-побытавыя («[[:s:Пану навука|Пану навука]]», «Мужык і пан», «Зайздросны поп»). Шмат якія беларускія казкі, асабліва побытавыя, прасякнутыя жыццярадасным гумарам<ref>[http://3force.info/vse_o_belarusi/kuljtura Культура] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130730142941/http://3force.info/vse_o_belarusi/kuljtura |date=30 ліпеня 2013 }} {{ref-ru}}</ref>. == Класіфікацыя == Умоўна беларускія казкі можна падзяліць на тры асноўныя групы<ref name="ГБК"/>: * Казкі пра жывёл * Чарадзейныя або міфічныя казкі * Бытавыя казкі, аповяды і анекдоты Кожная з груп беларускіх казак вылучаецца сваімі асаблівасцямі зместу, сістэмай вобразаў, характэрнымі прыёмамі мастацкага адлюстравання рэчаіснасці<ref name="Каз"/>. Менш пашыраны казкі кумулятуўныя, авантурныя, навелістычныя, дакучныя<ref name="ЭБ">Этнаграфія Беларусі: Энцыклапедыя / Рэд.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1989.</ref>. === Казкі пра жывёл === [[Выява:1961 CPA 2531.jpg|thumb|«Ліса, заяц і певень». Паштовая марка СССР]] Казкі пра жывёл лічацца найбольш старажытнымі па паходжанні, змястоўнай сутнасцю сваёй яны ўзыходзяць яшчэ да такіх ранніх форм першабытнага светапогляду, як [[анімізм]] (адушаўленне) і [[антрапамарфізм]] (ачалавечванне). Трэба бачыць у іх таксама і далёкія водгукі [[татэм]]ізму<ref name="ГБК"/>. Па сваім змесце казкі аб жывёлах выглядаюць злучэннем чалавечага і жывёльнага элемента<ref name="ГБК"/>. Беларускія казкі аб жывёлах на думку многіх аўтарытэтных даследчыкаў, багатыя, разнастайныя, вылучаюцца высокім паэтычным майстэрствам і ўпрыгожваюць казачны эпас усходніх славян<ref>[http://library.by/portalus/modules/belarus/print.php?subaction=showfull&id=1291899434&archive=1292000877&start_from=&ucat=21& Жанравы склад беларускай народнай прозы]</ref>. Паводзіны жывёл у казках атаясамліваюцца з дзейнасцю чалавека, гэтыя казкі часткова адлюстравалі ў сабе розныя эпохі гістарычнага развіцця ўсходніх славян наогул і беларускага народа ў прыватнасці<ref>Гл. працы [[Мікалай Міхайлавіч Нікольскі|Мікалая Нікольскага]] «Міталёгія і абрадовасць валачобных песень», Мінск, 1931;«Жывёлы ў звычаях, абрадах і веравонях беларускаго селянства», Мінск, 1933; «Происхождение и история белорусской свадебной обрядовости», Минск. 1956</ref>. Беларускія казкі пра жывёл у большасці выпадкаў захоўваюць і строгую, заснаваную на сіле іерархію ў адносінах паміж імі, што дае шырокія магчымасці для паказу сацыяльных адносін у грамадстве, падзеленым на антаганістычныя класы<ref name="БВПТ"/>. Мядзведзь дужы, таму ён пануе над усім звярыным царствам (казка «Дзедава рукавічка»), нягледзячы на відавочную непаваротлівасць і неразумнасць. Яго недалёкасцю шырока карыстаюцца ў сваіх інтарэсах іншыя драпежнікі, якія крыўдзяць безабаронных звяроў. Гэтыя казкі вельмі нагадвалі слухачам жыццё, у якім дужы панаваў над слабым, багаты над бедным. Казкі, якія выкрывалі сацыяльную няроўнасць і адлюстроўвалі крытычныя адносіны народа да рэлігіі, царквы і яе служкаў («Ліса-каталічка», «Курка-рабушка»), набылі сатырычнае гучанне<ref name="БВПТ">{{кніга |аўтар = |частка = |загаловак = Беларуская вусна-паэтычная творчасць: Падруч. для філал. спец. ВНУ/К. П. Кабашнікаў, А. С. Фядосік, А. С. Ліс і інш. |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = 2-е, перапрац. |месца = Мн. |выдавецтва = Выш. шк. |год = 1988 |том = |старонкі = |старонак = 415 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. У казках аб жывёлах народ з павагай гаворыць аб сяброўстве, шчырай і бескарыснай дапамозе, імкненні да справядлівасці і рашуча асуджае няўдзячнасць, здрадніцтва таварышам. З тонкім гумарам народ высмейвае фанабэрыю, зайздрасць, баязлівасць<ref name="БВПТ"/>. === Чарадзейныя казкі === [[Выява:The Soviet Union 1988 CPA 5989 stamp (Musician-Magician, Belarusian epic poem. N. Poplavskaya).jpg|thumb|Казка «[[:s:Музыка-чарадзей|Музыка-чарадзей]]» на паштовай марцы СССР]] [[Файл:Vaysrusishe Folkmayses 11.jpg|міні|Ілюстрацыя да казкі «Гарохавае зярнятка» з нямецкага выдання беларускіх казак з малюнкамі [[Лазар Маркавіч Лісіцкі|Эля Лісіцкага]]. [[Берлін]]. 1923 год.]] Чарадзейныя казкі па сваім паходжанні таксама належаць да найбольш старажытных. Галоўнае ў іх зместе — гэта мары і спадзяванні людзей на лепшае жыццё ў будучым, іх імкненні пакараць сабе сілы прыроды і перамагчы сацыяльнае зло, а таксама іх барацьба з чужаземнымі ворагамі — заваёўнікамі<ref name="ГБК"/>. У аснове многіх чарадзейных казак ляжыць сацыяльны канфлікт, які адлюстраваў спрадвечнае жаданне працоўных пазбавіцца ад эксплуатацыі<ref name="Каз"/>. У казачным эпасе беларускага народа колькасна пераважаюць чарадзейныя казкі, у якіх дзейнічаюсь героі, здольныя на незвычайныя ўчынкі, нярэдка яны разам з памочнікамі перамагаюць злосных пачвар<ref name="ЭБ"/>. У гэтых казках выяўляюцца мары чалавека пра лепшае жыццё<ref name="ЭБ"/>. Існуе шэраг чарадзейных казак, дзе распавядаецца пра пераўтварэнні чалавека ў жывёл («Аб ведзьме, што мужыка ў сабаку перакінула», «Пра ахотніка», «Казачнік і пасельнік»). Даследчыкі лічаць такі пласт казак адным з самых старажытных і звязваюць яго з татэмічнымі ўяўленнямі людзей<ref>{{кніга |аўтар = С. Шамякіна |частка = |загаловак = Міфалагічны кампанент у структуры вобраза-персанажа беларускіх чарадзейных казак |арыгінал = |спасылка = http://www.bsu.by/Cache/pdf/211583.pdf |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = |год = |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. Да нашага часу дайшло шмат беларускіх казак і песень, якія захавалі вобразы і сюжэты былін. У распаўсюджанай беларускай казцы «Іванка Прасцячок» бачныя сляды быліннага сюжэту. Як і Ілля Мурамец, Іванка Прасцячок седзьма сядзеў на печы трыццаць тры гады. Яго вылечваюць тры старцы, пасля чаго ён ідзе змагацца супраць памешчыкаў, прыгнятальнікаў беларускага народа. Служэнню грамадскаму абавязку і заняволенай радзіме падпарадкаваныя ўсе дзеянні Іванкі Прасцячка. У казцы выкарыстоўваюцца былінныя прыёмы гіпербалізацыя для адлюстравання адвагі і волатаўскай адвядзі героя<ref name="БНСГ">{{кніга |аўтар = |частка = |загаловак = Белорусские народные сказки |арыгінал = |спасылка = |адказны = Составители С. И. Василенок, К. П. Кабашников, С. И. Прокофьев |выданне = |месца = М. |выдавецтва = Государственное издательство художественной литературы |год = 1958 |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. === Сацыяльна-бытавыя казкі === Сацыяльна-бытавыя казкі маюць больш позняе паходжанне. У іх адлюстраваны рост класавай свядомасці працоўных, барацьба супраць сацыяльнай няроўнасці<ref name="ЭБ"/>. Сярод сацыяльна-бытавых казак асабліва трэба вылучыць пласт антыпанскіх і антыцаркоўных казак. Адмоўным персанажам баларускіх антыпрыгонніцкіх казак амаль заўсёды з’яўляецца пан-чужаземец<ref name="ГБК"/>. Прадметам сатырычнага адлюстравання ў антыклерыкальных казках часцей за ўсё з’яўляюцца такія тыповыя рысы духоўнікаў, як ханжанства і крывадушнасць, прагавітасць і нахабства, паразітызм і амаральнасць<ref name="ГБК"/>. Уласна бытавыя казкі малююць селяніна ў яго паўсядзённым жыцці, услаўляюць працавітасць, глыбокі розум, дасціпнасць і сціпласць простата чалавека, асуджаюць гультайства, прагнасць, зайздрасць і іншыя заганы. Многія бытавыя казкі — гумарыстычныя, жартоўныя творы<ref name="Каз"/>. Сацыяльна-бытавыя казкі ахопваюць шырокае кола сацыяльных праблем: цяжкае жыццё прыгоннага сялянства, антаганістычныя супярэчнасці ў класавым грамадстве, высмейваюцца эксплуатацыя працоўных, выкрываецца рэакцыйная сутнасць царквы, крытыкуюцца людскія заганы і недахопы<ref name="ЭБ"/>. Па асаблівасцях адлюстравання рэчаіснасці, па характеру мастацкай выдумкі да сацыяльна-бытавых казак набліжаюцца авантурна-навелістычныя<ref name="Каз"/>. Значную частку беларускага казачнага эпасу складаюць творы, у якіх высмейваюцца і ганьбуюцца розныя заганы ў чалавечым характары, напрыклад, непачцівыя адносіны да бацькоў, нетактоўнасць, зайздрасць, дурнота, імкненне пажывіцца за чужы кошт і многія іншыя. Такія творы адлюстроўваюць этычныя і маральныя погляды народа<ref name="ГБК"/>. Бытавыя казкі сцвярджалі ідэал народнага героя — смелага, мудрага, дасціпнага і рашучага<ref name="ЭБ"/>. Вядомы рускі пісьменнік і літаратурны крытык [[Вісарыён Рыгоравіч Бялінскі|В. Р. Бялінскі]] лічыў, что бытавыя казкі — «у тысячу разоў важнейшыя за ўсе багатырскія казкі, таму што ў іх ярка адлюстроўваецца народны розум, народны погляд на рэчы і народны быт. У адносінах апошняга яны могуць лічыцца самымі каштоўнымі гістарычнымі дакументамі»<ref>Фядосік, А. С. Беларуская сацыяльна-бытавая казка — Мн.: Навука і тэхніка, 1995., — 160 с</ref>. == Персанажы == [[Файл:Pokatigoroshek (silver) rv.gif|thumb|175px|left|Кацігарошак на памятнай манеце [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь]].]] * '''Асілкі: '''[[Вярнідуб]], [[Вярнігара]], [[Вярнігара|Гарыня]], [[Кацігарошак]], [[Івашка Мядзведжае вушка|Медзвядзюк]]<ref>{{Cite web |url=http://www.gants-region.info/index/ivashka_mjadzvedzhae_vushka_ivan_mjadzvedzhy_syn_medzvjadzjuk/0-987 |title=ІВАШКА МЯДЗВЕДЖАЕ ВУШКА, Іван Мядзведжы сын, Медзвядзюк |access-date=12 сакавіка 2012 |archive-date=1 кастрычніка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221001124449/http://www.gants-region.info/index/ivashka_mjadzvedzhae_vushka_ivan_mjadzvedzhy_syn_medzvjadzjuk/0-987 |url-status=dead }}</ref>. * '''Адмоўныя героі: '''Паганы цмок, Паны. * '''Знаходлівыя героі: ''' Жыхарка і [[Несцерка (персанаж казак і легенд)|Несцерка]]. == Публікацыі і вывучэнне == Збіранне, публікацыя і вывучэнне беларускіх казак, песень і іншых жанраў фальклору ставіцца да канца XVIII стагоддзя. У першай палове XIX стагоддзя выходзіць з друку шэраг каштоўных зборнікаў беларускага фальклору. Шырокае збіранне, публікацыя і даследаванне беларускага фальклору пачынаецца ў другой палове XIX стагоддзя. У 1868 [[Міхаіл Аляксеевіч Дзмітрыеў|М. Дзмітрыеў]] у г. [[Гродна]] выдае каштоўны зборнік «Вопыт збірання песень і казак сялян Паўночна-Заходняга краю». Праз год ім выдаецца ў Вільні «Збор песень, казак, абрадаў і звычаяў сялян Паўночна-Заходняга краю»<ref name="БНСГ"/>. Шмат зрабіў у галіне збору і публікацыі беларускага фальклору [[Іван Іванавіч Насовіч|І. І. Насовіч]]. З 1886 года сталі выходзіць зборнікі беларускага фальклору [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Е. Р. Раманава]] пад агульнай назвай «Беларускі зборнік» (9 выпускаў), куды ўвайшлі 1200 народных песень і 321 казка, сотні прыказак, загадак, замоў. Гэта першы збіральнік, які сам асабіста запісваў беларускі фальклор<ref name="БНСГ"/>. Другім буйным збіральнікам беларускага фальклору, у тым ліку і казак, быў [[Павел Васілевіч Шэйн|П. В. Шэйн]], які выдаў зборнік ў чатырох кнігах пад агульнай назвай «Матэрыялы для вывучэння побыту і мовы рускага насельніцтва Паўночна-Заходняга краю»<ref name="БНСГ"/>. Збіраннем і вывучэннем беларускіх казак займаліся [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Е. Раманаў]], [[Аляксандр Мікалаевіч Пыпін|А. М. Пыпін]], {{нп3|Аляксей Мікалаевіч Весялоўскі|А. М. Весялоўскі|ru|Веселовский, Алексей Николаевич}}, {{нп3|Андрэй Мітрафанавіч Лабада|А. М. Лабада|uk|Лобода Андрій Митрофанович}}, [[Усевалад Фёдаравіч Мілер|У. Ф. Мілер]]<ref name="БНСГ"/>, [[Міхал Адольфавіч Федароўскі|М. Федароўскі]], [[Аляксандр Казіміравіч Сержпутоўскі|А. К. Сержпутоўскі]], [[Пётр Аляксеевіч Бяссонаў|П. А. Бяссонаў]], [[Павел Васілевіч Шэйн|П. В. Шэйн]], [[Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі|М. Я. Нікіфароўскі]], [[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|З. Радчанка]], [[Уладзіслаў Вярыга|У. Вярыга]], [[Аляксандр Ануфрыевіч Шлюбскі|А. Шлюбскі]] і іншыя. Толькі ў дарэвалюцыйны час выдадзена каля ста зборнікаў беларускага фальклору, але гэта нязначная частка таго, што існавала ў народзе. == Вядомыя казачнікі == Сярод народных майстроў-казачнікаў дакастрычніцкай Беларусі вылучаліся Рэдкі і [[Іван Паўлавіч Азёмша|Азёмша]], ад якіх запісваў матэрыял у прыватнасці [[А. Сержпутоўскі]]. Рэдкі любіў расказваць як цудадзейныя, так і рэалістычныя казкі, а Азёмша ў асноўным рэалістычныя казкі, народныя анекдоты, у прыватнасці накіраваныя супраць духавенства («Новы чорт», «Мужык, пан і ксёндз», «Завідны поп»). [[Адам Багдановіч]] запісаў многія казкі са слоў сваёй бабулі [[Рузаля Асьмак|Рузалі Асьмак]], якую лічыў выключна таленавітай расказчыцай. == Ацэнкі == Вядомы казказнавец {{нп3|Сцяпан Уладзіміравіч Саўчанка|С. У. Саўчанка|ru|Савченко, Степан Владимирович}} казаў: {{Цытата|…мы можам смела сцвярджаць, што па жывасці і хараству апавядання беларускія казкі не маюць сабе роўных}} Беларускія казкі патрапілі ў знаныя зборнікі рускіх казак {{Нп3|Аляксандр Мікалаевіч Афанасьеў|А. М. Афанасьева|ru|Афанасьев, Александр Николаевич}}, у «Bajarz polski» [[Антон Юзаф Глінскі|А. Глінскага]] і атрымалі ў фалькларыстаў высокую ацэнку. Яны папулярныя не толькі ў суседзяў, напрыклад, з 1966 па 1980 г. у Германіі зборнік выбраных беларускіх казак на нямецкай мове «Belorussische Volksmarchen» перавыдаваўся дзесяць разоў<ref name="АЛ">[http://www.zbsb.org/lib/index.php?option=com_alblib&view=article&id=559 Арсень Ліс. Каляндарна-абрадавыя творы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160401152543/http://zbsb.org/lib/index.php?option=com_alblib&view=article&id=559 |date=1 красавіка 2016 }}</ref> Са 122 казак, якія ўвайшлі ў зборнік, 36 з’яўляюцца перакладам упершыню апублікаваных беларускіх казак, запісаных вядомым спецыялістам па казках [[Леў Рыгоравіч Бараг|Львом Барагам]]. Ён таксама з’яўляецца аўтарам падрабязнага навуковага каментарыя да казачных тэкстаў і пасляслоўя да гэтага збору<ref>13. Belorussische Volksmarchen /Hrsg/ von L/ Barag/ Ubers/ d/ Marchentexte aus d/ Beloruss: Hans-Joachim Grimm / 1-10 Aufl/ Akademie Verlag. Berlin. 1966. 647 p.</ref><ref>14. Бараг Л. Р. Беларуская казка. Пытанні вывучэння яе нацыянальнай самабытнасці параўнальна з іншымі усходнеславянскімі казкамі</ref>. == Сучасныя беларускія казкі == Казачны жанр застаецца вельмі запатрабаваным і ў сучасны час. Напрыклад, у выдавецтве «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]» штогод выходзяць зборнікі беларускіх аўтарскіх казак («Адзін кот і адзін год», «[[Нявеста для Базыля]]», «Зорная Кася» і іншыя), якія карыстаюцца нязменным попытам<ref name="ВМ">{{артыкул|аўтар=Ольга Поклонская |загаловак=В плену у сказки |спасылка=http://vminsk.by/v-plenu-u-skazki/ |выданне= Вечерний Минск|тып=газета|месца=Мн. |выдавецтва=Мінгарвыканкам|год=12 ліпеня 2018|выпуск=12791 |нумар= 28|старонкі=15 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20180930192438/http://vminsk.by/v-plenu-u-skazki/|archivedate=30 верасня 2018}}</ref>. З улікам таго, што сучасныя дзеці жывуць у іншых рэаліях, чым іх аднагодкі ў былыя часы, сучасная казка насычаецца атрыбутамі дня сённяшняга. Напрыклад, у Анатоля Бутэвіча ёсць казка «Прыгоды Віруса Шкодзі» пра камп’ютарны вірус. Казкі Раісы Баравіковай «Казкі астранаўта: касмічныя падарожжы беларуса» і «Казачныя аповесці пра прыгоды міжпланетнага пажарнага і іншых мамырыкаў» таксама напісаны ў разліку на сучасных дзяцей<ref name="ВМ" />. == Праект «Беларускія народныя казкі для дзетак» == 17 лістапада 2010 года ў галерэі Нацыянальнай бібліятэкі адбылася прэзентацыя кнігі «Народныя казкі для дзетак». Знойдзеныя ў розных рэгіёнах Рэспублікі Беларусь [[Алег Хаменка|Алегам Хаменкам]] старадаўнія беларускія казкі былі бязвыплатна перададзены ЮНІСЕФ. == Пералік казак == {| class="standard sortable" width="80%" |- !Назва||Імя збіральніка ||Дзе была запісана||Заўвага |- | [[Удовін сын (казка)|Удовін сын]] || || || Апрацоўка А. Якімовіча |- | [[Дочкі (казка)|Дочкі]] || [[Эма Дмахоўская]] || в. Сеняжыцы, Навагрудскі павет|| |- | [[Як Сцёпка з панам гаварыў]] || || || |- | [[Пчала і шэршань, казка|Пчала і шэршань]] || || || Апрацоўка Я. Коласа |- | [[Мужык (казка)|Мужык]] || Эма Дмахоўская || в. Юравічы, Рэчыцкі павет || |- | [[Маці і сын (казка)|Маці і сын]] || Эма Дмахоўская || в. Юравічы, Рэчыцкі павет || |- | [[Чалавек, мядзведзь, лось і воўк]] || Эма Дмахоўская || в. Ужынец, Рэчыцкі павет || |- | [[Кароль і каралева (казка)|Кароль і каралева]] || Эма Дмахоўская || Рэчыцкі павет, вёска невядомая || |- | [[Як Іванка ведзьму ашукаў]] || Эма Дмахоўская || з-пад Турава, Мазырскі павет || |- | [[Як курачка пеўніка ратавала]] || || || Апрацоўка А. Якімовіча |- | [[Знайда Дуброўскі]] || [[Міхал Адольфавіч Федароўскі|М. Федароўскі]] || || гл. [[Яваркі]] |- | [[Шэршань у сватох]] || М. Федароўскі || || |- | [[Верабей і мыш]] || || || Апрацоўка А. Якімовіча |- | [[Як дурань выйшаў у людзі]] || Эма Дмахоўская || в. Камаровічы, Мазырскі павет || |- | [[Беднасць не загана]] || Эма Дмахоўская || в. Камаровічы, Мазырскі павет || |- | [[Жаночае шчасце, казка|Жаночае шчасце]] || Эма Дмахоўская || в. Камаровічы, Мазырскі павет || |- | [[Сквапны гаспадар, казка|Сквапны гаспадар]] || Эма Дмахоўская || || |- | [[Чараўнік, казка|Чараўнік]] || Эма Дмахоўская || в. Камаровічы, Мазырскі павет || |- | [[Чалавек, лісіца і мядзведзь]] || Эма Дмахоўская || в. Камаровічы, Мазырскі павет || |- | [[Бяда, казка|Бяда]] || Эма Дмахоўская || в. Камаровічы, Мазырскі павет || |- | [[Чалавек і мядзведзь]] || Эма Дмахоўская || в. Камаровічы, Мазырскі павет || |- | [[Шчасце і доля (казка)|Шчасце і доля]] || Эма Дмахоўская || Рэчыцкі павет, вёска невядомая || |- | [[Пра багацце і беднасць]] || Эма Дмахоўская || в. Сеняжыцы, Навагрудскі павет || |- | [[Скупасць не радасць]] || Эма Дмахоўская || в. Камаровічы, Мазырскі павет || |- | [[Былінка і верабей]]|| Эма Дмахоўская || Мазырскі павет || |- | [[Ваўкалак, казка|Ваўкалак]] || Эма Дмахоўская || в. Камаровічы, Мозырскі павет || |- | [[Чалавек з розумам]] || Эма Дмахоўская || в. Камаровічы, Мазырскі павет || |- | [[Дурань выйшаў у людзі]] || Эма Дмахоўская || в. Камаровічы, Мазырскі павет || |- | [[Як кот звяроў напалохаў]] || || || Апрацоўка А. Якімовіча |- | [[Сабака і воўк]] || || || Апрацоўка А. Якімовіча |- | [[Тром-сын безыменны]] || || || Апрацоўка А. Якімовіча |- | [[Алёнка, казка|Алёнка]] || || || Апрацоўка А. Якімовіча |- | [[Каток - залаты лабок]] || || || Апрацоўка А. Якімовіча |- | [[Залаты птах]] || || || |- | [[З рога ўсяго многа]] || || || Апрацоўка А. Якімовіча |- | [[Ох і залатая табакерка]] || || || Апрацоўка А. Якімовіча, гл. [[Ох|Ох, беларуская міфалогія]] |- | [[Гарошак, казка|Гарошак]] || || || Апрацоўка Я. Коласа |- | [[Залатая яблынька]] || || || |- | [[Хведар Набілкін і сапраўдныя асілкі]] || || || Апрацоўка А. Якімовіча |- | [[Сынок-з-кулачок]] || || || Апрацоўка А. Якімовіча |- | [[Разумная дачка]] || || || Апрацоўка А. Якімовіча |- | [[Пан і казачнік]] || || || Апрацоўка А. Якімовіча |- | [[Чаму ваўкі звана баяцца]] || || || |- | [[Як ксяндзы вылечыліся]] || [[Аляксандр Казіміравіч Сержпутоўскі|А. Сержпутоўскі]] || || Апрацоўка А. Якімовіча |- | [[Не тое, не тое]] || А. Сержпутоўскі || [[Слуцкі павет]] || |- | [[Дзявочы набор]] || А. Сержпутоўскі || Слуцкі павет || Казачнік — Даніла Кулеша |- | [[Завідны поп]] || А. Сержпутоўскі || || Казачнік — Аземша |- | [[Новы чорт]] || А. Сержпутоўскі || || Казачнік — Аземша |- | [[Мужык, пан і ксёндз]] || А. Сержпутоўскі || || Казачнік — Аземша |- | [[Небо і пекло]]{{efn|Напісанне некаторых назваў узята з першакрыніцы і адпавядае дыялектным асаблівасцям тых ці іншых рэгіёнаў}} || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Музыка і чэрці]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Жонка, казка|Жонка]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Хвароба над хваробамі]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Каваль багатыр]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Чалавечае воко]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Ілья і Петро]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Кузьма]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Бэч рыж]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Бусел (казка)|Бусел]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Стралцы]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Маскаль і смерць]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Круці, не круці, а трээ ўмерці]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Нехай]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Завісны багатыр]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Пошасць і паморак]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Завідны поп]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[За добрае злым заплата]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Брахня]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Вада не памагла]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Нашоў грошы]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Грошы цвітуць]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Заламка]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Што майтар, то злодзей]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Скорам]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Радзінкі й памінкі]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Ведзьмак]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Мужык і ландар]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Як школу будавалі]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Баязлівы]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Атрабляне]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Прошча]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Катаржнік і стараста]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Чорт і баба, казка|Чорт і баба]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Хаўрус]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Ластаўкі]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Вельмі навучны]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Мудры Салімон]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Пісар, казка|Пісар]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Дзеды]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Асілак]] || А. Сержпутоўскі || Палессе || |- | [[Шаптуха, казка|Шаптуха]] || || || Апрацоўка А. Якімовіча |- | [[Два камені]] || || || Апрацоўка А. Якімовіча |- | [[Стары бацька]] || || || Апрацоўка А. Якімовіча |- | [[Як мужык царскага генерала правучыў]] || || || |- | [[Не сіла, а смеласць]] || || || Апрацоўка А. Якімовіча |} == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Бібліяграфія == * Антырэлігійныя казкі, частушкі, прыказкі / Склад. А. І. Залескі, К. П. Кабашнікаў. — Мінск : Выдавецтва АН БССР, 1957. — 270 с. * Беларускі казачны эпас / Склад. і ўступ. артыкул У. В. Анічэнка. — Мінск : Выдавецтва БДУ, 1976. — 206 с. * Беларускія народныя казкі : са зборнікаў Е. Р. Раманава / Складанне, падрыхтоўка тэксту, прадмова В. К. Бандарчыка. — Мінск : Дзяржвыд БССР, 1962. — 340 с. : іл. * Беларускія народныя казкі : Зборнік / Склад.: Г. А. Барташэвіч, К. П. Кабашнікаў ; Уступ. арт. К. П. Кабашнікава. — 2-е выд., дап. — Мінск : Навука і тэхніка, 1986. — 512 с. * Кабашнікаў, К. П. Казкі і легенды роднага краю / склад. К. П. Кабашнікаў. — Мінск : Выдавецтва Акадэміі навук БССР, 1960. — 262 с. * Казкі пра жывёл і чарадзейныя казкі / склад., аўтар прадмовы К. П. Кабашнікаў; рэдактар В. К. Бандарчык. — Мінск : Навука і тэхніка, 1971. — 495 с. * Казкі ў сучасных запісах / Склад. К. П. Кабашнікаў, Г. А. Барташэвіч. — Мінск : Навука і тэхніка, 1989. — 661 с. * Романов, Е. Р. [http://mirknig.com/knigi/kultura/1181437888-belorusskiy-sbornik-vyp-3-skazki.html Белорусский сборник. Вып. 3 : Сказки] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140526000129/http://mirknig.com/knigi/kultura/1181437888-belorusskiy-sbornik-vyp-3-skazki.html |date=26 мая 2014 }} / Е. Р. Романов. — Витебск : Типо-литография Г. А. Малкина, 1887. — 444 с. * Романов, Е. Р. [http://mirknig.com/knigi/kultura/1181437893-belorusskiy-sbornik-vyp-4-skazki-kosmogonicheskie-i-kulturnye.html Белорусский сборник. Вып. 4 : Сказки космогоническия и культурныя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140526000127/http://mirknig.com/knigi/kultura/1181437893-belorusskiy-sbornik-vyp-4-skazki-kosmogonicheskie-i-kulturnye.html |date=26 мая 2014 }} / Е. Р. Романов. — Витебск : Типо-литография Г. А. Малкина, 1891. — 220 с. * Романов, Е. Р. Белорусский сборник. Вып. 6 : Сказки / Е. Р. Романов. — Могилев : Типография Губернского правления, 1901. — IV, 527, [2] с. * Сацыяльна-бытавыя казкі / АН БССР, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору; склад. тома, аўт. уступ. артыкула А. С. Фядосік; склад. і камент. Л. Р. Бараг; рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.]; рэд. В. К. Бандарчык. — Мінск : Навука і тэхніка, 1976. — 520 с. : іл. — (Беларуская народная творчасць). * Сержпутоўскі, А. К. Казкі і апавяданні Беларускага Палесся : са зборнікаў А. К. Сержпутоўскага / [склад., падрых. тэксту і паказальнік да казак А. С. Фядосіка; рэд. В. К. Бандарчык; прадмова В. К. Бандарчыка, А. С. Фядосіка]. — Мінск : Беларусь, 1965. — 324 с. : іл. * Сказки Неманского края. — Вильнюс : Гослитиздат, 1951. — 125 с. * Чарадзейныя казкі : У 2 ч. Ч. 1 / НАН Беларусі. Ін-т мастацтвазнауства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы ; Склад. К. П. Кабашнікаў, Г. А. Барташэвіч ; Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.] ; Уступ. арт. К. П. Кабашнікава. — 2-е выд., выпраул. і дапр. — Мінск : Беларуская навука, 2003. — 639 с. — (Беларуская народная творчасць). — ISBN 985-08-0545-5 (ч.1) : 2884. — ISBN 985-08-0551-X. * Чарадзейныя казкі : У 2 ч. Ч. 2 / НАН Беларусі. Ін-т мастацтвазнауства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы ; Склад. К. П. Кабашнікаў, Г. А. Барташэвіч ; Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.] ; Уступ. арт. К. П. Кабашнікава. — 2-е выд., выпраул. і дапр. — Мінск : Беларуская навука, 2003. — 691 с. — (Беларуская народная творчасць). — ISBN 985-08-0552-8 (ч.2) : 3874. — ISBN 985-08-0551-X. == Літаратура == * Бараг, Л. Р. Сюжэты і матывы беларускіх народных казак / Л. Р. Бараг. — Мінск : Навука і тэхніка, 1978. — 247 с. * {{кніга |аўтар = Бараг Л. Р. |частка = |загаловак = Беларуская казка. Пытанні вывучэння яе нацыянальнай самабытнасці параўнальна з іншымі усходнеславянскімі казкамі |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = Вышэйшая школа |год = 1969 |том = |старонкі = |старонак = 256 |серыя = |isbn = |тыраж = }} * Восточнославянский фольклор : Словарь научной и народной терминологии / Ред. колл. : К. П. Кабашников (отв. ред.) [и др.]. — справ. изд. — Минск : Навука і тэхніка, 1993. — 479 с. * Кабашнікаў, К. П. Беларуская казка ў казачным эпасе славян / К. П. Кабашнікаў. — Мінск : Навука і тэхніка, 1968. — 27 с. * Кабашнікаў К. П. Паказальнік сюжэтаў беларускіх казак. — У кн.: Чарадзейныя казкі. Частка II. Мінск, 1978, с. 603—686. * Кабашнікаў, К. П. Сустрэчы з казкай : Кніга для настаўніка / К. П. Кабашнікаў, Г. А. Барташэвіч. — Мінск : Народная асвета, 1984. — 95 с. * Сравнительный указатель сюжетов : Восточнославянская сказка : указатель / сост. Л. Г. Бараг [и др.]. — Ленинград : Наука. Ленингр. отделение, 1979. — 438 с. * «Народныя казкі-байкі, апавяданні і мудраслоўі» пад рэдакцыяй [[Ніл Гілевіч|Н. С. Гілевіча]] == Спасылкі == {{wikisource|Category:Беларускія народныя казкі}} * [http://litaratura.by/category/narodnaya-kazka/ Беларускія народныя казкі (зборнік)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181206032138/http://litaratura.by/category/narodnaya-kazka/ |date=6 снежня 2018 }} * [http://kidpix.livejournal.com/1347611.html Художница Н.Поплавская иллюстрирует белорусские народные сказки] {{ref-ru}} * [http://www.pws-conf.ru/nauchnaya/lss-2008/223-literatura-falklor/6153-k-probleme-identichnosti-.html Чернявская Ю. В. Белорусский государственный университет культуры и искусств. К проблеме идентичности в белорусских сказках] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130508131853/http://www.pws-conf.ru/nauchnaya/lss-2008/223-literatura-falklor/6153-k-probleme-identichnosti-.html |date=8 мая 2013 }} {{ref-ru}} [[Катэгорыя:Беларускія казкі| ]] 8woc9f3g8ca4xnmb2pr9y0pfapanu2w 0 104175 5202835 3767746 2026-09-20T18:28:42Z JerzyKundrat 174 5202835 wikitext text/x-wiki {{Часопіс}} '''«Голас часу»''' — царкоўна-грамадскі часопіс [[праваслаўе|праваслаўных]] [[беларусы|беларусаў]]. Выдаецца з ліпеня [[1989]] г. у [[Лондан]]е на беларускай мове праваслаўнай беларускай суполкай, якая гуртуецца вакол прыхода Ефрасінні Полацкай у [[Лондан]]е. Беларускай праваслаўнай царквы на эміграцыі. Выходзіць раз у 2 месяцы. Рэдактар [[Юры Весялкоўскі|Ю. Весялкоўскі]]. У ліку аўтараў Весялкоўскі, [[У. Вярнадскі]], [[М. Гаховіч]], [[А. Жук-Борскі]], [[Ю. Свяржынскі]] і інш. Распаўсюджваецца сярод беларусаў-эмігрантаў у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і інш. краінах [[Еўропа|Еўропы]], [[ЗША]], [[Аўстралія|Аўстраліі]], дасылаецца на [[Беларусь]]. Увагу аддае пытанням гісторыі хрысціянства, яго ролі ў развіцці культуры народаў свету, у т.л. Беларусі (гістарычны нарыс Весялкоўскага «Хрысціянства ад Галілеі да Беларусі» і інш.), выказвае свій погляд на ролю праваслаўя, каталіцызму і уніяцтва ў жыцці беларускага народа (артыкулы «Кароткі нарыс кананічнага становішча праваслаўнай царквы беларускага народу» пад крыптанімам «М. Г.», «Наша гісторыя і вуніі» Жук-Борскага). Надрукаваў працу Свяржынскага «Язафат Кунцэвіч і яго аднадумцы (памагатыя)». Асвятляе пытанні гісторыі Беларусі ад часоў ВКЛ да нашых дзён («Нарысы па гісторыі Беларусі» і нарыс «Беларусь пасля падзелу Рэчы Паспалітай» Весялкоўскага і інш.), праблемы беларускага нацыянальнага адраджэння. Друкаваў матэрыялы пра [[Францыск Скарына|Ф. Скарыну]] і інш. дзеячаў беларускай культуры, успаміны ўдзельнікаў гістарычных падзей на Беларусі, змясціў артыкул Свяржынскага «Галасы аб Вялікай Айчыннай вайне. Удзел у ёй савецкіх і польскіх партызан». Інфармуе пра жыццё беларускай эміграцыі, палітычнага і эканамічнага становішча ў Рэспубліцы Беларусь, робіць крытычны аналіз літаратурных, мастацкіх, навуковых, у т.л. гістарычных даследаванняў і твораў, якія выдаюцца на Беларусі. Перадрукоўвае матэрыялы з беларускіх перыядычных выданняў, змяшчае агляды беларускага і замежнага друку па розных пытаннях, лісты чытачоў. == Літаратуры == * Языковіч, Л. «Голас часу» / Ларыса Языковіч // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 3. Гімназіі — Кадэнцыя / БелЭн; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1996. — 527 с.: іл. — С. 57. — ISBN 985-11-0041-2. [[Катэгорыя:Часопісы на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Друкаваныя выданні, якія ўзніклі ў 1989 годзе]] [[Катэгорыя:1989 год у Англіі]] roasgks7hpzd7cii61goy69ffzsic47 0 107108 5203176 5117924 2026-09-21T11:40:16Z Plaga med 116903 Plaga med перанёс старонку [[Хэзер Нова]] у [[Хэдэр Нова]]: Згодна з [[Вікіпедыя:Да перайменавання|абмеркаваннем]] 5117924 wikitext text/x-wiki {{Перанесці|Хэдэр Нова}} {{Музыкант | Імя = Хэзер Нова | Подпіс = | Лога = | Фота = Heather Nova.jpg | Апісанне_фота = | Сучаснасць_імя = Хэзер Элісан Фрэт | Дата нараджэння = 6.7.1967 | Месца нараджэння = [[Бермудскія астравы]] | Гады = 1990 — цяперашні час | Жанры = [[фолк-поп]]<br /> [[альтэрнатыўны рок]] | Супрацоўніцтва = | Лэйблы = [[WORK]] <br />[[V2, лэйбл|V2]] | Сайт = [http://www.heathernova.com www.heathernova.com] }} '''Хэзер Нова''' (народжаная '''Хэзер Элісан Фрэт''', Heather Allison Frith; {{ДН|6|7|1967}} г.) — бермудская спявачка і [[паэтэса]], аўтар і выканаўца песень пераважна ў жанры фолк-поп. == Дыскаграфія == === Альбомы === * ''Glow Stars'' ([[1993]]) * ''Oyster'' ([[1994]]) * ''Siren'' ([[1998]]) * ''South'' ([[2001]]) * ''Storm'' ([[2003]]) * ''Redbird'' ([[2005]]) * ''The Jasmine Flower'' ([[2008]]) {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.heathernova.com/ Афіцыйны сайт]{{ref-en}} * [http://www.heathernova.us/ Амерыканскі фан-сайт]{{ref-en}} * {{MySpace|heathernova|Хэзер Нова}} * {{last.fm|Heather+Nova|Хэзер Нова}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Аўтары-выканаўцы]] r9nhi63brcgp9mr7lcl3dr3qfq0gzw0 5203180 5203176 2026-09-21T11:41:47Z Plaga med 116903 5203180 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Імя = Хэдэр Нова | Подпіс = | Лога = | Фота = Heather Nova.jpg | Апісанне_фота = | Сучаснасць_імя = Хэдэр Элісан Фрэт | Дата нараджэння = 6.7.1967 | Месца нараджэння = [[Бермудскія астравы]] | Гады = 1990 — цяперашні час | Жанры = [[фолк-поп]]<br /> [[альтэрнатыўны рок]] | Супрацоўніцтва = | Лэйблы = [[WORK]] <br />[[V2, лэйбл|V2]] | Сайт = [http://www.heathernova.com www.heathernova.com] }} '''Хэ́дэр Но́ва''' (народжаная '''Хэдэр Элісан Фрэт''', Heather Allison Frith; {{ДН|6|7|1967}} г.) — бермудская спявачка і [[паэтэса]], аўтар і выканаўца песень пераважна ў жанры фолк-поп. == Дыскаграфія == === Альбомы === * ''Glow Stars'' ([[1993]]) * ''Oyster'' ([[1994]]) * ''Siren'' ([[1998]]) * ''South'' ([[2001]]) * ''Storm'' ([[2003]]) * ''Redbird'' ([[2005]]) * ''The Jasmine Flower'' ([[2008]]) {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.heathernova.com/ Афіцыйны сайт]{{ref-en}} * [http://www.heathernova.us/ Амерыканскі фан-сайт]{{ref-en}} * {{MySpace|heathernova|Хэдэр Нова}} * {{last.fm|Heather+Nova|Хэдэр Нова}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Аўтары-выканаўцы]] 65x9luiyjm2brmiwa5xau0281mou3pb 5203182 5203180 2026-09-21T11:42:37Z Autumndancer 168015 5203182 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Імя = Хэдэр Нова | Подпіс = | Лога = | Фота = Heather Nova.jpg | Апісанне_фота = | Сучаснасць_імя = Хэдэр Элісан Фрэт | Дата нараджэння = 6.7.1967 | Месца нараджэння = [[Бермудскія астравы]] | Гады = 1990 — цяперашні час | Жанры = [[фолк-поп]]<br /> [[альтэрнатыўны рок]] | Супрацоўніцтва = | Лэйблы = [[WORK]] <br />[[V2, лэйбл|V2]] | Сайт = [http://www.heathernova.com www.heathernova.com] }} '''Хэ́дэр Но́ва''' (народжаная '''Хэдэр Элісан Фрэт''', {{lang-en|Heather Allison Frith}}; {{ДН|6|7|1967}} г.) — бермудская спявачка і [[паэтэса]], аўтар і выканаўца песень пераважна ў жанры фолк-поп. == Дыскаграфія == === Альбомы === * ''Glow Stars'' ([[1993]]) * ''Oyster'' ([[1994]]) * ''Siren'' ([[1998]]) * ''South'' ([[2001]]) * ''Storm'' ([[2003]]) * ''Redbird'' ([[2005]]) * ''The Jasmine Flower'' ([[2008]]) {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.heathernova.com/ Афіцыйны сайт]{{ref-en}} * [http://www.heathernova.us/ Амерыканскі фан-сайт]{{ref-en}} * {{MySpace|heathernova|Хэдэр Нова}} * {{last.fm|Heather+Nova|Хэдэр Нова}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Аўтары-выканаўцы]] pbpefk8phgkd8at015gw3gqgicrt62q 5203193 5203182 2026-09-21T11:48:00Z Autumndancer 168015 5203193 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Імя = Хэдэр Нова | Подпіс = | Лога = | Фота = Heather Nova.jpg | Апісанне_фота = | Сучаснасць_імя = Хэдэр Элісан Фрэт | Дата нараджэння = 6.7.1967 | Месца нараджэння = [[Бермудскія астравы]] | Гады = 1990 — цяперашні час | Жанры = [[фолк-поп]]<br /> [[альтэрнатыўны рок]] | Супрацоўніцтва = | Лэйблы = [[WORK]] <br />[[V2, лэйбл|V2]] | Сайт = [http://www.heathernova.com www.heathernova.com] }} '''Хэ́дэр Но́ва''' (народжаная '''Хэдэр Элісан Фрэт''', {{lang-en|Heather Allison Frith}}; {{ВД-Прэамбула}}) — бермудская спявачка і [[паэтэса]], аўтар і выканаўца песень пераважна ў жанры фолк-поп. == Дыскаграфія == === Альбомы === * ''Glow Stars'' ([[1993]]) * ''Oyster'' ([[1994]]) * ''Siren'' ([[1998]]) * ''South'' ([[2001]]) * ''Storm'' ([[2003]]) * ''Redbird'' ([[2005]]) * ''The Jasmine Flower'' ([[2008]]) {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.heathernova.com/ Афіцыйны сайт]{{ref-en}} * [http://www.heathernova.us/ Амерыканскі фан-сайт]{{ref-en}} * {{MySpace|heathernova|Хэдэр Нова}} * {{last.fm|Heather+Nova|Хэдэр Нова}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Аўтары-выканаўцы]] n0p8gnu9zevals18gl7zcgkgwplplky 0 109358 5202967 5058917 2026-09-21T03:42:25Z StarDeg 16311 5202967 wikitext text/x-wiki {{Тэатральны дзеяч}} '''Валянціна Цімафееўна Петрачкова''' ({{ДН|21|5|1939}}, [[Рудня (горад)|Рудня]], [[Смаленская вобласць]] — {{ДС|20|9|2021}}, {{МС|Віцебск||}}) — беларуская [[актрыса]]. [[Заслужаны артыст БССР|Заслужаная артыстка Беларусі]] (1984). == Біяграфія == Нарадзілася 21 мая 1939 года ў [[Рудня (горад)|Рудні]]. Скончыла студыю Беларускага тэатра імя Якуба Коласа. З [[1958]] года працавала ў [[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Якуба Коласа|Беларускім нацыянальным драматычным акадэмічным тэатры імя Якуба Коласа]]. Памерла 20 верасня 2021 года ў Віцебску<ref>[http://kolastheatre.by/be/news/payshla-z-zhyccya-zasluzhanaya-artystka-respubliki-belarus-valyancina-petrachkova Пайшла з жыцця Заслужаная артыстка Рэспублікі Беларусь Валянціна Петрачкова]</ref>. == Ролі ў тэатры == * Еўга Бабук («Званы Віцебска» [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|У. Караткевіча]]), * Галчыха («Без віны вінаватыя» [[Аляксандр Мікалаевіч Астроўскі|А. Астроўскага]]), * Ганна («Вечар» А. Дударава), * Луіза («Будзьце здаровы!» П. Шэно), * Куліна («Залёты» В. Дуніна-Марцінкевіча), * Ліка («Маскоўскі хор» Л. Петрушэўскай), * Старая («Крэслы» [[Эжэн Іанеска|Э. Іанеска]]), * Памэла («Дарагая Памэла Кронкі!» Д. Патрыка), * Філіцата («Праўда — добра, а шчасце лепш» [[Аляксандр Мікалаевіч Астроўскі|А. Астроўскага]]), * Яўдакія Піліпаўна («За двума зайцамі» [[Міхаіл Пятровіч Старыцкі|М. Старыцкага]]), * Вучаніца («Апошнія сведкі» [[Святлана Аляксандраўна Алексіевіч|С. Алексіевіч]]), * Бабуля Ксенія («Шышок» А.Аляксандрава). == Фільмаграфія == * 2001 «[[Свежына з салютам]]» (Беларусь) * 2001 «[[У жніўні 44-га…]]» (Расія, Беларусь) — ''эпізод'' * 1994 Будулай, якога не чакаюць — ''Макар’еўна, кватэрная гаспадыня Насці'' * 1992 Белыя адзенні (Беларусь, Расія) — ''эпізод'' * 1991 Чырвоны востраў — ''суседка / прыслуга'' * 1990 «[[Плач перапёлкі]]» — ''Палага Хахлова'' * 1986 Паляванне на апошняга жураўля * 1986 «[[Знак бяды (фільм)|Знак бяды]]» — ''Яўхіміха'' * 1982 «[[Новая зямля (фільм)|Новая зямля]]» — ''эпізод'' * 1981 Палеская хроніка — ''Адар’я'' * 1981 [[Людзі на балоце (фільм)|Людзі на балоце]] (1-ы фільм) {{зноскі}} == Літаратура == * Валянціна Цімафееўна Петрачкова // Тэатральная Беларусь : энцыклапедыя : у 2 т. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн., 2003. — Т. 2. — С. 253. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Петрачкова, Валянціна Цімафееўна}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Постаці Нацыянальнага акадэмічнага драматычнага тэатра імя Якуба Коласа]] [[Катэгорыя:Актрысы Беларусі]] [[Катэгорыя:Заслужаныя артысты Беларускай ССР]] 5zstnua02cxifwn1g7442h7z5eoxpn3 0 115580 5203043 5184861 2026-09-21T08:12:57Z Ciepiersia 162280 /* Будынкі */ дапаўненне 5203043 wikitext text/x-wiki {{іншыя значэнні|Акадэмічная вуліца}} {{Вуліца Гродна |назва = Акадэмічная вуліца |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = |гістарычны раён = |метро = |індэкс = |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = |пакрыццё = |рух = |класіфікатар = |на карце openstreetmap = |на карце яндэкс = |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''Акадэмічная''' — вуліца ў [[Стары горад (Гродна)|цэнтральнай частцы]] горада [[Гродна]]. Працягласць — каля 500 метраў. Знаходзіцца паміж [[Вуліца 17 верасня (Гродна)|вуліцай 17 верасня]] і [[Вуліца Ажэшка (Гродна)|вуліцай Ажэшка]], перасякае [[Вуліца 1 Мая (Гродна)|вуліцу Першага мая]]. Назва вуліцы — гістарычная, звязана з будынкам [[Гродзенская медыцынская акадэмія|медыцынскай акадэміі]], створанай у канцы XVIII стагоддзя на скрыжаванні з вуліцай Ажэшка. Забудова сфарміравалая ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзяў пераважна 2-3 павярховымі жылымі дамамі. == Будынкі == [[Файл:Дом 13 на Акадэмічнай Гродна. З боку сада.jpg|250px|міні|Дом 13 на Акадэмічнай. З боку сада]] На вуліцы знаходзіцца помнік архітэктуры — [[Лютэранская кірха Святога Іаана (Гродна)|лютэранская кірха]], адзін з карпусоў сельскагаспадарчага ўніверсітэта (на скрыжаванні з вуліцай 1 мая). У 1970-ых на вуліцы праводзілася рэканструкцыя, на вуліцы быў пабудаваны адміністрацыйны будынак. Грамадскі транспарт па вуліцы не ходзіць. * № 3 — {{нп5|будынак УУС Гродзенскага аблвыканкама|будынак|d|Q104834485}} [[УУС Гродзенскага абласнога выканаўчага камітэта|УУС Гродзенскага аблвыканкама]] (архітэктары [[У. Праабражэнскі]], [[В. Клепікаў]], [[В. Давыдзёнак]])<ref name="АСБ">{{крыніцы/Архітэктары Савецкай Беларусі|}}</ref>. * № 13. Пабудаваны ў 1913 годам урачом [[Канстанцін Яўхімавіч Бялецкі|Канстанцінам Бялецкім]]. Будынак быў аднапавярховым, з бляшаным дахам і меў два ўваходы. Праз адзін з вуліцы прыходзілі пацыенты, а праз другі — жыхары дома<ref>[https://harodnia.com/be/sionnia/novy-sviet/493-ulitsa-akademicheskaya-dom-13-zhitejskaya-istoriya-voennogo-vracha-rasskazannaya-vnuchkoj Улица Академическая, дом № 13. Житейская история военного врача, рассказанная внучкой] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200101083712/https://harodnia.com/be/sionnia/novy-sviet/493-ulitsa-akademicheskaya-dom-13-zhitejskaya-istoriya-voennogo-vracha-rasskazannaya-vnuchkoj |date=1 студзеня 2020 }} {{ref-ru}}</ref>. У 1970 гадах быў прыбудаваны другі паверх<ref>[https://grodnonews.by/news/glavnoe/22136-virtual-naya-ekskursiya-po-grodno-ulica-akademicheskaya.html Виртуальная экскурсия по Гродно: улица Академическая] {{ref-ru}}</ref>. * № 15. Пабудаваны ў 1909 годзе. Вядомы тым, што ў 1924—1926 гадах у ім жыла пісьменніца [[Зоф’я Налкоўская]]. Пазней на другім паверсе змяшчаўся раённы суд. {{зноскі}} == Літаратура == * Гродно. Энциклопедический справочник / Белорус. Сов. Энцикл.; Редкол.: И. П. Шамякин (гл.ред.) и др. — Мн.: БелСЭ, 1989. — 438 с., [12] л. ил.: ил. == Спасылкі == {{Commonscat|Akademičnaja Street, Hrodna}} * [https://grodnonews.by/news/glavnoe/22136-virtual-naya-ekskursiya-po-grodno-ulica-akademicheskaya.html Виртуальная экскурсия по Гродно: улица Академическая] {{ref-ru}} {{вуліцы Гродна}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Акадэмічная вуліца (Гродна)| ]] 4g3g3lgu657jvpy7lyq585fvh2l0u36 5203046 5203043 2026-09-21T08:14:05Z Ciepiersia 162280 /* Будынкі */ дапаўненне 5203046 wikitext text/x-wiki {{іншыя значэнні|Акадэмічная вуліца}} {{Вуліца Гродна |назва = Акадэмічная вуліца |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = |гістарычны раён = |метро = |індэкс = |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = |пакрыццё = |рух = |класіфікатар = |на карце openstreetmap = |на карце яндэкс = |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''Акадэмічная''' — вуліца ў [[Стары горад (Гродна)|цэнтральнай частцы]] горада [[Гродна]]. Працягласць — каля 500 метраў. Знаходзіцца паміж [[Вуліца 17 верасня (Гродна)|вуліцай 17 верасня]] і [[Вуліца Ажэшка (Гродна)|вуліцай Ажэшка]], перасякае [[Вуліца 1 Мая (Гродна)|вуліцу Першага мая]]. Назва вуліцы — гістарычная, звязана з будынкам [[Гродзенская медыцынская акадэмія|медыцынскай акадэміі]], створанай у канцы XVIII стагоддзя на скрыжаванні з вуліцай Ажэшка. Забудова сфарміравалая ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзяў пераважна 2-3 павярховымі жылымі дамамі. == Будынкі == [[Файл:Дом 13 на Акадэмічнай Гродна. З боку сада.jpg|250px|міні|Дом 13 на Акадэмічнай. З боку сада]] На вуліцы знаходзіцца помнік архітэктуры — [[Лютэранская кірха Святога Іаана (Гродна)|лютэранская кірха]], адзін з карпусоў сельскагаспадарчага ўніверсітэта (на скрыжаванні з вуліцай 1 мая). У 1970-ых на вуліцы праводзілася рэканструкцыя, на вуліцы быў пабудаваны адміністрацыйны будынак. Грамадскі транспарт па вуліцы не ходзіць. * № 3 — {{нп5|будынак УУС Гродзенскага аблвыканкама|будынак|d|Q104834485}} [[УУС Гродзенскага абласнога выканаўчага камітэта|УУС Гродзенскага аблвыканкама]] (архітэктары [[У. Праабражэнскі]], [[В. Клепікаў]], [[В. Давыдзёнак]])<ref name="АСБ">{{крыніцы/Архітэктары Савецкай Беларусі|}}</ref>. * № 13. Пабудаваны ў 1913 годам урачом [[Канстанцін Яўхімавіч Бялецкі|Канстанцінам Бялецкім]]. Будынак быў аднапавярховым, з бляшаным дахам і меў два ўваходы. Праз адзін з вуліцы прыходзілі пацыенты, а праз другі — жыхары дома<ref>[https://harodnia.com/be/sionnia/novy-sviet/493-ulitsa-akademicheskaya-dom-13-zhitejskaya-istoriya-voennogo-vracha-rasskazannaya-vnuchkoj Улица Академическая, дом № 13. Житейская история военного врача, рассказанная внучкой] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200101083712/https://harodnia.com/be/sionnia/novy-sviet/493-ulitsa-akademicheskaya-dom-13-zhitejskaya-istoriya-voennogo-vracha-rasskazannaya-vnuchkoj |date=1 студзеня 2020 }} {{ref-ru}}</ref>. У 1970 гадах быў прыбудаваны другі паверх<ref>[https://grodnonews.by/news/glavnoe/22136-virtual-naya-ekskursiya-po-grodno-ulica-akademicheskaya.html Виртуальная экскурсия по Гродно: улица Академическая] {{ref-ru}}</ref>. * № 15. Пабудаваны ў 1909 годзе. Вядомы тым, што ў 1924—1926 гадах у ім жыла пісьменніца [[Зоф’я Налкоўская]]. Пазней на другім паверсе змяшчаўся раённы суд<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://vgr.by/2015/12/01/pervyj-sneg-i-starye-grodnenskie-dveri/|title=Первый снег и старые гродненские двери — Вечерний Гродно|website=Новости — Новости и события Гродно. Вечерний Гродно|date=2015-12-01|access-date=2026-09-21}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Гродно. Энциклопедический справочник / Белорус. Сов. Энцикл.; Редкол.: И. П. Шамякин (гл.ред.) и др. — Мн.: БелСЭ, 1989. — 438 с., [12] л. ил.: ил. == Спасылкі == {{Commonscat|Akademičnaja Street, Hrodna}} * [https://grodnonews.by/news/glavnoe/22136-virtual-naya-ekskursiya-po-grodno-ulica-akademicheskaya.html Виртуальная экскурсия по Гродно: улица Академическая] {{ref-ru}} {{вуліцы Гродна}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Акадэмічная вуліца (Гродна)| ]] od7y1urrt33xlltubcjndg3q66t5gfe 0 115991 5202852 5201749 2026-09-20T19:03:12Z Rotondus 11765 /* Біяграфія */ абнаўленне звестак, пунктуацыя 5202852 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Жураўлёў}} {{навуковец}} '''Васіль Пракопавіч Жураўлёў''' ({{ВДП}}) — беларускі [[крытык]] і [[літаратуразнавец]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. У 1954 годзе скончыў філалагічны факультэт [[Мінскі педагагічны інстытут імя М. Горкага|Мінскага педагагічнага інстытута імя М. Горкага]] і паступіў у аспірантуру пры гэтым жа інстытуце. З 1956 года — навуковы супрацоўнік [[Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы НАН Беларусі|Інстытута літаратуры імя Янкі Купалы Акадэміі навук]]. Памёр 16 верасня 2026 года ў [[Мінск]]у<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/404793|title=Памёр Васіль Жураўлёў|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2026-09-17|access-date=2026-09-18}}</ref>. == Дзейнасць == Выступае ў друку ў жанры крытыкі і літаратуразнаўства з 1956 года. Адзін з аўтараў «Гісторыі беларускай савецкай літаратуры» т. 1-2 (1964—1966). «Гісторыя беларускай дакастрычніцкай літаратуры» т.2 (1969). «История белорусской дооктябрьской литературы» (1977). Сааўтар калектыўных прац «Праблемы сучаснай беларускай прозы» (разам з П. Дзюбайлам і М. Луферавым, 1967). «Пытанні паэтыкі» (разам з Я. Шпакоўскім і А. Яскевічам, 1974), аўтар манаграфіі « Структура твора» (1978). == Прэміі == * [[Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь]] імя Якуба Коласа (2002) за кнігу «У пошуках духоўных iдэалаў: На матэрыяле беларускай лiтаратуры ХIХ — пачатку ХХ ст.» == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|6|артыкул=Жураўлёў Васіль Пракопавіч|старонкі=450-451}}. * Жураўлёў Васіль Пракопавіч // Энцыкл. літ. і мастацтва Беларусі. — 1985. — Т. 2. — С. 444. * Жураўлёў Васіль // Беларускія пісьменнікі: Біябібліягр. слоўнік. У 6 т. Т. 2. — Мн., 1993. — С. 453—454. * Жураўлёў Васіль // Пісьменнікі Магілёўшчыны: Бібліягр. паказ.: Склад.: Новікава Н. А., Катлёнак А. А. — Магілёў, 1993. — С. 78, 79, 166, 221, 226 * Жураўлёў Васіль Пракопавіч: Знакамітыя людзі // Памяць: Мсціслаўскі р-н: Гіст.-дак. хронікі гарадоў і р-наў Беларусі. — Мн., 1999. — С. 528—529. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Жураўлёў Васіль Пракопавіч}} [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мсціслаўскім раёне]] qwk5801jd216lwi8ihvalq4b8y9rhms 0 119412 5202935 5196668 2026-09-20T21:10:24Z DobryBrat 5701 дапаўненне, вікіфікацыя 5202935 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Міхайлаў}} {{навуковец}} '''Анатоль Мікалаевіч Міхайлаў''' ({{ДН|3|11|1936}}, в. {{нп5|Індыкава||ru|Индыково}}, цяпер у межах [[Віцебск]]а — [[14 жніўня]] [[2026]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.bsmu.by/novosti/obshcheuniversitetskie/vechnaya-pamyat-mikhaylovu-anatoliyu-nikolaevichu/|title=Вечная память Михайлову Анатолию Николаевичу|website=www.bsmu.by|access-date=2026-08-14|archive-date=18 жніўня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260818093108/https://www.bsmu.by/novosti/obshcheuniversitetskie/vechnaya-pamyat-mikhaylovu-anatoliyu-nikolaevichu/|url-status=dead}}</ref>) — беларускі [[вучоны]] ў галіне медыцыны, [[доктар медыцынскіх навук]] (1974), [[акадэмік]] [[НАН Беларусі]] (2003). == Біяграфія == У 1961 годзе скончыў [[Віцебскі медыцынскі інстытут]], працаваў намеснікам галоўнага ўрача Іванаўскай раённай бальніцы Брэсцкай вобласці, урачом-эпідэміёлагам Бярэзінскай райбальніцы, урачом-рэнтгенолагам бальніцы ст. Гомель. З 1966 года ў [[Беларускі дзяржаўны інстытут удасканалення ўрачоў|Беларускім дзяржаўным інстытуце ўдасканалення ўрачоў]] — аспірант, асістэнт, загадчык кафедры рэнтгеналогіі і прамянёвай дыягностыкі. Аўтар 200 навуковых работ, 15 манаграфій, у тым ліку: «Рэнтгенадыягнастычны атлас», «Рэнтгенасеміётыка хвароб чалавека» і інш. Член Еўрапейскай асацыяцыі радыёлагаў і прамянёвых дыягностаў. Увайшоў у лік выдатных сусветных лідараў навукі ([[Амерыканскі біяграфічны інстытут]], ЗША, 1997). == Узнагароды і прэміі == * [[Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь]] у галіне навукі і тэхнікі (1992, у аўтарскім калектыве) — ''за цыкл прац па распрацоўцы і ўкараненні ў практыку сасудзістай хірургіі новых метадаў дыягностыкі і лячэння''. * [[медаль Францыска Скарыны]] (2021)<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32100334&p1 Указ Прэзідэнта Республікі Беларусь ад 10 верасня 2021 года № 336 «Аб узнагароджанні»]</ref>. * залаты медаль [[Міжнародны біяграфічны цэнтр|Міжнароднага біяграфічнага цэнтра]] (Кембрыдж, Англія, 1997). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|10|старонкі=481—482|артыкул=Міхайлаў Анатоль Мікалаевіч}} == Спасылкі == * [https://csl.bas-net.by/personalii/88848/mihaylov-anatoliy-nikolaevich/ Анатоль Мікалаевіч Міхайлаў] у базе даных «История белорусской науки в лицах» [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]] {{ref-ru}} {{DEFAULTSORT:Міхайлаў Анатоль Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Медыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Дактары медыцынскіх навук]] [[Катэгорыя:Акадэмікі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Рэнтгенолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Віцебскім раёне]] kdqidfptty4yart797eyqlvxi2tyooh 100 121975 5202779 5202100 2026-09-20T15:51:02Z NirvanaBot 40832 +5 новых 5202779 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Роберт Портэр Патэрсан|2026-09-20T10:52:26Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Жывіцы герба «Ястрабец»|2026-09-20T08:34:46Z|BasiliusNorr}} {{Новы артыкул|Жывіцкія герба «Дравіца»|2026-09-20T08:13:06Z|BasiliusNorr}} {{Новы артыкул|Аляксій (Шынкевіч)|2026-09-20T08:10:39Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Джозэф Холт|2026-09-20T04:37:27Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Па кім звоніць звон (фільм)|2026-09-18T14:46:19Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Сяргей Васілевіч Шабельцаў|2026-09-18T14:11:48Z|АлесьНавіцкі90}} {{Новы артыкул|Сонпхет Сонсупхан|2026-09-18T13:34:57Z|Ingrid Andreessen}} {{Новы артыкул|Грынкевічы герба «Наліўка»|2026-09-18T10:46:37Z|BasiliusNorr}} {{Новы артыкул|Антон Ігнатавіч Залескі|2026-09-18T10:35:05Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Юрген Фарэнсбах|2026-09-18T09:10:14Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Вірпшы герба «Адравонж»|2026-09-18T09:01:23Z|BasiliusNorr}} {{Новы артыкул|Роберт Адам|2026-09-18T08:27:55Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Аркадзь Рыгоравіч Адамаў|2026-09-18T08:00:37Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Магнус Інфлянцкі|2026-09-18T07:48:22Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Сяргей Іванавіч Агнёў|2026-09-18T06:57:17Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Агіс IV|2026-09-18T06:44:39Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Газарос Агаян|2026-09-18T06:28:04Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Агатангелос|2026-09-18T06:15:15Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Эркі Хутунен|2026-09-17T13:04:24Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 2zmn7mrgkajmuaemhc1nfdg97tsz6o4 4 131069 5203171 5201714 2026-09-21T11:34:32Z Plaga med 116903 /* Янцзы → Яндзы */ Адказ 5203171 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДП}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў'' == [[Янцзы]] → [[Яндзы]] == Нядаўна выйшаў новы [https://www.researchgate.net/publication/407473472%20Kitajska-belaruski%20slounik%20Chinese-Belarusian%20dictionary беларуска-кітайскі слоўнік], і істотна так пералапаціў сістэму перадачы кітайскім уласных назваў. Яндзы/Янцзы тут - адзін з мноства прыкладаў. Яндзы, дарэчы, таксама пацвярджаецца [https://verbum.by/grammardb/%D0%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B7%D1%8B граматычнай базай]. Так што тут пытанне комплекснае, і, падазраю, ад таго, што вырашым, будзе залежыць лёс мноства тапонімаў і не толькі ([[Фучжоў]]/Фуджоў, [[Цынь]]/Цінь, [[Ухань]]/Вухань) --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:31, 15 верасня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} але пажадана нам нейкія правілы тут зафіксаваць, каб можна было звярацца і спасылацца на адну старонку. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:34, 21 верасня 2026 (+03) == [[Віліс Олаўс]] → [[Віліс Олаус]] == Гл. [[Размовы:Віліс Олаўс|старонку размоў]]. --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:29, 21 жніўня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Рэзныя інструменты]] → [[:Катэгорыя:Рэжучыя інструменты]] == Згодна з [https://verbum.by/brs/rezhuchy беларуска-рускім слоўнікам 2012 года], таксама адна згадка ў [https://bnkorpus.info/korpus.html корпусе]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:39, 30 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, Таксама [https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D1%80%D1%8D%D0%B6%D1%83%D1%87%D1%8B%D1%8F%20%D1%96%D0%BD* згадкі ў БелЭн]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 09:25, 7 жніўня 2026 (+03) == [[Аплатная картка]] → [[Плацежная картка]] == Падаецца, ўсё ж такі ''плацежная'' павінна быць. Па [https://verbum.by/tsblm2022/%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B0 ТСБЛМ Капылова], або тым жа сэнсе [https://verbum.by/rbs10/%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%91%D0%B6%D0%BD%D1%8B%D0%B9 тут]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:26, 29 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна ТСБЛМ [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 09:27, 7 жніўня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Згодны з аргументацыяй. --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:59, 18 верасня 2026 (+03) == [[Іарданія]] → [[Іярданія]] == Калі ўжо раней абмяркоўвалася — не крыўдуйце, не знайшоў. Паводле найноўшай [https://verbum.by/grammardb/%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F граматычнай базы] - Іярданія, формы Іарданія там няма. У публіцыстыцы таксама сустракаецца [https://zviazda.by/search/?q=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F zviazda], [https://belsat.eu/wyszukiwarka?query=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F БС], [https://novychas.online/search?q=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F НЧ], [https://nashaniva.com/search/?stext=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F НН]. [https://catholic.by/3/tags/iyardaniya Catholic.by]. Тэма, як з усімі словамі на Іа- няпростая, таму цікава меркаванне супольнасці. --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:33, 27 ліпеня 2026 (+03) :Бачу, што ў БелСЭ і БелЭн Іарданія, таксама ў РБС НАН РБ 10. Іярданія толькі ў грам базе, але гэта не нарматыўная крыніца сама па сабе. Нібыта пакуль можна пакінуць варыянт Іярданія ў артыкуле, але пераймяноўваць нібы пакуль рана. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:27, 1 верасня 2026 (+03) ::напісанне "Іярданія" пацвердзілася ў новым [https://www.researchgate.net/publication/407473472_Kitajska-belaruski_slounik_Chinese-Belarusian_dictionary Кітайска-беларускім слоўніку] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 17:27, 17 верасня 2026 (+03) == [[Мод Вялікабрытанская]] → [[Мод Уэльская]] == Не зусім ясна, адкуль узялося "Мод Вялікабрытанская", калі ў англійскай "Maud of Wales", а ў нарвежскай "Maud av Norge". Беларускамоўных крыніц, на жаль, не знайшоў. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:22, 24 ліпеня 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. Спачатку яна была [https://dressingroyalty.wordpress.com/house-of-glucksburg-queen-maud-princess-maud-of-wales/ Princess Maud of Wales] і [https://www.outlived.org/person/maud-of-wales-42419 да замужжа (1896) была вядомая пад гэтым тытулам]. :Як я разумею, калі ў 1901 годзе яе бацька стаў каралём Вялікабрытаніі [[Эдуард VII|Эдуардам VII]], замест тытула прынцэсы Уэльскай на радзіме яна атрымала тытул прынцэсы [[Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі|Злучанага Каралеўства]] (Princess Maud of the United Kingdom). [https://europeanheraldry.org/united-kingdom/united-kingdom-great-britain-and-ireland/house-saxe-coburg-and-gotha-later-windsor/ Вось тут я знайшоў яе геральдычны знак]. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 09:48, 25 ліпеня 2026 (+03) == [[Амедэо Мадыльяні]] → [[Амедэа Мадыльяні]] == Калі не памыляюся, паводле сучаснага правапісу мае быць "Амадэа" (Націск на э). [https://daviedka.bnkorpus.info/pravapis2008/ Правапіс 2008] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:34, 16 ліпеня 2026 (+03) * {{Перайменаваць}} --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 19:44, 19 жніўня 2026 (+03) == [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне]] → [[Беларускі нацыянальны рух]] == У гістарычных крыніцах бачу выключна варыянт «беларускі нацыянальны рух». Нашае «беларускае нацыянальнае адраджэнне» вядома на якіх прыкладах узнікла, але ёсць адчуванне, што нацыянальнае адраджэнне гэта канкрэтны перыяд, які мае пачатак і канец, аднак са зместу вынікае, што дагэтуль не «адрадзілі». Так што больш карэктным выглядае слова «рух». --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 23:58, 6 ліпеня 2026 (+03) :Падтрымліваю. Хвалі адраджэння гэта хутчэй перыяды. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:37, 7 ліпеня 2026 (+03) == [[Ліянель Жаспен]] → [[Ліянэль Жаспэн]] == [https://nashaniva.com/391027 Тут], [https://www.svaboda.org/a/24871287.html тут] і [https://nashaniva.com/96339 тут] выкарыстоўваецца форма Ліянэль Жаспэн. Бягучую форму ў крыніцах мне знайсці не ўдалося. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:47, 6 ліпеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:28, 1 верасня 2026 (+03) == [[Аляксандр Карнаўх]] → [[Аляксандр Карнавух]] == У яго такая хрэнь можа і ў пашпарце, але націск у прозвішчу тут і на «у», бо гэта славянскае прозвішча, дзе другая частка ад «вуха», а не нейкае нямецкае з націскам на апошняе «а». Так што не можа быць пад націскам у нескладовага: або Карнаву́х, або Карнау́х. У Бірылы [https://www.google.lt/books/edition/Belaruskai%CD%A1a_antrapanimii%CD%A1a_2/Xxg-AAAAIAAJ?hl=be&gbpv=1&bsq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&dq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&printsec=frontcover ёсць] гэтае прозвішча. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 00:34, 4 ліпеня 2026 (+03) ::{{Не пераймяноўваць}}Мы ўжо будзем самі прозьвішча людзей перапісваць на свой лад? :) Тады можа лепш адразу Карнавуха? Бо пайшло ад вуха. Паўсюль [https://bellit.store/%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%8F-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%96-%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%9E%D1%85/ напісана] Карнаўх, на кнігах напісана Карнаўх ня ведаю, як можна мяняць у такім разе і ці знойдзе чытач, які шукае аўтара кнігі па зьмененаму прозьвішчу. [[Удзельнік:Dzejka|Dzejka]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzejka|размовы]]) 14:12, 4 ліпеня 2026 (+03) :::Ну калі Домрачава запісвае сябе як Домрач'''Э'''ва, а яшчэ адна адораная патрабуе пісаць сябе выключна як Мар'''і'''я - то так, будзем выпраўляць, бо гэта не адпавядае беларускай мове. Прозвішча гэтага чалавека Карнавух і не належыць прыватна яму, гэта ён сам перапісвае беларускае прозвішча на свой лад. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:18, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}}, усё ж сапраўды, ён усюды сябе пазначае "Карнаўх", напісанне "Карнавух" сустрэў толькі [https://www.polskieradio.pl/podcasty/belaruskaya-sluzhba-polskaga-radyyo-6/saspela-patreba-stvarennya-asacyyacy-zhanchyn-bylyx-paltvyazynak-gavoracz-bylyya-zhanchyny-paltvyazn-24-05-2025 тут]. Само ў сабе цяперашняе напісанне не парушае фундаментальных правіл беларускай мовы (хаця, безумоўна, і з’явілася пад уплывам усім нам вядомай мовы). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:06, 18 ліпеня 2026 (+03) == [[Генрых Птушнік]] → [[Генрых І Птушкалоў]] == Адзіная крыніца з падобным імем (Гэнрык І Птушнік), якую я знайшоў — [https://be.wikisource.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%3A%D0%A1%D1%83%D1%81%D1%8C%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_2.pdf Сусьветная гісторыя] ў перакладзе Луцкевіча. Птушкалоў жа сустракаецца прынамсі ў [https://verbum.by/belen/%D0%93%D0%95%D0%9D%D0%A0%D0%AB%D0%A5-2 БелЭн], [https://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Viktar_Fiadosik_Ihar_Jeutuchou_Andrej_Procharau.Historyja_siarednich_viakou._Zachodniaja_Jeuropa_i_Vizantyja_V_XIII_st._._Castka_1.pdf Гісторыя сярэдніх вякоў], [http://Гісторыя%20сярэднявечнай%20Еўропы%20(V-XV%20стагоддзі)https://pawet.net/library/history/bel_history/trusau/09/%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D1%8F%D1%80%D1%8D%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B2%D0%B5%D1%87%D0%BD%D Гісторыя сярэднявечнай Еўропы (V-XV стагоддзі)] Таму, думаю, трэба перанесці пад больш сучасную і распаўсюджаную назву. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:11, 2 ліпеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, шмат крыніц указвае на іншае прозвішча [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:36, 3 ліпеня 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. {{lang-de|Heinrich der Vogeler}} – як я зразумеў <u>па анлайн-перакладчыку</u>, der Vogeler азначае '''птушка/птушыны''', а птушкалоў будзе '''Vogelfänger'''. Магчыма пан Луцкевіч пераклаў больш правільна. Лепш няхай выкажуць сваё меркаванне знаўцы нямецкай мовы. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 18:29, 3 ліпеня 2026 (+03) == [[Эрнэст Рэзерфорд]] → [[Эрнест Рэзерфард]] == Згодна з БелЭн [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.13.djvu_559 тут.] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:18, 23 мая 2026 (+03) :Хаця, улічваючы змену правапісу 2008, магчыма правільней было б Эрнэст Рэзерфард. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:05, 25 мая 2026 (+03) ::{{Нейтральны}}. Прозвішча [[:en:Rutherford (name)|Rutherford (name)]] мае два [[Корань (мовазнаўства)|кораня]] і два націскі адпаведна. «О» тут знаходзіцца пад націскам – [https://gramota.ru/meta/rezerford Рэ́зерфо́рд]. Незразумела навошта мяняць «О» на «А». [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 22:03, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна БелЭн, толькі Эрнэст [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:42, 11 чэрвеня 2026 (+03) == [[Уладзімір Пятровіч Кёпен]] → [[Уладзімір Пятровіч Кёпэн]] == Усе мы ведаем, як гэтыя «е» ў рускай мове адпавядаюць на самай справе гуку [э]. Тут нямецкай прозвішча Köppen, мусім на яго абапірацца ў любым выпадку. Нібыта нямецкае э ў беларускай не пераходзіць у е, нават без націску. Шкада, што пакуль няма ў нас практычнай транскрыпцыі з нямецкай... Пакуль што выглядае як выразны ўплыў рускай мовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 08:12, 14 мая 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} нямецкія e мы нідзе асабліва праз э не перадаем, не бачу неабходнасці рабіць тое ж з прозвішчам, якое вядомае пры пасродніцтве рускай мовы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:30, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Акадэмія WSB у Варшаве]] → [[Акадэмія ВСБ у Варшаве]], [[Акадэмія WSB]] → [[Акадэмія ВСБ]] == [[ВП:Кірлат]] у назвах. WSB нібыта цяпер больш не расшыфроўваецца, то трэба было б транслітэрыраваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:31, 13 мая 2026 (+03) :І катэгорыя [[:Катэгорыя:Akademія WSB]] таксама [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:37, 13 мая 2026 (+03) :А чаму мы мусім гэта транслітараваць? Калі гэта ўласная назва, гандлёвая марка, і г.д., то звычайна пакідаем у арыгінальным напісанні. Пакуль што не перакананы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:54, 16 чэрвеня 2026 (+03) ::У першую чаргу трэба выправіць кірлат Akademія. ::Далей можна размаўляць пра назву навучальнай установы. На цяперашні момант WSB нібыта ніяк не расшыфроўваецца, проста застаецца як частка назвы гістарычна, таму мне падаецца лагічным транслітараваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:37, 17 чэрвеня 2026 (+03) :::Кірлат выпраўлены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:23, 18 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хагіс]] → [[Хэгіс]] == Крыніц няма, акрамя [https://verbum.by/?q=%D0%A5%D1%8D%D0%B3%D1%96%D1%81 Англійска-беларускага слоўніка (Т. Суша, 2013)], таму прапаную перайменаваць паводле яго. --[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:09, 2 мая 2026 (+03) :Тут усё крыху цяжэй, бо выпадкаў ужывання "Хэгіс", апарача гэтага слоўніку, я не знайшоў, але Хагіс згадваецца [https://prajdzisvet.org/events/845-bielarusy-vinshujuts-bernsa-z-dniom-naradzhennia.html тут], [https://news.by/by/news/kultura/260_let_so_dnya_rozhdeniya_roberta_bernsa_otmetili_v_minske тут], [https://www.svaboda.org/a/28331935.html тут], [https://nashaniva.com/322748 тут], [https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/2012-06.pdf тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:45, 29 мая 2026 (+03) == [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] == У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. Звярніце ўвагу, што прозвішча [[:en:Burroughs (surname)|Burroughs (surname)]] не англійскае, а французскае. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:28, 5 ліпеня 2026 (+03) {{перайменаваць}}, Згодна з інструкцыяй БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў і прозвішч, а таксама з апошнімі змяненнямі ў акадэмічным правапісе (2008). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:20, 12 красавіка 2026 (+03) == [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] == Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:54, 20 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але трэба дадаць інфармацыю пра пераклад і ўвогуле крыху палепшыць старонку. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:35, 26 красавіка 2026 (+03) : Не знайшоў АК за "УАЛЛ-І" акрамя Кінакіпы. Тым часам за "ВАЛЛ-І" можна сустрэць [https://euroradio.fm/u-los-andzhelese-vall-i-pryznali-filmam-goda Euroradio], [https://web.archive.org/web/20230110014627/https://nashaniva.com/69780 Nashaniva], [https://1387.io/jak-zacikavic-dzjacej-i-daroslyh-tjemaj-berazhlivaga-sta-lennja-da-pryrody-raskazala-jekolag-julija-prylishch/ 1387]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:41, 26 красавіка 2026 (+03) ::Калі б не было перакладу самой стужкі, то пададзеныя крыніцы мелі б прыярытэт. З улікам таго, што ёсць ужо пераклад (які атрымаў сваю агучку), то не зусім разумею, чаму старонка мае называцца паводле тых крыніц, якія былі зроблены да перакладу самога мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:54, 26 красавіка 2026 (+03) :::пераклад не афіцыйны, дый бывае, што перакладаў некалькі, таму мусім таксама глядзець на словаўжыванне ў розных крыніцах. Думаю, варта перайменаваць, але ў лідзе падаць дзве формы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) ::: Хто адказны за пераклад? Якая акадэмічнасць гэтага перакладу? Пераклад - гэта добрая справа, але ён яшчэ не гарантуе, што менавіта гэтая назва будзе абраная для артыкула. Мы не ведаем, хто і ў якіх умовах яго перакладаў. Калі гэта быў хтосьці з НАН РБ - адна справа, калі гэта аматарскі пераклад - іншая. Калі пераклад з’яўляецца аматарскім, то чаму мы павінны ставіць яго вышэй за некалькі беларускамоўных крыніц? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:01, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Мультфільм з назвай УАЛЛ-І існуе, яго можна фізічна паглядзець (хоць пераклад, безумоўна, неафіцыйны). Будзьма шчырымі, афіцыйны мы наўрад ці пабачым. WALL-I(англійскі) і ВАЛЛ-И(расейскі), ВОЛЛ-І(украінскі) гэтаксама ёсць, але не ВАЛЛ-І. Увогуле не разумею заганнай практыкі нашых СМІ аднаасабова перакладаць назвы твораў, варта было б даваць арыгінальную назву і МАГЧЫМЫ пераклад у дужках. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 20:07, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. WALL-E – гэта абрэвіятура ад Waste Allocation Load Lifter Earth-Class. Засталося разабрацца як правільна транслітэруюцца гэтыя словы на беларускую мову – W праз «В» ці «У», А праз «А» ці «О» і г.д. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:17, 5 ліпеня 2026 (+03) == [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] == Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз "е" досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03) :: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова "сьнег" праз "ь" — думаю, назву б узялі, а "ь" прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз "е": [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз "э". Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03) :::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна. :::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо :::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу :::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу :::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Наконт арыгінальнага вымаўлення пракансультаваўся з універсітэцкай выкладчыцай французскай мовы. Атрымаў такі адказ: «Э» ў гэтым слове максімальна ненатуральны для французскай мовы. Амаль паўсюль дзейнічае правіла «адкрыты склад — закрыты гук, закрыты склад — адкрыты гук». Спрэчка тут упіраецца ў захаванне зычнага. Калі хочацца захаваць цвёрды «м», то лагічна браць літару «э», але сам галосны ў імені бліжэйшы да таго, які мы звычайна перадаем праз «е». Так, напрыклад, імя ''Léa'' не перадаецца як Лэа, а літара тая ж. :::: Наконт беларускіх крыніц: знайшоў згадку гэтага фільма ў БелЭн, у артыкуле «Францыя» (том 16, старонка 478). Там падаецца скарочаная назва «Амелі», праз «е». --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:45, 18 красавіка 2026 (+03) У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «э» і «е»'''<br> Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў: літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных; літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.''' У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}. Наконт норм, якімі кіруемся, падтрымліваю. Пане @[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]], указвайце калі ласка атрыбуцыю да крыніц больш выразна «Згодна з такой вось крыніцай, трэба пісаць вось так», а не проста «трэба пісаць вось так». + гэтыя крыніцы трэба будзе апрацаваць і зрабіць асобную старонку па прыкладзе [[Польска-беларуская практычная транскрыпцыя]] і іншых падобных, каб ужо метадычна працаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:39, 26 красавіка 2026 (+03) ::Хутка зробім старонку для інструкцыі, добра) Дадзеная інструкцыя - даведка да БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў + змяненні ў беларускам правапісе 2008 года. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача гука [h]''' <br> Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».<br> Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.<br> '''Перадача галоснага [ɛ]<br>''' У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э». Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].<br> '''Перадача гуку [ð]<br>''' Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд). Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».<br> '''Перадача спалучэння -er<br>''' У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»: * у пачатку слова, * пасля галосных, * пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»). У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.<br> Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]» [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) :у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як "д", з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] == На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) : падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}}. Назва «Паляўнічыя за прывідамі» сустракаецца ў такіх выданнях, як [https://belsat.eu/83131477/nam-i-tak-strashna-shto-paglyadzets-na-gelauin-kab-zahavats-nervy Белсат], [https://novychas.online/kultura/top-10-filmau-dlja-ljohkaha-letnjaha-veczara Новы Час], [https://zviazda.by/editions/news/kantsert-stary-novy-god-z-three-sticks-praysho-dnyami-belaruskay-dzyarzha-nay-filarmonii/ Звязда]. Нельга сказаць, што альтэрнатыўны варыянт памылковы, аднак мы мусім абапірацца на тое, наколькі надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя крыніцы спасылаюцца на тэму артыкула. Кінакіпа як стрымінгавая платформа можа займацца ўласнымі перакладамі, і яны нават могуць быць вельмі якаснымі, але прыведзеныя вышэй рэсурсы пакуль маюць большую сукупную аўтарытэтнасць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:41, 25 красавіка 2026 (+03) ::::::За пераклад адказны [https://t.me/PierakladyArcioma Arciom], пераклады якога таксама можна сустрэць у такіх сэрвісах як [https://voka.tv/ru-RU/collections/cinevoka-kino-pa-belarusku CINEVOKA]. Акадэмічнасць перакладу адпавядае цяперашняму правапісу. Хто вызначае акадэмічнасць артыкулаў ад Звязды, НН, Белсат, ад якіх можна сустрэць машынны пераклад назваў з рускай мовы або англійскай? Якая вартасць такіх перакладаў? Калі б мы мелі некалькі перакладаў, то можна было б думаць над тым, што папулярней, а так мы маем пакуль адзін пераклад, а не некалькі ў артыкулаў СМІ, якія невядома якім чынам правяраюць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:16, 26 красавіка 2026 (+03) ::::::: Ну, у нас з аднаго боку аматарскі пераклад, а з іншага тры інфармацыйныя беларускамоўныя рэсурсы. Канешне, усе тры могуць лупіць недакладныя пераклады ці калькі. Толькі вось гэта, па-першае, неабавязкова з’яўляецца праўдай у гэтым выпадку, а па-другое - незразумела, чаму пераклад аматара павінен быць вышэй за іх. ::::::: У нас існуе простае правіла датычна наймення артыкулаў: назвы грунтуюцца на тым, як на тэму артыкула спасылаюцца '''надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя''' крыніцы. Для мяне надзейнасць і аўтарытэтнасць [[Звязда|Звязды]] і [[Белсат]]а з’яўляюцца больш відавочнымі ў гэтым пытанні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. У англійскім артыкуле выкарыстоўваецца «a ghost-catching business» і «to capture and contain ghosts», слова «hunters» я не знайшоў. Я больш згодны на перайменаванне. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:58, 5 ліпеня 2026 (+03) == Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан == Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя: * [[Сьюзен Хэйвард]] * [[С’юзан Сарандан]] * [[Сьюзен Пэвэнсі]] * [[Сьюзан Вулдрыдж]] * [[Сьюзан Полгар]] * [[Сьюзан Дэнфард]] * [[С’юзан Франсія]] Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03) :Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен. :Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03) :Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта''' [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. Я б тут пакуль не рабіў усеагульнага перайменавання, бо варыянтаў надта шмат. Пастараюся ў бліжэйшы час прайсціся па артыкулах, і, дзе можна, засведчыць канкрэтна беларускую перадачу імён кожнай. Быць можа тады карціна крыху праясніцца. І я б не адкідваў словаўжыванняў, таму што яны "малаімаверныя". [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:05, 21 жніўня 2026 (+03) == [[Цёрнер]] → Тэрнер == Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: "Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03) :перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі :§12 Зычныя д, т і дз, :4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03) ::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03) :::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03) ::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі: ::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах. ::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. "Т" захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца "адваротная сумяшчальнасць", вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03) :::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03) :'''Перадача спалучэнняў -er і -ur''' :У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»: :* у пачатку слова, :* пасля галосных, :* пасля беларускіх цвёрдых зычных. :Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''. :У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] == Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03) : Ёсць крыніцы? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:56, 25 мая 2026 (+03) :У БелЭн замацавана форма "[https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 Бельск-Падляскі]", таму, лічу, што трэба ўніфікаваць да дадзенага варыянту. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:59, 16 чэрвеня 2026 (+03) :: БелЭн крыніца аўтарытэтная, але не адзіная. Уніфікацыя ў БелВікі здзяйсняецца паводле іншых прынцыпаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:14, 16 чэрвеня 2026 (+03) :::Слушна. З тых крыніц, што я знайшоў сітуацыя выглядае наступнай: ::: Бельск-Падляскі — [https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 БелЭн], [https://verbum.by/pbs/bielsk-podlaski Польска-беларускі слоўнік], [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/165776/4/%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%82%D1%8D%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%2037.pdf Беларусіка = Albaruthenika], [https://slounik.org/146870.html Беларускія рэлігійныя дзеячы (XX ст.). Даведнік], часткова [https://www.svaboda.org/a/29005335.html РС], [https://belsat.eu/84527031/niczos-na-eurovision БС] ::: Бельск-Падляшскі — [https://slounik.org/81455.html Беларускія пісьменнікі (1917-1990). Даведнік,] [https://racyja.com/by/?s=%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA РР], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3597088%2C%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%81%D0%BA%D1%96-%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D1%83%D0%B5%D1%86%D1%86%D0%B0-%D0%B4%D0%B0-%C2%AB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9-%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%96%C2%BB ПР], [https://niva.bialystok.pl/issue/2017/08/art_07.htm Ніва.Беласток] ::: Бельск Падляшскі — [https://slounik.org/90495.html Драўляныя цэрквы Беласточчыны,] :::Бельск Падляскі — часткова [https://www.svaboda.org/a/32467265.html РС], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7819/artykul/2980699%2C%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BA-%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8C-%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%81%D0%BA%D1%96-%E2%80%93-%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D0%B7-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B3%D0%B0%D0%B6%D1%8D%D0%B9%D1%88%D1%8B%D1%85-%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%88%D0%B0 ПР] :::Калі нешта забыў ці паблытаў — перапрашаю. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:23, 19 чэрвеня 2026 (+03) :::: Ну пакуль за варыянт "Бельск-Падляскі" крыніцы самыя аўтарытэтныя. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:47, 21 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] == Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) :слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :Надта аўтарытэтнай крыніцу не назавеш, але яна хаця б ёсць, сённяшні варыянт нічым увогуле не падмацаваны. Таму {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:27, 23 мая 2026 (+03) == [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] == Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03) :варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] e0xwjjup106mvuljyk01n8lfueso1lj 5203172 5203171 2026-09-21T11:35:12Z Plaga med 116903 /* Аплатная картка → Плацежная картка */ Адказ 5203172 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДП}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў'' == [[Янцзы]] → [[Яндзы]] == Нядаўна выйшаў новы [https://www.researchgate.net/publication/407473472%20Kitajska-belaruski%20slounik%20Chinese-Belarusian%20dictionary беларуска-кітайскі слоўнік], і істотна так пералапаціў сістэму перадачы кітайскім уласных назваў. Яндзы/Янцзы тут - адзін з мноства прыкладаў. Яндзы, дарэчы, таксама пацвярджаецца [https://verbum.by/grammardb/%D0%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B7%D1%8B граматычнай базай]. Так што тут пытанне комплекснае, і, падазраю, ад таго, што вырашым, будзе залежыць лёс мноства тапонімаў і не толькі ([[Фучжоў]]/Фуджоў, [[Цынь]]/Цінь, [[Ухань]]/Вухань) --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:31, 15 верасня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} але пажадана нам нейкія правілы тут зафіксаваць, каб можна было звярацца і спасылацца на адну старонку. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:34, 21 верасня 2026 (+03) == [[Віліс Олаўс]] → [[Віліс Олаус]] == Гл. [[Размовы:Віліс Олаўс|старонку размоў]]. --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:29, 21 жніўня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Рэзныя інструменты]] → [[:Катэгорыя:Рэжучыя інструменты]] == Згодна з [https://verbum.by/brs/rezhuchy беларуска-рускім слоўнікам 2012 года], таксама адна згадка ў [https://bnkorpus.info/korpus.html корпусе]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:39, 30 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, Таксама [https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D1%80%D1%8D%D0%B6%D1%83%D1%87%D1%8B%D1%8F%20%D1%96%D0%BD* згадкі ў БелЭн]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 09:25, 7 жніўня 2026 (+03) == [[Аплатная картка]] → [[Плацежная картка]] == Падаецца, ўсё ж такі ''плацежная'' павінна быць. Па [https://verbum.by/tsblm2022/%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B0 ТСБЛМ Капылова], або тым жа сэнсе [https://verbum.by/rbs10/%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%91%D0%B6%D0%BD%D1%8B%D0%B9 тут]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:26, 29 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна ТСБЛМ [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 09:27, 7 жніўня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Згодны з аргументацыяй. --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:59, 18 верасня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:35, 21 верасня 2026 (+03) == [[Іарданія]] → [[Іярданія]] == Калі ўжо раней абмяркоўвалася — не крыўдуйце, не знайшоў. Паводле найноўшай [https://verbum.by/grammardb/%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F граматычнай базы] - Іярданія, формы Іарданія там няма. У публіцыстыцы таксама сустракаецца [https://zviazda.by/search/?q=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F zviazda], [https://belsat.eu/wyszukiwarka?query=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F БС], [https://novychas.online/search?q=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F НЧ], [https://nashaniva.com/search/?stext=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F НН]. [https://catholic.by/3/tags/iyardaniya Catholic.by]. Тэма, як з усімі словамі на Іа- няпростая, таму цікава меркаванне супольнасці. --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:33, 27 ліпеня 2026 (+03) :Бачу, што ў БелСЭ і БелЭн Іарданія, таксама ў РБС НАН РБ 10. Іярданія толькі ў грам базе, але гэта не нарматыўная крыніца сама па сабе. Нібыта пакуль можна пакінуць варыянт Іярданія ў артыкуле, але пераймяноўваць нібы пакуль рана. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:27, 1 верасня 2026 (+03) ::напісанне "Іярданія" пацвердзілася ў новым [https://www.researchgate.net/publication/407473472_Kitajska-belaruski_slounik_Chinese-Belarusian_dictionary Кітайска-беларускім слоўніку] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 17:27, 17 верасня 2026 (+03) == [[Мод Вялікабрытанская]] → [[Мод Уэльская]] == Не зусім ясна, адкуль узялося "Мод Вялікабрытанская", калі ў англійскай "Maud of Wales", а ў нарвежскай "Maud av Norge". Беларускамоўных крыніц, на жаль, не знайшоў. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:22, 24 ліпеня 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. Спачатку яна была [https://dressingroyalty.wordpress.com/house-of-glucksburg-queen-maud-princess-maud-of-wales/ Princess Maud of Wales] і [https://www.outlived.org/person/maud-of-wales-42419 да замужжа (1896) была вядомая пад гэтым тытулам]. :Як я разумею, калі ў 1901 годзе яе бацька стаў каралём Вялікабрытаніі [[Эдуард VII|Эдуардам VII]], замест тытула прынцэсы Уэльскай на радзіме яна атрымала тытул прынцэсы [[Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі|Злучанага Каралеўства]] (Princess Maud of the United Kingdom). [https://europeanheraldry.org/united-kingdom/united-kingdom-great-britain-and-ireland/house-saxe-coburg-and-gotha-later-windsor/ Вось тут я знайшоў яе геральдычны знак]. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 09:48, 25 ліпеня 2026 (+03) == [[Амедэо Мадыльяні]] → [[Амедэа Мадыльяні]] == Калі не памыляюся, паводле сучаснага правапісу мае быць "Амадэа" (Націск на э). [https://daviedka.bnkorpus.info/pravapis2008/ Правапіс 2008] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:34, 16 ліпеня 2026 (+03) * {{Перайменаваць}} --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 19:44, 19 жніўня 2026 (+03) == [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне]] → [[Беларускі нацыянальны рух]] == У гістарычных крыніцах бачу выключна варыянт «беларускі нацыянальны рух». Нашае «беларускае нацыянальнае адраджэнне» вядома на якіх прыкладах узнікла, але ёсць адчуванне, што нацыянальнае адраджэнне гэта канкрэтны перыяд, які мае пачатак і канец, аднак са зместу вынікае, што дагэтуль не «адрадзілі». Так што больш карэктным выглядае слова «рух». --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 23:58, 6 ліпеня 2026 (+03) :Падтрымліваю. Хвалі адраджэння гэта хутчэй перыяды. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:37, 7 ліпеня 2026 (+03) == [[Ліянель Жаспен]] → [[Ліянэль Жаспэн]] == [https://nashaniva.com/391027 Тут], [https://www.svaboda.org/a/24871287.html тут] і [https://nashaniva.com/96339 тут] выкарыстоўваецца форма Ліянэль Жаспэн. Бягучую форму ў крыніцах мне знайсці не ўдалося. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:47, 6 ліпеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:28, 1 верасня 2026 (+03) == [[Аляксандр Карнаўх]] → [[Аляксандр Карнавух]] == У яго такая хрэнь можа і ў пашпарце, але націск у прозвішчу тут і на «у», бо гэта славянскае прозвішча, дзе другая частка ад «вуха», а не нейкае нямецкае з націскам на апошняе «а». Так што не можа быць пад націскам у нескладовага: або Карнаву́х, або Карнау́х. У Бірылы [https://www.google.lt/books/edition/Belaruskai%CD%A1a_antrapanimii%CD%A1a_2/Xxg-AAAAIAAJ?hl=be&gbpv=1&bsq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&dq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&printsec=frontcover ёсць] гэтае прозвішча. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 00:34, 4 ліпеня 2026 (+03) ::{{Не пераймяноўваць}}Мы ўжо будзем самі прозьвішча людзей перапісваць на свой лад? :) Тады можа лепш адразу Карнавуха? Бо пайшло ад вуха. Паўсюль [https://bellit.store/%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%8F-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%96-%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%9E%D1%85/ напісана] Карнаўх, на кнігах напісана Карнаўх ня ведаю, як можна мяняць у такім разе і ці знойдзе чытач, які шукае аўтара кнігі па зьмененаму прозьвішчу. [[Удзельнік:Dzejka|Dzejka]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzejka|размовы]]) 14:12, 4 ліпеня 2026 (+03) :::Ну калі Домрачава запісвае сябе як Домрач'''Э'''ва, а яшчэ адна адораная патрабуе пісаць сябе выключна як Мар'''і'''я - то так, будзем выпраўляць, бо гэта не адпавядае беларускай мове. Прозвішча гэтага чалавека Карнавух і не належыць прыватна яму, гэта ён сам перапісвае беларускае прозвішча на свой лад. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:18, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}}, усё ж сапраўды, ён усюды сябе пазначае "Карнаўх", напісанне "Карнавух" сустрэў толькі [https://www.polskieradio.pl/podcasty/belaruskaya-sluzhba-polskaga-radyyo-6/saspela-patreba-stvarennya-asacyyacy-zhanchyn-bylyx-paltvyazynak-gavoracz-bylyya-zhanchyny-paltvyazn-24-05-2025 тут]. Само ў сабе цяперашняе напісанне не парушае фундаментальных правіл беларускай мовы (хаця, безумоўна, і з’явілася пад уплывам усім нам вядомай мовы). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:06, 18 ліпеня 2026 (+03) == [[Генрых Птушнік]] → [[Генрых І Птушкалоў]] == Адзіная крыніца з падобным імем (Гэнрык І Птушнік), якую я знайшоў — [https://be.wikisource.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%3A%D0%A1%D1%83%D1%81%D1%8C%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_2.pdf Сусьветная гісторыя] ў перакладзе Луцкевіча. Птушкалоў жа сустракаецца прынамсі ў [https://verbum.by/belen/%D0%93%D0%95%D0%9D%D0%A0%D0%AB%D0%A5-2 БелЭн], [https://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Viktar_Fiadosik_Ihar_Jeutuchou_Andrej_Procharau.Historyja_siarednich_viakou._Zachodniaja_Jeuropa_i_Vizantyja_V_XIII_st._._Castka_1.pdf Гісторыя сярэдніх вякоў], [http://Гісторыя%20сярэднявечнай%20Еўропы%20(V-XV%20стагоддзі)https://pawet.net/library/history/bel_history/trusau/09/%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D1%8F%D1%80%D1%8D%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B2%D0%B5%D1%87%D0%BD%D Гісторыя сярэднявечнай Еўропы (V-XV стагоддзі)] Таму, думаю, трэба перанесці пад больш сучасную і распаўсюджаную назву. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:11, 2 ліпеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, шмат крыніц указвае на іншае прозвішча [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:36, 3 ліпеня 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. {{lang-de|Heinrich der Vogeler}} – як я зразумеў <u>па анлайн-перакладчыку</u>, der Vogeler азначае '''птушка/птушыны''', а птушкалоў будзе '''Vogelfänger'''. Магчыма пан Луцкевіч пераклаў больш правільна. Лепш няхай выкажуць сваё меркаванне знаўцы нямецкай мовы. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 18:29, 3 ліпеня 2026 (+03) == [[Эрнэст Рэзерфорд]] → [[Эрнест Рэзерфард]] == Згодна з БелЭн [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.13.djvu_559 тут.] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:18, 23 мая 2026 (+03) :Хаця, улічваючы змену правапісу 2008, магчыма правільней было б Эрнэст Рэзерфард. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:05, 25 мая 2026 (+03) ::{{Нейтральны}}. Прозвішча [[:en:Rutherford (name)|Rutherford (name)]] мае два [[Корань (мовазнаўства)|кораня]] і два націскі адпаведна. «О» тут знаходзіцца пад націскам – [https://gramota.ru/meta/rezerford Рэ́зерфо́рд]. Незразумела навошта мяняць «О» на «А». [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 22:03, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна БелЭн, толькі Эрнэст [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:42, 11 чэрвеня 2026 (+03) == [[Уладзімір Пятровіч Кёпен]] → [[Уладзімір Пятровіч Кёпэн]] == Усе мы ведаем, як гэтыя «е» ў рускай мове адпавядаюць на самай справе гуку [э]. Тут нямецкай прозвішча Köppen, мусім на яго абапірацца ў любым выпадку. Нібыта нямецкае э ў беларускай не пераходзіць у е, нават без націску. Шкада, што пакуль няма ў нас практычнай транскрыпцыі з нямецкай... Пакуль што выглядае як выразны ўплыў рускай мовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 08:12, 14 мая 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} нямецкія e мы нідзе асабліва праз э не перадаем, не бачу неабходнасці рабіць тое ж з прозвішчам, якое вядомае пры пасродніцтве рускай мовы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:30, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Акадэмія WSB у Варшаве]] → [[Акадэмія ВСБ у Варшаве]], [[Акадэмія WSB]] → [[Акадэмія ВСБ]] == [[ВП:Кірлат]] у назвах. WSB нібыта цяпер больш не расшыфроўваецца, то трэба было б транслітэрыраваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:31, 13 мая 2026 (+03) :І катэгорыя [[:Катэгорыя:Akademія WSB]] таксама [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:37, 13 мая 2026 (+03) :А чаму мы мусім гэта транслітараваць? Калі гэта ўласная назва, гандлёвая марка, і г.д., то звычайна пакідаем у арыгінальным напісанні. Пакуль што не перакананы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:54, 16 чэрвеня 2026 (+03) ::У першую чаргу трэба выправіць кірлат Akademія. ::Далей можна размаўляць пра назву навучальнай установы. На цяперашні момант WSB нібыта ніяк не расшыфроўваецца, проста застаецца як частка назвы гістарычна, таму мне падаецца лагічным транслітараваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:37, 17 чэрвеня 2026 (+03) :::Кірлат выпраўлены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:23, 18 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хагіс]] → [[Хэгіс]] == Крыніц няма, акрамя [https://verbum.by/?q=%D0%A5%D1%8D%D0%B3%D1%96%D1%81 Англійска-беларускага слоўніка (Т. Суша, 2013)], таму прапаную перайменаваць паводле яго. --[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:09, 2 мая 2026 (+03) :Тут усё крыху цяжэй, бо выпадкаў ужывання "Хэгіс", апарача гэтага слоўніку, я не знайшоў, але Хагіс згадваецца [https://prajdzisvet.org/events/845-bielarusy-vinshujuts-bernsa-z-dniom-naradzhennia.html тут], [https://news.by/by/news/kultura/260_let_so_dnya_rozhdeniya_roberta_bernsa_otmetili_v_minske тут], [https://www.svaboda.org/a/28331935.html тут], [https://nashaniva.com/322748 тут], [https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/2012-06.pdf тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:45, 29 мая 2026 (+03) == [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] == У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. Звярніце ўвагу, што прозвішча [[:en:Burroughs (surname)|Burroughs (surname)]] не англійскае, а французскае. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:28, 5 ліпеня 2026 (+03) {{перайменаваць}}, Згодна з інструкцыяй БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў і прозвішч, а таксама з апошнімі змяненнямі ў акадэмічным правапісе (2008). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:20, 12 красавіка 2026 (+03) == [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] == Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:54, 20 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але трэба дадаць інфармацыю пра пераклад і ўвогуле крыху палепшыць старонку. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:35, 26 красавіка 2026 (+03) : Не знайшоў АК за "УАЛЛ-І" акрамя Кінакіпы. Тым часам за "ВАЛЛ-І" можна сустрэць [https://euroradio.fm/u-los-andzhelese-vall-i-pryznali-filmam-goda Euroradio], [https://web.archive.org/web/20230110014627/https://nashaniva.com/69780 Nashaniva], [https://1387.io/jak-zacikavic-dzjacej-i-daroslyh-tjemaj-berazhlivaga-sta-lennja-da-pryrody-raskazala-jekolag-julija-prylishch/ 1387]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:41, 26 красавіка 2026 (+03) ::Калі б не было перакладу самой стужкі, то пададзеныя крыніцы мелі б прыярытэт. З улікам таго, што ёсць ужо пераклад (які атрымаў сваю агучку), то не зусім разумею, чаму старонка мае называцца паводле тых крыніц, якія былі зроблены да перакладу самога мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:54, 26 красавіка 2026 (+03) :::пераклад не афіцыйны, дый бывае, што перакладаў некалькі, таму мусім таксама глядзець на словаўжыванне ў розных крыніцах. Думаю, варта перайменаваць, але ў лідзе падаць дзве формы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) ::: Хто адказны за пераклад? Якая акадэмічнасць гэтага перакладу? Пераклад - гэта добрая справа, але ён яшчэ не гарантуе, што менавіта гэтая назва будзе абраная для артыкула. Мы не ведаем, хто і ў якіх умовах яго перакладаў. Калі гэта быў хтосьці з НАН РБ - адна справа, калі гэта аматарскі пераклад - іншая. Калі пераклад з’яўляецца аматарскім, то чаму мы павінны ставіць яго вышэй за некалькі беларускамоўных крыніц? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:01, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Мультфільм з назвай УАЛЛ-І існуе, яго можна фізічна паглядзець (хоць пераклад, безумоўна, неафіцыйны). Будзьма шчырымі, афіцыйны мы наўрад ці пабачым. WALL-I(англійскі) і ВАЛЛ-И(расейскі), ВОЛЛ-І(украінскі) гэтаксама ёсць, але не ВАЛЛ-І. Увогуле не разумею заганнай практыкі нашых СМІ аднаасабова перакладаць назвы твораў, варта было б даваць арыгінальную назву і МАГЧЫМЫ пераклад у дужках. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 20:07, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. WALL-E – гэта абрэвіятура ад Waste Allocation Load Lifter Earth-Class. Засталося разабрацца як правільна транслітэруюцца гэтыя словы на беларускую мову – W праз «В» ці «У», А праз «А» ці «О» і г.д. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:17, 5 ліпеня 2026 (+03) == [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] == Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз "е" досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03) :: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова "сьнег" праз "ь" — думаю, назву б узялі, а "ь" прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз "е": [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз "э". Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03) :::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна. :::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо :::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу :::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу :::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Наконт арыгінальнага вымаўлення пракансультаваўся з універсітэцкай выкладчыцай французскай мовы. Атрымаў такі адказ: «Э» ў гэтым слове максімальна ненатуральны для французскай мовы. Амаль паўсюль дзейнічае правіла «адкрыты склад — закрыты гук, закрыты склад — адкрыты гук». Спрэчка тут упіраецца ў захаванне зычнага. Калі хочацца захаваць цвёрды «м», то лагічна браць літару «э», але сам галосны ў імені бліжэйшы да таго, які мы звычайна перадаем праз «е». Так, напрыклад, імя ''Léa'' не перадаецца як Лэа, а літара тая ж. :::: Наконт беларускіх крыніц: знайшоў згадку гэтага фільма ў БелЭн, у артыкуле «Францыя» (том 16, старонка 478). Там падаецца скарочаная назва «Амелі», праз «е». --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:45, 18 красавіка 2026 (+03) У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «э» і «е»'''<br> Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў: літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных; літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.''' У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}. Наконт норм, якімі кіруемся, падтрымліваю. Пане @[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]], указвайце калі ласка атрыбуцыю да крыніц больш выразна «Згодна з такой вось крыніцай, трэба пісаць вось так», а не проста «трэба пісаць вось так». + гэтыя крыніцы трэба будзе апрацаваць і зрабіць асобную старонку па прыкладзе [[Польска-беларуская практычная транскрыпцыя]] і іншых падобных, каб ужо метадычна працаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:39, 26 красавіка 2026 (+03) ::Хутка зробім старонку для інструкцыі, добра) Дадзеная інструкцыя - даведка да БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў + змяненні ў беларускам правапісе 2008 года. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача гука [h]''' <br> Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».<br> Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.<br> '''Перадача галоснага [ɛ]<br>''' У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э». Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].<br> '''Перадача гуку [ð]<br>''' Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд). Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».<br> '''Перадача спалучэння -er<br>''' У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»: * у пачатку слова, * пасля галосных, * пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»). У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.<br> Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]» [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) :у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як "д", з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] == На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) : падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}}. Назва «Паляўнічыя за прывідамі» сустракаецца ў такіх выданнях, як [https://belsat.eu/83131477/nam-i-tak-strashna-shto-paglyadzets-na-gelauin-kab-zahavats-nervy Белсат], [https://novychas.online/kultura/top-10-filmau-dlja-ljohkaha-letnjaha-veczara Новы Час], [https://zviazda.by/editions/news/kantsert-stary-novy-god-z-three-sticks-praysho-dnyami-belaruskay-dzyarzha-nay-filarmonii/ Звязда]. Нельга сказаць, што альтэрнатыўны варыянт памылковы, аднак мы мусім абапірацца на тое, наколькі надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя крыніцы спасылаюцца на тэму артыкула. Кінакіпа як стрымінгавая платформа можа займацца ўласнымі перакладамі, і яны нават могуць быць вельмі якаснымі, але прыведзеныя вышэй рэсурсы пакуль маюць большую сукупную аўтарытэтнасць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:41, 25 красавіка 2026 (+03) ::::::За пераклад адказны [https://t.me/PierakladyArcioma Arciom], пераклады якога таксама можна сустрэць у такіх сэрвісах як [https://voka.tv/ru-RU/collections/cinevoka-kino-pa-belarusku CINEVOKA]. Акадэмічнасць перакладу адпавядае цяперашняму правапісу. Хто вызначае акадэмічнасць артыкулаў ад Звязды, НН, Белсат, ад якіх можна сустрэць машынны пераклад назваў з рускай мовы або англійскай? Якая вартасць такіх перакладаў? Калі б мы мелі некалькі перакладаў, то можна было б думаць над тым, што папулярней, а так мы маем пакуль адзін пераклад, а не некалькі ў артыкулаў СМІ, якія невядома якім чынам правяраюць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:16, 26 красавіка 2026 (+03) ::::::: Ну, у нас з аднаго боку аматарскі пераклад, а з іншага тры інфармацыйныя беларускамоўныя рэсурсы. Канешне, усе тры могуць лупіць недакладныя пераклады ці калькі. Толькі вось гэта, па-першае, неабавязкова з’яўляецца праўдай у гэтым выпадку, а па-другое - незразумела, чаму пераклад аматара павінен быць вышэй за іх. ::::::: У нас існуе простае правіла датычна наймення артыкулаў: назвы грунтуюцца на тым, як на тэму артыкула спасылаюцца '''надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя''' крыніцы. Для мяне надзейнасць і аўтарытэтнасць [[Звязда|Звязды]] і [[Белсат]]а з’яўляюцца больш відавочнымі ў гэтым пытанні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. У англійскім артыкуле выкарыстоўваецца «a ghost-catching business» і «to capture and contain ghosts», слова «hunters» я не знайшоў. Я больш згодны на перайменаванне. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:58, 5 ліпеня 2026 (+03) == Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан == Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя: * [[Сьюзен Хэйвард]] * [[С’юзан Сарандан]] * [[Сьюзен Пэвэнсі]] * [[Сьюзан Вулдрыдж]] * [[Сьюзан Полгар]] * [[Сьюзан Дэнфард]] * [[С’юзан Франсія]] Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03) :Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен. :Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03) :Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта''' [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. Я б тут пакуль не рабіў усеагульнага перайменавання, бо варыянтаў надта шмат. Пастараюся ў бліжэйшы час прайсціся па артыкулах, і, дзе можна, засведчыць канкрэтна беларускую перадачу імён кожнай. Быць можа тады карціна крыху праясніцца. І я б не адкідваў словаўжыванняў, таму што яны "малаімаверныя". [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:05, 21 жніўня 2026 (+03) == [[Цёрнер]] → Тэрнер == Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: "Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03) :перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі :§12 Зычныя д, т і дз, :4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03) ::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03) :::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03) ::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі: ::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах. ::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. "Т" захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца "адваротная сумяшчальнасць", вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03) :::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03) :'''Перадача спалучэнняў -er і -ur''' :У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»: :* у пачатку слова, :* пасля галосных, :* пасля беларускіх цвёрдых зычных. :Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''. :У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] == Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03) : Ёсць крыніцы? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:56, 25 мая 2026 (+03) :У БелЭн замацавана форма "[https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 Бельск-Падляскі]", таму, лічу, што трэба ўніфікаваць да дадзенага варыянту. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:59, 16 чэрвеня 2026 (+03) :: БелЭн крыніца аўтарытэтная, але не адзіная. Уніфікацыя ў БелВікі здзяйсняецца паводле іншых прынцыпаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:14, 16 чэрвеня 2026 (+03) :::Слушна. З тых крыніц, што я знайшоў сітуацыя выглядае наступнай: ::: Бельск-Падляскі — [https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 БелЭн], [https://verbum.by/pbs/bielsk-podlaski Польска-беларускі слоўнік], [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/165776/4/%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%82%D1%8D%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%2037.pdf Беларусіка = Albaruthenika], [https://slounik.org/146870.html Беларускія рэлігійныя дзеячы (XX ст.). Даведнік], часткова [https://www.svaboda.org/a/29005335.html РС], [https://belsat.eu/84527031/niczos-na-eurovision БС] ::: Бельск-Падляшскі — [https://slounik.org/81455.html Беларускія пісьменнікі (1917-1990). Даведнік,] [https://racyja.com/by/?s=%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA РР], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3597088%2C%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%81%D0%BA%D1%96-%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D1%83%D0%B5%D1%86%D1%86%D0%B0-%D0%B4%D0%B0-%C2%AB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9-%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%96%C2%BB ПР], [https://niva.bialystok.pl/issue/2017/08/art_07.htm Ніва.Беласток] ::: Бельск Падляшскі — [https://slounik.org/90495.html Драўляныя цэрквы Беласточчыны,] :::Бельск Падляскі — часткова [https://www.svaboda.org/a/32467265.html РС], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7819/artykul/2980699%2C%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BA-%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8C-%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%81%D0%BA%D1%96-%E2%80%93-%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D0%B7-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B3%D0%B0%D0%B6%D1%8D%D0%B9%D1%88%D1%8B%D1%85-%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%88%D0%B0 ПР] :::Калі нешта забыў ці паблытаў — перапрашаю. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:23, 19 чэрвеня 2026 (+03) :::: Ну пакуль за варыянт "Бельск-Падляскі" крыніцы самыя аўтарытэтныя. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:47, 21 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] == Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) :слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :Надта аўтарытэтнай крыніцу не назавеш, але яна хаця б ёсць, сённяшні варыянт нічым увогуле не падмацаваны. Таму {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:27, 23 мая 2026 (+03) == [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] == Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03) :варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] nqkj8ahkgqzyokbjv2sycbozm3gwuem 5203194 5203172 2026-09-21T11:48:31Z Plaga med 116903 /* Хезер Мойс → Хэдэр Мойс */ 5203194 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДП}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў'' == [[Янцзы]] → [[Яндзы]] == Нядаўна выйшаў новы [https://www.researchgate.net/publication/407473472%20Kitajska-belaruski%20slounik%20Chinese-Belarusian%20dictionary беларуска-кітайскі слоўнік], і істотна так пералапаціў сістэму перадачы кітайскім уласных назваў. Яндзы/Янцзы тут - адзін з мноства прыкладаў. Яндзы, дарэчы, таксама пацвярджаецца [https://verbum.by/grammardb/%D0%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B7%D1%8B граматычнай базай]. Так што тут пытанне комплекснае, і, падазраю, ад таго, што вырашым, будзе залежыць лёс мноства тапонімаў і не толькі ([[Фучжоў]]/Фуджоў, [[Цынь]]/Цінь, [[Ухань]]/Вухань) --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:31, 15 верасня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} але пажадана нам нейкія правілы тут зафіксаваць, каб можна было звярацца і спасылацца на адну старонку. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:34, 21 верасня 2026 (+03) == [[Віліс Олаўс]] → [[Віліс Олаус]] == Гл. [[Размовы:Віліс Олаўс|старонку размоў]]. --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:29, 21 жніўня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Рэзныя інструменты]] → [[:Катэгорыя:Рэжучыя інструменты]] == Згодна з [https://verbum.by/brs/rezhuchy беларуска-рускім слоўнікам 2012 года], таксама адна згадка ў [https://bnkorpus.info/korpus.html корпусе]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:39, 30 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, Таксама [https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D1%80%D1%8D%D0%B6%D1%83%D1%87%D1%8B%D1%8F%20%D1%96%D0%BD* згадкі ў БелЭн]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 09:25, 7 жніўня 2026 (+03) == [[Аплатная картка]] → [[Плацежная картка]] == Падаецца, ўсё ж такі ''плацежная'' павінна быць. Па [https://verbum.by/tsblm2022/%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B0 ТСБЛМ Капылова], або тым жа сэнсе [https://verbum.by/rbs10/%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%91%D0%B6%D0%BD%D1%8B%D0%B9 тут]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:26, 29 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна ТСБЛМ [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 09:27, 7 жніўня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Згодны з аргументацыяй. --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:59, 18 верасня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:35, 21 верасня 2026 (+03) == [[Іарданія]] → [[Іярданія]] == Калі ўжо раней абмяркоўвалася — не крыўдуйце, не знайшоў. Паводле найноўшай [https://verbum.by/grammardb/%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F граматычнай базы] - Іярданія, формы Іарданія там няма. У публіцыстыцы таксама сустракаецца [https://zviazda.by/search/?q=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F zviazda], [https://belsat.eu/wyszukiwarka?query=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F БС], [https://novychas.online/search?q=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F НЧ], [https://nashaniva.com/search/?stext=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F НН]. [https://catholic.by/3/tags/iyardaniya Catholic.by]. Тэма, як з усімі словамі на Іа- няпростая, таму цікава меркаванне супольнасці. --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:33, 27 ліпеня 2026 (+03) :Бачу, што ў БелСЭ і БелЭн Іарданія, таксама ў РБС НАН РБ 10. Іярданія толькі ў грам базе, але гэта не нарматыўная крыніца сама па сабе. Нібыта пакуль можна пакінуць варыянт Іярданія ў артыкуле, але пераймяноўваць нібы пакуль рана. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:27, 1 верасня 2026 (+03) ::напісанне "Іярданія" пацвердзілася ў новым [https://www.researchgate.net/publication/407473472_Kitajska-belaruski_slounik_Chinese-Belarusian_dictionary Кітайска-беларускім слоўніку] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 17:27, 17 верасня 2026 (+03) == [[Мод Вялікабрытанская]] → [[Мод Уэльская]] == Не зусім ясна, адкуль узялося "Мод Вялікабрытанская", калі ў англійскай "Maud of Wales", а ў нарвежскай "Maud av Norge". Беларускамоўных крыніц, на жаль, не знайшоў. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:22, 24 ліпеня 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. Спачатку яна была [https://dressingroyalty.wordpress.com/house-of-glucksburg-queen-maud-princess-maud-of-wales/ Princess Maud of Wales] і [https://www.outlived.org/person/maud-of-wales-42419 да замужжа (1896) была вядомая пад гэтым тытулам]. :Як я разумею, калі ў 1901 годзе яе бацька стаў каралём Вялікабрытаніі [[Эдуард VII|Эдуардам VII]], замест тытула прынцэсы Уэльскай на радзіме яна атрымала тытул прынцэсы [[Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі|Злучанага Каралеўства]] (Princess Maud of the United Kingdom). [https://europeanheraldry.org/united-kingdom/united-kingdom-great-britain-and-ireland/house-saxe-coburg-and-gotha-later-windsor/ Вось тут я знайшоў яе геральдычны знак]. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 09:48, 25 ліпеня 2026 (+03) == [[Амедэо Мадыльяні]] → [[Амедэа Мадыльяні]] == Калі не памыляюся, паводле сучаснага правапісу мае быць "Амадэа" (Націск на э). [https://daviedka.bnkorpus.info/pravapis2008/ Правапіс 2008] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:34, 16 ліпеня 2026 (+03) * {{Перайменаваць}} --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 19:44, 19 жніўня 2026 (+03) == [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне]] → [[Беларускі нацыянальны рух]] == У гістарычных крыніцах бачу выключна варыянт «беларускі нацыянальны рух». Нашае «беларускае нацыянальнае адраджэнне» вядома на якіх прыкладах узнікла, але ёсць адчуванне, што нацыянальнае адраджэнне гэта канкрэтны перыяд, які мае пачатак і канец, аднак са зместу вынікае, што дагэтуль не «адрадзілі». Так што больш карэктным выглядае слова «рух». --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 23:58, 6 ліпеня 2026 (+03) :Падтрымліваю. Хвалі адраджэння гэта хутчэй перыяды. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:37, 7 ліпеня 2026 (+03) == [[Ліянель Жаспен]] → [[Ліянэль Жаспэн]] == [https://nashaniva.com/391027 Тут], [https://www.svaboda.org/a/24871287.html тут] і [https://nashaniva.com/96339 тут] выкарыстоўваецца форма Ліянэль Жаспэн. Бягучую форму ў крыніцах мне знайсці не ўдалося. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:47, 6 ліпеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:28, 1 верасня 2026 (+03) == [[Аляксандр Карнаўх]] → [[Аляксандр Карнавух]] == У яго такая хрэнь можа і ў пашпарце, але націск у прозвішчу тут і на «у», бо гэта славянскае прозвішча, дзе другая частка ад «вуха», а не нейкае нямецкае з націскам на апошняе «а». Так што не можа быць пад націскам у нескладовага: або Карнаву́х, або Карнау́х. У Бірылы [https://www.google.lt/books/edition/Belaruskai%CD%A1a_antrapanimii%CD%A1a_2/Xxg-AAAAIAAJ?hl=be&gbpv=1&bsq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&dq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&printsec=frontcover ёсць] гэтае прозвішча. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 00:34, 4 ліпеня 2026 (+03) ::{{Не пераймяноўваць}}Мы ўжо будзем самі прозьвішча людзей перапісваць на свой лад? :) Тады можа лепш адразу Карнавуха? Бо пайшло ад вуха. Паўсюль [https://bellit.store/%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%8F-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%96-%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%9E%D1%85/ напісана] Карнаўх, на кнігах напісана Карнаўх ня ведаю, як можна мяняць у такім разе і ці знойдзе чытач, які шукае аўтара кнігі па зьмененаму прозьвішчу. [[Удзельнік:Dzejka|Dzejka]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzejka|размовы]]) 14:12, 4 ліпеня 2026 (+03) :::Ну калі Домрачава запісвае сябе як Домрач'''Э'''ва, а яшчэ адна адораная патрабуе пісаць сябе выключна як Мар'''і'''я - то так, будзем выпраўляць, бо гэта не адпавядае беларускай мове. Прозвішча гэтага чалавека Карнавух і не належыць прыватна яму, гэта ён сам перапісвае беларускае прозвішча на свой лад. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:18, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}}, усё ж сапраўды, ён усюды сябе пазначае "Карнаўх", напісанне "Карнавух" сустрэў толькі [https://www.polskieradio.pl/podcasty/belaruskaya-sluzhba-polskaga-radyyo-6/saspela-patreba-stvarennya-asacyyacy-zhanchyn-bylyx-paltvyazynak-gavoracz-bylyya-zhanchyny-paltvyazn-24-05-2025 тут]. Само ў сабе цяперашняе напісанне не парушае фундаментальных правіл беларускай мовы (хаця, безумоўна, і з’явілася пад уплывам усім нам вядомай мовы). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:06, 18 ліпеня 2026 (+03) == [[Генрых Птушнік]] → [[Генрых І Птушкалоў]] == Адзіная крыніца з падобным імем (Гэнрык І Птушнік), якую я знайшоў — [https://be.wikisource.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%3A%D0%A1%D1%83%D1%81%D1%8C%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_2.pdf Сусьветная гісторыя] ў перакладзе Луцкевіча. Птушкалоў жа сустракаецца прынамсі ў [https://verbum.by/belen/%D0%93%D0%95%D0%9D%D0%A0%D0%AB%D0%A5-2 БелЭн], [https://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Viktar_Fiadosik_Ihar_Jeutuchou_Andrej_Procharau.Historyja_siarednich_viakou._Zachodniaja_Jeuropa_i_Vizantyja_V_XIII_st._._Castka_1.pdf Гісторыя сярэдніх вякоў], [http://Гісторыя%20сярэднявечнай%20Еўропы%20(V-XV%20стагоддзі)https://pawet.net/library/history/bel_history/trusau/09/%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D1%8F%D1%80%D1%8D%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B2%D0%B5%D1%87%D0%BD%D Гісторыя сярэднявечнай Еўропы (V-XV стагоддзі)] Таму, думаю, трэба перанесці пад больш сучасную і распаўсюджаную назву. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:11, 2 ліпеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, шмат крыніц указвае на іншае прозвішча [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:36, 3 ліпеня 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. {{lang-de|Heinrich der Vogeler}} – як я зразумеў <u>па анлайн-перакладчыку</u>, der Vogeler азначае '''птушка/птушыны''', а птушкалоў будзе '''Vogelfänger'''. Магчыма пан Луцкевіч пераклаў больш правільна. Лепш няхай выкажуць сваё меркаванне знаўцы нямецкай мовы. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 18:29, 3 ліпеня 2026 (+03) == [[Эрнэст Рэзерфорд]] → [[Эрнест Рэзерфард]] == Згодна з БелЭн [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.13.djvu_559 тут.] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:18, 23 мая 2026 (+03) :Хаця, улічваючы змену правапісу 2008, магчыма правільней было б Эрнэст Рэзерфард. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:05, 25 мая 2026 (+03) ::{{Нейтральны}}. Прозвішча [[:en:Rutherford (name)|Rutherford (name)]] мае два [[Корань (мовазнаўства)|кораня]] і два націскі адпаведна. «О» тут знаходзіцца пад націскам – [https://gramota.ru/meta/rezerford Рэ́зерфо́рд]. Незразумела навошта мяняць «О» на «А». [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 22:03, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна БелЭн, толькі Эрнэст [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:42, 11 чэрвеня 2026 (+03) == [[Уладзімір Пятровіч Кёпен]] → [[Уладзімір Пятровіч Кёпэн]] == Усе мы ведаем, як гэтыя «е» ў рускай мове адпавядаюць на самай справе гуку [э]. Тут нямецкай прозвішча Köppen, мусім на яго абапірацца ў любым выпадку. Нібыта нямецкае э ў беларускай не пераходзіць у е, нават без націску. Шкада, што пакуль няма ў нас практычнай транскрыпцыі з нямецкай... Пакуль што выглядае як выразны ўплыў рускай мовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 08:12, 14 мая 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} нямецкія e мы нідзе асабліва праз э не перадаем, не бачу неабходнасці рабіць тое ж з прозвішчам, якое вядомае пры пасродніцтве рускай мовы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:30, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Акадэмія WSB у Варшаве]] → [[Акадэмія ВСБ у Варшаве]], [[Акадэмія WSB]] → [[Акадэмія ВСБ]] == [[ВП:Кірлат]] у назвах. WSB нібыта цяпер больш не расшыфроўваецца, то трэба было б транслітэрыраваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:31, 13 мая 2026 (+03) :І катэгорыя [[:Катэгорыя:Akademія WSB]] таксама [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:37, 13 мая 2026 (+03) :А чаму мы мусім гэта транслітараваць? Калі гэта ўласная назва, гандлёвая марка, і г.д., то звычайна пакідаем у арыгінальным напісанні. Пакуль што не перакананы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:54, 16 чэрвеня 2026 (+03) ::У першую чаргу трэба выправіць кірлат Akademія. ::Далей можна размаўляць пра назву навучальнай установы. На цяперашні момант WSB нібыта ніяк не расшыфроўваецца, проста застаецца як частка назвы гістарычна, таму мне падаецца лагічным транслітараваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:37, 17 чэрвеня 2026 (+03) :::Кірлат выпраўлены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:23, 18 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хагіс]] → [[Хэгіс]] == Крыніц няма, акрамя [https://verbum.by/?q=%D0%A5%D1%8D%D0%B3%D1%96%D1%81 Англійска-беларускага слоўніка (Т. Суша, 2013)], таму прапаную перайменаваць паводле яго. --[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:09, 2 мая 2026 (+03) :Тут усё крыху цяжэй, бо выпадкаў ужывання "Хэгіс", апарача гэтага слоўніку, я не знайшоў, але Хагіс згадваецца [https://prajdzisvet.org/events/845-bielarusy-vinshujuts-bernsa-z-dniom-naradzhennia.html тут], [https://news.by/by/news/kultura/260_let_so_dnya_rozhdeniya_roberta_bernsa_otmetili_v_minske тут], [https://www.svaboda.org/a/28331935.html тут], [https://nashaniva.com/322748 тут], [https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/2012-06.pdf тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:45, 29 мая 2026 (+03) == [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] == У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. Звярніце ўвагу, што прозвішча [[:en:Burroughs (surname)|Burroughs (surname)]] не англійскае, а французскае. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:28, 5 ліпеня 2026 (+03) {{перайменаваць}}, Згодна з інструкцыяй БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў і прозвішч, а таксама з апошнімі змяненнямі ў акадэмічным правапісе (2008). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:20, 12 красавіка 2026 (+03) == [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] == Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:54, 20 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але трэба дадаць інфармацыю пра пераклад і ўвогуле крыху палепшыць старонку. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:35, 26 красавіка 2026 (+03) : Не знайшоў АК за "УАЛЛ-І" акрамя Кінакіпы. Тым часам за "ВАЛЛ-І" можна сустрэць [https://euroradio.fm/u-los-andzhelese-vall-i-pryznali-filmam-goda Euroradio], [https://web.archive.org/web/20230110014627/https://nashaniva.com/69780 Nashaniva], [https://1387.io/jak-zacikavic-dzjacej-i-daroslyh-tjemaj-berazhlivaga-sta-lennja-da-pryrody-raskazala-jekolag-julija-prylishch/ 1387]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:41, 26 красавіка 2026 (+03) ::Калі б не было перакладу самой стужкі, то пададзеныя крыніцы мелі б прыярытэт. З улікам таго, што ёсць ужо пераклад (які атрымаў сваю агучку), то не зусім разумею, чаму старонка мае называцца паводле тых крыніц, якія былі зроблены да перакладу самога мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:54, 26 красавіка 2026 (+03) :::пераклад не афіцыйны, дый бывае, што перакладаў некалькі, таму мусім таксама глядзець на словаўжыванне ў розных крыніцах. Думаю, варта перайменаваць, але ў лідзе падаць дзве формы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) ::: Хто адказны за пераклад? Якая акадэмічнасць гэтага перакладу? Пераклад - гэта добрая справа, але ён яшчэ не гарантуе, што менавіта гэтая назва будзе абраная для артыкула. Мы не ведаем, хто і ў якіх умовах яго перакладаў. Калі гэта быў хтосьці з НАН РБ - адна справа, калі гэта аматарскі пераклад - іншая. Калі пераклад з’яўляецца аматарскім, то чаму мы павінны ставіць яго вышэй за некалькі беларускамоўных крыніц? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:01, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Мультфільм з назвай УАЛЛ-І існуе, яго можна фізічна паглядзець (хоць пераклад, безумоўна, неафіцыйны). Будзьма шчырымі, афіцыйны мы наўрад ці пабачым. WALL-I(англійскі) і ВАЛЛ-И(расейскі), ВОЛЛ-І(украінскі) гэтаксама ёсць, але не ВАЛЛ-І. Увогуле не разумею заганнай практыкі нашых СМІ аднаасабова перакладаць назвы твораў, варта было б даваць арыгінальную назву і МАГЧЫМЫ пераклад у дужках. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 20:07, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. WALL-E – гэта абрэвіятура ад Waste Allocation Load Lifter Earth-Class. Засталося разабрацца як правільна транслітэруюцца гэтыя словы на беларускую мову – W праз «В» ці «У», А праз «А» ці «О» і г.д. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:17, 5 ліпеня 2026 (+03) == [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] == Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз "е" досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03) :: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова "сьнег" праз "ь" — думаю, назву б узялі, а "ь" прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз "е": [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз "э". Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03) :::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна. :::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо :::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу :::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу :::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Наконт арыгінальнага вымаўлення пракансультаваўся з універсітэцкай выкладчыцай французскай мовы. Атрымаў такі адказ: «Э» ў гэтым слове максімальна ненатуральны для французскай мовы. Амаль паўсюль дзейнічае правіла «адкрыты склад — закрыты гук, закрыты склад — адкрыты гук». Спрэчка тут упіраецца ў захаванне зычнага. Калі хочацца захаваць цвёрды «м», то лагічна браць літару «э», але сам галосны ў імені бліжэйшы да таго, які мы звычайна перадаем праз «е». Так, напрыклад, імя ''Léa'' не перадаецца як Лэа, а літара тая ж. :::: Наконт беларускіх крыніц: знайшоў згадку гэтага фільма ў БелЭн, у артыкуле «Францыя» (том 16, старонка 478). Там падаецца скарочаная назва «Амелі», праз «е». --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:45, 18 красавіка 2026 (+03) У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «э» і «е»'''<br> Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў: літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных; літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.''' У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}. Наконт норм, якімі кіруемся, падтрымліваю. Пане @[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]], указвайце калі ласка атрыбуцыю да крыніц больш выразна «Згодна з такой вось крыніцай, трэба пісаць вось так», а не проста «трэба пісаць вось так». + гэтыя крыніцы трэба будзе апрацаваць і зрабіць асобную старонку па прыкладзе [[Польска-беларуская практычная транскрыпцыя]] і іншых падобных, каб ужо метадычна працаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:39, 26 красавіка 2026 (+03) ::Хутка зробім старонку для інструкцыі, добра) Дадзеная інструкцыя - даведка да БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў + змяненні ў беларускам правапісе 2008 года. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] == {{закрыта}} Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача гука [h]''' <br> Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».<br> Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.<br> '''Перадача галоснага [ɛ]<br>''' У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э». Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].<br> '''Перадача гуку [ð]<br>''' Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд). Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».<br> '''Перадача спалучэння -er<br>''' У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»: * у пачатку слова, * пасля галосных, * пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»). У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.<br> Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]» [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) :у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як "д", з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Дзе знайшоў, згодна з абмеркаваннем, перайменаваў на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:48, 21 верасня 2026 (+03) == [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] == На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) : падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}}. Назва «Паляўнічыя за прывідамі» сустракаецца ў такіх выданнях, як [https://belsat.eu/83131477/nam-i-tak-strashna-shto-paglyadzets-na-gelauin-kab-zahavats-nervy Белсат], [https://novychas.online/kultura/top-10-filmau-dlja-ljohkaha-letnjaha-veczara Новы Час], [https://zviazda.by/editions/news/kantsert-stary-novy-god-z-three-sticks-praysho-dnyami-belaruskay-dzyarzha-nay-filarmonii/ Звязда]. Нельга сказаць, што альтэрнатыўны варыянт памылковы, аднак мы мусім абапірацца на тое, наколькі надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя крыніцы спасылаюцца на тэму артыкула. Кінакіпа як стрымінгавая платформа можа займацца ўласнымі перакладамі, і яны нават могуць быць вельмі якаснымі, але прыведзеныя вышэй рэсурсы пакуль маюць большую сукупную аўтарытэтнасць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:41, 25 красавіка 2026 (+03) ::::::За пераклад адказны [https://t.me/PierakladyArcioma Arciom], пераклады якога таксама можна сустрэць у такіх сэрвісах як [https://voka.tv/ru-RU/collections/cinevoka-kino-pa-belarusku CINEVOKA]. Акадэмічнасць перакладу адпавядае цяперашняму правапісу. Хто вызначае акадэмічнасць артыкулаў ад Звязды, НН, Белсат, ад якіх можна сустрэць машынны пераклад назваў з рускай мовы або англійскай? Якая вартасць такіх перакладаў? Калі б мы мелі некалькі перакладаў, то можна было б думаць над тым, што папулярней, а так мы маем пакуль адзін пераклад, а не некалькі ў артыкулаў СМІ, якія невядома якім чынам правяраюць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:16, 26 красавіка 2026 (+03) ::::::: Ну, у нас з аднаго боку аматарскі пераклад, а з іншага тры інфармацыйныя беларускамоўныя рэсурсы. Канешне, усе тры могуць лупіць недакладныя пераклады ці калькі. Толькі вось гэта, па-першае, неабавязкова з’яўляецца праўдай у гэтым выпадку, а па-другое - незразумела, чаму пераклад аматара павінен быць вышэй за іх. ::::::: У нас існуе простае правіла датычна наймення артыкулаў: назвы грунтуюцца на тым, як на тэму артыкула спасылаюцца '''надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя''' крыніцы. Для мяне надзейнасць і аўтарытэтнасць [[Звязда|Звязды]] і [[Белсат]]а з’яўляюцца больш відавочнымі ў гэтым пытанні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. У англійскім артыкуле выкарыстоўваецца «a ghost-catching business» і «to capture and contain ghosts», слова «hunters» я не знайшоў. Я больш згодны на перайменаванне. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:58, 5 ліпеня 2026 (+03) == Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан == Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя: * [[Сьюзен Хэйвард]] * [[С’юзан Сарандан]] * [[Сьюзен Пэвэнсі]] * [[Сьюзан Вулдрыдж]] * [[Сьюзан Полгар]] * [[Сьюзан Дэнфард]] * [[С’юзан Франсія]] Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03) :Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен. :Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03) :Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта''' [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. Я б тут пакуль не рабіў усеагульнага перайменавання, бо варыянтаў надта шмат. Пастараюся ў бліжэйшы час прайсціся па артыкулах, і, дзе можна, засведчыць канкрэтна беларускую перадачу імён кожнай. Быць можа тады карціна крыху праясніцца. І я б не адкідваў словаўжыванняў, таму што яны "малаімаверныя". [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:05, 21 жніўня 2026 (+03) == [[Цёрнер]] → Тэрнер == Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: "Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03) :перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі :§12 Зычныя д, т і дз, :4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03) ::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03) :::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03) ::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі: ::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах. ::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. "Т" захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца "адваротная сумяшчальнасць", вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03) :::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03) :'''Перадача спалучэнняў -er і -ur''' :У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»: :* у пачатку слова, :* пасля галосных, :* пасля беларускіх цвёрдых зычных. :Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''. :У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] == Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03) : Ёсць крыніцы? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:56, 25 мая 2026 (+03) :У БелЭн замацавана форма "[https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 Бельск-Падляскі]", таму, лічу, што трэба ўніфікаваць да дадзенага варыянту. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:59, 16 чэрвеня 2026 (+03) :: БелЭн крыніца аўтарытэтная, але не адзіная. Уніфікацыя ў БелВікі здзяйсняецца паводле іншых прынцыпаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:14, 16 чэрвеня 2026 (+03) :::Слушна. З тых крыніц, што я знайшоў сітуацыя выглядае наступнай: ::: Бельск-Падляскі — [https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 БелЭн], [https://verbum.by/pbs/bielsk-podlaski Польска-беларускі слоўнік], [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/165776/4/%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%82%D1%8D%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%2037.pdf Беларусіка = Albaruthenika], [https://slounik.org/146870.html Беларускія рэлігійныя дзеячы (XX ст.). Даведнік], часткова [https://www.svaboda.org/a/29005335.html РС], [https://belsat.eu/84527031/niczos-na-eurovision БС] ::: Бельск-Падляшскі — [https://slounik.org/81455.html Беларускія пісьменнікі (1917-1990). Даведнік,] [https://racyja.com/by/?s=%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA РР], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3597088%2C%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%81%D0%BA%D1%96-%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D1%83%D0%B5%D1%86%D1%86%D0%B0-%D0%B4%D0%B0-%C2%AB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9-%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%96%C2%BB ПР], [https://niva.bialystok.pl/issue/2017/08/art_07.htm Ніва.Беласток] ::: Бельск Падляшскі — [https://slounik.org/90495.html Драўляныя цэрквы Беласточчыны,] :::Бельск Падляскі — часткова [https://www.svaboda.org/a/32467265.html РС], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7819/artykul/2980699%2C%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BA-%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8C-%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%81%D0%BA%D1%96-%E2%80%93-%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D0%B7-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B3%D0%B0%D0%B6%D1%8D%D0%B9%D1%88%D1%8B%D1%85-%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%88%D0%B0 ПР] :::Калі нешта забыў ці паблытаў — перапрашаю. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:23, 19 чэрвеня 2026 (+03) :::: Ну пакуль за варыянт "Бельск-Падляскі" крыніцы самыя аўтарытэтныя. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:47, 21 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] == Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) :слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :Надта аўтарытэтнай крыніцу не назавеш, але яна хаця б ёсць, сённяшні варыянт нічым увогуле не падмацаваны. Таму {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:27, 23 мая 2026 (+03) == [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] == Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03) :варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] gst8117a1gnxvrs255i8liby7qhbm7w 5203200 5203194 2026-09-21T11:51:06Z Plaga med 116903 /* Хрэптоўцы → Храптоўцы */ 5203200 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДП}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў'' == [[Янцзы]] → [[Яндзы]] == Нядаўна выйшаў новы [https://www.researchgate.net/publication/407473472%20Kitajska-belaruski%20slounik%20Chinese-Belarusian%20dictionary беларуска-кітайскі слоўнік], і істотна так пералапаціў сістэму перадачы кітайскім уласных назваў. Яндзы/Янцзы тут - адзін з мноства прыкладаў. Яндзы, дарэчы, таксама пацвярджаецца [https://verbum.by/grammardb/%D0%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B7%D1%8B граматычнай базай]. Так што тут пытанне комплекснае, і, падазраю, ад таго, што вырашым, будзе залежыць лёс мноства тапонімаў і не толькі ([[Фучжоў]]/Фуджоў, [[Цынь]]/Цінь, [[Ухань]]/Вухань) --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:31, 15 верасня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} але пажадана нам нейкія правілы тут зафіксаваць, каб можна было звярацца і спасылацца на адну старонку. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:34, 21 верасня 2026 (+03) == [[Віліс Олаўс]] → [[Віліс Олаус]] == Гл. [[Размовы:Віліс Олаўс|старонку размоў]]. --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:29, 21 жніўня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Рэзныя інструменты]] → [[:Катэгорыя:Рэжучыя інструменты]] == Згодна з [https://verbum.by/brs/rezhuchy беларуска-рускім слоўнікам 2012 года], таксама адна згадка ў [https://bnkorpus.info/korpus.html корпусе]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:39, 30 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, Таксама [https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D1%80%D1%8D%D0%B6%D1%83%D1%87%D1%8B%D1%8F%20%D1%96%D0%BD* згадкі ў БелЭн]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 09:25, 7 жніўня 2026 (+03) == [[Аплатная картка]] → [[Плацежная картка]] == Падаецца, ўсё ж такі ''плацежная'' павінна быць. Па [https://verbum.by/tsblm2022/%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B0 ТСБЛМ Капылова], або тым жа сэнсе [https://verbum.by/rbs10/%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%91%D0%B6%D0%BD%D1%8B%D0%B9 тут]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:26, 29 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна ТСБЛМ [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 09:27, 7 жніўня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Згодны з аргументацыяй. --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:59, 18 верасня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:35, 21 верасня 2026 (+03) == [[Іарданія]] → [[Іярданія]] == Калі ўжо раней абмяркоўвалася — не крыўдуйце, не знайшоў. Паводле найноўшай [https://verbum.by/grammardb/%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F граматычнай базы] - Іярданія, формы Іарданія там няма. У публіцыстыцы таксама сустракаецца [https://zviazda.by/search/?q=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F zviazda], [https://belsat.eu/wyszukiwarka?query=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F БС], [https://novychas.online/search?q=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F НЧ], [https://nashaniva.com/search/?stext=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F НН]. [https://catholic.by/3/tags/iyardaniya Catholic.by]. Тэма, як з усімі словамі на Іа- няпростая, таму цікава меркаванне супольнасці. --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:33, 27 ліпеня 2026 (+03) :Бачу, што ў БелСЭ і БелЭн Іарданія, таксама ў РБС НАН РБ 10. Іярданія толькі ў грам базе, але гэта не нарматыўная крыніца сама па сабе. Нібыта пакуль можна пакінуць варыянт Іярданія ў артыкуле, але пераймяноўваць нібы пакуль рана. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:27, 1 верасня 2026 (+03) ::напісанне "Іярданія" пацвердзілася ў новым [https://www.researchgate.net/publication/407473472_Kitajska-belaruski_slounik_Chinese-Belarusian_dictionary Кітайска-беларускім слоўніку] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 17:27, 17 верасня 2026 (+03) == [[Мод Вялікабрытанская]] → [[Мод Уэльская]] == Не зусім ясна, адкуль узялося "Мод Вялікабрытанская", калі ў англійскай "Maud of Wales", а ў нарвежскай "Maud av Norge". Беларускамоўных крыніц, на жаль, не знайшоў. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:22, 24 ліпеня 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. Спачатку яна была [https://dressingroyalty.wordpress.com/house-of-glucksburg-queen-maud-princess-maud-of-wales/ Princess Maud of Wales] і [https://www.outlived.org/person/maud-of-wales-42419 да замужжа (1896) была вядомая пад гэтым тытулам]. :Як я разумею, калі ў 1901 годзе яе бацька стаў каралём Вялікабрытаніі [[Эдуард VII|Эдуардам VII]], замест тытула прынцэсы Уэльскай на радзіме яна атрымала тытул прынцэсы [[Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі|Злучанага Каралеўства]] (Princess Maud of the United Kingdom). [https://europeanheraldry.org/united-kingdom/united-kingdom-great-britain-and-ireland/house-saxe-coburg-and-gotha-later-windsor/ Вось тут я знайшоў яе геральдычны знак]. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 09:48, 25 ліпеня 2026 (+03) == [[Амедэо Мадыльяні]] → [[Амедэа Мадыльяні]] == Калі не памыляюся, паводле сучаснага правапісу мае быць "Амадэа" (Націск на э). [https://daviedka.bnkorpus.info/pravapis2008/ Правапіс 2008] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:34, 16 ліпеня 2026 (+03) * {{Перайменаваць}} --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 19:44, 19 жніўня 2026 (+03) == [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне]] → [[Беларускі нацыянальны рух]] == У гістарычных крыніцах бачу выключна варыянт «беларускі нацыянальны рух». Нашае «беларускае нацыянальнае адраджэнне» вядома на якіх прыкладах узнікла, але ёсць адчуванне, што нацыянальнае адраджэнне гэта канкрэтны перыяд, які мае пачатак і канец, аднак са зместу вынікае, што дагэтуль не «адрадзілі». Так што больш карэктным выглядае слова «рух». --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 23:58, 6 ліпеня 2026 (+03) :Падтрымліваю. Хвалі адраджэння гэта хутчэй перыяды. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:37, 7 ліпеня 2026 (+03) == [[Ліянель Жаспен]] → [[Ліянэль Жаспэн]] == [https://nashaniva.com/391027 Тут], [https://www.svaboda.org/a/24871287.html тут] і [https://nashaniva.com/96339 тут] выкарыстоўваецца форма Ліянэль Жаспэн. Бягучую форму ў крыніцах мне знайсці не ўдалося. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:47, 6 ліпеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:28, 1 верасня 2026 (+03) == [[Аляксандр Карнаўх]] → [[Аляксандр Карнавух]] == У яго такая хрэнь можа і ў пашпарце, але націск у прозвішчу тут і на «у», бо гэта славянскае прозвішча, дзе другая частка ад «вуха», а не нейкае нямецкае з націскам на апошняе «а». Так што не можа быць пад націскам у нескладовага: або Карнаву́х, або Карнау́х. У Бірылы [https://www.google.lt/books/edition/Belaruskai%CD%A1a_antrapanimii%CD%A1a_2/Xxg-AAAAIAAJ?hl=be&gbpv=1&bsq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&dq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&printsec=frontcover ёсць] гэтае прозвішча. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 00:34, 4 ліпеня 2026 (+03) ::{{Не пераймяноўваць}}Мы ўжо будзем самі прозьвішча людзей перапісваць на свой лад? :) Тады можа лепш адразу Карнавуха? Бо пайшло ад вуха. Паўсюль [https://bellit.store/%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%8F-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%96-%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%9E%D1%85/ напісана] Карнаўх, на кнігах напісана Карнаўх ня ведаю, як можна мяняць у такім разе і ці знойдзе чытач, які шукае аўтара кнігі па зьмененаму прозьвішчу. [[Удзельнік:Dzejka|Dzejka]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzejka|размовы]]) 14:12, 4 ліпеня 2026 (+03) :::Ну калі Домрачава запісвае сябе як Домрач'''Э'''ва, а яшчэ адна адораная патрабуе пісаць сябе выключна як Мар'''і'''я - то так, будзем выпраўляць, бо гэта не адпавядае беларускай мове. Прозвішча гэтага чалавека Карнавух і не належыць прыватна яму, гэта ён сам перапісвае беларускае прозвішча на свой лад. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:18, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}}, усё ж сапраўды, ён усюды сябе пазначае "Карнаўх", напісанне "Карнавух" сустрэў толькі [https://www.polskieradio.pl/podcasty/belaruskaya-sluzhba-polskaga-radyyo-6/saspela-patreba-stvarennya-asacyyacy-zhanchyn-bylyx-paltvyazynak-gavoracz-bylyya-zhanchyny-paltvyazn-24-05-2025 тут]. Само ў сабе цяперашняе напісанне не парушае фундаментальных правіл беларускай мовы (хаця, безумоўна, і з’явілася пад уплывам усім нам вядомай мовы). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:06, 18 ліпеня 2026 (+03) == [[Генрых Птушнік]] → [[Генрых І Птушкалоў]] == Адзіная крыніца з падобным імем (Гэнрык І Птушнік), якую я знайшоў — [https://be.wikisource.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%3A%D0%A1%D1%83%D1%81%D1%8C%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_2.pdf Сусьветная гісторыя] ў перакладзе Луцкевіча. Птушкалоў жа сустракаецца прынамсі ў [https://verbum.by/belen/%D0%93%D0%95%D0%9D%D0%A0%D0%AB%D0%A5-2 БелЭн], [https://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Viktar_Fiadosik_Ihar_Jeutuchou_Andrej_Procharau.Historyja_siarednich_viakou._Zachodniaja_Jeuropa_i_Vizantyja_V_XIII_st._._Castka_1.pdf Гісторыя сярэдніх вякоў], [http://Гісторыя%20сярэднявечнай%20Еўропы%20(V-XV%20стагоддзі)https://pawet.net/library/history/bel_history/trusau/09/%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D1%8F%D1%80%D1%8D%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B2%D0%B5%D1%87%D0%BD%D Гісторыя сярэднявечнай Еўропы (V-XV стагоддзі)] Таму, думаю, трэба перанесці пад больш сучасную і распаўсюджаную назву. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:11, 2 ліпеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, шмат крыніц указвае на іншае прозвішча [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:36, 3 ліпеня 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. {{lang-de|Heinrich der Vogeler}} – як я зразумеў <u>па анлайн-перакладчыку</u>, der Vogeler азначае '''птушка/птушыны''', а птушкалоў будзе '''Vogelfänger'''. Магчыма пан Луцкевіч пераклаў больш правільна. Лепш няхай выкажуць сваё меркаванне знаўцы нямецкай мовы. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 18:29, 3 ліпеня 2026 (+03) == [[Эрнэст Рэзерфорд]] → [[Эрнест Рэзерфард]] == Згодна з БелЭн [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.13.djvu_559 тут.] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:18, 23 мая 2026 (+03) :Хаця, улічваючы змену правапісу 2008, магчыма правільней было б Эрнэст Рэзерфард. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:05, 25 мая 2026 (+03) ::{{Нейтральны}}. Прозвішча [[:en:Rutherford (name)|Rutherford (name)]] мае два [[Корань (мовазнаўства)|кораня]] і два націскі адпаведна. «О» тут знаходзіцца пад націскам – [https://gramota.ru/meta/rezerford Рэ́зерфо́рд]. Незразумела навошта мяняць «О» на «А». [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 22:03, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна БелЭн, толькі Эрнэст [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:42, 11 чэрвеня 2026 (+03) == [[Уладзімір Пятровіч Кёпен]] → [[Уладзімір Пятровіч Кёпэн]] == Усе мы ведаем, як гэтыя «е» ў рускай мове адпавядаюць на самай справе гуку [э]. Тут нямецкай прозвішча Köppen, мусім на яго абапірацца ў любым выпадку. Нібыта нямецкае э ў беларускай не пераходзіць у е, нават без націску. Шкада, што пакуль няма ў нас практычнай транскрыпцыі з нямецкай... Пакуль што выглядае як выразны ўплыў рускай мовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 08:12, 14 мая 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} нямецкія e мы нідзе асабліва праз э не перадаем, не бачу неабходнасці рабіць тое ж з прозвішчам, якое вядомае пры пасродніцтве рускай мовы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:30, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Акадэмія WSB у Варшаве]] → [[Акадэмія ВСБ у Варшаве]], [[Акадэмія WSB]] → [[Акадэмія ВСБ]] == [[ВП:Кірлат]] у назвах. WSB нібыта цяпер больш не расшыфроўваецца, то трэба было б транслітэрыраваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:31, 13 мая 2026 (+03) :І катэгорыя [[:Катэгорыя:Akademія WSB]] таксама [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:37, 13 мая 2026 (+03) :А чаму мы мусім гэта транслітараваць? Калі гэта ўласная назва, гандлёвая марка, і г.д., то звычайна пакідаем у арыгінальным напісанні. Пакуль што не перакананы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:54, 16 чэрвеня 2026 (+03) ::У першую чаргу трэба выправіць кірлат Akademія. ::Далей можна размаўляць пра назву навучальнай установы. На цяперашні момант WSB нібыта ніяк не расшыфроўваецца, проста застаецца як частка назвы гістарычна, таму мне падаецца лагічным транслітараваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:37, 17 чэрвеня 2026 (+03) :::Кірлат выпраўлены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:23, 18 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хагіс]] → [[Хэгіс]] == Крыніц няма, акрамя [https://verbum.by/?q=%D0%A5%D1%8D%D0%B3%D1%96%D1%81 Англійска-беларускага слоўніка (Т. Суша, 2013)], таму прапаную перайменаваць паводле яго. --[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:09, 2 мая 2026 (+03) :Тут усё крыху цяжэй, бо выпадкаў ужывання "Хэгіс", апарача гэтага слоўніку, я не знайшоў, але Хагіс згадваецца [https://prajdzisvet.org/events/845-bielarusy-vinshujuts-bernsa-z-dniom-naradzhennia.html тут], [https://news.by/by/news/kultura/260_let_so_dnya_rozhdeniya_roberta_bernsa_otmetili_v_minske тут], [https://www.svaboda.org/a/28331935.html тут], [https://nashaniva.com/322748 тут], [https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/2012-06.pdf тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:45, 29 мая 2026 (+03) == [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] == У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. Звярніце ўвагу, што прозвішча [[:en:Burroughs (surname)|Burroughs (surname)]] не англійскае, а французскае. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:28, 5 ліпеня 2026 (+03) {{перайменаваць}}, Згодна з інструкцыяй БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў і прозвішч, а таксама з апошнімі змяненнямі ў акадэмічным правапісе (2008). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:20, 12 красавіка 2026 (+03) == [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] == Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:54, 20 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але трэба дадаць інфармацыю пра пераклад і ўвогуле крыху палепшыць старонку. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:35, 26 красавіка 2026 (+03) : Не знайшоў АК за "УАЛЛ-І" акрамя Кінакіпы. Тым часам за "ВАЛЛ-І" можна сустрэць [https://euroradio.fm/u-los-andzhelese-vall-i-pryznali-filmam-goda Euroradio], [https://web.archive.org/web/20230110014627/https://nashaniva.com/69780 Nashaniva], [https://1387.io/jak-zacikavic-dzjacej-i-daroslyh-tjemaj-berazhlivaga-sta-lennja-da-pryrody-raskazala-jekolag-julija-prylishch/ 1387]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:41, 26 красавіка 2026 (+03) ::Калі б не было перакладу самой стужкі, то пададзеныя крыніцы мелі б прыярытэт. З улікам таго, што ёсць ужо пераклад (які атрымаў сваю агучку), то не зусім разумею, чаму старонка мае называцца паводле тых крыніц, якія былі зроблены да перакладу самога мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:54, 26 красавіка 2026 (+03) :::пераклад не афіцыйны, дый бывае, што перакладаў некалькі, таму мусім таксама глядзець на словаўжыванне ў розных крыніцах. Думаю, варта перайменаваць, але ў лідзе падаць дзве формы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) ::: Хто адказны за пераклад? Якая акадэмічнасць гэтага перакладу? Пераклад - гэта добрая справа, але ён яшчэ не гарантуе, што менавіта гэтая назва будзе абраная для артыкула. Мы не ведаем, хто і ў якіх умовах яго перакладаў. Калі гэта быў хтосьці з НАН РБ - адна справа, калі гэта аматарскі пераклад - іншая. Калі пераклад з’яўляецца аматарскім, то чаму мы павінны ставіць яго вышэй за некалькі беларускамоўных крыніц? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:01, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Мультфільм з назвай УАЛЛ-І існуе, яго можна фізічна паглядзець (хоць пераклад, безумоўна, неафіцыйны). Будзьма шчырымі, афіцыйны мы наўрад ці пабачым. WALL-I(англійскі) і ВАЛЛ-И(расейскі), ВОЛЛ-І(украінскі) гэтаксама ёсць, але не ВАЛЛ-І. Увогуле не разумею заганнай практыкі нашых СМІ аднаасабова перакладаць назвы твораў, варта было б даваць арыгінальную назву і МАГЧЫМЫ пераклад у дужках. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 20:07, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. WALL-E – гэта абрэвіятура ад Waste Allocation Load Lifter Earth-Class. Засталося разабрацца як правільна транслітэруюцца гэтыя словы на беларускую мову – W праз «В» ці «У», А праз «А» ці «О» і г.д. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:17, 5 ліпеня 2026 (+03) == [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] == Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз "е" досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03) :: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова "сьнег" праз "ь" — думаю, назву б узялі, а "ь" прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз "е": [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз "э". Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03) :::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна. :::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо :::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу :::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу :::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Наконт арыгінальнага вымаўлення пракансультаваўся з універсітэцкай выкладчыцай французскай мовы. Атрымаў такі адказ: «Э» ў гэтым слове максімальна ненатуральны для французскай мовы. Амаль паўсюль дзейнічае правіла «адкрыты склад — закрыты гук, закрыты склад — адкрыты гук». Спрэчка тут упіраецца ў захаванне зычнага. Калі хочацца захаваць цвёрды «м», то лагічна браць літару «э», але сам галосны ў імені бліжэйшы да таго, які мы звычайна перадаем праз «е». Так, напрыклад, імя ''Léa'' не перадаецца як Лэа, а літара тая ж. :::: Наконт беларускіх крыніц: знайшоў згадку гэтага фільма ў БелЭн, у артыкуле «Францыя» (том 16, старонка 478). Там падаецца скарочаная назва «Амелі», праз «е». --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:45, 18 красавіка 2026 (+03) У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «э» і «е»'''<br> Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў: літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных; літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.''' У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}. Наконт норм, якімі кіруемся, падтрымліваю. Пане @[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]], указвайце калі ласка атрыбуцыю да крыніц больш выразна «Згодна з такой вось крыніцай, трэба пісаць вось так», а не проста «трэба пісаць вось так». + гэтыя крыніцы трэба будзе апрацаваць і зрабіць асобную старонку па прыкладзе [[Польска-беларуская практычная транскрыпцыя]] і іншых падобных, каб ужо метадычна працаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:39, 26 красавіка 2026 (+03) ::Хутка зробім старонку для інструкцыі, добра) Дадзеная інструкцыя - даведка да БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў + змяненні ў беларускам правапісе 2008 года. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] == {{закрыта}} Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача гука [h]''' <br> Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».<br> Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.<br> '''Перадача галоснага [ɛ]<br>''' У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э». Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].<br> '''Перадача гуку [ð]<br>''' Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд). Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».<br> '''Перадача спалучэння -er<br>''' У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»: * у пачатку слова, * пасля галосных, * пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»). У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.<br> Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]» [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) :у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як "д", з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Дзе знайшоў, згодна з абмеркаваннем, перайменаваў на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:48, 21 верасня 2026 (+03) == [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] == На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) : падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}}. Назва «Паляўнічыя за прывідамі» сустракаецца ў такіх выданнях, як [https://belsat.eu/83131477/nam-i-tak-strashna-shto-paglyadzets-na-gelauin-kab-zahavats-nervy Белсат], [https://novychas.online/kultura/top-10-filmau-dlja-ljohkaha-letnjaha-veczara Новы Час], [https://zviazda.by/editions/news/kantsert-stary-novy-god-z-three-sticks-praysho-dnyami-belaruskay-dzyarzha-nay-filarmonii/ Звязда]. Нельга сказаць, што альтэрнатыўны варыянт памылковы, аднак мы мусім абапірацца на тое, наколькі надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя крыніцы спасылаюцца на тэму артыкула. Кінакіпа як стрымінгавая платформа можа займацца ўласнымі перакладамі, і яны нават могуць быць вельмі якаснымі, але прыведзеныя вышэй рэсурсы пакуль маюць большую сукупную аўтарытэтнасць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:41, 25 красавіка 2026 (+03) ::::::За пераклад адказны [https://t.me/PierakladyArcioma Arciom], пераклады якога таксама можна сустрэць у такіх сэрвісах як [https://voka.tv/ru-RU/collections/cinevoka-kino-pa-belarusku CINEVOKA]. Акадэмічнасць перакладу адпавядае цяперашняму правапісу. Хто вызначае акадэмічнасць артыкулаў ад Звязды, НН, Белсат, ад якіх можна сустрэць машынны пераклад назваў з рускай мовы або англійскай? Якая вартасць такіх перакладаў? Калі б мы мелі некалькі перакладаў, то можна было б думаць над тым, што папулярней, а так мы маем пакуль адзін пераклад, а не некалькі ў артыкулаў СМІ, якія невядома якім чынам правяраюць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:16, 26 красавіка 2026 (+03) ::::::: Ну, у нас з аднаго боку аматарскі пераклад, а з іншага тры інфармацыйныя беларускамоўныя рэсурсы. Канешне, усе тры могуць лупіць недакладныя пераклады ці калькі. Толькі вось гэта, па-першае, неабавязкова з’яўляецца праўдай у гэтым выпадку, а па-другое - незразумела, чаму пераклад аматара павінен быць вышэй за іх. ::::::: У нас існуе простае правіла датычна наймення артыкулаў: назвы грунтуюцца на тым, як на тэму артыкула спасылаюцца '''надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя''' крыніцы. Для мяне надзейнасць і аўтарытэтнасць [[Звязда|Звязды]] і [[Белсат]]а з’яўляюцца больш відавочнымі ў гэтым пытанні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. У англійскім артыкуле выкарыстоўваецца «a ghost-catching business» і «to capture and contain ghosts», слова «hunters» я не знайшоў. Я больш згодны на перайменаванне. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:58, 5 ліпеня 2026 (+03) == Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан == Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя: * [[Сьюзен Хэйвард]] * [[С’юзан Сарандан]] * [[Сьюзен Пэвэнсі]] * [[Сьюзан Вулдрыдж]] * [[Сьюзан Полгар]] * [[Сьюзан Дэнфард]] * [[С’юзан Франсія]] Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03) :Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен. :Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03) :Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта''' [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. Я б тут пакуль не рабіў усеагульнага перайменавання, бо варыянтаў надта шмат. Пастараюся ў бліжэйшы час прайсціся па артыкулах, і, дзе можна, засведчыць канкрэтна беларускую перадачу імён кожнай. Быць можа тады карціна крыху праясніцца. І я б не адкідваў словаўжыванняў, таму што яны "малаімаверныя". [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:05, 21 жніўня 2026 (+03) == [[Цёрнер]] → Тэрнер == Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: "Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03) :перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі :§12 Зычныя д, т і дз, :4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03) ::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03) :::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03) ::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі: ::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах. ::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. "Т" захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца "адваротная сумяшчальнасць", вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03) :::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03) :'''Перадача спалучэнняў -er і -ur''' :У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»: :* у пачатку слова, :* пасля галосных, :* пасля беларускіх цвёрдых зычных. :Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''. :У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] == Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03) : Ёсць крыніцы? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:56, 25 мая 2026 (+03) :У БелЭн замацавана форма "[https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 Бельск-Падляскі]", таму, лічу, што трэба ўніфікаваць да дадзенага варыянту. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:59, 16 чэрвеня 2026 (+03) :: БелЭн крыніца аўтарытэтная, але не адзіная. Уніфікацыя ў БелВікі здзяйсняецца паводле іншых прынцыпаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:14, 16 чэрвеня 2026 (+03) :::Слушна. З тых крыніц, што я знайшоў сітуацыя выглядае наступнай: ::: Бельск-Падляскі — [https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 БелЭн], [https://verbum.by/pbs/bielsk-podlaski Польска-беларускі слоўнік], [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/165776/4/%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%82%D1%8D%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%2037.pdf Беларусіка = Albaruthenika], [https://slounik.org/146870.html Беларускія рэлігійныя дзеячы (XX ст.). Даведнік], часткова [https://www.svaboda.org/a/29005335.html РС], [https://belsat.eu/84527031/niczos-na-eurovision БС] ::: Бельск-Падляшскі — [https://slounik.org/81455.html Беларускія пісьменнікі (1917-1990). Даведнік,] [https://racyja.com/by/?s=%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA РР], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3597088%2C%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%81%D0%BA%D1%96-%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D1%83%D0%B5%D1%86%D1%86%D0%B0-%D0%B4%D0%B0-%C2%AB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9-%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%96%C2%BB ПР], [https://niva.bialystok.pl/issue/2017/08/art_07.htm Ніва.Беласток] ::: Бельск Падляшскі — [https://slounik.org/90495.html Драўляныя цэрквы Беласточчыны,] :::Бельск Падляскі — часткова [https://www.svaboda.org/a/32467265.html РС], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7819/artykul/2980699%2C%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BA-%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8C-%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%81%D0%BA%D1%96-%E2%80%93-%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D0%B7-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B3%D0%B0%D0%B6%D1%8D%D0%B9%D1%88%D1%8B%D1%85-%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%88%D0%B0 ПР] :::Калі нешта забыў ці паблытаў — перапрашаю. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:23, 19 чэрвеня 2026 (+03) :::: Ну пакуль за варыянт "Бельск-Падляскі" крыніцы самыя аўтарытэтныя. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:47, 21 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] == {{закрыта}} Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) :слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :Надта аўтарытэтнай крыніцу не назавеш, але яна хаця б ёсць, сённяшні варыянт нічым увогуле не падмацаваны. Таму {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:27, 23 мая 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Прайшло шмат часу, пірэчанняў шмат няма, перайменаваў [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:50, 21 верасня 2026 (+03) == [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] == Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03) :варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] 7yj4ucicgimkl7s75cgx4kftdz2pbcb 5203202 5203200 2026-09-21T11:55:43Z Plaga med 116903 /* ВАЛЛ-І → УАЛЛ-І */ Адказ 5203202 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДП}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў'' == [[Янцзы]] → [[Яндзы]] == Нядаўна выйшаў новы [https://www.researchgate.net/publication/407473472%20Kitajska-belaruski%20slounik%20Chinese-Belarusian%20dictionary беларуска-кітайскі слоўнік], і істотна так пералапаціў сістэму перадачы кітайскім уласных назваў. Яндзы/Янцзы тут - адзін з мноства прыкладаў. Яндзы, дарэчы, таксама пацвярджаецца [https://verbum.by/grammardb/%D0%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B7%D1%8B граматычнай базай]. Так што тут пытанне комплекснае, і, падазраю, ад таго, што вырашым, будзе залежыць лёс мноства тапонімаў і не толькі ([[Фучжоў]]/Фуджоў, [[Цынь]]/Цінь, [[Ухань]]/Вухань) --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:31, 15 верасня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} але пажадана нам нейкія правілы тут зафіксаваць, каб можна было звярацца і спасылацца на адну старонку. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:34, 21 верасня 2026 (+03) == [[Віліс Олаўс]] → [[Віліс Олаус]] == Гл. [[Размовы:Віліс Олаўс|старонку размоў]]. --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:29, 21 жніўня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Рэзныя інструменты]] → [[:Катэгорыя:Рэжучыя інструменты]] == Згодна з [https://verbum.by/brs/rezhuchy беларуска-рускім слоўнікам 2012 года], таксама адна згадка ў [https://bnkorpus.info/korpus.html корпусе]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:39, 30 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, Таксама [https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D1%80%D1%8D%D0%B6%D1%83%D1%87%D1%8B%D1%8F%20%D1%96%D0%BD* згадкі ў БелЭн]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 09:25, 7 жніўня 2026 (+03) == [[Аплатная картка]] → [[Плацежная картка]] == Падаецца, ўсё ж такі ''плацежная'' павінна быць. Па [https://verbum.by/tsblm2022/%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B0 ТСБЛМ Капылова], або тым жа сэнсе [https://verbum.by/rbs10/%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%91%D0%B6%D0%BD%D1%8B%D0%B9 тут]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:26, 29 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна ТСБЛМ [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 09:27, 7 жніўня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Згодны з аргументацыяй. --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:59, 18 верасня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:35, 21 верасня 2026 (+03) == [[Іарданія]] → [[Іярданія]] == Калі ўжо раней абмяркоўвалася — не крыўдуйце, не знайшоў. Паводле найноўшай [https://verbum.by/grammardb/%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F граматычнай базы] - Іярданія, формы Іарданія там няма. У публіцыстыцы таксама сустракаецца [https://zviazda.by/search/?q=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F zviazda], [https://belsat.eu/wyszukiwarka?query=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F БС], [https://novychas.online/search?q=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F НЧ], [https://nashaniva.com/search/?stext=%D0%86%D1%8F%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%8F НН]. [https://catholic.by/3/tags/iyardaniya Catholic.by]. Тэма, як з усімі словамі на Іа- няпростая, таму цікава меркаванне супольнасці. --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:33, 27 ліпеня 2026 (+03) :Бачу, што ў БелСЭ і БелЭн Іарданія, таксама ў РБС НАН РБ 10. Іярданія толькі ў грам базе, але гэта не нарматыўная крыніца сама па сабе. Нібыта пакуль можна пакінуць варыянт Іярданія ў артыкуле, але пераймяноўваць нібы пакуль рана. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:27, 1 верасня 2026 (+03) ::напісанне "Іярданія" пацвердзілася ў новым [https://www.researchgate.net/publication/407473472_Kitajska-belaruski_slounik_Chinese-Belarusian_dictionary Кітайска-беларускім слоўніку] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 17:27, 17 верасня 2026 (+03) == [[Мод Вялікабрытанская]] → [[Мод Уэльская]] == Не зусім ясна, адкуль узялося "Мод Вялікабрытанская", калі ў англійскай "Maud of Wales", а ў нарвежскай "Maud av Norge". Беларускамоўных крыніц, на жаль, не знайшоў. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:22, 24 ліпеня 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. Спачатку яна была [https://dressingroyalty.wordpress.com/house-of-glucksburg-queen-maud-princess-maud-of-wales/ Princess Maud of Wales] і [https://www.outlived.org/person/maud-of-wales-42419 да замужжа (1896) была вядомая пад гэтым тытулам]. :Як я разумею, калі ў 1901 годзе яе бацька стаў каралём Вялікабрытаніі [[Эдуард VII|Эдуардам VII]], замест тытула прынцэсы Уэльскай на радзіме яна атрымала тытул прынцэсы [[Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі|Злучанага Каралеўства]] (Princess Maud of the United Kingdom). [https://europeanheraldry.org/united-kingdom/united-kingdom-great-britain-and-ireland/house-saxe-coburg-and-gotha-later-windsor/ Вось тут я знайшоў яе геральдычны знак]. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 09:48, 25 ліпеня 2026 (+03) == [[Амедэо Мадыльяні]] → [[Амедэа Мадыльяні]] == Калі не памыляюся, паводле сучаснага правапісу мае быць "Амадэа" (Націск на э). [https://daviedka.bnkorpus.info/pravapis2008/ Правапіс 2008] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:34, 16 ліпеня 2026 (+03) * {{Перайменаваць}} --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 19:44, 19 жніўня 2026 (+03) == [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне]] → [[Беларускі нацыянальны рух]] == У гістарычных крыніцах бачу выключна варыянт «беларускі нацыянальны рух». Нашае «беларускае нацыянальнае адраджэнне» вядома на якіх прыкладах узнікла, але ёсць адчуванне, што нацыянальнае адраджэнне гэта канкрэтны перыяд, які мае пачатак і канец, аднак са зместу вынікае, што дагэтуль не «адрадзілі». Так што больш карэктным выглядае слова «рух». --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 23:58, 6 ліпеня 2026 (+03) :Падтрымліваю. Хвалі адраджэння гэта хутчэй перыяды. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:37, 7 ліпеня 2026 (+03) == [[Ліянель Жаспен]] → [[Ліянэль Жаспэн]] == [https://nashaniva.com/391027 Тут], [https://www.svaboda.org/a/24871287.html тут] і [https://nashaniva.com/96339 тут] выкарыстоўваецца форма Ліянэль Жаспэн. Бягучую форму ў крыніцах мне знайсці не ўдалося. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:47, 6 ліпеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:28, 1 верасня 2026 (+03) == [[Аляксандр Карнаўх]] → [[Аляксандр Карнавух]] == У яго такая хрэнь можа і ў пашпарце, але націск у прозвішчу тут і на «у», бо гэта славянскае прозвішча, дзе другая частка ад «вуха», а не нейкае нямецкае з націскам на апошняе «а». Так што не можа быць пад націскам у нескладовага: або Карнаву́х, або Карнау́х. У Бірылы [https://www.google.lt/books/edition/Belaruskai%CD%A1a_antrapanimii%CD%A1a_2/Xxg-AAAAIAAJ?hl=be&gbpv=1&bsq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&dq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&printsec=frontcover ёсць] гэтае прозвішча. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 00:34, 4 ліпеня 2026 (+03) ::{{Не пераймяноўваць}}Мы ўжо будзем самі прозьвішча людзей перапісваць на свой лад? :) Тады можа лепш адразу Карнавуха? Бо пайшло ад вуха. Паўсюль [https://bellit.store/%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%8F-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%96-%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%9E%D1%85/ напісана] Карнаўх, на кнігах напісана Карнаўх ня ведаю, як можна мяняць у такім разе і ці знойдзе чытач, які шукае аўтара кнігі па зьмененаму прозьвішчу. [[Удзельнік:Dzejka|Dzejka]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzejka|размовы]]) 14:12, 4 ліпеня 2026 (+03) :::Ну калі Домрачава запісвае сябе як Домрач'''Э'''ва, а яшчэ адна адораная патрабуе пісаць сябе выключна як Мар'''і'''я - то так, будзем выпраўляць, бо гэта не адпавядае беларускай мове. Прозвішча гэтага чалавека Карнавух і не належыць прыватна яму, гэта ён сам перапісвае беларускае прозвішча на свой лад. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:18, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}}, усё ж сапраўды, ён усюды сябе пазначае "Карнаўх", напісанне "Карнавух" сустрэў толькі [https://www.polskieradio.pl/podcasty/belaruskaya-sluzhba-polskaga-radyyo-6/saspela-patreba-stvarennya-asacyyacy-zhanchyn-bylyx-paltvyazynak-gavoracz-bylyya-zhanchyny-paltvyazn-24-05-2025 тут]. Само ў сабе цяперашняе напісанне не парушае фундаментальных правіл беларускай мовы (хаця, безумоўна, і з’явілася пад уплывам усім нам вядомай мовы). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:06, 18 ліпеня 2026 (+03) == [[Генрых Птушнік]] → [[Генрых І Птушкалоў]] == Адзіная крыніца з падобным імем (Гэнрык І Птушнік), якую я знайшоў — [https://be.wikisource.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%3A%D0%A1%D1%83%D1%81%D1%8C%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_2.pdf Сусьветная гісторыя] ў перакладзе Луцкевіча. Птушкалоў жа сустракаецца прынамсі ў [https://verbum.by/belen/%D0%93%D0%95%D0%9D%D0%A0%D0%AB%D0%A5-2 БелЭн], [https://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Viktar_Fiadosik_Ihar_Jeutuchou_Andrej_Procharau.Historyja_siarednich_viakou._Zachodniaja_Jeuropa_i_Vizantyja_V_XIII_st._._Castka_1.pdf Гісторыя сярэдніх вякоў], [http://Гісторыя%20сярэднявечнай%20Еўропы%20(V-XV%20стагоддзі)https://pawet.net/library/history/bel_history/trusau/09/%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D1%8F%D1%80%D1%8D%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B2%D0%B5%D1%87%D0%BD%D Гісторыя сярэднявечнай Еўропы (V-XV стагоддзі)] Таму, думаю, трэба перанесці пад больш сучасную і распаўсюджаную назву. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:11, 2 ліпеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, шмат крыніц указвае на іншае прозвішча [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:36, 3 ліпеня 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. {{lang-de|Heinrich der Vogeler}} – як я зразумеў <u>па анлайн-перакладчыку</u>, der Vogeler азначае '''птушка/птушыны''', а птушкалоў будзе '''Vogelfänger'''. Магчыма пан Луцкевіч пераклаў больш правільна. Лепш няхай выкажуць сваё меркаванне знаўцы нямецкай мовы. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 18:29, 3 ліпеня 2026 (+03) == [[Эрнэст Рэзерфорд]] → [[Эрнест Рэзерфард]] == Згодна з БелЭн [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.13.djvu_559 тут.] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:18, 23 мая 2026 (+03) :Хаця, улічваючы змену правапісу 2008, магчыма правільней было б Эрнэст Рэзерфард. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:05, 25 мая 2026 (+03) ::{{Нейтральны}}. Прозвішча [[:en:Rutherford (name)|Rutherford (name)]] мае два [[Корань (мовазнаўства)|кораня]] і два націскі адпаведна. «О» тут знаходзіцца пад націскам – [https://gramota.ru/meta/rezerford Рэ́зерфо́рд]. Незразумела навошта мяняць «О» на «А». [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 22:03, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна БелЭн, толькі Эрнэст [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:42, 11 чэрвеня 2026 (+03) == [[Уладзімір Пятровіч Кёпен]] → [[Уладзімір Пятровіч Кёпэн]] == Усе мы ведаем, як гэтыя «е» ў рускай мове адпавядаюць на самай справе гуку [э]. Тут нямецкай прозвішча Köppen, мусім на яго абапірацца ў любым выпадку. Нібыта нямецкае э ў беларускай не пераходзіць у е, нават без націску. Шкада, што пакуль няма ў нас практычнай транскрыпцыі з нямецкай... Пакуль што выглядае як выразны ўплыў рускай мовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 08:12, 14 мая 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} нямецкія e мы нідзе асабліва праз э не перадаем, не бачу неабходнасці рабіць тое ж з прозвішчам, якое вядомае пры пасродніцтве рускай мовы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:30, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Акадэмія WSB у Варшаве]] → [[Акадэмія ВСБ у Варшаве]], [[Акадэмія WSB]] → [[Акадэмія ВСБ]] == [[ВП:Кірлат]] у назвах. WSB нібыта цяпер больш не расшыфроўваецца, то трэба было б транслітэрыраваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:31, 13 мая 2026 (+03) :І катэгорыя [[:Катэгорыя:Akademія WSB]] таксама [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:37, 13 мая 2026 (+03) :А чаму мы мусім гэта транслітараваць? Калі гэта ўласная назва, гандлёвая марка, і г.д., то звычайна пакідаем у арыгінальным напісанні. Пакуль што не перакананы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:54, 16 чэрвеня 2026 (+03) ::У першую чаргу трэба выправіць кірлат Akademія. ::Далей можна размаўляць пра назву навучальнай установы. На цяперашні момант WSB нібыта ніяк не расшыфроўваецца, проста застаецца як частка назвы гістарычна, таму мне падаецца лагічным транслітараваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:37, 17 чэрвеня 2026 (+03) :::Кірлат выпраўлены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:23, 18 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хагіс]] → [[Хэгіс]] == Крыніц няма, акрамя [https://verbum.by/?q=%D0%A5%D1%8D%D0%B3%D1%96%D1%81 Англійска-беларускага слоўніка (Т. Суша, 2013)], таму прапаную перайменаваць паводле яго. --[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:09, 2 мая 2026 (+03) :Тут усё крыху цяжэй, бо выпадкаў ужывання "Хэгіс", апарача гэтага слоўніку, я не знайшоў, але Хагіс згадваецца [https://prajdzisvet.org/events/845-bielarusy-vinshujuts-bernsa-z-dniom-naradzhennia.html тут], [https://news.by/by/news/kultura/260_let_so_dnya_rozhdeniya_roberta_bernsa_otmetili_v_minske тут], [https://www.svaboda.org/a/28331935.html тут], [https://nashaniva.com/322748 тут], [https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/2012-06.pdf тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:45, 29 мая 2026 (+03) == [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] == У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. Звярніце ўвагу, што прозвішча [[:en:Burroughs (surname)|Burroughs (surname)]] не англійскае, а французскае. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:28, 5 ліпеня 2026 (+03) {{перайменаваць}}, Згодна з інструкцыяй БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў і прозвішч, а таксама з апошнімі змяненнямі ў акадэмічным правапісе (2008). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:20, 12 красавіка 2026 (+03) == [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] == Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:54, 20 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але трэба дадаць інфармацыю пра пераклад і ўвогуле крыху палепшыць старонку. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:35, 26 красавіка 2026 (+03) : Не знайшоў АК за "УАЛЛ-І" акрамя Кінакіпы. Тым часам за "ВАЛЛ-І" можна сустрэць [https://euroradio.fm/u-los-andzhelese-vall-i-pryznali-filmam-goda Euroradio], [https://web.archive.org/web/20230110014627/https://nashaniva.com/69780 Nashaniva], [https://1387.io/jak-zacikavic-dzjacej-i-daroslyh-tjemaj-berazhlivaga-sta-lennja-da-pryrody-raskazala-jekolag-julija-prylishch/ 1387]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:41, 26 красавіка 2026 (+03) ::Калі б не было перакладу самой стужкі, то пададзеныя крыніцы мелі б прыярытэт. З улікам таго, што ёсць ужо пераклад (які атрымаў сваю агучку), то не зусім разумею, чаму старонка мае называцца паводле тых крыніц, якія былі зроблены да перакладу самога мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:54, 26 красавіка 2026 (+03) :::пераклад не афіцыйны, дый бывае, што перакладаў некалькі, таму мусім таксама глядзець на словаўжыванне ў розных крыніцах. Думаю, варта перайменаваць, але ў лідзе падаць дзве формы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) ::: Хто адказны за пераклад? Якая акадэмічнасць гэтага перакладу? Пераклад - гэта добрая справа, але ён яшчэ не гарантуе, што менавіта гэтая назва будзе абраная для артыкула. Мы не ведаем, хто і ў якіх умовах яго перакладаў. Калі гэта быў хтосьці з НАН РБ - адна справа, калі гэта аматарскі пераклад - іншая. Калі пераклад з’яўляецца аматарскім, то чаму мы павінны ставіць яго вышэй за некалькі беларускамоўных крыніц? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:01, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Мультфільм з назвай УАЛЛ-І існуе, яго можна фізічна паглядзець (хоць пераклад, безумоўна, неафіцыйны). Будзьма шчырымі, афіцыйны мы наўрад ці пабачым. WALL-I(англійскі) і ВАЛЛ-И(расейскі), ВОЛЛ-І(украінскі) гэтаксама ёсць, але не ВАЛЛ-І. Увогуле не разумею заганнай практыкі нашых СМІ аднаасабова перакладаць назвы твораў, варта было б даваць арыгінальную назву і МАГЧЫМЫ пераклад у дужках. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 20:07, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. WALL-E – гэта абрэвіятура ад Waste Allocation Load Lifter Earth-Class. Засталося разабрацца як правільна транслітэруюцца гэтыя словы на беларускую мову – W праз «В» ці «У», А праз «А» ці «О» і г.д. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:17, 5 ліпеня 2026 (+03) ::Калі браць транслітавараць кожнае слова, то нібы і атрымліваецца УАЛЛ + І, як літара ўсё ж, бо пазнака класу, ну і ў іншых выпадках будзе зусім супярэчыць прывычнаму выгляду. У любым выпадку, такія рэчы лепш перакладчыкам пакінуць, а мы ўжо мусім прыняць тое, што замацавалася. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:55, 21 верасня 2026 (+03) == [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] == Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз "е" досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03) :: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова "сьнег" праз "ь" — думаю, назву б узялі, а "ь" прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз "е": [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз "э". Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03) :::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна. :::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо :::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу :::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу :::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Наконт арыгінальнага вымаўлення пракансультаваўся з універсітэцкай выкладчыцай французскай мовы. Атрымаў такі адказ: «Э» ў гэтым слове максімальна ненатуральны для французскай мовы. Амаль паўсюль дзейнічае правіла «адкрыты склад — закрыты гук, закрыты склад — адкрыты гук». Спрэчка тут упіраецца ў захаванне зычнага. Калі хочацца захаваць цвёрды «м», то лагічна браць літару «э», але сам галосны ў імені бліжэйшы да таго, які мы звычайна перадаем праз «е». Так, напрыклад, імя ''Léa'' не перадаецца як Лэа, а літара тая ж. :::: Наконт беларускіх крыніц: знайшоў згадку гэтага фільма ў БелЭн, у артыкуле «Францыя» (том 16, старонка 478). Там падаецца скарочаная назва «Амелі», праз «е». --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:45, 18 красавіка 2026 (+03) У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «э» і «е»'''<br> Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў: літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных; літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.''' У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}. Наконт норм, якімі кіруемся, падтрымліваю. Пане @[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]], указвайце калі ласка атрыбуцыю да крыніц больш выразна «Згодна з такой вось крыніцай, трэба пісаць вось так», а не проста «трэба пісаць вось так». + гэтыя крыніцы трэба будзе апрацаваць і зрабіць асобную старонку па прыкладзе [[Польска-беларуская практычная транскрыпцыя]] і іншых падобных, каб ужо метадычна працаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:39, 26 красавіка 2026 (+03) ::Хутка зробім старонку для інструкцыі, добра) Дадзеная інструкцыя - даведка да БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў + змяненні ў беларускам правапісе 2008 года. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] == {{закрыта}} Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача гука [h]''' <br> Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».<br> Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.<br> '''Перадача галоснага [ɛ]<br>''' У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э». Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].<br> '''Перадача гуку [ð]<br>''' Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд). Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».<br> '''Перадача спалучэння -er<br>''' У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»: * у пачатку слова, * пасля галосных, * пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»). У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.<br> Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]» [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) :у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як "д", з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Дзе знайшоў, згодна з абмеркаваннем, перайменаваў на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:48, 21 верасня 2026 (+03) == [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] == На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) : падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}}. Назва «Паляўнічыя за прывідамі» сустракаецца ў такіх выданнях, як [https://belsat.eu/83131477/nam-i-tak-strashna-shto-paglyadzets-na-gelauin-kab-zahavats-nervy Белсат], [https://novychas.online/kultura/top-10-filmau-dlja-ljohkaha-letnjaha-veczara Новы Час], [https://zviazda.by/editions/news/kantsert-stary-novy-god-z-three-sticks-praysho-dnyami-belaruskay-dzyarzha-nay-filarmonii/ Звязда]. Нельга сказаць, што альтэрнатыўны варыянт памылковы, аднак мы мусім абапірацца на тое, наколькі надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя крыніцы спасылаюцца на тэму артыкула. Кінакіпа як стрымінгавая платформа можа займацца ўласнымі перакладамі, і яны нават могуць быць вельмі якаснымі, але прыведзеныя вышэй рэсурсы пакуль маюць большую сукупную аўтарытэтнасць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:41, 25 красавіка 2026 (+03) ::::::За пераклад адказны [https://t.me/PierakladyArcioma Arciom], пераклады якога таксама можна сустрэць у такіх сэрвісах як [https://voka.tv/ru-RU/collections/cinevoka-kino-pa-belarusku CINEVOKA]. Акадэмічнасць перакладу адпавядае цяперашняму правапісу. Хто вызначае акадэмічнасць артыкулаў ад Звязды, НН, Белсат, ад якіх можна сустрэць машынны пераклад назваў з рускай мовы або англійскай? Якая вартасць такіх перакладаў? Калі б мы мелі некалькі перакладаў, то можна было б думаць над тым, што папулярней, а так мы маем пакуль адзін пераклад, а не некалькі ў артыкулаў СМІ, якія невядома якім чынам правяраюць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:16, 26 красавіка 2026 (+03) ::::::: Ну, у нас з аднаго боку аматарскі пераклад, а з іншага тры інфармацыйныя беларускамоўныя рэсурсы. Канешне, усе тры могуць лупіць недакладныя пераклады ці калькі. Толькі вось гэта, па-першае, неабавязкова з’яўляецца праўдай у гэтым выпадку, а па-другое - незразумела, чаму пераклад аматара павінен быць вышэй за іх. ::::::: У нас існуе простае правіла датычна наймення артыкулаў: назвы грунтуюцца на тым, як на тэму артыкула спасылаюцца '''надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя''' крыніцы. Для мяне надзейнасць і аўтарытэтнасць [[Звязда|Звязды]] і [[Белсат]]а з’яўляюцца больш відавочнымі ў гэтым пытанні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. У англійскім артыкуле выкарыстоўваецца «a ghost-catching business» і «to capture and contain ghosts», слова «hunters» я не знайшоў. Я больш згодны на перайменаванне. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:58, 5 ліпеня 2026 (+03) == Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан == Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя: * [[Сьюзен Хэйвард]] * [[С’юзан Сарандан]] * [[Сьюзен Пэвэнсі]] * [[Сьюзан Вулдрыдж]] * [[Сьюзан Полгар]] * [[Сьюзан Дэнфард]] * [[С’юзан Франсія]] Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03) :Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен. :Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03) :Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта''' [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. Я б тут пакуль не рабіў усеагульнага перайменавання, бо варыянтаў надта шмат. Пастараюся ў бліжэйшы час прайсціся па артыкулах, і, дзе можна, засведчыць канкрэтна беларускую перадачу імён кожнай. Быць можа тады карціна крыху праясніцца. І я б не адкідваў словаўжыванняў, таму што яны "малаімаверныя". [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:05, 21 жніўня 2026 (+03) == [[Цёрнер]] → Тэрнер == Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: "Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03) :перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі :§12 Зычныя д, т і дз, :4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03) ::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03) :::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03) ::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі: ::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах. ::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. "Т" захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца "адваротная сумяшчальнасць", вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03) :::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03) :'''Перадача спалучэнняў -er і -ur''' :У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»: :* у пачатку слова, :* пасля галосных, :* пасля беларускіх цвёрдых зычных. :Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''. :У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] == Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03) : Ёсць крыніцы? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:56, 25 мая 2026 (+03) :У БелЭн замацавана форма "[https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 Бельск-Падляскі]", таму, лічу, што трэба ўніфікаваць да дадзенага варыянту. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:59, 16 чэрвеня 2026 (+03) :: БелЭн крыніца аўтарытэтная, але не адзіная. Уніфікацыя ў БелВікі здзяйсняецца паводле іншых прынцыпаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:14, 16 чэрвеня 2026 (+03) :::Слушна. З тых крыніц, што я знайшоў сітуацыя выглядае наступнай: ::: Бельск-Падляскі — [https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 БелЭн], [https://verbum.by/pbs/bielsk-podlaski Польска-беларускі слоўнік], [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/165776/4/%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%82%D1%8D%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%2037.pdf Беларусіка = Albaruthenika], [https://slounik.org/146870.html Беларускія рэлігійныя дзеячы (XX ст.). Даведнік], часткова [https://www.svaboda.org/a/29005335.html РС], [https://belsat.eu/84527031/niczos-na-eurovision БС] ::: Бельск-Падляшскі — [https://slounik.org/81455.html Беларускія пісьменнікі (1917-1990). Даведнік,] [https://racyja.com/by/?s=%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA РР], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3597088%2C%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%81%D0%BA%D1%96-%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D1%83%D0%B5%D1%86%D1%86%D0%B0-%D0%B4%D0%B0-%C2%AB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9-%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%96%C2%BB ПР], [https://niva.bialystok.pl/issue/2017/08/art_07.htm Ніва.Беласток] ::: Бельск Падляшскі — [https://slounik.org/90495.html Драўляныя цэрквы Беласточчыны,] :::Бельск Падляскі — часткова [https://www.svaboda.org/a/32467265.html РС], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7819/artykul/2980699%2C%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BA-%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8C-%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%81%D0%BA%D1%96-%E2%80%93-%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D0%B7-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B3%D0%B0%D0%B6%D1%8D%D0%B9%D1%88%D1%8B%D1%85-%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%88%D0%B0 ПР] :::Калі нешта забыў ці паблытаў — перапрашаю. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:23, 19 чэрвеня 2026 (+03) :::: Ну пакуль за варыянт "Бельск-Падляскі" крыніцы самыя аўтарытэтныя. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:47, 21 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] == {{закрыта}} Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) :слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :Надта аўтарытэтнай крыніцу не назавеш, але яна хаця б ёсць, сённяшні варыянт нічым увогуле не падмацаваны. Таму {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:27, 23 мая 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Прайшло шмат часу, пірэчанняў шмат няма, перайменаваў [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:50, 21 верасня 2026 (+03) == [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] == Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03) :варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] t2img1tej45ei5175z0w176lo2hk43b 10 131204 5202881 4709090 2026-09-20T19:50:04Z JerzyKundrat 174 5202881 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Гліняны Вялес |выява = |загаловак = Лаўрэаты прэміі [[Гліняны Вялес]] |стыль_асноўнага_загалоўка = |стыль_спісаў = |клас_спісаў = hlist |спіс1 = * [[Ігар Міхайлавіч Бабкоў|Ігар Бабкоў]] (1993) * [[Людка Сільнова|Людміла Сільнова]] (1994) * [[Алесь Разанаў]] (1995) * [[Славамір Адамовіч]] (1996) * [[Лявон Вашко]] (1997) * [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзімір Арлоў]] (1998) * [[Мікола Папека]] (1999) * [[Сяргей Астравец]] (2000) * [[Віктар Віктаравіч Слінко|Віктар Слінко]] (2001) * [[Альгерд Бахарэвіч]] (2002) * [[Пятро Васючэнка]] (2003) * [[Алена Валер’еўна Брава|Алена Брава]] (2004) * [[Сяргей Іванавіч Дубавец|Сяргей Дубавец]] (2005) * [[Валянцін Акудовіч]] (2006) * [[Алег Гаўрылавіч Мінкін|Алег Мінкін]] (2007) * [[Барыс Пятровіч]] (2008) * [[Віктар Казько]] (2009) * [[Уладзімір Някляеў]] (2010) * [[Аляксандр Міхайлавіч Лукашук|Аляксандр Лукашук]] (2011) * [[Сяргей Васілевіч Рублеўскі|Сяргей Рублеўскі]] (2012) * [[Эдуард Аляксандравіч Акулін|Эдуард Акулін]] (2013) * [[Андрэй Міхайлавіч Федарэнка|Андрэй Федарэнка]] (2014) * [[Франц Іванавіч Сіўко|Франц Сіўко]] (2015) * [[Міхась Скобла]] (2016) * [[Ганна Севярынец]] (2017) * [[Ілля Сін]] (2018) * [[Міхал Андрасюк]] (2019) * [[Артур Аляксандравіч Клінаў|Артур Клінаў]] (2020) * [[Віктар Паўлавіч Сазонаў|Віктар Сазонаў]] (2021) * [[Наста Кудасава]] (2022) * [[Юрый Станкевіч]] (2023) * [[Віктар Жыбуль]] (2024) * [[Макс Шчур]] (2025) }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Лаўрэаты прэмій]] [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Літаратура]] </noinclude> a90348qggkrd6e54eqqw5zjq1wh3ya1 0 137426 5202693 4501408 2026-09-20T12:45:40Z Siliyiw 169172 5202693 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Стралічава |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 51|lat_min = 49|lat_sec = 59 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 58|lon_sec = 32 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Хойніцкі |сельсавет = Стралічаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = 1581 |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 749 |год перапісу = 2021 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |OpenStreetMap = 243040658 }} '''Стралі́чава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Стрэ́лічава, Стралі́чаў, Стрэ́лічаў, м.'''</ref> ({{lang-be-trans|Straličava}}, {{lang-ru|Стреличево}}) — [[аграгарадок]] у [[Хойніцкі раён|Хойніцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Стралічаўскі сельсавет|Стралічаўскага сельсавета]]. Знаходзіцца за 7 км у напрамку на поўдзень ад горада [[Хойнікі]]{{sfn|БелЭн|2002}}, за 110 км ад [[Гомель|Гомеля]]{{sfn|БелЭн|2002}}, за 12 км ад чыгуначнай станцыі [[Хойнікі (станцыя)|Хойнікі]]{{sfn|БелЭн|2002}}, за 2 км на ўсход ад аўтамабільнай дарогі {{Таблічка-by|Р|35}}{{sfn|Атлас|2011}}. == Гісторыя == === Карона Каралеўства Польскага === [[File:POL COA Bończa.svg|150пкс|thumb|left|Герб «Бонча» роду Харлінскіх.]] Вёска ці не ўпершыню згадана ў падатковым рэестры [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўскай зямлі]] [[Карона Каралеўства Польскага|Каралеўства Польскага]] на 1581 год як [[Слабада (паселішча)|слабада]] Стралічаў{{efn-ua|На Генеральнай карце «Беларускія землі ў XVI ст.» Вялікага гістарычнага атласа Беларусі Стралічаў не паказаны, у адрозненне ад Камарына, які на той час не згаданы ні ў адной крыніцы.}} [[Астрагляды|Астраглядаўскага маёнтка]] пана падкаморага кіеўскага Шчаснага Харлінскага. З яе чатырох дымоў [[Асадныя сяляне|асадных сялян]] выбіралася па 15 грошаў, з аднаго [[агароднікі|агародніка]], у залежнасці ад акалічнасцяў, — па 4-6 грошаў падатку<ref>Źródła dziejowe (далей ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław). Dział I-szy. Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. Wykazy… S. 36, 37</ref>. Ад гэтага часу і да рэформеннага ўжо ў Расійскай імперыі перыяду Стралічаў належаў тым самым уладальнікам, што і Астраглядавічы з [[Хойнікі|Хойнікамі]], г. зн. пасля Харлінскіх — [[Мікалай Абрамовіч|Мікалаю Абрамовічу (Абрагамовічу)]], [[Максіміліян Бжазоўскі|Максіміліяну Бжазоўскаму]], князям Шуйскім, сямейству Прозараў<ref>''Бельскі С. В.'' З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.) [и др.]. — Минск: Четыре четверти, 2018. — С. 12—18.</ref>. 30 сакавіка 1590 года пан Ш. Харлінскі выступіў з пратэстам у Кіеўскім [[Гродскі суд|гродскім судзе]] супраць дзеянняў старосты чаркаскага князя Аляксандра Вішнявецкага і губернатара яго [[Брагін|Брагінскага маёнтка]] Кірыяна Вайніловіча, за насланне падданых брагінскіх на сёлы Стралічаў і [[Дворышча (Хойніцкі раён)|Дворышча]], да ключа Астраглядавіцкага прыналежныя, збіццё і калечанне людзей, забранне коней і быдла, пашкоджанне камораў, учыненне розных гвалтаў<ref>Archiwum Główny Akt Dawnych. Archiwum Prozorów i Jelskich (далей: AGAD. APiJ). Sygn. 1. S. 8</ref>. 18 сакавіка 1614 года ў тым жа судзе складзены дэкрэт па справе пана Мікалая Харлінскага да [[Адам Аляксандравіч Вішнявецкі|князя Адама Вішнявецкага]] за тое, што яго людзі падданых стралічаўскіх на дарозе dobrowolney схапілі, да Брагіна адвялі, звязнілі, а коней і рэчы затрымалі<ref>AGAD. APiJ. S. 15</ref>. 12 чэрвеня 1618 года Мікалай Харлінскі праз суд запатрабаваў ад брата Юрыя Харлінскага вяртання яго падданых з вёскі Стралічаў, збеглых да Бышава. Месяцам раней М. Харлінскі дамагаўся вяртання збеглых стралічаўцаў ад пана Мікалая Францкевіча Радзімінскага, уладальніка вёскі Масаны. 7 чэрвеня 1623 года датаваны судовы дэкрэт, у якім удава Гальшка Харлінская абвінавачвала паноў Станіслава, Юрыя і астатніх Харлінскіх, родзічаў мужа Мікалая, за гвалтоўны наезд на замак і вёску Астраглядавічы, мястэчка Новы Харленж (Хойнікі), вёскі Хойнікі, Стралічаў, [[Паселічы]], [[Малішаў]] (яшчэ названыя 18 паселішчаў, акрамя «іншых вёсак і прыселкаў»)<ref>ŹD. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław). Dział II-gi. Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 248, 282, 637</ref>.[[File:Jastrzębiec herb.svg|150пкс|thumb|Герб «Ястрабец» зменены паноў Абрамовічаў.]] У 1627 годзе пані Гальшка (Гелена) Харлінская склала тэстамент, паводле якога добра Астраглядавічы пераходзілі ў пасэсію да ваяводзіча смаленскага Мікалая Абрагамовіча<ref>AGAD. APiJ. S. 56</ref>, жанатага з яе дачкой Евай. Згодна з тарыфам падымнага падатку, у 1628 годзе пан М. Абрагамовіч з васьмі [[Дым (адзінка падаткаабкладання)|дымоў]] (×6 — каля 48 жыхароў) сяла Стралічава мусіў плаціць па тры злотыя<ref>Архив Юго-Западной России (далей: Архив ЮЗР). Ч. 7. Т. 1: Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 396—397</ref>. Паводле люстрацыі падымнага падатку Оўруцкага павета Кіеўскага ваяводства 1683 года, з 30 дымоў сяла Стралічава Хойніцкай воласці князя Шуйскага выплачвалася 5 злотых; у другі раз — 5 злотых з 5 дымоў<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 488, 507</ref>. У судовых актах, датаваных 22 днём лютага — 20 жніўня 1686 года і 20 снежня 1688 года маюцца звесткі пра тое, як пан Дамінік Абуховіч наслаў сваіх людзей і казакоў на вёскі Стралічаў, Руднае і Навасёлкі пана пісара берасцейскага [[Канстанцін Ян Шуйскі|Канстанціна Шуйскага]]; яны ж сялян тамтэйшых збілі, скалечылі, а быдла рознае да яго маёнтку Тульгавічы забралі. За рабункі і гвалт адказчык пан Д. Абуховіч мусіў заплаціць пацярпеламу пану К. Шуйскаму 18 900 польскіх злотых, чаго, аднак, не зрабіў. Быў асуджаны на вечную [[баніцыю]], што і актыкавана ў Мазырскім гродскім судзе<ref>AGAD. APiJ. S. 43, 44</ref>. [[File:Герб князёў Шуйскіх.png|150пкс|thumb|left|Герб «Святы Юрый» (Георгій Перамаганосец) князёў Шуйскіх. Фота Анатоля Бензярука.]]На 1698 год, як тое вынікае з інвентара маёнтка Хойнікі, перададзенага князем Дамінікам Шуйскім у кіраванне пана Зыгмунта Шукшты, у Стралічаве было 18 двароў, гаспадар аднаго з якіх памёр. Паводле рэвізіі 1716 года, налічвалася ўжо 38 гаспадарак, тры з іх былі вызваленыя ад асноўных павіннасцей (słoboda), таму выплачвалі хіба ачковае — грашовую даніну за валоданне пасекай. Згодна з інвентаром 1721 года, калі абцяжараны даўгамі маёнтак ад пасэсара Юзафата Парышэвіча, біскупа валоскага, перайшоў дзедзічнаму ўладальніку князю Мікалаю Шуйскаму, харунжычу берасцейскаму, у Стралічаве было 37 гаспадарак, якія, акрамя [[дзякла]], плацілі чыншу 162 злотыя, ачковага 30 злотых, 22 з паловай грошы, паншчыну адпрацоўвалі ад Вялікадня (Wielkiej Nocy) да св. Міхайлы па тры дні, ад Міхайлы да Вялікадня па два дні, гвалты адбывалі, грэблі масцілі, з падводамі ездзілі. На той час у Стралічаве існаваў і фальварак, а сярод местачковых яўрэяў названы Лейба Стралічаўскі. Прозвішчы жыхароў — Баран, Курыленка, Сідарок, Фурс, Кісель, Міхедзенка, Дзянісенка, {{падказка|Бондар, Бандарэнка|Прыклад эвалюцыі аднаго прозвішча}}, Сцепаненка, Тарасюк (Тарасенка), {{падказка|Драздэнка (Drozdonko)|Магчыма, так запісана прозвішча Дрожжа}}, Стукачык, Мінчук, Гоман, Ігнаценка (Ігнатко), Мякен(ь)кі (Мяккі), Пінчук, Чэркас, Турчын, Табачны, Корзун<ref>НГАБ у Мінску. Ф. 320. Воп. 1. Спр. 1. А. 119, 120, 122, 123адв.-124, 130адв., 139адв., 141—141адв.</ref>. Паводле тарыфа падымнага падатку Кіеўскага ваяводства 1734 года, Стралічаў у складзе Хойніцкай воласці належаў князю Ігнацыю Шуйскаму, харунжычу берасцейскаму<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 286</ref>. У 1748 годзе Стралічаў названы ў ліку паселішчаў, частка жыхароў якіх (шляхта) належала да рыма-каталіцкай Астраглядавіцкай парафіі Оўруцкага дэканату Кіеўскай дыяцэзіі<ref>Ks. Orłowski K. N. Defensa biskupstwa y dyecezyi Kiiowskiey. — Lwów, 1748. S. 148.</ref>. На 1754 год у Стралічаве налічвалася 57 двароў (прыкладна 342 жыхары), з якіх да Оўруцкага замка выплачвалася 8 злотых, 26 грошаў, на вайсковыя патрэбы павета і ваяводства 35 злотых і 14 грошаў<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 193; гл. таксама: С. 13—15, 20—22.</ref>. Паводле перапісаў яўрэйскага насельніцтва 1765, 1778 і 1784 гадоў у сяле Стралічаў жылі адпаведна 10, 4 і 6 чалавек (głowy), плацельшчыкаў пагалоўшчыны, якія належалі да Хойніцкага кагала<ref>Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. — Киев, 1890. С. 301, 391, 710</ref>. Убыванне колькасці яўрэяў магло быць выклікана выбухам гайдамацка-сялянскай [[Каліеўшчына|Каліеўшчыны]] 1768 года, адгалоскі якой дасягалі і гэтых мясцінаў. [[File:Герб уласны роду Прозараў.png|150пкс|thumb|Герб уласны роду Прозараў.]]20 жніўня 1776 года апекуны Людвікі Шуйскай, {{падказка|пасэсары|Пасэсар — часовы ўладальнік}} добраў Хойнікі і Астраглядавічы князі Шуйскія, старосты ніжынскія, абвінавачвалі ў Оўруцкім гродскім судзе пяцігорскага палкоўніка Міхала Ракіцкага, дзедзічнага ўладальніка Брагінскага маёнтка, і пасэсара вёскі Мокіш пана Міклашэвіча, у тым, што сяляне мокішскія пакасілі стралічаўскія сенажаці, вялікія шкоды ўчыніўшы<ref>AGAD. APiJ. S. 80</ref>. У 1777 годзе ў Стралічаве ўзведзены новы драўляны будынак Свята-Міхайлаўскай царквы<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 573. А. 34-34адв.</ref>{{efn-ua|Сцвярджэнне С. В. Марцэлева нібы царква збудавана ў 1795 г.<ref>Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 2. Кн. 2. Гомельская вобласць / С.В. Марцэлеў; рэдкал.: Г.П. Пашкоў (гал. рэд.) [і інш.]. — Менск: БелЭн, 2005. С. 460</ref> — адна з шматлікіх прыдумак аўтара; у наяўных крыніцах такой звесткі няма.}}. 12 верасня 1785 года ў Оўруцкім гродзе з’явілася скарга, пададзеная сужэнствам [[Караль Прозар|Каралем]] і Людвікай з князёў Шуйскіх Прозарамі на пана Аслоўскага, які па-хуліганску наехаў на сяло, людзей напалохаў ды разагнаў па палях<ref>AGAD. APiJ. S. 32-33</ref>. === Расійскай імперыя === У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793 год) Стралічаў апынуўся ў межах Чарнігаўскага намесніцтва (губерні), з 1796 года ў складзе адноўленага [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]] Маларасійскай, а з 29 жніўня 1797 года [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]<ref>{{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Рэчыцкі павет|[[Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч В.]], Скрыпчанка Т.|181—182}}</ref>. У «Камеральном описании… Речицкой округи», датаваным 29 студзеня 1796 года, Стралічаў названы сярод паселішчаў у складзе Хойніцкіх добраў Людвіка Прозара{{efn-ua|Так падпісваўся Караль, бо маёнтак быў уласнасцю яго жонкі Людвікі, а каб браць удзел у справах павета і ў Рэчы Паспалітай, і ў Расіі неабходна мець у яго межах зямельныя ўладанні.}}, якія раней былі перайшлі «в казну», але «по высочайшему повелению» вернутыя Луізе Прозаравай<ref>''Петреченко І. Є.'' «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). — Минск, 2018. — С. 70 — 71.</ref>. Паводле рэвізіі 1795 года, эканомам у фальварку Стралічаў служыў па кантракту шляхціч Габрыель, сын Яна, Дамброўскі<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 181. А. 260</ref>. Сяло мела 81 двор з 330 душамі мужчынскага і 304 жаночага пола прыгонных сялянаў. Яшчэ тут жылі вольныя людзі, «''именуемые бояре или земяне.., платящие чинш''», Васілеўскія{{efn-ua|Прысутны пры хросце ў 1814 г. Іосіфа Гашкевіча Аляксандр Васілеўскі ўважаў сябе за шляхціча.}}, якіх усяго — 8 мужчын і 10 жанчын<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 59. А. 155—168адв.</ref>. [[Файл:Стралічаў, Губарэвічы, Навасёлкі, Дворышча, Руднае на карце Ф. Ф. Шуберта сярэдзіны XIX ст.png|thumb|left|Фальварак і сяло Стралічаў на карце Ф. Ф. Шуберта, сярэдзіна XIX ст.]]З 1808 года прыходскім святаром Міхайлаўскай царквы ў Стралічаве{{efn-ua|Да расійскага праваслаўя павернутая ў 1795 г.}} пачаў служыць Антоній Іванаў Гашкевіч<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 263. А. 334—335</ref>, бацька будучага дыпламата і мовазнаўца Іосіфа. На 1811 год у гэтым сяле пані Людвікі Прозар налічваўся 81 двор з 240 душамі прыгонных «мужеска пола»{{efn-ua|Гэта як быццам на 90 душ меней, чым у 1795 годзе, пры нязменнай колькасці двароў...}}<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 261. А. 1033—1042</ref>. 28 лютага 1812 года фальварак Стралічаў разам з сялом і ўсімі ўгоддзямі аддадзены ў трохгадовую арэнду за плату ў 2550 рублёў серабром штогод сужэнству Францішку і Людвіцы Каперніцкім<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 14. S. 8-9</ref>. У кастрычніку 1833 года стралічаўскі святар Антоній Гашкевіч і панамар Пётр Леановіч звярнуліся з «нижайшим прошением» да епіскапа Мінскага і Гродзенскага Яўгенія, «припадая к стопам… Преосвященства», абы прызначыў ім жалаванне. Хлебная ссыпка бо на іх утрыманне не паступала, з-за беднасці прыхаджанаў ўсе царкоўныя трэбы выконваліся без усялякага ўзнагароджання, царкоўная зямля без угнаенняў, якіх ніяк не здабыць, зусім не радзіла. А ў іх жа сем’і; у святара сыны яшчэ і вучыліся<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 9827. А. 2-2адв.</ref>. Па смерці ад чахоткі ў жніўні 1836 года А. Гашкевіча<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 13. Спр. 538. А. 707адв.</ref> прыход прыняў святар Якаў Мікалаеў Змаровіч, ажаніўшыся з дачкой нябожчыка Ганнай<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 13. Спр. 539. А. 710адв.</ref>. Інвентар Хойніцкага маёнтку 1844 году засведчыў прыналежнасць фальварка і сяла Стралічаў пану Уладзіславу Прозару<ref>НГАБ. Ф. 142. Воп. 1. Спр. 1475. А. 4, 18-27</ref>. У «Списках населённых мест Минской губернии по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]: 1857 г.» сказана, што 480 жыхароў Стралічава абодвух полаў былі прыхаджанамі Міхайлаўскай царквы<ref>Расійскі дзяржаўны гістарычны архіў. Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 696</ref>. У парэформенны перыяд Стралічаў — у Хойніцкай воласці. На пачатак 1870 года ў сяле было 224 гаспадакі сялян-уласнікаў, прыпісаных да Стралічаўскага сельскага таварыства<ref>Список волостей, обществ и селений Минской губернии на 01. 01. 1870 г. — Минск, 1870. Л. 69.</ref>. У спісе прыходаў і прычтаў па чатырох благачынных акругах (у межах Рэчыцкага павета) Мінскай епархіі на 1876 год у складзе прычту Міхайлаўскай царквы названыя настаяцель а. Раман Гласко, в. а. штатнага псаломшчыка Фёдар Мігай і звышштатны Іван Загароўскі, просфірня Еўфрасіння Бабарыкіна. Да прыходу, акрамя Стралічава, належалі Губарэвічы, Руднае і Навасёлкі.<ref>Минские епархиальные ведомости. — Минск, 1876. № 10. С. 457</ref>. У 1879 годзе царкоўны прыход налічваў 1015 мужчын і 1120 жанчын. Настаяцелем з 1 студзеня 1877 года, пасля спачыну зяця Р. Гласко{{efn-ua|Паведамленне іерэя Расціслава Бандарэнкі, настаяцеля царквы Праабражэння Гасподняга ў вёсцы Сялец Брагінскага раёна.}}, зноў стаў а. Якаў Змаровіч<ref>Описание церквей и приходов Минской епархии. VIII. Речицкий уезд. — Минск, 1879. С. 130—131</ref>. У 1886 годзе ў сяле 66 двароў, 537 жыхароў, вятрак і конны млын<ref>Волости и важнейшие селения Европейской России. — С.-Петербург, 1886. Вып. 5. С. 113.</ref>. Увесну 1905 года ў жыхароў Стралічава «возникли недоразумения» ў дачыненнях з адміністрацыяй аднайменнага маёнтку ганаровага грамадзяніна М. П. Аўраамава з прычыны таго, што сяляне пачалі свавольна выпасаць жывёлу на зямлі памешчыка, уважаючы яе сваёй. 23 мая, на загад мінскага губернатара, сюды прыбыла 13-я рота 316 пяхотнага Вышневалоцкага палка. 25 мая ўсе спробы арыштаваць зачыншчыкаў з ліку 300 бунтаўнікоў (амаль уся вёска), як і каманда жаўнерам «на изготовку» нібы для пачатку страляніны, скончыліся безвынікова. У наступныя дні, пасля пагаднення бакоў аб карыстанні пашамі, хваляванні супакоіліся<ref>{{Крыніцы/Памяць/Хойніцкі раён}} С. 46—47</ref>. На 1909 год у сяле Стралічаў 162 двары, 1036 жыхароў, у аднайменным хутары 4 двары, 41 жыхар<ref>Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 195</ref>. === Найноўшы час === 9 лютага 1918 года, яшчэ да падпісання [[Брэсцкі мір|Брэсцкага міра]] з бальшавіцкай Расіяй (3 сакавіка), Германія перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта, 9 сакавіка [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Стралічаў у складзе Хойніцкай воласці, аднак, апынуўся ў часова створанай 15 чэрвеня Палескай губерні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. З 18 мая тут дзейнічала «варта Украінскай Дзяржавы» гетмана [[Павел Скарападскі|Паўла Скарападскага]]<ref>''Ціхаміраў А. В.'' Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918—1920 гг. // Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 — 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917—1921 / А. П. Грицкевич; под науч. ред. А. Е. Тараса. — Минск: Современная школа, 2011. С. 92 — 93; Ільїн, О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. — 2014. № 3. С. 42; Замойский А. С. Брагин и местечки юго-восточной Беларуси в условиях перехода от войны к миру. 1918—1922. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.) [и др.]. — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 85</ref>.[[Файл:Стралічаў на карце генштаба РККК Беларусі і Літвы. 1935 г.jpg|thumb|Стралічаў на карце генштаба РККА Беларусі і Літвы. 1935 г.]] 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] Хойніцкая воласць увайшла ў склад [[ССРБ|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], аднак 16 студзеня разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі была далучана да [[РСФСР]]. Згодна з дакументам «Сведения о количестве учащихся школ Хойникской волости Речицкого уезда», на 8 снежня 1920 года і на 15 красавіка 1921 года ў Стралічаўскай школе першай ступені (г. зн. пачатковай) налічвалася адпаведна 65 і 125 вучняў<ref>Дзяржаўны архіў Гомельскай вобласці. Ф. 68. Воп. 1. Спр. 16. А. 19</ref>. З 8 снежня 1926 года вёска — цэнтр [[Стралічаўскі сельсавет|Стралічаўскага сельсавета]] Хойніцкага раёна [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкай]], з 9 чэрвеня 1927 года [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]], з 20 лютага 1938 года [[Палеская вобласць|Палескай вобласці]] [[БССР]]. Арганізаваны саўгас «Стралічаў»<ref>[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref>. У 1930 годзе створаны калгас «Пралетарый», працавалі вінакурня, вятрак, дзве кузні, цагельня, стальмашня, шорная майстэрня. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] дзейнічала патрыятычнае падполле (кіраўнік У. І. Табачны). 200 вяскоўцаў загінулі на франтах. Пасля скасавання Палескай вобласці 8 студзеня 1954 года Хойніцкі раён увайшоў у склад Гомельскай вобласці. Тады ў Стралічаве існавала сямігадовая школа<ref>Занальны дзяржаўны архіў у г. Рэчыцы. Ф. 3. Воп. 1. Спр. 10. А. 2</ref>. == Насельніцтва == * 1850 год — 70 двароў, 290 жыхароў. * 1897 год — 139 двароў, 848 жыхароў (згодна з перапісам). * 1930 год — 175 дваров, 1072 жыхары. * 1959 год — 1828 жыхароў (паводле перапісу). * 2001 год — 349 двароў, 979 жыхароў{{sfn|БелЭн|2002}}. * 2009 год — 818 жыхароў. * 2021 год — 261 гаспадарка, 749 жыхароў<ref>[http://hoiniki.gov.by/ru/strelich Численность проживающих на территории Стреличевского сельсовета на 01.01.2021 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211020131313/http://hoiniki.gov.by/ru/strelich/ |date=20 кастрычніка 2021 }}/</ref>. == Інфраструктура == * Сярэдняя школа * Дом культуры * Бібліятэка * Аддзяленне сувязі == Памятныя мясціны == * Малітоўны дом евангельскіх хрысціян баптыстаў * Помнік землякам, якія загінулі ў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] == Вядомыя асобы == [[Файл:Запіс аб нараджэнні-хросце Іосіфа Гашкевіча.jpg|thumb|Запіс аб нараджэнні-хросце Іосіфа Гашкевіча ў метрычнай кнізе Свята-Міхайлаўскай царквы.]] * [[Іосіф Гашкевіч]] (1814—1875) — дыпламат, вучоны-мовазнавец, даследчык Японіі і Кітая, натураліст, арыенталіст. * [[Уладзімір Леанідавіч Зінкевіч|Уладзімір Зінкевіч]] (1951) — беларускі мастак, педагог. Заслужаны дзеяч мастацтваў Рэспублікі Беларусь (2004), прафесар (2005), сябра Беларускага саюза мастакоў (1982). * [[Мікалай Пятровіч Хаванскі]] (1923—1974) — [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1966). == Заўвагі == {{Notelist-ua}} {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Стралічава́||196}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Гомельская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2011|старонкі=35|старонак=68|isbn=978-985-508-107-5|тыраж=10&nbsp;000|ref=Атлас}}{{ref-ru}} * Ліст карты М-35-12. Выданне 1989 года. Стан мясцовасці на 1986 год.{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Стралічаўскі сельсавет}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Стралічаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Хойніцкага раёна]] ox6kbkxh4wb60i0d50j6t23a8xxeb1k 0 140326 5202729 5169751 2026-09-20T13:34:13Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5202729 wikitext text/x-wiki [[Файл:Hajnowka Muzeum Kultury Bialoruskiej.jpg|thumb|Музей беларускай культуры, [[Гайнаўка]]]] '''Беларусы ў Польшчы''' — адна з найбуйнейшых нацыянальных меншасцяў. Паводле перапісу 2002 года, у [[Польшча|Польшчы]] жыве 50 тысяч [[Беларусы|беларусаў]], пераважна ў [[Падляскае ваяводства|Падляскім ваяводстве]] (96,6 %; найбольш у [[Беласток]]у — 7,5 тысяч). Тым часам, паводле падлікаў Пятра Эбергарта, ў 1992 годзе іх колькасць складала 215 тысяч чалавек, а паводле Марка Галушка колькасць беларусаў дасягае 230 тысяч. На думку польскага даследчыка К. Падляскага, у канцы 1980-х у Польшчы жыло ад 250 да 400 тысяч беларусаў, паводле звестак [[Польская аўтакефальная праваслаўная царква|Польскай аўтакефальнай праваслаўнай царквы]] — 290 тысяч (1/3 ейных вернікаў). Паводле статыстыкі выбараў у сойм у 1989 годзе на Беласточчыне беларусы складалі 30 % насельніцтва (206,8 тысяч чалавек), у тым ліку ў [[Беласток]]у 25 % (65,5 тыс. чал.), [[Бельск Падляскі|Бельску Падляскім]] і [[Гайнаўка|Гайнаўцы]] па 65 % (адпаведна 17,2 і 15,1 тысяч чалавек). Паводле перапісу [[беларуская мова|беларускую мову]] ў штодзённых зносінах ужывае толькі 40,6 тысяч чалавек. Абароне правоў і інтарэсаў беларускай дыяспары ў Польшчы спрыяюць Дэкларацыя пра беларуска-польскія адносіны (кастрычнік 1990), пагадненне пра супрацоўніцтва паміж Міністэрствам адукацыі Беларусі і Міністэрствам народнай адукацыі Польшчы (сакавік 1992), беларуска-польскі Дагавор пра добрасуседства і супрацоўніцтва ад 23 чэрвеня 1992 года. == Рассяленне == [[Файл:Białorusini w Polsce.png|thumb|Удзельная вага беларусаў у насельніцтве Падляскага ваяводства, паводле перапісу насельніцтва Польшчы 2002]] Беларусы ёсць аўтахтонным насельніцтвам [[Усходняя Беласточчына|Усходняй Беласточчыны]], якая ў 1944 годзе перададзена [[Польшча|Польшчы]]. Беларусы афіцыйна пераважаюць колькасна ў чатырох гмінах [[Падляскае ваяводства|Падляскага ваяводства]], адрозніваючыся такім чынам ад іншых нацыянальных меншасцяў Польшчы (апроч іх адно [[літоўцы]] ствараюць абсалютную большасць насельніцтва ў Пунскай гміне). У 12 гмінах ваяводства (у тым ліку ў гарадах [[Бельск Падляскі|Бельску Падляскім]] і [[Гайнаўка|Гайнаўцы]]) беларусы складаюць больш за 20 % насельніцтва, што, згодна з законам ад 6 студзеня 2005 года, дало ім права на ўжыванне двухмоўных назваў геаграфічных аб’ектаў і выкарыстанне [[Беларуская мова|беларускай мовы]] ў кантактах з урадам. З 21 чэрвеня 2007 года беларуская мова стала афіцыйнай у [[Гайнаўка|Гайнаўцы]]. Адпаведную ўхвалу на ўнёсак Беларуска-народнай фракцыі прыняла гарадская Рада<ref>''Hajnówka:'' Obsłużą po polsku i białorusku Gazeta Współczesna 22.06.2007 [http://www.bialorus.pl/index.php?pokaz=archiwum&&Rozdzial=archiwum&&strona=169&&wybrane=13827]{{Недаступная спасылка}}</ref>. {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" !style="background-color:#E9E9E9" align=left|Колькасць беларускага насельніцтва ў 16 гмінах Падляскага ваяводства !style="background-color:#E9E9E9" align=right|% |- |[[Чыжы (гміна)|Гміна Чыжы]] |align="right" |81,81 </tr> |- |[[Дубічы-Царкоўныя (гміна)|Гміна Дубічы-Царкоўныя]] |align="right" |81,33 </tr> |- |[[Орля (гміна)|Гміна Орля]] |align="right" |68,93 </tr> |- |[[Гайнаўка (гміна)|Гміна Гайнаўка]] |align="right" |64,91 |- |[[Нараў (гміна)|Гміна Нараў]] |align="right" |49,23 |- |[[Бельск Падляскі (гміна)|Гміна Бельск Падляскі]] |align="right" |46,68 |- |[[Нарэўка (гміна)|Гміна Нарэўка]] |align="right" |47,27 |- |[[Кляшчэлі (гміна)|Гміна Кляшчэле]] |align="right" |41,83 |- |[[Чарэмха (гміна)|Гміна Чарэмха]] |align="right" |28,71 |- |[[Гайнаўка]] |align="right" |26,41 |- |[[Грудак (гміна)|Гміна Грудак]] |align="right" |23,07 |- |[[Бельск Падляскі]] |align="right" |20,66 |- |[[Нужац-Стацыя (гміна)|Гміна Нужац-Стацыя]] |align="right" |16,36 |- |[[Міхалова (гміна)|Гміна Міхалова]] |align="right" |14,17 |- |[[Міляйчыцы (гміна)|Гміна Міляйчыцы]] |align="right" |13,09 |- |[[Белавежа (гміна)|Гміна Белавежа]] |align="right" |11,54 |} Праведзенае ў 1992 годзе анкетнае даследванне абапіралася на выяўленні і параўнанні колькасці прадстаўнікоў меншасцяў у Польшчы паводле афіцыйных звестак, паводле меркавання гмінных уладаў і паводле меркавання прадстаўнікоў арганізацый меншасцяў. Паводле афіцыйных звестак (1976) лічба беларусаў акрэслівалася ў 180 тысяч асоб, паводле ацэнак гмінных уладаў (1992) колькасць беларусаў складала 76 тысяч, а паводле ацэнак беларускіх арганізацый (1992) — 400 тысяч асоб. Разам з тым даследчык [[Люцыян Адамчык]] падкрэслівае, што даныя анкетных даследванняў не абапіраліся на самадэкларацыі грамадзян, а афіцыйныя звесткі былі часта значна скажоныя па палітычных прычынах. Так, колькасць нямецкай меншасці была ацэнена ў 3 тыс. асоб, у той час як гмінныя ўлады ацэньвалі яе колькаснасць у 260 тыс., а ўласна арганізацыі нямецкай меншасці — у 250—300 тыс. Такім чынам, колькасць немцаў Польшчы была заніжана, як мінімум, у 83 разы<ref>Adamczuk, L. Mniejszości narodowe w Polsce w 1992 roku // Białoruś, Czechosłowacja, Litwa, Ukraina: mniejszości narodowe w świetle spisów statystycznych XIX—XX. Liczebność i rozmieszczenie: [materiały z międzynarodowej konferencji Samoidentyfikacja Narodowa i Religijna a Sprawa Mniejszości Narodowych i Religijnych w Europie Środkowo-Wschodniej / red.: J.Skarbek. — Lublin: Polski Instytut Spraw Międzynarodowych, 1993] — С. 113—122.</ref>. Польская даследчыца [[Андрыяна Скарупска]] падкрэслівала пэўныя цяжкасці з дакладным вызначэннем колькасці беларусаў у Польшчы, што было абумоўлена недасканаласцю методык падліку (адсутнічала прамое пытанне аб [[нацыянальнасць|нацыянальнай]] прыналежнасці), а таксама тым фактам, што колькасць беларусаў вызначалася толькі праз статыстыку, якая фактычна датычылася толькі праваслаўных. Спецыяліст таксама адзначала феномен падвоенай, няпэўнай альбо рэгіянальнай самасвядомасці сярод шэрагу жыхароў беларуска-польскага памежжа<ref>Скарупска, А. Беларуская меншасць у Польшчы // Беларусь і Польшча пасля пашырэння Еўрапейскага саюза: [zbiór artykułów / red.: M.Krzysztofowicz. — Warszawa: Polski Instytut Spraw Międzynarodowych, 2005] — С. 213—221.</ref>. Паводле даных [[Перапіс насельніцтва Польшчы (2011)|перапісу насельніцтва Польшчы 2011]] г. беларускае насельніцтва склала 43 878 чалавекі, паменшыўшыся ў параўнанні з [[Перапіс насельніцтва Польшчы (2001)|перапісам 2001 г.]] прыблізна на 4 тыс. (у 2001 г. — 47 640). Найбольшую долю беларусы складалі ў чатырох паўднева-ўсходніх паветах [[Падляскае ваяводства|Падляскага ваяводства]]: 39,2 % — у [[Гайнаўскі павет|Гайнаўскім павеце]], 19,8 % — у [[Бельскі павет (Падляскае ваяводства)|Бельскім]], 3,46 % — у [[Семятыцкі павет|Семятыцкім]], 3,2 % — у [[Беластоцкі павет|Беластоцкім]]. У 12 [[гміна]]х ваяводства доля беларусаў перавышала 20 %, а ў чатырох гмінах (81 % у [[Чыжы (гміна)|гміне Чыжы]] Гайнаўскага павета, 81 % у [[гміна Дубічы Царкоўныя|гміне Дубічы-Царкоўныя]] Гайнаўскага павета, 68 % у [[Орля (гміна)|гміне Орля]] Бельскага павета, 84 % у [[Гайнаўка (гміна)|гміне Гайнаўка]] Гайнаўскага павета) доля беларускага насельніцтва была большай за 50 %. Паводле афіцыйных падлікаў беларуская меншасць з’яўляецца другой найбуйнейшай нацыянальнай меншасцю ў Польшчы пасля [[Немцы ў Польшчы|нямецкай меншасці]] (144 236 асоб)<ref>Rychlik, J. Realizacja praw mniejszości białoruskiej w Plosce i mniejszości polskiej na Białorusi // Dziedzictwo pogranicza: realizacja praw mniejszości polskiej na Litwie, Białorusi, Ukrainie i w Czechach oraz mniejszości białoruskiej, litewskiej, ukraińskiej i czeskiej w Polsce: [zbiór artykułów / red.: D.Górecki. — Łódź: Wydawnictwo Łódzkiego Uniwersytetu, 2013] — С. 113—140.</ref>. == Гісторыя == [[Файл:POL Bulak Balachowicz plaque, Warsaw 01.jpg|міні|Мемарыяльная дошка [[Станіслаў Нікадзімавіч Булак-Балаховіч|Станіславу Булак-Балаховічу]] ў [[Варшава|Варшаве]]]] Беларуска-польскія кантакты вядомыя ад часоў ранняга [[Сярэднявечча]] (гандлёвыя стасункі, дынастычныя шлюбы, ваенныя сутыкненні і інш.). Беларуская прысутнасць у Польшчы і абмен насельніцтвам пачаліся ў часы [[ВКЛ]]. Ранейшыя беларусы траплялі на польскія землі як ваеннапалонныя. Прыкладам, калі ў [[1325]] вялікі князь літоўскі [[Гедзімін]] аддаў сваю дачку [[Альдона Гедзімінаўна|Альдону]] за [[Казімір III Вялікі|Казіміра]], сына [[Уладзіслаў I Лакетак|Уладзіслава I Лакетка]], з Польшчы была вернута пэўная колькасць ваеннапалонных, а ў складзе світы Альдоны ў Польшчу былі накіраваныя выхадцы з ВКЛ. Лічыцца, што ў сярэдзіне ХІV ст. у Польшчы жыло каля 40 тыс. беларусаў. У [[1386]], ажаніўшыся з польскай каралевай [[Ядзвіга]]й, каралём Польшчы стаў вялікі князь ВКЛ [[Ягайла]], які паклаў пачатак польскай каралеўскай дынастыі [[Ягелоны|Ягелонаў]]. У выніку [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] [[1569]] беларусы і палякі амаль да канца [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] апынуліся ў складзе адзінай дзяржавы — [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Пасля [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] пэўная колькасць беларусаў жыла на этнічна польскіх землях у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Паводле перапісу [[1897]] года ў [[Прывіслінскі край|Прывіслінскім краі]] беларусы складалі 6,7 % насельніцтва (каля 30 тыс. чал.), найбольш у [[Сувалкаўская губерня|Сувалкаўскай]] (27 525 чал.) і [[Варшаўская губерня|Варшаўскай]] (1354 чал.) губернях. Пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], калі польская дзяржава была адноўлена, на ейных землях засталася частка этнічных беларусаў. У складзе Польшчы неўзабаве апынулася вялікая частка этнічна беларускіх земляў (г. зв. [[Заходняя Беларусь]]), што ўвайшлі ў склад [[Віленскае ваяводства|Віленскага]], [[Палескае ваяводства|Палескага]], [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Наваградскага]], [[Беластоцкае ваяводства (1919—1939)|Беластоцкага ваяводстваў]]. Паводле падлікаў статыстычных органаў [[СССР]], у Польшчы жыло 3250 тыс. чал. У верасні 1939 года беларускія землі Польшчы ўвайшлі ў склад СССР. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] беларусы служылі ў Войску Польскім, удзельнічалі ў абарончых баях у [[1939]], уваходзілі ў склад [[Армія Андэрса|Арміі Андэрса]], [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]] і [[Армія Людова|Арміі Людовай]]. Пад канец Другой сусветнай вайны паводле [[Савецка-польскія пагадненні|савецка-польскіх пагадненняў]] пра мяжу ад [[26 ліпеня]] [[1944]] і [[16 жніўня]] [[1945]] года ўлады СССР перадалі Польшчы са складу [[БССР]] 17 раёнаў [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкай]] і 3 раёны [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай абласцей]], населеныя пераважна беларусамі. Падчас дэмаркацыі мяжы паміж БССР і Польшчай і ўзаемнай рэпатрыяцыі насельніцтва з Беларусі ў Польшчу (пераважна на Беласточчыну) у [[1944]]—[[1948]] гг. пераехалі больш за 270 тыс. чалавек (беларусы-каталікі дэкларавалі сябе палякамі). Праз тэрор польскага нацыяналістычнага падполля і неспрыяльнае эканамічнае становішча на Беласточчыне частка беларусаў пасялілася ў Альштынскім краі, [[Польскае Памор'е|Памор’і]] (раёны [[Гданьск|Гданска]] і [[Шчэцін]]а), [[Варшава|Варшаве]], [[Кракаў|Кракаве]], [[Торунь|Торуні]] і інш. гарадах. У 1946 годзе адбылося [[Масавае забойства беларусаў Падляшша (1946)|масавае забойства беларусаў Падляшша]], здзейсненае бандай былых байцоў польскай [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]] на чале з капітанам [[Рамуальд Райс|Рамуальдам Райсам]] на тэрыторыі [[Беластоцкае ваяводства (1919—1939)|Беластоцкага ваяводства]]. Да [[1948]] года ўлады Польшчы афіцыйна не прызнавалі наяўнасці беларускай нацыянальнай меншасці ў краіне. Арганізаваная нацыянальна-культурная дзейнасць беларусаў, што пачалася пад канец 1940-х з аднаўлення беларускага школьніцтва, актывізавалася ў кастрычніку [[1956]], калі нацыянальныя меншасці атрымалі права арганізоўваць свае аб’яднанні, якія, тым не менш, знаходзіліся пад кантролем і ў фінансавай залежнасці ад [[Міністэрства ўнутраных спраў Польшчы|Міністэрства ўнутраных спраў]]<ref name="Adamczuk">Adamczuk, L. Mniejszości narodowe w Polsce w 1992 roku // Białoruś, Czechosłowacja, Litwa, Ukraina: mniejszości narodowe w świetle spisów statystycznych XIX—XX. Liczebność i rozmieszczenie: [materiały z międzynarodowej konferencji Samoidentyfikacja Narodowa i Religijna a Sprawa Mniejszości Narodowych i Religijnych w Europie Środkowo-Wschodniej / red.: J.Skarbek. — Lublin: Polski Instytut Spraw Międzynarodowych, 1993] — С. 113—122.</ref>. Было створанае [[Беларускае грамадска-культурнае таварыства]] (БГКТ), кафедра беларускай філалогіі ў [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскім універсітэце]] і інш. У [[1956]] годзе пачала выдавацца газета «[[Ніва (газета)|Ніва]]», у [[1957]] — «[[Беларускі каляндар]]», а ад [[1958]] дзейнічае літаратурна-мастацкае аб’яднанне «[[Белавежа]]», створаныя беларускія ліцэі ў Бельску Падляскім і Гайнаўцы. Паводле сацыяльнага статусу да канца 1950-х большасць беларусаў Польшчы былі сялянамі. У [[1976]] годзе Цэнтральны Камітэт [[Польская аб’яднаная рабочая партыя|Польскай Аб’яднанай Рабочай партыі]] прыняў рашэнне аб маральна-палітычным адзінстве польскай нацыі, што мела негатыўныя наступствы для дзейнасці аб’яднанняў нацыянальных меншасцяў<ref name="Adamczuk"/>. У [[1970-я]] і ў часе ваеннага становішча ў [[1981]]—[[1983]] праз абмежаванні з боку польскіх уладаў назіраўся спад грамадска-культурнай актыўнасці беларусаў. У 1980-я ўзніклі [[Беларускае аб’яднанне студэнтаў]] ([[1981]], зарэгістраванае ў [[1988]]), [[Музей і асяродак беларускай культуры ў Гайнаўцы|беларускі музей у Гайнаўцы]], шэраг беларускіх выдавецтваў і перыядычных выданняў. Пасля цяжкіх для беларускага нацыянальнага жыцця ў Польшчы часоў у 1970-1980-я гг. змены грамадска-палітычнай сітуацыі ў [[1989]]—[[1991]] гг. дазволілі выправіць становішча ў лепшы бок. На пачатку [[1990-я|1990-х]] гг. у польскіх школах беларускую мову вывучалі 3 677 чалавек, а ў беларускіх ліцэях у [[Беларускі ліцэй у Гайнаўцы|Гайнаўцы]] і ў [[Беларускі ліцэй у Бельску|Бельску]] займаліся 630 вучняў. У ліцэі ў Гайнаўцы выкладанне прадметаў вялося на [[Польская мова|польскай мове]], аднак 4 гадзіны на тыдзень адводзілася на вывучэнне беларускай мовы, літаратуры, культуры і гісторыі Беларусі. [[Беларуская філалогія]] як спецыяльнасць для славяністаў была ўведзена ў [[Люблянскі ўніверсітэт|Люблінскім універсітэце]], а ў [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскім універсітэце]] выкладаўся курс беларускай мовы<ref name="Кавалевіч">Кавалевіч, М. Беларускае школьніцтва ў Польшчы і польскае на Берасцейшчыне // Беларуска-польскае ўзаемадзеянне ў галіне культуры: [матэрыялы навукова-практычнай канферэнцыі / рэд.: В. Лашук і інш. — Брэст: Талер, 1993] — С. 7 — 10.</ref>. У [[1990-я]] былі зарэгістраваныя [[Рада беларускіх арганізацый у Польшчы]], [[Саюз гмінаў усходняй Беласточчыны]], Саюз беларускай моладзі, [[Беларускае гістарычнае таварыства]] (кіраўнік [[Алег Латышонак]]), [[Асацыяцыя беларускіх журналістаў]]. Створаныя [[Згуртаванне варшаўскіх беларусаў]], беларускае культурна-асветнае таварыства ў Гданьску «[[Хатка]]» ([[1992]]), беларускі гурток у [[Ольштын]]е. У [[1997]] у сойм быў абраны кіраўнік БГКТ [[Ян Сычэўскі]]. Пры гэтым публіцыст [[Ян Максімюк]] адзначае, што з канца ХХ ст. няўмольна прападаў беларускі кантэкст на Падляшшы, наступала хуткая паланізацыя моладзі з беларускімі каранямі — моўная, культурная, светапоглядная<ref>[https://www.svaboda.org/a/30051641.html svaboda.org]</ref>. == Грамадска-культурнае жыццё == [[Файл:Gdańsk pomnik Janki Kupały.JPG|міні|Памятны знак [[Янка Купала|Янкі Купалы]] ў [[Гданьск]]у]] Да галоўных арганізацый беларускай меншасці ў Польшчы належаць [[Беларускае грамадска-культурнае таварыства]], [[Беларускі саюз у Польшчы]], [[Саюз беларускай моладзі]], [[Беларускае літаратурнае аб’яднанне «Белавежа»]], [[Беларускае гістарычнае таварыства]], [[Асацыяцыя беларускіх журналістаў]], [[Беларускае аб’яднанне студэнтаў]]. Імі выдаюцца штотыдзень газета «[[Ніва (1956)|Ніва]]», штомесяц «[[Czasopis]]» і раз на паўгады «[[Białoruskie Zeszyty Historyczne]]». Да найгалаўнейшых культурных імпрэзаў беларусаў Польшчы належаць Фестываль Беларускай Моладзевай Музыкі «[[Басовішча]]», Фестываль «[[Беларуская Песенька]]» ў [[Беласток]]у, [[Бельская бардаўская восень]], [[Свята беларускай культуры ў Беластоку]], Свята «[[Купалле]]» ў [[Белавежа|Белавежы]]. Большасць вернікаў належыць [[Польская Аўтакефальная Праваслаўная Царква|Польскай Аўтакефальнай Праваслаўнай Царквы]], што праз сваю дзейнасць спрыяе захаванню нацыянальнай адметнасці беларусаў: выдаецца штомесяц часопіс «[[Przegląd Prawosławny]]», дзейнічаюць [[Брацтва Святых Кірыла і Мяфодзія]], [[Моладзевае Праваслаўнае Брацтва]]. Гісторыю, культуру, побыт беларускай дыяспары ў Польшчы даследуюць [[Алена Глагоўская]], [[Яўген Васілевіч Мірановіч|Яўген Мірановіч]], [[Ян Мірановіч]], [[Юрый Туронак]] і іншыя польскія гісторыкі беларускага паходжання. Выдаюцца літаратурныя творы А. Барскага (А. Баршчэўскага), М. Гайдука, [[Сакрат Яновіч|С. Яновіча]], [[Віктар Швед|В. Шведа]] і іншых беларускіх пісьменнікаў Польшчы. == Адукацыя == [[Файл:SzkolyBialoruskie06.gif|thumb|300px|Навучанне беларускай мове ў школах Беласточчыны]] [[Беларуская мова]] выкладаецца ў 45 пачатковых навучальных установах (у 25 школах, 17 гімназіях, 3 агульнаадукацыйных ліцэях — у Гайнаўцы, Бельску-Падляшскім і Беластоку), яе вывучае 8 тысяч дзяцей і падлеткаў беларускай нацыянальнасці. Дзейнічае дзіцячы садок з польскай і беларускай мовамі навучання ў Беластоку і беларускамоўныя групы ў дзіцячым садку № 1 у Гайнаўцы<ref name="НЧ">{{cite web| author =| date =12 верасня 2018| url =https://novychas.by/kultura/belaruskija-autary-padaravali-knihi-szkolnikam-z-b | title = Беларускія аўтары падаравалі кнігі школьнікам з Бельску-Падляшскага|publisher =[[Новы Час (газета)|Новы Час]]| accessdate = 14 сакавіка 2019}}</ref>. Ад [[1997]] года ў [[Беласток]]у існуе [[Беластоцкі ўніверсітэт|ўніверсітэт]] (былы філіял Варшаўскага ўніверсітэта), дзе ёсць кафедра беларускай культуры. Выкладанне беларускай мовы, гісторыі і культуры таксама ажыццяўляецца ў польскіх вышэйшых навучальных установах Варшавы, Беластока і Любліна<ref name="НЧ" />. == Палітычнае жыццё == Прадстаўнікі беларускай меншасці ўваходзяць у мясцовае кіраўніцтва Падляскага ваяводства. На [[Парламенцкія выбары ў Польшчы 2001|парламенцкіх выбарах 2001 года]] беларускія арганізацыі здолелі правесці двух паслоў — [[Яўген Чыквін|Аўгена Чыквіна]] і [[Аляксандр Чуж|Аляксандра Чужа]] — і аднаго сенатара [[Сяргей Плева|Сяргея Плеву]] (утрох — прадстаўнікі [[Саюз Дэмакратычнай Лявіцы|Саюза Дэмакратычнай Лявіцы]]-[[унія Працы|Уніі Працы]]). У выбарах у Падляскі ваяводскі соймік у [[2002]] годзе за [[Беларускі Выбарчы Камітэт]] было аддадзена 15.544 галасоў (4,11 %). Найбольшую колькасць галасоў атрымалі [[Сакрат Яновіч]] (1736), [[Ян Чыквін]] (4846) і [[Яўген Вапа]] (5134). Такая малая колькасць галасоў звязаная з тым, што паветы з беларускай меншасцю былі злучаныя з этнічна польскімі, дзе моцныя нацыяналістычныя сімпатыі (гэтак [[Семятыцкі павет|Семятыцкі]] і [[Бельскі павет (Падляскае ваяводства)|Бельскі]] паветы былі злучаныя з [[Высокамазавецкі павет|Высокамазавецкім]] і [[Замброўскі павет|Замброўскім]]). На [[Парламенцкія выбары ў Польшчы 2005|парламенцкіх выбарах 2005 года]] дэпутацкі мандат здолеў атрымаць толькі [[Яўген Чыквін]], набраўшы 14481 голас. Шырокай падтрымкай падляскіх беларусаў карыстаецца [[Уладзімеж Цімашэвіч]], кандыдат у [[Прэзідэнцкія выбары ў Польшчы 2005|прэзідэнты Польшчы]] ў [[2005]] годзе. Найбольш яго падтрымліваюць у [[Бельскі павет (Падляскае ваяводства)|Бельскім]], [[Гайнаўскі павет|Гайнаўскім]] і [[Семятыцкі павет|Семятыцкім]] паветах. Для большасці польскіх беларусаў Цімашэвіч быў нацыянальным кандыдатам, хоць ён ніколі не казаў пра сваё беларускае паходжанне. Дзякуючы Цімашэвічу вялікай падтрымкай карыстаецца і яго партыя [[Саюз Дэмакратычнай Лявіцы]]. У той самы час беларускае паходжанне кандыдата было скарыстана яго супернікамі, якія выкарысталі нелюбоў да беларусаў ці да праваслаўных, што існуе ў некаторых мясцовасцях. Яны таксама акцэнтавалі ўвагу на аўтарытарным рэжыме [[Аляксандр Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] ў самой [[Беларусь|Беларусі]]. На выбарах у Падляскі ваяводскі соймік у [[2006]] за [[Беларускі Выбарчы Камітэт]] было аддадзена 7914 галасоў (2.05 %), найбольш — за [[Ян Чыквін|Яна Чыквіна]] (2405), [[Яўген Вапа|Аўгена Вапу]] (1669) і [[Яўген Васілевіч Мірановіч|Аўгена Мірановіча]] (1119). Хоць БВК не атрымаў аніводнага мандату, у складзе сойміку апынуліся тры беларусы. Аднак прадстаўнікі беларускай меншасці атрымалі шмат месцаў у гарадскіх радах. У [[Беласток]]у 4 мандаты атрымалі кандыдаты ад [[Форум Меншасці Падляшша|Форуму Меншасці Падляшша]], якія супрацоўнічалі з [[Грамадзянская платформа|Грамадзянскай платформай]]. У [[Бельск Падляскі|Бельску Падляскім]] 7 мандатаў з 21 атрымала [[Бельская Кааліцыя]], што складалася з беларускіх арганізацый. У [[Гайнаўка|Гайнаўцы]] 6 з 21 мандату былі аддадзеныя [[Беларускі Выбарчы Камітэт|Беларускаму Выбарчаму Камітэту]]. На выбарах у Падляскі соймік [[20 мая]] [[2007]] [[Беларускі Выбарчы Камітэт]] атрымаў 2,19 % галасоў. Разам з беларусамі па спісе БВК праходзілі ўпершыню і прадстаўнікі [[літоўцы|літоўскай]] меншасці. == Электронныя СМІ == Першая праграма па-беларуску з’явілася на «[[Радыё Беласток]]» у [[1956]] годзе. На радыё існуюць наступныя беларускамоўныя праграмы і перадачы: «Пад знакам Пагоні», «Пажадальная песня», «Духоўныя сустрэчы» і «Перад выхадам у царкву». На [[TVP3 Białystok]] штотыдзень ідзе інфармацыйна-публіцыстычная перадача «Беларускі тыдзень», прысвечаная жыццю беларусаў Польшчы. Ад [[2002]] года выходзяць беларускія праграмы і на [[Радыё Рацыя]]. == Вядомыя асобы == [[Файл:Інаўроцлаў. Акцыя ўшанавання памяці беларускага нацыянальнага дзеяча Язэпа Найдзюка 21.jpg|міні|Памятная таблічка [[Язэп Найдзюк|Язэпу Найдзюку]] ў [[Інаўроцлаў|Інаўроцлаве]].]] * [[Міхал Андрасюк]] — пісьменнік, журналіст * [[Надзея Артымовіч]] — паэтка * [[Аляксандр Баршчэўскі]] — паэт, літаратуразнавец * [[Катажына Бонда]] — пісьменніца * [[Яўген Вапа]] — грамадскі дзеяч, публіцыст * [[Уладзімір Аляксеевіч Кобец|Уладзімір Кобец]] — грамадска-палітычны дзеяч * [[Алег Латышонак]] — гісторык * [[Міра Лукша]] — паэтка, публіцыстка * [[Ян Максімюк]] — журналіст, перакладчык, крытык * [[Антон Мірановіч]] — гісторык * [[Яўген Васілевіч Мірановіч|Яўген Мірановіч]] — гісторык * [[Язэп Найдзюк]] — грамадска-палітычны дзеяч, выдавец * [[Антон Андрэевіч Сокал-Кутылоўскі]] — грамадскі і ваенны дзеяч, мемуарыст * [[Ян Сычэўскі]] — палітык * [[Лявон Тарасевіч]] — мастак * [[Юры Туронак]] — гісторык * [[Ян Чыквін]] — паэт, гісторык літаратуры * [[Яўген Чыквін]] — палітык * [[Віктар Швед]] — паэт, перакладчык, публіцыст * [[Сакрат Яновіч]] — пісьменнік, грамадска-палітычны дзеяч == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Гл. таксама == * [[Беларуска-польскія адносіны]] == Спасылкі == {{Commonscat}} * ''Забелаў С. П.'' [https://elib.bsu.by/handle/123456789/152799 Культурна-гуманітарныя аспекты беларуска-польскіх адносін у 1990-я гг.: магістарская дысертацыя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230614071759/https://elib.bsu.by/handle/123456789/152799 |date=14 чэрвеня 2023 }} / Забелаў Сяргей Пятровіч; навук. кір. прафесар Снапкоўская С. В. — Мінск: БГУ, 2006. * ''Уладзімер Брылеўскі''. [https://www.facebook.com/kastus.shytal/posts/pfbid02coUCXbk23wjZSdhvqQpsFQUjJfTveqtGAnT7sRGPkpxkBTuUGTHwqaoaiA3id9Btl Беларусы ў даваеннай Варшаве] // Беларус, № 250, люты 1978. — С. 5. {{Беларуская дыяспара}} [[Катэгорыя:Народы Польшчы]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Польшчы| ]] ngmhwl93msgu5kaj9bquo2sbmth1f08 0 142737 5202804 5202608 2026-09-20T17:20:41Z JerzyKundrat 174 5202804 wikitext text/x-wiki '''Беларусы Чэхіі''' — дыяспара [[беларусы|беларусаў]] [[Чэхія|Чэшскай Рэспублікі]]. Паводле ацэнак МУС, у краіне знаходзіцца крыху больш за 4 тысяч беларускіх грамадзян. == Гісторыя == === Сярэднявечча і Рэнесанс === Беларуская прысутнасць у Чэхіі вядома з часоў сярэдневякоўя. Галоўным асяродкам беларусаў здаўна з’яўляецца яе сталіца [[Прага]]. У 1397 польская каралева [[Ядвіга Анжуйская|Ядвіга]] выдала ўказ аб стварэнні ў Празе літоўскай калегіі для молалзі з [[ВКЛ]]. У [[Пражскі ўніверсітэт|Пражскім (Карлавым) універсітэце]] вучыліся 12 студэнтаў з ВКЛ. У 1-й пал. XVI ст. ў Празе жыў і працаваў беларускі і ўсходнеславянскі першадрукар і асветнік [[Францыск Скарына]]. === Міжваенны перыяд і росквіт дыяспары === 3 пачатку ХХ ст. [[Прага]] стала цэнтрам [[Беларуская эміграцыя|беларускага эмігранцкага руху]]. Першы беларускі студэнцкі гурток «Табар» узнік у 1908 па ініцыятыве Я. Крагельскага і аб’яднаў беларусаў-навучэнцаў Пражскага Карлава ўніверсітэта. [[Файл:Vincent Dunin-Marcinkievič, Bieł-čyrvona-bieły ściah. Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч, Бел-чырвона-белы сьцяг (30.12.1924).jpg|250px|thumb|Прадстаўнікі [[Беларуская грамада ў Празе|беларускай дыяспары ў Празе]] ў час юбілейнай вечарыны, прысвечанай 40-м угодкам з дня смерці [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|В. Дуніна-Марцінкевіча]]. 30.12.1924]] Палітычная эміграцыя з Беларусі групавалася вакол консульства [[БНР]], створанага яшчэ ў лістападзе 1918. У 1918-25 консулам БНР быў [[Мікалай Вяршынін (консул БНР)|М. Вяршынін]]. У ліпені 1919 была створана [[Беларуская грамада ў Празе]] на чале з консулам Вяршыніным, які адначасова выконваў абавязкі ўпаўнаважанага па справах ваеннапалонных беларусаў у Чэхаславакіі. У верасні 1921 ў Празе адбылася [[Першая Усебеларуская канферэнцыя]] — сход прадстаўнікоў беларускіх арганізацый і партый Заходняй Беларусі, Германіі, Латвіі, Літвы, Польшчы і Чэхаславакіі. [[1 лістапада]] [[1923]] г. у Прагу пераехалі ўрад і прэзідыум [[Рада БНР|Рады БНР]] (У тым ліку [[Пётр Антонавіч Крачэўскі|П. Крачэўскі]] і [[Васіль Іванавіч Захарка|В. Захарка]]), якія дзейнічалі да сакавіка 1943 года (як эмігранцкі ўрад да 1925 года). У 1920-я гады чэшская сталіца ператварылася ў сапраўдны цэнтр беларускага адраджэння. Гэтаму спрыяла дзяржаўная праграма чэхаславацкага ўрада [[Томаш Гарыг Масарык|Томаша Масарыка]] «Руская акцыя дапамогі», у рамках якой эмігранты з былой [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] атрымлівалі стыпендыі на навучанне<ref name="bucha">{{артыкул|аўтар=Буча А. І.|загаловак=Беларуская дыяспара ў службовых справаздачах чэхаславацкіх наглядных органаў (1920—1930-я гг.)|год=2012|месца=Мінск|выданне=Российские и славянские исследования : науч. сб.|выдавецтва=БДУ|выпуск=7|старонкі=297—310}}</ref>. Пры Міністэрстве замежных спраў ЧСР нават існаваў спецыяльны аддзел на чале з В.&nbsp;Гірсам, які займаўся фінансаваннем эмігранцкіх арганізацый і вызначэннем іх прававога статусу<ref name="bucha" />. Да 1929 года каля 40 маладых людзей толькі з адной Навагрудчыны змаглі атрымаць вышэйшую адукацыю ў Чэхаславакіі. Многія студэнты з Заходняй Беларусі дабіраліся да Прагі нелегальна, пераходзячы мяжу з дапамогай віленскіх дзеячаў [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]] і [[Язэп Драздовіч|Язэпа Драздовіча]]<ref name="koshur">{{артыкул|аўтар=Кошур С. А.|загаловак=Памятны фотаздымак з Янкам Купалам беларускіх студэнтаў у Празе|год=2023|месца=Гродна|выданне=Рэспубліканскія Купалаўскія чытанні : зб. навук. прац|выдавецтва=ГрДУ|старонкі=38—43}}</ref>. У Чэхаславакію накіроўвалася і частка маладых латвійскіх беларусаў. У 1922 годзе ў чэхаславацкіх ВНУ навучаліся 24 беларускія студэнты, сярод якіх пяцёра паходзілі з Латвіі. [[Беларускі аддзел пры Міністэрстве асветы Латвіі]] (кіраўнік [[Кастусь Езавітаў|К.&nbsp;Езавітаў]]) і кіраўніцтва [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскай беларускай гімназіі]] рабілі намаганні па адпраўцы сваіх выпускнікоў у Прагу. Вядома, што ў 1923—1924 гадах на розных факультэтах [[Карлаў універсітэт|Карлавага ўніверсітэта]] навучаліся латвійскія беларусы Ян Карнавухаў, Аляксандр Паўлаў, Міхал Луцкі, Людміла Краскоўская, Эмілія Рэгут і Сымон Дарафееў{{sfn|Грыбоўскі|2023|с=131—134}}. Аднак матэрыяльнае становішча большасці з іх заставалася вельмі складаным, і яны цалкам залежалі ад чэхаславацкіх стыпендый{{sfn|Грыбоўскі|2023|с=134—135}}. Сярод вядомых беларускіх студэнтаў у [[Прага|Празе]], [[Подзебрады|Подзебрадах]] і [[Брно]] ў гэты перыяд былі таксама [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч|В.&nbsp;Жук-Грышкевіч]], [[Уладзімір Жылка|У.&nbsp;Жылка]], [[Тамаш Грыб|Т.&nbsp;Грыб]], [[Янка Геніюш]], [[Людміла Іванаўна Краскоўская|Л.&nbsp;Краскоўская]], [[Алесь Карповіч|А.&nbsp;Карповіч]], [[Юрка Муха|Ю.&nbsp;Муха]], [[Лявон Рыдлеўскі|Л.&nbsp;Рыдлеўскі]] і многія іншыя<ref name="koshur" />. Некаторыя студэнты ўдзельнічалі ў працы «Аб'яднання беларускіх студэнцкіх арганізацый» (АБСА), іншыя — далучыліся да прасавецкай суполкі ці марксісцкага гуртка, які з 1923 года каардынаваў Пётр Цвяткоў{{sfn|Грыбоўскі|2023|с=137}}. У гэты перыяд у Чэхаславакіі актыўна дзейнічалі разнастайныя беларускія ўстановы і суполкі, якія знаходзіліся пад наглядам Пражскага паліцэйскага ўпраўлення: * [[Беларуская рада ў Празе]] (1923—1939). Створана замест распушчанай Беларускай грамады. Яе ўзначальвалі [[Л. Заяц|Л.&nbsp;Заяц]], [[В. Захарка|В.&nbsp;Захарка]], [[М. Вяршынін|М.&nbsp;Вяршынін]]. Арганізацыя ставіла асветніцкія мэты, дапамагала студэнтам і нават спрабавала стварыць беларускую кафедру пры Украінскім вышэйшым педагагічным інстытуце<ref name="bucha2">{{артыкул|аўтар=Буча А. І.|загаловак=Беларуская дыяспара ў службовых справаздачах чэхаславацкіх наглядных органаў (1920—1930-я гг.)|год=2012|месца=Мінск|выданне=Российские и славянские исследования : науч. сб.|выдавецтва=БДУ|выпуск=7|старонкі=297—310}}</ref>. У 1925 годзе рада перажыла ўнутраны раскол пасля [[Другая Усебеларуская канферэнцыя|Другой Усебеларускай канферэнцыі]] ў Берліне: частка кіраўніцтва (Л.&nbsp;Заяц, [[Уладзімір Міхайлавіч Пракулевіч|У.&nbsp;Пракулевіч]]) прызнала Мінск адзіным цэнтрам нацыянальнага адраджэння, за што была выключана з арганізацыі прыхільнікамі БНР<ref name="bucha2" />. * [[Аб’яднанне беларускіх студэнцкіх арганізацый]] (АБСА). Выконвала ролю цэнтральнага органа кіравання студэнцкім рухам Заходняй Беларусі і эміграцыі ў Еўропе. У 1930 годзе частка аддзелаў АБСА (спартыўны, прэсавы і эканамічны) была перанесена ў Вільню<ref name="bucha2" />. * [[Саюз студэнтаў — грамадзян БССР]] (з 1925 года). Аб'ядноўваў па-прасавецку настроеную моладзь, якая рыхтавалася да пераезду ў Савецкую Беларусь. Арганізацыя, у якую ўваходзілі [[Георгій Маркавіч Муха-Мухноўскі|Ю.&nbsp;Муха]], [[Алесь Карповіч|А.&nbsp;Карповіч]], [[Міхась Рагуля|М.&nbsp;Рагуля]] і інш., фінансавалася савецкім прадстаўніцтвам і актыўна супрацоўнічала з чэшскай камуністычнай газетай «[[Rudé právo]]»<ref name="bucha2" /><ref name="koshur2">{{артыкул|аўтар=Кошур С. А.|загаловак=Памятны фотаздымак з Янкам Купалам беларускіх студэнтаў у Празе|год=2023|месца=Гродна|выданне=Рэспубліканскія Купалаўскія чытанні : зб. навук. прац|выдавецтва=ГрДУ|старонкі=38—43}}</ref>. * Таварыства студэнтаў маларосаў і беларусаў «[[Адзінства рускай культуры]]». Аб'ядноўвала студэнтаў з заходнерускімі поглядамі, падтрымлівалася расійскай эміграцыяй<ref name="bucha2" />. Беларускае культурнае жыццё ў Празе віравала: праводзіліся вечарыны мастацкай самадзейнасці, чыталіся лекцыі. У 1925 годзе беларускія студэнты ўрачыста адзначылі 400-годдзе беларускага друку Ф.&nbsp;Скарыны<ref name="koshur3">{{артыкул|аўтар=Кошур С. А.|загаловак=Памятны фотаздымак з Янкам Купалам беларускіх студэнтаў у Празе|год=2023|месца=Гродна|выданне=Рэспубліканскія Купалаўскія чытанні : зб. навук. прац|выдавецтва=ГрДУ|старонкі=38—43}}</ref>. У 1927 годзе адбылася гістарычная сустрэча беларускіх студэнтаў з літаратарамі з БССР — [[Міхась Чарот|Міхасём Чаротам]], [[Цішка Гартны|Цішкам Гартным]], [[Янка Купала|Янкам Купалам]] і [[Міхась Зарэцкі|Міхасём Зарэцкім]]<ref name="koshur3" />. У 1929 годзе ў [[Славянская бібліятэка (Прага)|Славянскай бібліятэцы]] Прагі быў афіцыйна створаны беларускі аддзел, куды паступалі кнігі з БССР і Заходняй Беларусі<ref name="koshur3" />. Таксама існавалі [[Беларускае (Крывіцкае) культурнае таварыства імя Ф. Скарыны]], [[Беларускі навуковы кабінет]] і [[Беларускі загранічны архіў]] (з 1928 года). Рэгулярна святкаваліся ўгодкі [[Абвяшчэнне БНР|абвяшчэння БНР]]<ref name="bucha3">{{артыкул|аўтар=Буча А. І.|загаловак=Беларуская дыяспара ў службовых справаздачах чэхаславацкіх наглядных органаў (1920—1930-я гг.)|год=2012|месца=Мінск|выданне=Российские и славянские исследования : науч. сб.|выдавецтва=БДУ|выпуск=7|старонкі=297—310}}</ref>. === Пасля Другой сусветнай вайны === Пасля Другой Сусветнай вайны ў Празе жылі 300 беларускіх сем’яў. Тут жылі і працавалі [[Ларыса Геніюш]], [[Міхаіл Забэйда-Суміцкі]]. [[Файл:SkarynavjeleniuliciPRAHA.jpg|thumb|Помнік [[Францыск Скарына|Ф. Скарыну]] у Празе]] === Канец XX — пачатак XXI стагоддзя === Беларускае жыццё актывізавалася ў [[1990-я]] гады. Гэтаму спрыяла культурная праграма «Беларусы ў Празе», у часы якой працавалі аднайменная выстава, Скарынаўскі семінар, заснавана [[Згуртаванне беларусаў Чэхіі імя Ф. Скарыны]]. 31.10.1996 у Пражскім Градзе адкрыты [[Помнік Францыску Скарыну (Прага)|помнік Ф. Скарыну]]. У сакавіку [[1998]] года адбылася сустрэча беларусаў з [[Беларусы Францыі|Францыі]], [[Беларусы Аўстрыі|Аўстрыі]], [[Беларусы Польшчы|Польшчы]], [[Беларусы Германіі|Германіі]], [[Беларусы Бельгіі|Бельгіі]], прысвечаная 80-годдзю абвяшчэння БНР. [[25 сакавіка]] [[1998]] г. пры чэшскай арганізацыі «Чалавек у бядзе» адкрыты Беларускі цэнтр (каардынатар [[У. Яндзюк]]), а ў сакавіку 1999 г. — інфармацыйнае прадстаўніцтва грамадзянскай ініцыятывы «[[Хартыя'97|Хартыя-97]]». З 2 па [[6 чэрвеня]] [[1998]] г. у Празе адбыўся 7 Усеславянскі з’езд, у якім удзельнічала прадстаўнічая дэлегацыя Рэспублікі Беларусь з 10 чалавек на чале з дэлегатам [[Нацыянальны сход Беларусі|Нацыянальнага сходу]] [[Сяргей Іванавіч Касцян|С. І. Касцянам]]. У [[1999]] г. зарэгістравана беларуская галерэя «Саламея», створаная мастачкай Н. Валавай. У адпаведнасці з рашэннем [[Міністэрства адукацыі Чэхіі]] ў Пражскіх ВНУ у 2000 годзе працягвалі навучанне 12 студэнтаў з Беларусі<ref name="be12">{{Крыніцы/БелЭн|12|||530, 531}}</ref>. == Адукацыя і беларусістыка == Станам на 2021 год беларускай мовы як спецыяльнасці ў чэшскіх універсітэтах няма. У часы Чэхаславацкай рэспублікі беларусістаў навучалі ў Карлавым універсітэце пад кіраўніцтвам прафесара [[Вацлаў Жыдліцкі|Вацлава Жыдліцкага]] (1935—2002), вядомага літаратуразнаўца і перакладчыка [[беларуская літаратура|беларускай літаратуры]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Кнырэвіч С. Магілы беларусаў у Чэхіі і Славакіі — Прага: 2020. — 270 с. ISBN 978-80-908078-0-8. * Беларускія студэнцкія арганізацыі ў Чэхіі // {{Крыніцы/ЭГБ|6-2|Беларускія студэнцкія арганізацыі ў Чэхіі|Ляхоўскі У.}} * Kolenovská, D., Plavec, M. Běloruská emigrace v meziválečném Československu : studie a dokumenty : sociopolitický aspekt.— Praha: Univerzita Karlova, Nakladatelství Karolinum, 2017. — 287 s. * {{артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/112683665/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%B9_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D1%83%D1%85_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96|ref=Грыбоўскі|аўтар=[[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]]|загаловак=Беларускі моладзевы й студэнцкі рух у міжваеннай Латвіі|год=2023|выданне=[[Запісы БІНіМ]]|тып=зборнік|нумар=43|старонкі=116—145}} {{Беларуская дыяспара}} [[Катэгорыя:Народы Чэхіі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Чэхіі| ]] 26d4lzsuuoo0rtgs1zkffobj8jh7dne 0 145657 5202811 5065180 2026-09-20T17:42:13Z JerzyKundrat 174 5202811 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} {{цёзкі2|Шчэцька}} '''Васіль Шчэцька''' (псеўд. ''М. Багун'') ({{ДН|18|3|1922}}, в. Апечкі, Стаўбцоўскі павет — {{ДС|27|5|2011}}) — беларускі грамадскі дзеяч. == Біяграфія == Нарадзіўся у сялянскай шматдзетнай сям’і. Адукацыю пачаў у сямікласнай польскай школе ў сваёй вёсцы, потым працягваў яе ў савецкай беларускай школе, а 7-ы клас закончыў у беларускай школе падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]]. Потым вучыўся ў медыцынскай школе ў [[Баранавічы|Баранавічах]], належаў да [[Саюз беларускай моладзі|Саюза беларускай моладзі]] (СБМ). У 1944 выехаў у Германію, належаў да Працоўнай групы СБМ, потым знаходзіўся ў [[30 грэнадзёрская дывізія войскаў пры СС|дывізіі «Беларусь»]]. У [[1945]] паступіў у [[Беларуская гімназія імя Янкі Купалы|Беларускую гімназію]], і ў [[1947]] здаў матуральны экзамен у [[Міхельсдорф]]е. З 1945 быў скаўтмайстрам «Згуртавання Беларускіх Скаўтаў на Чужыне» (пазней — у адміністрацыі нацыянальнай арганізацыі ЗША)<ref>{{кніга|аўтар =Лозка А.Ю. |загаловак = Беларускі скаўтынг |месца =Мінск |выдавецтва =Полымя |год = 1997|старонак = 188 |isbn =985-07-0213-3 |тыраж =2500 }}</ref>. Потым паступіў на медыцынскі факультэт [[Цюбінгенскі ўніверсітэт|Цюбінгенскага ўніверсітэта]]. У [[1948]] г. разам з «Дванаццаткай» выехаў у Вялікабрытанію, дзе да [[1949]] працаваў у шахцёрскім пасёлку ў Ковентры<ref>Запруднік, Я. Дванаццатка… — С. 68.</ref> і разам з сябрамі выдаваў часопіс «Наперад». З 12 сакавіка 1948 быў членам [[Згуртаванне беларусаў у Вялікай Брытаніі]] (ЗБВБ), а таксама членам [[Згуртаванне беларусаў Канады]] (ЗБК) з 1949. Браў удзел у дзейнасці [[Беларускае хрысціянскае акадэмічнае аб’яднанне «Жыццё»|Беларускага хрысціянскага акадэмічнага аб’яднання «Жыцьцё» (БХАА «Жыцьцё»)]]. У [[1950]]—[[1955]] вучыўся ў [[Лювенскі універсітэт|Лювенскім універсітэце]] на факультэце палітычных і сацыяльных навук. [[10 ліпеня]] [[1956]] эміграваў у [[ЗША]]. Пасля некалькіх часовых пасад, у [[1959]] пачаў працаваць у [[Бібліятэка Калумбійскага ўніверсітэта|бібліятэцы Калумбійскага ўніверсітэта]] ў [[Нью-Ёрк]]у, адкуль у [[1988]] выйшаў на пенсію. Увесь час прымаў удзел у жыцці і дзейнасці беларускіх арганізацый у ЗША, як грамадскіх, так і царкоўных. З 14 лістапада 1965 сакратар царкоўнай рады парафіі св. Кірылы Тураўскага ([[Бруклін]]). У той жа год разам з [[Кастусь Мерляк|К. Мерляком]] і паплечнікамі заснаваў [[Беларуска-амерыканскае аб’яднанне]] ў Нью-Ёрку, а ў 1968 — прыход св. Кірылы Тураўскага ў [[Рычманд-Гіл|Рычманд-Гіле]]. На X [[Кангрэс беларусаў Амерыкі|Кангрэсе беларусаў Амерыкі]] (15 кастрычніка 1982) абраны прадстаўніком БККА ў штаце Нью-Ёрк. Васіль Шчэцька быў сакратаром на XI Кангрэсе беларусаў Амерыкі (2 чэрвеня 1990). == Творы == * Гартаючы старонкі біяграфіі / Васіль Шчэцька // Адзінец, А. Паваенная эміграцыя: скрыжаваньні лёсаў: зборнік успамінаў / Аляксандр Адзінец. — Мн.: Медисонт, 2007. — 704 с., [28] с. іл. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны; Кн. 11). — С. 435—446. — ISBN 978-985-6530-47-3. * Дваццацігодзьдзе царквы. (З жыцьця ў Нью Ёрку) // Беларус. — 1995. — № 396. — Сьнежань. — С. 5. * Інфармацыя Камітэту пабудовы помніка сьв. памяці др. А. Орсу // Бацькаўшчына. — 1960. — № 4 (488). — 24 студзеня. — С. 4. * Ліставанне Васіля Шчэцькі і Івана Касяка / Гардзіенка, А. Беларускі кангрэсавы камітэт Амэрыкі (БККА) / Алег Гардзіенка. — Смаленск, 2009. — 428 с., [12] с. іл. — (БІНІМ; Бібліятэка Бацькаўшчыны; Кн. 16). — С. 319—320. * Мітрапаліт Філарэт у Рычманд-Гіле // Беларус. — 1993. — № 398. — Люты. — С. 3. * Патрыярх Дымітрыёс прыняў беларускую дэлегацыю // Беларус. — 1990. — № 372. — Жнівень. — С. 5. * Рукапалажэньне дыякана. (З жыцьця ў Рычманд-Гіле, Нью-Ёрк) // Беларус. — 1994. — № 409. — Студзень. — С. 6. * Тысячагодзьдзе Полацкай епархіі // Беларус. — 1992. — № 395. — Лістапад. — С. 4 — 5. * Тысячагодзьдзе хрысціянства // Беларус. — 1987. — № 337. — Ліпень. — С. 4. * Угодкі першае багаслужбы. (З жыцьця ў Рычманд-Гіле, Нью-Ёрк) // Беларус. — 1993. — № 407. — Лістапад. — С. 7. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шчэцька Васіль}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Стаўбцоўскім раёне]] [[Катэгорыя:Члены Саюза беларускай моладзі]] [[Катэгорыя:Члены Згуртавання беларусаў у Вялікай Брытаніі]] [[Катэгорыя:Члены Згуртавання беларусаў Канады]] ci3q7npt8nwtnqfkdbs06cw2oc9jwuz 0 145701 5202730 5164104 2026-09-20T13:34:20Z Siliyiw 169172 5202730 wikitext text/x-wiki Назву '''Ле́ніна''' маюць: == Населеныя пункты == === [[Беларусь]] === * [[Гомельская вобласць]]: ** [[Леніна (Буда-Кашалёўскі раён)|Леніна]] — вёска ў [[Дуравіцкі сельсавет|Дуравіцкім сельсавете]] [[Буда-Кашалёўскі раён|Буда-Кашалёўскага раёна]] ** [[Леніна (Добрушскі раён)|Леніна]] — аграгарадок у [[Ленінскі сельсавет (Добрушскі раён)|Ленінскім сельсавете]] [[Добрушскі раён|Добрушскага раёна]] ** [[Леніна (Жлобінскі раён)|Леніна]] — пасёлак у [[Луцкі сельсавет (Жлобінскі раён)|Луцкім сельсавете]] [[Жлобінскі раён|Жлобінскага раёна]] (зліўся з в. [[Лебядзёўка (Жлобінскі раён)|Лебядзёўка]]) ** [[Ленін (Жыткавіцкі раён)|Леніна]] — вёска ў [[Ленінскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)|Ленінскім сельсавете]] [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага раёна]] ** [[Леніна (Калінкавіцкі раён)|Леніна]] — пасёлак у [[Бярозаўскі сельсавет (Калінкавіцкі раён)|Бярозаўскім сельсавете]] [[Калінкавіцкі раён|Калінкавіцкага раёна]] ** [[Леніна (Кармянскі раён)|Леніна]] — былы пасёлак у [[Залатамінскі сельсавет|Залатамінскім сельсавете]] [[Кармянскі раён|Кармянскага раёна]] (зліўся з в. [[Залатаміно]]) ** Леніна — былы пасёлак у [[Рудакоўскі сельсавет (Хойніцкі раён)|Рудакоўскім сельсавете]] [[Хойніцкі раён|Хойніцкага раёна]] (зліўся з в. [[Мокіш]]) ** [[Леніна (Хойніцкі раён)|Леніна]] — былы пасёлак у [[Стралічаўскі сельсавет|Стралічаўскім сельсавете]] [[Хойніцкі раён|Хойніцкага раёна]] ** [[Леніна (Чачэрскі раён)|Леніна]] — былы пасёлак у [[Меркулавіцкі сельсавет|Меркулавіцкім сельсавете]] [[Чачэрскі раён|Чачэрскага раёна]] (зліўся з в. [[Прычалесня]]) * [[Магілёўская вобласць]]: ** [[Леніна (Асіповіцкі раён)|Леніна]] — вёска ў [[Асіповіцкі раён|Асіповіцкім раёне]] ** [[Леніна (Гарбацэвіцкі сельсавет)|Леніна]] — пасёлак у [[Гарбацэвіцкі сельсавет|Гарбацэвіцкім сельсавеце]] [[Бабруйскі раён|Бабруйскага раёна]] ** [[Леніна (Сычкаўскі сельсавет)|Леніна]] — аграгарадок у [[Сычкаўскі сельсавет|Сычкаўскім сельсавеце]] [[Бабруйскі раён|Бабруйскім раёне]] ** [[Леніна (пасёлак, Быхаўскі раён)|Леніна]] — пасёлак у [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]] ** [[Леніна (вёска, Быхаўскі раён)|Леніна]] — вёска ў [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]] ** [[Леніна (Бялыніцкі раён)|Леніна]] — былы пасёлак у [[Бялыніцкі раён|Бялыніцкім раёне]] ** [[Леніна (Горацкі раён)|Леніна]] — аграгарадок у [[Горацкі раён|Горацкім раёне]] ** [[Леніна (Краснапольскі раён)|Леніна]] — аграгарадок у [[Краснапольскі раён|Краснапольскім раёне]] * [[Мінская вобласць]]: ** [[Леніна (Дзяржынскі раён)|Леніна]] — вёска ў [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскім раёне]] ** [[Леніна (Капыльскі раён)|Леніна]] — пасёлак у [[Капыльскі раён|Капыльскім раёне]] ** [[Леніна (Мінскі раён)|Леніна]] — пасёлак у [[Мінскі раён|Мінскім раёне]] ** [[Леніна (Пухавіцкі раён)|Леніна]] — вёска ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] ** [[Леніна (Слуцкі раён)|Леніна]] — аграгарадок у [[Слуцкі раён|Слуцкім раёне]] === [[Казахстан]] === * [[Леніна (Паўладарская вобласць)]] === [[Расія]] === * [[Вёска Леніна, Істрынскі раён|Леніна]] — вёска ў [[Істрынскі раён|Істрынскім раёне]] [[Маскоўская вобласць|Маскоўскай вобласці]] * [[Вёска Леніна, Ліпецкая вобласць|Леніна]] — вёска ў [[Ліпецкая вобласць|Ліпецкай вобласці]] * [[Вёска Леніна, Прыморскі край|Леніна]] — вёска ў [[Прыморскі край|Прыморскім краі]] * [[Вёска Леніна, Холм-Жыркоўскі раён|Леніна]] — вёска ў [[Холм-Жыркоўскі раён|Холм-Жыркоўскім раёне]] [[Смаленская вобласць|Смаленскай вобласці]] === [[Украіна]] === * [[Гарадскі пасёлак Леніна, Крым|Леніна]] — пасёлак гарадскога тыпу на ўсходзе [[Крым]]а === Глядзіце таксама === * [[Леніндар]] * [[Ленінец]] * [[Ленінск]] * [[Ленінскі]] * [[Ленінцы]] == Прозвішчы == '''Ле́ніна''' — жаночая форма прозвішча [[Ленін]]. === Вядомыя носьбіты === * [[Алена Леніна]] — расійская і французская фотамадэль, пісьменніца, журналістка, актрыса, тэлевядучая === Глядзіце таксама === * [[Ленін, неадназначнасць#Прозвішчы|Ленін]] == Славутасці == * [[Леніна (археалагічны помнік, Добрушскі раён)|Леніна]] — [[гарадзішча]] [[Мілаградская культура|мілаградскай культуры]] каля [[Леніна (Добрушскі раён)|в. Леніна]] ([[Добрушскі раён]]) * [[Леніна (археалагічны помнік, Слуцкі раён)|Леніна]] — [[гарадзішча]] [[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і старажытнарускага часу каля [[Леніна (Слуцкі раён)|в. Леніна]] ([[Слуцкі раён]]) == Іншае == * [[станцыя метро Царыцына|Леніна]] — станцыя [[Маскоўскі метрапалітэн|Маскоўскага метрапалітэна]] {{Неадназначнасць}} o6qlwd2d63fm527kh9kvwfyz3j8cw9h 0 146567 5203042 5077942 2026-09-21T08:12:44Z Ciepiersia 162280 /* Ушанаванне памяці */ вікіфікацыя 5203042 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік |Імя = Зоф’я Налкоўская |Арыгінал імя = {{lang-pl|Zofia Nałkowska}} |Выява = Zofia Nalkowska.jpg |Апісанне выявы = |Грамадзянства = {{Расійская імперыя}}<br />{{Польшча}} |Род дзейнасці = [[пісьменніца]], [[журналіст]]ка, [[публіцыст]] і [[драматург]] |Гады актыўнасці = 1903—1954 |Кірунак = |Жанр = |Мова твораў = [[польская мова|польская]] |Дэбют = 1903 }} '''Зоф’я Налкоўская''' ({{lang-pl|Zofia Nałkowska}}; {{ВД-Прэамбула}}) — польская пісьменніца. == Біяграфія == Нарадзілася ў 1884 годзе ў Варшаве. Яе бацька Вацлаў Налкоўскі быў адным з самых выдатных і знакамітых польскіх географаў. Маці Ганна Налкоўская, акрамя выхавання дзвюх дачок, таксама пісала падручнікі па геаграфіі. У 1901 годзе Зоф’я скончыла Варшаўскую прыватную гімназію. Дэбютавала як паэтэса вершам «Я памятаю» (1898), як празаік — навэлай «Арліца» (1903). У 1922—1927 гадах жыла ў [[Гродна|Гродне]], была куратарам патранату (апекі) вязняў гродзенскай турмы, памагала зняволеным. Зоф’я Налкоўская была сябрам камітэту, які займаўся ўшанаваннем памяці [[Эліза Ажэшка|Элізы Ажэшкі]]. Яна казала прамову падчас адкрыцця помніка пісьменніцы каля тэатра ў гарадскім парку. Памерла ў Варшаве ў 1954 годзе. == Творчасць == Першыя раманы «Жанчыны» (1906), «Князь» (1907), «Нарцыза» (1910) напісаны ў стылявой манеры, уласцівай літаратуры «[[Маладая Польшча|Маладой Польшчы]]». У зборніку апавяданняў «Таямніцы крыві» (1917), рамане «Граф Эміль» (1920) праявілася маральнае асуджэнне Першай сусветнай вайны. Праблеме адбудавання Польшчы прысвечаны «Раман Тэрэзы Генерт» (1923). Гродзенская тэматыка ў аснове яе раманаў «Нядобрае каханне» (1928), «Мяжа» (1935), «Вузлы жыцця» (1948), драмы «Дзень яго вяртання» (1931), эсэ «У шалашы» (1924), «Гродна» (1926), «Нёман» (1934) і інш. Вострыя сацыяльныя і палітычныя праблемы, псіхалогія чалавека адлюстраваны ў раманах «Галкі» (1927), «Нецярплівыя» (1938), драме «Дом жанчын» (1930) і інш. Аўтар зборнікаў псіхалагічных мініяцюр «Характары» (1922), навел пра лагеры смерці «Медальёны» (1946), літаратурна-крытычных і публіцыстычных твораў, дзённікаў. На беларускую мову асобныя яе апавяданні пераклаў [[Янка Брыль]]. == Прэміі і ўзнагароды == * Дзяржаўная прэмія Польшчы (1953). == Беларускія пераклады == * у кн.: Сад: Кніга польскіх апавяданняў. — Мн., 1982. == Ушанаванне памяці == У 1989 годзе на доме па вуліцы [[Акадэмічная вуліца (Гродна)|Акадэмічнай]] у [[Гродна|Гродне]] была ўсталявана памятная шыльда ў гонар Зоф’і Налкоўскай з барэльефным партрэтам пісьменніцы. Шматлікія фотаздымкі, побытавыя прадметы, рукапісы знаходзяцца ў яе музеі, які размясціўся ў корпусе філалагічнага факультэта Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Налкоўская|Мусіенка С.}} * ''Петрушкевіч А.'' Зоф’я Налкоўская — аўтарка знакамітых «Медальёнаў» // Старонкі Гарадзеншчыны літаратурнай / А. М. Петрушкевіч. — Гродна: ЮрСаПрынт, 2015. — С. 141—145.  == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|130981}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Налкоўская Зоф’я}} [[Катэгорыя:Драматургі Польшчы]] [[Катэгорыя:Журналісты Польшчы]] [[Катэгорыя:Публіцысты Польшчы]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі ПНР]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты Польшчы]] [[Катэгорыя:Члены ПЭН-клуба]] [[Катэгорыя:Пісьменніцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменніцы Польшчы]] [[Катэгорыя:Польскамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Постаці Гродна]] oysxzz8z28hvv0s1t43am6ry6x4ltmc 0 146750 5202859 5202600 2026-09-20T19:19:02Z JerzyKundrat 174 5202859 wikitext text/x-wiki [[Файл:Colectividad Bielorrusa de Argentina.jpg|thumb|Беларусы ў Аргенціне, Буэнас-Айрэс, 2010]] '''Беларусы ў Аргенціне''' — частка [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]], якая пачала складвацца ў канцы XIX стагоддзя і найбольш істотна папоўнілася ў першай палове XX стагоддзя. Звычайна вылучаюць тры асноўныя хвалі перасялення: з [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] да [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], з [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] ў міжваенны перыяд і пасляваенную палітычную эміграцыю. У пазнейшых даследаваннях колькасць перасяленцаў першай хвалі ацэньваецца да 3 тыс. чалавек, міжваеннай — каля 20 тыс., пасляваеннай — да 1 тыс.; у сярэдзіне XX стагоддзя агульная колькасць беларусаў у краіне ацэньвалася не больш як прыблізна ў 30 тыс. чалавек.<ref name="Шабельцаў2017">Шабельцев С. В. Религия в жизни эмигрантов-белорусов в Аргентине (ХХ в. — начало ХХІ в.) // ''Orientalia Christiana Cracoviensia''. — 2017. — Т. 9. — С. 103—123. — DOI: 10.15633/ochc.2513.</ref> Найбуйнейшыя арганізаваныя асяродкі беларусаў узніклі ў [[Буэнас-Айрэс]]е і ў [[Буэнас-Айрэс (правінцыя)|правінцыі Буэнас-Айрэс]]. Перасяленцы жылі таксама ў паўночных правінцыях [[Місьёнес]] і Чака, на поўдні краіны, у тым ліку ў {{нп3|Камадора-Рывадавія|Камадора-Рывадавіі|es|Comodoro Rivadavia}}, і ў іншых рэгіёнах.<ref name="Шабельцаў2008">Шабельцев С. В. Адаптация белорусских иммигрантов в Аргентине в 1900—1950-х гг. // ''Веснік БДУ. Серыя 3''. — 2008. — № 3. — С. 15—19.</ref> == Іміграцыя да Першай сусветнай вайны == Іміграцыйны ўлік у Аргенціне з сярэдзіны XIX стагоддзя вёўся паводле краіны паходжання, а не паводле этнічнай прыналежнасці, таму дакладна вызначыць колькасць ранніх беларускіх перасяленцаў немагчыма. Ад 1857 да 1915 года ў Аргенціну прыбылі 161 422 выхадцы з Расійскай імперыі, сярод якіх значную частку складалі яўрэі, а таксама немцы, палякі і выхадцы з балтыйскіх губерняў.<ref>Шейнбаум Л. С. ''Аргентинский этнос. Этапы формирования и развития''. — М.: Наука, 1984. — С. 107.</ref><ref name="Шабельцаў2008" /> З канца XIX стагоддзя сярод зарэгістраваных як «рускія» ({{lang-es|rusos}}) сустракаліся і ўраджэнцы беларускіх губерняў. У 1888—1889 гадах гродзенскі губернатар адзначаў значнае ўзмацненне перасялення сялян у Амерыку, у тым ліку ў Аргенціну, а каля 1905 года эміграцыйны рух ахапіў як заходнія, так і ўсходнія беларускія землі.<ref name="Шабельцаў2008" /> На пачатку XX стагоддзя частка перасяленцаў ехала ў Аргенціну на сезонныя сельскагаспадарчыя і будаўнічыя работы з намерам вярнуцца, але праз цяжкасці з вяртаннем многія заставаліся ў краіне.<ref name="Шабельцаў2008" /> Ацэнкі колькасці беларусаў гэтай хвалі адрозніваюцца. У працы 2008 года Сяргей Шабельцаў, экстрапалюючы звесткі пра праваслаўных выхадцаў з Расійскай імперыі і іх паходжанне, ацэньваў агульную колькасць беларускіх перасяленцаў да Першай сусветнай вайны прыкладна ў 5 тыс. чалавек; у пазнейшай працы 2017 года ён называў лічбу да 3 тыс.<ref name="Шабельцаў2008" /><ref name="Шабельцаў2017" /> Паводле звестак, апублікаваных у 1911 годзе, за два дзесяцігоддзі да 1910 года ў Аргенціне засталося каля 85 тыс. выхадцаў з Расійскай імперыі, аднак гэтая статыстыка таксама не дазваляе вылучыць беларусаў.<ref>Крюков Н. ''Аргентина. Сельское хозяйство в Аргентине в связи с общим развитием страны''. — СПб., 1911. — С. 442.</ref> Беларускіх нацыянальных арганізацый перасяленцы першай хвалі не стварылі. Яны ўваходзілі ў шырэйшыя асяродкі выхадцаў з Расійскай імперыі, карысталіся рускамоўным друкам і кантактавалі з іншымі групамі мігрантаў.<ref name="Шабельцаў2008" /> == Міжваенны перыяд == [[Файл:Conjunto musical de obreros bielorrusos en Comodoro Rivadavia ca.1930.jpg|thumb|Музычны ансамбль рабочых-беларусаў у Аргенціне, 1930-я гады]] Пасля 1921 года пачалася другая і найбольшая хваля беларускай іміграцыі. Яе складалі пераважна ўраджэнцы [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якая ўваходзіла ў склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. У 1921—1939 гадах у Аргенціну з Польшчы прыбыло каля 20 тыс. беларусаў; некаторыя траплялі туды праз [[Парагвай]].<ref name="Шабельцаў2008" /><ref name="Шабельцаў2017" /> Перасяленцы працавалі ў сельскай гаспадарцы ў правінцыях Чака і Місьёнес, на нафтаздабычы ў Камадора-Рывадавіі, на будаўніцтве чыгунак, металургічных і тэкстыльных прадпрыемствах, а таксама сяліліся ў Буэнас-Айрэсе і іншых гарадах.<ref name="Шабельцаў2008" /> У аргентынскім асяроддзі выхадцаў з міжваеннай Польшчы нярэдка называлі {{lang-es|polacos}}, тады як ранейшых перасяленцаў з Расійскай імперыі — {{lang-es|rusos}}; такое знешняе вызначэнне не заўсёды адпавядала іх этнічнай самаідэнтыфікацыі.<ref name="Шабельцаў2008" /> У ранейшай літаратуры сустракаліся значна больш высокія ацэнкі. У артыкуле 2003 года Шабельцаў, спасылаючыся на даследаванне А. Рудэнкі, прыводзіў каля 50 тыс. перасяленцаў у 1925—1939 гадах.<ref name="Шабельцаў2003">Шабельцаў С. Палітыка савецкай амбасады ў Буэнас-Айрэсе ў дачыненьні да беларускіх эмігрантаў (1940—1950 гг.) // ''Запісы''. — 2003. — № 26. — С. 98—109.</ref> У выдадзенай у Буэнас-Айрэсе ў 1953 годзе кнізе ''Bielorrusia y los bielorrusos en la República Argentina'' агульная колькасць беларусаў была ацэнена нават у 100 тыс. чалавек. У пазнейшым даследаванні Шабельцаў адзначыў, што гэтая ацэнка не грунтавалася на перапісе або навуковым даследаванні, і ацаніў колькасць беларусаў у сярэдзіне XX стагоддзя не больш як прыкладна ў 30 тыс. чалавек.<ref name="Шабельцаў2017" /> === Грамадскія арганізацыі === Частка міжваенных перасяленцаў удзельнічала ў рабочым і камуністычным руху. У 1929 годзе ўкраінскія імігранты камуністычнай арыентацыі стварылі Саюз украінскіх працоўных арганізацый; у пачатку 1930-х гадоў пры ўдзеле выхадцаў з Заходняй Беларусі ён быў перайменаваны ў Саюз украінскіх і беларускіх працоўных арганізацый (СУБПА). У 1934 годзе СУБПА меў 52 аддзелы і каля 3 тыс. членаў — украінцаў і беларусаў; яго ўдзельнікі бралі ўдзел у забастоўках і распаўсюджвалі выданні Камуністычнай партыі Аргенціны. У 1935 годзе рэпрэсіўныя захады аргентынскіх улад супраць палітычнай дзейнасці імігрантаў прывялі да спынення працы СУБПА.<ref name="Дарашчонак2018">Дарашчонак П. Перыядычныя выданні беларускай дыяспары ў Паўднёвай Амерыцы і Аўстраліі // ''Международная журналистика-2018: глобальные вызовы, региональное партнерство и медиа: материалы VII Международной научно-практической конференции, Минск, 15 февраля 2018 г.'' — Мінск: Выдавецкі цэнтр БДУ, 2018. — С. 75—79. — ISBN 978-985-553-502-8.</ref> У снежні 1934 года ў Буэнас-Айрэсе ўзнікла Беларускае культурна-асветнае таварыства «Грамада», якое ўзначаліў член Камуністычнай партыі Аргенціны У. Качарга. У канцы снежня 1935 года было створана таварыства «Культура», у студзені 1937 года — Таварыства бібліятэкі імя [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Івана Луцкевіча]], у кастрычніку 1938 года — таварыства «[[Белавежа (культурнае таварыства)|Белавежа]]». 21 мая 1939 года беларускія суполкі аб’ядналіся ў Федэрацыю беларускіх таварыстваў і арганізацый у Аргенціне, якую ўзначалілі У. Гайлевіч, М. Мярэчка і Я. Пятрушак.<ref name="Дарашчонак2018" /> Пры падтрымцы Федэрацыі ў 1939 годзе ўзнікла беларускае таварыства ў {{нп3|Док-Суд|Док-Судзе|es|Dock Sud}}, а ў 1941 годзе — у {{нп3|Берыса|Берыса|es|Berisso}}. Унутры беларускіх арганізацый сустракаліся таксама ўкраінцы, яўрэі, літоўцы і рускія.<ref name="Шабельцаў2008" /><ref name="Дарашчонак2018" /> === Культурнае жыццё і друк === Беларускія таварыствы ладзілі сустрэчы, канцэрты, танцы, тэатральныя пастаноўкі і курсы іспанскай мовы. 25 чэрвеня 1938 года таварыства «Культура» правяло публічнае мерапрыемства з беларускай мовай, у праграме якога была пастаноўка «Мікітаў лапаць» і беларускія дэкламацыі.<ref name="Шабельцаў2008" /> У 1938—1943 гадах выходзіў «Голас Беларуса». У 1941—1942 гадах таварыства «Белавежа» выпускала насценную газету «Зара», а актывісты бібліятэкі імя Івана Луцкевіча — «Кузьню». Федэрацыя ў 1942—1943 гадах выдавала штотыднёвую газету «Эхо», дзе частка матэрыялаў друкавалася па-беларуску; выходзіла таксама рускамоўная «Новая газета».<ref name="Дарашчонак2018" /> Значным перыядычным выданнем быў рускамоўны ''Белорусский иллюстрированный календарь'': выйшлі выпускі на 1941, 1942, 1943, 1944 і 1947 гады. У 1945—1949 гадах выходзіў штотыднёвік «Наш Голос», які пазіцыянаваўся як орган руска-беларускай грамадскасці і часам друкаваў матэрыялы на беларускай мове.<ref name="Дарашчонак2018" /> Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] прасавецка арыентаваныя беларускія таварыствы разам з іншымі арганізацыямі збіралі грошы, адзенне і лекі ў дапамогу СССР.<ref name="Шабельцаў2003" /><ref name="Шабельцаў2008" /> == Пасля Другой сусветнай вайны == [[Файл:Kal arg bel.JPG|thumb|Каляндар беларускіх арганізацый у Аргенціне, 1947]] У 1946 годзе — першай палове 1950-х гадоў у Аргенціну прыбыла трэцяя хваля беларускіх перасяленцаў, якую Шабельцаў ацэньваў да 1 тыс. чалавек. У адрозненне ад значнай часткі міжваенных эканамічных мігрантаў, сярод гэтых перасяленцаў было шмат уцекачоў і палітычных эмігрантаў з антысавецкімі поглядамі.<ref name="Шабельцаў2017" /><ref name="Шабельцаў2003" /> У 1946 годзе ў Буэнас-Айрэсе пачало дзейнічаць пасольства СССР. Былыя грамадзяне Расійскай імперыі і міжваеннай Польшчы атрымалі магчымасць прымаць савецкае грамадзянства; ім скарысталіся тысячы імігрантаў розных нацыянальнасцей, у тым ліку ўкраінцы і беларусы.<ref name="Шабельцаў2008" /> Савецкія дыпламаты падтрымлівалі цесныя кантакты з прасавецкімі беларускімі арганізацыямі: прысутнічалі на іх кангрэсах, ладзілі прыёмы для кіраўнікоў таварыстваў, перадавалі друкаваныя матэрыялы і садзейнічалі распаўсюджанню савецкай перыёдыкі.<ref name="Шабельцаў2003" /> Пасля вайны ў кіраўніцтве прасавецкіх арганізацый узмацнілася роля члена Камуністычнай партыі Аргенціны Трафіма Ляшука. Некаторыя таварыствы былі перайменаваны: арганізацыя ў Берыса атрымала імя [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]], «Белавежа» — імя [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], а новыя клубы называліся ў гонар [[Аляксей Мікалаевіч Талстой|Аляксея Талстога]] і [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|Аляксандра Пушкіна]].<ref name="Шабельцаў2003" /> У верасні 1946 года на кангрэсе беларускіх арганізацый быў створаны Саюз беларускіх культурных арганізацый, які ўзначаліў Трафім Ляшук; з 18 членаў яго кіраўніцтва больш за палову былі членамі Камуністычнай партыі Аргенціны. Арганізатары называлі гэты форум «Першым кангрэсам», хоць беларускія кангрэсы ўжо адбываліся 26 мая 1940 года і ў 1942 годзе. У 1948 годзе Таварыства бібліятэкі імя Івана Луцкевіча, якое не пагадзілася з такой нумарацыяй кангрэсаў, было выключана з аб’яднання, а пазней самараспусцілася.<ref name="Шабельцаў2003" /> Беларускія прасавецкія арганізацыі ўдзельнічалі таксама ў дзейнасці Славянскага саюза Аргенціны. Беларусы былі сярод дэлегатаў першага лацінаамерыканскага Славянскага кангрэса ў [[Мантэвідэа]] ў 1943 годзе, а ў лістападзе 1946 года ўдзельнічалі ў другім Славянскім з’ездзе ў Буэнас-Айрэсе; Трафім Ляшук быў абраны ў цэнтральнае кіраўніцтва Саюза.<ref name="Шабельцаў2003" /> У 1949 годзе ўлады прэзідэнта [[Хуан Дамінга Перон|Хуана Перона]] забаранілі Славянскі саюз і звязаныя з ім арганізацыі, у выніку чаго амаль усе беларускія прасавецкія таварыствы былі закрыты.<ref name="Шабельцаў2008" /><ref name="Шабельцаў2003" /> На пачатку 1950-х гадоў замест часткі нацыянальных арганізацый узніклі інтэрнацыянальныя клубы савецкіх грамадзян, якія часта насілі імёны рускіх пісьменнікаў — [[Максім Горкі|Максіма Горкага]], [[Мікалай Аляксеевіч Астроўскі|Мікалая Астроўскага]], [[Уладзімір Уладзіміравіч Маякоўскі|Уладзіміра Маякоўскага]], Аляксандра Пушкіна і іншых. У іх уваходзілі беларусы, украінцы, яўрэі, рускія, літоўцы і прадстаўнікі іншых груп. Клубы атрымлівалі з СССР кнігі, перыядычныя выданні, грампласцінкі і фільмы, а ў частцы з іх дзейнічалі курсы рускай мовы.<ref name="Шабельцаў2003" /> Існавала таксама таварыства ўзаемадапамогі «Белорусский очаг», якое налічвала больш за тысячу членаў розных нацыянальнасцей — савецкіх грамадзян. Яно мела дом, пабудаваны на складкі членаў, і дапамагала забяспечваць музычнымі інструментамі і сцэнічнымі строямі культурныя калектывы.<ref name="Шабельцаў2003" /> === Згуртаванне беларусаў у Аргенціне === У снежні 1947 года ў Аргенціну прыбыў [[Кастусь Мерляк]]. У 1948 годзе ён стаў адным з арганізатараў і старшынёй [[Згуртаванне беларусаў у Аргенціне|Згуртавання беларусаў у Аргенціне]] (ЗБА), якое аб’ядноўвала пераважна пасляваенных эмігрантаў на незалежніцкай і антысавецкай аснове. З 1948 года Мерляк узначальваў таксама прадстаўніцтва [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады БНР]] у Аргенціне.<ref name="Шабельцаў2017" /><ref>Беларусы на службе ЦРУ: Кастусь Мерляк, першы агент у шэрагах беларускай эміграцыі ў ЗША // ''Наша Ніва''. — 26 чэрвеня 2017.</ref> ЗБА выдавала беларускія інфармацыйныя матэрыялы лацінкай: вядомы № 1 ''Infarmacyjny Biuleten Zhurtavannia Bielarusau u Arhentine'' ад 10 снежня 1949 года, а ў 1952—1953 гадах выйшлі два нумары ''Kamunikat. Zhurtavannie Bielarusau u Arhentine'', якія рэдагаваў Валянцін Альшына.<ref name="Дарашчонак2018" /> У пачатку 1950-х гадоў існавала таксама Згуртаванне беларускіх камбатантаў у Аргенціне. У 1951 годзе яго старшынёй быў [[Уладзімір Другавец]].<ref>Грыбоўскі Ю. Беларускі камбатанцкі рух на Захадзе пасля Другой сусветнай вайны // ''Запісы''. — 2009. — № 32.</ref> У другой палове 1950-х гадоў значная частка пасляваенных беларускіх палітычных эмігрантаў выехала з Аргенціны, пераважна ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. На фоне гэтага актыўнасць ЗБА паступова зніжалася.<ref name="Шабельцаў2003" /> == Рээміграцыя ў СССР == Адным з кірункаў працы савецкага пасольства ў пасляваеннае дзесяцігоддзе была агітацыя на карысць пераезду савецкіх грамадзян і прасавецка настроеных эмігрантаў у СССР. Сярод іншага, распаўсюджвалася газета ''За возвращение на Родину''. Найбольшага размаху рээміграцыя набыла ў 1956 годзе, калі савецкія ўлады фрахтавалі для перасяленцаў некалькі караблёў.<ref name="Шабельцаў2003" /> Дакладная колькасць беларускіх рээмігрантаў не вызначана. Лічбу 10—15 тыс. чалавек, якая сустракалася ў ранейшай даведачнай літаратуры, Шабельцаў лічыў завышанай. На падставе супастаўлення архіўных звестак ён ацэньваў колькасць беларусаў, якія пераехалі з Аргенціны ў СССР да сярэдзіны 1960-х гадоў, не больш як прыкладна ў 2 тыс. чалавек; такая ж прыблізная ацэнка была паўторана ім у працы 2008 года.<ref name="Шабельцаў2003" /><ref name="Шабельцаў2008" /> Да канца 1956 года ў БССР з-за мяжы на сталае жыхарства прыбылі 1128 савецкіх грамадзян, пераважную большасць якіх, паводле даследавання Шабельцава, складалі рээмігранты з Аргенціны; для параўнання, ва Украінскую ССР у гэты час з Аргенціны пераехалі 3343 чалавекі. Пераезды працягваліся і пазней: у 1960 годзе праз станцыю [[Чоп]] у Беларусь былі накіраваны 26 чалавек з Аргенціны.<ref name="Шабельцаў2003" /> Частка рээмігрантаў пасля жыцця ў СССР спрабавала вярнуцца ў Аргенціну. Паводле падлікаў Шабельцава на падставе архіва Міністэрства ўнутраных спраў Беларусі, у 1963—1971 гадах з БССР у Аргенціну выехалі 214 чалавек.<ref name="Шабельцаў2003" /> == Рэлігійнае жыццё == Дакладныя суадносіны канфесій сярод беларускіх імігрантаў невядомыя. Большасць складалі праваслаўныя, але асобнай беларускай нацыянальнай праваслаўнай парафіі перасяленцы з Расійскай імперыі і міжваеннай Польшчы не стварылі. Беларусы ўваходзілі ў парафіі розных праваслаўных юрысдыкцый; беларусы-католікі, асабліва выхадцы з міжваеннай Польшчы, часта далучаліся да польскіх каталіцкіх супольнасцей.<ref name="Шабельцаў2017" /> Пасля Другой сусветнай вайны частка палітычнай эміграцыі спрабавала арганізаваць парафію [[Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква|Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы]], аднак гэтыя захады не прывялі да стварэння сталага прыходу. З беларусаў, якія служылі ў праваслаўных структурах Паўднёвай Амерыкі, даследчыкі вылучаюць Афанасія Мартаса і Валянціна Івашэвіча.<ref name="Шабельцаў2017" /> == Канец XX — пачатак XXI стагоддзя == [[Файл:Colectividad bielorrusa, rusa y ucraniana - Dia del Inmigrante en el Planetario Galileo Galilei.jpg|thumb|Беларусы ў Аргенціне, 2014]] У другой палове XX стагоддзя ў выніку рээміграцыі, выезду часткі палітычных эмігрантаў і асіміляцыі маладзейшых пакаленняў колькасць актыўных удзельнікаў беларускіх арганізацый скарачалася. У апублікаваных пазней даведачных звестках колькасць беларусаў у Аргенціне ацэньвалася ў 10 тыс. чалавек на 1974 год і каля 5 тыс. на 1985 год, аднак гэтыя лічбы не былі вынікам асобнага этнічнага перапісу.<ref name="Дарашчонак2018" /> Беларусы і іх нашчадкі працягвалі ўдзельнічаць у культурна-спартыўных клубах, многія з якіх аб’ядноўвалі выхадцаў з розных рэгіёнаў былой Расійскай імперыі і СССР: клубах імя [[Вісарыён Рыгоравіч Бялінскі|Вісарыёна Бялінскага]], Максіма Горкага, Уладзіміра Маякоўскага, «Дніпро» ў правінцыі Буэнас-Айрэс, «Аўрора» ў [[Мар-дэль-Плата]] і іншых.<ref>''Энцыклапедыя гісторыі Беларусі''. — Мінск, 1996. — Т. 3. — С. 334.</ref> Пры гэтым асобныя арганізацыі захоўвалі выразныя беларускія элементы культуры.<ref name="Шабельцаў2021">Шабельцаў С. Беларуская культура як элемент беларускай ідэнтыфікацыі імігрантаў у Аргенціне // ''Tożsamość białoruska: doświadczenia przeszłości i wyzwania teraźniejszości. W 30. rocznicę uzyskania przez Białoruś niepodległości'' / red. J. Getka, J. Grzybowski. — Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2021. — С. 138—156.</ref> Найбольш паслядоўна беларускую культурную традыцыю падтрымліваў клуб «Усход» ({{lang-es|Vostok}}) у Берыса. Яго танцавальны ансамбль «Чайка» ў 1958 годзе атрымаў першую ўзнагароду на фестывалі фальклору, дзе ўдзельнічала каля 60 калектываў з усёй Аргенціны. З 1970-х гадоў клуб прадстаўляў беларускую супольнасць на фестывалях імігрантаў у Берыса.<ref name="Шабельцаў2021" /> Клуб працягвае дзейнічаць як ''Club Social, Cultural y Deportivo Vostok Colectividad Bielorrusa'' і ўваходзіць у пералік нацыянальных супольнасцей муніцыпалітэта Берыса.<ref>Municipalidad de Berisso. ''Colectividades Extranjeras'': Club Vostok. Праверана 17 верасня 2026.</ref> 22 ліпеня 2007 года ў клубе імя Максіма Горкага была адкрыта бібліятэка імя [[Янка Купала|Янкі Купалы]], а 4 кастрычніка 2009 года яго імем назвалі залу ў клубе імя Вісарыёна Бялінскага. 24 сакавіка 2010 года пры клубе «Дніпро» ў {{нп3|Лаваёль|Лаваёлі|es|Llavallol}} быў створаны Беларускі культурны цэнтр імя [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]], задачай якога стала вывучэнне беларускай мовы, гісторыі і культуры; пры цэнтры дзейнічаў беларускі фальклорны ансамбль «Белавеж».<ref name="Шабельцаў2021" /> У цэнтры праводзіліся заняткі па беларускай мове, музыцы і народных спевах, вышыўцы, жывапісе і іншых відах традыцыйнай культуры.<ref>Першы Цэнтр беларускай культуры імя Кастуся Каліноўскага адкрыўся ў Лацінскай Амерыцы // ''Літаратура і мастацтва''. — 2010. — 2 красавіка. — № 13. — С. 3.</ref> У верасні 2012 года пры клубе «Дніпро» і цэнтры імя Каліноўскага адбылося мерапрыемства, прысвечанае юбілейным датам Янкі Купалы, [[Якуб Колас|Якуба Коласа]] і [[Максім Танк|Максіма Танка]].<ref>''Сотрудничество с белорусской диаспорой'' // Посольство Республики Беларусь в Аргентинской Республике. Архіўная версія ад 13 снежня 2014.</ref> Беларуская культурная прысутнасць захоўваецца і ў правінцыі Місьёнес. У {{нп3|Обэра|Обэры|es|Oberá}} ў Парку нацыянальнасцей дзейнічае дом-музей мясцовай руска-беларускай супольнасці, дзе прадстаўлены беларускія ручнікі, вышыўка, сувеніры і бюст Янкі Купалы. Беларускія культурныя калектывы з Берыса і іншых гарадоў удзельнічаюць у фестывалях імігрантаў; у 2016 годзе прадстаўнікі клуба «Усход» і клуба імя Вісарыёна Бялінскага прадстаўлялі беларускую культуру ў праграме аргентынскага тэлебачання.<ref name="Шабельцаў2021" /> == Літаратура == * [[Сяргей Васілевіч Шабельцаў|Шабельцаў С.]] Палітыка савецкай амбасады ў Буэнас-Айрэсе ў дачыненьні да беларускіх эмігрантаў (1940—1950 гг.) // ''Запісы''. — 2003. — № 26. — С. 98—109. * [[Сяргей Васілевіч Шабельцаў|Шабельцев С. В.]] Адаптация белорусских иммигрантов в Аргентине в 1900—1950-х гг. // ''Веснік БДУ. Серыя 3''. — 2008. — № 3. — С. 15—19. * [[Сяргей Васілевіч Шабельцаў|Шабельцаў С. В.]] Беларусы ў Аргенціне: грамадская дзейнасць і рээміграцыя ў СССР (1930—1960-я гг.): зборнік дакументаў і ўспамінаў. — Мінск, 2009. — 368 с. — ISBN 978-985-6887-50-8. * [[Сяргей Васілевіч Шабельцаў|Шабельцев С. В.]] Белорусы в Аргентине. Беларусы ў Аргенціне // ''Белорусское зарубежье. Беларускае замежжа''. — Мінск, 2010. — С. 359—371. * [[Сяргей Васілевіч Шабельцаў|Шабельцев С. В.]] Идентичность белорусских иммигрантов межвоенного периода в Аргентине // ''Новае слова ў беларусістыцы. Гісторыя і культуралогія: матэрыялы V Міжнароднага кангрэса беларусістаў (Мінск, 20—21 мая 2010 г.)''. — Мінск, 2012. — С. 198—205. * [[Сяргей Васілевіч Шабельцаў|Шабельцев С. В.]] Религия в жизни эмигрантов-белорусов в Аргентине (ХХ в. — начало ХХІ в.) // ''Orientalia Christiana Cracoviensia''. — 2017. — Т. 9. — С. 103—123. — DOI: 10.15633/ochc.2513. * Дарашчонак П. Перыядычныя выданні беларускай дыяспары ў Паўднёвай Амерыцы і Аўстраліі // ''Международная журналистика-2018: глобальные вызовы, региональное партнерство и медиа''. — Мінск: Выдавецкі цэнтр БДУ, 2018. — С. 75—79. * [[Сяргей Васілевіч Шабельцаў|Шабельцаў С.]] Беларуская культура як элемент беларускай ідэнтыфікацыі імігрантаў у Аргенціне // ''Tożsamość białoruska: doświadczenia przeszłości i wyzwania teraźniejszości. W 30. rocznicę uzyskania przez Białoruś niepodległości''. — Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2021. — С. 138—156. * [[Сяргей Васілевіч Шабельцаў|Шабельцев С. В.]] ''Белорусы в Аргентине''. — Вільнюс: Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт, 2022. — 708 с. — ISBN 978-609-492-006-6. * Цяўлоўскі Э. Беларусы ў Аргентыне // ''Запісы''. — 2009. — № 32. — С. 75—85. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commonscat|Belarusian diaspora in Argentina|Беларусы ў Аргенціне}} {{Беларусы Аргенціны}} {{Беларуская дыяспара}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларусы ў Аргенціне| ]] [[Катэгорыя:Народы Аргенціны]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара|Аргенціна]] q0xgb30oy4klczl1cfchrf33wwf5j8v 5202878 5202859 2026-09-20T19:43:20Z M.L.Bot 261 /* Літаратура */ 5202878 wikitext text/x-wiki [[Файл:Colectividad Bielorrusa de Argentina.jpg|thumb|Беларусы ў Аргенціне, Буэнас-Айрэс, 2010]] '''Беларусы ў Аргенціне''' — частка [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]], якая пачала складвацца ў канцы XIX стагоддзя і найбольш істотна папоўнілася ў першай палове XX стагоддзя. Звычайна вылучаюць тры асноўныя хвалі перасялення: з [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] да [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], з [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] ў міжваенны перыяд і пасляваенную палітычную эміграцыю. У пазнейшых даследаваннях колькасць перасяленцаў першай хвалі ацэньваецца да 3 тыс. чалавек, міжваеннай — каля 20 тыс., пасляваеннай — да 1 тыс.; у сярэдзіне XX стагоддзя агульная колькасць беларусаў у краіне ацэньвалася не больш як прыблізна ў 30 тыс. чалавек.<ref name="Шабельцаў2017">Шабельцев С. В. Религия в жизни эмигрантов-белорусов в Аргентине (ХХ в. — начало ХХІ в.) // ''Orientalia Christiana Cracoviensia''. — 2017. — Т. 9. — С. 103—123. — DOI: 10.15633/ochc.2513.</ref> Найбуйнейшыя арганізаваныя асяродкі беларусаў узніклі ў [[Буэнас-Айрэс]]е і ў [[Буэнас-Айрэс (правінцыя)|правінцыі Буэнас-Айрэс]]. Перасяленцы жылі таксама ў паўночных правінцыях [[Місьёнес]] і Чака, на поўдні краіны, у тым ліку ў {{нп3|Камадора-Рывадавія|Камадора-Рывадавіі|es|Comodoro Rivadavia}}, і ў іншых рэгіёнах.<ref name="Шабельцаў2008">Шабельцев С. В. Адаптация белорусских иммигрантов в Аргентине в 1900—1950-х гг. // ''Веснік БДУ. Серыя 3''. — 2008. — № 3. — С. 15—19.</ref> == Іміграцыя да Першай сусветнай вайны == Іміграцыйны ўлік у Аргенціне з сярэдзіны XIX стагоддзя вёўся паводле краіны паходжання, а не паводле этнічнай прыналежнасці, таму дакладна вызначыць колькасць ранніх беларускіх перасяленцаў немагчыма. Ад 1857 да 1915 года ў Аргенціну прыбылі 161 422 выхадцы з Расійскай імперыі, сярод якіх значную частку складалі яўрэі, а таксама немцы, палякі і выхадцы з балтыйскіх губерняў.<ref>Шейнбаум Л. С. ''Аргентинский этнос. Этапы формирования и развития''. — М.: Наука, 1984. — С. 107.</ref><ref name="Шабельцаў2008" /> З канца XIX стагоддзя сярод зарэгістраваных як «рускія» ({{lang-es|rusos}}) сустракаліся і ўраджэнцы беларускіх губерняў. У 1888—1889 гадах гродзенскі губернатар адзначаў значнае ўзмацненне перасялення сялян у Амерыку, у тым ліку ў Аргенціну, а каля 1905 года эміграцыйны рух ахапіў як заходнія, так і ўсходнія беларускія землі.<ref name="Шабельцаў2008" /> На пачатку XX стагоддзя частка перасяленцаў ехала ў Аргенціну на сезонныя сельскагаспадарчыя і будаўнічыя работы з намерам вярнуцца, але праз цяжкасці з вяртаннем многія заставаліся ў краіне.<ref name="Шабельцаў2008" /> Ацэнкі колькасці беларусаў гэтай хвалі адрозніваюцца. У працы 2008 года Сяргей Шабельцаў, экстрапалюючы звесткі пра праваслаўных выхадцаў з Расійскай імперыі і іх паходжанне, ацэньваў агульную колькасць беларускіх перасяленцаў да Першай сусветнай вайны прыкладна ў 5 тыс. чалавек; у пазнейшай працы 2017 года ён называў лічбу да 3 тыс.<ref name="Шабельцаў2008" /><ref name="Шабельцаў2017" /> Паводле звестак, апублікаваных у 1911 годзе, за два дзесяцігоддзі да 1910 года ў Аргенціне засталося каля 85 тыс. выхадцаў з Расійскай імперыі, аднак гэтая статыстыка таксама не дазваляе вылучыць беларусаў.<ref>Крюков Н. ''Аргентина. Сельское хозяйство в Аргентине в связи с общим развитием страны''. — СПб., 1911. — С. 442.</ref> Беларускіх нацыянальных арганізацый перасяленцы першай хвалі не стварылі. Яны ўваходзілі ў шырэйшыя асяродкі выхадцаў з Расійскай імперыі, карысталіся рускамоўным друкам і кантактавалі з іншымі групамі мігрантаў.<ref name="Шабельцаў2008" /> == Міжваенны перыяд == [[Файл:Conjunto musical de obreros bielorrusos en Comodoro Rivadavia ca.1930.jpg|thumb|Музычны ансамбль рабочых-беларусаў у Аргенціне, 1930-я гады]] Пасля 1921 года пачалася другая і найбольшая хваля беларускай іміграцыі. Яе складалі пераважна ўраджэнцы [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якая ўваходзіла ў склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. У 1921—1939 гадах у Аргенціну з Польшчы прыбыло каля 20 тыс. беларусаў; некаторыя траплялі туды праз [[Парагвай]].<ref name="Шабельцаў2008" /><ref name="Шабельцаў2017" /> Перасяленцы працавалі ў сельскай гаспадарцы ў правінцыях Чака і Місьёнес, на нафтаздабычы ў Камадора-Рывадавіі, на будаўніцтве чыгунак, металургічных і тэкстыльных прадпрыемствах, а таксама сяліліся ў Буэнас-Айрэсе і іншых гарадах.<ref name="Шабельцаў2008" /> У аргентынскім асяроддзі выхадцаў з міжваеннай Польшчы нярэдка называлі {{lang-es|polacos}}, тады як ранейшых перасяленцаў з Расійскай імперыі — {{lang-es|rusos}}; такое знешняе вызначэнне не заўсёды адпавядала іх этнічнай самаідэнтыфікацыі.<ref name="Шабельцаў2008" /> У ранейшай літаратуры сустракаліся значна больш высокія ацэнкі. У артыкуле 2003 года Шабельцаў, спасылаючыся на даследаванне А. Рудэнкі, прыводзіў каля 50 тыс. перасяленцаў у 1925—1939 гадах.<ref name="Шабельцаў2003">Шабельцаў С. Палітыка савецкай амбасады ў Буэнас-Айрэсе ў дачыненьні да беларускіх эмігрантаў (1940—1950 гг.) // ''Запісы''. — 2003. — № 26. — С. 98—109.</ref> У выдадзенай у Буэнас-Айрэсе ў 1953 годзе кнізе ''Bielorrusia y los bielorrusos en la República Argentina'' агульная колькасць беларусаў была ацэнена нават у 100 тыс. чалавек. У пазнейшым даследаванні Шабельцаў адзначыў, што гэтая ацэнка не грунтавалася на перапісе або навуковым даследаванні, і ацаніў колькасць беларусаў у сярэдзіне XX стагоддзя не больш як прыкладна ў 30 тыс. чалавек.<ref name="Шабельцаў2017" /> === Грамадскія арганізацыі === Частка міжваенных перасяленцаў удзельнічала ў рабочым і камуністычным руху. У 1929 годзе ўкраінскія імігранты камуністычнай арыентацыі стварылі Саюз украінскіх працоўных арганізацый; у пачатку 1930-х гадоў пры ўдзеле выхадцаў з Заходняй Беларусі ён быў перайменаваны ў Саюз украінскіх і беларускіх працоўных арганізацый (СУБПА). У 1934 годзе СУБПА меў 52 аддзелы і каля 3 тыс. членаў — украінцаў і беларусаў; яго ўдзельнікі бралі ўдзел у забастоўках і распаўсюджвалі выданні Камуністычнай партыі Аргенціны. У 1935 годзе рэпрэсіўныя захады аргентынскіх улад супраць палітычнай дзейнасці імігрантаў прывялі да спынення працы СУБПА.<ref name="Дарашчонак2018">Дарашчонак П. Перыядычныя выданні беларускай дыяспары ў Паўднёвай Амерыцы і Аўстраліі // ''Международная журналистика-2018: глобальные вызовы, региональное партнерство и медиа: материалы VII Международной научно-практической конференции, Минск, 15 февраля 2018 г.'' — Мінск: Выдавецкі цэнтр БДУ, 2018. — С. 75—79. — ISBN 978-985-553-502-8.</ref> У снежні 1934 года ў Буэнас-Айрэсе ўзнікла Беларускае культурна-асветнае таварыства «Грамада», якое ўзначаліў член Камуністычнай партыі Аргенціны У. Качарга. У канцы снежня 1935 года было створана таварыства «Культура», у студзені 1937 года — Таварыства бібліятэкі імя [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Івана Луцкевіча]], у кастрычніку 1938 года — таварыства «[[Белавежа (культурнае таварыства)|Белавежа]]». 21 мая 1939 года беларускія суполкі аб’ядналіся ў Федэрацыю беларускіх таварыстваў і арганізацый у Аргенціне, якую ўзначалілі У. Гайлевіч, М. Мярэчка і Я. Пятрушак.<ref name="Дарашчонак2018" /> Пры падтрымцы Федэрацыі ў 1939 годзе ўзнікла беларускае таварыства ў {{нп3|Док-Суд|Док-Судзе|es|Dock Sud}}, а ў 1941 годзе — у {{нп3|Берыса|Берыса|es|Berisso}}. Унутры беларускіх арганізацый сустракаліся таксама ўкраінцы, яўрэі, літоўцы і рускія.<ref name="Шабельцаў2008" /><ref name="Дарашчонак2018" /> === Культурнае жыццё і друк === Беларускія таварыствы ладзілі сустрэчы, канцэрты, танцы, тэатральныя пастаноўкі і курсы іспанскай мовы. 25 чэрвеня 1938 года таварыства «Культура» правяло публічнае мерапрыемства з беларускай мовай, у праграме якога была пастаноўка «Мікітаў лапаць» і беларускія дэкламацыі.<ref name="Шабельцаў2008" /> У 1938—1943 гадах выходзіў «Голас Беларуса». У 1941—1942 гадах таварыства «Белавежа» выпускала насценную газету «Зара», а актывісты бібліятэкі імя Івана Луцкевіча — «Кузьню». Федэрацыя ў 1942—1943 гадах выдавала штотыднёвую газету «Эхо», дзе частка матэрыялаў друкавалася па-беларуску; выходзіла таксама рускамоўная «Новая газета».<ref name="Дарашчонак2018" /> Значным перыядычным выданнем быў рускамоўны ''Белорусский иллюстрированный календарь'': выйшлі выпускі на 1941, 1942, 1943, 1944 і 1947 гады. У 1945—1949 гадах выходзіў штотыднёвік «Наш Голос», які пазіцыянаваўся як орган руска-беларускай грамадскасці і часам друкаваў матэрыялы на беларускай мове.<ref name="Дарашчонак2018" /> Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] прасавецка арыентаваныя беларускія таварыствы разам з іншымі арганізацыямі збіралі грошы, адзенне і лекі ў дапамогу СССР.<ref name="Шабельцаў2003" /><ref name="Шабельцаў2008" /> == Пасля Другой сусветнай вайны == [[Файл:Kal arg bel.JPG|thumb|Каляндар беларускіх арганізацый у Аргенціне, 1947]] У 1946 годзе — першай палове 1950-х гадоў у Аргенціну прыбыла трэцяя хваля беларускіх перасяленцаў, якую Шабельцаў ацэньваў да 1 тыс. чалавек. У адрозненне ад значнай часткі міжваенных эканамічных мігрантаў, сярод гэтых перасяленцаў было шмат уцекачоў і палітычных эмігрантаў з антысавецкімі поглядамі.<ref name="Шабельцаў2017" /><ref name="Шабельцаў2003" /> У 1946 годзе ў Буэнас-Айрэсе пачало дзейнічаць пасольства СССР. Былыя грамадзяне Расійскай імперыі і міжваеннай Польшчы атрымалі магчымасць прымаць савецкае грамадзянства; ім скарысталіся тысячы імігрантаў розных нацыянальнасцей, у тым ліку ўкраінцы і беларусы.<ref name="Шабельцаў2008" /> Савецкія дыпламаты падтрымлівалі цесныя кантакты з прасавецкімі беларускімі арганізацыямі: прысутнічалі на іх кангрэсах, ладзілі прыёмы для кіраўнікоў таварыстваў, перадавалі друкаваныя матэрыялы і садзейнічалі распаўсюджанню савецкай перыёдыкі.<ref name="Шабельцаў2003" /> Пасля вайны ў кіраўніцтве прасавецкіх арганізацый узмацнілася роля члена Камуністычнай партыі Аргенціны Трафіма Ляшука. Некаторыя таварыствы былі перайменаваны: арганізацыя ў Берыса атрымала імя [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]], «Белавежа» — імя [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], а новыя клубы называліся ў гонар [[Аляксей Мікалаевіч Талстой|Аляксея Талстога]] і [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|Аляксандра Пушкіна]].<ref name="Шабельцаў2003" /> У верасні 1946 года на кангрэсе беларускіх арганізацый быў створаны Саюз беларускіх культурных арганізацый, які ўзначаліў Трафім Ляшук; з 18 членаў яго кіраўніцтва больш за палову былі членамі Камуністычнай партыі Аргенціны. Арганізатары называлі гэты форум «Першым кангрэсам», хоць беларускія кангрэсы ўжо адбываліся 26 мая 1940 года і ў 1942 годзе. У 1948 годзе Таварыства бібліятэкі імя Івана Луцкевіча, якое не пагадзілася з такой нумарацыяй кангрэсаў, было выключана з аб’яднання, а пазней самараспусцілася.<ref name="Шабельцаў2003" /> Беларускія прасавецкія арганізацыі ўдзельнічалі таксама ў дзейнасці Славянскага саюза Аргенціны. Беларусы былі сярод дэлегатаў першага лацінаамерыканскага Славянскага кангрэса ў [[Мантэвідэа]] ў 1943 годзе, а ў лістападзе 1946 года ўдзельнічалі ў другім Славянскім з’ездзе ў Буэнас-Айрэсе; Трафім Ляшук быў абраны ў цэнтральнае кіраўніцтва Саюза.<ref name="Шабельцаў2003" /> У 1949 годзе ўлады прэзідэнта [[Хуан Дамінга Перон|Хуана Перона]] забаранілі Славянскі саюз і звязаныя з ім арганізацыі, у выніку чаго амаль усе беларускія прасавецкія таварыствы былі закрыты.<ref name="Шабельцаў2008" /><ref name="Шабельцаў2003" /> На пачатку 1950-х гадоў замест часткі нацыянальных арганізацый узніклі інтэрнацыянальныя клубы савецкіх грамадзян, якія часта насілі імёны рускіх пісьменнікаў — [[Максім Горкі|Максіма Горкага]], [[Мікалай Аляксеевіч Астроўскі|Мікалая Астроўскага]], [[Уладзімір Уладзіміравіч Маякоўскі|Уладзіміра Маякоўскага]], Аляксандра Пушкіна і іншых. У іх уваходзілі беларусы, украінцы, яўрэі, рускія, літоўцы і прадстаўнікі іншых груп. Клубы атрымлівалі з СССР кнігі, перыядычныя выданні, грампласцінкі і фільмы, а ў частцы з іх дзейнічалі курсы рускай мовы.<ref name="Шабельцаў2003" /> Існавала таксама таварыства ўзаемадапамогі «Белорусский очаг», якое налічвала больш за тысячу членаў розных нацыянальнасцей — савецкіх грамадзян. Яно мела дом, пабудаваны на складкі членаў, і дапамагала забяспечваць музычнымі інструментамі і сцэнічнымі строямі культурныя калектывы.<ref name="Шабельцаў2003" /> === Згуртаванне беларусаў у Аргенціне === У снежні 1947 года ў Аргенціну прыбыў [[Кастусь Мерляк]]. У 1948 годзе ён стаў адным з арганізатараў і старшынёй [[Згуртаванне беларусаў у Аргенціне|Згуртавання беларусаў у Аргенціне]] (ЗБА), якое аб’ядноўвала пераважна пасляваенных эмігрантаў на незалежніцкай і антысавецкай аснове. З 1948 года Мерляк узначальваў таксама прадстаўніцтва [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады БНР]] у Аргенціне.<ref name="Шабельцаў2017" /><ref>Беларусы на службе ЦРУ: Кастусь Мерляк, першы агент у шэрагах беларускай эміграцыі ў ЗША // ''Наша Ніва''. — 26 чэрвеня 2017.</ref> ЗБА выдавала беларускія інфармацыйныя матэрыялы лацінкай: вядомы № 1 ''Infarmacyjny Biuleten Zhurtavannia Bielarusau u Arhentine'' ад 10 снежня 1949 года, а ў 1952—1953 гадах выйшлі два нумары ''Kamunikat. Zhurtavannie Bielarusau u Arhentine'', якія рэдагаваў Валянцін Альшына.<ref name="Дарашчонак2018" /> У пачатку 1950-х гадоў існавала таксама Згуртаванне беларускіх камбатантаў у Аргенціне. У 1951 годзе яго старшынёй быў [[Уладзімір Другавец]].<ref>Грыбоўскі Ю. Беларускі камбатанцкі рух на Захадзе пасля Другой сусветнай вайны // ''Запісы''. — 2009. — № 32.</ref> У другой палове 1950-х гадоў значная частка пасляваенных беларускіх палітычных эмігрантаў выехала з Аргенціны, пераважна ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. На фоне гэтага актыўнасць ЗБА паступова зніжалася.<ref name="Шабельцаў2003" /> == Рээміграцыя ў СССР == Адным з кірункаў працы савецкага пасольства ў пасляваеннае дзесяцігоддзе была агітацыя на карысць пераезду савецкіх грамадзян і прасавецка настроеных эмігрантаў у СССР. Сярод іншага, распаўсюджвалася газета ''За возвращение на Родину''. Найбольшага размаху рээміграцыя набыла ў 1956 годзе, калі савецкія ўлады фрахтавалі для перасяленцаў некалькі караблёў.<ref name="Шабельцаў2003" /> Дакладная колькасць беларускіх рээмігрантаў не вызначана. Лічбу 10—15 тыс. чалавек, якая сустракалася ў ранейшай даведачнай літаратуры, Шабельцаў лічыў завышанай. На падставе супастаўлення архіўных звестак ён ацэньваў колькасць беларусаў, якія пераехалі з Аргенціны ў СССР да сярэдзіны 1960-х гадоў, не больш як прыкладна ў 2 тыс. чалавек; такая ж прыблізная ацэнка была паўторана ім у працы 2008 года.<ref name="Шабельцаў2003" /><ref name="Шабельцаў2008" /> Да канца 1956 года ў БССР з-за мяжы на сталае жыхарства прыбылі 1128 савецкіх грамадзян, пераважную большасць якіх, паводле даследавання Шабельцава, складалі рээмігранты з Аргенціны; для параўнання, ва Украінскую ССР у гэты час з Аргенціны пераехалі 3343 чалавекі. Пераезды працягваліся і пазней: у 1960 годзе праз станцыю [[Чоп]] у Беларусь былі накіраваны 26 чалавек з Аргенціны.<ref name="Шабельцаў2003" /> Частка рээмігрантаў пасля жыцця ў СССР спрабавала вярнуцца ў Аргенціну. Паводле падлікаў Шабельцава на падставе архіва Міністэрства ўнутраных спраў Беларусі, у 1963—1971 гадах з БССР у Аргенціну выехалі 214 чалавек.<ref name="Шабельцаў2003" /> == Рэлігійнае жыццё == Дакладныя суадносіны канфесій сярод беларускіх імігрантаў невядомыя. Большасць складалі праваслаўныя, але асобнай беларускай нацыянальнай праваслаўнай парафіі перасяленцы з Расійскай імперыі і міжваеннай Польшчы не стварылі. Беларусы ўваходзілі ў парафіі розных праваслаўных юрысдыкцый; беларусы-католікі, асабліва выхадцы з міжваеннай Польшчы, часта далучаліся да польскіх каталіцкіх супольнасцей.<ref name="Шабельцаў2017" /> Пасля Другой сусветнай вайны частка палітычнай эміграцыі спрабавала арганізаваць парафію [[Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква|Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы]], аднак гэтыя захады не прывялі да стварэння сталага прыходу. З беларусаў, якія служылі ў праваслаўных структурах Паўднёвай Амерыкі, даследчыкі вылучаюць Афанасія Мартаса і Валянціна Івашэвіча.<ref name="Шабельцаў2017" /> == Канец XX — пачатак XXI стагоддзя == [[Файл:Colectividad bielorrusa, rusa y ucraniana - Dia del Inmigrante en el Planetario Galileo Galilei.jpg|thumb|Беларусы ў Аргенціне, 2014]] У другой палове XX стагоддзя ў выніку рээміграцыі, выезду часткі палітычных эмігрантаў і асіміляцыі маладзейшых пакаленняў колькасць актыўных удзельнікаў беларускіх арганізацый скарачалася. У апублікаваных пазней даведачных звестках колькасць беларусаў у Аргенціне ацэньвалася ў 10 тыс. чалавек на 1974 год і каля 5 тыс. на 1985 год, аднак гэтыя лічбы не былі вынікам асобнага этнічнага перапісу.<ref name="Дарашчонак2018" /> Беларусы і іх нашчадкі працягвалі ўдзельнічаць у культурна-спартыўных клубах, многія з якіх аб’ядноўвалі выхадцаў з розных рэгіёнаў былой Расійскай імперыі і СССР: клубах імя [[Вісарыён Рыгоравіч Бялінскі|Вісарыёна Бялінскага]], Максіма Горкага, Уладзіміра Маякоўскага, «Дніпро» ў правінцыі Буэнас-Айрэс, «Аўрора» ў [[Мар-дэль-Плата]] і іншых.<ref>''Энцыклапедыя гісторыі Беларусі''. — Мінск, 1996. — Т. 3. — С. 334.</ref> Пры гэтым асобныя арганізацыі захоўвалі выразныя беларускія элементы культуры.<ref name="Шабельцаў2021">Шабельцаў С. Беларуская культура як элемент беларускай ідэнтыфікацыі імігрантаў у Аргенціне // ''Tożsamość białoruska: doświadczenia przeszłości i wyzwania teraźniejszości. W 30. rocznicę uzyskania przez Białoruś niepodległości'' / red. J. Getka, J. Grzybowski. — Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2021. — С. 138—156.</ref> Найбольш паслядоўна беларускую культурную традыцыю падтрымліваў клуб «Усход» ({{lang-es|Vostok}}) у Берыса. Яго танцавальны ансамбль «Чайка» ў 1958 годзе атрымаў першую ўзнагароду на фестывалі фальклору, дзе ўдзельнічала каля 60 калектываў з усёй Аргенціны. З 1970-х гадоў клуб прадстаўляў беларускую супольнасць на фестывалях імігрантаў у Берыса.<ref name="Шабельцаў2021" /> Клуб працягвае дзейнічаць як ''Club Social, Cultural y Deportivo Vostok Colectividad Bielorrusa'' і ўваходзіць у пералік нацыянальных супольнасцей муніцыпалітэта Берыса.<ref>Municipalidad de Berisso. ''Colectividades Extranjeras'': Club Vostok. Праверана 17 верасня 2026.</ref> 22 ліпеня 2007 года ў клубе імя Максіма Горкага была адкрыта бібліятэка імя [[Янка Купала|Янкі Купалы]], а 4 кастрычніка 2009 года яго імем назвалі залу ў клубе імя Вісарыёна Бялінскага. 24 сакавіка 2010 года пры клубе «Дніпро» ў {{нп3|Лаваёль|Лаваёлі|es|Llavallol}} быў створаны Беларускі культурны цэнтр імя [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]], задачай якога стала вывучэнне беларускай мовы, гісторыі і культуры; пры цэнтры дзейнічаў беларускі фальклорны ансамбль «Белавеж».<ref name="Шабельцаў2021" /> У цэнтры праводзіліся заняткі па беларускай мове, музыцы і народных спевах, вышыўцы, жывапісе і іншых відах традыцыйнай культуры.<ref>Першы Цэнтр беларускай культуры імя Кастуся Каліноўскага адкрыўся ў Лацінскай Амерыцы // ''Літаратура і мастацтва''. — 2010. — 2 красавіка. — № 13. — С. 3.</ref> У верасні 2012 года пры клубе «Дніпро» і цэнтры імя Каліноўскага адбылося мерапрыемства, прысвечанае юбілейным датам Янкі Купалы, [[Якуб Колас|Якуба Коласа]] і [[Максім Танк|Максіма Танка]].<ref>''Сотрудничество с белорусской диаспорой'' // Посольство Республики Беларусь в Аргентинской Республике. Архіўная версія ад 13 снежня 2014.</ref> Беларуская культурная прысутнасць захоўваецца і ў правінцыі Місьёнес. У {{нп3|Обэра|Обэры|es|Oberá}} ў Парку нацыянальнасцей дзейнічае дом-музей мясцовай руска-беларускай супольнасці, дзе прадстаўлены беларускія ручнікі, вышыўка, сувеніры і бюст Янкі Купалы. Беларускія культурныя калектывы з Берыса і іншых гарадоў удзельнічаюць у фестывалях імігрантаў; у 2016 годзе прадстаўнікі клуба «Усход» і клуба імя Вісарыёна Бялінскага прадстаўлялі беларускую культуру ў праграме аргентынскага тэлебачання.<ref name="Шабельцаў2021" /> == Літаратура == * [[Сяргей Васілевіч Шабельцаў|Шабельцаў С.]] Палітыка савецкай амбасады ў Буэнас-Айрэсе ў дачыненьні да беларускіх эмігрантаў (1940—1950 гг.) // ''Запісы''. — 2003. — № 26. — С. 98—109. * Шабельцев С. В. Адаптация белорусских иммигрантов в Аргентине в 1900—1950-х гг. // ''Веснік БДУ. Серыя 3''. — 2008. — № 3. — С. 15—19. * Шабельцаў С. В. Беларусы ў Аргенціне: грамадская дзейнасць і рээміграцыя ў СССР (1930—1960-я гг.): зборнік дакументаў і ўспамінаў. — Мінск, 2009. — 368 с. — ISBN 978-985-6887-50-8. * Шабельцев С. В. Белорусы в Аргентине. Беларусы ў Аргенціне // ''Белорусское зарубежье. Беларускае замежжа''. — Мінск, 2010. — С. 359—371. * Шабельцев С. В. Идентичность белорусских иммигрантов межвоенного периода в Аргентине // ''Новае слова ў беларусістыцы. Гісторыя і культуралогія: матэрыялы V Міжнароднага кангрэса беларусістаў (Мінск, 20—21 мая 2010 г.)''. — Мінск, 2012. — С. 198—205. * Шабельцев С. В. Религия в жизни эмигрантов-белорусов в Аргентине (ХХ в. — начало ХХІ в.) // ''Orientalia Christiana Cracoviensia''. — 2017. — Т. 9. — С. 103—123. — DOI: 10.15633/ochc.2513. * Дарашчонак П. Перыядычныя выданні беларускай дыяспары ў Паўднёвай Амерыцы і Аўстраліі // ''Международная журналистика-2018: глобальные вызовы, региональное партнерство и медиа''. — Мінск: Выдавецкі цэнтр БДУ, 2018. — С. 75—79. * Шабельцаў С. Беларуская культура як элемент беларускай ідэнтыфікацыі імігрантаў у Аргенціне // ''Tożsamość białoruska: doświadczenia przeszłości i wyzwania teraźniejszości. W 30. rocznicę uzyskania przez Białoruś niepodległości''. — Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2021. — С. 138—156. * Шабельцев С. В. ''Белорусы в Аргентине''. — Вільнюс: Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт, 2022. — 708 с. — ISBN 978-609-492-006-6. * Цяўлоўскі Э. Беларусы ў Аргентыне // ''Запісы''. — 2009. — № 32. — С. 75—85. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commonscat|Belarusian diaspora in Argentina|Беларусы ў Аргенціне}} {{Беларусы Аргенціны}} {{Беларуская дыяспара}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларусы ў Аргенціне| ]] [[Катэгорыя:Народы Аргенціны]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара|Аргенціна]] 7hl3y3w50i0ci8mls1iwoixrwh8rnbv 0 148926 5202689 3083750 2026-09-20T12:41:46Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5202689 wikitext text/x-wiki '''Іркуцкае Таварыства Беларускай Культуры імя [[Іван Дзяменцьевіч Чэрскі|Яна Чэрскага]] (ІТБК)''' — згуртаванне беларусаў [[Іркуцк]]а і [[Іркуцкая вобласць|Іркуцкай вобласці]] ([[Расія]]). Створана [[31 мая]] [[1996]] года на першым З'ездзе беларусаў Іркуцкай вобласці. Ініцыятарам стварэння грамадскай арганізацыі беларусаў у Прыбайкаллі быў Рудакоў Алег Васілевіч, які з'яўляецца Старшынёй ІТБК. == Задачы == ІТБК — добраахвотная грамадска-асветніцкая арганізацыя, мэта якой адраджэнне і развіццё духоўных і культурных каштоўнасцей беларускага народа, узвышэнне яго самасвядомасці, распаўсюджанне і падтрымка нацыянальных звычаяў, рамёстваў, жыццёвага ўкладу і маральных асноў. == Дзейнасць == На сённяшні дзень ІТБК вядзе працу па 19 асноўных напрамках, створана 10 філіялаў ва Усходняй Сібіры, падтрымліваецца кантакт з 14 раёнамі Іркуцкай вобласці. Пры Таварыстве паспяхова дзейнічаюць 11 фальклорных ансамбляў, 1 Беларускі Народны хор, 3 танцавальныя групы. Пастаянна дзейнічаюць Маладзёжны клуб «Крывічы» і Дзіцячы клуб «Зярнятка», якія будуюць сваю працу па секцыях. Офіс знаходзіцца па адрасе: 664011, г. Іркуцк, вул. Чэхава, 2; у ім размяшчаюцца Бібліятэка Беларускай Літаратуры (адзіная беларуская ва ўсёй Расіі і адзіная нацыянальная ва ўсёй Іркуцкай вобласці), Музей-майстэрня «Беларуская хатка», рэдакцыя бюлетэня-газеты «Маланка», Кансультатыўны Цэнтр «Бусел» па пытаннях міграцыі і распаўсюдзе інфармацыі аб грамадзянскіх правах сярод перасяленцаў з Беларусі і іх нашчадкаў. == Постаці == Сярод членаў Таварыства ёсць шмат вядомых у Іркуцку вучоных, пісьменнікаў, паэтаў, мастакоў, палітыкаў. У тым ліку Істомін Генадзь Васілевіч — намеснік старшыні Заканадаўчага сходу, Старшыня камітэта па бюджэце; Несцяровіч Генадзь Мікалаевіч — старшыня камітэта па сельскай гаспадарцы Заканадаўчага сходу; Сямёнаў Вадзім Аляксандравіч — мэр горада Чаромхава і інш. == Літаратура == * Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1999. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2 == Спасылкі == * [http://pribaikal.ru/belorus.html Іркуцкае таварыства беларускай культуры] {{ref-ru}} * [http://irkipedia.ru/content/irkutskoe_tovarishchestvo_belorusskoy_kultury_imeni_yana_cherskogo Іркуцкае таварыства беларускай культуры на irkipedia.ru] {{ref-ru}} {{Беларусы Расіі}} [[Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Расіі]] [[Катэгорыя:Іркуцк]] lzhv8xn5p39i782k7rprtnosjuchpr0 14 158082 5202888 3454141 2026-09-20T19:57:09Z JerzyKundrat 174 5202888 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Постаці Беларусі]] [[Катэгорыя:Эмігранты паводле краін|Беларусь]] k40sadgdfhlgeilcd8huar8s9v2pv7r 0 163225 5202727 4719669 2026-09-20T13:31:38Z Siliyiw 169172 5202727 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Лебядзёўка}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Лебядзёўка |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 55|lat_sec = 28 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 00|lon_sec = 49 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Жлобінскі |сельсавет2 = Луцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = XVIII ст. |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 976 |год перапісу = 2004 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243035298 }} '''Лебядзёўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Liebiadzioŭka}}, {{lang-ru|Лебедёвка}}) — [[вёска]] ў [[Жлобінскі раён|Жлобінскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Луцкі сельсавет (Жлобінскі раён)|Луцкага сельсавета]]. Насельніцтва 976 чал. ([[2004]]). Знаходзіцца за 3 км на поўнач ад [[горад]]а і чыгуначнай станцыі [[Жлобін]] (лінія [[Бабруйск]] — [[Гомель]]), за 106 км ад [[Гомель|Гомеля]]. На поўначы возера [[Лебядзёўка (возера)|Лебядзёўка]], на ўсходняй ускраіне рака [[Дняпро]]. == Гісторыя == Паводле пісьмовых крыніца вядомая з [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] як вёска ў [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім павеце]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. Граф Чарнышоў-Круглікаў валодаў у [[Жлобін]]е і ў вёсцы Лебядзёўка ў [[1874]] годзе 1319 дзесяцінамі зямлі, 2 корчмамі і паромам. З [[1880]] года дзейнічаў хлебазапасны магазін. Паводле перапісу 1897 года знаходзіліся школа граматы, хлебазапасны магазін, піцейны дом, у Лукаўскай воласці. Побач быў аднайменны фальварак. У [[1909]] годзе 578 дзесяцін зямлі, у фальварку 343 дзесяціны зямлі. У [[1922]] годзе на базе фальварка быў створаны пасёлак Новы Свет (у наш час не існуе). У [[1923]] годзе ў наёмнай хаце адкрыта школа. У [[1935]] годзе арганізаваны калгас. У часы [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў ліпені [[1941]] года і чэрвені [[1944]] года акупанты цалкам спалілі вёску і забілі 37 жыхароў. 16 жыхароў загінулі на фронце. Побач з вёскай, недалёка ад Дняпра, напачатку 1950-х пабудаваны Жлобінскі лінны завод. 1 снежня [[1966]] г. да вёскі далучан пасёлак [[Леніна (Жлобінскі раён)|Леніна]] [[Луцкі сельсавет (Жлобінскі раён)|Луцкага сельсавета]]<ref>[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref>. У складзе дапаможнай гаспадаркі раённага вытворчага аб'яднання «Сельгасхімія» (цэнтр — вёска [[Лукі (Жлобінскі раён)|Лукі]]). Размешчаныя аддзяленне сувязі, пачатковая школа, фельчарска-акушэрскі пункт. 22 снежня 2014 года большая частка вёскі ўключана ў склад горада [[Жлобін]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D915g0068459 Решение Гомельского областного Совета депутатов от 22 декабря 2014 г. № 49 Об изменении границ города Жлобина, Лукского и Малевичского сельсоветов Жлобинского района Гомельской области]</ref>. == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:150 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:10 right:20 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:1000 ScaleMajor = unit:year increment:200 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:200 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1897 from:0 till:481 bar:1909 from:0 till:546 bar:1940 from:0 till:697 bar:1959 from:0 till:688 bar:2004 from:0 till:976 TextData= fontsize:10px pos:(20,195) text: </timeline></center> </div> * '''[[XIX стагоддзе]]''': [[1816]] — 48 двароў; [[1897]] — 66 двароў, 481 жыхар (паводле перапісу) * '''[[XX стагоддзе]]''': [[1909]] — 78 двароў, 546 жыхароў; у фальварку 7 жыхароў; [[1925]] — 103 двары; [[1940]] — 181 двор, 697 жыхароў; [[1959]] — 688 жыхароў (паводле перапісу) * '''[[XXI стагоддзе]]''': [[2004]] — 360 гаспадарак, 976 жыхароў<ref>{{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|1-1к}}</ref> {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|1-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Луцкі сельсавет (Жлобінскі раён)}} [[Катэгорыя:Луцкі сельсавет (Жлобінскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жлобінскага раёна]] sk7mnwf9m6oef07hiez8pxn9od41fx9 5202753 5202727 2026-09-20T14:58:26Z M.L.Bot 261 5202753 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Лебядзёўка}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Лебядзёўка |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 55|lat_sec = 28 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 00|lon_sec = 49 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Жлобінскі |сельсавет2 = Луцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = XVIII ст. |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 976 |год перапісу = 2004 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243035298 }} '''Лебядзёўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Liebiadzioŭka}}, {{lang-ru|Лебедёвка}}) — [[вёска]] ў [[Жлобінскі раён|Жлобінскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Луцкі сельсавет (Жлобінскі раён)|Луцкага сельсавета]]. Насельніцтва 976 чал. ([[2004]]). Знаходзіцца за 3 км на поўнач ад [[горад]]а і чыгуначнай станцыі [[Жлобін]] (лінія [[Бабруйск]] — [[Гомель]]), за 106 км ад [[Гомель|Гомеля]]. На поўначы возера [[Лебядзёўка (возера)|Лебядзёўка]], на ўсходняй ускраіне рака [[Дняпро]]. == Гісторыя == Паводле пісьмовых крыніца вядомая з [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] як вёска ў [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім павеце]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. Граф Чарнышоў-Круглікаў валодаў у [[Жлобін]]е і ў вёсцы Лебядзёўка ў [[1874]] годзе 1319 дзесяцінамі зямлі, 2 корчмамі і паромам. З [[1880]] года дзейнічаў хлебазапасны магазін. Паводле перапісу 1897 года знаходзіліся школа граматы, хлебазапасны магазін, піцейны дом, у Лукаўскай воласці. Побач быў аднайменны фальварак. У [[1909]] годзе 578 дзесяцін зямлі, у фальварку 343 дзесяціны зямлі. У [[1922]] годзе на базе фальварка быў створаны пасёлак Новы Свет (у наш час не існуе). У [[1923]] годзе ў наёмнай хаце адкрыта школа. У [[1935]] годзе арганізаваны калгас. У часы [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў ліпені [[1941]] года і чэрвені [[1944]] года акупанты цалкам спалілі вёску і забілі 37 жыхароў. 16 жыхароў загінулі на фронце. Побач з вёскай, недалёка ад Дняпра, напачатку 1950-х пабудаваны Жлобінскі лінны завод. 1 снежня 1966 года да вёскі далучаны пасёлак [[Леніна (Жлобінскі раён)|Леніна]] [[Луцкі сельсавет (Жлобінскі раён)|Луцкага сельсавета]]<ref>[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — Мінск: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref>. У складзе дапаможнай гаспадаркі раённага вытворчага аб’яднання «Сельгасхімія» (цэнтр — вёска [[Лукі (Жлобінскі раён)|Лукі]]). Размешчаныя аддзяленне сувязі, пачатковая школа, фельчарска-акушэрскі пункт. 22 снежня 2014 года большая частка вёскі ўключана ў склад горада [[Жлобін]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D915g0068459 Решение Гомельского областного Совета депутатов от 22 декабря 2014 г. № 49 Об изменении границ города Жлобина, Лукского и Малевичского сельсоветов Жлобинского района Гомельской области]</ref>. == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:150 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:10 right:20 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:1000 ScaleMajor = unit:year increment:200 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:200 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1897 from:0 till:481 bar:1909 from:0 till:546 bar:1940 from:0 till:697 bar:1959 from:0 till:688 bar:2004 from:0 till:976 TextData= fontsize:10px pos:(20,195) text: </timeline></center> </div> * '''[[XIX стагоддзе]]''': [[1816]] — 48 двароў; [[1897]] — 66 двароў, 481 жыхар (паводле перапісу) * '''[[XX стагоддзе]]''': [[1909]] — 78 двароў, 546 жыхароў; у фальварку 7 жыхароў; [[1925]] — 103 двары; [[1940]] — 181 двор, 697 жыхароў; [[1959]] — 688 жыхароў (паводле перапісу) * '''[[XXI стагоддзе]]''': [[2004]] — 360 гаспадарак, 976 жыхароў<ref>{{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|1-1к}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|1-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Луцкі сельсавет (Жлобінскі раён)}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Луцкі сельсавет (Жлобінскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жлобінскага раёна]] l6muqor4lk79ggxk41yyo46sngj8i05 5202754 5202753 2026-09-20T15:00:26Z M.L.Bot 261 афармленне 5202754 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Лебядзёўка}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Лебядзёўка |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 55|lat_sec = 28 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 00|lon_sec = 49 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Жлобінскі |сельсавет2 = Луцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = XVIII ст. |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 976 |год перапісу = 2004 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243035298 }} '''Лебядзёўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Liebiadzioŭka}}, {{lang-ru|Лебедёвка}}) — [[вёска]] ў [[Жлобінскі раён|Жлобінскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Луцкі сельсавет (Жлобінскі раён)|Луцкага сельсавета]]. Насельніцтва 976 чал. (2004). Знаходзіцца за 3 км на поўнач ад [[Жлобін|Жлобіна]] і чыгуначнай станцыі [[Жлобін (станцыя)|Жлобін]] (лінія [[Бабруйск]] — [[Гомель]]), за 106 км ад [[Гомель|Гомеля]]. На поўначы возера [[Лебядзёўка (возера)|Лебядзёўка]], на ўсходняй ускраіне цячэ [[Дняпро]]. == Гісторыя == Паводле пісьмовых крыніца вядомая з XVIII стагоддзя як вёска ў [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім павеце]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. Граф Чарнышоў-Круглікаў валодаў у [[Жлобін]]е і ў вёсцы Лебядзёўка ў 1874 годзе 1319 дзесяцінамі зямлі, 2 корчмамі і паромам. З 1880 года дзейнічаў хлебазапасны магазін. Паводле перапісу 1897 года знаходзіліся школа граматы, хлебазапасны магазін, піцейны дом, у Лукаўскай воласці. Побач быў аднайменны фальварак. У 1909 годзе 578 дзесяцін зямлі, у фальварку 343 дзесяціны зямлі. У 1922 годзе на базе фальварка быў створаны пасёлак Новы Свет (у наш час не існуе). У 1923 годзе ў наёмнай хаце адкрыта школа. У 1935 годзе арганізаваны калгас. У часы [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў ліпені 1941 года і чэрвені 1944 года акупанты цалкам спалілі вёску і забілі 37 жыхароў. 16 жыхароў загінулі на фронце. Побач з вёскай, недалёка ад Дняпра, напачатку 1950-х пабудаваны Жлобінскі лінны завод. 1 снежня 1966 года да вёскі далучаны пасёлак [[Леніна (Жлобінскі раён)|Леніна]] [[Луцкі сельсавет (Жлобінскі раён)|Луцкага сельсавета]]<ref>[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — Мінск: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref>. У складзе дапаможнай гаспадаркі раённага вытворчага аб’яднання «Сельгасхімія» (цэнтр — вёска [[Лукі (Жлобінскі раён)|Лукі]]). Размешчаныя аддзяленне сувязі, пачатковая школа, фельчарска-акушэрскі пункт. 22 снежня 2014 года большая частка вёскі ўключана ў склад горада [[Жлобін]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D915g0068459 Решение Гомельского областного Совета депутатов от 22 декабря 2014 г. № 49 Об изменении границ города Жлобина, Лукского и Малевичского сельсоветов Жлобинского района Гомельской области]</ref>. == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:150 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:10 right:20 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:1000 ScaleMajor = unit:year increment:200 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:200 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1897 from:0 till:481 bar:1909 from:0 till:546 bar:1940 from:0 till:697 bar:1959 from:0 till:688 bar:2004 from:0 till:976 TextData= fontsize:10px pos:(20,195) text: </timeline></center> </div> * '''XIX стагоддзе''': 1816 — 48 двароў; 1897 — 66 двароў, 481 жыхар (паводле перапісу) * '''XX стагоддзе''': 1909 — 78 двароў, 546 жыхароў; у фальварку 7 жыхароў; 1925 — 103 двары; 1940 — 181 двор, 697 жыхароў; 1959 — 688 жыхароў (паводле перапісу) * '''XXI стагоддзе''': 2004 — 360 гаспадарак, 976 жыхароў<ref>{{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|1-1к}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|1-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Луцкі сельсавет (Жлобінскі раён)}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Луцкі сельсавет (Жлобінскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жлобінскага раёна]] l90pw76hbnu1acmkff513pjbwjwby2k 0 164681 5202827 5056283 2026-09-20T18:02:13Z 5202827 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Мікалай (Мікола) Пачкаеў | выява = Mikalaj Packajeu.jpg | подпіс = | пасада = Заступнік старшыні [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады БНР]] | перыядпачатак = 2016 | перыядканец = | віцэ-прэзідэнт = | прэзідэнт = [[Івонка Сурвіла]] | прэм’ер = | папярэднік = | пераемнік = | пасада_2 = Сакратар інфармацыі Рады БНР | перыядпачатак_2 = 2005 | перыядканец_2 = 2016 | папярэднік_2 = | пераемнік_2 = [[Алесь Чайчыц]] | прэзідэнт_2 = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | нацыянальнасць = | партыя = [[Партыя БНФ]] (да 2005) | жонка = | прафесія = | рэлігія = | аўтограф = | узнагароды = }} '''Мікола Пачкаеў''' ({{ВДП}}) — беларускі грамадскі дзеяч у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Старшыня [[Згуртаванне беларусаў у Вялікабрытаніі|Згуртавання беларусаў у Вялікабрытаніі]], заступнік Старшыні [[Рада БНР|Рады БНР]]. == Біяграфія == У 1990 годзе скончыў сярэднюю школу № 4 у Мінску і паступіў на беларускамоўную плынь гістарычнага факультэта [[Белдзяржуніверсітэт]]а. З 1992 года — на аддзяленні (пазней — [[Факультэт міжнародных адносін БДУ|факультэце]]) міжнародных адносін. У 1994—1995 гадах вучыўся ў каледжы Уітан (''Wheaton'') у [[ЗША]]. У 1996 годзе скончыў БДУ. У 1996—1997 гадах — на магістарскай праграме ў Цэнтральна-Еўрапейскім універсітэце ([[Будапешт]], Венгрыя), у 1997—1998 гадах — на магістарскай праграме ў [[Кембрыджскі ўніверсітэт|Кембрыджскім ўніверсітэце]] (Вялікабрытанія), далей таксама на доктарскай праграме<ref name="hardzienka">Гардзіенка Наталля. Беларусы ў Вялікабрытаніі. — Мінск: Медысонт, 2010. — С. 554.</ref>. Удзельнік акцый [[Беларускі Народны Фронт Адраджэнне|Беларускага Народнага Фронту]] з 1989 года. Назіральнік ад партыі БНФ падчас [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (1994)|прэзідэнцкіх выбараў 1994 года]], у 1997 годзе — член Моладзевай фракцыі БНФ, заснавальнага камітэта і ўдзельнік устаноўчага сойма [[Малады Фронт|Маладога Фронту]], абраны членам Сойма БНФ і Партыі БНФ, член Міжнароднай камісіі. Член дэлегацыі БНФ на кансультацыях для перамоў з уладамі за пасрэдніцтвам [[АБСЕ]] ў 1999—2000 гадах. У 1996—1997 гадах — прадстаўнік партыі БНФ у Венгрыі, у 1997—2006 гадах — прадстаўнік партыі БНФ у Вялікабрытаніі<ref name="hardzienka" />. Жыве ў Вялікабрытаніі з 2000 года, працуе тэхнічным [[перакладчык]]ам, аналітыкам міжнароднай палітычнай рызыкі і інвестыцыйнага клімату. Аўтар артыкулаў у «[[Наша Ніва (1991)|Нашай Ніве]]», «Спадчыне», «[[ARCHE Пачатак|Архэ]]», «Нашым Слове», «Навінах БНФ», «Вялікае княства Літоўскае: энцыклапедыя», «Belarusian Review» і іншых, рэпартажаў з Вялікабрытаніі для беларускай службы «Радыё Свабода» (2001—2006). Даў інтэрв’ю для кнігі «Беларуская нацыянальная ідэя» (2020). Сакратар [[Згуртаванне беларусаў у Вялікабрытаніі|Згуртавання беларусаў у Вялікабрытаніі]] (ЗБВБ) у 2003—2004 гадах, абраны намеснікам старшыні ЗБВБ у 2004 годзе, пераабраны ў 2005—2010 гадах. З 2013 года — старшыня ЗБВБ<ref>[https://zbsb.org/news/abroad/8210/ Згуртаванне беларусаў Вялікабрытаніі ўзначаліў Мікола Пачкаеў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180317145706/https://zbsb.org/news/abroad/8210/ |date=17 сакавіка 2018 }}</ref><ref>http://nashaniva.by/?c=ar&i=111014</ref>. Член [[Рада БНР|Рады БНР]] (з 2005), Заступнік старшыні Рады БНР (з 2016)<ref>[http://www.radabnr.org/29-sesija-2016/ У НЬЮ-ЁРКУ ПРАЙШЛА СЕСІЯ РАДЫ БНР] — Афіцыйны сайт Рады БНР, 21.3.2016</ref>. == Узнагароды == * [[Медаль да стагоддзя БНР]] (2019)<ref>[http://www.radabnr.org/bnr100-medali-vilnia-23-11-2019/ УРУЧЭННІ МЕДАЛЁЎ ДА СТАГОДДЗЯ БНР У ВІЛЬНІ 22-23 ЛІСТАПАДА 2019 Г.] — Афіцыйны сайт Рады БНР, 27.11.2019</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Гардзіенка Наталля''. Беларусы ў Вялікабрытаніі. — Мінск: Медысонт, 2010. * Мікола Пачкаеў, «Навіны БНФ», № 8 (87) 9 верасня 2005, стар. 12. == Спасылкі == * [https://euroradio.fm/aktualnaya-nacyyanalnaya-ideya-syonnya-adstayac-nezalezhnasc-krainy «Актуальная нацыянальная ідэя сёння — адстаяць незалежнасць краіны»] — інтэрв’ю для [[Еўрарадыё]], 31/10/2019 {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пачкаеў Мікола}} [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]] [[Катэгорыя:Члены Партыі БНФ]] 0lre29t0gf7qmjdq467w7972xsz6qc7 0 165749 5203184 4586100 2026-09-21T11:44:29Z Plaga med 116903 5203184 wikitext text/x-wiki {{Фільм |Беларуская назва = Вялікі Гэтсбі |Арыгінальная назва = The Great Gatsby |Выява = |Памер = 256 px |Бюджэт = 105 000 000 [[Долар ЗША|$]] |Зборы = 278 775 000 [[Долар ЗША|$]] |Краіна = {{USA}}<br />{{AUS}} |Мова = |Час = 142 хв. |Год = |Папярэдні фільм = |Наступны фільм = |imdb_id = 1343092 }} '''Вялікі Гэтсбі''' ({{lang-en|The Great Gatsby}}) — кінафільм рэжысёра [[Баз Лурман|База Лурмана]], экранізацыя [[Вялікі Гэтсбі (раман)|аднайменнага рамана]] (1925) амерыканскага пісьменніка [[Фрэнсіс Скот Фіцджэральд|Фрэнсіса Скота Фіцджэральда]]. Стужка знятая ў фармаце [[3D]], у галоўных ролях задзейнічаны [[Леанарда Дзі Капрыё]], [[Кэры Маліган]], [[Тобі Магуайр]] і [[Айла Фішэр]]. Першапачаткова сусветная прэм’ера планавалася на [[25 снежня]] 2012 года, аднак [[6 жніўня]] [[2012]] было абвешчана аб пераносе рэлізу на лета 2013. На афіцыйным сайце карціны датай прэм’еры значыцца [[10 мая]] 2013 года. Прэм’ера ў [[Расія|Расійскай Федэрацыі]] адбылася [[16 мая]] [[2013]] года. == Сюжэт == Нік Кэррауэй з [[Сярэдні Захад|Сярэдняга Захаду]], які жыве на [[Лонг-Айленд]]зе, зачараваны загадкавым мінулым і раскошным ладам жыцця свайго суседа Джэя Гэтсбі. Ён трапляе ў круг сяброў Гэтсбі і становіцца сведкам яго апантанасці і трагедыі. == У ролях == У фільме задзейнічана больш за 70 акцёраў, не лічачы акцёраў масоўкі. * [[Леанарда Дзі Капрыё]] — Джэй Гэтсбі (Jay Gatsby) * [[Каллан Маколіф]] — Джэй Гэтсбі ў маладосці (Young Jay Gatsby) * [[Кэры Маліган]] — Дэйзі Бьюкенен (Daisy Buchanan) * [[Тобі Магуайр]] — Нік Кэррауэй (Nick Carraway) * [[Айла Фішэр]] — Міртл Уілсан (Myrtle Wilson) * Джоэл Эдгэртан — Том Бьюкенэн (Tom Buchanan) * Элізабэт Дебікі — Джордан Бэйкэр (Jordan Baker) * Джэйсан Кларк ({{lang-en|Jason Clarke}}) — Джордж Б. Уілсан (George Wilson) * Адэлаіда Клеменс — Кэтрын (Catherine) * Амітабх Бачан — Мэер Вульфшэйм (Meyer Wolfsheim) * Макс Кул ({{lang-en|Max Cullen}}) — Оул Айс (Owl Eyes) * Брэндан Маклеан ({{lang-en|Brendan Maclean}}) — (Klipspringer) * Джэма Уорд — (Languid Girl) * Стэф Джэймс Кінг ({{lang-en|Stephen James King}}) — Нэльсан (Nelson) * iOTA (па-ангельску iOTA (entertainer)) — Тэдзі Бартон (Teddy Barton) * Вінцэся Каласіма ({{lang-en|Vince Colosimo}}) — Майкл (Michaelis) * Хэдэр Мітчэл — маці Дэйзі (Daisy’s Mother) * Стыў Біслей ({{lang-en|Steve Bisley}}) — Дан Коды (Dan Cody) * Рычард Картэр ({{lang-en|Richard Carter}}) — Герцаг (Herzog) * Фелікс Уільямсан ({{lang-en|Felix Williamson}}) — Генры (Henri) * Бары Ота ({{lang-en|Barry Otto}}) — (Benny McClenahan) * Нік Татэ ({{lang-en|Nick Tate}}) — кіроўца таксі (Taxi Driver) * Джэк Томпсан ({{lang-en|Jack Thompson}}) — доктар Вальтэр Перкінс (Dr. Walter Perkins), Генры Ц. Гатз (Henry C. Gatz) * Дру Пеарсан ({{lang-en|Drew Pearson}}) — (Party Guest — Hotel Sayre) * Яцэк Коман ({{lang-pl|Jacek Koman}}) — (uncredited) == Здымкі == Здымкі фільма праходзілі з [[5 верасня]] па [[22 снежня]] 2011 года ў [[Сідней|Сіднеі]]. Пры працы выкарыстоўваліся камеры RED Epic. == Водгукі == Фільм атрымаў змешаныя водгукі. На сайце Rotten Tomatoes на аснове 191 рэцэнзіі рэйтынг фільма склаў 5.9 балаў з 10, пры 51 % станоўчых водгукаў. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://thegreatgatsby.warnerbros.com/ Афіцыйны сайт] * [http://www.imdb.com/title/tt1343092/ Вялікі Гэтсбі] на [[IMDB]] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фільмы-драмы ЗША]] t9cd1s5nh19k64h42l54yuxfdzoen00 0 167971 5202965 1652176 2026-09-21T01:40:35Z Xqbot 3088 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Арнольд МакМілін]] 5202965 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Арнольд МакМілін]] 96zrtppwimgl2fhro436bsmn7wt6322 0 172367 5203087 4328482 2026-09-21T08:43:05Z Mudrin 107488 /* */ выправіў граматычнае дапасаваньне 5203087 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = |image title = |image descr = |regnum = Жывёлы |rang = Від |parent = Echinosorex |latin = Echinosorex gymnura |author = [[Raffles]], 1822 |wikispecies = Echinosorex gymnura |commons = Category:Echinosorex gymnura |children name = Падвіды |children = * {{btname|Echinosorex gymnura alba|[[Giebel]], 1863}} * {{btname|Echinosorex gymnura gymnura|[[Raffles]], 1822}} |syn = * {{btname|Echinosorex birmanica|[[Trouessart]], 1879}} * {{btname|Echinosorex borneotica|[[Fitzinger]], 1868}} * {{btname|Echinosorex candida|[[Günther]], 1876}} * {{btname|Echinosorex minor|[[Lyon]], 1909}} * {{btname|Echinosorex rafflesii|[[Lesson]], 1827}} |range map = Greater Moonrat area.png |range map caption = |range map width = |range legend = |iucn = 40603 |iucnstatus = LC }} '''Гімнура''' (''Echinosorex gymnura'') — млекакормячае сямейства {{bt-bellat|вожыкавыя|Erinaceidae}}. Па агульным выглядзе нагадвае вялікую землярыйку. Цела пакрыта поўсцю, лычык выцягнуты ў хабаток; хвост голы, доўгі, пакрыты лускавінкамі; галава і шыя бялёсыя, астатняе тулава чорнае. Даўжыня цела да 45 см, хваста 20-21 см. Зубоў 44. Сустракаецца ў [[Тайланд]]зе, на астравах [[востраў Суматра|Суматра]] і [[востраў Калімантан|Калімантан]]. Хаваецца пад каранямі дрэў. Размнажаецца круглы год. Сілкуецца рознымі насякомымі. У Echinosorex gymnura ёсць залозы, сакрэт якіх мае непрыемны часночны пах. == Літаратура == * Ronald M. Nowak: Walker's Mammals of the World. Johns Hopkins University Press, 1999 ISBN 0-8018-5789-9 == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вожыкавыя]] mmyxu46l6u8dq8x1bd7bg71rn0r2c50 0 177360 5203191 4763343 2026-09-21T11:46:39Z Plaga med 116903 5203191 wikitext text/x-wiki [[Файл:Афиша. Первая криптовечеринка в Минске, Беларусь.jpg|міні|Фота афішы першай крыптавечарыны ў Мінску|thumb|right|300px]] '''Крыптавечарына''' (''CryptoParty'') — гэта глабальная ініцыятыва па азнаямленні шырокай грамадскасці<ref>{{cite web|url=https://www.eff.org/deeplinks/2012/11/privacy-ubuntu-1210-full-disk-encryption |title=Privacy in Ubuntu 12.10: Full Disk Encryption &#124; Electronic Frontier Foundation |publisher=Eff.org |date=2012-11-06 |accessdate=2013-02-20}}</ref> з асновамі практычнай [[крыптаграфія|крыптаграфіі]], такімі як ананімная сетка Tor, вечарыны падпісвання ключоў, TrueCrypt, віртуальныя прыватныя сеткі.<ref>{{cite web|last=Pauli |first=Darren |url=http://www.scmagazine.com.au/News/314275,cryptoparty-goes-viral.aspx |title=Cryptoparty goes viral - Crypto - SC Magazine Australia - Secure Business Intelligence |publisher=Scmagazine.com.au |date=2012-09-04 |accessdate=2012-09-26}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.rferl.org/content/the-woman-behind-cryptoparty/24782719.html |title=The Woman Behind CryptoParty |publisher=Rferl.org |date= |accessdate=2013-02-20}}</ref> Як спадкаемца шыфрапанкаў 1990-х<ref>{{cite web|url=https://www.techdirt.com/articles/20121009/06132920660/cryptoparty-like-its-1993.shtml |title=CryptoParty Like It's 1993 |publisher=Techdirt |date=2012-10-11 |accessdate=2013-02-20}}</ref>, крыптавечарына была прыдумана ў канцы жніўня 2012 года ў выпадковай [[Twitter]]-размове паміж аўстралійскімі прыхільнікамі прыватнасці (у тым ліку Эшэрам Вулфам, ''Asher Wolf'') і экспертамі ў галіне камп’ютарнай бяспекі датычна прыняцця біля з папраўкамі ў заканадаўстве па кіберзлачынствах (2011)<ref>Біль з папраўкамі ў заканадаўства па кіберзлачыннасці 2011 года: {{cite web|url=http://www.aph.gov.au/Parliamentary_Business/Bills_Legislation/Bills_Search_Results/Result?bId=r4575 |title=Cybercrime Legislation Amendment Bill 2011 – Parliament of Australia |publisher=Aph.gov.au |date= |accessdate=2012-09-26}}</ref> і ўнясення законапраекта аб двухгадовым захаванні даных у гэтай краіне<ref>{{cite web|url=http://newmatilda.com/2012/09/05/no-australian-will-live-privacy|title=Your Data Is Safe With Nicola Roxon|publisher=Newmatilda.com|accessdate=2012-09-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120919184730/http://newmatilda.com/2012/09/05/no-australian-will-live-privacy|archivedate=19 верасня 2012|url-status=dead}}</ref>. Самаарганізаваны DIY-рух («Зрабі сам»-рух) адразу пачаў вірусна распаўсюджвацца<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=oA-D_kFfIRY |title=Ain't no party like a cryptoparty: privacy goes viral |publisher=YouTube |date=2012-09-21 |accessdate=2012-09-26}}</ref> з тузінам аўтаномных крыптавечарын у лічаныя гадзіны па гарадах [[Аўстралія|Аўстраліі]], ЗША, Вялікабрытаніі, Германіі.<ref>{{cite web|url=http://www.faz.net/aktuell/feuilleton/debatten/crypto-partys-eins-ist-unsicher-unsere-daten-11909519.html |title=Crypto Partys: Eins ist unsicher: Unsere Daten - Debatten |publisher=FAZ |date= |accessdate=2013-02-20}}</ref> «Калі я прачнуўся раніцай, яны былі ўсюды», — кажа Вулф у інтэрв’ю.<ref>{{cite web|last=Pauli |first=Darren |url=http://www.scmagazine.com.au/News/314275,cryptoparty-goes-viral.aspx |title=Cryptoparty goes viral - Crypto - SC Magazine Australia - Secure Business Intelligence |publisher=Scmagazine.com.au |date=2012-09-04 |accessdate=2013-02-20}}</ref> Шмат іншых вечарын было арганізавана і праведзена ў [[Чылі]],<ref>{{cite web |url=http://entodaspartes.org/cryptoparty/ |title=entodaspartes.net representando &#124; Just another WordPress site |publisher=Entodaspartes.org |date= |accessdate=2013-02-20 }}{{Недаступная спасылка}}</ref> Нідэрландах, Гаваях, Азіі і г. д. Выкарыстанне Tor у Аўстраліі рэзка павысілася,<ref>{{cite web |url=https://metrics.torproject.org/users.html?graph=direct-users&start=2012-02-01&end=2012-09-28&country=au&dpi=72#direct-users |title=Tor Metrics Portal: Users |publisher=Metrics.torproject.org |accessdate=2013-02-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140222052658/https://metrics.torproject.org/users.html?graph=direct-users&start=2012-02-01&end=2012-09-28&country=au&dpi=72#direct-users |archivedate=22 лютага 2014 |url-status=dead }}</ref> а лонданская крыптавечарына з 130 удзельнікамі, сярод якіх былі ветэраны руху «Акупіруй [[Лондан]]» (''Occupy London''), вымушана была перамясціцца з лонданскага хакерспэйса (''London Hackspace'') у кампус [[Google]] ва ўсходне-лонданскім тэхналагічным гарадку. Станам на сярэдзіну кастрычніка 2012 па ўсім свеце прайшло каля 30 крыптавечарын, некаторыя з іх рэгулярныя. У адзін і той жа дзень крыптавечарыны былі праведзены у Рэйк’явіку, Бруселі і Маніле.<ref>{{cite web |author=Name |url=http://www.sbs.com.au/news/article/1701745/Cryptoparties-teach-privacy-to-the-public |title=Cryptoparties Teach Data Privacy To The Public &#124; Cryptoparty Sydney &#124; SBS World News |publisher=Sbs.com.au |accessdate=2013-02-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121018185625/http://www.sbs.com.au/news/article/1701745/Cryptoparties-teach-privacy-to-the-public |archivedate=18 кастрычніка 2012 |url-status=dead }}</ref> Крыптавечарына напачатку атрымала словы падтрымкі ад Фонду Электронных Межаў (''Electronic Frontier Foundation''<ref>{{cite web|author=cryptopartymelb |url=https://www.youtube.com/watch?v=pk67cuBn4IQ&feature=plcp |title=Message from EFF |publisher=YouTube |date= |accessdate=2012-09-26}}</ref>) і, меркавана, ''AnonyOps'',<ref>{{cite web|author=cryptopartymelb |url=https://www.youtube.com/watch?v=F_oxxh7jSyE&feature=plcp |title=Message from AnonyOps |publisher=YouTube |date= |accessdate=2012-09-26}}</ref> таксама яе падтрымалі выкрывацель [[Агенцтва нацыянальнай бяспекі|Агенцтва Нацыянальнай Бяспекі]] (NSA) Томас Дрэйк, рэдактар Вікілікс Хэдэр Марш<ref>{{cite web|last=Marsh|first=Heather|title=CryptoParty Melbourne|url=http://georgiebc.wordpress.com/2012/09/22/cryptoparty-melbourne/|publisher=GeorgieBC's Blog|accessdate=September 22, 2012}}</ref><ref>{{cite web|author=0.00 |url=http://soundcloud.com/cryptoparty |title=cryptoparty's sounds on SoundCloud - Hear the world’s sounds |publisher=Soundcloud.com |date=2012-09-23 |accessdate=2013-02-20}}</ref> і рэпарцёр часопіса Wired Квін Нортан.<ref>{{cite web|author=0.00 |url=http://soundcloud.com/cryptoparty |title=cryptoparty's sounds on SoundCloud - Hear the world’s sounds |publisher=Soundcloud.com |date=2012-09-23 |accessdate=2013-02-20}}</ref> Эрык Х’юз, які за два дзесяцігоддзі да таго напісаў маніфест шыфрапанкаў, выступіў з пленарнай прамовай «Ізноў зробім персанальныя камп’ютары персанальнымі» (''Putting the Personal Back in Personal Computers'') на крыптавечарыне ў Амстэрдаме 27 верасня 2012 г.<ref>{{cite web|url=https://twitter.com/DrWhax/status/251361545790033921 |title=Twitter / DrWhax: I might as well reveal the |publisher=Twitter.com |date=2012-09-27 |accessdate=2013-02-20}}</ref> Марцін дэ Камінскі, заснавальнік Пірацкага Бюро (''Piratbyrån''), якое ў сваю чаргу заснавала Пірацкую Бухту (''The Pirate Bay''), лічыць крыптавечарыны найважнейшым грамадскім праектам у сучаснай крыптаграфіі.<ref>{{cite web|url=http://www.spiegel.de/netzwelt/netzpolitik/cryptoparty-bewegung-die-cypherpunks-sind-zurueck-a-859473.html |title=Cryptoparty-Bewegung: Die Cypherpunks sind zurück - SPIEGEL ONLINE |publisher=Spiegel.de |date=2012-04-25 |accessdate=2013-02-20}}</ref><ref>{{cite web|url=http://translate.google.com/translate?sl=auto&tl=en&js=n&prev=_t&hl=en&ie=UTF-8&layout=2&eotf=1&u=http%3A%2F%2Fwww.spiegel.de%2Fnetzwelt%2Fnetzpolitik%2Fcryptoparty-bewegung-die-cypherpunks-sind-zurueck-a-859473.html |title=Google Translate |publisher=Translate.google.com |date= |accessdate=2013-02-20}}</ref> Коры Доктараў ахарактарызаваў крыптавечарыну як мерапрыемства «накшталт маркетынгавай сустрэчы (''Tupperware party'') для тых, хто вывучае крыптаграфію».<ref>{{cite web|author=Cory Doctorow at 10:00 am Fri, Oct 12 |url=http://boingboing.net/2012/10/12/cryptoparty-like-a-tupperware.html |title=CryptoParty: like a Tupperware party for learning crypto |publisher=Boing Boing |date= |accessdate=2013-02-20}}</ref> Першы чарнавік «Дапаможніка па арганізацыі крыптавечарыны» на 442 старонках (папяровая версія ёсць у продажы) быў складзены за тры дні сумеснага кніжнага спрынта<ref>{{cite web|url=https://www.techdirt.com/articles/20121009/06132920660/cryptoparty-like-its-1993.shtml |title=CryptoParty Like It's 1993 |publisher=Techdirt |date=2012-10-11 |accessdate=2013-02-20}}</ref> і выпушчаны 4 кастрычніка 2012 г. пад ліцэнзіяй СС-BY-SA. Кніга пастаянна падтрымліваецца ў актуальным стане.<ref>{{cite web |url=https://cryptoparty.org/wiki/CryptoPartyHandbook |title=CryptoPartyHandbook |publisher=CryptoParty |date=2013-01-31 |accessdate=2013-02-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130302151628/https://cryptoparty.org/wiki/CryptoPartyHandbook |archivedate=2 сакавіка 2013 |url-status=dead }}</ref> == Напад і падзенне сайту == У красавіку і траўні 2013 года галоўная вікістаронка руху крыптавечарын cryptoparty.org стала аб’ектам серыі спамерскіх атак, і, як вынік, сайт перастаў працаваць. Абарона супраць спам-атак была зроблена больш складанай, чым на другіх вікі. Спам-атакі таксама былі вынікам выкарыстання непрыдатных налад плагіна ConfirmEdit. Выкарыстанне плагіна SimpleCaptcha не рэкамендуецца аўтарамі ConfirmEdit («[…] выкарыстоўваўся на вельмі невялікай колькасці вікі па-за Фондам ВікіМедыя, бо, магчыма, ён (плагін) недастаткова эфектыўны»).<ref>[https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:ConfirmEdit#Not_recommended ConfirmEdit, Mediawiki extension.] mediawiki.org 15-06-2013. Retrieved 23-06-2013</ref> == Крыптавечарыны ў Беларусі == [[Файл:Cryptoparty 1.jpg|300px|thumb|Першая крыптавечарына ў Мінску]] Рух крыптавечарынак быў распачаты ў пачатку 2013 года [[Пірацкі цэнтр Беларусі|Пірацкім Цэнтрам Беларусі]]. Першая крыптавечарына ў Беларусі прайшла ў Менску 5 лютага 2013 года і была прысвечана Дню Бяспечнага Інтэрнэта. На працягу года было праведзена каля 5 крыптавечарын,<ref>{{cite web|url=http://www.cryptoparty.in/minsk|title=CryptoParty Site}}</ref> на якіх тэарэтычна і практычна разглядаліся тэмы інтэрнэт-бяспекі, прыватнага інтэрнэта, шыфравання даных (пошты, паведамленняў, файлаў, дыскаў). == Спасылкі == [http://www.cryptoparty.in/ Агульны сайт крыптавечарын па ўсім свеце] == Зноскі == {{Reflist|2}} [[Катэгорыя:Крыптаграфія]] f3psl4mk0fphvq4mfned3psu9juvaph 0 187415 5202658 4469452 2026-09-20T12:06:45Z JerzyKundrat 174 5202658 wikitext text/x-wiki '''Яраслаўская беларуская рада''', Яраслаўскае беларускае таварыства — беларуская грамадская арганізацыя ў [[Яраслаўль|Яраслаўлі]] ў 1916—18 гадах. Аб’ядноўвала бежанцаў-беларусаў [[Першая сусветная вайна|I сусветнай вайны]]. Створана восенню 1916. Яе аснову складалі выкладчыкі і слухачы [[Мінскі настаўніцкі інстытут|Мінскага настаўніцкага інстытута]]: [[У. М. Ігнатоўскі]], [[Дзмітрый Антонавіч Сцяпура|Дз. А. Сцяпура]], М. І. Мароз, А. Кабервейн, С. Курчэвіч-Сеўрук, М. Шымель, М. Ярац, Х. Бурван, Г. Нікіфарава, М. С. Кахановіч, Х. Імшэнік, святар У. Біруля. Цесную сувязь з радай падтрымліваў [[Максім Багдановіч]]. Ставіла за мэту згуртаванне беларусаў-бежанцаў вакол нацыянальнай ідэі, аказанне матэрыяльнай і юрыдычнай дапамогі пацярпелым ад вайны, арганізацыю дабрачынных акцый, культурна-асветных лекцый, тэатральна-музычных вечарын. Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] (1917) разам з арганізацыяй «Маладая Беларусь» актывізавала сваю дзейнасць па нацыянальным усведамленні беларусаў-бежанцаў. Супрацоўнічала з Яраслаўскім Саветам рабочых і салдацкіх дэпутатаў, падтрымлівала сувязь з Беларускім нацыянальным камітэтам у [[Мінск]]у, Беларускай народнай грамадой у [[Масква|Маскве]]. Дэлегавала сваіх прадстаўнікоў на I з’езд беларусаў-бежанцаў у Маскве ў кастрычніку 1917, [[Усебеларускі з'езд 1917]]. Спыніла дзейнасць вясной 1918 года. == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|6-2|Яраслаўская беларуская рада|Ляхоўскі У.}} {{Беларусы Расіі}} [[Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Расіі]] [[Катэгорыя:Яраслаўль]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1916 годзе]] [[Катэгорыя:1916 год у Яраслаўлі]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1918 годзе]] lvfunsiwubupfehepd5qvv3j51hmmci 0 188481 5202982 4607004 2026-09-21T06:49:06Z Autumndancer 168015 5202982 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Холт}} {{Гулец у снукер | Імя = Майкл Холт | Арыгінал імя = {{lang-en|Michael Holt}} | Фота = Michael Holt at Snooker German Masters (Martin Rulsch) 2014-01-30 04.jpg | Шырыня = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = {{сцягафікацыя|Англія}} | Прафесійная кар'ера = 1996–... | Найвышэйшы рэйтынг = 20 <small>([[Сусветны снукерны рэйтынг у сезоне 2013/2014|30.09.2013]]—[[Сусветны снукерны рэйтынг у сезоне 2013/2014|17.03.2014]])</small> | Цяперашні рэйтынг = 26 <small>(27 чэрвеня 2016)</small> | Прызавыя грошы = > £1,000,000 | Найвышэйшая серыя = {{nowrap|144 <small>(2 разы:<br />[[Чэмпіянат Вялікабрытаніі па снукеры 2005|Чэмпіянат Вялікабрытаніі 2005]],<br />[[German Masters 2013 (снукер)|German Masters 2013]])</small>}} | Колькасць соценных серый = 163 | Лепшы рэйтынгавы вынік = фінал <br /><small>([[Рыга Мастэрс 2016 (снукер)|Рыга Мастэрс 2016]])</small> | Рэйтынгавыя турніры = | Нізкарэйтынгавыя турніры = 2 | Нярэйтынгавыя турніры = | Чэмпіянат свету = 1/8 фіналу <small>([[Чэмпіянат свету па снукеры 2005|2005]], [[Чэмпіянат свету па снукеры 2016|2016]])</small> | Чэмпіён свету = | Сайт = | Рука = правая }} '''Майкл Холт''' ({{lang-en|Michael Holt}}; нар. {{ДН|7|8|1978}}, {{МН|Нотынгем||}}, [[Англія]]) — [[Англія|англійскі]] прафесійны гулец у [[снукер]]. Пераможца двух этапаў [[Players Tour Championship (снукер)|серыі PTC]] і фіналіст [[Рыга Мастэрс 2016 (снукер)|Рыга Мастэрс 2016 года]]. Былы 20-ы нумар [[Сусветны снукерны рэйтынг|сусветнага рэйтынгу]]. Стаў прафесіяналам у 1996 годзе ў 18-гадовым узросце і здзейсніў дэбют у асноўнай стадыі рэйтынгавага турніру на [[Чэмпіянат Вялікабрытаніі па снукеры 1998|чэмпіянаце Вялікабрытаніі 1998 года]], а праз год дайшоў да чвэрцьфіналу другога па значнасці снукернага турніру рэйтынгавага ўзроўню (адзіны раз у кар'еры). У 2003 годзе ў другі раз дайшоў да рэйтынгавага чвэрцьфіналу на [[Кубак LG па снукеры 2003|кубку LG]], а ў [[Снукерны сезон 2004/2005|сезоне 2004/2005]] упершыню ўвайшоў у топ-32 рэйтынгу і дэбютаваў на [[Чэмпіянат свету па снукеры 2005|чэмпіянаце свету]], дайшоўшы да 1/8 фіналу. Пасля гэтага тройчы даходзіў да рэйтынгавых чвэрцьфіналаў на [[Гран-пры 2005 (снукер)|Гран-пры 2005 года]], [[Фінал Players Tour Championship 2010/2011 (снукер)|Гранд-фінале PTC 2011 года]] і [[German Masters 2013 (снукер)|German Masters 2013 года]], а таксама выйграў два нізкарэйтынгавыя тытулы на турнірах PTC у [[Еўра Players Tour Championship 2010/2011 – Этап 6 (снукер)|Празе ў 2010 годзе]] і ў [[Players Tour Championship 2011/2012 – Этап 10 (снукер)|Шэфілдзе ў 2011 годзе]]. У [[Снукерны сезон 2013/2014|сезоне 2013/2014]] упершыню дайшоў да паўфінальнай стадыі рэйтынгавага спаборніцтва на [[Шанхай Мастэрс 2013 (снукер)|Шанхай Мастэрс]], дзе саступіў [[Сяа Гадун]]у (3:6), а таксама падняўся на 20-ю пазіцыю ў [[Сусветны снукерны рэйтынг у сезоне 2013/2014|рэйтынгу]], якая стала найвышэйшай ў яго кар'еры. Пасля гэтага яшчэ двойчы даходзіў да чвэрцьфіналаў рэйтынгавых турніраў на [[German Masters 2014 (снукер)|German Masters 2014 года]] і [[Фінал Players Tour Championship 2014/2015 (снукер)|Гранд-фінале PTC 2015 года]]. У 2016 годзе ў другі раз у кар'еры выйшаў у 1/8 фіналу [[Чэмпіянат свету па снукеры 2016|чэмпіянату свету]], а таксама ўпершыню ў кар'еры дайшоў да рэйтынгавага фіналу на [[Рыга Мастэрс 2016 (снукер)|турніры Рыга Мастэрс]], дзе саступіў Нілу Робертсану (2:5). У агульнай колькасці займаў 20-ы радок у сусветным рэйтынгу амаль паўгода. У 2008 годзе дайшоў да паўфіналу першага [[Чэмпіянат свету па снукеры з шасцю чырвонымі шарамі 2008|чэмпіянату свету па снукеры з шасцю чырвонымі шарамі]]. За сваю прафесійную кар'еру зрабіў больш за 150 [[Соценны брэйк (снукер)|соценных брэйкаў]] і ўваходзіць у топ-40 гульцоў з найбольшай колькасцю соценных серый у гісторыі снукера, а таксама зарабіў больш за 800 тысяч фунтаў стэрлінгаў прызавых грошай, уваходзячы у топ-50 снукерыстаў у гісторыі па іх колькасці. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commonscat|Michael Holt}} * [http://www.worldsnooker.com/players/michael-holt/ Профіль на World Snooker] {{ref-en}} * [http://cuetracker.net/Players/Michael-Holt Статыстыка Майкла Холта на CueTracker.net] {{ref-en}} {{Пераможцы рэйтынгавых турніраў па снукеры}} {{Снукерысты, якія зрабілі больш за 100 соценных серый}} {{Снукерысты, якія зарабілі больш за £1,000,000 за кар’еру}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Холт Майкл}} [[Катэгорыя:Снукерысты Англіі]] 6hve0s5g5p4v69b9vkhi7ocliif65e5 0 191663 5203174 5117164 2026-09-21T11:40:04Z Plaga med 116903 Plaga med перанёс старонку [[Хезер Мойс]] у [[Хедэр Мойс]]: Згодна з [[Вікіпедыя:Да перайменавання|абмеркаваннем]] 5117164 wikitext text/x-wiki {{Перанесці|Хэдэр Мойс}}{{Медалі | фатаграфія =[[File:Heather Moyse on Whistler.JPG|200px]] | медалі = {{АГ-спорт|[[Бабслей]]}} {{турнір|[[Зімовыя Алімпійскія гульні|Алімпійскія гульні]]}} {{медаль|Золата|[[Зімовыя Алімпійскія гульні 2010|Ванкувер 2010]]|[[Бабслей на зімовых Алімпійскіх гульнях 2010|двойка]]}} {{медаль|Золата|[[Зімовыя Алімпійскія гульні 2014|Сочы 2014]]|[[Бабслей на зімовых Алімпійскіх гульнях 2014|двойка]]}} {{турнір|[[Чэмпіянат свету па бабслеі і скелетоне|Чэмпіянаты свету]]}} {{медаль|Срэбра|[[Чэмпіянат свету па бабслеі і скелетоне 2008|Альтэнберг 2008]]|змяшаная каманда}} {{медаль|Бронза|[[Чэмпіянат свету па бабслеі і скелетоне 2011|Кёнігсзэе 2011]]|двойка}} {{медаль|Бронза|[[Чэмпіянат свету па бабслеі і скелетоне 2011|Кёнігсзэе 2011]]|змяшаная каманда}} }} '''Хезер Мойс''' ({{lang-en|Heather Moyse}}; {{ДН|23|7|1978}}, {{МН|Самерсайд||}}, [[Востраў Прынца Эдуарда]]) — [[Канада|канадская]] [[бабслей|бабслеістка]], двухразовая алімпійская чэмпіёнка [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2010|2010]] і [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2014|2014]] разам з [[Кейлі Хамфрыс]] у двойках, бронзавы прызёр чэмпіянату свету 2011 года ў двойках і змешаных камандах. Акрамя бабслея таксама займаецца [[рэгбі]], мае вопыт выступлення за нацыянальную зборную Канады. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.heathermoyse.net/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100401194415/http://www.heathermoyse.net/ |date=1 красавіка 2010 }} {{ref-en}} * {{FIBT|100097|Хезер Мойс}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мойс Хезер}} [[Катэгорыя:Бабслеісты Канады]] [[Катэгорыя:Рэгбісты Канады]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па бабслеі]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны ад Канады]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны зімовых Алімпійскіх гульняў 2010 года]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны зімовых Алімпійскіх гульняў 2014 года]] [[Катэгорыя:Бабслеісты на зімовых Алімпійскіх гульнях 2010 года]] [[Катэгорыя:Бабслеісты на зімовых Алімпійскіх гульнях 2014 года]] [[Катэгорыя:Спартсмены некалькіх відаў спорту]] hmxljjsvdst6sfmkz4f9yeg2bmq06rd 5203178 5203174 2026-09-21T11:41:04Z Plaga med 116903 Plaga med перанёс старонку [[Хедэр Мойс]] у [[Хэдэр Мойс]] 5117164 wikitext text/x-wiki {{Перанесці|Хэдэр Мойс}}{{Медалі | фатаграфія =[[File:Heather Moyse on Whistler.JPG|200px]] | медалі = {{АГ-спорт|[[Бабслей]]}} {{турнір|[[Зімовыя Алімпійскія гульні|Алімпійскія гульні]]}} {{медаль|Золата|[[Зімовыя Алімпійскія гульні 2010|Ванкувер 2010]]|[[Бабслей на зімовых Алімпійскіх гульнях 2010|двойка]]}} {{медаль|Золата|[[Зімовыя Алімпійскія гульні 2014|Сочы 2014]]|[[Бабслей на зімовых Алімпійскіх гульнях 2014|двойка]]}} {{турнір|[[Чэмпіянат свету па бабслеі і скелетоне|Чэмпіянаты свету]]}} {{медаль|Срэбра|[[Чэмпіянат свету па бабслеі і скелетоне 2008|Альтэнберг 2008]]|змяшаная каманда}} {{медаль|Бронза|[[Чэмпіянат свету па бабслеі і скелетоне 2011|Кёнігсзэе 2011]]|двойка}} {{медаль|Бронза|[[Чэмпіянат свету па бабслеі і скелетоне 2011|Кёнігсзэе 2011]]|змяшаная каманда}} }} '''Хезер Мойс''' ({{lang-en|Heather Moyse}}; {{ДН|23|7|1978}}, {{МН|Самерсайд||}}, [[Востраў Прынца Эдуарда]]) — [[Канада|канадская]] [[бабслей|бабслеістка]], двухразовая алімпійская чэмпіёнка [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2010|2010]] і [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2014|2014]] разам з [[Кейлі Хамфрыс]] у двойках, бронзавы прызёр чэмпіянату свету 2011 года ў двойках і змешаных камандах. Акрамя бабслея таксама займаецца [[рэгбі]], мае вопыт выступлення за нацыянальную зборную Канады. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.heathermoyse.net/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100401194415/http://www.heathermoyse.net/ |date=1 красавіка 2010 }} {{ref-en}} * {{FIBT|100097|Хезер Мойс}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мойс Хезер}} [[Катэгорыя:Бабслеісты Канады]] [[Катэгорыя:Рэгбісты Канады]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па бабслеі]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны ад Канады]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны зімовых Алімпійскіх гульняў 2010 года]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны зімовых Алімпійскіх гульняў 2014 года]] [[Катэгорыя:Бабслеісты на зімовых Алімпійскіх гульнях 2010 года]] [[Катэгорыя:Бабслеісты на зімовых Алімпійскіх гульнях 2014 года]] [[Катэгорыя:Спартсмены некалькіх відаў спорту]] hmxljjsvdst6sfmkz4f9yeg2bmq06rd 5203181 5203178 2026-09-21T11:42:19Z Plaga med 116903 5203181 wikitext text/x-wiki {{Медалі | фатаграфія =[[File:Heather Moyse on Whistler.JPG|200px]] | медалі = {{АГ-спорт|[[Бабслей]]}} {{турнір|[[Зімовыя Алімпійскія гульні|Алімпійскія гульні]]}} {{медаль|Золата|[[Зімовыя Алімпійскія гульні 2010|Ванкувер 2010]]|[[Бабслей на зімовых Алімпійскіх гульнях 2010|двойка]]}} {{медаль|Золата|[[Зімовыя Алімпійскія гульні 2014|Сочы 2014]]|[[Бабслей на зімовых Алімпійскіх гульнях 2014|двойка]]}} {{турнір|[[Чэмпіянат свету па бабслеі і скелетоне|Чэмпіянаты свету]]}} {{медаль|Срэбра|[[Чэмпіянат свету па бабслеі і скелетоне 2008|Альтэнберг 2008]]|змяшаная каманда}} {{медаль|Бронза|[[Чэмпіянат свету па бабслеі і скелетоне 2011|Кёнігсзэе 2011]]|двойка}} {{медаль|Бронза|[[Чэмпіянат свету па бабслеі і скелетоне 2011|Кёнігсзэе 2011]]|змяшаная каманда}} }} '''Хэ́дэр Мо́йс''' ({{lang-en|Heather Moyse}}; {{ДН|23|7|1978}}, {{МН|Самерсайд||}}, [[Востраў Прынца Эдуарда]]) — [[Канада|канадская]] [[бабслей|бабслеістка]], двухразовая алімпійская чэмпіёнка [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2010|2010]] і [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2014|2014]] разам з [[Кейлі Хамфрыс]] у двойках, бронзавы прызёр чэмпіянату свету 2011 года ў двойках і змешаных камандах. Акрамя бабслея таксама займаецца [[рэгбі]], мае вопыт выступлення за нацыянальную зборную Канады. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.heathermoyse.net/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100401194415/http://www.heathermoyse.net/ |date=1 красавіка 2010 }} {{ref-en}} * {{FIBT|100097|Хэдэр Мойс}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мойс Хэдэр}} [[Катэгорыя:Бабслеісты Канады]] [[Катэгорыя:Рэгбісты Канады]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па бабслеі]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны ад Канады]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны зімовых Алімпійскіх гульняў 2010 года]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны зімовых Алімпійскіх гульняў 2014 года]] [[Катэгорыя:Бабслеісты на зімовых Алімпійскіх гульнях 2010 года]] [[Катэгорыя:Бабслеісты на зімовых Алімпійскіх гульнях 2014 года]] [[Катэгорыя:Спартсмены некалькіх відаў спорту]] gks9kq8fmlwzglkv1llmrtf9pqk7eal 0 191704 5203186 4411701 2026-09-21T11:45:05Z Plaga med 116903 5203186 wikitext text/x-wiki Спаборніцтвы па [[Бабслей|бабслею]] на [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2010|зімовых Алімпійскіх гульнях 2010]] прайшлі з [[20 лютага|20]] па [[27 лютага]]. Былі разгуляныя 3 камплекта ўзнагарод. Немцы [[Андрэ Лангэ]] і [[Кевін Куске]], выйграўшы золата ў заездах двоек, сталі 4-кратнымі алімпійскімі чэмпіёнамі. == Медалі == === Агульны залік === <small>('''Тлустым''' вылучана самая вялікая колькасць медалёў у сваёй катэгорыі; прымалая краіна таксама вылучана)</small> {| class="wikitable" border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" |+Агульная колькасць медалёў !Месца !! Краіна!!bgcolor="gold"| Золата!!bgcolor="silver"| Срэбра!!bgcolor="cc9966"| Бронза!! Усяго |- align=center | 1 | align=left| {{Краіна АГ|GER|зімовых|2010}} | style="background:#F7F6A8;" | '''1''' | style="background:#DCE5E5;" | '''2''' | style="background:#FFDAB9;" | 0 | '''3''' |- bgcolor=ccccff align=center | 2 | align=left| {{Краіна АГ|CAN|зімовых|2010}} | style="background:#F7F6A8;" | '''1''' | style="background:#DCE5E5;" | 1 | style="background:#FFDAB9;" | '''1''' | '''3''' |- align=center | 3 | align=left| {{Краіна АГ|USA|зімовых|2010}} | style="background:#F7F6A8;" | '''1''' | style="background:#DCE5E5;" | 0 | style="background:#FFDAB9;" | '''1''' | 2 |- align=center | 4 | align=left| {{Краіна АГ|RUS|зімовых|2010}} | style="background:#F7F6A8;" | 0 | style="background:#DCE5E5;" | 0 | style="background:#FFDAB9;" | '''1''' | 1 |} === Медалісты === [[Выява:USA-1 4 man bobsleigh team with gold medals at 2010 Winter Olympics 2010-02-27.jpg|thumb|250px|Зборная ЗША, якая перамагла на бабах-чацвёрках, з алімпійскімі медалямі]] {| class="wikitable" !width=100 |Дысцыпліна !width=200 style="background-color:gold"|Золата !width=200 style="background-color:silver"|Срэбра !width=200 style="background-color:#cc9966"|Бронза |- |[[Бабслей на зімовых Алімпійскіх гульнях 2010 — двойкі (мужчыны)|Мужчыны-двойкі]] | {{Краіна АГ|GER|зімовых|2010}} <br />[[Андрэ Лангэ]] <br /> [[Кевін Куске]] | {{Краіна АГ|GER|зімовых|2010}} <br />[[Томас Флоршуц]] <br /> [[Рычард Аджэй]] | {{Краіна АГ|RUS|зімовых|2010}} <br />[[Аляксандр Юр’евіч Зубкоў|Аляксандр Зубкоў]] <br /> [[Аляксей Ваявода]] |- |[[Бабслей на зімовых Алімпійскіх гульнях 2010 — чацвёркі, мужчыны|Мужчыны-чацвёркі]] | {{Краіна АГ|USA|зімовых|2010}} <br />[[Стывен Холкамб]] <br /> [[Джасцін Олсен]] <br /> [[Стыў Меслер]] <br /> [[Кёрціс Тамасевіч]] | {{Краіна АГ|GER|зімовых|2010}} <br />[[Андрэ Лангэ]] <br /> [[Кевін Куске]] <br /> [[Александэр Родыгер]] <br /> [[Марцін Путцэ]] | {{Краіна АГ|CAN|зімовых|2010}} <br />[[Ліндан Раш]] <br /> [[Ласель Браўн]] <br /> [[Крыс ле Быян]] <br /> [[Дэвід Бісет]] |- |[[Бабслей на зімовых Алімпійскіх гульнях 2010 — двойкі, жанчыны|Жанчыны-двойкі]] | {{Краіна АГ|CAN|зімовых|2010}}<br />[[Кейлі Хамфрыс]] <br />[[Хэдэр Мойс]] | {{Краіна АГ|CAN|зімовых|2010}}<br />[[Хелен Апертан]] <br />[[Шэлі-Эн Браўн]] | {{Краіна АГ|USA|зімовых|2010}}<br />[[Эрын Пак]] <br />[[Элана Маерс]] |} == Спартыўныя аб’екты == <center> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! width=500|[[Санны цэнтр Уістлера]] |- | style="border:none;" | [[Выява:Whistler bobsleigh.jpg|250px]] <br /><small>Шосты паварот трасы</small> |- | style="border-left:none; border-right:none;" | Умяшчальнасць: {{s|12 000}} |} </center> == Каляндар == <div style="text-align: center;"> ([[UTC-8]]) {| class="wikitable" cellpadding="2" ! Дзень !! Субота, [[20 лютага]] !! Нядзеля, [[21 лютага]] !! Панядзелак, [[22 лютага]] !! Аўторак, [[23 лютага]] !! Серада, [[24 лютага]] !! Чацвер, [[25 лютага]] !! Пятніца, [[26 лютага]] !! Субота, [[27 лютага]] |- | [[Бабслей на зімовых Алімпійскіх гульнях 2010 — двойкі, мужчыны|Мужчыны-двойкі]] || 17:00 — 19:40 <br />1 і 2 заезды || 13:30 — 15:50 <br />3 і 4 заезды || || || || || |- | [[Бабслей на зімовых Алімпійскіх гульнях 2010 — двойкі, жанчыны|Жанчыны-двойкі]] || || || || 17:00 — 19:00 <br />1 і 2 заезды || 17:00 — 19:00 <br />3 і 4 заезды || || |- | [[Бабслей на зімовых Алімпійскіх гульнях 2010 — чацвёркі, мужчыны|Мужчыны-чацвёркі]] || || || || || || || 13:00 — 15:45 <br />1 і 2 заезды || 13:30 — 15:25 <br />3 і 4 заезды |- ! Дзень Гульняў!! 9 !! 10 !! 11 !! 12 !! 13 !! 14 !! 15 !! 16 |} </div> == Кваліфікацыя == {{main|Бабслей на зімовых Алімпійскіх гульнях 2010 — кваліфікацыя}} == Спасылкі == * [http://www.sports-reference.com/olympics/winter/2010/BOB/ Вынікі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110614231421/http://www.sports-reference.com/olympics/winter/2010/BOB/ |date=14 чэрвеня 2011 }} {{ref-en}} [[Катэгорыя:Бабслей на Алімпійскіх гульнях|2010]] [[Катэгорыя:Спаборніцтвы на зімовых Алімпійскіх гульнях 2010]] jdhq3zpsxrunjt06s9ms3pr9kgvzfcg 14 192722 5202849 3454130 2026-09-20T18:50:43Z JerzyKundrat 174 5202849 wikitext text/x-wiki {{Catmain}} [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара|Вялікабрытанія]] [[Катэгорыя:Народы Вялікабрытаніі]] 5h8opu1vj634bznamyfown5cqni81ys 100 193441 5202777 5202370 2026-09-20T15:50:31Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5202777 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Свіслацкі завулак (Мінск)|2026-09-20T12:24:22Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Беларуская каваная дзвярная фурнітура|2026-09-19T12:30:37Z|Ciepiersia}} {{Новы артыкул|Царква Святой Ефрасінні Полацкай (Таронта)|2026-09-19T11:44:52Z|Rommmmmka}} {{Новы артыкул|Касцёл Святога Яна Хрысціцеля (Свіслач, Асіповіцкі раён)|2026-09-18T08:32:50Z|BasiliusNorr}} {{Новы артыкул|Роберт Адам|2026-09-18T08:27:55Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Магнус Інфлянцкі|2026-09-18T07:48:22Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Засаўка|2026-09-17T17:23:04Z|Ciepiersia}} {{Новы артыкул|Завеса|2026-09-17T15:28:37Z|Ciepiersia}} {{Новы артыкул|Эркі Хутунен|2026-09-17T13:04:24Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Міжнародны аэрапорт імя Джэксана|2026-09-17T12:23:54Z|Maksonkaa}} {{Новы артыкул|Авеню|2026-09-17T10:51:36Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Жаночы грэка-каталіцкі манастыр (Мінск)|2026-09-15T14:42:27Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Свята-Увядзенскі манастыр (Полацк)|2026-09-15T14:26:18Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Барысаглебскі манастыр (Полацк, БГКЦ)|2026-09-15T14:16:35Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Павел Васілевіч Абросімаў|2026-09-15T05:46:36Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Інжынерны завулак (Мінск)|2026-09-14T16:57:29Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Іахім III Фрыдрых|2026-09-14T14:21:30Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Рыгор Агабабян|2026-09-14T10:27:51Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Харэн Абрамян|2026-09-14T08:07:56Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Прамысловы завулак (Мінск)|2026-09-13T14:56:22Z|Андрэй 2403 Б}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> r9hn6dlsfgtuyt8tti08fhjweyye6bi 0 195191 5202899 5040205 2026-09-20T20:16:33Z JerzyKundrat 174 /* Літаратура */ 5202899 wikitext text/x-wiki [[Файл:Belarusians_in_Kazakhstan,_2025_(in_Belarusian).png|300px|thumb|Рассяленне беларусаў у Казахстане па адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінках 2-га ўзроўню, ацэнка на пачатак 2025 г.]] '''Беларусы Казахстана''' — [[беларусы|беларуская]] дыяспара ў [[Казахстан|Рэспубліцы Казахстан]]. == Статыстыка == Паводле афіцыйных даных на 12 студзеня 2012 г. грамадзянамі Рэспублікі Казахстан з’яўляюцца 63694 беларуса. Найбольшая колькасць выхадцаў з Беларусі пражываюць у [[Кастанайская вобласць|Кастанайскай]] (21 тысяча), [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай]] (18 тысяч), [[Акмолінская вобласць (Казахстан)|Акмалінскай]] (16 тысяч), [[Паўночна-Казахстанская вобласць|Паўночна-Казахстанскай]] (9 тысяч) абласцях. Дынаміка колькасці беларусаў у Казахстане згодна даных перапісаў насельніцтва: 1926 год — 25 584 чалавека, 1939 год — 31 614, 1959 год —107 309, 1970 год —198 430, 1979 год − 181 821, 1989 год — 178325, 1999 год — 111924, 2009 год — 66 476. == Гісторыя == Першыя беларусы з’явіліся на тэрыторыі сучаснага Казахстана пасля [[паўстанне Кастуся Каліноўскага|паўстання Кастуся Каліноўскага]] (Б. Залескі і інш.) У пачатку 20 стагоддзя падчас [[Сталыпінская аграрная рэформа|Сталыпінскай аграрнай рэформы]] ў Казахстан перасяляліся беларускія сяляне. У часы [[сталінскія рэпрэсіі|сталінскіх рэпрэсій]] у Казахстан былі сасланы беларускія дзеячы культуры ([[Уладзімір Дудзіцкі]], [[Пятро Бітэль]], [[Ян Скрыган]], [[Сымон Хурсік]] і інш). З пачаткам [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] з Беларусі былі эвакуяваныя 10,7 тысячы рабочых і служачых, члены іх сем’яў. Сюды былі вывезены калектывы [[Беларускі тэатр оперы і балета|Беларускага тэатра оперы і балета]], [[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Якуба Коласа|драматычнага тэатра імя Якуба Коласа]]. За перыяд з [[4 верасня]] [[1941]] па красавік [[1942]] коласаўцы далі 8 шэфскіх канцэртаў, 12 спектакляў і 21 канцэрт у вайсковых шпіталях. У Алматы знаходзілася і спявачка Беларускага тэатра оперы і балета [[Ларыса Пампееўна Александроўская]]. Яна выступала з казахскай артысткай [[Куляш Байсеітава]]й ў рабочых клубах [[Алматы]] і [[Караганда|Караганды]]. На алмаацінскай кінастудыі беларускі рэжысёр [[Уладзімір Корш-Саблін]] у 1942 годзе стварыў першыя беларускія фільмы перыяду Вялікай Айчыннай вайны — «[[Беларускія навелы]]» («Пчолка» і «Баявыя сябры»). У 1974 годзе ў Казахстане праходзіў тыдзень беларускай літаратуры. == Беларусы ў незалежным Казахстане == Да канца дзевяностых гадоў нацыянальныя культурныя цэнтры беларусаў былі створаны ў [[Паўладар]]ы, [[Усць-Каменагорск]]у, [[Астана|Астане]], [[Кастанай|Кастанаі]], [[Караганда|Карагандзе]], [[Какшэтаў]], [[Петрапаўлаўск]]у. Сёння іх у Рэспубліцы зарэгістравана больш за дзесяць. Прыкладам добра арганізаванай працы нацыянальна-культурных аб’яднання з’яўляецца Алмацінскай рэгіянальны НКЦ — кіраўнік Піталенка Л. М., Паўладарскі НКЦ — кіраўнік Богнат Л. І., Карагандзінскі «Фонд беларускай культуры» Спадчына" — кіраўнік Хука А. А. , Паўночна-Казахстанскі абласны НКЦ — кіраўнік Солапава Р. В., Кастанайскую НКЦ — кіраўнік Шаўчэнка Л. В., НКЦ «Беларусь» г. Астаны — кіраўнік Раманава А. Ф.. Асацыяцыя беларусаў Казахстана зарэгістравала афіцыйную назву на ўстаноўчай канферэнцыі ў 2002 г. Да таго часу 10 гадоў дзейнічаў нацыянальны культурны цэнтр «Беларусь». Яго заснавальнік і першы кіраўнік — сенатар Павел Атрушкевіч. == Літаратура == * Беларускае замежжа // Энцыклапедыя. — Мінск : Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2010. — 480 с. : іл. Цвёрдая вокладка. На беларускай і рускай мовах. ISBN 978-985-11-0534-8 {{Беларуская дыяспара}} [[Катэгорыя:Народы Казахстана]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара|Казахстан]] k11sgph6yyd751rp0h6w8lnsdo31evk 0 195448 5202686 5181588 2026-09-20T12:38:42Z ~2026-50746-48 174342 Дадау партрэт 5202686 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Казека}} {{Пісьменнік | Імя = Янка Казека | Памер = 200пкс | Імя пры нараджэнні = Іван Дарафеевіч Казека | Грамадзянства = [[БССР]]<br />[[Беларусь]] | Род дзейнасці = [[літаратуразнаўца]], [[крытык]] | Мова твораў = беларуская | Дэбют = 1935 | Выява = [[File:Janka Кazeka.png|thumb|Headshot of Berarussian literary critic Janka Kazeka]] }} '''Я́нка (Іва́н Дарафе́евіч) Казе́ка''' ({{ДН|31|8|1915}}, вёска [[Кострычы]], цяпер у [[Кіраўскі раён|Кіраўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] — {{ДС|3|3|2000}}) — беларускі савецкі [[літаратуразнаўца]], [[крытык]]. [[Заслужаны работнік культуры Беларускай ССР]] (1975). Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Беларускай ССР (1976). Член [[Саюз пісьменнікаў СССР|Саюзу пісьменнікаў СССР]] (1954). == Біяграфія == Нарадзіўся 31 жніўня 1915 года ў сялянскай сям’і. З верасня 1931 года працаваў на Бабруйскім дрэваапрацоўчым камбінаце, у 1933—1934 гадах — у рэдакцыі газеты «За ўдарныя тэмпы». Адначасна навучаўся на вячэрнім аддзяленні ляснога тэхнікума. У 1938 годзе скончыў літаратурны факультэт [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт|Мінскага педагагічнага інстытута імя М. Горкага]]. Выкладаў беларускую мову і літаратуру ў [[Дукора|Дукорскай]] сярэдняй школе [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкага раёна]]. У 1939—1954 гадах служыў у [[Савецкая Армія|Чырвонай арміі]]. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] — армейскі палітработнік. У 1941 годзе быў паранены пад [[Ельня (горад)|Ельняй]]. У 1954—1957 гадах — супрацоўнік рэдакцыі газеты «[[Літаратура і мастацтва]]», у 1957—1967 — галоўны рэдактар [[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнага выдавецтва Беларускай ССР]] (з 1963 года — выдавецтва «Беларусь»). З 1967 года — загадчык рэдакцыі народнай адукацыі і друку, у 1969—1979 гадах — намеснік галоўнага рэдактара, з 1980 года — старэйшы навуковы рэдактар выдавецтва «[[Беларуская савецкая энцыклапедыя імя Петруся Броўкі]]»<ref>Янка Казека // Беларускія пісьменнікі (1917—1990) : Даведнік / Склад. А. К. Гардзіцкі; нав. рэд. А. Л. Верабей. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1994. — С. 242—243.</ref>. Памёр 3 сакавіка 2000 года. == Бібліяграфія == * Казека, Я. З невычэрпных крыніц: Літаратурна-крытычныя артыкулы / Я. Казека. — Мінск: Дзяржвыд БССР, 1958. — 187 с. * Казека, Я. Беларуская байка / Я. Казека. — Мінск : Дзяржвыд БССР, 1960. — 203 с. * Казека, Я. Натхненне і майстэрства: Літаратурна-крытычныя артыкулы / Я. Казека. — Мінск: Дзяржвыд БССР, 1963. — 178 с. * Казека, Я. Кандрат Крапіва: Крытыка-біяграфічны нарыс / Я. Казека. — Мінск: Беларусь, 1965. — 168 с. * Казека, Я. Няходжанай дарогай: Крытычныя нарысы / Я. Казека. — Минск: Мастацкая літаратура, 1973. — 272 с. * Казека, Я. Голас часу: артыкулы, літаратурныя партрэты / Я. Казека. — Мінск: Мастацкая літаратура, 1975. — 380, [2] с. * Казека, Я. Кузьма Чорны: Старонкі творчасці / Я. Казека. — Мінск: Мастацкая літаратура, 1980. — 133, [2] с. * Казека, Я. Падарожжа ў маладосць: артыкулы, літаратурныя партрэты, успаміны / Я. Казека. — Мінск: Мастацкая літаратура, 1984. — 139, [2] с. * Казека, Я. Гартаванне слова: Выбранае / Я. Казека. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1985. — 431, [1] с. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''[[Сцяпан Хусейнавіч Александровіч|Александровіч, С.]]'' Кніга крытычных артыкулаў / С. Александровіч. — [[Полымя (часопіс)|Полымя]]. — 1958. — № 6. * ''Навуменка, І.'' Манаграфія пра беларускую байку / І. Навуменка. — Полымя. — 1961. — № 3. * ''Бугаёў, Д.'' Зацікаўленая размова / Д. Бугаёў. — Полымя. — 1963. — № 10. * Памяць : гісторыка-дакументальная хроніка Кіраўскага раёна. — Мінск : [[Вышэйшая школа (выдавецтва)|Вышэйшая школа]], 1997. — С. 414. * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Казека Янка (Іван Дарафеевіч)|353}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Казека Янка}} [[Катэгорыя:Крытыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Кіраўскім раёне]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы СССР]] [[Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў СССР]] [[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі СССР]] [[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мемуарысты СССР]] [[Катэгорыя:Мемуарысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Энцыклапедысты]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] tikkdjcrbb34uorf660ja1u57jiszn1 5202716 5202686 2026-09-20T13:11:25Z JerzyKundrat 174 5202716 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Казека}} {{Пісьменнік | Імя = Янка Казека | Імя пры нараджэнні = Іван Дарафеевіч Казека | Род дзейнасці = [[літаратуразнаўца]], [[крытык]] | Мова твораў = беларуская | Дэбют = 1935 }} '''Я́нка (Іва́н Дарафе́евіч) Казе́ка''' ({{ДН|31|8|1915}}, вёска [[Кострычы]], цяпер у [[Кіраўскі раён|Кіраўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] — {{ДС|3|3|2000}}) — беларускі савецкі [[літаратуразнаўца]], [[крытык]]. [[Заслужаны работнік культуры Беларускай ССР]] (1975). Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Беларускай ССР (1976). Член [[Саюз пісьменнікаў СССР|Саюзу пісьменнікаў СССР]] (1954). == Біяграфія == Нарадзіўся 31 жніўня 1915 года ў сялянскай сям’і. З верасня 1931 года працаваў на Бабруйскім дрэваапрацоўчым камбінаце, у 1933—1934 гадах — у рэдакцыі газеты «За ўдарныя тэмпы». Адначасна навучаўся на вячэрнім аддзяленні ляснога тэхнікума. У 1938 годзе скончыў літаратурны факультэт [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт|Мінскага педагагічнага інстытута імя М. Горкага]]. Выкладаў беларускую мову і літаратуру ў [[Дукора|Дукорскай]] сярэдняй школе [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкага раёна]]. У 1939—1954 гадах служыў у [[Савецкая Армія|Чырвонай арміі]]. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] — армейскі палітработнік. У 1941 годзе быў паранены пад [[Ельня (горад)|Ельняй]]. У 1954—1957 гадах — супрацоўнік рэдакцыі газеты «[[Літаратура і мастацтва]]», у 1957—1967 — галоўны рэдактар [[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнага выдавецтва Беларускай ССР]] (з 1963 года — выдавецтва «Беларусь»). З 1967 года — загадчык рэдакцыі народнай адукацыі і друку, у 1969—1979 гадах — намеснік галоўнага рэдактара, з 1980 года — старэйшы навуковы рэдактар выдавецтва «[[Беларуская савецкая энцыклапедыя імя Петруся Броўкі]]»<ref>Янка Казека // Беларускія пісьменнікі (1917—1990) : Даведнік / Склад. А. К. Гардзіцкі; нав. рэд. А. Л. Верабей. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1994. — С. 242—243.</ref>. Памёр 3 сакавіка 2000 года. == Бібліяграфія == * Казека, Я. З невычэрпных крыніц: Літаратурна-крытычныя артыкулы / Я. Казека. — Мінск: Дзяржвыд БССР, 1958. — 187 с. * Казека, Я. Беларуская байка / Я. Казека. — Мінск : Дзяржвыд БССР, 1960. — 203 с. * Казека, Я. Натхненне і майстэрства: Літаратурна-крытычныя артыкулы / Я. Казека. — Мінск: Дзяржвыд БССР, 1963. — 178 с. * Казека, Я. Кандрат Крапіва: Крытыка-біяграфічны нарыс / Я. Казека. — Мінск: Беларусь, 1965. — 168 с. * Казека, Я. Няходжанай дарогай: Крытычныя нарысы / Я. Казека. — Минск: Мастацкая літаратура, 1973. — 272 с. * Казека, Я. Голас часу: артыкулы, літаратурныя партрэты / Я. Казека. — Мінск: Мастацкая літаратура, 1975. — 380, [2] с. * Казека, Я. Кузьма Чорны: Старонкі творчасці / Я. Казека. — Мінск: Мастацкая літаратура, 1980. — 133, [2] с. * Казека, Я. Падарожжа ў маладосць: артыкулы, літаратурныя партрэты, успаміны / Я. Казека. — Мінск: Мастацкая літаратура, 1984. — 139, [2] с. * Казека, Я. Гартаванне слова: Выбранае / Я. Казека. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1985. — 431, [1] с. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''[[Сцяпан Хусейнавіч Александровіч|Александровіч, С.]]'' Кніга крытычных артыкулаў / С. Александровіч. — [[Полымя (часопіс)|Полымя]]. — 1958. — № 6. * ''Навуменка, І.'' Манаграфія пра беларускую байку / І. Навуменка. — Полымя. — 1961. — № 3. * ''Бугаёў, Д.'' Зацікаўленая размова / Д. Бугаёў. — Полымя. — 1963. — № 10. * Памяць : гісторыка-дакументальная хроніка Кіраўскага раёна. — Мінск : [[Вышэйшая школа (выдавецтва)|Вышэйшая школа]], 1997. — С. 414. * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Казека Янка (Іван Дарафеевіч)|353}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Казека Янка}} [[Катэгорыя:Крытыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Кіраўскім раёне]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы СССР]] [[Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў СССР]] [[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі СССР]] [[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мемуарысты СССР]] [[Катэгорыя:Мемуарысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Энцыклапедысты]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] tac6th7d881zrnar9vdv1qomhi9wu5r 4 195750 5203124 5201687 2026-09-21T10:07:40Z Autumndancer 168015 /* Ай */ 5203124 wikitext text/x-wiki == Аа == * [[А]] * [[Аагамія]] * [[Аагенез]] * [[Аагоній]] * [[Аазіс]] * [[Ааліты]] * [[Алвар Аалта|Аалта Алвар]] * [[Вяйнё Валдэмар Аалтанен|Аалтанен Вяйнё Валдэмар]] * [[Ааміцэты]] * [[Аамынь]] * [[ААН]] * [[Аанес]] * [[Анці Аматус Аарне|Аарне Анці Аматус]] * [[Аарэ]] * [[ААС]] * [[Ааспора]] * [[Аахе]] * [[Востраў Ааху|Ааху]] == Аб == * [[Аб дванаццаці пакутах]] * [[Аба (горад)|Аба]] * [[Абабак]] * [[Абаб’е]] * [[Абавязак]] * [[Абавязак воінскі]] * [[Абавязак даказваць]] * [[Абавязаныя сяляне]] * [[Абавязацельнае права]] * [[Абавязацельства]] * [[Абавязковае навучанне]] * [[Абавязковыя пастановы]] * [[Абавязковыя рэзервы]] * [[Хачатур Авецікавіч Абавян|Абавян Хачатур Авецікавіч]] * [[Абагачэнне карысных выкапняў]] * [[Абагачэнне ядзернага паліва]] * [[Абагульненне]] * [[Клаўдзіа Абада|Абада Клаўдзіа]] * [[Абадан]] * [[Абадоўцы]] * [[Абадрыты]] * [[Абазінская мова]] * [[Абазіны]] * [[Канстанцін Антонавіч Абазоўскі|Абазоўскі Канстанцін Антонавіч]] * [[Абай Кунанбаеў]] * [[Абак]] * [[Абакан]] * [[Абаканскае радовішча]] * [[Мірдза Эдуардаўна Абала|Абала Мірдза Эдуардаўна]] * [[Абалакавы]] ** [[Віталь Міхайлавіч Абалакаў|Абалакаў Віталь Міхайлавіч]] ** [[Яўген Міхайлавіч Абалакаў|Абалакаў Яўген Міхайлавіч]] * [[Леанід Ягоравіч Абаленскі|Абаленскі Леанід Ягоравіч]] * [[Яўген Пятровіч Абаленскі|Абаленскі Яўген Пятровіч]] * [[Абаліцыянізм]] * [[Абаліцыянісцкая літаратура]] * [[Леанід Іванавіч Абалкін|Абалкін Леанід Іванавіч]] * [[Абалонка клеткі]] * [[Абалонка (будаўніцтва)]] * [[Абалонкавая форма]] * [[Абалонкі зямлі]] * [[Абалоннікі]] * [[Абалянка (рака)|Абалянка]] * [[Абана-Тэрме]] * [[Абандон]] * [[Абанемент]] * [[Абанент]] * [[Абаненцкае тэлеграфаванне]] * [[Абаранкі]] * [[Абарачальная сістэма]] * [[Абарачальны працэс]] * [[Абарачальныя рэакцыі]] * [[Абарачэнне (музыка)]] * [[Абарачэнне (эканоміка)]] * [[Абардаж]] * [[Абарог]] * [[Абарона]] * [[Абарона Айчыны]] * [[Абарона гонару і годнасці]] * [[Абарона грамадзянскіх правоў]] * [[Абарона дыпламатычная]] * [[Абарона судовая]] * [[Абарончыя збудаванні]] * [[Абарот капіталу]] * [[Абаротнае водазабеспячэнне]] * [[Абаротны капітал]] * [[Абаротныя сродкі]] * [[Абаротныя фонды]] * [[Абарыгены]] * [[Хаджа Ахмад Абас|Абас Хаджа Ахмад]] * [[Абас I Вялікі]] * [[Азад Зінатавіч Абасаў|Абад Зінатавіч Абасаў]] * [[Шухрат Саліхавіч Абасаў|Абасаў Шухрат Саліхавіч]] * [[Абасідаў Халіфат|Халіфат Абасідаў]] * [[Абасіды]] * [[Абаскі мірны трактат]] * [[Абастумані]] * [[Абасы]] * [[Абат]] * [[Абацтва]] * [[Абашаўская культура]] * [[Васіль Аляксеевіч Абашыдзэ|Абашыдзэ Васіль Аляксеевіч]] * [[Грыгол Грыголавіч Абашыдзэ|Абашыдзэ Грыгол Грыголавіч]] * [[Іраклій Вісарыёнавіч Абашыдзэ|Абашыдзэ Іраклій Вісарыёнавіч]] * [[Абвадненне]] * [[Абвал]] * [[Абвалаванне]] * [[Абвер]] * [[Абвінаваўчае заключэнне]] * [[Абвінавачанне]] * [[Абвінавачаны]] * [[Абвойнік]] * [[Абвяшчэнне вайны]] * [[Абвяшчэнне памерлым]] * [[Халіфа Абдалах ібн Аль-Саід Мухамед|Абдалах ібн Аль-Саід Мухамед Мухамед]] * [[Абд аль-Кадзір]] * [[Абд Аль-Керым]] * [[Абдарахман I]] * [[Абдарахман II]] * [[Абдарахман III]] * [[Вадзім Юсупавіч Абдрашытаў|Абдрашытаў Вадзім Юсупавіч]] * [[Абдукцыя]] * [[Абдула Сабір]] * [[Абдулхак Аксакалавіч Абдулаеў|Абдулаеў Абдулхак Аксакалавіч]] * [[Мікаіл Гусейн аглы Абдулаеў|Абдулаеў Мікаіл Гусейн аглы]] * [[Восіп Навумавіч Абдулаў|Абдулаў Восіп Навумавіч]] * [[Абдула-Хан II]] * [[Абдул-Хамід II]] * [[Дзільбар Гулямаўна Абдурахманава|Абдурахманава Дзільбар Гулямаўна]] * [[Фуад Гасан аглы Абдурахманаў|Абдурахманаў Фуад Гасан аглы]] * [[Эміль Абдэргальдэн|Абдэргальдэн Эміль]] * [[Манук Хачатуравіч Абегян|Абегян Манук Хачатуравіч]] * [[Мгер Манукавіч Абегян|Абегян Мгер Манукавіч]] * [[Абедаўка]] * [[Георгій Антонавіч Аб’едкаў|Аб’едкаў Георгій Антонавіч]] * [[Абезвугляроджванне]] * [[Абеззаражванне]] * [[Аб’ект]] * [[Аб’ект права]] * [[Аб’ектывізм]] * [[Аб’ектыў]] * [[Аб’ектыўнае]] * [[Аб’ектыўная ісціна]] * [[Аб’ектыўная рэальнасць]] * [[Аб’ектыўны ідэалізм]] * [[Леў Майсеевіч Абеліёвіч|Абеліёвіч Леў Майсеевіч]] * [[Абеліск]] * [[Нільс Генрык Абель|Абель Нільс Генрык]] * [[Герман Абендрот|Абендрот Герман]] * [[Абеокута]] * [[Даніэль Абер|Абер Даніэль Франсуа Эспры]] * [[Аберацыі аптычных сістэм]] * [[Аберацыя святла]] * [[Храмасомныя перабудовы|Аберацыя храмасом]] * [[Абердзін]] * [[Джордж Гамільтан-Гордан Абердзін|Джордж Гамільтан Гордан Абердзін]] * [[Абердзін-Ангуская парода]] * [[Леслі Патрык Аберкрамбі|Аберкрамбі Леслі Патрык]] * [[Аберон]] * [[Абертон]] * [[Абечак]] * [[Абешэ]] * [[Аб’ём]] * [[Удзельны аб’ём|Аб’ём удзельны]] * [[Аб’ёмнаблочнае домабудаванне]] * [[Сціскальнасць|Аб’ёмная пругкасць]] * [[Аб’ёмная сіла]] * [[Аб’ёмная штампоўка]] * [[Аб’ёмны аналіз]] * [[Аб’ёмны зарад]] * [[Прасторавы зарад|Аб’ёмны зарад]] * [[Аб’ёмны модуль]] * [[Аб’ёмны рэзанатар]] * [[Закон аб’ёмных адносін|Аб’ёмных адносін закон]] * [[Абзац]] * [[Абзу]] * [[Возера Абіда|Абіда]] * [[Абідавічы]] * [[Абідас]] * [[Абіджан]] * [[Абідзенскія эмалі]] * [[Абі-Істада]] * [[Абісаль]] * [[Абісальныя адклады]] * [[Абісальныя раўніны]] * [[Абісінія]] * [[Абісінскае нагор’е]] * [[Абіску]] * [[Абітурыент]] * [[Герман Вільгельмавіч Абіх|Абіх Вільгельм Герман]] * [[Генрык Абіхт|Абіхт Герман Тэадоравіч]] * [[Рудольф Абіхт|Абіхт Рудольф]] * [[Абіягенез]] * [[Абіянік]] * [[Абіятычнае асяродззе]] * [[Абіятычныя фактары]] * [[Абкайк]] * [[Абклад]] * [[Абкладка]] * [[Аблавуха]] * [[Аблакціроўка]] * [[Забарол|Аблам]] * [[Сяргей Уладзіміравіч Абламейка|Абламейка Сяргей Уладзіміравіч]] * [[Аблвыканкамзах|Абласны выканаўчы камітэт саветаў рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў заходняй вобласці і фронту]] * [[Абласны слоўнік]] * [[Абласны суд]] * [[Абласныя падпольныя камітэты КП(б)Б]] * [[Абласныя падпольныя камітэты ЛКСМБ]] * [[Абласныя прывілеі]] * [[Аблвыканкамзах|Аблвыкамзах]] * [[Абледзяненне]] * [[Абліванне]] * [[Аблігацыя]] * [[Аблітэрацыя]] * [[Абліцовачныя матэрыялы]] * [[Абліцовачныя работы]] * [[Аблога]] * [[Аблога (аграномія)]] * [[Аблогавая тэхніка]] * [[Абломкавыя горныя пароды]] * [[Архітэктурныя абломы|Абломы архітэктурныя]] * [[Аблысенне]] * [[Абляпіха]] * [[Абляпіхавы алей]] * [[Абляцыя]] * [[Абмаражэнне]] * [[Абмежавальныя законы]] * [[Абмежаваная адказнасць]] * [[Абмен]] * [[Абмен рэчываў]] * [[Абмен энергіі]] * [[Абменннае ўзаемадзеянне]] * [[Абмундзіраванне вайсковае]] * [[Абнародаванне закону]] * [[Абнаўленцы]] * [[Абозны]] * [[Абойма]] * [[Абол]] * [[Возера Аболе|Аболе]] * [[Абольцы (Талачынскі раён)|Абольцы]] * [[Абора]] * [[Аборт]] * [[Леў Мікалаевіч Аборын|Аборын Леў Мікалаевіч]] * [[Абпал]] * [[Абпальвальная печ]] * [[Абра]] * [[Абрагацыя]] * [[Абрад]] * [[Абрадавае печыва]] * [[Абрадавая паэзія]] * [[Дасітэй Абрадавіч|Абрадавіч Дасітэй]] * [[Абрадавыя стравы]] * [[Абрады рэлігійныя]] * [[Абражанне маястату]] * [[Абраз]] * [[Абраза]] * [[Абразанне]] * [[Абразіўныя матэрыялы|Абразівы]] * [[Абразійная тэраса]] * [[Абразіўна-імпульсная апрацоўка]] * [[Абразіўная апрацоўка]] * [[Абразіўны інструмент]] * [[Абразіўныя матэрыялы]] * [[Абразія]] * [[Абразок]] * [[Алена Васілеўна Абразцова|Абразцова Алена Васілеўна]] * [[Сяргей Уладзіміравіч Абразцоў|Абразцоў Сяргей Уладзіміравіч]] * [[Іван Васілевіч Абраімаў|Абраімаў Іван Васілевіч]] * [[Абракадабра]] * [[Антаніна Іванаўна Абрамава|Абрамава Антаніна Іванаўна]] * [[Надзея Аляксандраўна Абрамава|Абрамава Надзея Аляксандраўна]] * [[Ігар Іванавіч Абрамаў|Абрамаў Ігар Іванавіч]] * [[Кузьма Рыгоравіч Абрамаў|Абрамаў Кузьма Рыгоравіч]] * [[Максім Паўлавіч Абрамаў|Максім Паўлавіч]] * [[Сямён Сямёнавіч Абрамаў|Абрамаў Сямён Сямёнавіч]] * [[Фёдар Аляксандравіч Абрамаў|Абрамаў Фёдар Аляксандравіч]] * [[Дзмітрый Кузьміч Абраменка|Абраменка Дзмітрый Кузьміч]] * [[Тамара Мікалаеўна Абраменка|Абраменка Тамара Мікалаеўна]] * [[Іосіф Самуілавіч Абраміс|Абраміс Іосіф Самуілавіч]] * [[Аляксандр Міхайлавіч Абрамовіч|Абрамовіч Аляксандр Міхайлавіч]] * [[Антон Іванавіч Абрамовіч|Абрамовіч Антон Іванавіч]] * [[Зігмунт Іосіфавіч Абрамовіч|Абрамовіч Зігмунт Іосіфавіч]] * [[Людвік Караль Абрамовіч|Абрамовіч Людвік Караль]] * [[Марыян Станіслаў Абрамовіч|Абрамовіч Марыян Станіслаў]] * [[Франц Вікенцьевіч Абрамовіч|Абрамовіч Франц Вікенцьевіч]] * [[Эміль Абрамавіч Абрамовіч|Абрамовіч Эміль Абрамавіч]] * [[Род Абрамовічаў герба «Ляліва»|Абрамовічы, Ляліва]] * [[Род Абрамовічаў герба «Ястрамбец»|Абрамовічы, Ястрамбец]] ** [[Ян Абрамовіч|Абрамовіч Ян]] ** [[Мікалай Абрамовіч|Абрамовіч Мікалай]] ** [[Самуэль Абрамовіч|Абрамовіч Самуэль]] ** [[Адам Абрамовіч|Абрамовіч Адам]] ** [[Андрэй Абрамовіч|Абрамовіч Андрэй]] ** [[Юрый Абрамовіч|Абрамовіч Юрый]] ** [[Мікалай Яўхімавіч Абрамовіч|Абрамовіч Мікалай]] ** [[Ігнацы Абрамовіч|Абрамовіч Ігнацы]] * [[Абрамцава]] * [[Абрамцава-кудрынская разьба]] * [[Мікалай Іванавіч Абрамчук|Абрамчук Мікалай Іванавіч]] * [[Мікалай Сямёнавіч Абрамчык|Абрамчык Мікалай Сямёнавіч]] * [[Абрамшчынская шарсцяная мануфактура]] * [[Харэн Бабкенавіч Абрамян|Абрамян Харэн Бабкенавіч]] * [[Фабіян Абрантовіч|Абрантовіч Фабіян]] * [[Пётр Андрэевіч Абрасімаў|Абрасімаў Пётр Андрэевіч]] * [[Абрастанні]] * [[Абраў-Дзюрсо]] * [[Пітэр Генры Абрахамс|Абрахамс Пітэр Генры]] * [[Вячаслаў Мікалаевіч Абрашын|Абрашын Вячаслаў Мікалаевіч]] * [[Вадасховішча Аброва]] * [[Аброва (Івацэвіцкі раён)|Аброва]] * [[Аброк]] * [[Павел Васілевіч Абросімаў|Абросімаў Павел Васілевіч]] * [[Пётр Абросімаў|Абросімаў Пётр]] * [[Хрыстафор Абросімаў|Абросімаў Хрыстафор]] * [[Аброўскае]] * [[Абрскіл]] * [[Абруб (Абрубскі сельсавет)|Абруб]] * [[Абруй]] * [[Абрус]] * [[Абрусны]] * [[Абруца]] * [[Абруцы]] * [[Абрыкос]] * [[Аляксей Іванавіч Абрыкосаў|Абрыкосаў Аляксей Іванавіч]] * [[Хрыстафор Абрынскі|Абрынскі Хрыстафор]] * [[Мікалай Іпалітавіч Абрыньба|Абрыньба Мікалай Іпалітавіч]] * [[Абрыс]] * [[Абрыў]] * [[Абрэвіятура]] * [[Абрэвіяцыя]] * [[Альвара Абрэгон|Абрэгон Альвара]] * [[Абрэзка раслін]] * [[Антаніна Абрэмбская-Яблонская|Абрэмбская-Яблонская Антаніна]] * [[Род Абрэнавічаў|Абрэнавічы]] * [[Абсалют]] * [[Абсалютна цвёрдае цела]] * [[Абсалютна чорнае цела]] * [[Абсалютнае і адноснае]] * [[Абсалютная велічыня]] * [[Абсалютная вільготнасць паветра]] * [[Абсалютная вышыня]] * [[Абсалютная геаметрыя]] * [[Абсалютная зорная велічыня]] * [[Абсалютная ідэя]] * [[Абсалютная ісціна]] * [[Абсалютная манархія]] * [[Абсалютная манархія]] * [[Абсалютная тэмпература]] * [[Абсалютны нуль]] * [[Абсалютны ўзрост]] * [[Абсалютныя сістэмы адзінак]] * [[Абсалютызм]] * [[Абсарбцыйная мікраскапія]] * [[Абсент]] * [[Абсерваторыя]] * [[Абсервацыя]] ** [[Абсервацыя (навігацыя)]] ** [[Абсервацыя (медыцына)]] * [[Абсідыян]] * [[Абскурантызм]] * [[Абсорбер]] ** [[Паверхневы абсорбер]] ** [[Насадачны абсорбер]] * [[Абсорбцыя]] * [[АБС-пластык]] * [[Абстрактнае і канкрэтнае]] * [[Абстрактнае мастацтва]] * [[Абстрактная тоеснасць]] * [[Абстракцыя]] * [[Абстракцыянізм]] * [[Абструкцыя]] * [[Возера Абстэрна|Абстэрна]] * [[Абстэрнаўская група азёр]] * [[Абсурд]] * [[Драма абсурду|Абсурду драма]] * [[Абсцызавая кіслата]] * [[Абсцэс]] * [[Множныя абсцэсы|Абсцэсы множныя]] * [[Абтуратар]] * [[Абтурацыя]] * [[Ахмедхан Абу-Бакар|Абу-Бакар Ахмедхан]] * [[Абу-Бекр|Абу-Бакр Абдалах ібн Асман]] * [[Абу Бекр Келеві]] * [[Абу-Дабі]] * [[Абуджа]] * [[Тэнгіз Яўгенавіч Абуладзе|Абуладзе Тэнгіз Яўгенавіч]] * [[Абулія]] * [[Махмуд Нізамеддзін Абу-ль-Ала Ганджэві|Абу-Ль-Ала Ганджэві Махмуд Нізамеддзін]] * [[Бахадур-хан Абу-ль-Газі|Абу-ль-Газі Бахадур-хан]] * [[Абульгасан]] * [[Абульгасан Алібаба аглы Алекперзадэ|Абульгасан]] * [[Абу-ль-Фарадж Аль-Ісфахані]] * [[Абу Муслім]] * [[Абу Нувас]] * [[Абу-Сафа]] * [[Абу-Сімбел]] * [[Абутак]] * [[Артапедычны абутак|Абутак артапедычны]] * [[Абутковая прамысловасць]] * [[Абутылон]] * [[Абухава (Гродзенскі раён)|Абухава]] * [[Лідзія Аляксееўна Абухава|Абухава Лідзія Аляксееўна]] * [[Надзея Андрэеўна Абухава|Абухава Надзея Андрэеўна]] * [[Віктар Цімафеевіч Абухаў|Абухаў Віктар Цімафеевіч]] * [[Генадзь Аляксеевіч Абухаў|Абухаў Генадзь Аляксеевіч]] * [[Альгерд Рышардавіч Абуховіч|Абуховіч Альгерд Рышардавіч]] * [[Ганна Браніславаўна Абуховіч|Абуховіч Ганна Браніславаўна]] * [[Міхал Лявон Абуховіч|Абуховіч Міхал Лявон]] * [[Піліп Казімір Абуховіч|Абуховіч Піліп Казімір]] * [[Тэадор Геранім Абуховіч|Абуховіч Тэадор Геранім]] * [[Род Абуховічаў|Абуховічы]] * [[Абучальная машына]] * [[Абучальная праграма]] * [[Абучальны комплекс]] * [[Абхава]] * [[Абхазія]] * [[Абхазскае царства]] * [[Абхазская мова]] * [[Абхазскі хрыбет]] * [[Абхазы]] * [[Абхіраці]] * [[Абход]] * [[Абход (абрад)]] * [[Абцісканне]] * [[Абціскны стан]] * [[Абцяжваючыя адказнасць акалічнасці]] * [[Абчуга]] * [[Абшчына]] * [[Абшчынная тэорыя]] * [[Абшыванка]] * [[Абывацелі]] * [[Майрамкан Абылкасымава|Абылкасымава Майрамхан]] * [[Абыход]] * [[Звыклы абычай|Абычай звыклы]] * [[Абэ Коба]] * [[Абэвіль]] * [[Абэрак]] * [[Лаўрэнцій Сямёнавіч Абэцэдарскі|Абэцэдарскі Лаўрэнцій Сямёнавіч]] * [[Аб'яднанае антысавецкае падполле]] * [[Аб'яднанае дзяржаўнае палітычнае ўпраўленне]] * [[Аб'яднаная арабская рэспубліка]] * [[Аб'яднаная беларуская вайсковая школа]] * [[Аб'яднаная дэмакратычная партыя Беларусі]] * [[Аб'яднаная электраээнергетычная сістэма]] * [[Аб'яднаная яўрэйская сацыялістычная рабочая партыя]] * [[Аб'яднанне]] * [[Аб'яднанне беларускіх студэнцыкіх арганізацый]] * [[Аб'яднанне сучасных архітэктараў]] * [[Аб'яднанне сялянскай лявіцы «Самапомац»]] * [[Аб'яднанне ў абарону рэспублікі]] * [[Аб'яднаныя Арабскія Эміраты]] * [[Аб'яднаныя ірландцы]] * [[Аб'яднаныя нацыі]] * [[Аб'яднаныя сацыял-дэмакратычныя арганізацыі]] * [[Аб'яднаўчы з'езд кампартый Беларусі, Літвы і Заходняй Беларусі]] * [[Абязбольванне]] == Ав == * [[Амедэо Авагадра|Авагадра Амедэо]] * [[Закон Авагадра|Авагадра закон]] * [[Пастаянная Авагадра|Авагадра пастаянная]] * [[Авадана]] * [[Авадзень (часопіс)]] * [[Авадні]] * [[Авадон]] * [[Аваз Атар-аглы]] * [[Авакум (Пятроў)|Авакум Пятровіч]] * [[Авал]] * [[Авалі]] * [[Ладо Шалвавіч Аваліяні|Аваліяні Ладо]] * [[Аваль]] * [[Аван-]] * [[Аванавілана]] * [[Авангард]] * [[Авангард (музыка)]] * [[Авангард (кіно)]] * [[Авангард (праект)]] * [[Авангардызм]] * [[Рубен Іванавіч Аванесаў|Аванесаў Рубен Іванавіч]] * [[Аванзала]] * [[Аванпост]] * [[Аванс]] * [[Авансаваны капітал]] * [[Авансцэна]] * [[Авантурызм]] * [[Авантурын]] * [[Авантытул]] * [[Аварайрская бітва|Аварайрская бітва 451]] * [[Аварот]] * [[Аварскае ханства]] * [[Аварская мова]] * [[Аварскі каганат]] * [[Аварцы]] * [[Авары]] * [[Сістэма аварыйнага выратавання|Аварыйнага выратавання сістэма]] * [[Аварыйны выкід]] * [[Аварыя]] * [[Аваскоп]] * [[Аватара]] * [[Авацыя]] * [[Авачынская Сопка]] * [[Аваш]] * [[Аскар Авейдэ]] * [[Іван Аўдзеевіч Авекаў|Авекаў Іван Аўдзеевіч]] * [[Авель]] * [[Авельянеда (горад)|Авельянеда]] * [[Авен]] * [[Мікалай Пятровіч Авенарыус|Авенарыус Мікалай Пятровіч]] * [[Рыхард Авенарыус|Авенарыус Рыхард]] * [[Іаган Авенцін|Авенцін]] * [[Авеню]] * [[Авераізм]] * [[Міхаіл Іосіфавіч Авербах|Авербах Міхаіл Іосіфавіч]] * [[Авербот]] * [[Хендрык Аверкамп|Аверкамп Хендрык]] * [[Аверлок]] * [[Авернь]] * [[Авероэс]] * [[Аверс]] * [[Аверсія]] * [[Аверсолд]] * [[Аркадзь Цімафеевіч Аверчанка|Аверчанка Аркадзь Цімафеевіч]] * [[Мікалай Іванавіч Аверчанка|Аверчанка Мікалай Іванавіч]] * [[Наталля Георгіеўна Аверына|Аверына Наталля Георгіеўна]] * [[Сяргей Сяргеевіч Аверынцаў|Аверынцаў Сяргей Сяргеевіч]] * [[Авеста]] * [[Авечка свойская]] * [[Авечкагадоўля]] * [[Валянцін Уладзіміравіч Авечкін|Авечкін Валянцін Уладзіміравіч]] * [[Авёс]] * [[Авёс пусты]] * [[Авідзій]] * [[Авіднасць]] * [[Авіетка]] * [[Йонас Авіжус|Авіжус Йонас]] * [[Авіза]] * [[Авізм]] * [[Авікулярыя]] * [[Авіла]] * [[Міхаіл Іванавіч Авілаў|Авілаў Міхаіл Іванавіч]] * [[Авіньён]] * [[Авіньёнскае паланенне папаў]] * [[Авіская дынастыя]] * [[Авіскі ордэн]] * [[Беры-Беры|Авітаміноз B₁]] * [[Авітамінозы]] * [[Авіфаўна|Авіфауна]] * [[Авіцыды]] * [[Авіцэна]] * [[Авія-]] * [[Авія]] * [[Авія (кампанія)]] * [[Авіякомпас]] * [[Авіялінія]] * [[Авіяль]] * [[Авіямадэлізм]] * [[Авіяносец]] * [[Авіяцыйная прамысловасць]] * [[Авіяцыйны рухавік]] * [[Авіяцыйны спорт]] * [[Авіяцыя]] * [[Ваенная авіяцыя|Авіяцыя ваенная]] * [[Авуары]] * [[Авуляцыя]] * [[Авута]] * [[Валяр’ян Якаўлевіч Авяр’янаў|Авяр’янаў Мікалай Піліпавіч]] * [[Юрый Іванавіч Авяр’янаў|Авяр’янаў Юрый Іванавіч]] == Аг == * [[Ага (тытул военачальнікаў)]] * [[Ага]] * [[Рыгор Гарэгінавіч Агабабян|Агабабян Рыгор Гарэгінавіч]] * [[Уладзімір Янокавіч Агабекаў|Агабекаў Уладзімір Янокавіч]] * [[Агава]] * [[Агавэ|Агаве]] * [[Сцяпан Меліксетавіч Агаджанян|Агаджанян Сцяпан Меліксетавіч]] * [[Агаджары]] * [[Агадыр]] * [[Агая (рака)|Агайо]] * [[Агая|Агайо]] * [[Агаленне горных парод]] * [[Агамемнан]] * [[Рубен Сяргеевіч Агамірзян|Агамірзян Рубен Сяргеевіч]] * [[Агамічнае пісьмо]] * [[Агамы]] * [[Абел Гезевіч Аганбегян|Аганбегян Абел Гезевіч]] * [[Эдгар Сяргеевіч Аганесян|Аганесян Эдгар Сяргеевіч]] * [[Аганістыкі]] * [[Аганья]] * [[Качка-огар|Агар]] * [[Агара]] * [[Агар-агар]] * [[Агараджальныя збудаванні]] * [[Агараджальныя канструкцыі]] * [[Мікалай Васілевіч Агаркаў|Агаркаў Мікалай Васілевіч]] * [[Агароджванні]] * [[Агароднікі]] * [[Агароднікі (Калінкавіцкі раён)|Агароднікі]] * [[Агароднікі (Агародніцкі сельсавет)|Агароднікі]] * [[Агароднікі (Бярозаўскі раён)|Агароднікі]] * [[Агароднінасушылка]] * [[Агароднінныя культуры]] * [[Агародніцтва]] * [[Беларускі навукова-даследчы інстытут агародніцтва|Агародніцтва Беларускі навукова-даследчы інстытут]] * [[Мікалай Платонавіч Агароў|Агароў Мікалай Платонавіч]] * [[Агарыкальныя]] * [[Агарэвічы]] * [[Агаста (Мэн)|Агаста]] * [[Агасфер]] * [[Агат]] * [[Агат — электрамеханічны завод|Агат]] * [[Агатангелос]] * [[Агаткі]] * [[Агафокл]] * [[Таіса Паўлаўна Агафоненка|Агафоненка Таіса Паўлаўна]] * [[Ага-хан]] * [[Акмір Егішавіч Агаханянц]] * [[Агаціяр]] * [[Газарос Агаян|Агаян Газарос]] * [[Агбамоша]] * [[Агент]] * [[Агенцтва]] * [[Агенцтва другу]] * [[Агенцтва па шматбаковай ахове інвестыцый]] * [[Агер публікус]] * [[Агесілай II]] * [[Агівы]] * [[Агіднае]] * [[Уладзімір Іванавіч Агіевіч|Агіевіч Уладзімір Іванавіч]] * [[Эміліа Агінальда|Агінальда Эміліо]] * [[Агінальная]] * [[План Агінскага 1811|Агінскага план 1811]] * [[Агінскае (Забайкальскі край)|Агінскае]] * [[Агінская Бурацкая аўтаномная акруга]] * [[Міхал Казімір Агінскі|Агінскі Міхал Казімір]] * [[Міхал Клеафас Агінскі|Агінскі Міхал Клеафас]] * [[Агінскі бой (1942)]] * [[Агінскі канал]] * [[Агінскі стэп]] * [[Род Агінскіх|Агінскія]] ** [[Аляксандр Агінскі|Агінскі Аляксандр]] ** [[Шыман Кароль Агінскі|Агінскі Шыман Кароль]] ** [[Марцыян Агінскі|Агінскі Марцыян]] ** [[Рыгор Антоні Агінскі|Агінскі Рыгор Антоні]] ** [[Ігнацы Агінскі|Агінскі Ігнацы]] ** [[Андрэй Агінскі|Агінскі Андрэй]] ** [[Міхал Клеафас Агінскі|Агінскі Міхал Клеафас]] ** [[Міхал Казімір Агінскі|Агінскі Міхал Казімір]] * [[Агіс IV]] * [[Агітплакат]] * [[Агітпоезд]] * [[Агіяграфія]] * [[Агіяды]] * [[Агія-Трыяда]] * [[Аглабіды]] * [[Агламерат]] * [[Агламерацыя]] * [[Агламерацыя населеных пунктаў]] * [[Аглапарыт]] * [[Аглюцінатыўныя мовы]] * [[Агляд]] * [[Агляенне глебы]] * [[Агнастыцызм]] * [[Агнаты]] * [[Сяргей Іванавіч Агнёў|Агнёў Сяргей Іванавіч]] * [[Лускаўніца|Агнёўка]] * [[Агнёўкі]] * [[Агні]] * [[Агнішча]] * [[Агнішчанін]] * [[Агнозія]] * [[Шмуэль Іосеф Агнон|Агнон Шмуэль Іосеф]] * [[Агнявая падрыхтоўка]] * [[Агнямёт]] * [[Сава Петраў Агнянаў|Агнянаў Сава Петраў]] * [[Агнястрэльная зброя]] * [[Эдзі Агняцвет|Агняцвет Эдзі]] * [[Агогіка]] * [[Іосіф Агол|Агол Іосіф]] * [[Агонія]] * [[Агонь]] * [[Стральба|Агонь (ваен.)]] * [[Агоўская размалёўка]] * [[Агоўскія куфры]] * [[Агра-]] * [[Агра]] * [[Аграбіяцэноз]] * [[Аграбуд]] * [[Аграглебавы раён]] * [[Агракліматалогія]] * [[Агракліматычнае раянаванне]] * [[Агракліматычныя карты]] * [[Агралесамеліярацыя]] * [[Аграмаджванне вытворчасці]] * [[Аграметэаралагічная станцыя]] * [[Аграметэаралагічны прагноз]] * [[Аграметэаралогія]] * [[Агранамічныя руды]] * [[Агранка]] * [[Аграномія]] * [[Агранулацытоз]] * [[Агранулацыты]] * [[Аграпрамысловая інтэграцыя]] * [[Аграпрамысловы комплекс]] * [[Аграрнае права]] * [[Аграрнае пытанне]] * [[Аграрная палітыка]] * [[Аграрная партыя]] * [[Аграрны крызіс]] * [[Аграрныя адносіны]] * [[Аграрныя рэформы]] * [[Агратэхніка]] * [[Аграфізіка]] * [[Аграхімія]] * [[Аграцэноз]] * [[Аграэкалогія]] * [[Аграэнерга]] * [[Іасафат Пятровіч Агрызка|Агрызка Іасафат Пятровіч]] * [[Георг Агрыкала|Агрыкала Георг]] * [[Мікаэль Агрыкала|Агрыкала Мікаэль]] * [[Марк Віпсаній Агрыпа|Агрыпа Марк Віпсаній]] * [[Агрэгат]] * [[Агрэгатная уніфікаваная сістэма]] * [[Агрэгатны станок]] * [[Агрэгатныя станы рэчыва]] * [[Агрэгацыя клетак|Агрэгацыя (біялогія)]] * [[Агрэжэ]] * [[Агрэман]] * [[Дзмітрый Аляксандравіч Агрэнеў-Славянскі|Агрэнеў-Славянскі Дзмітрый Аляксандравіч]] * [[Агрэсіны]] * [[Агрэсіўнасць вады]] * [[Агрэсія]] * [[Агрэст]] * [[Агуаскальентэс]] * [[Агуда]] * [[Агульнае]] * [[Агульнае мовазнаўства]] * [[Агульнаеўрапейская нарада]] * [[Агульназемскія прывілеі]] * [[Інстытут агульнай і неарганічнай хіміі НАНБ|Агульнай і неарганічнай хіміі інстытут]] * [[Агульнанародная мова]] * [[Агульнарускія летапісныя зборы]] * [[Агульная Афра-Маўрыкійская арганізацыя]] * [[Агульная лінгвістыка]] * [[Агульная мера]] * [[Агульная тэорыя адноснасці]] * [[Агульная тэорыя сістэм]] * [[Агульная ўласнасць]] * [[Агульны дагавор, 1952]] * [[Агульны працоўны стаж]] * [[Агульны рынак]] * [[Агульны Сырт]] * [[Іголкавы мыс|Агульяс (мыс)]] * [[Агульяс, катлавіна|Агульяс (катлавіна)]] * [[Цячэнне мыса Іголкавага|Агульясава цячэнне]] * [[Эдуард Канстанцінавіч Агуновіч|Агуновіч Эдуард Канстанцінавіч]] * [[Агурок]] * [[Агурочнік]] * [[Самуіл Хаімавіч Агурскі|Агурскі Самуіл Хаімавіч]] * [[Агуці]] == Ад == * [[Ада (рака)|Ада]] * [[Адад]] * [[Адажыа|Адажыо]] * [[Адай-Хох]] * [[Адалескарый]] * [[Адалія]] → [[Анталья]] * [[Адам]] * [[Роберт Адам|Адам Роберт]] * [[Рэйнальд Адам|Адам Рэйнальд]] * [[Адам Брэменскі]] * [[Рэгімантас Адамайціс|Адамайціс Рэгімантас]] * [[Адамантан]] * [[Жак Саламон Адамар|Адамар Жак]] * [[Аркадзь Рыгоравіч Адамаў|Адамаў Аркадзь Рыгоравіч]] * [[Уладзімір Уладзіміравіч Адамаў|Адамаў Уладзімір Уладзіміравіч]] * [[Адамаў мост]] * [[Адамаў яблык]] * [[Марыя Уладзіміраўна Адамейка|Адамейка Марыя Уладзіміраўна]] * [[Адаменка, археалагічныя помнікі|Адаменка, селішча]] * [[Адамова (Валожынскі раён)]] * [[Адамова (Полацкі раён)]] * [[Адам Іосіфавіч Адамовіч|Адамовіч Адам Іосіфавіч]] * [[Алесь Адамовіч|Адамовіч Алесь]] * [[Аляксандр Фаміч Адамовіч|Адамовіч Аляксандр Фаміч]] * [[Антон Яўстаф'евіч Адамовіч|Адамовіч Антон]] * [[Багуслаў Адамовіч|Адамовіч Багуслаў]] * [[Вячаслаў Антонавіч Адамовіч|Адамовіч Вячаслаў (Вацлаў) Антонавіч]] * [[Георгій Віктаравіч Адамовіч|Адамовіч Георгій Віктаравіч]] * [[Іосіф Аляксандравіч Адамовіч|Адамовіч Язэп Аляксандравіч]] * [[Ян Адамовіч|Адамовіч Ян]] * [[Арцюр Адамоў|Адамоў Арцюр]] * [[Адампаль]] * [[Джон Адамс|Адамс Джон]] * [[Джон Каўч Адамс|Адамс Джон Каўч]] * [[Джон Квінсі Адамс|Адамс Джон Куінсі]] * [[Джэйн Адамс|Адамс Джэйн]] * [[Сэмюэл Адамс|Адамс Сэмюэл]] * [[Амандус Генрых Адамсан|Адамсан Амандус Генрых]] * [[Адамсіт]] * [[Вячаслаў Уладзіміравіч Адамчык|Адамчык Вячаслаў Уладзіміравіч]] * [[Адольф Шарль Адан|Адан Адольф Шарль]] * [[Адана]] * [[Мішэль Адансон|Адансон Мішэль]] * [[Аданталогія]] * [[Адантома]] * [[Адаптагены]] * [[Адаптацыйная фізіялогія]] * [[Адаптацыйны сіндром]] * [[Сацыяльная адаптацыя|Адаптацыя, сацыялогія]] * [[Адаптацыя тэксту]] * [[Адаптацыя, біялогія]] * [[Адаптацыя, тэхніка]] * [[Адаптацыягенез]] * [[Адаптацыямарфоз]] * [[Адаптометр]] * [[Адаптыйная зона]] * [[Адаптыўная радыяцыя]] * [[Адаптыўны робат]] * [[Адаптыўныя тыпы]] * [[Адаптэр]] * [[Анатоль Арсеньевіч Адарчанка|Адарчанка Анатоль Арсеньевіч]] * [[Адасобленая хваля]] * [[Адасобленыя члены сказа]] * [[Адат]] * [[Адахаўшчына (Ляхавіцкі раён)|Адахаўшчына]] * [[Хрыстафор Адахоўскі|Адахоўскі Хрыстафор]] * [[Аляксей Фёдаравіч Адашаў|Адашаў Аляксей Фёдаравіч]] * [[Адбельванне]] * [[Адбельныя гліны]] * [[Адбівальная печ]] * [[Адбітак]] * [[Адбіткі раслін і жывёл]] * [[Адбіццё святла]] * [[Адбіццё хваляў]] * [[Адбойнік]] * [[Адбойны малаток]] * [[Адбор, біялогія|Адбор у біялогіі]] * [[Правілы адбору|Адбору правілы]] * [[Вінцук Адважны|Адважны Вінцук]] * [[Адвакат]] * [[Адвакатура]] * [[Адвал]] * [[Адваротная матрыца]] * [[Адваротная сіла закону]] * [[Адваротная сувязь]] * [[Адваротная тэарэма]] * [[Адваротная функцыя]] * [[Адваротны лік]] * [[Адваротны осмас]] * [[Адвароны слоўнік]] * [[Закон адваротных адносін|Адваротных адносін закон]] * [[Адваротныя трыганаметрычныя функцыі]] * [[Адведкі]] * [[Адвекцыя]] * [[Адвентысты]] * [[Адвентыўныя расліны]] * [[Адвербіялізацыя]] * [[Адвес]] * [[Адвод]] * [[Адводак]] * [[Возера Адводы|Адводы]] * [[Адворанскае возера]] * [[Адгезія]] ** [[Адгезія, біялогія]] * [[Адгон]] * [[Адгор'е]] * [[Аддзел, геалогія]] * [[Аддзел кіраўніцтва правінцыямі Літвы]] * [[Аддзелачныя матэрыялы]] * [[Аддзелачныя работы]] * [[Аддзяленне, ваеннае]] * [[Аддзяленне царквы ад дзяржавы]] * [[Ад'ектывацыя]] * [[Аджанта]] * [[Аджарыя]] * [[Аджывіка]] * [[Аджэмі ібн Абу Бекр|Абу Бекр ібн Аджэмі]] * [[Адзава Сэйдзі|Сэйдзі Адзава]] * [[Адзала]] * [[Адзенне]] * [[Адзёр]] * [[Эндрэ Адзі|Адзі Эндрэ]] * [[Адзінаборствы ўсходнія|Усходнія адзінаборствы]] * [[Адзінаначалле]] * [[Адзінаццатая канферэнцыя КП(б)Б]] * [[Адзінаццаты з'езд КП(б)Б]] * [[Адзінаццаты ўсебеларускі з'езд Саветаў]] * [[Адзінаццацігадовая школа]] * [[Адзінаццаціскладовік]] * [[Адзіная сістэма электронных вылічальных машын]] * [[Адзіная тэорыя поля]] * [[Адзіная энергетычная сістэма]] * [[Адзінка]] * [[Адзінкавае]] * [[Адзінкавы вектар]] * [[Культуры адзінкавых пахаванняў|Адзінкавых пахаванняў культуры]] * [[Адзінкі фізічных велічыняў]] * [[Адзінота]] * [[Адзінства і барацьба процілегласцяў]] * [[Адзінства і разнастайнасць свету]] * [[Лявонцій Яфімавіч Адзінцоў|Адзінцоў Лявонцій Яфімавіч]] * [[Род Адзінцэвічаў|Адзінцэвічы]] ** [[Сямён Багданавіч Адзінцэвіч]] ** [[Андрэй Сямёнавіч Адзінцэвіч]] * [[Адзнака]] * [[Адзыўная грамата]] * [[Адзюльтэр]] * [[Уладзімір Сцяпанавіч Адзярыха|Адзярыха Уладзімір Сцяпанавіч]] * [[Адказнасць]] * [[Юрыдычная адказнасць|Адказнасць юрыдычная]] * [[Адказчык]] * [[Адкорм]] * [[Адкрытае мора]] * [[Адкрытая распрацоўка радовішчаў]] * [[Адкрыты горад]] * [[Адкрыты грунт]] * [[Адкрыты ліст]] * [[Адкрыты рынак]] * [[Адкрытыя дагаворы]] * [[Адкрытыя і закрытыя мноствы]] * [[Адкрытыя сістэмы]] * [[Адлер]] * [[Альфрэд Адлер|Адлер Альфрэд]] * [[Гвіда Адлер|Адлер Гвіда]] * [[Фрыдрых Адлер|Адлер Фрыдрых]] * [[Густаў Адлерфельт|Адлерфельт Густаў]] * [[Адліга]] * [[Адліковае прыстасаванне]] * [[Адліўка]] * [[Адлоў]] * [[Адлучэнне]] * [[Адлюстраванне]] * [[Адлюстраванне, матэматыка]] * [[Мастацкае адлюстраванне|Адлюстраванне мастацкае]] * [[Тэорыя адлюстравання|Адлюстравання тэорыя]] * [[Адмаўленне]] * [[Адмаўленне адмаўлення]] * [[Адміністрацыйнае права]] * [[Адміністрацыйнае правапарушэнне]] * [[Адміністрацыйна-камандная сістэма]] * [[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел]] * [[Адміністрацыйная адказнасць]] * [[Адміністрацыйная юрысдыкцыя]] * [[Адміністрацыйны кодэкс]] * [[Адміністрацыйны нагляд]] * [[Адміністрацыя]] * [[Адміністрацыя дапамогі і аднаўлення Аб'яднаных Нацый]] * [[Адміністрацыя прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] * [[Адмірал, матыль]] * [[Адміралцейства]] * [[Астравы Адміралцейства|Адміралцейства астравы]] * [[Адміралці]] * [[Адміральскі сцяг]] * [[Адмоўе]] * [[Адмоўнае супраціўленне]] * [[Адмоўны лік]] * [[Адмучванне]] * [[Аднаасобнікі]] * [[Аднабаковая паверхня]] * [[Аднагадовыя расліны]] * [[Прынцып аднагалоснасці ў ААН|Аднагалоснасці прынцып у ААН]] * [[Аднагалосыя]] * [[Аднадворцы]] * [[Аднадзёнка]] * [[Аднадольныя]] * [[Аднадомныя расліны]] * [[Аднадрэўка]] * [[Адназвязная вобласць]] * [[Адназначнасць слова]] * [[Адназначная функцыя]] * [[Аднакамплектная школа]] * [[Аднакветка]] * [[Аднакласнае пачатковае вучылішча]] * [[Аднаклетачныя]] * [[Аднаклетачныя водарасці]] * [[Адналетнікі]] * [[Канцэпцыя аднамернага чалавека|Аднамернага чалавека канцэпцыя]] * [[Аднапалосная мадуляцыя]] * [[Аднаполыя кветкі]] * [[Аднаполюснае тэлеграфаванне]] * [[Аднапраходныя]] * [[Аднарог]] * [[Аднарог, сузор'е]] * [[Аднарог, гармата]] * [[Аднароднае ўраўненне]] * [[Аднароднасць сусвету]] * [[Аднародная функцыя]] * [[Аднародныя каардынаты]] * [[Аднародныя члены сказа]] * [[Аднасемядольныя]] * [[Аднасклад]] * [[Аднастрофны верш]] * [[Аднаўленне]] * [[Аднаўленне лесу]] * [[Адначасовасць]] * [[Адначлен]] * [[Адніманне]] * [[Тэорыя адносін|Адносін тэорыя]] * [[Адносіны]] * [[Адносіны, матэматыка]] * [[Адноснае]] * [[Прынцып адноснасці|Адноснасці прынцып]] * [[Тэорыя адноснасці|Адноснасці тэорыя]] * [[Адносная біялагічная эфектыўнасць]] * [[Адносная вышыня]] * [[Адносная ісціна]] * [[Адносны рух]] * [[Аляксандр Іванавіч Адоеўскі|Адоеўскі Аляксандр Іванавіч]] * [[Уладзімір Фёдаравіч Адоеўскі|Адоеўскі Уладзімір Фёдаравіч]] * [[Ірына Уладзіміраўна Адоеўцава|Адоеўцава Ірына Уладзіміраўна]] * [[Адокса]] * [[Мар'яна Адольская|Адольская Мар’яна]] * [[Адоніс]] * [[(2101) Адоніс|Адоніс (малая планета)]] * [[Адоніс, род раслін]] * [[Адоранасць]] * [[Тэадор Адорна|Адорна Тэадор]] * [[Прынцып адпаведнасці|Адпаведнасці прынцып]] * [[Адпал]] * [[Адпачын металаў]] * [[Адпужвальныя рэчывы]] * [[Адработкі]] * [[Герб «Адравонж»|Адравонж]] * [[Адраджэнне]] * [[Адраджэнне, таварыства]] * [[Нацыянальнае адраджэнне|Адраджэнне нацыянальнае]] * [[Адрар-Іфарас]] * [[Адрас]] * [[Адрасат]] * [[Адрасная мова]] * [[Адраст]] * [[Адраўненне]] * [[Адрок]] * [[Адроны]] * [[Адроў]] * [[Адруб]] * [[Адрыжын]] * [[Адрына]] * [[Адрыўное цячэнне]] * [[Публій Элій Адрыян|Адрыян Публій Элій]] * [[Адрыянаў вал]] * [[Адрыянопаль]] → [[Эдырнэ|Эдырне]] * [[Адрыянопальскі мірны дагавор, 1829]] * [[Адрыятычнае мора]] * [[Адрэзак]] * [[Адрэзкі]] * [[Адрэнакартыкатропны гармон]] * [[Адрэналін]] * [[Адрэналітыкі]] * [[Адрэнаміметыкі]] * [[Адрэнарэцэптары]] * [[Адрэнергічныя нервовыя валокны]] * [[Адсарбенты]] * [[Адсорбер]] * [[Адсорбцыя]] * [[Адстаўка]] * [[Адстойванне]] * [[Адстойнік]] * [[Адстрат]] * [[Адстрэл]] * [[Адступленне]] * [[Адступніцтва]] * [[Адсутнасць без вестак]] * [[Адуванчык]] * [[Адукацыйная камісія]] * [[Адукацыя]] * [[Адукацыя, таварыства]] * [[Агульная адукацыя|Адукацыя агульная]] * [[Адукацыя і выхаванне (1992)]] * [[Адукт]] * [[Тадэвуш Іванавіч Адула|Адула Тадэвуш Іванавіч]] * [[Адуляр]] * [[Адур]] * [[Адушаўлёнасць-неадушаўлёнасць]] * [[Адхарквальныя сродкі]] * [[Адхіляючая сіла вярчэння Зямлі]] * [[Адходы]] * [[Адчувальнасць]] * [[Адчувальны элемент]] * [[Адчуванне]] * [[Адчужэнне]] * [[Палітыка адчыненых дзвярэй]] * [[Адшчэп]] * [[Адыгейская мова]] * [[Адыгейцы]] * [[Адыгея]] * [[Адыгі]] * [[Адыджэ]] * [[Адынамія]] * [[Антон Эдвард Адынец|Адынец Антон Эдвард]] * [[Род Адынцоў|Адынцы]] * [[Адыпінавая кіслата]] * [[Адырондак]] * [[Святлана Дзантэміраўна Адырхаева|Адырхаева Святлана Дзантэміраўна]] * [[Адыс-Абеба]] * [[Адысей]] * [[Адысея]] * [[Адысонава хвароба]] * [[Адытыўнасць]] * [[Адытыўная тэорыя лікаў]] * [[Адыходніцтва]] * [[Адычная страфа]] * [[Адыябатны працэс]] * [[Адыянтум]] * [[Адэкалон]] * [[Адэкватнае]] * [[Адэлаіда]] * [[Зямля Адэлі|Адэлі зямля]] * [[Адэльсберг]] * [[Адэльск]] * [[Эмануіл Хацкелевіч Адэльскі|Адэльскі Эмануіл Хацкелевіч]] * [[Адэля з Устроні]] * [[Адэн-]] * [[Адэн]] * [[Адэн, калонія]] * [[Адэнавірусныя хваробы]] * [[Адэнавірусы]] * [[Адэназінтрыфасфат]] * [[Адэназінтрыфасфатазы]] * [[Адэназінтрыфосфарная кіслата]] * [[Адэназінтрыфосфарныя кіслоты]] * [[Адэнакарцынома]] * [[Адэнаматоз лёгкіх]] * [[Септымій Адэнат|Адэнат Септымій]] * [[Конрад Адэнаўэр|Адэнаўэр Конрад]] * [[Адэнілавая кіслата]] * [[Адэнін]] * [[Адэноіды]] * [[Адэнома]] * [[Адэнома прастаты]] * [[Андрэй Дзмітрыевіч Адэнскі|Адэнскі Андрэй Дзмітрыевіч]] * [[Адэнскі заліў]] * [[Адэса]] * [[Адэская аперацыя, 1944]] * [[Адэская вобласць]] * [[Адэская група курортаў]] * [[Адэскі ўніверсітэт]] * [[Абарона Адэсы, 1941|Адэсы абарона 1941]] * [[Ад'юнкт]] * [[Ад'юнктура]] * [[Ад'ютант]] == Ае == * [[Ае-ае]] * [[Аер]] == Аж == * [[Адам Пятровіч Ажароўскі|Ажароўскі Адам Пятровіч]] * [[Антон Ажбе|Ажбе Антон]] * [[Лідзія Фёдараўна Ажгірэвіч|Ажгірэвіч Лідзія Фёдараўна]] * [[Ажгон]] * [[Ажур, бухгалтэрыя]] * [[Ажур, тканіна]] * [[Ажына]] * [[Ажыа]] * [[Ажыўленне арганізма]] * [[Возера Ажэхава|Ажэхава]] * [[Фларыян Феліксавіч Ажэшка|Ажэшка Фларыян Феліксавіч]] * [[Эліза Ажэшка|Ажэшка Эліза]] * [[Род Ажэшак|Ажэшкі]] ** [[Антоні Ажэшка|Антоні]] ** [[Пётр Ажэшка|Пётр]] ** [[Фларыян Феліксавіч Ажэшка|Фларыян]] == Аз == * [[Аза-]] * [[Азааспермія]] * [[Азабензол]] * [[Азагены]] * [[Даўлетмамед Азадзі|Азадзі Даўлетмамед]] * [[Марк Канстанцінавіч Азадоўскі|Азадоўскі Марк Канстанцінавіч]] * [[Азазлучэнні]] * [[Азакерыт]] * [[Азакерыталячэнне]] * [[Тургут Азал|Азал Тургут]] * [[Азанаванне]] * [[Азанальнасць]] * [[Азанальная расліннасць]] * [[Азанасфера]] * [[Азандэ]] * [[Азаніды]] * [[Емяльян Кліментавіч Азаранка|Азаранка Емяльян Кліментавіч]] * [[Азаранскае возера]] * [[Сямён Іванавіч Азараў|Азараў Сямён Іванавіч]] * [[Азарт]] * [[Азарыдзін]] * [[Азарыцкі бой, 1942]] * [[Азарыцкія лагеры смерці]] * [[Азарычы|Азарычы (гарадскі пасёлак)]] * [[Азарычы (Пінскі раён)|Азарычы (вёска)]] * [[Дзмітрый Іванавіч Азарэвіч|Азарэвіч Дзмітрый Іванавіч]] * [[Азарэвічы]] ** [[Пелагея Азарэвіч|Пелагея]] ** [[Кацярына Лук’янаўна Азарэвіч|Кацярына Лук’янаўна]] ** [[Надзея Апалонаўна Азарэвіч|Надзея Апалонаўна]] ** [[Марыя Апалонаўна Азарэвіч|Марыя Апалонаўна]] * [[Азаспалучэнне]] * [[Азатаванне]] * [[Азатэмія]] * [[Азаўскіт]] * [[Азафарбавальнікі]] * [[Азбалан]] * [[Азбапластыкі]] * [[Азбест]] * [[Азбеставая прамысловасць]] * [[Азбестацэмент]] * [[Азбестацэментныя вырабы і канструкцыі]] * [[Азбука]] * [[Мікалай Васілевіч Азбукін|Азбукін Мікалай Васілевіч]] * [[Азбукоўнікі]] * [[Азгінавічы]] * [[Заір Ісакавіч Азгур|Азгур Заір Ісакавіч]] * [[Аздамічы]] * [[Аздзеліна]] * [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы, гарадзішча]] * [[Азеатропныя сумесі]] * [[Азеляненне]] * [[Азена]] * [[Азенкур]] * [[Мікалай Якаўлевіч Азерацкоўскі|Азерацкоўскі Мікалай Якаўлевіч]] * [[Азербайджан]] * [[Іранскі Азербайджан|Азербайджан Іранскі]] * [[Азербайджанская мова]] * [[Азербайджанскі горны мерынос]] * [[Азербайджанцы]] * [[Азерцы (Талачынскі раён)|Азерцы]] * [[Азершчына]] * [[Еўна Фішалевіч Азеф|Азеф Еўна Фішалевіч]] * [[Іван Паўлавіч Азёмша|Азёмша Іван Паўлавіч]] * [[Азёразнаўства]] * [[Азёрна-рачныя рыбы]] * [[Азёрна-таварная рыбная гаспадарка]] * [[Азёрная катлавіна]] * [[Азёрная пячора]] * [[Азёрная руда]] * [[Азёрная чаша]] * [[Азёрны (Чэрвеньскі раён)]] * [[Азёрны (Жыткавіцкі раён)]] * [[Азёрныя адклады]] * [[Азёрныя заказнікі]] * [[Азёрныя рыбы]] * [[Азёрская папярова-кардонная фабрыка]] * [[Азёрская суконная мануфактура]] * [[Возера|Азёры]] * [[Азёры (Гродзенскі раён)|Азёры (вёска)]] * [[Азіды]] * [[Азіз Несін]] * [[Азільская культура]] * [[Айзек Азімаў|Азімаў Айзек]] * [[Азімая соўка]] * [[Азім Аслан аглы Азімзадэ|Азімзадэ Азім Аслан аглы]] * [[Азімут]] * [[Азімыя культуры]] * [[Уладзімір Марцінавіч Азін|Азін Уладзімір Марцінавіч]] * [[Азіна]] * [[Азіны]] * [[Азія]] * [[Азія, рымская правінцыя]] * [[Азіяцка-амерыканская раса]] * [[Азіяцка-Ціхаакеанскі савет]] * [[Азіяцкая дэпрэсія]] * [[Азіяцкая саранча]] * [[Азіяцкі клірынгавы саюз]] * [[Азіяцкія гульні]] * [[Фёдар Фёдаравіч Азміцель|Азміцель Фёдар Фёдаравіч]] * [[Дзмітрый Пятровіч Азнабішын|Азнабішын Дзмітрый Пятровіч]] * [[Шарль Азнавур|Азнавур Шарль]] * [[Азнауры]] * [[Азначэнне]] * [[Азова-Сівашская запаведна-паляўнічая гаспадарка]] * [[Азолы]] * [[Азон]] * [[Аляксандр Сямёнавіч Азончык|Азончык Аляксандр Сямёнавіч]] * [[Азорскі антыцыклон]] * [[Азорскія астравы]] * [[Азот]] * [[Азотабактэр]] * [[Азотабактэрын]] * [[Азотнакіслыя солі]] * [[Азотная кіслата]] * [[Азотныя ўгнаенні]] * [[Аксіды азоту|Азоту аксіды]] * [[Азотфіксавальныя бактэрыі]] * [[Азотфіксацыя]] * [[Азоў]] * [[Азоўскае мора]] * [[Азоўсталь]] * [[Азоцістакіслыя солі]] * [[Азоцістая кіслата]] * [[Азоцістая раўнавага]] * [[АЗПАК]] * [[Азулены]] * [[Азурыт]] * [[Азхар]] * [[Азых]] * [[Юзаф Азямблоўскі|Азямблоўскі Юзаф]] * [[Азяранскае возера]] * [[Азяраны (Жыткавіцкі раён)]] * [[Азяраны (Рагачоўскі раён)]] * [[Азяраўскае камсамольска-маладзёжнае падполле]] * [[Возера Азярко, Лепельскі раён|Азярко]] * [[Азярніца (Слонімскі раён)|Азярніца]] * [[Азярное]] * [[Азярод]] * [[Азярок (возера)|Азярок]] * [[Азярцы (Глыбоцкі раён)|Азярцы]] * [[Азярычына]] * [[Азярышча]] * [[Азярышчанская воласць]] * [[Азяты]] == Аі == * [[Аід]] * [[Аідыі]] * [[Аір (плато)]] == Ай == * [[Муса Айбек|Айбек Муса]] * [[Айва]] * [[Іван Канстанцінавіч Айвазоўскі|Айвазоўскі Іван Канстанцінавіч]] * [[Чарлз Эдвард Айвз|Айвз Чарлз Эдвард]] * [[Айгунскі дагавор|Айгунскі дагавор (1858)]] * [[Штат Айдаха|Айдаха]] * [[Казімеж Айдукевіч|Айдукевіч Казімеж]] * [[Айдын]] * [[Рома Яфімавіч Айзберг|Айзберг Рома Яфімавіч]] * [[Тэадор Ільіч Айзерман|Айзерман Тэадор Ільіч]] * [[Айканіміка]] * [[Айкідо]] * [[Айкумена]] * [[Айлант]] * [[Акрам Айліслі|Айліслі Акрам]] * [[Айл-Роял]] * [[Аймак]] * [[Шакен Кенжатаевіч Айманаў|Айманаў Шакен Кенжатаевіч]] * [[Аймара]] * [[Айні]] * [[Айны]] * [[Гара Ай-Петры|Ай-Петры]] * [[Айравата]] * [[Айрацкае ханства]] * [[Генры Айртан|Айртан Генры]] * [[Айршырская парода]] * [[Айрэн]] * [[Айсберг]] * [[Айсоры]] * [[Айсрызенвельт]] * [[Ай-Тадор]] * [[Чынгіз Айтматаў|Айтматаў Чынгіз]] * [[Гапар Айтыевіч Айтыеў|Айтыеў Гапар Айтыевіч]] * [[Платон Аляксеевіч Айунскі|Айунскі Платон Аляксеевіч]] * [[Айцы Царквы]] * [[Ай Цын]] * [[Айчым]] * [[Айчына]] * [[Вайна 1812 года|Айчынная вайна 1812]] * [[Айчынны фронт]] * [[Айюбіды]] * [[Айя]] == Ак == * [[Ака]] * [[Акаба (заліў)]] * [[Акаба (горад)]] * [[Сіра Акаборы|Акаборы Сіра]] * [[Акаванга]] * [[Акад]] * [[Акадзакі]] * [[Акадэм]] * [[Акадэмізм]] * [[Ваенныя навучальныя ўстановы|Акадэміі ваенныя]] * [[Акадэміі мастацкія]] * [[Акадэміі музычныя]] * [[Хрыбет Акадэміі Навук|Акадэміі навук хрыбет]] * [[Акадэмік]] * [[Акадэмічнае вёславае судна]] * [[Акадэмічнае выданне]] * [[Акадэмічная гімназія]] * [[Акадэмічны летапіс]] * [[Акадэмічны тэатр]] * [[Акадэмічны ўніверсітэт]] * [[Акадэмія]] * [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэмія кіравання]] * [[Акадэмія Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Акадэмія міліцыі]] * [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэмія навук Беларусі]] * [[Акадэмія парламентарызму і прадпрымальніцтва]] * [[Платонаўская Акадэмія|Акадэмія платонаўская]] * [[Акадэмія рускага балета]] * [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт фізічнай культуры|Акадэмія фізічнага выхавання і спорту]] * [[Аскар Акаеў|Акаеў Аскар]] * [[Аказіяналізм, філасофія]] * [[Аказіяналізм, мовазнаўства]] * [[Акалі]] * [[Акаліна]] * [[Акалічнасць]] * [[Акалова]] * [[Іван Ільіч Акаловіч|Акаловіч Іван Ільіч]] * [[Акалодак]] * [[Акамадацыя, фанетыка]] * [[Акамадацыя, біялогія]] * [[Акамкаванне]] * [[Акампанемент]] * [[Акамянеласці]] * [[Акан]] * [[Боцікі (род раслін)|Аканіт]] * [[Аканіца]] * [[Аканкагуа]] * [[Аканне]] * [[Аканом]] * [[Акант (арнамент)|Акант]] * [[Акантацэфалёзы]] * [[Скрэбні|Акантацэфалы]] * [[Акантоды]] * [[Акантыт]] * [[Акапі]] * [[А капэла]] * [[Акоп Акапян|Акапян Акоп]] * [[Акаралогія]] * [[Акарапідоз]] * [[Акардэон]] * [[Акаркавенне]] * [[Акароз]] * [[Акарыдыі]] * [[Акарыёз]] * [[Акарына]] * [[Акарыформныя кляшчы]] * [[Акарыцыды]] * [[Акасі]] * [[Акасмізм]] * [[Акатванне]] * [[Акатуйская турма]] * [[Акатышы]] * [[Акафіст]] * [[Акацыя]] * [[Акаяма (горад)|Акаяма]] * [[Джэлаль-ад-дзін Акбар|Акбар Джэлаль-ад-дзін]] * [[Аква-]] * [[Аквадаг]] * [[Аквакультура]] * [[Акваланг]] * [[Аквальны ландшафт]] * [[Аквамарын]] * [[Акванаўт]] * [[Акваніты]] * [[Акваплан]] * [[Акварыум]] * [[Акварыумныя рыбы]] * [[Акварэль]] * [[Акватолы]] * [[Акваторыя]] * [[Акватынта]] * [[Акведук]] * [[Аквізіцыя]] * [[Ворлікі|Аквілегія]] * [[Аквінк]] * [[Аквітанія]] * [[Гаронская нізіна|Аквітанская нізіна]] * [[Аляксей Яўгенавіч Акеанаў|Акеанаў Аляксей Яўгенавіч]] * [[Таламуш Акееў|Акееў Таламуш]] * [[Акейдыя (нацыянальны парк)|Акейдыя]] * [[Акерманская кавенцыя]] * [[Вольга Дзмітрыеўна Акімава|Акімава Вольга Дзмітрыеўна]] * [[Барыс Барысавіч Акімаў|Акімаў Барыс Барысавіч]] * [[Георгій Уладзіміравіч Акімаў|Акімаў Георгій Уладзіміравіч]] * [[Іван Акімавіч Акімаў|Акімаў Іван Акімавіч]] * [[Мікалай Паўлавіч Акімаў|Акімаў Мікалай Паўлавіч]] * [[Акімаўскі завод сельскагаспадарчага інвентару]] * [[Карасон Акіна|Акіна Карасон]] * [[Акінава]] * [[Акінак]] * [[Акінаспермія]] * [[Фабіян Іванавіч Акінчыц|Акінчыц Фабіян Іванавіч]] * [[Леў Аляксандравіч Акіншэвіч|Акіншэвіч Леў Аляксандравіч]] * [[Акісленне]] * [[Тканкавае дыханне|Акісленне біялагічнае]] * [[Акісленне металаў]] * [[Акісленне|Акісленне-аднаўленне]] * [[Ступень акіслення|Акіслення ступень]] * [[Акісляльна-аднаўляльны патэнцыял]] * [[Акісляльнае фасфарыліраванне]] * [[Ступень акіслення|Акісляльны лік]] * [[Акіта]] * [[Акіхіта]] * [[Акіян (тытан)|Акіян]] * [[Акіян]] * [[Акіяналогія|Акіянаграфія]] * [[Акіяналогія]] * [[Акіянарыум]] * [[Акіянія]] * [[Акіянскае паўшар’е]] * [[Акіянская кара]] * [[Марскі клімат|Акіянскі клімат]] * [[Акіянскія адклады]] * [[Акіянскія астравы]] * [[Акіянскія катлавіны]] * [[Акіянскія хрыбты]] * [[Акіянскія цячэнні]] * [[Акламацыя]] * [[Аклахома]] * [[Аклахома-сіці]] * [[Акліматызацыя]] * [[Аклімацыя]] * [[Аклюзія]] * [[Астана|Акмала]] * [[Акмеізм]] * [[Акмянская бітва]] * [[Акмянская бітва (1331)]] * [[Келоід акне|Акне келоід]] * [[Акно]] * [[Валянціна Валянцінаўна Аколава|Аколава Валянціна Валянцінаўна]] * [[Аколаўскае радовішча жалезных рудаў]] * [[Аколіца]] ** [[Ваколіца (тып паселішча)|Аколіца (тып паселішча)]] * [[Акольнічы]] * [[Акоп]] * [[Акорд]] * [[Акордная аплата працы]] * [[Урыэль Акоста|Акоста Урыэль]] * [[Акр]] * [[Акра-]] * [[Ака (горад)|Акра]] * [[Акрабалісты]] * [[Акрабатыка]] * [[Акрабатычнае мастацтва]] * [[Акраверш]] * [[Акрадэрматыт]] * [[Акрамегалія]] * [[Акран]] * [[Акрасома]] * [[Акратэрый]] * [[Акропаль]] * [[Акруга]] * [[Ваенная акруга|Акруга ваенная]] * [[Акругленне]] * [[Акружнасць]] * [[Святлана Арцёмаўна Акружная|Акружная Святлана Арцёмаўна]] * [[Акружэнне]] * [[Акры]] * [[Акрылавая кіслата]] * [[Акрылавыя валокны]] * [[Акрылавыя клеі]] * [[Акрылавыя лакі]] * [[Акрылан]] * [[Акрыланітрыл]] * [[Акрылатныя каўчукі]] * [[Акрылаты]] * [[Акрыты]] * [[Акрэдытаванне]] * [[Акрэдытыў]] * [[Станіслаў Станіслававіч Акрэйц|Акрэйц Станіслаў Станіслававіч]] * [[Акрэсленыя фігуры]] * [[Акрэцыя]] * [[Аксак Валянціна Іванаўна|Валянціна Іванаўна Аксак]] * [[Аксакал]] * [[Іван Сяргеевіч Аксакаў|Аксакаў Іван Сяргеевіч]] * [[Канстанцін Сяргеевіч Аксакаў|Аксакаў Канстанцін Сяргеевіч]] * [[Сяргей Сяргеевіч Аксакаў|Аксакаў Сяргей Сяргеевіч]] * [[Сяргей Цімафеевіч Аксакаў|Аксакаў Сяргей Цімафеевіч]] * [[Шчаўевая кіслата|Аксалатная кіслата]] * [[Аксалаты]] * [[Аксалотль]] * [[Phellodendron|Аксаміт]] * [[Анатоль Сцяпанавіч Аксамітаў|Аксамітаў Анатоль Сцяпанавіч]] * [[Аксаміткі]] * [[Phellodendron|Аксамітнае дрэва]] * [[Аксамітная кніга]] * [[Аксамітная рэвалюцыя]] * [[Аксамітнік]] * [[Аксамітніцы]] * [[Аксанаметрыя]] * [[Акселератар]] * [[Акселератар (мікраэканоміка)|Акселератар]] * [[Акселерацыя]] ** [[Акселерацыя (біялогія)|Акселерацыя]] * [[Акселерометр]] * [[Axel Springer SE|Аксель шпрынгер ферлаг АГ]] * [[Аксельбант]] * [[Зэлік Майсеевіч Аксельрод|Аксельрод Зэлік Майсеевіч]] * [[Любоў Ісакаўна Аксельрод|Аксельрод Любоў Ісакаўна]] * [[Эрвін Аксер|Аксер Эрвін]] * [[Аксесуар]] * [[Аляксандр Нічыпаравіч Аксёнаў|Аксёнаў Аляксандр Нічыпаравіч]] * [[Васіль Паўлавіч Аксёнаў|Аксёнаў Васіль Паўлавіч]] * [[Уладзімір Віктаравіч Аксёнаў|Аксёнаў Уладзімір Віктаравіч]] * [[Сяргей Ліпавіч Аксёнцаў|Аксёнцаў Сяргей Ліпавіч]] * [[Аксігемаглабін]] * [[Аксігенатэрапія]] * [[Аксідаванне]] * [[Аксідазы]] * [[Аксідарэдуктазы]] * [[Аксіды]] * [[Occidental Petroleum|Аксідэнтал петролеум]] * [[Аксіёма]] * [[Аксікіслоты]] * [[Аксімаран]] * [[Аксініт]] * [[Акспіралін]] * [[Аксітацын]] * [[Аксіўроз]] * [[Аксіялогія]] * [[Аксіяльна-поршневая помпа]] * [[Аксіяматычны метад]] * [[Аксон]] * [[Аксу-Джабаглы]] * [[Аксум]] * [[Аксумскае царства]] * [[L'Action française|Аксьён франсэз]] * [[Акт]] * [[Дыпламатычны акт|Акт дыпламатычны]] * [[Акт на права валодання зямлёй]] * [[Юрыдычны акт|Акт юрыдычны]] * [[Актабол]] * [[Актава]] ** [[Актава (літаратура)|Актава]] * [[Актавіян Аўгуст|Актавіян Гай Юлій Цэзар]] * [[Актавыя кнігі]] * [[Актадрахма]] * [[Актаміязін]] * [[Актан]] * [[Джон Дальберг-Актан|Актан Джон Эмерык Эдуард Дальберг]] * [[Актанавы лік]] * [[Актант]] * [[Актаэдр]] * [[Актод]] * [[Актуалізацыя]] * [[Актуальнае чляненне сказа]] * [[Актуальнасць]] * [[Актуарый]] * [[Акты археаграфічнай экспедыцыі]] * [[Акты віленскай камісіі]] * [[Акты віленскіх цэхаў]] * [[Гістарычныя акты|Акты гістарычныя]] * [[Акты Заходняй Расіі]] * [[Акты кангрэгацыі прапаганды веры]] * [[Акты Караля Польскага і Вялікага Князя Літоўскага Аляксандра]] * [[Акты Літоўскай Метрыкі]] * [[Акты Літоўска-Рускай дзяржавы]] * [[Акты Маскоўскай дзяржавы]] * [[Акты органаў дзяржаўнага кіравання]] * [[Акты органаў дзяржаўнай улады]] * [[Акты Паўднёвай і Заходняй Расіі]] * [[Акты рэфармацыйных сінодаў у Польшчы]] * [[Акты Уніі Польшчы з Літвою]] * [[Акты цывільнага стану]] * [[Актывацыйны аналіз]] * [[Актын]] * [[Актына-]] * [[Актынабацылёз]] * [[Актыналіт]] * [[Актынаметрыя]] * [[Актынамікоз]] * [[Актынаміцэты]] * [[Актынаморфная кветка]] * [[Актынафагі]] * [[Актыніды]] * [[Актынідыя]] * [[Актынц]] * [[Актыній]] * [[Актынічнасць]] * [[Актынограф]] * [[Актыноіды]] * [[Актынометр]] * [[Актыў]] * [[Актыўнае асяроддзе]] * [[Актыўнасць (псіхалогія)|Актыўнасць]] * [[Актыўнасць]] ** [[Актыўнасць (хімія)]] ** [[Актыўнасць (тэрмадынаміка)]] ** [[Актыўнасць радыёактыўнай крыніцы]] * [[Актыўная зона]] * [[Актыўная лексіка]] * [[Актыўная магутнасць]] * [[Актыўная турбіна]] * [[Актыўная тэмпература]] * [[Актыўны вугаль]] * [[Актыўны капітал]] * [[Актыўны ўчастак]] * [[Актыўны цэнтр]] * [[Актэт (музыка)|Актэт]] * [[Акуарыідозы]] * [[Булат Шалвавіч Акуджава|Акуджава Булат Шалвавіч]] * [[Кастусь Акула|Акула Кастусь]] * [[Валянцін Леанідавіч Акулаў|Акулаў Валянцін Леанідавіч]] * [[Герасім Акулаў|Акулаў Герасім]] * [[Мікалай Сяргеевіч Акулаў|Акулаў Мікалай Сяргеевіч]] * [[Павел Антонавіч Акулевіч|Акулевіч Павел Антонавіч]] * [[Рыгор Раманавіч Акулевіч|Акулевіч Рыгор Раманавіч]] * [[Пётр Сяргеевіч Акулёнак|Акулёнак Пётр Сяргеевіч]] * [[Эдуард Аляксандравіч Акулін|Акулін Эдуард Аляксандравіч]] * [[Аркадзь Андрэевіч Акулінін|Акулінін Аркадзь Андрэевіч]] * [[Акуліроўка]] * [[Аляксандр Канстанцінавіч Акуліч|Акуліч Аляксандр Канстанцінавіч]] * [[Уладзімір Лявонцьевіч Акуліч|Акуліч Уладзімір Лявонцьевіч]] * [[Акулы]] * [[Акультурацыя]] * [[Акультурванне глебы]] * [[Акультызм]] * [[Акуляр]] * [[Акуляры]] * [[Паляроідныя акуляры|Акуляры паляроідныя]] * [[Акуметрыя]] * [[Акумулятар]] * [[Акумулятыўныя раўніны]] * [[Акумуляцыя]] * [[Акумуляцыя забруджвальных рэчываў]] * [[Акунепадобныя]] * [[Акунёва]] * [[Акунёўка]] * [[Акуніна]] * [[Акунь звычайны]] * [[Акупацыя]] * [[Акупунктура]] * [[Акустаэлектроніка]] * [[Акустаэлектронныя прылады]] * [[Акустаэлектрычны эфект]] * [[Акустыка]] * [[Архітэктурная акустыка|Акустыка архітэктурная]] * [[Музычная акустыка|Акустыка музычная]] * [[Акустычная галаграфія]] * [[Акустычная дэфектаскапія]] * [[Акустычныя выпрамяняльнікі]] * [[Акустычныя матэрыялы]] * [[Акустычныя хвалі]] * [[Акуст]] * [[Руноскэ Акутагава|Акутагава Руноскэ]] * [[Пётр Антонавіч Акуцыёнак|Акуцыёнак Пётр Антонавіч]] * [[Акучванне]] * [[Акушэрства]] ** [[Ветэрынарнае акушэрства|Акушэрства ветэрынарнае]] * [[Акцёр]] * [[Акцёрскае мастацтва]] * [[Акцыз]] * [[Акцыя]] * [[Каталіцкая акцыя|Акцыя каталіцкая]] * [[Акцыянернае таварыства]] * [[Акцыянерная камандыта]] * [[Акцэлерацыя]] * [[Акцэнт]] * [[Акцэнталогія]] * [[Акцэпт]] * [[Акцэптар]] * [[Акцэсорныя мінералы]] * [[Акцюбінск]] * [[Акцябр (газета)|Акцябр]] * [[Акцябр (Буда-Кашалёўскі раён)]] * [[Акцябр (Жлобінскі раён)]] * [[Акцябр (Кобрынскі раён)]] * [[Акцябр (Лагойскі раён)]] * [[Акцябр (Салігорскі раён)]] * [[Акцяброва]] * [[Акцярбская]] * [[Акцябрскі]] * [[Акцябрскі (Башкартастан)]] * [[Акцябрскі (гарадскі пасёлак)]] * [[Акцябрскі (Чашніцкі раён)]] * [[Акцябрскі музей народнай славы]] * [[Акцябрскі раён]] * [[Акцябрысты]] * [[Акчагыльскае мора]] * [[Акчакая]] * [[Ак-Шыйрак]] * [[Акын]] * [[Ак’яб]] * [[Мікалоюс Акялайціс|Акялайціс Мікалоюс]] == Ал == * [[Ала-]] * [[Ала (рака)]] * [[Ала ад-Дзін Мухамад-шах|Ала-ад-Дзін Хільджы]] * [[Алабама (рака)]] * [[Алабама|Алабама (штат)]] * [[Справа «Алабамы»|Алабама (канфлікт)]] * [[Алаброгі]] * [[Каро Сямёнавіч Алабян|Алабян Каро Сямёнавіч]] * [[Алаверды]] * [[Алавяны калчадан]] * [[Алавяны камень]] * [[Алавяныя руды]] * [[Алагамія]] * [[Алагенез]] * [[Алагёз]] * [[Алагізм]] * [[Алагоас]] * [[Алена Васілеўна Аладава|Аладава Алена Васілеўна]] * [[Радаслава Мікалаеўна Аладава|Аладава Радаслава Мікалаеўна]] * [[Вальмен Мікалаевіч Аладаў|Аладаў Вальмен Мікалаевіч]] * [[Мікалай Ільіч Аладаў|Аладаў Мікалай Ільіч]] * [[Аладжа-Хююк]] * [[Аладкі]] * [[Алазань-Аўтаранская раўніна]] * [[Аладзейскае пласкагор’е]] * [[Алазея]] * [[Алаід]] * [[Алаізберг]] * [[Алайскі хрыбет]] * [[Алаколь]] * [[Немата|Алалія]] * [[Алама-дэ-Арагон]] * [[Аламарфоз]] * [[Аламетрыя]] * [[Аландскія астравы]] * [[Аланім]] * [[Аланін]] * [[Аланін]] * [[Аланіт]] * [[Аланія]] * [[Алантоіс]] * [[Аланхо]] * [[Аланы]] * [[Алапатрыя]] * [[Плоіднасць|Алаполіплаідыя]] * [[Франсуа Віктор Альфонс Алар|Алар Франсуа Віктор Альфонс]] * [[Алармізм]] * [[Аларых I]] * [[Аласы]] * [[Алат]] * [[Алатау]] * [[Алатропія]] * [[Алаўіты]] * [[Алафан]] * [[Алах]] * [[Алахабад]] * [[Алахтон]] * [[Алахтонныя адклады]] * [[Алаш]] * [[Алашань]] * [[Алашскае|Алашскае возера]] * [[Алашскае плато]] * [[Албанія]] ** [[Насельніцтва Албаніі]] ** [[Гісторыя Албаніі]] ** [[Узброеныя сілы Албаніі]] ** [[Культура Албаніі]] ** [[Літаратура Албаніі]] ** [[Архітэктура Албаніі]] ** [[Выяўленчае мастацтва Албаніі]] ** [[Музыка Албаніі]] ** [[Тэатр Албаніі]] ** [[Кінематограф Албаніі]] * [[Каўказская Албанія|Албанія Каўказская]] * [[Албанскае паўстанне]] * [[Албанская ліга]] * [[Албанская мова]] * [[Албанская сацыялістычная партыя]] * [[Албанцы]] * [[Албена]] * [[Афонсу дэ Албукеркі|Албукеркі Афонсу дэ]] * [[Алгарытм]] * [[Тэорыя алгарытмаў|Алгарытмаў тэорыя]] * [[Алгарытмізацыя працэсаў]] * [[Алгарытмічная мова]] * [[Алгебра]] * [[Алгебра логікі]] * [[Алгебраічнае ўраўненне]] * [[Алгебраічная геаметрыя]] * [[Алгебраічная тапалогія]] * [[Алгебраічная функцыя]] * [[Алгебраічны выраз]] * [[Алгебраічны лік]] * [[Асноўная тэарэма алгебры|Алгебры асноўная тэарэма]] * [[Алголь]] * [[Алгонкін]] * [[Алдан]] * [[Марк Аляксандравіч Алданаў|Алданаў Марк Аляксандравіч]] * [[Алданскае нагор’е]] * [[Алданскі шчыт]] * [[Аўгуст Але|Але Аўгуст]] * [[Алеаграфія]] * [[Алеандр]] * [[Адам Алеарый|Алеарый Адам]] * [[Алеаторыка]] * [[Алебарда]] * [[Алебастр]] * [[Алевіз Фразін Стары|Алевіз Фразін]] * [[Алевіз Фразін Новы|Алевіз Фразін]] * [[Алег]] * [[Алег Святаславіч]] * [[Алегія]] * [[Алегорыя]] * [[Алезія]] * [[Алеі]] * [[Алеінавая кіслата]] * [[Алейжадынью]] * [[Алейкія]] * [[Вісентэ Алейксандрэ|Алейксандрэ Вісентэ]] * [[Тунг|Алейнае дрэва]] * [[Алейна-тлушчавая прамысловасць]] * [[Барыс Ільіч Алейнік|Алейнік Барыс Ільіч]] * [[Дзмітрый Іванавіч Алейнік|Алейнік Дзмітрый Іванавіч]] * [[Сцяпан Іванавіч Алейнік|Алейнік Сцяпан Іванавіч]] * [[Уладзімір Пятровіч Алейнік|Алейнік Уладзімір Пятровіч]] * [[Павел Раманавіч Алейнікаў|Алейнікаў Павел Раманавіч]] * [[Пётр Марцінавіч Алейнікаў|Алейнікаў Пётр Марцінавіч]] * [[Сяргей Пятровіч Алейнікаў|Алейнікаў Сяргей Пятровіч]] * [[Сяргей Яўгенавіч Алейнікаў|Алейнікаў Сяргей Яўгенавіч]] * [[Алейны жывапіс]] * [[Алейныя культуры]] * [[Алейныя лакі]] * [[Алейныя фарбы]] * [[Алейрадзіды]] * [[Алейронавыя зярняты]] * [[Алекса]] * [[Пятрас Повіла Александравічус|Александравічус Пятрас Повіла]] * [[Андрэй Іванавіч Александровіч|Александровіч Андрэй Іванавіч]] * [[Ануфрый Александровіч|Александровіч Ануфрый]] * [[Аркадзь Уладзіміравіч Александровіч|Александровіч Аркадзь Уладзіміравіч]] * [[Станіслаў Александровіч|Александровіч Станіслаў]] * [[Сцяпан Хусейнавіч Александровіч|Александровіч Сцяпан Хусейнавіч]] * [[Хасень Мустафавіч Александровіч|Александровіч Хасень Мустафавіч]] * [[Якуб Мустафавіч Александровіч|Александровіч Якуб Мустафавіч]] * [[Ян Александровіч|Александровіч Ян]] * [[Род Александровічаў|Александровічы]] ** [[Альберт Александровіч]] ** [[Рыгор Александровіч]] ** [[Стафан Яўстафій Александровіч]] ** [[Францішак Антоні Александровіч]] ** [[Дамінік Александровіч]] ** [[Антоні Феліцыян Александровіч]] ** [[Тамаш Валяр’ян Александровіч]] ** [[Станіслаў Александровіч]] * [[Александропальскі курган]] * [[Ларыса Пампееўна Александроўская|Александроўская Ларыса Пампееўна]] * [[Александроўскі бой]] * [[Васіле Александры|Александры Васіле]] * [[Александрыйскае міжледавікоўе]] * [[Александрыйская бібліятэка]] * [[Александрыйская паэзія]] * [[Александрыйскі верш]] * [[Александрыйскі мусеян]] * [[Александрынскі тэатр]] * [[Александрыт]] * [[Александрыя]] * [[Александрыя (Шклоўскі раён)|Александрыя]] * [[Александрыя (раман)]] * [[Сікэ Васіле Александрэску|Александрэску Сікэ Васіле]] * [[Дэнтан Юджын Александэр|Александэр Дэнтан Юджын]] * [[Александэр Туніскі]] * [[Святлана Аляксандравіч Алексіевіч|Алексіевіч Святлана Аляксандраўна]] * [[Уладзімір Шалвавіч Алексі-Месхішвілі|Алексі-Месхішвілі Уладзімір Шалвавіч]] * [[Анатоль Георгіевіч Алексін|Алексін Анатоль Георгіевіч]] * [[Алексінічы]] * [[Жак Стэфэн Алексіс|Алексіс Жак Стэфэн]] * [[Канстанцін Андрэевіч Алексютовіч|Алексютовіч Канстанцін Андрэевіч]] * [[Ларыса Канстанцінаўна Алексютовіч|Алексютовіч Ларыса Канстанцінаўна]] * [[Мікалай Астапавіч Алексютовіч|Алексютовіч Мікалай Астапавіч]] * [[Цімафей Данілавіч Алексяйчук|Алексяйчук Цімафей Данілавіч]] * [[Алекшыцы]] * [[Алеламорфы]] * [[Алелапатыя]] * [[Алелі]] * [[Род Алелькавічаў|Алелькавічы]] ** [[Аляксандр Алелькавіч]] ** [[Сямён Алелькавіч]] ** [[Міхаіл Алелькавіч]] ** [[Васіль Сямёнавіч Алелькавіч]] ** [[Сямён Міхалавіч Алелькавіч]] ** [[Юрый Сямёнавіч Алелькавіч]] ** [[Юрый Алелькавіч (1559—1586)]] ** [[Соф’я Слуцкая]] * [[Жан Алеман|Алеман Жан]] * [[Алеманісты]] * [[Алеманы]] * [[Рой Джордж Дуглас Ален|Ален Рой Джордж Дуглас]] * [[Алена Прыгожая|Алена]] * [[Алена Іванаўна]] * [[Правіла Алена|Алена Правіла]] * [[Антон Варфаламеевіч Алендскі|Алендскі Антон Варфаламеевіч]] * [[Аленевае возера]] * [[Аленевы грыб]] * [[Аленевы мох]] * [[Аленевы рог]] * [[Аленегадоўля]] * [[Алені]] * [[Аляксандр Аляксеевіч Аленін|Аленін Аляксандр Аляксеевіч]] * [[Алентаўн]] * [[Алень велікарогі]] * [[Алень высакародны]] * [[Аленявостраўскі могільнік]] * [[Алепа]] * [[Алергалогія]] * [[Алергены]] * [[Алергічныя хваробы]] * [[Алергія]] * [[Галеаца Алесі|Алесі Галеаца]] * [[Алеся (часопіс)]] * [[Алеуты]] * [[Алеуцкая дэпрэсія]] * [[Алеуцкая хвароба]] * [[Алеуцкі жолаб]] * [[Алеуцкі хрыбет]] * [[Алеуцкія астравы]] * [[Алеўраліт]] * [[Алеўрыт]] * [[Алефіны]] * [[Алечскі ледавік]] * [[Мікалаш Алеш|Алеш Мікалаш]] * [[Юрый Карлавіч Алеша|Алеша Юрый Карлавіч]] * [[Антон Антонавіч Алешка|Алешка Антон Антонавіч]] * [[Алешнікі]] * [[Алешня]] * [[Алея]] * [[Алёкма]] * [[Алёкма-Чарскае нагор’е]] * [[Алёкмінскі станавік]] * [[Алёнка]] * [[Аляксандр Аляксандравіч Алёхін|Алёхін Аляксандр Аляксандравіч]] * [[Васіль Васілевіч Алёхін|Алёхін Васіль Васілевіч]] * [[Мікалай Аляксандравіч Алёхін|Алёхін Мікалай Аляксандравіч]] * [[Алжыр]] ** [[Насельніцтва Алжыра]] ** [[Гісторыя Алжыра]] ** [[Узброеныя сілы Алжыра]] ** [[Культура Алжыра]] ** [[Літаратура Алжыра]] ** [[Архітэктура Алжыра]] ** [[Выяўленчае мастацтва Алжыра]] ** [[Музыка Алжыра]] ** [[Тэатр Алжыра]] ** [[Кінематограф Алжыра]] * [[Алжыр (горад)]] * [[Алжыра-Туніскі артэзіянскі басейн]] * [[Алжырскія арабы]] * [[Махамед Алі|Алі Махамед]] * [[Алі ібн Абу Таліб]] * [[Алі-Байрамлы]] * [[Іван Якаўлевіч Алібегаў|Алібегаў Іван Якаўлевіч]] * [[Алі-бей аль-Кабір]] * [[Алібі]] * [[Алібідэмія]] * [[Алівін]] * [[Аліга-]] * [[Алігаклаз]] * [[Алігамеры]] * [[Алігаполія]] * [[Алігапсонія]] * [[Алігархія]] * [[Алігасапробы]] * [[Алігаспермія]] * [[Алігат]] * [[Алігатары]] * [[Алігатоніка]] * [[Алігатрофнае балота]] * [[Алігатрофы]] * [[Алігафагі]] * [[Алігафрэнапедагогіка]] * [[Алігафрэнапсіхалогія]] * [[Алігафрэнія]] * [[Малашчацінкавыя чэрві|Алігахеты]] * [[Алігацукрыды]] * [[Алігацэнавы аддзел]] * [[Алігацэноз]] * [[Алігаэфіракрылаты]] * [[Маргарыта Іосіфаўна Алігер|Алігер Маргарыта Іосіфаўна]] * [[Фазу Гамзатаўна Аліева|Аліева Фазу Гамзатаўна]] * [[Гейдар Аліеў|Аліеў Гейдар Алі Рза аглы]] * [[Аарон Алізароўскі|Алізароўскі Аарон]] * [[Алізарын]] * [[Алікантэ]] * [[Алілуевы]] ** [[Сяргей Якаўлевіч Алілуеў]] ** [[Надзея Сяргееўна Алілуева]] * [[Алілуя]] * [[Алімджан Хамід]] * [[Аліментацыя]] * [[Аліменты]] * [[Ануарбек Турлубекавіч Алімжанаў|Алімжанаў Ануар Турлубекавіч]] * [[Алімп]] * [[Алімпій]] * [[Алімпійская вёска]] * [[Алімпійская сімволіка]] * [[Алімпійская хартыя]] * [[Алімпійскі горад]] * [[Алімпійскі рух]] * [[Алімпійскія віды спорту]] * [[Алімпійскія гульні]] * [[Алімпійцы]] * [[Алімпія]] * [[Алімпіяда]] * [[Алінг-Гангры]] * [[Алінда]] * [[Алінф]] * [[Алі-паша Тэпеленскі]] * [[Уладзімір Цітавіч Алісейка|Алісейка Уладзімір Цітавіч]] * [[Бурачок|Алісум]] * [[Алітаванне]] * [[Алітус]] * [[Аліты]] * [[Алітэрацыя]] * [[Лорэнс Кер Аліўе|Аліўе Лорэнс Кер]] * [[Масліна|Аліўкавае дрэва]] * [[Аліўкавая плямістасць]] * [[Аліўкавы алей]] * [[Аліўскі мір]] * [[Аліфатычныя злучэнні]] * [[Абрам Ісакавіч Аліханаў|Аліханаў Абрам Ісакавіч]] * [[Ісак Сямёнавіч Аліханян|Аліханян Ісак Сямёнавіч]] * [[Аліцыклічныя злучэнні]] * [[Гевонд Алішан|Алішан Гевонд]] * [[Япанчэ Вагізавіч Алішаў|Алішаў Япанчэ Вагізавіч]] * [[Алкагалізм]] * [[Алкагаляты]] * [[Алкаголі]] * [[Алкагольныя напіткі]] * [[Алкагольныя псіхозы]] * [[Алкалоіды]] * [[Алкамен]] * [[Алканост]] * [[Алканы]] * [[Алкеева страфа]] * [[Алкены]] * [[Алківіяд]] * [[Алкідныя лакі]] * [[Алкідныя смолы]] * [[Алкіл]] * [[Алкілат]] * [[Алкіліраванне]] * [[Алкілфасфаты]] * [[Алкіны]] * [[Алкіо]] * [[Алкуін]] * [[Алмаз]] * [[Алмазная прамысловасць]] * [[Алмазны інструмент]] * [[Алмазны сіндыкат]] * [[Алмазныя горы]] * [[Алмалык]] * [[Гамэр Гаджы Ага кызы Алмасзадэ|Алмасзадэ Гамэр Гаджы Ага кызы]] * [[Алматы]] * [[Франсішку Алмейда|Алмейда Франсішку]] * [[Жуан Баптышта да Алмейда-Гарэт|Алмейда-Гарэт Жуан Баптышта да Сілва Лейтан ды]] * [[Алод]] * [[Яўген Піліпавіч Алонаў|Алонаў Яўген Піліпавіч]] * [[Алісія Алонса|Алонса Алісія]] * [[Ігар Уладзіміравіч Алоўнікаў|Алоўнікаў Ігар Уладзіміравіч]] * [[Уладзімір Уладзіміравіч Алоўнікаў|Алоўнікаў Уладзімір Уладзіміравіч]] * [[Алоэ]] * [[Міхаіл Уладзіміравіч Алпатаў|Алпатаў Міхаіл Уладзіміравіч]] * [[Алтаіт]] * [[Алтай]] * [[Рэспубліка Алтай]] * [[Габійскі Алтай|Алтай габійскі]] * [[Мангольскі Алтай|Алтай мангольскі]] * [[Алтайскі край]] * [[Алтайскі трактар]] * [[Алтайскія мовы]] * [[Алтайцы]] * [[Алтар]] * [[Алтын]] * [[Алтынколь]] * [[Ібрай Алтынсарын|Алтынсарын Ібрай]] * [[Алтынтаг]] * [[Алтэя]] * [[Алуналоз]] * [[Адольф Алунан|Алунан Адольф]] * [[Юрыс Андрэевіч Алунан|Алунан Юрыс Андрэевіч]] * [[Алуніт]] * [[Алунітавая руда]] * [[Алупка]] * [[Алушта]] * [[Алфавіт]] * [[Алфенол]] * [[Жарэс Іванавіч Алфёраў|Алфёраў Жарэс Іванавіч]] * [[Мікалай Сямёнавіч Алфёраў|Алфёраў Мікалай Сямёнавіч]] * [[Род Алфяровічаў|Алфяровічы]] * [[Алхімія]] * [[Алыча]] * [[Альба (жанр)]] * [[Альба]] * [[Альба (Івацэвіцкі раён)]] * [[Фернанда Альварэс дэ Таледа Альба|Альба Альварэс дэ Таледа]] * [[Альба-Лонга]] * [[Альбатросы]] * [[Міхаіл Нілавіч Альбаў|Альбаў Міхаіл Нілавіч]] * [[Альбеда]] * [[Альбедаметр]] * [[Альбенаўскае возера]] * [[Ісаак Мануэль Альбеніс|Альбеніс Ісаак Мануэль]] * [[Аляксандр Альбер|Альбер Аляксандр]] * [[Марсель Альбер|Альбер Марсель]] * [[Хуан Баўтыста Альбердзі|Альбердзі Хуан Баўтыста]] * [[Альберт (возера)]] * [[Альберт II]] * [[Альберт Вялікі]] * [[Альберта (правінцыя)]] * [[Альберта (вугальны басейн)]] * [[Альбертусталер]] * [[Леон Батыста Альберці|Альберці Леон Батыста]] * [[Рафаэль Альберці|Альберці Рафаэль]] * [[Джаакіна Альберціні|Альберціні Джаакіна]] * [[Альбігойскія войны]] * [[Альбігойцы]] * [[Альбіён]] * [[Альбінізм]] * [[Альбінскае вадасховішча]] * [[Альбінскі палацава-паркавы ансамбль]] * [[Альбіт]] * [[Альбітафір]] * [[Альбіцыя]] * [[Альбом]] * [[Даніэль Альбрыхскі|Альбрыхскі Даніэль]] * [[Альбрэхт Брандэнбургскі]] * [[Альбрэхт Мядзведзь]] * [[Альбрэхтаўскі стэарынава-свечачны і мылаварны завод]] * [[Альбукерке]] * [[Альбумінурыя]] * [[Альбуміны]] * [[Альбус]] * [[Пётр Паўлавіч Альбядзінскі|Альбядзінскі Пётр Паўлавіч]] * [[Альбярцін]] * [[Альбярцінскае возера]] * [[Альбярцінская дывановая мануфактура]] * [[Альбярцінская лесапільна-сталярная фабрыка]] * [[Альбярцінская суконная фабрыка]] * [[Альбярцінская шоўкакруцільная фабрыка]] * [[Альбярцінскі чыгуналіцейны завод]] * [[Альбярцінскі электралямпавы завод]] * [[Луіс Уолтэр Альварэс|Альварэс Луіс Уолтэр]] * [[Альвеакакоз]] * [[Хуга Альвен|Альвен Хуга]] * [[Альвеолы]] * [[Бэці Альвер|Альвер Бэці]] * [[Альвы]] * [[Альгадысменарэя]] * [[Альгалагнія]] * [[Альгалогія]] * [[Альгамбра]] * [[Альгерд]] * [[Альгердавічы]] * [[Альгімунт]] * [[Альгін]] * [[Альгінавыя кіслоты]] * [[Альгіцыды]] * [[Альгова]] * [[Альгомель]] * [[Альдалазы]] * [[Альдастэрон]] * [[Альдозы]] * [[Альдона]] * [[Альдравандра]] * [[Альдэбаран]] * [[Альдэгіды]] * [[Юрый Артуравіч Альдэкоп|Альдэкоп Юрый Артуравіч]] * [[Курт Альдэр|Альдэр Курт]] * [[Дзмітрый Аляксеевіч Альдэроге|Альдэроге Дзмітрый Аляксеевіч]] * [[Альендэ Госенс]] * [[Альдзініца]] * [[Аль-Іскандарыя]] * [[Алькабала]] * [[Алькальд]] * [[Алькеж]] * [[Альклед]] * [[Альковічы]] * [[Алькоў]] * [[Дыега дэ Альмагра|Альмагра Дыега дэ]] * [[Альмады]] * [[Альмадэн]] * [[Альма-матэр]] * [[Альманах]] * [[Альмандзін]] * [[Альманы]] * [[Альмаравіды]] * [[Альмахады]] * [[Кладаміра Альмейда Медына|Альмейда Медыка Кладаміра]] * [[Альмекі]] * [[Альмерыя]] * [[Альмецьеўск]] * [[Карл Юнас Лове Альмквіст|Альмквіст Карл Юнас Лове]] * [[Альпака]] * [[Альпень]] * [[Альпідый]] * [[Альпійская геасінклінальная вобласць]] * [[Альпійская расліннасць]] * [[Альпійская складкавасць]] * [[Цыкламен|Альпійская фіялка]] * [[Альпійскі пояс]] * [[Альпійскі рэльеф]] * [[Альпійскія лугі]] * [[Альпійскія стралкі]] * [[Альпінарый]] * [[Альпінізм]] * [[Альпініяда]] * [[Альпы]] * [[Леў Абрамавіч Альпяровіч|Альпяровіч Леў Абрамавіч]] * [[Пётр Іванавіч Альсмік|Альсмік Пётр Іванавіч]] * [[Альт]] * [[Альтаір]] * [[Альтаміра]] * [[Альтаміра-і-Крэвеа]] * [[Альтанка]] * [[Альтанкавыя птушкі]] * [[Альтанкавыя птушкі|Альтаншчыкі]] * [[Альбрэхт Альтдорфер|Альтдорфер Альбрэхт]] * [[Альтона]] * [[Альтруізм]] * [[Іаган Альтузій|Альтузій Іаган]] * [[Васіль Міхайлавіч Альтфатэр|Альтфатэр Васіль Міхайлавіч]] * [[Сямён Аляксандравіч Альтшулер|Альтшулер Сямён Аляксандравіч]] * [[Алена Барысаўна Альтшуль|Альтшуль Алена Барысаўна]] * [[Альтыметр]] * [[Альтыплана]] * [[Альтэрацыя]] * [[Тэадор Юр’евіч Альтэрман|Альтэрман Тэадор Юр’евіч]] * [[Альтэрнатэра]] * [[Альтэрнарыёзы]] * [[Альтэрнарыя]] * [[Альтэрнатыва]] * [[Альтэрнатыўная служба]] * [[Альтэрнатыўныя школы]] * [[Альтэрнацыя]] * [[Альфа (літара)|Альфа]] * [[Alfa Romeo|Альфа Рамэо]] * [[Рауль Рыкарда Альфансін|Альфансін Рауль Рыкарда]] * [[Элой Альфара|Альфара Элой]] * [[Альфа-распад]] * [[Альфартыёз]] * [[Альфа-спектрометр]] * [[Альфа-часціца]] * [[Ханес Альфвен|Альфвен Ханес]] * [[Віторыа Альф’еры|Альф’еры Віторыо]] * [[Альфёльдскі рух]] * [[Альфоль]] * [[Альфонс I]] * [[Альфонс V]] * [[Альфонс XII]] * [[Альфонс XIII]] * [[Альфонсы]] ** [[Альфонс I Ваяўнік]] ** [[Альфонс II Нявінны]] ** [[Альфонс III Вялікі]] ** [[Альфонс V Велікадушны]] ** [[Альфонс VI Храбры]] ** [[Альфонс VII]] ** [[Альфонс VIII]] ** [[Альфонс IX]] ** [[Альфонс X Мудры]] ** [[Альфонс XI]] * [[Альфрэд Вялікі]] * [[Альфрэска]] * [[Віктар Міхайлавіч Альхімовіч|Альхімовіч Віктар Міхайлавіч]] * [[Казімір Альхімовіч|Альхімовіч Казімір]] * [[Мікалай Леанідавіч Альховікаў|Альховікаў Мікалай Леанідавіч]] * [[Альховыя лясы]] * [[Альхон]] * [[Альхоўскае вадасховішча]] * [[Мікалай Іванавіч Альхоўскі|Альхоўскі Мікалай Іванавіч]] * [[Альхоўцы]] * [[Альцыёна]] * [[Альшанікі]] * [[Альшаніцкая бітва]] * [[Усвейка|Альшанка (Усвейка)]] * [[Альшанка (рака)|Альшанка (прыток Бярэзіны)]] * [[Альшанка (возера)]] * [[Альшанскае (возера, Шумілінскі раён)|Альшанскае возера]] * [[Альшаны]] * [[Альшоўка]] * [[Альштынскае ваяводства (1975—1998)|Альштынскае ваяводства]] * [[Альшэва]] * [[Анатоль Адамавіч Альшэўскі|Альшэўскі Анатоль Адамавіч]] * [[Караль Станіслаў Альшэўскі|Альшэўскі Кароль Станіслаў]] * [[Альшэўскі летапіс]] * [[Альянс]] * [[Альянс вытворцаў какавы]] * [[Альянс сацыялістычнай дэмакратыі]] * [[Марыс Алэ|Алэ Марыс]] * [[Алювій]] * [[Алювіяльныя глебы]] * [[Алювіяльныя раўніны]] * [[Алюзія]] * [[Алюмаарганічныя злучэнні]] * [[Алюмагель]] * [[Алюмасілікаты]] * [[Алюматол]] * [[Алюмель]] * [[Алюмінаванне]] * [[Алюмінаты]] * [[Алюмінатэрмія]] * [[Алюмініевая прамысловасць]] * [[Алюмініевы галын]] * [[Алюмініевыя канструкцыі]] * [[Алюмініевыя руды]] * [[Алюмініевыя сплавы]] * [[Алюміній]] * [[Аксід алюмінію|Алюмінію аксід]] * [[Злучэнні алюмінію|Алюмінію злучэнні]] ** [[Гідраксід алюмінію|Алюмінію гідраксід]] ** [[Сульфат алюмінію|Алюмінію сульфат]] ** [[Фтарыд алюмінію|Алюмінію фтарыд]] ** [[Хларыд алюмінію|Алюмінію хларыд]] ** [[Нітрыд алюмінію|Алюмінію нітрыд]] ** [[Гідрыд алюмінію|Алюмінію гідрыд]] ** [[Арсенід алюмінію|Алюмінію арсенід]] * [[Алюры]] * [[Алютарскі заліў]] * [[Мікалай Восіпавіч Алюшкевіч|Алюшкевіч Мікалай Восіпавіч]] * [[Аляксандр Аляксандравіч Аляб’еў|Аляб’еў Аляксандр Аляксандравіч]] * [[Аляксандр Глебавіч (князь дубровіцкі)]] * [[Аляксандр Ягелончык]] * [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандр I]] * [[Аляксандр I Георгіевіч]] * [[Аляксандр I Карагеоргіевіч]] * [[Аляксандр II (цар Кахетыі)]] * [[Аляксандр II (імператар расійскі)]] * [[Аляксандр III (Папа Рымскі)]] * [[Аляксандр III (імператар расійскі)]] * [[Аляксандр VI (Папа Рымскі)]] * [[Аляксандр Афрадысійскі]] * [[Аляксандр Добры]] * [[Аляксандр Македонскі]] * [[Аляксандр Неўскі]] * [[Архіпелаг Аляксандра|Аляксандра Архіпелаг]] * [[Зямля Аляксандра I|Аляксандра I Зямля]] * [[Аляксандра Фёдараўна]] * [[Аляксандравы]] ** [[Аляксандр Васілевіч Аляксандраў]] ** [[Барыс Аляксандравіч Аляксандраў]] * [[Аляксандра-Неўская лаўра]] * [[Аляксандраў (горад)]] * [[Аляксандр Паўлавіч Аляксандраў|Аляксандраў Аляксандр Паўлавіч]] * [[Анатоль Мікалаевіч Аляксандраў|Аляксандраў Анатоль Мікалаевіч]] * [[Анатоль Пятровіч Аляксандраў|Аляксандраў Анатоль Пятровіч]] * [[Георгій Фёдаравіч Аляксандраў|Аляксандраў Георгій Фёдаравіч]] * [[Мікалай Мікалаевіч Аляксандраў|Аляксандраў Мікалай Мікалаевіч]] * [[Павел Сяргеевіч Аляксандраў|Аляксандраў Павел Сяргеевіч]] * [[Рыгор Васілевіч Аляксандраў|Аляксандраў Рыгор Васілевіч]] * [[Сямён Іосіфавіч Аляксандраў|Аляксандраў Сямён Іосіфавіч]] * [[Аляксандраў прывілей]] * [[Аляксандраўка (Калінкавіцкі раён)]] * [[Аляксандраўскі кафляны завод]] * [[Ларыса Філалогаўна Аляксеева|Аляксеева Ларыса Філалогаўна]] * [[Таццяна Іванаўна Аляксеева|Аляксеева Таццяна Іванаўна]] * [[Таццяна Міхайлаўна Аляксеева|Аляксеева Таццяна Міхайлаўна]] * [[Таццяна Назараўна Аляксеева|Аляксеева Таццяна Назараўна]] * [[Аляксеевічы]] * [[Барыс Леанідавіч Аляксеенка|Аляксеенка Барыс Леанідавіч]] * [[Валерый Паўлавіч Аляксееў|Аляксееў Валерый Паўлавіч]] * [[Васіль Іванавіч Аляксееў|Аляксееў Васіль Іванавіч]] * [[Герт Іванавіч Аляксееў|Аляксееў Герт Іванавіч]] * [[Іван Епіфанавіч Аляксееў|Аляксееў Іван Епіфанавіч]] * [[Леанід Васілевіч Аляксееў|Аляксееў Леанід Васілевіч]] * [[Мікалай Іванавіч Аляксееў|Аляксееў Мікалай Іванавіч]] * [[Міхаіл Васілевіч Аляксееў|Аляксееў Міхаіл Васілевіч]] * [[Міхаіл Мікалаевіч Аляксееў|Аляксееў Міхаіл Мікалаевіч]] * [[Сяргей Аляксеевіч Аляксееў|Аляксееў Сяргей Аляксеевіч]] * [[Фёдар Якаўлевіч Аляксееў|Аляксееў Фёдар Якаўлевіч]] * [[Яўген Кузьміч Аляксееў|Аляксееў Яўген Кузьміч]] * [[Аляксееўка (Брагінскі раён)]] * [[Канстанцін Аляксеевіч Аляксееўскі|Аляксееўскі Канстанцін Аляксеевіч]] * [[Аляксей (мітрапаліт Кіеўскі)]] * [[Аляксей I Камнін]] * [[Аляксей Міхайлавіч]] * [[Аляксей Пятровіч]] * [[Аляксій I (Патрыярх Маскоўскі)]] * [[Аляксій II (Патрыярх Маскоўскі)]] * [[Павел Паўлавіч Аляксюк|Аляксюк Павел Паўлавіч]] * [[Алянёк]] * [[Алянёцкі заліў]] * [[Аляпка]] * [[Аляска (заліў)]] * [[Аляска (паўвостраў)]] * [[Аляска (штат)]] * [[Аляскінскае цячэнне]] * [[Аляскінскі хрыбет]] * [[Аляхновіцкае ўзвышша]] * [[Галіна Іванаўна Аляхновіч|Аляхновіч Галіна Іванаўна]] * [[Мікалай Міхайлавіч Аляхновіч|Аляхновіч Мікалай Міхайлавіч]] * [[Мікола Аляхновіч|Аляхновіч Мікола]] * [[Мсціслаў Антонавіч Аляхновіч|Аляхновіч Мсціслаў Антонавіч]] * [[Францішак Аляхновіч|Аляхновіч Францішак Каролевіч]] * [[Аляхновічы]] * [[Род Аляхновічаў|Аляхновічы (род)]] ** [[Алехна Рымавідавіч]] ** [[Пётр Алехнавіч]] ** [[Андрэй Алехнавіч]] ** [[Мікалай Пятровіч Аляхновіч]] ** [[Міхал Алехнавіч]] * [[Васіль Антонавіч Аляшкевіч|Аляшкевіч Васіль Антонавіч]] * [[Іван Баніфатавіч Аляшкевіч|Аляшкевіч Іван Баніфатавіч]] * [[Іосіф Іванавіч Аляшкевіч|Аляшкевіч Іосіф Іванавіч]] * [[Аляшкевіч Фёдар Васілевіч|Фёдар Васілевіч Аляшкевіч]] == Ам == * [[Амагасакі]] * [[Жоржы Амаду|Амаду Жоржы]] * [[Амадыес]] * [[Амазаніт]] * [[Амазонас]] * [[Амазонка]] * [[Амазонкі]] * [[Амазонская нізіна]] * [[Амаладжэнне]] * [[Амалон]] * [[Амальгама]] * [[Амальгамацыя]] * [[Амальгацыя банкаў]] * [[Эдварда Амальдзі|Амальдзі Эдварда]] * [[Амальтэя]] * [[Аман]] ** [[Геаграфія Амана]] ** [[Насельніцтва Амана]] ** [[Гісторыя Амана]] ** [[Узброеныя сілы Амана]] ** [[Культура Амана]] ** [[Літаратура Амана]] ** [[Архітэктура Амана]] ** [[Выяўленчае мастацтва Амана]] ** [[Музыка Амана]] ** [[Тэатр Амана]] ** [[Кінематограф Амана]] * [[Аман (горад)]] * [[Тэадор Аман|Аман Тэадор]] * [[Дагаворны Аман|Аман дагаворны]] * [[Аманалы]] * [[Амангельды Іманаў]] * [[Амані]] * [[Аманімацыя]] * [[Аманімія]] * [[Аманіты (галаваногія)]] * [[Аманіты (рэчывы)]] * [[Аманіфікацыя]] * [[Аманоліз]] * [[Аманскі заліў]] * [[Хаджар|Аманскія горы]] * [[Аманула-хан]] * [[Амапа]] * [[Амар I]] * [[Амара]] * [[Амаралізм]] * [[Аксамітнік|Амарант]] * [[Амарна]] * [[Амартызатар]] * [[Амартызацыя]] * [[Амары]] * [[Амарыліс]] * [[Энрыке Амарым|Амарым Энрыке]] * [[Амарыты]] * [[Аматар]] * [[Аматарскае кіно]] * [[Аматэрасу]] * [[Амафон]]ы * [[Амаформы]] * [[Амафос]] * [[Амаці]] * [[Пескарыйка|Амацэнт]] * [[Элгуджа Давідавіч Амашукелі|Амашукелі Элгуджа Давідавіч]] * [[Амбала]] * [[Віктар Амазаснавіч Амбарцумян|Амбарцумян Віктар Амазаснавіч]] * [[Амбівалентнасць]] * [[Амбілеўцы]] * [[Амбістомавыя|Амбістомы]] * [[Амбіцыя]] * [[Амбліганіт]] * [[Амбон]] * [[Амбон (горад)]] * [[Амбра]] * [[Пётр Іосіфавіч Амбражунас|Амбражунас Пётр Іосіфавіч]] * [[Ніёле Вінцаўна Амбразайцітэ|Амбразайцітэ Ніёле Вінцаўна]] * [[Амбразіянская рэспубліка]] * [[Амбразура]] * [[Амброзія]] * [[Амброзія (род раслін)]] * [[Амбросавічы]] * [[Антон Лаўрэнавіч Амбросаў|Амбросаў Антон Лаўрэнавіч]] * [[Амбулаторна-паліклінічная дапамога]] * [[Амбулаторыя]] * [[Амбунду]] * [[Амвросіеўка (археалагічны помнік)]] * [[Амвросій (разьбяр)]] * [[Аляксей Пятровіч Амвросьеў|Амвросьеў Аляксей Пятровіч]] * [[Амга]] * [[Амговічы]] * [[Амдурман]] * [[Амебейная кампазіцыя]] * [[О мега|Амега]] * [[Амежнік]] * [[Пётр Адамавіч Амельчанка|Амельчанка Пётр Адамавіч]] * [[Уладзімір Аляксандравіч Амельяновіч|Амельяновіч Уладзімір Аляксандравіч]] * [[Уладзімір Сцяпанавіч Амельянюк|Амельянюк Уладзімір Сцяпанавіч]] * [[Амелянец]] * [[Ам’ен]] * [[Аменарэя]] * [[Аменемхет I]] * [[Аменемхет II]] * [[Аменемхет III]] * [[Аменсалізм]] * [[Ам’енская аперацыя (1918)]] * [[Ам’енскі мірны дагавор (1802)]] * [[Ам’енскі сабор]] * [[Аменхатэп III]] * [[Эхнатон|Аменхатэп IV]] * [[Аменхатэп Малодшы]] * [[Аменцыя]] * [[Абдэль Хакім Амер|Амер Махамед Абд аль-Хакім]] * [[Амерыга Веспучы]] * [[Амерыка]] * [[AT&T Corporation|Амерыкан Тэлефон Энд Тэлеграф Компані]] * [[Амерыканская энцыклапедыя|Амерыкана]] * [[Англа-амерыканская вайна (1812—1814)|Амерыкана-англійская вайна (1812—14)]] * [[Іспана-амерыканская вайна (1898)|Амерыкана-іспанская вайна (1898)]] * [[Амерыкана-кітайскі дагавор (1946)]] * [[Амерыкана-мексіканская вайна|Амерыкана-мексіканская вайна (1846—48)]] * [[Амерыкана-панамскія дагаворы]] * [[Амерыкана-філіпінская вайна (1899—1901)]] * [[Амерыкана-французскі дагавор (1778)]] * [[Амерыкана-японскія дагаворы]] * [[Амерыканоідная раса]] * [[Амерыканская адміністрацыя дапамогі]] * [[Акадэмія кінематаграфічных мастацтваў і навук|Амерыканская акадэмія кінематаграфічных мастацтваў і навук]] * [[Амерыканская стандартбрэдная парода]] * [[Амерыканская фэдэрацыя працы]] * [[Амерыканская федэрацыя працы — Кангрэс вытворчых прафсаюзаў]] * [[Амерыканская энцыклапедыя]] * [[Hyphantria cunea|Амерыканскі белы мотыль]] * [[Амерыканскі гнілец|Амерыканскі гнілец пчол]] * [[Амерыканскі легіён]] * [[Сомік амерыканскі|Амерыканскі сомік]] * [[Амерыканскі футбол]] * [[Амерыканцы]] * [[Амерыцый]] * [[Аметыст]] * [[Мячэць Амеядаў|Амеядаў мячэць]] * [[Амеядскі халіфат|Амеядаў халіфат]] * [[Амеяды]] * [[Амёбіяз]] * [[Амёба|Амёбы]] * [[Амі]] * [[Аміда-нёрай|Аміда]] * [[Амідаза|Амідазы]] * [[Амідастамоз]] * [[Амідастомы]] * [[Аміды кіслот]] * [[Аміды металаў]] * [[Амілавы спірт|Амілавыя спірты]] * [[Амілаза|Амілазы]] * [[Амілапекцін]] * [[Амілапласты]] * [[Амілацэтаты]] * [[Амілоза]] * [[Амімія]] * [[Хафізула Амін|Амін Хафізула]] * [[Амінасмолы|Амінаальдэгідныя смолы]] * [[Амінаванне]] * [[Амінагліказіды]] * [[Амінагрупа]] * [[Амінакіслоты]] * [[Амінапептыдазы]] * [[Амінапласты]] * [[Амінаспірты]] * [[Талуідзіны|Амінаталуолы]] * [[Трансаміназы|Амінатрансферазы]] * [[Амінафенолы]] * [[Амінацукры]] * [[Аміны]] * [[Амір Хасроў Дэхлеві]] * [[Амірабадская культура]] * [[Медэя Пятроўна Аміранашвілі|Аміранашвілі Медэя Пятроўна]] * [[Пётр Варламавіч Аміранашвілі|Аміранашвілі Пётр Варламавіч]] * [[Амірані]] * [[Аміранцкія астравы]] * [[Фікрэт Мешады Джаміль аглы Аміраў|Аміраў Фікрэт Мешады Джаміль аглы]] * [[Амаснацы Амірдаўлат|Амірдаўлат Амаснацы]] * [[Фатых Зарыфавіч Амірхан|Амірхан Фатых Зарыфавіч]] * [[Чабуа Амірэджыбі|Амірэджыбі Чабуа]] * [[Амітоз]] * [[Аляксандр Навумавіч Амітон|Амітон Аляксандр Навумавіч]] * [[Амічнае супраціўленне]] * [[Джавані Батыста Амічы|Амічы Джавані Батыста]] * [[Амія]] * [[Аміяк]] * [[Аміякаты]] * [[Аміян Марцэлін]] * [[Аміячная вада]] * [[Аміячная салетра]] * [[Амкадор]] * [[Ялуцзян|Амнакан]] * [[Амнезія]] * [[Амніён]] * [[Амніёты]] * [[Амністыя]] * [[Amnesty International|Амністыя міжнародная]] * [[Амографы]] * [[Amoco|Амока]] * [[Амон]] * [[Аманіты (галаваногія)|Амонаідэі]] * [[Амоній]] * [[Слоўнік амонімаў|Амонімаў слоўнік]] * [[Амонім]]ы * [[Амоніевыя злучэнні|Амонію злучэнні]] * [[Аморфны стан]] * [[Аморфныя мовы]] * [[Мікалай Міхайлавіч Амосаў|Амосаў Мікалай Міхайлавіч]] * [[Ампелаграфія]] * [[Ампелатэрапія]] * [[Андрэ Мары Ампер|Ампер Андрэ Мары]] * [[Ампер (адзінка вымярэння)|Ампер]] * [[Сіла Ампера|Ампера закон]] * [[Сіла Ампера]] * [[Ампервальтомметр]] * [[Ампер-гадзіна]] * [[Амперметр]] * [[Ампір]] * [[Амплітрон]] * [[Амплітуда]] * [[Амплітудная мадуляцыя]] * [[Амплітудны аналізатар]] * [[Амплітудны дыскрымінатар]] * [[Ампліфікацыя]] * [[Амплуа]] * [[Ампула]] * [[Ампутацыя]] * [[Амраваты]] * [[Амрацкая культура]] * [[Амры]] * [[Міхрдат Аванесавіч Амрыкян|Амрыкян Міхрдат Аванесавіч]] * [[Амрыта]] * [[Амрытсар]] * [[Амстэрдам]] * [[Амстэрдамскі інтэрнацыянал]] * [[Амстэрдамскі канал]] * [[Альфрэд Фрыцавіч Амтман-Брыедыт|Амтман-Брыедыт Альфрэд Фрыцавіч]] * [[Амудар’інская газанафтаносная правінцыя]] * [[Амудар’інскі скарб]] * [[Амудар’я]] * [[Талісман|Амулет]] * [[Руаль Амундсен|Амундсен Руаль]] * [[Заліў Амундсена|Амундсена заліў]] * [[Катлавіна Амундсена|Амундсена катлавіна]] * [[Мора Амундсена|Амундсена мора]] * [[Амуніцыя]] * [[Купідон|Амур]] * [[Амур]] * [[Амура-Якуцкая магістраль]] * [[Амурсана]] * [[Амурская вобласць]] * [[Амурскі заліў]] * [[Амурскі ліман]] * [[Амуры (рыбы)|Амуры]] * [[Амфадантоз]] * [[Амфара]] * [[Амфатэрнасць]] * [[Амфі-]] * [[Амфібаліт]] * [[Амфібалія]] * [[Амфібіёнты]] * [[Земнаводныя|Амфібіі]] * [[Амфібія]] * [[Амфіболы]] * [[Амфібрахій]] * [[Амфізбены]] * [[Амфікарпія]] * [[Амфіктыянія]] * [[Амфіліны|Амфіліна]] * [[Амфімакр]] * [[Апладненне|Амфіміксіс]] * [[Амфіпрастыль]] * [[Амфітэатр]] * [[Аляксандр Валянцінавіч Амфітэатраў|Амфітэатраў Аляксандр Валянцінавіч]] * [[Амфіумы]] * [[Амфіфіты]] * [[Амхара]] * [[Амхарская мова]] 329 старонка * [[Амшара]] * [[Амыленне]] * [[Амяла]] * [[Амялушка]] * [[Амяльнянскі]] * [[Міхаіл Сцяпанавіч Амяльянчык|Амяльянчык Міхаіл Сцяпанавіч]] * [[Васіль Леанідавіч Амялянскі|Амялянскі Васіль Леанідавіч]] * [[Амярцвенне]] == Ан == * [[Ан-]] * [[Ана-]] * [[Ан]] * [[Анаба]] * [[Анабазін]] * [[Анабалізм]] * [[Анабалія]] * [[Анабаптызм|Анабаптысты]] * [[Анабар (рака)|Анабар]] * [[Анабарскае плато]] * [[Анабарскі заліў]] * [[Анабас]] * [[Анабергіт]] * [[Анабіёз]] * [[Анагенез]] * [[Анаграма]] * [[Анадзіраванне]] * [[Бяззубкі|Анадонты]] * [[Анадыр (рака)|Анадыр]] * [[Анадыр]] * [[Анадырскае пласкагор’е]] * [[Анадырская нізіна]] * [[Анадырскі заліў]] * [[Анакалуф]] * [[Анакапійская пячора]] * [[Анаконда]] * [[Анакруза]] * [[Анакрэантычная паэзія]] * [[Анакрэонт]] * [[Анаксагор з Клазаменаў|Анаксагор]] * [[Анаксібіёз]] * [[Анаксімандр]] * [[Анаксімен]] * [[Анаксія]] * [[Аналагавая вылічальная машына]] * [[Школа Аналаў|Аналаў школа]] * [[Аналептыкі]] * [[Аналіз гаспадарчай дзейнасці]] * [[Матэматычны аналіз|Аналіз матэматычны]] * [[Хімічны аналіз|Аналіз хімічны]] * [[Аналізатар]] ** [[Аналізатар спектра|у оптыцы]] ** [[Аналізатар (прамысловасць)|У прамысловасці]] * [[Аналізатары]] * [[Аналісты]] * [[Аналітычнае скрыжаванне]] * [[Аналітычная геаметрыя]] * [[Аналітычная механіка]] * [[Аналітычная псіхалогія]] * [[Аналітычная філасофія]] * [[Аналітычная функцыя]] * [[Аналітычная хімія]] * [[Аналітычны ўлік]] * [[Аналітычныя мовы]] * [[Аналогія]] ** [[Аналагічныя органы|у біялогіі]] ** [[Аналогія (мовазнаўства)|у мовазнаўстве]] * [[Аналогія быцця]] * [[Аналой]] * [[Анальныя залозы]] * [[Анальцым]] * [[Анамалістычны год]] * [[Анамалія]] ** [[Заганы развіцця|у біялогіі і медыцыне]] ** [[Анамалія (метэаралогія)|у метэаралогіі]] * [[Анамарфаванне]] * [[Анамасіялогія]] * [[Анамастыка]] * [[Анамія]] * [[Анамнез]] * [[Анамніі]] * [[Ананас]] * [[Мулк Радж Ананд|Ананд Мулк Радж]] * [[Ананізм]] * [[Ананім]] * [[Ананімны твор]] * [[Ананія]] * [[Ніна Гедэванаўна Ананіяшвілі|Ананіяшвілі Ніна Гедэванаўна]] * [[Ананке (міфалогія)|Ананке]] * [[Ананке (спадарожнік)|Ананке]] * [[Ананчыцы]] * [[Анатоль Андрэевіч Ананьеў (пісьменнік)|Ананьеў Анатоль Андрэевіч]] * [[Анатоль Андрэевіч Ананьеў]] * [[Барыс Герасімавіч Ананьеў|Ананьеў Барыс Герасімавіч]] * [[Ананынская культура]] * [[Анапа]] * [[Ана Перэна]] * [[Анапест]] * [[Анаплазмоз]] * [[Анаплазмы]] * [[Анаплацэфалідозы коней]] * [[Анар]] * [[Анаргазмія]] * [[Анартазіт]] * [[Анартаклаз]] * [[Анартыт]] * [[Анарха-сіндыкалізм]] * [[Анархізм]] старонка 339 * [[Анархія вытворчасці]] * [[Старажытныя пуэбла|Анасазі]] * [[Анастамоз]] * [[Васіль Рыгоравіч Анастасевіч|Анастасевіч Васіль Рыгоравіч]] * [[Анастыгмат]] * [[Анатаз]] * [[Анатаксіны]] * [[Анаталійскае агенцтва]] * [[Анаталійскае пласкагор’е]] * [[Анаталійскі буравугальны басейн]] * [[Анатацыя]] * [[Анатолія]] * [[Анатомія]] * [[Анатомія раслін]] * [[Анаўская культура]] * [[Анафаза]] * [[Анафара]] * [[Анафема]] * [[Анафілактычны шок|Анафілаксія]] * [[Анахайм]] * [[Анахранізм]] * [[Ігнат Сымонавіч Анацэвіч|Анацэвіч Ігнат Сымонавіч]] * [[Анаша]] * [[Анаэрабіёз]] * [[Анаэробныя арганізмы]] * [[Анаэробныя інфекцыі]] * [[Анаэробныя арганізмы|Анаэробы]] * [[Анвер]] * [[Ангажыраванае мастацтва]] * [[Ангажэмент]] * [[Ангар]] * [[Ангара]] * [[Ангарманічныя ваганні]] * [[Ангарск]] * [[Ангарскі краж]] * [[Ангарыда]] * [[Ангарыя]] * [[Ангарэціс]] * [[Праскоўя Мікітаўна Ангеліна|Ангеліна Праскоўя Мікітаўна]] * [[Ангелы (дынастыя)|Ангелы]] * [[Ангельнская парода]] * [[Ангемітоніка]] * [[Ангідрон]] * [[Ангідрыд]]ы * [[Ангідрыт]] * [[Фёдар Ангілейка|Ангілейка Фёдар]] * [[Ангілья]] * [[Востры танзіліт|Ангіна]] * [[Ангірас]] * [[Ангія-]] * [[Ангіяграфія]] * [[Каэтан Ангіяліні|Ангіяліні Каэтан]] * [[Ангіялогія]] * [[Ангіяспазма]] * [[Ангіятэнзін]] * [[Ангкор]] * [[Англа-амерыканская вайна (1812—1814)|Англа-амерыканская вайна 1812-14]] * [[Фалклендская вайна|Англа-аргенцінскі канфлікт 1982]] * [[Англа-афганскія войны]] * [[Англа-беларускае таварыства]] * [[Англа-бірманскія войны]] * [[Англа-бура-зулуская вайна|Англа-бура-зулуская вайна 1838-40]] * [[Другая англа-бурская вайна|Англа-бурская вайна 1899—1902]] * [[Англа-галандскія войны|Англа-галандскія войны 17 стагоддзя]] * [[Англа-германскае марское пагадненне (1935)|Англа-германскае марское пагадненне 1935]] * [[Англа-германская дэкларацыя (1938)|Англа-германская дэкларацыя 1938]] * [[Англа-егіпецкае пагадненне (1954)|Англа-егіпецкае пагадненне 1954]] * [[Англа-егіпецкі жашавло (1936)|Англа-егіпецкі дагавор 1936]] * [[Англа-іракскія дагаворы|Англа-іракскія дагаворы і пагадненні 1922, 1926, 1930, 1948, 1955]] * [[Акт аб уніі Вялікабрытаніі і Ірландыі|Англа-ірландская унія 1801]] * [[Англа-ірландскі дагавор|Англа-ірландскі дагавор 1921]] * [[Першая опіумная вайна|Англа-кітайская вайна 1840—42]] * [[Англа-майсурскія войны]] * [[Англа-маратхскія войны]] * Англа-расійскія пагадненні 1873, 1885, 1907 ** [[Англа-рускае пагадненне (1872—1873)]] ** [[Англа-рускае пагадненне (1895)]] ** [[Англа-рускае пагадненне (1907)]] * [[Англа-савецка-іранскі дагавор 1942]] * [[Англасаксонскае заваяванне]] * [[Англасаксы]] * [[Англа-сікхскія войны]] ** [[Першая англа-сікхская вайна]] ** [[Другая англа-сікхская вайна]] * [[Англа-трансіарданскія дагаворы|Англа-трансіарданскія дагаворы 1928, 1946, 1948]] * [[Другая опіумная вайна|Англа-франка-кітайская вайна 1856—60]] * [[Англа-франка-рускае пагадненне (1915)|Англа-франка-рускае пагадненне 1915]] * [[Англа-французскае пагадненне (1904)|Англа-французскае пагадненне 1904]] * [[Акт аб уніі (1707)|Англа-шатландская унія 1707]] * [[Англа-японскі саюз]] * [[Англез]] * [[Англезіт]] * [[Англерская парода]] * [[Англійская мова]] * [[Эпсаміт|Англійская соль]] * [[Рахіт|Англійская хвароба]] * [[Ла-Манш|Англійскі канал]] * [[Англійская рэвалюцыя|Англійскія рэвалюцыі 17 стагоддзя]] * [[Англіканства|Англіканская царква]] * [[Англічане]] * [[Англія]] * [[Англы]] * [[Ангоб]] * [[Ангола]] ** [[Геаграфія Анголы]] ** [[Насельніцтва Анголы]] ** [[Гісторыя Анголы]] ** [[Эканоміка Анголы]] ** [[Літаратура Анголы]] ** [[Выяўленчае мастацтва Анголы]] * [[Ангорская каза|Ангорская парода козаў]] * [[Ангрэн (горад)|Ангрэн]] * [[Ангрэнскае радовішча]] * [[Андэрс Іонас Ангстрэм|Ангстрэм Андэрс Іонас]] * [[Ангулем]] * [[Ангумуа]] * [[Гарыб-Нурмухамед Андаліб|Андаліб Нурмухамед-Гарыб]] * [[Андалузіт]] * [[Андалусія]] * [[Андалуская нізіна]] * [[Кардыльера-Бетыка|Андалускія горы]] * [[Андаманскае мора]] * [[Андаманскія астравы]] * [[Андаманскія і Нікабарскія астравы]] * [[Андарак]] * [[Андатра]] * [[Давід Ясонавіч Андгуладзе|Андгуладзе Давід Ясонавіч]] * [[Ежы Анджаеўскі|Анджаеўскі Ежы]] * [[Гаспара Анджаліні|Анджаліні Даменіка Марыа Гаспара]] * [[Верыко Іўліянаўна Анджапарыдзэ|Анджапарыдзе Верыко]] * [[Зураб Іванавіч Анджапарыдзе|Анджапарыдзе Зураб Іванавіч]] * [[Фра Беата Анджэліка|Анджэліка]] * [[Андора]] ** [[Геаграфія Андоры]] ** [[Гісторыя Андоры]] ** [[Эканоміка Андоры]] * [[Андора-ла-Велья|Андора-ла-Вела]] * [[Андрагены]] * [[Андрадыт]] * [[Джорджа Андраевіч-Кун|Андраевіч-Кун Джорджа]] * [[Ян Андрэй Андрайкевіч (Гінтоўт-Андрайкевіч)|Андрайкевіч Ян Андрэй Гінтоўскі]] * [[Стафан Аляксандравіч Бутаўт-Андрайковіч|Андрайковіч (Бутаўт-Андрайковіч) Стафан Аляксандравіч]] * [[Андрамаха]] * [[Андрамеда]] * [[Андрамеда (сузор’е)|Андрамеда, сузор’е]] * [[Імшарніца|Андрамеда]], кветкавая расліна * [[Галактыка Андрамеды|Андрамеды туманнасць]] * [[Андрамедыды]] * [[Андрацэй]] * [[Нестар Ільіч Андраюк|Андраюк Нестар Ільіч]] * [[Серафім Антонавіч Андраюк|Андраюк Серафім Антонавіч]] * [[алена Іванаўна Андраянава|Андраянава Алена Іванаўна]] * [[Аляксандр Аляксандравіч Андронаў|Андронаў Аляксандр Аляксандравіч]] * [[Андронаўская археалагічная культура|Андронаўская культура]] * [[Андронік I Камнін|Андронік I]] * [[Іраклій Луарсабавіч Андронікаў|Андронікаў Іраклій Луарсабавіч]] * [[Андронікаў манастыр]] * [[Юрый Уладзіміравіч Андропаў|Андропаў Юрый Уладзіміравіч]] * [[Андросаўскае перамір’е]] * [[Мікалай Мікалаевіч Андросік|Андросік Мікалай Мікалаевіч]] * [[Вольга Мікалаеўна Андроўская|Андроўская Вольга Мікалаеўна]] * [[Мікалай Іванавіч Андрусаў|Андрусаў Мікалай Іванавіч]] * [[Сцяпан Адамавіч Андруховіч|Андруховіч Сцяпан Адамавіч]] * [[Ян Андрушэвіч|Андрушэвіч Ян]] * [[Дзмітрый Мікалаевіч Андрыеўскі|Андрыеўскі Дзмітрый Мікалаевіч]] * [[Міхал Эльвіра Андрыёлі|Андрыёлі Міхал Эльвіра]] * [[Анатоль Альгертавіч Андрыжыеўскі|Андрыжыеўскі Анатоль Альгертавіч]]<!--старонка 358--> * [[Іва Андрыч|Андрыч Іва]] * [[Ніна Андрыч|Андрыч Ніна]] * [[Юрай Андрычык|Андрычык Юрай]] * [[Кузьма Андрыянавіч Андрыянаў|Андрыянаў Кузьма Андрыянавіч]] * [[Мікалай Яфімавіч Андрыянаў|Андрыянаў Мікалай Яфімавіч]] * [[Аляксандр Міхайлавіч Андрыяшаў|Андрыяшаў Аляксандр Міхайлавіч]] * [[Жак Андрэ|Андрэ Жак]] * [[Саламон Аўгуст Андрэ|Андрэ Саламон Аўгуст]] * [[Ефрасіння Георгіеўна Андрэева|Андрэева Ефрасіння Георгіеўна]] * [[Марыя Фёдараўна Андрэева|Андрэева Марыя Фёдараўна]] * [[Андрэевыя імхі]] * [[Іон Андрэеску|Андрэеску Іон]] * [[Аляксандр Аляксандравіч Андрэеў|Андрэеў Аляксандр Аляксандравіч]] * [[Аляксей Леанідавіч Андрэеў|Андрэеў Аляксей Леанідавіч]] * [[Анатоль Яўгенавіч Андрэеў|Андрэеў Анатоль Яўгенавіч]] * [[Андрэй Андрэеў|Андрэеў Андрэй]] * [[Барыс Фёдаравіч Андрэеў|Андрэеў Барыс Фёдаравіч]] * [[Васіль Васілевіч Андрэеў|Андрэеў Васіль Васілевіч]] * [[Восіп Андрэеў|Андрэеў Восіп]] * [[Іван Андрэеў|Андрэеў Іван]] * [[Леанід Мікалаевіч Андрэеў|Андрэеў Леанід Мікалаевіч]] * [[Мікалай Андрэеевіч Андрэеў|Андрэеў Мікалаеў Андрэевіч]] * [[Мікалай Мікалаевіч Андрэеў|Андрэеў Мікалай Мікалаевіч]] * [[Мікалай Пятровіч Андрэеў|Андрэеў Мікалай Пятровіч]] * [[Павел Захаравіч Андрэеў|Андрэеў Павел Захаравіч]] * [[Уладзімір Аляксеевіч Андрэеў|Андрэеў Уладзімір Аляксеевіч]] * [[Фёдар Андрэевіч Андрэеў|Андрэеў Фёдар Андрэевіч]] * [[Васіль Мікалаевіч Андрэеў-Бурлак|Андрэеў-Бурлак Васіль Мікалаевіч]] * [[Андрэеўскі сцяг]] * [[Андрэеўшчына (Аршанскі раён)|Андрэеўшчына]] * [[Андрэй Паляк]] * [[Андрэй (Крыт)]] * [[Андрэй Альгердавіч]] * [[Андрэй Баболя]] * [[Андрэй Багалюбскі]] * [[Андрэй Альгердавіч|Андрэй Полацкі]] * [[Андрэй Уладзіміравіч]] * [[Андрыс Георгіевіч Андрэйка|Андрэйка Андрыс Георгіевіч]] * [[Андрэйчыкі (Сенненскі раён)|Андрэйчыкі]] * [[Джуліа Андрэоці|Андрэоці Джуліо]] * [[Андрэя]] * [[Андхра-Прадэш]] * [[Анды]] ** [[Паўночныя Анды]] ** [[Цэнтральныя Анды]] ** [[Паўднёвыя Анды]] * [[Андыжан]] * [[Андына]] * [[Андэзіт]] * [[Уільям Алісан Андэрс|Андэрс Уільям Алісан]] * [[Уладзіслаў Андэрс|Андэрс Уладзіслаў]] * [[Армія Андэрса|Андэрса армія]] * [[Джэймс Андэрсан|Андэрсан Джэймс]] * [[Карл Дэвід Андэрсан|Андэрсан Карл Дэвід]] * [[Марыян Андэрсан|Андэрсан Марыян]] * [[Мікалай Іванавіч Андэрсан|Андэрсан Мікалай Іванавіч]] * [[Філіп Варэн Андэрсан|Андэрсан Філіп Варэн]] * [[Шэрвуд Андэрсан|Андэрсан Шэрвуд]] * [[Ханс Крысціян Андэрсан|Андэрсан Ханс Крысціян]] * [[Марцін Андэрсан-Нексё|Андэрсан-Нексё Марцін]] * [[Анежскае возера|Анега]] * [[Арцюр Анегер|Анегер Арцюр]] * [[Сігрыд Анегін|Анегін Сігрыд]] * [[Яўген Яўгенавіч Анегін|Анегін Яўген Яўгенавіч]] * [[Анегінская страфа]] * [[Анежскае возера]] * [[Анежская губа]] * [[Анекдот]] * [[Анексія]] * [[Кольчатыя чэрві|Анеліды]] * [[Анема-|Анема…]] * [[Ветраапыленне|Анемафілія]] * [[Анемахарыя]] * [[Анемія]] * [[Анемарумбограф|Анемограф]] * [[Анемометр]] * [[Кураслеп|Анемона]] * [[Павел Васілевіч Аненкаў|Аненкаў Павел Васілевіч]] * [[Юрый Паўлавіч Аненкаў|Аненкаў Юрый Паўлавіч]] * [[Інакенцій Фёдаравіч Аненскі|Аненскі Інакенцій Фёдаравіч]] * [[Ісідар Маркавіч Аненскі|Аненскі Ісідар Маркавіч]] * [[Анероід]] * [[Анестэзія]] * [[Анестэзіялогія]] * [[Анета (пік)|Анета]] * [[Анеўплаідыя]] * [[Анеўрызма]] * [[Хуан Карлас Анеці|Анеці Хуан Карлас]] * [[Анёл]]ы * [[Анжу]] * [[Пётр Фёдаравіч Анжу|Анжу Пётр Фёдаравіч]] * [[Астравы Анжу|Анжу]] * [[Анжуйская дынастыя]] * [[Анжэра-Суджанск]] * [[АНЗЮС]] * [[Аніва (заліў)|Аніва]] * [[Анігіляцыя]] * [[Анід]] * [[Аніён]] * [[Анізагамія]] * [[Анізаметр|Анізаметр магнітны]] * [[Анізатрапія]] * [[Анізатропныя матэрыялы]] * [[Анійскае царства]] * [[Анікавіцкі бандарна-лесапільны завод]] * [[Саўка Анікееў|Анікееў Саўка]] * [[Анатоль Аляксандравіч Анікейчык|Анікейчык Анатоль Аляксандравіч]] * [[Кірыл Цімафеевіч Анікіевіч|Анікіевіч Кірыла Цімафеевіч]] * [[Віктар Іванавіч Анікін|Анікін Віктар Іванавіч]] * [[Міхаіл Канстанцінавіч Анікушын|Анікушын Міхаіл Канстанцінавіч]] * [[Анілін]] * [[Анілінавы чорны]] * [[Прамысловасць сінтэтычных фарбаў|Анілінафарбавая прамысловасць]] * [[Анілінгус]] * [[Анімалістычны жанр]] * [[Анімалькулізм]] * [[Аніматызм]] * [[Анімацыйнае кіно]] * [[Мікалай Анімеле|Анімеле Мікалай]] * [[Анімізм]] * [[Аніс (правінцыя)|Аніс]] * [[Аніс]] * [[Бадзян сапраўдны|Аніс зорчаты]] * [[Аніс паласаты]] * [[Сяргей Рыгоравіч Анісаў|Анісаў Сяргей Рыгоравіч]] * [[Валерый Данілавіч Анісенка|Анісенка Валерый Данілавіч]] * [[Аляксандр Міхайлавіч Анісімаў|Анісімаў Аляксандр Міхайлавіч]] * [[Іван Анісімаў|Анісімаў Іван]] * [[Насонка Анісімаў|Анісімаў Насонка]] * [[Анісіфар (Дзевачка)]] * [[Аніскавічы]] * [[Уладзімір Ігнатавіч Анісковіч|Анісковіч Уладзімір Ігнатавіч]] * [[Генадзь Анатолевіч Анісовіч|Анісовіч Генадзь Анатолевіч]] * [[Аніча]] * [[Дзмітрый Сяргеевіч Анічкаў|Анічкаў Дзмітрый Сяргеевіч]] * [[Мікалай Мікалаевіч Анічкаў|Анічкаў Мікалай Мікалаевіч]] * [[Уладзімір Уладзіміравіч Анічкін|Анічкін Уладзімір Уладзіміравіч]] * [[Уладзімір Васілевіч Анічэнка|Анічэнка Уладзімір Васілевіч]] * [[Сяргей Пятровіч Анішчанка|Анішчанка Сяргей Пятровіч]] * [[Аляксандр Рыгоравич Анішчук|Анішчук Аляксандр Рыгоравіч]] * [[Аркадзь Аркадзевіч Анішчык|Анішчык Аркадзь Аркадзевіч]] * [[Віктар Міхайлавіч Анішчык|Анішчык Віктар Міхайлавіч]] * [[Міхаіл Трафімавіч Анішчык|Анішчык Міхаіл Трафімавіч]] * [[Аніяніты]] * [[Рэспубліканскі навукова-практычны цэнтр анкалогіі і медыцынскай радыялогіі імя Аляксандрава|НДІ анкалогіі і медыцынскай радыялогіі]] * [[Анкалогія]] * [[Анкара]] * [[Анкарская бітва (1402)]] * [[Анкарыдж]] * [[Анкер]] * [[Анкерыт]] * [[Анкета]] * [[Анкетаванне]] * [[Анкілазаўры]] * [[Анкіластамоз]] * [[Анкілоз]] * [[Лявон Нічыпаравіч Анкіновіч|Анкіновіч Лявон Нічыпаравіч]] * [[Анклаў]] * [[Анколь]] * [[Анкона]] * [[Анод]] * [[Анон]] * [[Анонс]] * [[Анопаль (вёска)|Анопаль]] * [[Павел Пятровіч Аносаў|Аносаў Павел Пятровіч]] * [[Анофелес]] * [[Пётр Кузьміч Анохін|Анохін Пётр Кузьміч]] * [[Таццяна Аляксандраўна Анохіна|Анохіна Таццяна Аляксандраўна]] * [[Валерый Станіслававіч Аношка|Аношка Валерый Станіслававіч]] * [[Ян Аношка|Аношка Ян]] * [[Аношкаўскае возера]] * [[Аношкі (Нясвіжскі раён)|Аношкі]] * [[Іван Архіпавіч Аношкін|Аношкін Іван Архіпавіч]] * [[Аноэ]] ** [[Аноэ Кікугора I|Аноэ Кікугора 1-ы]] ** [[Аноэ Кікугора V|Аноэ Кікугора 5-ы]] ** [[Аноэ Кікугора VI|Аноэ Кікугора 6-ы]] ** [[Аноэ Байко VI|Аноэ Байко 6-ы]] ** [[Аноэ Байко VII|Аноэ Байко 7-ы]] * [[Франсуа Анрыо|Анрыо Франсуа]] * [[АНСА]] * [[Архітэктурны ансамбль|Ансамбль]] у архітэктуры і горадабудаўніцтве * [[Музычны ансамбль|Ансамбль]] ** [[Мастацкі ансамбль|Ансамбль]] * [[Ансамбль беларускай народнай песні і танца беларускай філармоніі]] * [[Ансамбль народнага танца імя Ігара Майсеева|Ансамбль народнага танца Расіі]] * [[Ансамбль песні і танца]] * [[Ансамбль песні і танца Расійскай арміі імя А. В. Аляксандрава]] * [[Акадэмічны ансамбль песні і танца Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь]] * [[Ансамбль танца]] * [[Ансамбль танца Мінскага клуба КІМ]] * [[Эрнест Ансермэ|Ансермэ Эрнест]] * [[Георгій Паўлавіч Ансімаў|Ансімаў Георгій Паўлавіч]] * [[Л’Анс-о-Медаўз|Анс-о-Медаў]] * [[Ансэйскія дагаворы]] * [[Антаба]] * [[Антаблемент]] * [[Антаганізм]] ** [[Антаганізм (біялогія)]] ** [[Антаганізм (фізіялогія)]] ** [[Антаганізм (хімія)|Антаганізм рэчываў]] ** [[Антаганізм (мікрабіялогія)|Антаганізм мікраарганізмаў]] * [[Антаганісты]] * [[Антагенез]] * [[Марк Мацвеевіч Антакольскі|Антакольскі Марк Мацвеевіч]] * [[Павел Рыгоравіч Антакольскі|Антакольскі Павел Рыгоравіч]] * [[Анталкідаў мір]] * [[Анталогія]] * [[Анталогія]] * [[Анталья]] * [[Антананарыву]] * [[Анатоль Барысавіч Антаневіч|Антаневіч Анатоль Барысавіч]] * [[Ежы Антаневіч|Антаневіч Ежы]] * [[Уладзімеж Антаневіч|Антаневіч Уладзімеж]] * [[Антанела да Месіна]] * [[Барыс Дзмітрыевіч Антаненка-Давідовіч|Антаненка-Давідовіч Барыс Дзмітрыевіч]] * [[Іон Антанеску|Антанеску Іон]] * [[Мікеланджэла Антаніёні|Антаніёні Мікеланджэла]] * [[Антанімія]] * [[Антанінаў вал]] * [[Антаніны]] * [[Мікалай Васілевіч Антанішын|Антанішын Мікалай Васілевіч]] * [[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антановіч Антон Канстанцінавіч]] * [[Іван Іванавіч Антановіч|Антановіч Іван Іванавіч]] * [[Максім Аляксеевіч Антановіч|Антановіч Максім Аляксеевіч]] * [[Уладзімір Баніфатавіч Антановіч|Антановіч Уладзімір Баніфатавіч]] * [[Антанта]] * [[Балканская Антанта|Антанта Балканкая]] * [[Малая Антанта|Антанта Малая]] * [[Міжземнаморская Антанта|Антанта Міжземнаморская]] * [[Віталь Сцяпанавіч Антанюк|Антанюк Віталь Сцяпанавіч]] * [[Георгій Аляксандравіч Антанюк|Антанюк Георгій Аляксандравіч]] * [[Любоў Адамаўна Антанюк|Антанюк Любоў Адамаўна]] * [[Максім Антонавіч Антанюк|Антанюк Максім Антонавіч]] * [[Антаполле (Чашніцкі раён)|Антаполле]] * [[Антарктыда]] ** [[Антарктычны ледзяны шчыт|Ледавіковае покрыва і рэльеф]] ** [[Геалогія Антарктыды|Геалагічная будова]] ** [[Антарктычны клімат|Клімат]] ** [[Дзікая прырода Антарктыкі|Арганічны свет]] * [[Антарктыка]] * [[Антарктычнае паветра]] * [[Антарктычная платформа]] * [[Антарктычны антыцыклон]] * [[Антарктычны клімат]] * [[Антарктычны паўвостраў]] * [[Антарктычны пояс]] * [[Антарктычная пустыня|Антарктычных пустыняў зона]] * [[Антарктычныя аазісы]] * [[Антарыа (возера)|Антарыо (возера)]] * [[Антарыа (правінцыя)|Антарыо (правінцыя)]] * [[Антарэс]] * [[Антасфера]] * [[Антафагаста]] * [[Антафіліт]] * [[Антацыдныя сродкі]] * [[Антацыяны]] * [[Антацэрас]] * [[Антацэротавыя імхі]] * [[Фёдар Кузьміч Анташкевіч|Анташкевіч Фёдар Кузьміч]] * [[Антон Анташэўскі|Анташэўскі Антон]] * [[Антверпен]] * [[Антвозера]] * [[Антонава (Верхнядзвінскі раён)|Антонава]] * [[Валянціна Васілеўна Антонава|Антонава Валянціна Васілеўна]] * [[Тамбоўскае паўстанне|Антонава паўстанне]] * [[Алег Канстанцінавіч Антонаў|Антонаў Алег Канстанцінавіч]] * [[Аляксей Інакенцьевіч Антонаў|Антонаў Аляксей Інакенцьевіч]] * [[Ігнат Пятровіч Антонаў|Антонаў Ігнат Пятровіч]] * [[Нікалай Іарданаў Антонаў|Антонаў Нікалай Іарданаў]] * [[Міхаіл Майсеевіч Антонаў|Антонаў Міхаіл Майсеевіч]] * [[Сяргей Пятровіч Антонаў|Антонаў Сяргей Пятровіч]] * [[Юрый Міхайлавіч Антонаў|Антонаў Юрый Міхайлавіч]] * [[Уладзімір Аляксандравіч Антонаў-Аўсеенка|Антонаў-Аўсеенка Уладзімір Аляксандравіч]] * [[Антонаўка (сорт яблыні)|Антонаўка]] * [[Антонаўка (Антонаўскі сельсавет)|Антонаўка]] * [[Аляксей Касьянавіч Антоненка|Аляксей Касьянавіч Антоненка]] * [[Антанімія|Антонімы]] * [[Багдан-Ігар Васілевіч Антоніч|Антоніч Багдан-Ігар]] * [[Антопаль (Драгічынскі раён)|Антопаль]] * [[Антопальскі раён]] * [[Антракнозы]] * [[Антракоз]] * [[Антракт]] * [[Антрапа-]] * [[Антрапабіяцэноз]] * [[Чацвярцічны перыяд|Антрапагенавая сістэма]] * [[Антрапагенез]] * [[Антрапагенетыка]] * [[Антрапагеннае ўздзеянне]] * [[Антрапагенная нагрузка]] * [[Антрапагенная рэдукцыя біясферы]] * [[Антрапагенны ландшафт]] * [[Антрапагенны рэльеф]] * [[Антрапагенныя змены клімату]] * [[Антрапагенныя рэчывы]] * [[Антрапагенныя фактары]] * [[Антрапагея]] * [[Антрапазаанозы]] * [[Антрапалагізм]] * [[Антрапалагічная рэканструкцыя]] * [[Антрапалагічныя тыпы]] * [[Антрапалогія]] * [[Антрапамарфізм]] * [[Антрапаметрыя]] * [[Антрапаніміка]] * [[Антрапасацыягенез]] * [[Антрапасацыялогія]] * [[Антрапасістэма]] * [[Антрапасофія]] * [[Антрапафагія]] * [[Антрапафіты]] * [[Антрапафобы]] * [[Антрапацэналогія]] * [[Антрапацэнтрызм]] * [[Антрахінон]] * [[Антрахінонавыя фарбавальнікі]] * [[Антрацыт]] * [[Антрацэн]] * [[Аляксей Пятровіч Антропаў|Антропаў Аляксей Пятровіч]] * [[Антрыт]] * [[Антрэ]] * [[Антрэмон]] * [[Антрэпрыза]] * [[Антрэпрэнёр]] * [[Антрэсоль]] * [[Андрэ Антуан|Антуан Андрэ]] * [[Анты-]] * [[Анты]] * [[Анты (архітэктура)|Анты]] * [[Антыазананты]] * [[Антыаксіданты]] * [[Антыархі]] * [[Антыб]] * [[Антыбакхій]] * [[Антыбіётыкі]] * [[Антываенны рух]] * [[Антывітаміны]] * [[Антыганіды]] * [[Антыгармоны]] * [[Антыгельмінтыкі]] * [[Антыгены]] * [[Антыгітлераўская кааліцыя]] * [[Антыгона]] * [[Антыгуа]] * [[Антыгуа і Барбуда]] ** [[Геаграфія Антыгуа і Барбуды]] ** [[Гісторыя Антыгуа і Барбуды]] ** [[Эканоміка Антыгуа і Барбуды]] * [[Антыдарвінізм]] * [[Антыдоты]] * [[Антыдыурэтычны гармон]] * [[Антыдэпрэсанты]] * [[Антыдэтанатар]] * [[Антыёх III Вялікі|Антыёх III]] * [[Антыідэал]] * [[Антыкаагулянты]] * [[Антыкадон]] * [[Антыкамінтэрнаўскі пакт]] * [[Антыкаразійныя пакрыцці]] * [[Антыквар]] * [[Антыкліналь]] * [[Антыклінорый]] * [[Антыкосты]] * [[Антылагізм]] * [[Антыліван]] * [[Антылопы]] * [[Антыльскае цячэнне]] * [[Антыльскія астравы]] * [[Антыманіт]] * [[Антыметабаліты]] * [[Антымутагены]] * [[Антынейтрон]] * [[Антынейтрына]] * [[Антыной]] * [[Антыномія]] * [[Антыпасаты]] * [[Антыпатыя]] * [[Антыпедагогіка]] * [[Антыперыстальтыка]] * [[Антыпірагены]] * [[Антыпірэны]] * [[Астравы Антыподаў|Антыподаў астравы]] * [[Антыподы]] * [[Антыпратон]] * [[Антырады]] * [[Антыраман]] * [[Ільвіны зеў|Антырынум]] * [[Антыматэрыя|Антырэчыва]] * [[Антысейсмічнае будаўніцтва]] * [[Антысемітызм]] * [[Антысептыка]] * [[Антысептыкі|Антысептычныя сродкі]] * [[Антыстатыкі]] * [[Антысфен]] * [[Антытаксіны]] * [[Антытаўр]] * [[Сацыніянства|Антытрынітарыі]] * [[Антытэза]] * [[Антыутопія]] * [[Антыфашызм]] * [[Антыфашысцкае веча народнага вызвалення Югаславіі]] * [[Антыфашысцкая ліга народнай свабоды]] * [[Антыфашысцкі кангрэс дзеячаў кульутуры (1936)]] * [[Антыфашысцкі народны фронт]] * [[Антыфашысцкі рух]] * [[Антыфашысцкія арганізацыі]] на Беларусі ў ВАВ * [[Паўстанне Хмяльніцкага|Антыфеадальная вайна 1648—1651]] * [[Антыфедэралісты]] * [[Антыферамагнетызм]] * [[Антыферамагнетык]] * [[Антыферамагнітны пункт Нееля]] * [[Антыферамагнітны рэзананс]] * [[Антыферменты]] * [[Антыфіданты]] * [[Антыфоннае спяванне]] * [[Антыфразіс]] * [[Антыфрыз]] * [[Антыфрыкцыйныя матэрыялы]] * [[Антыхрыст]] * [[Антыцелы]] * [[Антыцыклон]] * [[Антыцыпацыя]] * [[Антычасціца]] * [[Антычнае вершаскладанне]] * [[Антычнае мастацтва]] * [[Антычнасць]] * [[Антычная філасофія]] * [[Антычны тэатр]] * [[Антычная літаратура|Антычныя літаратуры]] * [[Антэй]] * [[Ан-22|Антэй]] * [[Антэй (сорт яблык)|Антэй]] * [[Антэкліза]] * [[Антэміс]] * [[Антэна]] * [[Антэнулы]] * [[Антэны]] * [[Антэрыдый]] * [[Антэстэрыі]] * [[Антэфікс]] * [[Ануіс]] * [[Жан Ануй|Ануй Жан]] * [[Ануляцыя]] * [[Сяргей Пятровіч Анупрыенка|Анупрыенка Сяргей Пятровіч]] * [[Анурыс]] * [[Анурыя]] * [[Ануфрыеўскі манастыр]] * [[Ануфрый]] * [[Дзмітрый Мікалаевіч Анучын|Анучын Дзмітрый Мікалаевіч]] * [[Анфас]] * [[Анфілада]] * [[Крысціян Бемер Анфінсен|Крысціян Бемер Анфінсен]] * [[Анхацэркі|Анхацэрка]] * [[Анхацэркозы]] * [[Анхель]] * [[Вячаслаў Лявонцьевіч Анхімюк|Анхімюк Вячаслаў Лявонцьевіч]] * [[Анхуза]] * [[Міхаіл Васілевіч Анцаў|Анцаў Міхаіл Васілевіч]] * [[Леанід Сяргеевіч Анцімонаў|Анцімонаў Леанід Сяргеевіч]] * [[Васіль Рыгоравіч Анціпаў|Анціпаў Васіль Рыгоравіч]] * [[Яфімка Анціп’еў|Анціп’еў Яфімка]] * [[Анцуеля]] * [[Анцылусы|Анцылус]] * [[Анцыа|Анцыо]] * [[Ільдафонс Дзяменцьевіч Анцыпа|Анцыпа Ільдафонс Дзяменцьевіч]] * [[Анцырабе]] * [[Анчар]] * [[Еўрапейскі анчоус|Анчоус]] * [[Рыгор Аляксандравіч Анчыкаў|Анчыкаў Рыгор Аляксандравіч]] * [[Аншлаг]] * [[Аншліф]] * [[Аншлюс Аўстрыі|Аншлюс]] * [[Генрых Аншуц|Аншуц Генрых]] * [[Аньхой]] * [[Аньшань]] * [[Аньяльскі саюз]] * [[Аньян]] * [[Анэліна (Талачынскі раён)|Анэліна]] == Ао == * [[Аомары]] * [[Аорта]] * [[Аорыст]] == Ап == * [[Апа-]] * [[Апа]] * [[Апабіясфера]] * [[Апавядальны сказ]] * [[Апавяданне]] * [[Апагамія]] * [[Апагей]] * [[Ападкамер]] * [[Атмасферныя ападкі|Ападкі атмасферныя]] * [[Апазіцыя]] ** [[Парламенцкая апазіцыя]] ** [[Унутрыпартыйная апазіцыя]] * [[Апазіцыя (мовазнаўства)|Апазіцыя]] * [[Апазнавальныя знакі]] * [[Кніга Апакаліпсіс|Апакаліпсіс]] * [[Апакрынныя залозы]] * [[Апокрысіс|Апакрысіс]] * [[Апал]] * [[Апалагетыка]] * [[Апаладор Дамаскі|Апаладор]] * [[Апалачскае плато]] * [[Апалачская складкавая вобласць]] * [[Апалачскі вугальны басейн]] * [[Апалачы]] * [[Апалесцэнцыя]] * [[Апаліна-Басіна]] * [[Апаліны (клас эўкарыётаў)|Апаліны]] * [[Гіём Апалінер|Апалінэр Гіём]] * [[Апалог]] * [[(1862) Апалон|Апалон]] * [[Апалон (касмічная праграма)|Апалон]] * [[Апалон]] * [[Апалоній]] * [[Апалонік (лічынка)|Апалонікі]] * [[Саюз — Апалон|Апалон — Саюз]] * [[Апалоны]] * [[Апалубка]] ** [[Аб’ёмна-блочная апалубка]] ** [[Слізгальна-рухомая апалубка]] ** [[Пад’ёмна-перастаўная апалубка]] ** [[Гарызантальна перасоўная]] ** [[Няздымная апалубка]] ** [[Горная апалубка]] ** [[Стацыянарная металічная]] * [[Апалушкі]] * [[Апалчэнне]] * [[Апаміксіс]] * [[Павел Андрэевіч Апанасевіч|Апанасевіч Павел Андрэевіч]] * [[Аляксандр Рыгоравіч Апанасенка|Апанасенка Аляксандр Рыгоравіч]] * [[Марыя Акімаўна Апанасенка|Апанасенка Марыя Акімаўна]] * [[Апанент]] * [[Апанеўроз]] * [[Іосіф Казіміравіч Апанскі|Апанскі Іосіф Казіміравіч]] * [[Апаплексія]] * [[Андрэй Фёдаравіч Апаровіч|Апаровіч Андрэй Фёдаравіч]] * [[Апартаменты]] * [[Апартэід]] * [[Аляксандр Іванавіч Апарын|Апарын Аляксандр Іванавіч]] * [[Апарыя]] * [[Апарэль]] * [[Апаспарыя]] * [[Апасродкаванне]] * [[Апастазія]] * [[Апастолікі]] * [[Апастэрыёры і апрыёры]] ** [[Апастэрыёры]] ** [[Апрыёры]] * [[Апатрапей]] * [[Апатрыды]] * [[Апатыт]] * [[Апатытавыя руды]] * [[Апатыты]] * [[Апатыя]] * [[Апатэцый]] * [[Апафегматы]] * [[Апафема]] * [[Апафеоз]] * [[Апафермент]] * [[Апафіліт]] * [[Апафіты]] * [[Апахрамат]] * [[Апачы]] * [[Апвелінг]] * [[Джон Апдайк|Апдайк Джон]] * [[Аляксандр Фёдаравіч Апейка|Апейка Аляксандр Фёдаравіч]] * [[Фёдар Аляксандравіч Апейка|Апейка Фёдар Аляксандравіч]] * [[Апейрон]] * [[Апека]] * [[Апека міжнародная|Міжнародная апека]] * [[Апекс]] * [[Апела]] * [[Апелдорн]] * [[Апелес]] * [[Карл Юльянавіч Апель|Апель Карл Юльянавіч]] * [[Руф Эрнеставіч Апельберг|Апельберг Руф Эрнеставіч]] * [[Апельсін]] * [[Апеляцыя]] * [[Апендыкулярыі]] * [[Апендыцыт]] * [[Апенінская культура]] * [[Апенінскі паўвостраў]] * [[Апенінскія горы|Апеніны]] * [[Апенька]] * [[Аперанд]] * [[Аператар]] * [[Аператарскае мастацтва]] * [[Аператар (фізіка)|Аператары]] * [[Аператыўнае кіраванне]] * [[Аператыўнае майстэрства]] * [[Аператыўна-эканамічны аналіз]] * [[Аператыўная сувязь]] * [[Аператыўны аналіз]] * [[Даследаванне аперацый|Аперацый даследаванне]] * [[Аперацыйнае злічэнне]] * [[Аперацыйная сістэма]] * [[Аперацыя]] * [[Ваенная аперацыя|Аперацыя ваенная]] * [[Вытворчая аперацыя|Аперацыя вытворчая]] ** [[Тэхналагічная аперацыя]] ** [[Абслуговая аперацыя]] * [[Хірургічная аперацыя|Аперацыя хірургічная]] ** [[Радыкальная аперацыя]] ** [[Паліятыўная аперацыя]] ** [[Дыягнастычная аперацыя]] ** [[Эндаскапічная аперацыя]] ** [[Тэлеэндаскапічная аперацыя]] ** [[Мікрахірургічная аперацыя]] ** [[Аперацыя пад кантролем тэлевізійных камп’ютараў|Аперацыя пад кантролем тэлевізійных камп’ютэраў]] * [[Аперон]] ** [[Прамотар|Праматар]] * [[Аператар (біялогія)|Аператар]] ** [[Ген-рэгулятар]] * [[Апертура]] * [[Аперцэпцыя]] * [[Аперытыў]] * [[Аперыядычны працэс]] * [[Аперэта]] * [[Апетыт]] * [[Апёк]] * [[Апіева дарога]] * [[Апіс]] * [[Апістархіды]] * [[Апістархоз]] * [[Апіта (рака)|Апіта]] * [[Апія]] * [[Апіян]] * [[Апіясамоз]] * [[Апладненне]] * [[Аплазія]] * [[Аплата працы]] * [[Аплікатура]] * [[Аплікацыя]] ** [[Аплікацыя (літаратуразнаўства)]] * [[Апліт]] * [[Апломб]] * [[Аплывіна]] * [[Апноэ]] * [[Аповесць]] * [[Аповесць мінулых часоў|Аповесць мінулых гадоў]] * [[Гісторыя пра Атылу|Аповесць пра Атылу — караля Угорскага]] * [[Аповесць пра Баву]] * [[Гісторыя пра Варлаама і Іасафа|Аповесць пра Варлаама і Іасафа]] * [[Аповесць пра Жыгімонта і Барбару Радзівіл]] * [[Слова пра Меркурыя Смаленскага|Аповесць пра Меркурыя Смаленскага]] * [[Аповесць пра Падолле]] * [[Аповесць пра Скандэрбега]] * [[Аповесць пра Таўдала]] * [[Аповесць пра трох каралёў]] * [[Аповесць пра Трою]] * [[Аповесць пра Трышчана]] * [[Аповесць старажытнаруская|Старажытнаруская аповесць]] * [[Апока]] * [[Апока (ліцейная вытворчасць)]] * [[Яўген Уладзіміравіч Апокаў|Апокаў Яўген Уладзіміравіч]] * [[Апокрыф]]ы * [[Аполак]] * [[Аполе]] * [[Аполлі]] * [[Апольскае ваяводства]] * [[Апорнае свідраванне]] * [[Апорная геадэзічная сетка]] * [[Апорны гарызонт]] * [[Апорны пункт]] ** [[Апорны пункт (геадэзія)]] ** [[Апорны пункт]] * [[Порту|Апорта]] * [[Апорты]] * [[Апоры]] * [[Апоры ліній электраперадач]] * [[Даніла Паўлавіч Апостал|Апостал Даніла Паўлавіч]] * [[Апосталы]] * [[Апостраф]] * [[Апосумы]] * [[Апоўзень]] * [[Апрабацыя]] * [[Фёдар Мацвеевіч Апраксін|Апраксін Фёдар Мацвеевіч]] * [[Апрамяненне арганізма]] * [[Апрасненне вады]] * [[Апрасняльнік]] * [[Апраўданне]] * [[Апраўка]] * [[Апрацоўка]] * [[Апрацоўка глебы]] * [[Апрацоўка драўніны]] * [[Апрацоўка металаў ціскам]] * [[Апрацоўчая прамысловасць]] * [[Апрацоўчы цэнтр]] * [[Апрошчанне]] * [[Апрыёры]] * [[Васіл Апрылаў|Апрылаў Васіл Еўстаціеў]] * [[Апрычніна]] * [[Апрышкі]] * [[Апрэтаванне]] * [[Апсіда]] * [[Аптацыя]] * [[Аптовы гандаль]] * [[Аптрон]] * [[Аптымальнае кіраванне]] * [[Аптымальная сістэма]] * [[Аптыматы]] * [[Аптыметр]] * [[Задачы і метады аптымізацыі|Аптымізацыі задачы і метады]] * [[Аптымізацыя]] * [[Аптымізм і песімізм]] ** [[Аптымізм]] ** [[Песімізм]] * [[Аптымістычная пячора]] * [[Аптычнае станкабудаванне і вакуумная тэхніка|Аптычнага станкабудавання і вакуумнай тэхнікі НДІ]] * [[Аптычная актыўнасць]] * [[Аптычная вось]] ** [[Аптычная вось крышталя]] * [[Аптычная ізамерыя]] * [[Аптычная лакацыя]] * [[Аптычная прылада]] * [[Аптычная сіла]] * [[Аптычная сувязь]] * [[Аптычная шчыльнасць]] * [[Аптычны відарыс]] * [[Аптычны дальнамер]] * [[Аптычны дыск]] * [[Аптычны запіс]] * [[Аптычны квантавы генератар]] * [[Аптычны квантавы ўзмацняльнік]] * [[Аптычны рэзанатар]] * [[Аптычныя з’явы ў атмасферы]] * [[Аптэка]] * [[Аптэкарская вага]] * [[Бяскрылыя насякомыя|Аптэрыготы]] * [[Аптэрыёз]] * [[Апука]] * [[Апукова]] * [[Луцый Апулей|Апулей Луцый]] * [[Апулей Сатурнін]] * [[Апулія]] * [[Апунцыя]] * [[Апурымак]] * [[Апурэ]] * [[Апускны калодзеж]] * [[Апустыньванне]] * [[Аляксей Мікалаевіч Апухцін|Апухцін Аляксей Мікалаевіч]] * [[Апцыён]] * [[Апшэронскі паўвостраў]] * [[Апыленне]] * [[Энтамафілія|Апыленне насякомымі]] * [[Апырсквальнік]] * [[Апытанне]] * [[Апека|Апякун]] * [[Апяразвальны лішай]] * [[Апярэнне (авіяцыя)]] == Ар == * [[Ар]] * [[Ара]] * [[АРА]] * [[Ара Гехецык]] * [[Араба-Афрыканскі міжнародны банк]] * [[Араба-ізраільская вайна]] * [[Араба-ізраільская вайна (1947—1949)|Араба-ізраільская вайна 1948—1949]] * [[Араба-лацінаамерыканскі банк]] * [[Арабацкая Стрэлка]] * [[Лідзія Львоўна Арабей|Арабей Лідзія Львоўна]] * [[Іван Сяргеевіч Арабейка|Арабейка Іван Сяргеевіч]] * [[Арабеск]] * [[Арабеска]] * [[Арабескі]] * [[Арабізм]] * [[Арабі-паша]] * [[Арабістыка]] * [[Гусейн Мамед аглы Араблінскі|Араблінскі Гусейн Мамед аглы]] * [[Арабска-Амерыканская нафтавая кампанія]] * [[Арабскі алфавіт|Арабскае пісьмо]] * [[Арабская культура]] ** [[Ісламская філасофія|Арабская філасофія]] ** [[Арабская гістарыяграфія]] ** [[Арабская літаратура]] ** [[Арабская архітэктура]] ** [[Арабская музыка]] * [[Ліга арабскіх дзяржаў|Арабская ліга]] * [[Арабская мова]] * [[Арабская парода]] * [[Егіпет|Арабская Рэспубліка Егіпет]] * [[Арабскі валютны фонд]] * [[Арабскі фонд эканамічнага і сацыяльнага развіцця]] * [[Арабскі халіфат]] * [[Арабскія заваяванні]] * [[Арабскія лічбы]] * [[Арабы]] * [[Арава]] * [[Аравакі]] * [[Аравійска-афрыканская фасфарытаносная правінцыя]] * [[Аравійскае мора]] * [[Аравійская катлавіна]] * [[Аравійская пустыня]] * [[Аравійскі артэзіянскі басейн]] * [[Аравійскі паўвостраў]] * [[Аравійскі шчыт]] * [[Араганіт]] * [[Араген]] * [[Арамарфоз|Арагенез]] * [[Гараўтварэнне|Арагенез]] * [[Дамінік Франсуа Араго|Араго Дамінік Франсуа]] * [[Арагон]] * [[Луі Арагон|Арагон Луі]] * [[Арагонская раўніна]] * [[Араграфія]] * [[Арагуая]] * [[Арад (Румынія)|Арад]] * [[Арадзя]] * [[Арадур-сюр-Глан]] * [[Аракажу]] * [[Араканскія горы]] * [[Садаа Аракі|Аракі Садао]] * [[Дзмітрый Ігнатавіч Аракішвілі|Аракішвілі Дзмітрый Ігнатавіч]] * [[Аракс]] * [[Аляксей Андрэевіч Аракчэеў|Аракчэеў Аляксей Андрэевіч]] * [[Барыс Уладзіміравіч Аракчэеў|Аракчэеў Барыс Уладзіміравіч]] * [[Аракчэеўшчына]] * [[Аралія]] * [[Арал-Пайгамбар]] * [[Аралсор]] * [[Аральскае мора]] * [[Арам]] * [[Арамазд]] * [[Арамарфоз]] * [[Араматызацыя]] ** [[Араматызацыя (хімія)]] * [[Араматычныя злучэнні]] * [[Арамеі]] * [[Арамейскае пісьмо]] * [[Арамейскія мовы|Арамейская мова]] * [[Арабска-Амерыканская нафтавая кампанія|АРАМКА]] * [[Каўказская Албанія|Аран]] * [[Аран]] * [[Арангутаны|Арангутан]] * [[Аранжавая]] * [[Аранжавая правінцыя]] * [[Аранжавая Свабодная Дзяржава]] * [[Аранжарэя]] * [[Аранжыроўка]] * [[Аранская культура]] * [[Аранчыцы]] * [[Лазар Навумавіч Аранштам|Аранштам Лазар Навумавіч]] * [[Араньестад (Аруба)|Араньестад]] * [[Арарат]] * [[Арарацкая раўніна]] * [[Араская унія|Араская унія 1579]] * [[Арат з Сікіёна]] * [[Араталт]] * [[Аратарская проза]] * [[Араторыя]] * [[Аратрон]] * [[Араты]] * [[Лойпа Араўха|Араўха Лойпа]] * [[Мапучэ|Араўканы]] * [[Араўкарыя]] * [[Ясір Арафат|Арафат Ясір]] * [[Арафурскае мора]] * [[Арахідонавая кіслата]] * [[Арахіс]] * [[Арахісавы алей]] * [[Арахна]] * [[Арахнаідыт]] * [[Арахналогія]] * [[Арахнозы]] * [[Мікалай Аляксандравіч Арахоўскі|Арахоўскі Мікола]] * [[Арацыі]] * [[Арашальнае земляробства]] * [[Арашальная сістэма]] * [[Ганна Уладзіміраўна Арашонкава|Арашонкава Ганна Уладзіміраўна]] * [[Арашэнне]] * [[Арба]] * [[Арбавірусы]] * [[Арбалет]] * [[Арбаліт]] * [[Арбарыцыды]] * [[Іосіф Абгаравіч Арбелі|Арбелі Іосіф Абгаравіч]] * [[Лявон Абгаравіч Арбелі|Арбелі Лявон Абгаравіч]] * [[Канстанцін Агапаронавіч Арбелян|Арбелян Канстанцін Агапаронавіч]] * [[Хакоба Арбенс Гусман|Арбенс Гусман Хакоба]] * [[Агнес Арбер|Арбер Агнес]] * [[Вернер Арбер|Абер Вернер]] * [[Маўра Арбіні|Арбіні Маўра]] * [[Арбіта]] * [[Арбіта (ТВ-сетка)|Арбіта]] * [[Арбітальная станцыя]] * [[Арбітальны момант]] * [[Арбітр]] * [[Трацейскі суд|Арбітраж]] * [[Міжнародны арбітраж|Арбітраж міжнародны]] * [[Аляксандр Ермінінгельдавіч Арбузаў|Арбузаў Аляксандр Ермінінгельдавіч]] * [[Аляксей Мікалаевіч Арбузаў|Арбузаў Аляксей Мікалаевіч]] * [[Арвад]] * [[Аргазм]] * [[Аргалі]] * [[Арган]] * [[Арган (зброя)|Арган]] * [[Арганагенез]] * [[Арганагенныя горныя пароды]] * [[Арганагенныя пабудовы]] * [[Арганагены]] * [[Арганалогія]] * [[Аргана-мінеральныя ўгнаенні]] * [[Арганатэрапія]] * [[Арганаўты]] * [[Арганоіды|Арганелы]] * [[Арганізаваная злачыннасць]] * [[Арганізаваны набор рабочых]] * [[Арганізацыйная структура]] * [[Арганізацыйная тэхніка]] * [[Арганізацыя]] * [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый]] * [[ЮНІДА|Арганізацыя Аб’яднаных Нацый па прамысловым развіцці]] * [[ЮНЕСКА|Арганізацыя Аб’яднаных Нацый па пытаннях адукацыі, навукі і культуры]] * [[Азіяцка-Ціхаакіянскае эканамічнае супрацоўніцтва|Арганізацыя азіяцка-ціхаакіянскага эканамічнага супрацоўніцтва]] * [[Арганізацыя амерыканскіх дзяржаў]] * [[Арганізацыя афрыканскага адзінства]] * [[Саюз беларуска-амерыканскай моладзі|Арганізацыя беларуска-амерыканскай моладзі]] * [[Варшаўскі дагавор|Арганізацыя Варшаўскага дагавору]] * [[Арганізацыя вызвалення Палесціны]] * [[Арганізацыя вытворчасці]] * [[Арганізацыя дагавору Паўднёва-Усходняй Азіі]] * [[Арганізацыя ісламскага супрацоўніцтва|Арганізацыя Ісламская канферэнцыя]] * [[АПЕК|Арганізацыя краін-экспарцёраў нафты]] * [[Міжнародная арганізацыя цывільнай авіяцыі|Арганізацыя міжнароднай грамадзянскай авіяцыі]] * [[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе]] * [[НАТА|Арганізацыя Паўночнаатлантычнага дагавору]] * [[Арганізацыя працы]] * [[Арганізацыя Тота]] * [[Арганізацыя ўкраінскіх нацыяналістаў]] * [[Арганізацыя цэнтральнаамерыканскіх дзяржаў]] * [[Арганізацыя цэнтральнага дагавору]] * [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і развіцця]] * [[Арганіцызм]] * [[Арганічнае выветрыванне]] * [[Арганічнае шкло]] * [[Арганічная архітэктура]] * [[Арганічная будова капіталу]] * [[Арганічная хімія]] * [[Арганічная школа]] * [[Арганічны статут Каралеўства Польскага]] * [[Арганічныя рэчывы|Арганічныя злучэнні]] * [[Арганічныя ўгнаенні]] * [[Арганоіды]] * [[Аргас (волат)|Аргас]] * [[Аргас (горад)|Аргас]] * [[Аргатызм]] * [[Хасэ Марыя Аргедас|Аргедас Хасэ Марыя]] * [[Тудор Аргезі|Аргезі Тудор]] * [[Аргентыт]] * [[Аргенціна]] ** [[Дзяржаўны лад і палітыка Аргенціны]] ** [[Геаграфія Аргенціны]] ** [[Насельніцтва Аргенціны]] ** [[Ахова здароўя ў Аргенціне]] ** [[Гісторыя Аргенціны]] ** [[Палітыка Аргенціны]] ** [[Эканоміка Аргенціны]] *** [[Прамысловасць Аргенціны]] *** [[Сельская гаспадарка Аргенціны]] *** [[Транспарт у Аргенціне]] ** [[Узброеныя сілы Аргенціны]] * [[Адукацыя ў Аргенціне]] ** [[СМІ ў Аргенціне]] ** [[Літаратура Аргенціны]] ** [[Архітэктура Аргенціны]] ** [[Выяўленчае мастацтва Аргенціны]] ** [[Музыка Аргенціны]] ** [[Тэатр Аргенціны]] ** [[Кінематограф Аргенціны]] ** [[Беларусы ў Аргенціне]] * [[Аргенцінская катлавіна]] * [[Аргенцінцы]] * [[Аргіліт]] * [[Аргінін]] * [[Аргішці I]] * [[Аргішціхінілі]] * [[Арго]] * [[Аргон]] * [[Аргсувязь]] * [[Аргтэхніка]] * [[Аргулёз]] * [[Аргумент]] * [[Аргумент]] * [[Аргументы і факты]] * [[Аргуновы]] ** [[Іван Пятровіч Аргуноў|Аргуноў Іван Пятровіч]] ** [[Мікалай Іванавіч Аргуноў|Аргуноў Мікалай Іванавіч]] * [[Аргуновы]] ** [[Фёдар Сямёнавіч Аргуноў|Аргуноў Фёдар Сямёнавіч]] ** [[Павел Іванавіч Аргуноў|Аргуноў Павел Іванавіч]] * [[Аргунь]] * [[Аргусы]] * [[Арда]] ** [[Арда (арганізацыя)]] * [[Павел Мікалаевіч Ардашаў|Ардашаў Павел Мікалаевіч]] * [[Ардашня]] * [[Ардашы]] * [[Ардашыр I]] * [[Рыгор Канстанцінавіч Арджанікідзе]] * [[Арджуна]] * [[Ардовікская сістэма]] * [[Мамед Саід Ардубады|Ардубады Мамед Саід]] * [[Жуль Ардуэн-Мансар|Ардуэн-Мансар Жуль]] * [[Ардынарац]] * [[Ардынацкі суд]] * [[Ардынат|Ардынацыя]] * [[Ардынацыя (геабатаніка)|Ардынацыя]] * [[Ардынацыя Войска Запарожскага|Ардынацыя 1638]] * [[Ардынацыя каралеўскіх пушчаў у лясніцтвах былога Вялікага Княства Літоўскага]] * [[Афанасій Лаўрэнцьевіч Ардын-Нашчокін|Ардын-Нашчокін Афанасій Лаўрэнцьевіч]] * [[Ардынскі выхад]] * [[Ардыншчына]] * [[Ардышэва]] * [[Ардэнская аперацыя (1944—1945)|Ардэнская аперацыя, 1944—1945]] * [[Ардэны]] * [[Ар’ергард]] * [[Аржаніца]] * [[Таццяна Пятроўна Аржаннікава|Аржаннікава Таццяна Пятроўна]] * [[Рэне Луі Аржансон|Аржансон Рэне Луі]] * [[Ігар Вацлававіч Аржахоўскі|Аржахоўскі Ігар Вацлававіч]] * [[Арзамас]] * [[Арзамас (літаратурнае таварыства)|Арзамас]] * [[Іван Цімафеевіч Арзамасаў|Арзамасаў Іван Цімафеевіч]] * [[Арзні]] * [[Арка]] * [[Трыумфальная арка|Арка трыумфальная]] * [[Аркада (архітэктура)|Аркада]] * [[Аркадзія (курорт)|Аркадзія]] * [[Аркадзь Станіслававіч Аркадзьеў|Аркадзьеў Аркадзь Станіслававіч]] * [[Аркадыя (вобласць Старажытнай Грэцыі)|Аркадыя]] * [[Аркадыя (Брэст)|Аркадыя]] * [[Сесар Муньёс Арканада|Арканада Сесар Муньёс]] * [[Арканзас (рака)|Арканзас]] * [[Арканзас]] * [[Архар|Аркар]] * [[Аркатаг]] * [[Аркатура]] * [[Аркашон]] * [[Аркбутан]] * [[Аркебуза]] * [[Аркестр]] * [[Аркестр народных інструментаў]] * [[Аркестроўка]] * [[Аркнейскія астравы]] * [[Аркозы]] * [[Аркона]] * [[Арктагея]] * [[Арктатрацічная флора]] * [[Арктур]] * [[Арктыка]] * [[Арктычнае паветра]] * [[Арктычная нізіна]] * [[Арктычны антыцыклон]] * [[Арктычны клімат]] * [[Арктычны пояс]] * [[Арктычны фронт]] * [[Арктычная пустыня|Арктычных пустыняў зона]] * [[Аркуш]] ** [[Аўтарскі аркуш]] ** [[Улікова-выдавецкі аркуш]] ** [[Папяровы аркуш]] ** [[Друкаваны аркуш]] ** [[Умоўны друкаваны аркуш]] * [[Алесь Аркуш|Аркуш Алесь]] * [[Арлан-белахвост]] * [[Арлеан]] * [[Эш-Шэліф|Арлеанвіль]] * [[Арлеаністы]] * [[Жанна д’Арк|Арлеанская дзева]] * [[Арлеанскі дом]] * [[Арлеанэ]] * [[Арлейка]] * [[Арлекін]] * [[Павел Мікалаевіч Арленеў|Арленеў Павел Мікалаевіч]] * [[Арлея]] * [[Арлі]] * [[Галіна Аляксандраўна Арлова|Арлова Галіна Аляксандраўна]] * [[Любоў Пятроўна Арлова|Арлова Любоў Пятроўна]] * [[Таццяна Дзмітрыеўна Арлова|Арлова Таццяна Дзмітрыеўна]] * [[Валянцін Антонавіч Арловіч|Арловіч Валянцін Антонавіч]] * [[Арловічы (Дубровенскі раён)|Арловічы]] * [[Алег Рыгоравіч Арлоў|Арлоў Алег Рыгоравіч]] * [[Аляксандр Мікалаевіч Арлоў|Арлоў Аляксандр Мікалаевіч]] * [[Аляксей Рыгоравіч Арлоў|Арлоў Аляксей Рыгоравіч]] * [[Георгій Міхайлавіч Арлоў|Арлоў Георгій Міхайлавіч]] * [[Дзмітрый Аляксеевіч Арлоў|Арлоў Дзмітрый Аляксеевіч]] * [[Дзмітрый Мікалаевіч Арлоў|Арлоў Дзмітрый Мікалаевіч]] * [[Іван Аляксеевіч Арлоў|Арлоў Іван Аляксеевіч]] * [[Леў Мікалаевіч Арлоў|Арлоў Леў Мікалаевіч]] * [[Рыгор Рыгоравіч Арлоў|Арлоў Рыгор Рыгоравіч]] * [[Сяргей Міхайлавіч Арлоў|Арлоў Сяргей Міхайлавіч]] * [[Сяргей Сяргеевіч Арлоў|Арлоў Сяргей Сяргеевіч]] * [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Арлоў Уладзімір Аляксеевіч]] * [[Юрый Аляксандравіч Арлоў|Арлоў Юрый Аляксандравіч]] * [[Арлоўская вобласць]] ** [[Геаграфія Арлоўскай вобласці]] ** [[Эканоміка Арлоўскай вобласці]] * [[Арлоўская рысістая парода]] * [[Аляксандр Восіпавіч Арлоўскі|Арлоўскі Аляксандр Восіпавіч]] * [[Барыс Іванавіч Арлоўскі|Арлоўскі Барыс Іванавіч]] * [[Восіп Данілавіч Арлоўскі|Арлоўскі Восіп Данілавіч]] * [[Канстанцін Іванавіч Арлоўскі|Арлоўскі Канстанцін Іванавіч]] * [[Кірыл Пракопавіч Арлоўскі|Арлоўскі Кірыла Пракопавіч]] * [[Уладзімір Данатавіч Арлоўскі|Арлоўскі Уладзімір Данатавіч]] * [[Яўстафій Філарэтавіч Арлоўскі|Арлоўскі Яўстафій Філарэтавіч]] * [[Арлы]] * [[Арляк]] * [[Арлянка (прыток Друці)|Арлянка]] * [[Армавір (старажытны)|Армавір]] * [[Армавір (Расія)|Армавір]] * [[Армагедон]] * [[Армада]] * [[Армакаменныя канструкцыі]] * [[Армата]] * [[Арматура]] ** [[Арматура жалеза-бетонных канструкцый]] ** [[Арматура трубаправодная]] ** [[Арматура электратэхнічная]] ** [[Арматура святлотэхнічная]] ** [[Арматура пячная]] * [[Арматура|Арматурныя работы]] * [[Армацэментавыя канструкцыі]] * [[Армейскія камітэты]] * [[Арменія]] ** [[Дзяржаўны лад Арменіі]] ** [[Геаграфія Арменіі]] ** [[Насельніцтва Арменіі]] ** [[Эканоміка Арменіі]] ** [[Сельская гаспадарка Арменіі]] ** [[Гісторыя Арменіі]] ** [[Палітыка Арменіі]] ** [[Адукацыя ў Арменіі]] ** [[СМІ ў Арменіі]] ** [[Армянская літаратура|Літаратура Арменіі]] ** [[Армянская архітэктура|Архітэктура Арменіі]] ** [[Выяўленчае мастацтва Арменіі]] ** [[Армянская музыка|Музыка Арменіі]] ** [[Тэатр Арменіі]] ** [[Кінематограф Арменіі]] * [[Вялікая Арменія|Арменія Вялікая]] * [[Малая Арменія|Арменія Малая]] * [[Канстанцін Арменопул|Арменопул Канстанцін]] * [[Армерыя]] * [[Армілярная сфера]] * [[Арміній]] * [[Арміраванае шкло]] * [[Арміраванне]] * [[Арміраваныя матэрыялы]] * [[Армія]] * [[Армія выратавання]] * [[Армія Краёва]] * [[Армія Людова]] * [[АРМКА-Жалеза]] * [[Армрэстлінг]] * [[Генры Эдуард Армстранг|Армстранг Генры Эдуард]] * [[Луі Даніэл Армстранг|Армстранг Луі Даніэл]] * [[Ніл Армстранг|Армстранг Ніл]] * [[Армузскі праліў]] * [[Армянская Апостальская Царква|Армяна-грыгарыянская царква]] * [[Армяне]] * [[Армянскае нагор’е]] * [[Армянскі алфавіт|Армянскае пісьмо]] * [[Армянская Апостальская Царква|Армянская апостальская царква]] * [[Армянская мова]] * [[Армянскі таўр]] * [[Арна]] * [[Клас Арнальдсан|Арнальдсан Клас]] * [[Арнамент]] * [[Арнаментыка (музыка)|Арнаментыка]] * [[Арнем]] * [[Арнем-Ленд]] * [[Купальнік|Арніка]] * [[Арніта-]] * [[Арніталагічны заказнік]] * [[Арніталогія]] * [[Арнітафаўна|Арнітафауна]] * [[Арнітахарыя]] * [[Арнітоз]] * [[Арніцін]] * [[Арніцінавы цыкл]] * [[Арнольд Брэшыянскі]] * [[Арнольфа дзі Камбіа|Арнольфа ды Камбіо]] * [[Мадэрн|Ар нуво]] * [[Арлы|Арол]] * [[Арол (горад)|Арол]] * [[Арол]] * [[М. Арол|Арол М. Сцяпан Язэпавіч]] * [[Арол-карлік]] * [[Арол-магільнік]] * [[Рэймон Арон|Арон Рэймон]] * [[Ароннік]] * [[Юдзіф Самойлаўна Арончык|Арончык Юдзіф Самойлаўна]] * [[Хасе Клементэ Ароска|Ароска Хасе Клементэ]] * [[Аротавая кіслата]] * [[Мікалай Мікалаевіч Арочка|Арочка Мікола]] * [[Арпа (прыток Аракса)|Арпа]] * [[Арпады]] * [[Ars nova|Арс нова]] * [[Арсен Адзелашвілі]] * [[Арсенал]] * [[Арсенапірыт]] * [[Арсенаты]] * [[Арсеніды]] * [[Арсеній]] * [[Мыш’як|Арсенік]] * [[Арсеніты (хімія)|Арсеніты]] * [[Арсеній Дзіянісавіч Арсенка|Арсенка Арсен Дзіянісавіч]] * [[Наталля Аляксееўна Арсеннева|Арсеннева Наталля Аляксееўна]] * [[Віктар Васілевіч Арсеньеў|Арсеньеў Віктар Васілевіч]] * [[Канстанцін Іванавіч Арсеньеў|Арсеньеў Канстанцін Іванавіч]] * [[Уладзімір Клаўдзіевіч Арсеньеў|Арсеньеў Уладзімір Клаўдзіевіч]] * [[Ташпулат Арсланкулаў|Арсланкулаў Ташпулат]] * [[Ута Арсакідзэ|Арсукісдзе]] * [[Іван Іванавіч Артабалеўскі|Артабалеўскі Іван Іванавіч]] * [[Артавазд II]] * [[Артаганальнае пераўтварэнне]] * [[Артаганальнасць]] * [[Артаганальная праекцыя]] * [[Артаганальная сістэма]] * [[Артадантыя]] * [[Артадоксія]] * [[Артазіды]] * [[Артаклаз]] * [[Артаксеркс I Лангіман|Артаксеркс I]] * [[Артаксеркс II]] * [[Артаксеркс III]] * [[Інга Рыгораўна Артамонава]] * [[Артанія]] * [[Артапедыя]] * [[Арташат]] * [[Арташэс I]] * [[Вія Артманэ|Артмане Вія]] * [[Маргерыт Жазефін Дэзірэ Арто|Арто Маргерыт Жазефін Дэзірэ]] * [[Артотрыхум]] * [[Артрадыры]] * [[Артрапластыка]] * [[Артраспоры]] * [[Артроз]] * [[Артрыт]] * [[Арт-сесія]] * [[Артуа]] * [[Артукі]] * [[Хасэ Хервасіа Артыгас|Артыгас Хасе Хервасіо]] * [[Артыкль]] * [[Артыкон]] * [[Артыкул]] * [[Артыкул воінскі]] * [[Артыкулы Гетманскія|Артыкулы вайсковыя]] * [[Артыкулы Канфедэрацыі]] * [[Артыкуляцыйная база мовы]] * [[Артыкуляцыя]] ** [[Артыкуляцыя (мовазнаўства)]] ** [[Артыкуляцыя (музыка)]] * [[Артылерыя]] * [[Артыт]] * [[Артышок]] * [[Даніэль Артэга Сааведра|Сааведра Даніэль Артэга]] * [[Артэзіянскі басейн]] * [[Артэзіянскі калодзеж]] * [[Артэзіянскія воды]] * [[Абрахам Артэлій|Артэлій Абрахам]] * [[Артэміда]] * [[Артэмія]] * [[Артэрыя|Артэрыі]] * [[Артэрыіт]] * [[Крывяны ціск|Артэрыяльны ціск]] * [[Артэфакт (археалогія)|Артэфакт]] * [[Аруба]] * [[Арувімі]] * [[Аружэйная палата]] * [[Арум]] * [[Аруна]] * [[Сімпсан|Арунта]] * [[Арура]] * [[Міхаіл Аветавіч Арутчан|Арутчан Міхаіл Аветавіч]] * [[Аляксандр Рыгоравіч Аруцюнян|Аруцюнян Аляксандр Рыгоравіч]] * [[Арфа]] * [[Арфаграфічны слоўнік]] * [[Арфаграфія]] * [[Арфаэпія]] * [[Арфведсаніт]] * [[Арфей]] * [[Архазаўры]] * [[Архаізм]] * [[Архаіка]] * [[Архалаксіс]] * [[Арханёл|Архангелы]] * [[Архангельск]] * [[Архангельскае (сядзіба)|Архангельскае]] * [[Архангельская вобласць]] ** [[Геаграфія Архангельскай вобласці]] ** [[Эканоміка Архангельскай вобласці]] * [[Аляксандр Андрэевіч Архангельскі|Архагельскі Аляксандр Андрэевіч]] * [[Аляксандр Сямёнавіч Архангельскі|Архангельскі Аляксандр Сямёнавіч]] * [[Архангельскі цэлюлозна-папяровы камбінат]] * [[Архантрапы]] * [[Архар]] * [[Архараўцы]] * [[Архат]] * [[Архе Афінская]] * [[Археа-]] * [[Археаграфічная камісія]] * [[Археаграфічная экспедыцыя]] * [[Археаграфічны зборнік дакументаў]] * [[Археаграфія]] * [[Археалагічнае датаванне]] * [[Археалагічная культура]] * [[Археалагічная разведка]] * [[Бярэсце (музей)|Археалагічны музей «Бярэсце»]] * [[Археалагічныя помнікі]] * [[Археалагічныя раскопкі]] * [[Археалогія]] * [[Археалогія і нумізматыка Беларусі]] * [[Музычная археалогія|Археалогія музычная]] * [[Археалогія помнікаў архітэктуры]] * [[Царкоўная археалогія|Археалогія царкоўная]] * [[Археамагнетызм]] * [[Праптушка|Археаптэрыкс]] * [[Археаптэрыксавая флора]] * [[Археацыяты]] * [[Археі|Архебактэрыі]] * [[Архегоній]] * [[Архей]] * [[Праптушка|Археорніс]] * [[Архетып]] * [[Архі-]] * [[Архівазнаўства]] * [[Архіварыус]] * [[Архивное дело]] * [[Архівольт]] * [[Архідам II]] * [[Архіепіскап]] * [[Архікарп]] * [[Архілох]] * [[Архімандрыт]] * [[Архімед]] * [[Аксіёма Архімеда|Архімеда аксіёма]] * [[Закон Архімеда|Архімеда закон]] * [[Целы Архімеда|Архімеда целы]] * [[Архімедава спіраль]] * [[Архімедаў вінт]] * [[Ірына Канстанцінаўна Архіпава|Архіпава Ірына Канстанцінаўна]] * [[Архіпастыр]] * [[Абрам Яфімавіч Архіпаў|Архіпаў Абрам Яфімавіч]] * [[Архіпелаг]] * [[Архіпелагскія экспедыцыі рускага флоту]] * [[Аляксандр Парфір’евіч Архіпенка|Архіпенка Аляксандр Парфір’евіч]] * [[Валерый Іванавіч Архіпенка|Архіпенка Валерый Іванавіч]] * [[Фёдар Фёдаравіч Архіпенка|Архіпенка Фёдар Фёдаравіч]] * [[Епіскап|Архірэй]] * [[Архірэйскія школы]] * [[Архіт]] * [[Архитектура и строительство Беларуси]] * [[Архітраў]] * [[Архітэктоніка]] * [[Архітэктоніка (літаратура)]] * [[Архітэктура]] * [[Архітэктура Беларусі]] * [[Архітэктура малых формаў]] * [[Архітэктурная акустыка]] * [[Архітэктурны музей|Архітэктурныя музеі]] * [[Архітэктурны часопіс|Архітэктурныя часопісы]] * [[Архітэўцыс]] * [[Архіў]] * [[Архіў гістарычнай камісіі]] * [[Архіў дому Радзівілаў]] * [[Архіў дому Сапегаў]] * [[Архіў князёў Любартовічаў-Сангушкаў у Славуце]] * [[Архіў па гісторыі літаратуры і асветы ў Польшчы]] * [[Архіў Паўднёва-Заходняй Расіі]] * [[Архіў рускай рэвалюцыі]] * [[Archiv für slavische Philologie|Архіў фюр славішэ Філалагі]] * [[Архіў Яна Замойскага]] * [[Архіўныя камісіі]] * [[-архія]] * [[Архонскія надпісы|Архона-Енісейскія надпісы]] * [[Архонт]] * [[Аляксандр Сяргеевіч Арцем’еў|Арцем’еў Аляксандр Сяргеевіч]] * [[Эдуард Мікалаевіч Арцем’еў|Арцем’еў Эдуард Мікалаевіч]] * [[Арцемій (Троіцкі)]] * [[Аляксандр Радзівонавіч Арцём|Арцём Аляксандр Радзівонавіч]] * [[Павел Якаўлевіч Арцёмаў|Арцёмаў Павел Якаўлевіч]] * [[Пётр Сяргеевіч Арцёмаў|Арцёмаў Пётр Сяргеевіч]] * [[Іван Іванавіч Арцёменка|Арцёменка Іван Іванавіч]] * [[Кацярына Гаўрылаўна Арцёменка|Арцёменка Кацярына Гаўрылаўна]] * [[Сцяпан Елізаравіч Арцёменка|Арцёменка Сцяпан Елізаравіч]] * [[Валянцін Міхайлавіч Арцём’еў|Арцём’еў Валянцін Міхайлавіч]] * [[Савін Арцём’еў|Арцём’еў Савін]] * [[Анатоль Яфімавіч Арцімовіч|Арцімовіч Анатоль Яфімавіч]] * [[Нэлі Іванаўна Арцішэўская|Арцішэўская Нэлі Іванаўна]] * [[Аляксандр Аляксандравіч Арцішэўскі|Арцішэўскі Аляксандр Аляксандравіч]] * [[Міхаіл Пятровіч Арцыбашаў|Арцыбашаў Міхаіл Пятровіч]] * [[Леў Андрэевіч Арцымовіч|Арцымовіч Леў Андрэевіч]] * [[Уладзімір Мартынавіч Арцыхоўскі|Арцыхоўскі Уладзімір Мартынавіч]] * [[Людміла Іванаўна Арчакова|Арчакова Людміла Іванаўна]] * [[Арчыл II]] * [[Джузэпэ Арчымбольда|Арчымбольда Джузепе]] * [[Аршакуні|Аршакіды армянскія]] * [[Аршанскае Евангелле]] * [[Аршанскае падполле|Аршанскае патрыятычнае падполле]] * [[Аршанскае паўстанне|Аршанскае паўстанне 1918]] * [[Аршанскае права]] * [[Аршанскае ўзвышша]] * [[Аршанска-Магілёўская раўніна]] * [[Аршанская акруга]] * [[Бітва пад Оршай (1514)|Аршанская бітва 1514]] * [[Бітва пад Оршай (1564)|Аршанская бітва 1564]] * [[Аршанская жаночая гімназія]] * [[Аршанская жаночая настаўніцкая семінарыя]] * [[Свята-Ільінская царква (Орша)|Аршанская ільінская царква]] * [[Аршанская канферэнцыя сялян|Аршанская канферэнцыя сялян 1906]] * [[Аршанская пенькатрапальная мануфактура]] * [[Аршанская правінцыя]] * [[Аршанская ўпадзіна]] * [[Эдуард Львовіч Аршанскі|Аршанскі Эдуард Львовіч]] * [[Аршанскі гідрагеалагічны басейн]] * [[Аршанскі езуіцкі калегіум]] * [[Аршанскі замак]] * [[Аршанскі інструментальны завод]] * [[Аршанскі камбінат зборных жалезабетонных вырабаў і канструкцый]] * [[Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар бернардзінцаў (Орша)|Аршанскі кляштар бернардзінцаў]] * [[Касцёл Святога Юзафа Абручніка і кляштар дамініканцаў (Орша)|Аршанскі кляштар дамініканцаў]] * [[Касцёл Святой Тройцы і кляштар трынітарыяў (Орша)|Аршанскі кляштар трынітарыяў]] * [[Касцёл Святога Антонія і кляштар францысканцаў (Орша)|Аршанскі кляштар францысканцаў]] * [[Аршанскі кодэкс]] * [[Куцеінскі Богаяўленскі манастыр|Аршанскі Куцеінскі Богаяўленскі манастыр]] * [[Успенскі манастыр (Орша)|Аршанскі Куцеінскі Успенскі манастыр]] * [[Аршанскі льнокамбінат]] * [[Аршанскі маладняк]] * [[Манастыр базыльян (Орша)|Аршанскі манастыр базыльян]] * [[Аршанскі мясакансервавы камбінат]] * [[Аршанскі настаўніцкі інстытут]] * [[Аршанскі павет]] * [[Аршанскі раён]] * [[Аршанскі стадыял]] * [[Аршанскі станкабудаўнічы завод «Чырвоны барацьбіт»|Аршанскі станкабудаўнічы завод]] * [[Аршын]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Праект:Словаспісы/БелЭН]] dcd7nog982esnneplqegmpzjlln9kmi 5203158 5203124 2026-09-21T11:02:17Z Autumndancer 168015 /* Ай */ 5203158 wikitext text/x-wiki == Аа == * [[А]] * [[Аагамія]] * [[Аагенез]] * [[Аагоній]] * [[Аазіс]] * [[Ааліты]] * [[Алвар Аалта|Аалта Алвар]] * [[Вяйнё Валдэмар Аалтанен|Аалтанен Вяйнё Валдэмар]] * [[Ааміцэты]] * [[Аамынь]] * [[ААН]] * [[Аанес]] * [[Анці Аматус Аарне|Аарне Анці Аматус]] * [[Аарэ]] * [[ААС]] * [[Ааспора]] * [[Аахе]] * [[Востраў Ааху|Ааху]] == Аб == * [[Аб дванаццаці пакутах]] * [[Аба (горад)|Аба]] * [[Абабак]] * [[Абаб’е]] * [[Абавязак]] * [[Абавязак воінскі]] * [[Абавязак даказваць]] * [[Абавязаныя сяляне]] * [[Абавязацельнае права]] * [[Абавязацельства]] * [[Абавязковае навучанне]] * [[Абавязковыя пастановы]] * [[Абавязковыя рэзервы]] * [[Хачатур Авецікавіч Абавян|Абавян Хачатур Авецікавіч]] * [[Абагачэнне карысных выкапняў]] * [[Абагачэнне ядзернага паліва]] * [[Абагульненне]] * [[Клаўдзіа Абада|Абада Клаўдзіа]] * [[Абадан]] * [[Абадоўцы]] * [[Абадрыты]] * [[Абазінская мова]] * [[Абазіны]] * [[Канстанцін Антонавіч Абазоўскі|Абазоўскі Канстанцін Антонавіч]] * [[Абай Кунанбаеў]] * [[Абак]] * [[Абакан]] * [[Абаканскае радовішча]] * [[Мірдза Эдуардаўна Абала|Абала Мірдза Эдуардаўна]] * [[Абалакавы]] ** [[Віталь Міхайлавіч Абалакаў|Абалакаў Віталь Міхайлавіч]] ** [[Яўген Міхайлавіч Абалакаў|Абалакаў Яўген Міхайлавіч]] * [[Леанід Ягоравіч Абаленскі|Абаленскі Леанід Ягоравіч]] * [[Яўген Пятровіч Абаленскі|Абаленскі Яўген Пятровіч]] * [[Абаліцыянізм]] * [[Абаліцыянісцкая літаратура]] * [[Леанід Іванавіч Абалкін|Абалкін Леанід Іванавіч]] * [[Абалонка клеткі]] * [[Абалонка (будаўніцтва)]] * [[Абалонкавая форма]] * [[Абалонкі зямлі]] * [[Абалоннікі]] * [[Абалянка (рака)|Абалянка]] * [[Абана-Тэрме]] * [[Абандон]] * [[Абанемент]] * [[Абанент]] * [[Абаненцкае тэлеграфаванне]] * [[Абаранкі]] * [[Абарачальная сістэма]] * [[Абарачальны працэс]] * [[Абарачальныя рэакцыі]] * [[Абарачэнне (музыка)]] * [[Абарачэнне (эканоміка)]] * [[Абардаж]] * [[Абарог]] * [[Абарона]] * [[Абарона Айчыны]] * [[Абарона гонару і годнасці]] * [[Абарона грамадзянскіх правоў]] * [[Абарона дыпламатычная]] * [[Абарона судовая]] * [[Абарончыя збудаванні]] * [[Абарот капіталу]] * [[Абаротнае водазабеспячэнне]] * [[Абаротны капітал]] * [[Абаротныя сродкі]] * [[Абаротныя фонды]] * [[Абарыгены]] * [[Хаджа Ахмад Абас|Абас Хаджа Ахмад]] * [[Абас I Вялікі]] * [[Азад Зінатавіч Абасаў|Абад Зінатавіч Абасаў]] * [[Шухрат Саліхавіч Абасаў|Абасаў Шухрат Саліхавіч]] * [[Абасідаў Халіфат|Халіфат Абасідаў]] * [[Абасіды]] * [[Абаскі мірны трактат]] * [[Абастумані]] * [[Абасы]] * [[Абат]] * [[Абацтва]] * [[Абашаўская культура]] * [[Васіль Аляксеевіч Абашыдзэ|Абашыдзэ Васіль Аляксеевіч]] * [[Грыгол Грыголавіч Абашыдзэ|Абашыдзэ Грыгол Грыголавіч]] * [[Іраклій Вісарыёнавіч Абашыдзэ|Абашыдзэ Іраклій Вісарыёнавіч]] * [[Абвадненне]] * [[Абвал]] * [[Абвалаванне]] * [[Абвер]] * [[Абвінаваўчае заключэнне]] * [[Абвінавачанне]] * [[Абвінавачаны]] * [[Абвойнік]] * [[Абвяшчэнне вайны]] * [[Абвяшчэнне памерлым]] * [[Халіфа Абдалах ібн Аль-Саід Мухамед|Абдалах ібн Аль-Саід Мухамед Мухамед]] * [[Абд аль-Кадзір]] * [[Абд Аль-Керым]] * [[Абдарахман I]] * [[Абдарахман II]] * [[Абдарахман III]] * [[Вадзім Юсупавіч Абдрашытаў|Абдрашытаў Вадзім Юсупавіч]] * [[Абдукцыя]] * [[Абдула Сабір]] * [[Абдулхак Аксакалавіч Абдулаеў|Абдулаеў Абдулхак Аксакалавіч]] * [[Мікаіл Гусейн аглы Абдулаеў|Абдулаеў Мікаіл Гусейн аглы]] * [[Восіп Навумавіч Абдулаў|Абдулаў Восіп Навумавіч]] * [[Абдула-Хан II]] * [[Абдул-Хамід II]] * [[Дзільбар Гулямаўна Абдурахманава|Абдурахманава Дзільбар Гулямаўна]] * [[Фуад Гасан аглы Абдурахманаў|Абдурахманаў Фуад Гасан аглы]] * [[Эміль Абдэргальдэн|Абдэргальдэн Эміль]] * [[Манук Хачатуравіч Абегян|Абегян Манук Хачатуравіч]] * [[Мгер Манукавіч Абегян|Абегян Мгер Манукавіч]] * [[Абедаўка]] * [[Георгій Антонавіч Аб’едкаў|Аб’едкаў Георгій Антонавіч]] * [[Абезвугляроджванне]] * [[Абеззаражванне]] * [[Аб’ект]] * [[Аб’ект права]] * [[Аб’ектывізм]] * [[Аб’ектыў]] * [[Аб’ектыўнае]] * [[Аб’ектыўная ісціна]] * [[Аб’ектыўная рэальнасць]] * [[Аб’ектыўны ідэалізм]] * [[Леў Майсеевіч Абеліёвіч|Абеліёвіч Леў Майсеевіч]] * [[Абеліск]] * [[Нільс Генрык Абель|Абель Нільс Генрык]] * [[Герман Абендрот|Абендрот Герман]] * [[Абеокута]] * [[Даніэль Абер|Абер Даніэль Франсуа Эспры]] * [[Аберацыі аптычных сістэм]] * [[Аберацыя святла]] * [[Храмасомныя перабудовы|Аберацыя храмасом]] * [[Абердзін]] * [[Джордж Гамільтан-Гордан Абердзін|Джордж Гамільтан Гордан Абердзін]] * [[Абердзін-Ангуская парода]] * [[Леслі Патрык Аберкрамбі|Аберкрамбі Леслі Патрык]] * [[Аберон]] * [[Абертон]] * [[Абечак]] * [[Абешэ]] * [[Аб’ём]] * [[Удзельны аб’ём|Аб’ём удзельны]] * [[Аб’ёмнаблочнае домабудаванне]] * [[Сціскальнасць|Аб’ёмная пругкасць]] * [[Аб’ёмная сіла]] * [[Аб’ёмная штампоўка]] * [[Аб’ёмны аналіз]] * [[Аб’ёмны зарад]] * [[Прасторавы зарад|Аб’ёмны зарад]] * [[Аб’ёмны модуль]] * [[Аб’ёмны рэзанатар]] * [[Закон аб’ёмных адносін|Аб’ёмных адносін закон]] * [[Абзац]] * [[Абзу]] * [[Возера Абіда|Абіда]] * [[Абідавічы]] * [[Абідас]] * [[Абіджан]] * [[Абідзенскія эмалі]] * [[Абі-Істада]] * [[Абісаль]] * [[Абісальныя адклады]] * [[Абісальныя раўніны]] * [[Абісінія]] * [[Абісінскае нагор’е]] * [[Абіску]] * [[Абітурыент]] * [[Герман Вільгельмавіч Абіх|Абіх Вільгельм Герман]] * [[Генрык Абіхт|Абіхт Герман Тэадоравіч]] * [[Рудольф Абіхт|Абіхт Рудольф]] * [[Абіягенез]] * [[Абіянік]] * [[Абіятычнае асяродззе]] * [[Абіятычныя фактары]] * [[Абкайк]] * [[Абклад]] * [[Абкладка]] * [[Аблавуха]] * [[Аблакціроўка]] * [[Забарол|Аблам]] * [[Сяргей Уладзіміравіч Абламейка|Абламейка Сяргей Уладзіміравіч]] * [[Аблвыканкамзах|Абласны выканаўчы камітэт саветаў рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў заходняй вобласці і фронту]] * [[Абласны слоўнік]] * [[Абласны суд]] * [[Абласныя падпольныя камітэты КП(б)Б]] * [[Абласныя падпольныя камітэты ЛКСМБ]] * [[Абласныя прывілеі]] * [[Аблвыканкамзах|Аблвыкамзах]] * [[Абледзяненне]] * [[Абліванне]] * [[Аблігацыя]] * [[Аблітэрацыя]] * [[Абліцовачныя матэрыялы]] * [[Абліцовачныя работы]] * [[Аблога]] * [[Аблога (аграномія)]] * [[Аблогавая тэхніка]] * [[Абломкавыя горныя пароды]] * [[Архітэктурныя абломы|Абломы архітэктурныя]] * [[Аблысенне]] * [[Абляпіха]] * [[Абляпіхавы алей]] * [[Абляцыя]] * [[Абмаражэнне]] * [[Абмежавальныя законы]] * [[Абмежаваная адказнасць]] * [[Абмен]] * [[Абмен рэчываў]] * [[Абмен энергіі]] * [[Абменннае ўзаемадзеянне]] * [[Абмундзіраванне вайсковае]] * [[Абнародаванне закону]] * [[Абнаўленцы]] * [[Абозны]] * [[Абойма]] * [[Абол]] * [[Возера Аболе|Аболе]] * [[Абольцы (Талачынскі раён)|Абольцы]] * [[Абора]] * [[Аборт]] * [[Леў Мікалаевіч Аборын|Аборын Леў Мікалаевіч]] * [[Абпал]] * [[Абпальвальная печ]] * [[Абра]] * [[Абрагацыя]] * [[Абрад]] * [[Абрадавае печыва]] * [[Абрадавая паэзія]] * [[Дасітэй Абрадавіч|Абрадавіч Дасітэй]] * [[Абрадавыя стравы]] * [[Абрады рэлігійныя]] * [[Абражанне маястату]] * [[Абраз]] * [[Абраза]] * [[Абразанне]] * [[Абразіўныя матэрыялы|Абразівы]] * [[Абразійная тэраса]] * [[Абразіўна-імпульсная апрацоўка]] * [[Абразіўная апрацоўка]] * [[Абразіўны інструмент]] * [[Абразіўныя матэрыялы]] * [[Абразія]] * [[Абразок]] * [[Алена Васілеўна Абразцова|Абразцова Алена Васілеўна]] * [[Сяргей Уладзіміравіч Абразцоў|Абразцоў Сяргей Уладзіміравіч]] * [[Іван Васілевіч Абраімаў|Абраімаў Іван Васілевіч]] * [[Абракадабра]] * [[Антаніна Іванаўна Абрамава|Абрамава Антаніна Іванаўна]] * [[Надзея Аляксандраўна Абрамава|Абрамава Надзея Аляксандраўна]] * [[Ігар Іванавіч Абрамаў|Абрамаў Ігар Іванавіч]] * [[Кузьма Рыгоравіч Абрамаў|Абрамаў Кузьма Рыгоравіч]] * [[Максім Паўлавіч Абрамаў|Максім Паўлавіч]] * [[Сямён Сямёнавіч Абрамаў|Абрамаў Сямён Сямёнавіч]] * [[Фёдар Аляксандравіч Абрамаў|Абрамаў Фёдар Аляксандравіч]] * [[Дзмітрый Кузьміч Абраменка|Абраменка Дзмітрый Кузьміч]] * [[Тамара Мікалаеўна Абраменка|Абраменка Тамара Мікалаеўна]] * [[Іосіф Самуілавіч Абраміс|Абраміс Іосіф Самуілавіч]] * [[Аляксандр Міхайлавіч Абрамовіч|Абрамовіч Аляксандр Міхайлавіч]] * [[Антон Іванавіч Абрамовіч|Абрамовіч Антон Іванавіч]] * [[Зігмунт Іосіфавіч Абрамовіч|Абрамовіч Зігмунт Іосіфавіч]] * [[Людвік Караль Абрамовіч|Абрамовіч Людвік Караль]] * [[Марыян Станіслаў Абрамовіч|Абрамовіч Марыян Станіслаў]] * [[Франц Вікенцьевіч Абрамовіч|Абрамовіч Франц Вікенцьевіч]] * [[Эміль Абрамавіч Абрамовіч|Абрамовіч Эміль Абрамавіч]] * [[Род Абрамовічаў герба «Ляліва»|Абрамовічы, Ляліва]] * [[Род Абрамовічаў герба «Ястрамбец»|Абрамовічы, Ястрамбец]] ** [[Ян Абрамовіч|Абрамовіч Ян]] ** [[Мікалай Абрамовіч|Абрамовіч Мікалай]] ** [[Самуэль Абрамовіч|Абрамовіч Самуэль]] ** [[Адам Абрамовіч|Абрамовіч Адам]] ** [[Андрэй Абрамовіч|Абрамовіч Андрэй]] ** [[Юрый Абрамовіч|Абрамовіч Юрый]] ** [[Мікалай Яўхімавіч Абрамовіч|Абрамовіч Мікалай]] ** [[Ігнацы Абрамовіч|Абрамовіч Ігнацы]] * [[Абрамцава]] * [[Абрамцава-кудрынская разьба]] * [[Мікалай Іванавіч Абрамчук|Абрамчук Мікалай Іванавіч]] * [[Мікалай Сямёнавіч Абрамчык|Абрамчык Мікалай Сямёнавіч]] * [[Абрамшчынская шарсцяная мануфактура]] * [[Харэн Бабкенавіч Абрамян|Абрамян Харэн Бабкенавіч]] * [[Фабіян Абрантовіч|Абрантовіч Фабіян]] * [[Пётр Андрэевіч Абрасімаў|Абрасімаў Пётр Андрэевіч]] * [[Абрастанні]] * [[Абраў-Дзюрсо]] * [[Пітэр Генры Абрахамс|Абрахамс Пітэр Генры]] * [[Вячаслаў Мікалаевіч Абрашын|Абрашын Вячаслаў Мікалаевіч]] * [[Вадасховішча Аброва]] * [[Аброва (Івацэвіцкі раён)|Аброва]] * [[Аброк]] * [[Павел Васілевіч Абросімаў|Абросімаў Павел Васілевіч]] * [[Пётр Абросімаў|Абросімаў Пётр]] * [[Хрыстафор Абросімаў|Абросімаў Хрыстафор]] * [[Аброўскае]] * [[Абрскіл]] * [[Абруб (Абрубскі сельсавет)|Абруб]] * [[Абруй]] * [[Абрус]] * [[Абрусны]] * [[Абруца]] * [[Абруцы]] * [[Абрыкос]] * [[Аляксей Іванавіч Абрыкосаў|Абрыкосаў Аляксей Іванавіч]] * [[Хрыстафор Абрынскі|Абрынскі Хрыстафор]] * [[Мікалай Іпалітавіч Абрыньба|Абрыньба Мікалай Іпалітавіч]] * [[Абрыс]] * [[Абрыў]] * [[Абрэвіятура]] * [[Абрэвіяцыя]] * [[Альвара Абрэгон|Абрэгон Альвара]] * [[Абрэзка раслін]] * [[Антаніна Абрэмбская-Яблонская|Абрэмбская-Яблонская Антаніна]] * [[Род Абрэнавічаў|Абрэнавічы]] * [[Абсалют]] * [[Абсалютна цвёрдае цела]] * [[Абсалютна чорнае цела]] * [[Абсалютнае і адноснае]] * [[Абсалютная велічыня]] * [[Абсалютная вільготнасць паветра]] * [[Абсалютная вышыня]] * [[Абсалютная геаметрыя]] * [[Абсалютная зорная велічыня]] * [[Абсалютная ідэя]] * [[Абсалютная ісціна]] * [[Абсалютная манархія]] * [[Абсалютная манархія]] * [[Абсалютная тэмпература]] * [[Абсалютны нуль]] * [[Абсалютны ўзрост]] * [[Абсалютныя сістэмы адзінак]] * [[Абсалютызм]] * [[Абсарбцыйная мікраскапія]] * [[Абсент]] * [[Абсерваторыя]] * [[Абсервацыя]] ** [[Абсервацыя (навігацыя)]] ** [[Абсервацыя (медыцына)]] * [[Абсідыян]] * [[Абскурантызм]] * [[Абсорбер]] ** [[Паверхневы абсорбер]] ** [[Насадачны абсорбер]] * [[Абсорбцыя]] * [[АБС-пластык]] * [[Абстрактнае і канкрэтнае]] * [[Абстрактнае мастацтва]] * [[Абстрактная тоеснасць]] * [[Абстракцыя]] * [[Абстракцыянізм]] * [[Абструкцыя]] * [[Возера Абстэрна|Абстэрна]] * [[Абстэрнаўская група азёр]] * [[Абсурд]] * [[Драма абсурду|Абсурду драма]] * [[Абсцызавая кіслата]] * [[Абсцэс]] * [[Множныя абсцэсы|Абсцэсы множныя]] * [[Абтуратар]] * [[Абтурацыя]] * [[Ахмедхан Абу-Бакар|Абу-Бакар Ахмедхан]] * [[Абу-Бекр|Абу-Бакр Абдалах ібн Асман]] * [[Абу Бекр Келеві]] * [[Абу-Дабі]] * [[Абуджа]] * [[Тэнгіз Яўгенавіч Абуладзе|Абуладзе Тэнгіз Яўгенавіч]] * [[Абулія]] * [[Махмуд Нізамеддзін Абу-ль-Ала Ганджэві|Абу-Ль-Ала Ганджэві Махмуд Нізамеддзін]] * [[Бахадур-хан Абу-ль-Газі|Абу-ль-Газі Бахадур-хан]] * [[Абульгасан]] * [[Абульгасан Алібаба аглы Алекперзадэ|Абульгасан]] * [[Абу-ль-Фарадж Аль-Ісфахані]] * [[Абу Муслім]] * [[Абу Нувас]] * [[Абу-Сафа]] * [[Абу-Сімбел]] * [[Абутак]] * [[Артапедычны абутак|Абутак артапедычны]] * [[Абутковая прамысловасць]] * [[Абутылон]] * [[Абухава (Гродзенскі раён)|Абухава]] * [[Лідзія Аляксееўна Абухава|Абухава Лідзія Аляксееўна]] * [[Надзея Андрэеўна Абухава|Абухава Надзея Андрэеўна]] * [[Віктар Цімафеевіч Абухаў|Абухаў Віктар Цімафеевіч]] * [[Генадзь Аляксеевіч Абухаў|Абухаў Генадзь Аляксеевіч]] * [[Альгерд Рышардавіч Абуховіч|Абуховіч Альгерд Рышардавіч]] * [[Ганна Браніславаўна Абуховіч|Абуховіч Ганна Браніславаўна]] * [[Міхал Лявон Абуховіч|Абуховіч Міхал Лявон]] * [[Піліп Казімір Абуховіч|Абуховіч Піліп Казімір]] * [[Тэадор Геранім Абуховіч|Абуховіч Тэадор Геранім]] * [[Род Абуховічаў|Абуховічы]] * [[Абучальная машына]] * [[Абучальная праграма]] * [[Абучальны комплекс]] * [[Абхава]] * [[Абхазія]] * [[Абхазскае царства]] * [[Абхазская мова]] * [[Абхазскі хрыбет]] * [[Абхазы]] * [[Абхіраці]] * [[Абход]] * [[Абход (абрад)]] * [[Абцісканне]] * [[Абціскны стан]] * [[Абцяжваючыя адказнасць акалічнасці]] * [[Абчуга]] * [[Абшчына]] * [[Абшчынная тэорыя]] * [[Абшыванка]] * [[Абывацелі]] * [[Майрамкан Абылкасымава|Абылкасымава Майрамхан]] * [[Абыход]] * [[Звыклы абычай|Абычай звыклы]] * [[Абэ Коба]] * [[Абэвіль]] * [[Абэрак]] * [[Лаўрэнцій Сямёнавіч Абэцэдарскі|Абэцэдарскі Лаўрэнцій Сямёнавіч]] * [[Аб'яднанае антысавецкае падполле]] * [[Аб'яднанае дзяржаўнае палітычнае ўпраўленне]] * [[Аб'яднаная арабская рэспубліка]] * [[Аб'яднаная беларуская вайсковая школа]] * [[Аб'яднаная дэмакратычная партыя Беларусі]] * [[Аб'яднаная электраээнергетычная сістэма]] * [[Аб'яднаная яўрэйская сацыялістычная рабочая партыя]] * [[Аб'яднанне]] * [[Аб'яднанне беларускіх студэнцыкіх арганізацый]] * [[Аб'яднанне сучасных архітэктараў]] * [[Аб'яднанне сялянскай лявіцы «Самапомац»]] * [[Аб'яднанне ў абарону рэспублікі]] * [[Аб'яднаныя Арабскія Эміраты]] * [[Аб'яднаныя ірландцы]] * [[Аб'яднаныя нацыі]] * [[Аб'яднаныя сацыял-дэмакратычныя арганізацыі]] * [[Аб'яднаўчы з'езд кампартый Беларусі, Літвы і Заходняй Беларусі]] * [[Абязбольванне]] == Ав == * [[Амедэо Авагадра|Авагадра Амедэо]] * [[Закон Авагадра|Авагадра закон]] * [[Пастаянная Авагадра|Авагадра пастаянная]] * [[Авадана]] * [[Авадзень (часопіс)]] * [[Авадні]] * [[Авадон]] * [[Аваз Атар-аглы]] * [[Авакум (Пятроў)|Авакум Пятровіч]] * [[Авал]] * [[Авалі]] * [[Ладо Шалвавіч Аваліяні|Аваліяні Ладо]] * [[Аваль]] * [[Аван-]] * [[Аванавілана]] * [[Авангард]] * [[Авангард (музыка)]] * [[Авангард (кіно)]] * [[Авангард (праект)]] * [[Авангардызм]] * [[Рубен Іванавіч Аванесаў|Аванесаў Рубен Іванавіч]] * [[Аванзала]] * [[Аванпост]] * [[Аванс]] * [[Авансаваны капітал]] * [[Авансцэна]] * [[Авантурызм]] * [[Авантурын]] * [[Авантытул]] * [[Аварайрская бітва|Аварайрская бітва 451]] * [[Аварот]] * [[Аварскае ханства]] * [[Аварская мова]] * [[Аварскі каганат]] * [[Аварцы]] * [[Авары]] * [[Сістэма аварыйнага выратавання|Аварыйнага выратавання сістэма]] * [[Аварыйны выкід]] * [[Аварыя]] * [[Аваскоп]] * [[Аватара]] * [[Авацыя]] * [[Авачынская Сопка]] * [[Аваш]] * [[Аскар Авейдэ]] * [[Іван Аўдзеевіч Авекаў|Авекаў Іван Аўдзеевіч]] * [[Авель]] * [[Авельянеда (горад)|Авельянеда]] * [[Авен]] * [[Мікалай Пятровіч Авенарыус|Авенарыус Мікалай Пятровіч]] * [[Рыхард Авенарыус|Авенарыус Рыхард]] * [[Іаган Авенцін|Авенцін]] * [[Авеню]] * [[Авераізм]] * [[Міхаіл Іосіфавіч Авербах|Авербах Міхаіл Іосіфавіч]] * [[Авербот]] * [[Хендрык Аверкамп|Аверкамп Хендрык]] * [[Аверлок]] * [[Авернь]] * [[Авероэс]] * [[Аверс]] * [[Аверсія]] * [[Аверсолд]] * [[Аркадзь Цімафеевіч Аверчанка|Аверчанка Аркадзь Цімафеевіч]] * [[Мікалай Іванавіч Аверчанка|Аверчанка Мікалай Іванавіч]] * [[Наталля Георгіеўна Аверына|Аверына Наталля Георгіеўна]] * [[Сяргей Сяргеевіч Аверынцаў|Аверынцаў Сяргей Сяргеевіч]] * [[Авеста]] * [[Авечка свойская]] * [[Авечкагадоўля]] * [[Валянцін Уладзіміравіч Авечкін|Авечкін Валянцін Уладзіміравіч]] * [[Авёс]] * [[Авёс пусты]] * [[Авідзій]] * [[Авіднасць]] * [[Авіетка]] * [[Йонас Авіжус|Авіжус Йонас]] * [[Авіза]] * [[Авізм]] * [[Авікулярыя]] * [[Авіла]] * [[Міхаіл Іванавіч Авілаў|Авілаў Міхаіл Іванавіч]] * [[Авіньён]] * [[Авіньёнскае паланенне папаў]] * [[Авіская дынастыя]] * [[Авіскі ордэн]] * [[Беры-Беры|Авітаміноз B₁]] * [[Авітамінозы]] * [[Авіфаўна|Авіфауна]] * [[Авіцыды]] * [[Авіцэна]] * [[Авія-]] * [[Авія]] * [[Авія (кампанія)]] * [[Авіякомпас]] * [[Авіялінія]] * [[Авіяль]] * [[Авіямадэлізм]] * [[Авіяносец]] * [[Авіяцыйная прамысловасць]] * [[Авіяцыйны рухавік]] * [[Авіяцыйны спорт]] * [[Авіяцыя]] * [[Ваенная авіяцыя|Авіяцыя ваенная]] * [[Авуары]] * [[Авуляцыя]] * [[Авута]] * [[Валяр’ян Якаўлевіч Авяр’янаў|Авяр’янаў Мікалай Піліпавіч]] * [[Юрый Іванавіч Авяр’янаў|Авяр’янаў Юрый Іванавіч]] == Аг == * [[Ага (тытул военачальнікаў)]] * [[Ага]] * [[Рыгор Гарэгінавіч Агабабян|Агабабян Рыгор Гарэгінавіч]] * [[Уладзімір Янокавіч Агабекаў|Агабекаў Уладзімір Янокавіч]] * [[Агава]] * [[Агавэ|Агаве]] * [[Сцяпан Меліксетавіч Агаджанян|Агаджанян Сцяпан Меліксетавіч]] * [[Агаджары]] * [[Агадыр]] * [[Агая (рака)|Агайо]] * [[Агая|Агайо]] * [[Агаленне горных парод]] * [[Агамемнан]] * [[Рубен Сяргеевіч Агамірзян|Агамірзян Рубен Сяргеевіч]] * [[Агамічнае пісьмо]] * [[Агамы]] * [[Абел Гезевіч Аганбегян|Аганбегян Абел Гезевіч]] * [[Эдгар Сяргеевіч Аганесян|Аганесян Эдгар Сяргеевіч]] * [[Аганістыкі]] * [[Аганья]] * [[Качка-огар|Агар]] * [[Агара]] * [[Агар-агар]] * [[Агараджальныя збудаванні]] * [[Агараджальныя канструкцыі]] * [[Мікалай Васілевіч Агаркаў|Агаркаў Мікалай Васілевіч]] * [[Агароджванні]] * [[Агароднікі]] * [[Агароднікі (Калінкавіцкі раён)|Агароднікі]] * [[Агароднікі (Агародніцкі сельсавет)|Агароднікі]] * [[Агароднікі (Бярозаўскі раён)|Агароднікі]] * [[Агароднінасушылка]] * [[Агароднінныя культуры]] * [[Агародніцтва]] * [[Беларускі навукова-даследчы інстытут агародніцтва|Агародніцтва Беларускі навукова-даследчы інстытут]] * [[Мікалай Платонавіч Агароў|Агароў Мікалай Платонавіч]] * [[Агарыкальныя]] * [[Агарэвічы]] * [[Агаста (Мэн)|Агаста]] * [[Агасфер]] * [[Агат]] * [[Агат — электрамеханічны завод|Агат]] * [[Агатангелос]] * [[Агаткі]] * [[Агафокл]] * [[Таіса Паўлаўна Агафоненка|Агафоненка Таіса Паўлаўна]] * [[Ага-хан]] * [[Акмір Егішавіч Агаханянц]] * [[Агаціяр]] * [[Газарос Агаян|Агаян Газарос]] * [[Агбамоша]] * [[Агент]] * [[Агенцтва]] * [[Агенцтва другу]] * [[Агенцтва па шматбаковай ахове інвестыцый]] * [[Агер публікус]] * [[Агесілай II]] * [[Агівы]] * [[Агіднае]] * [[Уладзімір Іванавіч Агіевіч|Агіевіч Уладзімір Іванавіч]] * [[Эміліа Агінальда|Агінальда Эміліо]] * [[Агінальная]] * [[План Агінскага 1811|Агінскага план 1811]] * [[Агінскае (Забайкальскі край)|Агінскае]] * [[Агінская Бурацкая аўтаномная акруга]] * [[Міхал Казімір Агінскі|Агінскі Міхал Казімір]] * [[Міхал Клеафас Агінскі|Агінскі Міхал Клеафас]] * [[Агінскі бой (1942)]] * [[Агінскі канал]] * [[Агінскі стэп]] * [[Род Агінскіх|Агінскія]] ** [[Аляксандр Агінскі|Агінскі Аляксандр]] ** [[Шыман Кароль Агінскі|Агінскі Шыман Кароль]] ** [[Марцыян Агінскі|Агінскі Марцыян]] ** [[Рыгор Антоні Агінскі|Агінскі Рыгор Антоні]] ** [[Ігнацы Агінскі|Агінскі Ігнацы]] ** [[Андрэй Агінскі|Агінскі Андрэй]] ** [[Міхал Клеафас Агінскі|Агінскі Міхал Клеафас]] ** [[Міхал Казімір Агінскі|Агінскі Міхал Казімір]] * [[Агіс IV]] * [[Агітплакат]] * [[Агітпоезд]] * [[Агіяграфія]] * [[Агіяды]] * [[Агія-Трыяда]] * [[Аглабіды]] * [[Агламерат]] * [[Агламерацыя]] * [[Агламерацыя населеных пунктаў]] * [[Аглапарыт]] * [[Аглюцінатыўныя мовы]] * [[Агляд]] * [[Агляенне глебы]] * [[Агнастыцызм]] * [[Агнаты]] * [[Сяргей Іванавіч Агнёў|Агнёў Сяргей Іванавіч]] * [[Лускаўніца|Агнёўка]] * [[Агнёўкі]] * [[Агні]] * [[Агнішча]] * [[Агнішчанін]] * [[Агнозія]] * [[Шмуэль Іосеф Агнон|Агнон Шмуэль Іосеф]] * [[Агнявая падрыхтоўка]] * [[Агнямёт]] * [[Сава Петраў Агнянаў|Агнянаў Сава Петраў]] * [[Агнястрэльная зброя]] * [[Эдзі Агняцвет|Агняцвет Эдзі]] * [[Агогіка]] * [[Іосіф Агол|Агол Іосіф]] * [[Агонія]] * [[Агонь]] * [[Стральба|Агонь (ваен.)]] * [[Агоўская размалёўка]] * [[Агоўскія куфры]] * [[Агра-]] * [[Агра]] * [[Аграбіяцэноз]] * [[Аграбуд]] * [[Аграглебавы раён]] * [[Агракліматалогія]] * [[Агракліматычнае раянаванне]] * [[Агракліматычныя карты]] * [[Агралесамеліярацыя]] * [[Аграмаджванне вытворчасці]] * [[Аграметэаралагічная станцыя]] * [[Аграметэаралагічны прагноз]] * [[Аграметэаралогія]] * [[Агранамічныя руды]] * [[Агранка]] * [[Аграномія]] * [[Агранулацытоз]] * [[Агранулацыты]] * [[Аграпрамысловая інтэграцыя]] * [[Аграпрамысловы комплекс]] * [[Аграрнае права]] * [[Аграрнае пытанне]] * [[Аграрная палітыка]] * [[Аграрная партыя]] * [[Аграрны крызіс]] * [[Аграрныя адносіны]] * [[Аграрныя рэформы]] * [[Агратэхніка]] * [[Аграфізіка]] * [[Аграхімія]] * [[Аграцэноз]] * [[Аграэкалогія]] * [[Аграэнерга]] * [[Іасафат Пятровіч Агрызка|Агрызка Іасафат Пятровіч]] * [[Георг Агрыкала|Агрыкала Георг]] * [[Мікаэль Агрыкала|Агрыкала Мікаэль]] * [[Марк Віпсаній Агрыпа|Агрыпа Марк Віпсаній]] * [[Агрэгат]] * [[Агрэгатная уніфікаваная сістэма]] * [[Агрэгатны станок]] * [[Агрэгатныя станы рэчыва]] * [[Агрэгацыя клетак|Агрэгацыя (біялогія)]] * [[Агрэжэ]] * [[Агрэман]] * [[Дзмітрый Аляксандравіч Агрэнеў-Славянскі|Агрэнеў-Славянскі Дзмітрый Аляксандравіч]] * [[Агрэсіны]] * [[Агрэсіўнасць вады]] * [[Агрэсія]] * [[Агрэст]] * [[Агуаскальентэс]] * [[Агуда]] * [[Агульнае]] * [[Агульнае мовазнаўства]] * [[Агульнаеўрапейская нарада]] * [[Агульназемскія прывілеі]] * [[Інстытут агульнай і неарганічнай хіміі НАНБ|Агульнай і неарганічнай хіміі інстытут]] * [[Агульнанародная мова]] * [[Агульнарускія летапісныя зборы]] * [[Агульная Афра-Маўрыкійская арганізацыя]] * [[Агульная лінгвістыка]] * [[Агульная мера]] * [[Агульная тэорыя адноснасці]] * [[Агульная тэорыя сістэм]] * [[Агульная ўласнасць]] * [[Агульны дагавор, 1952]] * [[Агульны працоўны стаж]] * [[Агульны рынак]] * [[Агульны Сырт]] * [[Іголкавы мыс|Агульяс (мыс)]] * [[Агульяс, катлавіна|Агульяс (катлавіна)]] * [[Цячэнне мыса Іголкавага|Агульясава цячэнне]] * [[Эдуард Канстанцінавіч Агуновіч|Агуновіч Эдуард Канстанцінавіч]] * [[Агурок]] * [[Агурочнік]] * [[Самуіл Хаімавіч Агурскі|Агурскі Самуіл Хаімавіч]] * [[Агуці]] == Ад == * [[Ада (рака)|Ада]] * [[Адад]] * [[Адажыа|Адажыо]] * [[Адай-Хох]] * [[Адалескарый]] * [[Адалія]] → [[Анталья]] * [[Адам]] * [[Роберт Адам|Адам Роберт]] * [[Рэйнальд Адам|Адам Рэйнальд]] * [[Адам Брэменскі]] * [[Рэгімантас Адамайціс|Адамайціс Рэгімантас]] * [[Адамантан]] * [[Жак Саламон Адамар|Адамар Жак]] * [[Аркадзь Рыгоравіч Адамаў|Адамаў Аркадзь Рыгоравіч]] * [[Уладзімір Уладзіміравіч Адамаў|Адамаў Уладзімір Уладзіміравіч]] * [[Адамаў мост]] * [[Адамаў яблык]] * [[Марыя Уладзіміраўна Адамейка|Адамейка Марыя Уладзіміраўна]] * [[Адаменка, археалагічныя помнікі|Адаменка, селішча]] * [[Адамова (Валожынскі раён)]] * [[Адамова (Полацкі раён)]] * [[Адам Іосіфавіч Адамовіч|Адамовіч Адам Іосіфавіч]] * [[Алесь Адамовіч|Адамовіч Алесь]] * [[Аляксандр Фаміч Адамовіч|Адамовіч Аляксандр Фаміч]] * [[Антон Яўстаф'евіч Адамовіч|Адамовіч Антон]] * [[Багуслаў Адамовіч|Адамовіч Багуслаў]] * [[Вячаслаў Антонавіч Адамовіч|Адамовіч Вячаслаў (Вацлаў) Антонавіч]] * [[Георгій Віктаравіч Адамовіч|Адамовіч Георгій Віктаравіч]] * [[Іосіф Аляксандравіч Адамовіч|Адамовіч Язэп Аляксандравіч]] * [[Ян Адамовіч|Адамовіч Ян]] * [[Арцюр Адамоў|Адамоў Арцюр]] * [[Адампаль]] * [[Джон Адамс|Адамс Джон]] * [[Джон Каўч Адамс|Адамс Джон Каўч]] * [[Джон Квінсі Адамс|Адамс Джон Куінсі]] * [[Джэйн Адамс|Адамс Джэйн]] * [[Сэмюэл Адамс|Адамс Сэмюэл]] * [[Амандус Генрых Адамсан|Адамсан Амандус Генрых]] * [[Адамсіт]] * [[Вячаслаў Уладзіміравіч Адамчык|Адамчык Вячаслаў Уладзіміравіч]] * [[Адольф Шарль Адан|Адан Адольф Шарль]] * [[Адана]] * [[Мішэль Адансон|Адансон Мішэль]] * [[Аданталогія]] * [[Адантома]] * [[Адаптагены]] * [[Адаптацыйная фізіялогія]] * [[Адаптацыйны сіндром]] * [[Сацыяльная адаптацыя|Адаптацыя, сацыялогія]] * [[Адаптацыя тэксту]] * [[Адаптацыя, біялогія]] * [[Адаптацыя, тэхніка]] * [[Адаптацыягенез]] * [[Адаптацыямарфоз]] * [[Адаптометр]] * [[Адаптыйная зона]] * [[Адаптыўная радыяцыя]] * [[Адаптыўны робат]] * [[Адаптыўныя тыпы]] * [[Адаптэр]] * [[Анатоль Арсеньевіч Адарчанка|Адарчанка Анатоль Арсеньевіч]] * [[Адасобленая хваля]] * [[Адасобленыя члены сказа]] * [[Адат]] * [[Адахаўшчына (Ляхавіцкі раён)|Адахаўшчына]] * [[Хрыстафор Адахоўскі|Адахоўскі Хрыстафор]] * [[Аляксей Фёдаравіч Адашаў|Адашаў Аляксей Фёдаравіч]] * [[Адбельванне]] * [[Адбельныя гліны]] * [[Адбівальная печ]] * [[Адбітак]] * [[Адбіткі раслін і жывёл]] * [[Адбіццё святла]] * [[Адбіццё хваляў]] * [[Адбойнік]] * [[Адбойны малаток]] * [[Адбор, біялогія|Адбор у біялогіі]] * [[Правілы адбору|Адбору правілы]] * [[Вінцук Адважны|Адважны Вінцук]] * [[Адвакат]] * [[Адвакатура]] * [[Адвал]] * [[Адваротная матрыца]] * [[Адваротная сіла закону]] * [[Адваротная сувязь]] * [[Адваротная тэарэма]] * [[Адваротная функцыя]] * [[Адваротны лік]] * [[Адваротны осмас]] * [[Адвароны слоўнік]] * [[Закон адваротных адносін|Адваротных адносін закон]] * [[Адваротныя трыганаметрычныя функцыі]] * [[Адведкі]] * [[Адвекцыя]] * [[Адвентысты]] * [[Адвентыўныя расліны]] * [[Адвербіялізацыя]] * [[Адвес]] * [[Адвод]] * [[Адводак]] * [[Возера Адводы|Адводы]] * [[Адворанскае возера]] * [[Адгезія]] ** [[Адгезія, біялогія]] * [[Адгон]] * [[Адгор'е]] * [[Аддзел, геалогія]] * [[Аддзел кіраўніцтва правінцыямі Літвы]] * [[Аддзелачныя матэрыялы]] * [[Аддзелачныя работы]] * [[Аддзяленне, ваеннае]] * [[Аддзяленне царквы ад дзяржавы]] * [[Ад'ектывацыя]] * [[Аджанта]] * [[Аджарыя]] * [[Аджывіка]] * [[Аджэмі ібн Абу Бекр|Абу Бекр ібн Аджэмі]] * [[Адзава Сэйдзі|Сэйдзі Адзава]] * [[Адзала]] * [[Адзенне]] * [[Адзёр]] * [[Эндрэ Адзі|Адзі Эндрэ]] * [[Адзінаборствы ўсходнія|Усходнія адзінаборствы]] * [[Адзінаначалле]] * [[Адзінаццатая канферэнцыя КП(б)Б]] * [[Адзінаццаты з'езд КП(б)Б]] * [[Адзінаццаты ўсебеларускі з'езд Саветаў]] * [[Адзінаццацігадовая школа]] * [[Адзінаццаціскладовік]] * [[Адзіная сістэма электронных вылічальных машын]] * [[Адзіная тэорыя поля]] * [[Адзіная энергетычная сістэма]] * [[Адзінка]] * [[Адзінкавае]] * [[Адзінкавы вектар]] * [[Культуры адзінкавых пахаванняў|Адзінкавых пахаванняў культуры]] * [[Адзінкі фізічных велічыняў]] * [[Адзінота]] * [[Адзінства і барацьба процілегласцяў]] * [[Адзінства і разнастайнасць свету]] * [[Лявонцій Яфімавіч Адзінцоў|Адзінцоў Лявонцій Яфімавіч]] * [[Род Адзінцэвічаў|Адзінцэвічы]] ** [[Сямён Багданавіч Адзінцэвіч]] ** [[Андрэй Сямёнавіч Адзінцэвіч]] * [[Адзнака]] * [[Адзыўная грамата]] * [[Адзюльтэр]] * [[Уладзімір Сцяпанавіч Адзярыха|Адзярыха Уладзімір Сцяпанавіч]] * [[Адказнасць]] * [[Юрыдычная адказнасць|Адказнасць юрыдычная]] * [[Адказчык]] * [[Адкорм]] * [[Адкрытае мора]] * [[Адкрытая распрацоўка радовішчаў]] * [[Адкрыты горад]] * [[Адкрыты грунт]] * [[Адкрыты ліст]] * [[Адкрыты рынак]] * [[Адкрытыя дагаворы]] * [[Адкрытыя і закрытыя мноствы]] * [[Адкрытыя сістэмы]] * [[Адлер]] * [[Альфрэд Адлер|Адлер Альфрэд]] * [[Гвіда Адлер|Адлер Гвіда]] * [[Фрыдрых Адлер|Адлер Фрыдрых]] * [[Густаў Адлерфельт|Адлерфельт Густаў]] * [[Адліга]] * [[Адліковае прыстасаванне]] * [[Адліўка]] * [[Адлоў]] * [[Адлучэнне]] * [[Адлюстраванне]] * [[Адлюстраванне, матэматыка]] * [[Мастацкае адлюстраванне|Адлюстраванне мастацкае]] * [[Тэорыя адлюстравання|Адлюстравання тэорыя]] * [[Адмаўленне]] * [[Адмаўленне адмаўлення]] * [[Адміністрацыйнае права]] * [[Адміністрацыйнае правапарушэнне]] * [[Адміністрацыйна-камандная сістэма]] * [[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел]] * [[Адміністрацыйная адказнасць]] * [[Адміністрацыйная юрысдыкцыя]] * [[Адміністрацыйны кодэкс]] * [[Адміністрацыйны нагляд]] * [[Адміністрацыя]] * [[Адміністрацыя дапамогі і аднаўлення Аб'яднаных Нацый]] * [[Адміністрацыя прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] * [[Адмірал, матыль]] * [[Адміралцейства]] * [[Астравы Адміралцейства|Адміралцейства астравы]] * [[Адміралці]] * [[Адміральскі сцяг]] * [[Адмоўе]] * [[Адмоўнае супраціўленне]] * [[Адмоўны лік]] * [[Адмучванне]] * [[Аднаасобнікі]] * [[Аднабаковая паверхня]] * [[Аднагадовыя расліны]] * [[Прынцып аднагалоснасці ў ААН|Аднагалоснасці прынцып у ААН]] * [[Аднагалосыя]] * [[Аднадворцы]] * [[Аднадзёнка]] * [[Аднадольныя]] * [[Аднадомныя расліны]] * [[Аднадрэўка]] * [[Адназвязная вобласць]] * [[Адназначнасць слова]] * [[Адназначная функцыя]] * [[Аднакамплектная школа]] * [[Аднакветка]] * [[Аднакласнае пачатковае вучылішча]] * [[Аднаклетачныя]] * [[Аднаклетачныя водарасці]] * [[Адналетнікі]] * [[Канцэпцыя аднамернага чалавека|Аднамернага чалавека канцэпцыя]] * [[Аднапалосная мадуляцыя]] * [[Аднаполыя кветкі]] * [[Аднаполюснае тэлеграфаванне]] * [[Аднапраходныя]] * [[Аднарог]] * [[Аднарог, сузор'е]] * [[Аднарог, гармата]] * [[Аднароднае ўраўненне]] * [[Аднароднасць сусвету]] * [[Аднародная функцыя]] * [[Аднародныя каардынаты]] * [[Аднародныя члены сказа]] * [[Аднасемядольныя]] * [[Аднасклад]] * [[Аднастрофны верш]] * [[Аднаўленне]] * [[Аднаўленне лесу]] * [[Адначасовасць]] * [[Адначлен]] * [[Адніманне]] * [[Тэорыя адносін|Адносін тэорыя]] * [[Адносіны]] * [[Адносіны, матэматыка]] * [[Адноснае]] * [[Прынцып адноснасці|Адноснасці прынцып]] * [[Тэорыя адноснасці|Адноснасці тэорыя]] * [[Адносная біялагічная эфектыўнасць]] * [[Адносная вышыня]] * [[Адносная ісціна]] * [[Адносны рух]] * [[Аляксандр Іванавіч Адоеўскі|Адоеўскі Аляксандр Іванавіч]] * [[Уладзімір Фёдаравіч Адоеўскі|Адоеўскі Уладзімір Фёдаравіч]] * [[Ірына Уладзіміраўна Адоеўцава|Адоеўцава Ірына Уладзіміраўна]] * [[Адокса]] * [[Мар'яна Адольская|Адольская Мар’яна]] * [[Адоніс]] * [[(2101) Адоніс|Адоніс (малая планета)]] * [[Адоніс, род раслін]] * [[Адоранасць]] * [[Тэадор Адорна|Адорна Тэадор]] * [[Прынцып адпаведнасці|Адпаведнасці прынцып]] * [[Адпал]] * [[Адпачын металаў]] * [[Адпужвальныя рэчывы]] * [[Адработкі]] * [[Герб «Адравонж»|Адравонж]] * [[Адраджэнне]] * [[Адраджэнне, таварыства]] * [[Нацыянальнае адраджэнне|Адраджэнне нацыянальнае]] * [[Адрар-Іфарас]] * [[Адрас]] * [[Адрасат]] * [[Адрасная мова]] * [[Адраст]] * [[Адраўненне]] * [[Адрок]] * [[Адроны]] * [[Адроў]] * [[Адруб]] * [[Адрыжын]] * [[Адрына]] * [[Адрыўное цячэнне]] * [[Публій Элій Адрыян|Адрыян Публій Элій]] * [[Адрыянаў вал]] * [[Адрыянопаль]] → [[Эдырнэ|Эдырне]] * [[Адрыянопальскі мірны дагавор, 1829]] * [[Адрыятычнае мора]] * [[Адрэзак]] * [[Адрэзкі]] * [[Адрэнакартыкатропны гармон]] * [[Адрэналін]] * [[Адрэналітыкі]] * [[Адрэнаміметыкі]] * [[Адрэнарэцэптары]] * [[Адрэнергічныя нервовыя валокны]] * [[Адсарбенты]] * [[Адсорбер]] * [[Адсорбцыя]] * [[Адстаўка]] * [[Адстойванне]] * [[Адстойнік]] * [[Адстрат]] * [[Адстрэл]] * [[Адступленне]] * [[Адступніцтва]] * [[Адсутнасць без вестак]] * [[Адуванчык]] * [[Адукацыйная камісія]] * [[Адукацыя]] * [[Адукацыя, таварыства]] * [[Агульная адукацыя|Адукацыя агульная]] * [[Адукацыя і выхаванне (1992)]] * [[Адукт]] * [[Тадэвуш Іванавіч Адула|Адула Тадэвуш Іванавіч]] * [[Адуляр]] * [[Адур]] * [[Адушаўлёнасць-неадушаўлёнасць]] * [[Адхарквальныя сродкі]] * [[Адхіляючая сіла вярчэння Зямлі]] * [[Адходы]] * [[Адчувальнасць]] * [[Адчувальны элемент]] * [[Адчуванне]] * [[Адчужэнне]] * [[Палітыка адчыненых дзвярэй]] * [[Адшчэп]] * [[Адыгейская мова]] * [[Адыгейцы]] * [[Адыгея]] * [[Адыгі]] * [[Адыджэ]] * [[Адынамія]] * [[Антон Эдвард Адынец|Адынец Антон Эдвард]] * [[Род Адынцоў|Адынцы]] * [[Адыпінавая кіслата]] * [[Адырондак]] * [[Святлана Дзантэміраўна Адырхаева|Адырхаева Святлана Дзантэміраўна]] * [[Адыс-Абеба]] * [[Адысей]] * [[Адысея]] * [[Адысонава хвароба]] * [[Адытыўнасць]] * [[Адытыўная тэорыя лікаў]] * [[Адыходніцтва]] * [[Адычная страфа]] * [[Адыябатны працэс]] * [[Адыянтум]] * [[Адэкалон]] * [[Адэкватнае]] * [[Адэлаіда]] * [[Зямля Адэлі|Адэлі зямля]] * [[Адэльсберг]] * [[Адэльск]] * [[Эмануіл Хацкелевіч Адэльскі|Адэльскі Эмануіл Хацкелевіч]] * [[Адэля з Устроні]] * [[Адэн-]] * [[Адэн]] * [[Адэн, калонія]] * [[Адэнавірусныя хваробы]] * [[Адэнавірусы]] * [[Адэназінтрыфасфат]] * [[Адэназінтрыфасфатазы]] * [[Адэназінтрыфосфарная кіслата]] * [[Адэназінтрыфосфарныя кіслоты]] * [[Адэнакарцынома]] * [[Адэнаматоз лёгкіх]] * [[Септымій Адэнат|Адэнат Септымій]] * [[Конрад Адэнаўэр|Адэнаўэр Конрад]] * [[Адэнілавая кіслата]] * [[Адэнін]] * [[Адэноіды]] * [[Адэнома]] * [[Адэнома прастаты]] * [[Андрэй Дзмітрыевіч Адэнскі|Адэнскі Андрэй Дзмітрыевіч]] * [[Адэнскі заліў]] * [[Адэса]] * [[Адэская аперацыя, 1944]] * [[Адэская вобласць]] * [[Адэская група курортаў]] * [[Адэскі ўніверсітэт]] * [[Абарона Адэсы, 1941|Адэсы абарона 1941]] * [[Ад'юнкт]] * [[Ад'юнктура]] * [[Ад'ютант]] == Ае == * [[Ае-ае]] * [[Аер]] == Аж == * [[Адам Пятровіч Ажароўскі|Ажароўскі Адам Пятровіч]] * [[Антон Ажбе|Ажбе Антон]] * [[Лідзія Фёдараўна Ажгірэвіч|Ажгірэвіч Лідзія Фёдараўна]] * [[Ажгон]] * [[Ажур, бухгалтэрыя]] * [[Ажур, тканіна]] * [[Ажына]] * [[Ажыа]] * [[Ажыўленне арганізма]] * [[Возера Ажэхава|Ажэхава]] * [[Фларыян Феліксавіч Ажэшка|Ажэшка Фларыян Феліксавіч]] * [[Эліза Ажэшка|Ажэшка Эліза]] * [[Род Ажэшак|Ажэшкі]] ** [[Антоні Ажэшка|Антоні]] ** [[Пётр Ажэшка|Пётр]] ** [[Фларыян Феліксавіч Ажэшка|Фларыян]] == Аз == * [[Аза-]] * [[Азааспермія]] * [[Азабензол]] * [[Азагены]] * [[Даўлетмамед Азадзі|Азадзі Даўлетмамед]] * [[Марк Канстанцінавіч Азадоўскі|Азадоўскі Марк Канстанцінавіч]] * [[Азазлучэнні]] * [[Азакерыт]] * [[Азакерыталячэнне]] * [[Тургут Азал|Азал Тургут]] * [[Азанаванне]] * [[Азанальнасць]] * [[Азанальная расліннасць]] * [[Азанасфера]] * [[Азандэ]] * [[Азаніды]] * [[Емяльян Кліментавіч Азаранка|Азаранка Емяльян Кліментавіч]] * [[Азаранскае возера]] * [[Сямён Іванавіч Азараў|Азараў Сямён Іванавіч]] * [[Азарт]] * [[Азарыдзін]] * [[Азарыцкі бой, 1942]] * [[Азарыцкія лагеры смерці]] * [[Азарычы|Азарычы (гарадскі пасёлак)]] * [[Азарычы (Пінскі раён)|Азарычы (вёска)]] * [[Дзмітрый Іванавіч Азарэвіч|Азарэвіч Дзмітрый Іванавіч]] * [[Азарэвічы]] ** [[Пелагея Азарэвіч|Пелагея]] ** [[Кацярына Лук’янаўна Азарэвіч|Кацярына Лук’янаўна]] ** [[Надзея Апалонаўна Азарэвіч|Надзея Апалонаўна]] ** [[Марыя Апалонаўна Азарэвіч|Марыя Апалонаўна]] * [[Азаспалучэнне]] * [[Азатаванне]] * [[Азатэмія]] * [[Азаўскіт]] * [[Азафарбавальнікі]] * [[Азбалан]] * [[Азбапластыкі]] * [[Азбест]] * [[Азбеставая прамысловасць]] * [[Азбестацэмент]] * [[Азбестацэментныя вырабы і канструкцыі]] * [[Азбука]] * [[Мікалай Васілевіч Азбукін|Азбукін Мікалай Васілевіч]] * [[Азбукоўнікі]] * [[Азгінавічы]] * [[Заір Ісакавіч Азгур|Азгур Заір Ісакавіч]] * [[Аздамічы]] * [[Аздзеліна]] * [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы, гарадзішча]] * [[Азеатропныя сумесі]] * [[Азеляненне]] * [[Азена]] * [[Азенкур]] * [[Мікалай Якаўлевіч Азерацкоўскі|Азерацкоўскі Мікалай Якаўлевіч]] * [[Азербайджан]] * [[Іранскі Азербайджан|Азербайджан Іранскі]] * [[Азербайджанская мова]] * [[Азербайджанскі горны мерынос]] * [[Азербайджанцы]] * [[Азерцы (Талачынскі раён)|Азерцы]] * [[Азершчына]] * [[Еўна Фішалевіч Азеф|Азеф Еўна Фішалевіч]] * [[Іван Паўлавіч Азёмша|Азёмша Іван Паўлавіч]] * [[Азёразнаўства]] * [[Азёрна-рачныя рыбы]] * [[Азёрна-таварная рыбная гаспадарка]] * [[Азёрная катлавіна]] * [[Азёрная пячора]] * [[Азёрная руда]] * [[Азёрная чаша]] * [[Азёрны (Чэрвеньскі раён)]] * [[Азёрны (Жыткавіцкі раён)]] * [[Азёрныя адклады]] * [[Азёрныя заказнікі]] * [[Азёрныя рыбы]] * [[Азёрская папярова-кардонная фабрыка]] * [[Азёрская суконная мануфактура]] * [[Возера|Азёры]] * [[Азёры (Гродзенскі раён)|Азёры (вёска)]] * [[Азіды]] * [[Азіз Несін]] * [[Азільская культура]] * [[Айзек Азімаў|Азімаў Айзек]] * [[Азімая соўка]] * [[Азім Аслан аглы Азімзадэ|Азімзадэ Азім Аслан аглы]] * [[Азімут]] * [[Азімыя культуры]] * [[Уладзімір Марцінавіч Азін|Азін Уладзімір Марцінавіч]] * [[Азіна]] * [[Азіны]] * [[Азія]] * [[Азія, рымская правінцыя]] * [[Азіяцка-амерыканская раса]] * [[Азіяцка-Ціхаакеанскі савет]] * [[Азіяцкая дэпрэсія]] * [[Азіяцкая саранча]] * [[Азіяцкі клірынгавы саюз]] * [[Азіяцкія гульні]] * [[Фёдар Фёдаравіч Азміцель|Азміцель Фёдар Фёдаравіч]] * [[Дзмітрый Пятровіч Азнабішын|Азнабішын Дзмітрый Пятровіч]] * [[Шарль Азнавур|Азнавур Шарль]] * [[Азнауры]] * [[Азначэнне]] * [[Азова-Сівашская запаведна-паляўнічая гаспадарка]] * [[Азолы]] * [[Азон]] * [[Аляксандр Сямёнавіч Азончык|Азончык Аляксандр Сямёнавіч]] * [[Азорскі антыцыклон]] * [[Азорскія астравы]] * [[Азот]] * [[Азотабактэр]] * [[Азотабактэрын]] * [[Азотнакіслыя солі]] * [[Азотная кіслата]] * [[Азотныя ўгнаенні]] * [[Аксіды азоту|Азоту аксіды]] * [[Азотфіксавальныя бактэрыі]] * [[Азотфіксацыя]] * [[Азоў]] * [[Азоўскае мора]] * [[Азоўсталь]] * [[Азоцістакіслыя солі]] * [[Азоцістая кіслата]] * [[Азоцістая раўнавага]] * [[АЗПАК]] * [[Азулены]] * [[Азурыт]] * [[Азхар]] * [[Азых]] * [[Юзаф Азямблоўскі|Азямблоўскі Юзаф]] * [[Азяранскае возера]] * [[Азяраны (Жыткавіцкі раён)]] * [[Азяраны (Рагачоўскі раён)]] * [[Азяраўскае камсамольска-маладзёжнае падполле]] * [[Возера Азярко, Лепельскі раён|Азярко]] * [[Азярніца (Слонімскі раён)|Азярніца]] * [[Азярное]] * [[Азярод]] * [[Азярок (возера)|Азярок]] * [[Азярцы (Глыбоцкі раён)|Азярцы]] * [[Азярычына]] * [[Азярышча]] * [[Азярышчанская воласць]] * [[Азяты]] == Аі == * [[Аід]] * [[Аідыі]] * [[Аір (плато)]] == Ай == * [[Муса Айбек|Айбек Муса]] * [[Айва]] * [[Іван Канстанцінавіч Айвазоўскі|Айвазоўскі Іван Канстанцінавіч]] * [[Чарлз Эдвард Айвз|Айвз Чарлз Эдвард]] * [[Айгунскі дагавор|Айгунскі дагавор (1858)]] * [[Штат Айдаха|Айдаха]] * [[Казімеж Айдукевіч|Айдукевіч Казімеж]] * [[Айдын]] * [[Рома Яфімавіч Айзберг|Айзберг Рома Яфімавіч]] * [[Тэадор Ільіч Айзерман|Айзерман Тэадор Ільіч]] * [[Айканіміка]] * [[Айкідо]] * [[Айкумена]] * [[Айлант]] * [[Акрам Айліслі|Айліслі Акрам]] * [[Айл-Роял]] * [[Аймак]] * [[Шакен Кенжатаевіч Айманаў|Айманаў Шакен Кенжатаевіч]] * [[Аймара]] * [[Айні]] * [[Айны]] * [[Ай-Петры]] * [[Айравата]] * [[Айрацкае ханства]] * [[Генры Айртан|Айртан Генры]] * [[Айршырская парода]] * [[Айрэн]] * [[Айсберг]] * [[Айсоры]] * [[Айсрызенвельт]] * [[Ай-Тадор]] * [[Чынгіз Айтматаў|Айтматаў Чынгіз]] * [[Гапар Айтыевіч Айтыеў|Айтыеў Гапар Айтыевіч]] * [[Платон Аляксеевіч Айунскі|Айунскі Платон Аляксеевіч]] * [[Айцы Царквы]] * [[Ай Цын]] * [[Айчым]] * [[Айчына]] * [[Вайна 1812 года|Айчынная вайна 1812]] * [[Айчынны фронт]] * [[Айюбіды]] * [[Айя]] == Ак == * [[Ака]] * [[Акаба (заліў)]] * [[Акаба (горад)]] * [[Сіра Акаборы|Акаборы Сіра]] * [[Акаванга]] * [[Акад]] * [[Акадзакі]] * [[Акадэм]] * [[Акадэмізм]] * [[Ваенныя навучальныя ўстановы|Акадэміі ваенныя]] * [[Акадэміі мастацкія]] * [[Акадэміі музычныя]] * [[Хрыбет Акадэміі Навук|Акадэміі навук хрыбет]] * [[Акадэмік]] * [[Акадэмічнае вёславае судна]] * [[Акадэмічнае выданне]] * [[Акадэмічная гімназія]] * [[Акадэмічны летапіс]] * [[Акадэмічны тэатр]] * [[Акадэмічны ўніверсітэт]] * [[Акадэмія]] * [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэмія кіравання]] * [[Акадэмія Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Акадэмія міліцыі]] * [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэмія навук Беларусі]] * [[Акадэмія парламентарызму і прадпрымальніцтва]] * [[Платонаўская Акадэмія|Акадэмія платонаўская]] * [[Акадэмія рускага балета]] * [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт фізічнай культуры|Акадэмія фізічнага выхавання і спорту]] * [[Аскар Акаеў|Акаеў Аскар]] * [[Аказіяналізм, філасофія]] * [[Аказіяналізм, мовазнаўства]] * [[Акалі]] * [[Акаліна]] * [[Акалічнасць]] * [[Акалова]] * [[Іван Ільіч Акаловіч|Акаловіч Іван Ільіч]] * [[Акалодак]] * [[Акамадацыя, фанетыка]] * [[Акамадацыя, біялогія]] * [[Акамкаванне]] * [[Акампанемент]] * [[Акамянеласці]] * [[Акан]] * [[Боцікі (род раслін)|Аканіт]] * [[Аканіца]] * [[Аканкагуа]] * [[Аканне]] * [[Аканом]] * [[Акант (арнамент)|Акант]] * [[Акантацэфалёзы]] * [[Скрэбні|Акантацэфалы]] * [[Акантоды]] * [[Акантыт]] * [[Акапі]] * [[А капэла]] * [[Акоп Акапян|Акапян Акоп]] * [[Акаралогія]] * [[Акарапідоз]] * [[Акардэон]] * [[Акаркавенне]] * [[Акароз]] * [[Акарыдыі]] * [[Акарыёз]] * [[Акарына]] * [[Акарыформныя кляшчы]] * [[Акарыцыды]] * [[Акасі]] * [[Акасмізм]] * [[Акатванне]] * [[Акатуйская турма]] * [[Акатышы]] * [[Акафіст]] * [[Акацыя]] * [[Акаяма (горад)|Акаяма]] * [[Джэлаль-ад-дзін Акбар|Акбар Джэлаль-ад-дзін]] * [[Аква-]] * [[Аквадаг]] * [[Аквакультура]] * [[Акваланг]] * [[Аквальны ландшафт]] * [[Аквамарын]] * [[Акванаўт]] * [[Акваніты]] * [[Акваплан]] * [[Акварыум]] * [[Акварыумныя рыбы]] * [[Акварэль]] * [[Акватолы]] * [[Акваторыя]] * [[Акватынта]] * [[Акведук]] * [[Аквізіцыя]] * [[Ворлікі|Аквілегія]] * [[Аквінк]] * [[Аквітанія]] * [[Гаронская нізіна|Аквітанская нізіна]] * [[Аляксей Яўгенавіч Акеанаў|Акеанаў Аляксей Яўгенавіч]] * [[Таламуш Акееў|Акееў Таламуш]] * [[Акейдыя (нацыянальны парк)|Акейдыя]] * [[Акерманская кавенцыя]] * [[Вольга Дзмітрыеўна Акімава|Акімава Вольга Дзмітрыеўна]] * [[Барыс Барысавіч Акімаў|Акімаў Барыс Барысавіч]] * [[Георгій Уладзіміравіч Акімаў|Акімаў Георгій Уладзіміравіч]] * [[Іван Акімавіч Акімаў|Акімаў Іван Акімавіч]] * [[Мікалай Паўлавіч Акімаў|Акімаў Мікалай Паўлавіч]] * [[Акімаўскі завод сельскагаспадарчага інвентару]] * [[Карасон Акіна|Акіна Карасон]] * [[Акінава]] * [[Акінак]] * [[Акінаспермія]] * [[Фабіян Іванавіч Акінчыц|Акінчыц Фабіян Іванавіч]] * [[Леў Аляксандравіч Акіншэвіч|Акіншэвіч Леў Аляксандравіч]] * [[Акісленне]] * [[Тканкавае дыханне|Акісленне біялагічнае]] * [[Акісленне металаў]] * [[Акісленне|Акісленне-аднаўленне]] * [[Ступень акіслення|Акіслення ступень]] * [[Акісляльна-аднаўляльны патэнцыял]] * [[Акісляльнае фасфарыліраванне]] * [[Ступень акіслення|Акісляльны лік]] * [[Акіта]] * [[Акіхіта]] * [[Акіян (тытан)|Акіян]] * [[Акіян]] * [[Акіяналогія|Акіянаграфія]] * [[Акіяналогія]] * [[Акіянарыум]] * [[Акіянія]] * [[Акіянскае паўшар’е]] * [[Акіянская кара]] * [[Марскі клімат|Акіянскі клімат]] * [[Акіянскія адклады]] * [[Акіянскія астравы]] * [[Акіянскія катлавіны]] * [[Акіянскія хрыбты]] * [[Акіянскія цячэнні]] * [[Акламацыя]] * [[Аклахома]] * [[Аклахома-сіці]] * [[Акліматызацыя]] * [[Аклімацыя]] * [[Аклюзія]] * [[Астана|Акмала]] * [[Акмеізм]] * [[Акмянская бітва]] * [[Акмянская бітва (1331)]] * [[Келоід акне|Акне келоід]] * [[Акно]] * [[Валянціна Валянцінаўна Аколава|Аколава Валянціна Валянцінаўна]] * [[Аколаўскае радовішча жалезных рудаў]] * [[Аколіца]] ** [[Ваколіца (тып паселішча)|Аколіца (тып паселішча)]] * [[Акольнічы]] * [[Акоп]] * [[Акорд]] * [[Акордная аплата працы]] * [[Урыэль Акоста|Акоста Урыэль]] * [[Акр]] * [[Акра-]] * [[Ака (горад)|Акра]] * [[Акрабалісты]] * [[Акрабатыка]] * [[Акрабатычнае мастацтва]] * [[Акраверш]] * [[Акрадэрматыт]] * [[Акрамегалія]] * [[Акран]] * [[Акрасома]] * [[Акратэрый]] * [[Акропаль]] * [[Акруга]] * [[Ваенная акруга|Акруга ваенная]] * [[Акругленне]] * [[Акружнасць]] * [[Святлана Арцёмаўна Акружная|Акружная Святлана Арцёмаўна]] * [[Акружэнне]] * [[Акры]] * [[Акрылавая кіслата]] * [[Акрылавыя валокны]] * [[Акрылавыя клеі]] * [[Акрылавыя лакі]] * [[Акрылан]] * [[Акрыланітрыл]] * [[Акрылатныя каўчукі]] * [[Акрылаты]] * [[Акрыты]] * [[Акрэдытаванне]] * [[Акрэдытыў]] * [[Станіслаў Станіслававіч Акрэйц|Акрэйц Станіслаў Станіслававіч]] * [[Акрэсленыя фігуры]] * [[Акрэцыя]] * [[Аксак Валянціна Іванаўна|Валянціна Іванаўна Аксак]] * [[Аксакал]] * [[Іван Сяргеевіч Аксакаў|Аксакаў Іван Сяргеевіч]] * [[Канстанцін Сяргеевіч Аксакаў|Аксакаў Канстанцін Сяргеевіч]] * [[Сяргей Сяргеевіч Аксакаў|Аксакаў Сяргей Сяргеевіч]] * [[Сяргей Цімафеевіч Аксакаў|Аксакаў Сяргей Цімафеевіч]] * [[Шчаўевая кіслата|Аксалатная кіслата]] * [[Аксалаты]] * [[Аксалотль]] * [[Phellodendron|Аксаміт]] * [[Анатоль Сцяпанавіч Аксамітаў|Аксамітаў Анатоль Сцяпанавіч]] * [[Аксаміткі]] * [[Phellodendron|Аксамітнае дрэва]] * [[Аксамітная кніга]] * [[Аксамітная рэвалюцыя]] * [[Аксамітнік]] * [[Аксамітніцы]] * [[Аксанаметрыя]] * [[Акселератар]] * [[Акселератар (мікраэканоміка)|Акселератар]] * [[Акселерацыя]] ** [[Акселерацыя (біялогія)|Акселерацыя]] * [[Акселерометр]] * [[Axel Springer SE|Аксель шпрынгер ферлаг АГ]] * [[Аксельбант]] * [[Зэлік Майсеевіч Аксельрод|Аксельрод Зэлік Майсеевіч]] * [[Любоў Ісакаўна Аксельрод|Аксельрод Любоў Ісакаўна]] * [[Эрвін Аксер|Аксер Эрвін]] * [[Аксесуар]] * [[Аляксандр Нічыпаравіч Аксёнаў|Аксёнаў Аляксандр Нічыпаравіч]] * [[Васіль Паўлавіч Аксёнаў|Аксёнаў Васіль Паўлавіч]] * [[Уладзімір Віктаравіч Аксёнаў|Аксёнаў Уладзімір Віктаравіч]] * [[Сяргей Ліпавіч Аксёнцаў|Аксёнцаў Сяргей Ліпавіч]] * [[Аксігемаглабін]] * [[Аксігенатэрапія]] * [[Аксідаванне]] * [[Аксідазы]] * [[Аксідарэдуктазы]] * [[Аксіды]] * [[Occidental Petroleum|Аксідэнтал петролеум]] * [[Аксіёма]] * [[Аксікіслоты]] * [[Аксімаран]] * [[Аксініт]] * [[Акспіралін]] * [[Аксітацын]] * [[Аксіўроз]] * [[Аксіялогія]] * [[Аксіяльна-поршневая помпа]] * [[Аксіяматычны метад]] * [[Аксон]] * [[Аксу-Джабаглы]] * [[Аксум]] * [[Аксумскае царства]] * [[L'Action française|Аксьён франсэз]] * [[Акт]] * [[Дыпламатычны акт|Акт дыпламатычны]] * [[Акт на права валодання зямлёй]] * [[Юрыдычны акт|Акт юрыдычны]] * [[Актабол]] * [[Актава]] ** [[Актава (літаратура)|Актава]] * [[Актавіян Аўгуст|Актавіян Гай Юлій Цэзар]] * [[Актавыя кнігі]] * [[Актадрахма]] * [[Актаміязін]] * [[Актан]] * [[Джон Дальберг-Актан|Актан Джон Эмерык Эдуард Дальберг]] * [[Актанавы лік]] * [[Актант]] * [[Актаэдр]] * [[Актод]] * [[Актуалізацыя]] * [[Актуальнае чляненне сказа]] * [[Актуальнасць]] * [[Актуарый]] * [[Акты археаграфічнай экспедыцыі]] * [[Акты віленскай камісіі]] * [[Акты віленскіх цэхаў]] * [[Гістарычныя акты|Акты гістарычныя]] * [[Акты Заходняй Расіі]] * [[Акты кангрэгацыі прапаганды веры]] * [[Акты Караля Польскага і Вялікага Князя Літоўскага Аляксандра]] * [[Акты Літоўскай Метрыкі]] * [[Акты Літоўска-Рускай дзяржавы]] * [[Акты Маскоўскай дзяржавы]] * [[Акты органаў дзяржаўнага кіравання]] * [[Акты органаў дзяржаўнай улады]] * [[Акты Паўднёвай і Заходняй Расіі]] * [[Акты рэфармацыйных сінодаў у Польшчы]] * [[Акты Уніі Польшчы з Літвою]] * [[Акты цывільнага стану]] * [[Актывацыйны аналіз]] * [[Актын]] * [[Актына-]] * [[Актынабацылёз]] * [[Актыналіт]] * [[Актынаметрыя]] * [[Актынамікоз]] * [[Актынаміцэты]] * [[Актынаморфная кветка]] * [[Актынафагі]] * [[Актыніды]] * [[Актынідыя]] * [[Актынц]] * [[Актыній]] * [[Актынічнасць]] * [[Актынограф]] * [[Актыноіды]] * [[Актынометр]] * [[Актыў]] * [[Актыўнае асяроддзе]] * [[Актыўнасць (псіхалогія)|Актыўнасць]] * [[Актыўнасць]] ** [[Актыўнасць (хімія)]] ** [[Актыўнасць (тэрмадынаміка)]] ** [[Актыўнасць радыёактыўнай крыніцы]] * [[Актыўная зона]] * [[Актыўная лексіка]] * [[Актыўная магутнасць]] * [[Актыўная турбіна]] * [[Актыўная тэмпература]] * [[Актыўны вугаль]] * [[Актыўны капітал]] * [[Актыўны ўчастак]] * [[Актыўны цэнтр]] * [[Актэт (музыка)|Актэт]] * [[Акуарыідозы]] * [[Булат Шалвавіч Акуджава|Акуджава Булат Шалвавіч]] * [[Кастусь Акула|Акула Кастусь]] * [[Валянцін Леанідавіч Акулаў|Акулаў Валянцін Леанідавіч]] * [[Герасім Акулаў|Акулаў Герасім]] * [[Мікалай Сяргеевіч Акулаў|Акулаў Мікалай Сяргеевіч]] * [[Павел Антонавіч Акулевіч|Акулевіч Павел Антонавіч]] * [[Рыгор Раманавіч Акулевіч|Акулевіч Рыгор Раманавіч]] * [[Пётр Сяргеевіч Акулёнак|Акулёнак Пётр Сяргеевіч]] * [[Эдуард Аляксандравіч Акулін|Акулін Эдуард Аляксандравіч]] * [[Аркадзь Андрэевіч Акулінін|Акулінін Аркадзь Андрэевіч]] * [[Акуліроўка]] * [[Аляксандр Канстанцінавіч Акуліч|Акуліч Аляксандр Канстанцінавіч]] * [[Уладзімір Лявонцьевіч Акуліч|Акуліч Уладзімір Лявонцьевіч]] * [[Акулы]] * [[Акультурацыя]] * [[Акультурванне глебы]] * [[Акультызм]] * [[Акуляр]] * [[Акуляры]] * [[Паляроідныя акуляры|Акуляры паляроідныя]] * [[Акуметрыя]] * [[Акумулятар]] * [[Акумулятыўныя раўніны]] * [[Акумуляцыя]] * [[Акумуляцыя забруджвальных рэчываў]] * [[Акунепадобныя]] * [[Акунёва]] * [[Акунёўка]] * [[Акуніна]] * [[Акунь звычайны]] * [[Акупацыя]] * [[Акупунктура]] * [[Акустаэлектроніка]] * [[Акустаэлектронныя прылады]] * [[Акустаэлектрычны эфект]] * [[Акустыка]] * [[Архітэктурная акустыка|Акустыка архітэктурная]] * [[Музычная акустыка|Акустыка музычная]] * [[Акустычная галаграфія]] * [[Акустычная дэфектаскапія]] * [[Акустычныя выпрамяняльнікі]] * [[Акустычныя матэрыялы]] * [[Акустычныя хвалі]] * [[Акуст]] * [[Руноскэ Акутагава|Акутагава Руноскэ]] * [[Пётр Антонавіч Акуцыёнак|Акуцыёнак Пётр Антонавіч]] * [[Акучванне]] * [[Акушэрства]] ** [[Ветэрынарнае акушэрства|Акушэрства ветэрынарнае]] * [[Акцёр]] * [[Акцёрскае мастацтва]] * [[Акцыз]] * [[Акцыя]] * [[Каталіцкая акцыя|Акцыя каталіцкая]] * [[Акцыянернае таварыства]] * [[Акцыянерная камандыта]] * [[Акцэлерацыя]] * [[Акцэнт]] * [[Акцэнталогія]] * [[Акцэпт]] * [[Акцэптар]] * [[Акцэсорныя мінералы]] * [[Акцюбінск]] * [[Акцябр (газета)|Акцябр]] * [[Акцябр (Буда-Кашалёўскі раён)]] * [[Акцябр (Жлобінскі раён)]] * [[Акцябр (Кобрынскі раён)]] * [[Акцябр (Лагойскі раён)]] * [[Акцябр (Салігорскі раён)]] * [[Акцяброва]] * [[Акцярбская]] * [[Акцябрскі]] * [[Акцябрскі (Башкартастан)]] * [[Акцябрскі (гарадскі пасёлак)]] * [[Акцябрскі (Чашніцкі раён)]] * [[Акцябрскі музей народнай славы]] * [[Акцябрскі раён]] * [[Акцябрысты]] * [[Акчагыльскае мора]] * [[Акчакая]] * [[Ак-Шыйрак]] * [[Акын]] * [[Ак’яб]] * [[Мікалоюс Акялайціс|Акялайціс Мікалоюс]] == Ал == * [[Ала-]] * [[Ала (рака)]] * [[Ала ад-Дзін Мухамад-шах|Ала-ад-Дзін Хільджы]] * [[Алабама (рака)]] * [[Алабама|Алабама (штат)]] * [[Справа «Алабамы»|Алабама (канфлікт)]] * [[Алаброгі]] * [[Каро Сямёнавіч Алабян|Алабян Каро Сямёнавіч]] * [[Алаверды]] * [[Алавяны калчадан]] * [[Алавяны камень]] * [[Алавяныя руды]] * [[Алагамія]] * [[Алагенез]] * [[Алагёз]] * [[Алагізм]] * [[Алагоас]] * [[Алена Васілеўна Аладава|Аладава Алена Васілеўна]] * [[Радаслава Мікалаеўна Аладава|Аладава Радаслава Мікалаеўна]] * [[Вальмен Мікалаевіч Аладаў|Аладаў Вальмен Мікалаевіч]] * [[Мікалай Ільіч Аладаў|Аладаў Мікалай Ільіч]] * [[Аладжа-Хююк]] * [[Аладкі]] * [[Алазань-Аўтаранская раўніна]] * [[Аладзейскае пласкагор’е]] * [[Алазея]] * [[Алаід]] * [[Алаізберг]] * [[Алайскі хрыбет]] * [[Алаколь]] * [[Немата|Алалія]] * [[Алама-дэ-Арагон]] * [[Аламарфоз]] * [[Аламетрыя]] * [[Аландскія астравы]] * [[Аланім]] * [[Аланін]] * [[Аланін]] * [[Аланіт]] * [[Аланія]] * [[Алантоіс]] * [[Аланхо]] * [[Аланы]] * [[Алапатрыя]] * [[Плоіднасць|Алаполіплаідыя]] * [[Франсуа Віктор Альфонс Алар|Алар Франсуа Віктор Альфонс]] * [[Алармізм]] * [[Аларых I]] * [[Аласы]] * [[Алат]] * [[Алатау]] * [[Алатропія]] * [[Алаўіты]] * [[Алафан]] * [[Алах]] * [[Алахабад]] * [[Алахтон]] * [[Алахтонныя адклады]] * [[Алаш]] * [[Алашань]] * [[Алашскае|Алашскае возера]] * [[Алашскае плато]] * [[Албанія]] ** [[Насельніцтва Албаніі]] ** [[Гісторыя Албаніі]] ** [[Узброеныя сілы Албаніі]] ** [[Культура Албаніі]] ** [[Літаратура Албаніі]] ** [[Архітэктура Албаніі]] ** [[Выяўленчае мастацтва Албаніі]] ** [[Музыка Албаніі]] ** [[Тэатр Албаніі]] ** [[Кінематограф Албаніі]] * [[Каўказская Албанія|Албанія Каўказская]] * [[Албанскае паўстанне]] * [[Албанская ліга]] * [[Албанская мова]] * [[Албанская сацыялістычная партыя]] * [[Албанцы]] * [[Албена]] * [[Афонсу дэ Албукеркі|Албукеркі Афонсу дэ]] * [[Алгарытм]] * [[Тэорыя алгарытмаў|Алгарытмаў тэорыя]] * [[Алгарытмізацыя працэсаў]] * [[Алгарытмічная мова]] * [[Алгебра]] * [[Алгебра логікі]] * [[Алгебраічнае ўраўненне]] * [[Алгебраічная геаметрыя]] * [[Алгебраічная тапалогія]] * [[Алгебраічная функцыя]] * [[Алгебраічны выраз]] * [[Алгебраічны лік]] * [[Асноўная тэарэма алгебры|Алгебры асноўная тэарэма]] * [[Алголь]] * [[Алгонкін]] * [[Алдан]] * [[Марк Аляксандравіч Алданаў|Алданаў Марк Аляксандравіч]] * [[Алданскае нагор’е]] * [[Алданскі шчыт]] * [[Аўгуст Але|Але Аўгуст]] * [[Алеаграфія]] * [[Алеандр]] * [[Адам Алеарый|Алеарый Адам]] * [[Алеаторыка]] * [[Алебарда]] * [[Алебастр]] * [[Алевіз Фразін Стары|Алевіз Фразін]] * [[Алевіз Фразін Новы|Алевіз Фразін]] * [[Алег]] * [[Алег Святаславіч]] * [[Алегія]] * [[Алегорыя]] * [[Алезія]] * [[Алеі]] * [[Алеінавая кіслата]] * [[Алейжадынью]] * [[Алейкія]] * [[Вісентэ Алейксандрэ|Алейксандрэ Вісентэ]] * [[Тунг|Алейнае дрэва]] * [[Алейна-тлушчавая прамысловасць]] * [[Барыс Ільіч Алейнік|Алейнік Барыс Ільіч]] * [[Дзмітрый Іванавіч Алейнік|Алейнік Дзмітрый Іванавіч]] * [[Сцяпан Іванавіч Алейнік|Алейнік Сцяпан Іванавіч]] * [[Уладзімір Пятровіч Алейнік|Алейнік Уладзімір Пятровіч]] * [[Павел Раманавіч Алейнікаў|Алейнікаў Павел Раманавіч]] * [[Пётр Марцінавіч Алейнікаў|Алейнікаў Пётр Марцінавіч]] * [[Сяргей Пятровіч Алейнікаў|Алейнікаў Сяргей Пятровіч]] * [[Сяргей Яўгенавіч Алейнікаў|Алейнікаў Сяргей Яўгенавіч]] * [[Алейны жывапіс]] * [[Алейныя культуры]] * [[Алейныя лакі]] * [[Алейныя фарбы]] * [[Алейрадзіды]] * [[Алейронавыя зярняты]] * [[Алекса]] * [[Пятрас Повіла Александравічус|Александравічус Пятрас Повіла]] * [[Андрэй Іванавіч Александровіч|Александровіч Андрэй Іванавіч]] * [[Ануфрый Александровіч|Александровіч Ануфрый]] * [[Аркадзь Уладзіміравіч Александровіч|Александровіч Аркадзь Уладзіміравіч]] * [[Станіслаў Александровіч|Александровіч Станіслаў]] * [[Сцяпан Хусейнавіч Александровіч|Александровіч Сцяпан Хусейнавіч]] * [[Хасень Мустафавіч Александровіч|Александровіч Хасень Мустафавіч]] * [[Якуб Мустафавіч Александровіч|Александровіч Якуб Мустафавіч]] * [[Ян Александровіч|Александровіч Ян]] * [[Род Александровічаў|Александровічы]] ** [[Альберт Александровіч]] ** [[Рыгор Александровіч]] ** [[Стафан Яўстафій Александровіч]] ** [[Францішак Антоні Александровіч]] ** [[Дамінік Александровіч]] ** [[Антоні Феліцыян Александровіч]] ** [[Тамаш Валяр’ян Александровіч]] ** [[Станіслаў Александровіч]] * [[Александропальскі курган]] * [[Ларыса Пампееўна Александроўская|Александроўская Ларыса Пампееўна]] * [[Александроўскі бой]] * [[Васіле Александры|Александры Васіле]] * [[Александрыйскае міжледавікоўе]] * [[Александрыйская бібліятэка]] * [[Александрыйская паэзія]] * [[Александрыйскі верш]] * [[Александрыйскі мусеян]] * [[Александрынскі тэатр]] * [[Александрыт]] * [[Александрыя]] * [[Александрыя (Шклоўскі раён)|Александрыя]] * [[Александрыя (раман)]] * [[Сікэ Васіле Александрэску|Александрэску Сікэ Васіле]] * [[Дэнтан Юджын Александэр|Александэр Дэнтан Юджын]] * [[Александэр Туніскі]] * [[Святлана Аляксандравіч Алексіевіч|Алексіевіч Святлана Аляксандраўна]] * [[Уладзімір Шалвавіч Алексі-Месхішвілі|Алексі-Месхішвілі Уладзімір Шалвавіч]] * [[Анатоль Георгіевіч Алексін|Алексін Анатоль Георгіевіч]] * [[Алексінічы]] * [[Жак Стэфэн Алексіс|Алексіс Жак Стэфэн]] * [[Канстанцін Андрэевіч Алексютовіч|Алексютовіч Канстанцін Андрэевіч]] * [[Ларыса Канстанцінаўна Алексютовіч|Алексютовіч Ларыса Канстанцінаўна]] * [[Мікалай Астапавіч Алексютовіч|Алексютовіч Мікалай Астапавіч]] * [[Цімафей Данілавіч Алексяйчук|Алексяйчук Цімафей Данілавіч]] * [[Алекшыцы]] * [[Алеламорфы]] * [[Алелапатыя]] * [[Алелі]] * [[Род Алелькавічаў|Алелькавічы]] ** [[Аляксандр Алелькавіч]] ** [[Сямён Алелькавіч]] ** [[Міхаіл Алелькавіч]] ** [[Васіль Сямёнавіч Алелькавіч]] ** [[Сямён Міхалавіч Алелькавіч]] ** [[Юрый Сямёнавіч Алелькавіч]] ** [[Юрый Алелькавіч (1559—1586)]] ** [[Соф’я Слуцкая]] * [[Жан Алеман|Алеман Жан]] * [[Алеманісты]] * [[Алеманы]] * [[Рой Джордж Дуглас Ален|Ален Рой Джордж Дуглас]] * [[Алена Прыгожая|Алена]] * [[Алена Іванаўна]] * [[Правіла Алена|Алена Правіла]] * [[Антон Варфаламеевіч Алендскі|Алендскі Антон Варфаламеевіч]] * [[Аленевае возера]] * [[Аленевы грыб]] * [[Аленевы мох]] * [[Аленевы рог]] * [[Аленегадоўля]] * [[Алені]] * [[Аляксандр Аляксеевіч Аленін|Аленін Аляксандр Аляксеевіч]] * [[Алентаўн]] * [[Алень велікарогі]] * [[Алень высакародны]] * [[Аленявостраўскі могільнік]] * [[Алепа]] * [[Алергалогія]] * [[Алергены]] * [[Алергічныя хваробы]] * [[Алергія]] * [[Галеаца Алесі|Алесі Галеаца]] * [[Алеся (часопіс)]] * [[Алеуты]] * [[Алеуцкая дэпрэсія]] * [[Алеуцкая хвароба]] * [[Алеуцкі жолаб]] * [[Алеуцкі хрыбет]] * [[Алеуцкія астравы]] * [[Алеўраліт]] * [[Алеўрыт]] * [[Алефіны]] * [[Алечскі ледавік]] * [[Мікалаш Алеш|Алеш Мікалаш]] * [[Юрый Карлавіч Алеша|Алеша Юрый Карлавіч]] * [[Антон Антонавіч Алешка|Алешка Антон Антонавіч]] * [[Алешнікі]] * [[Алешня]] * [[Алея]] * [[Алёкма]] * [[Алёкма-Чарскае нагор’е]] * [[Алёкмінскі станавік]] * [[Алёнка]] * [[Аляксандр Аляксандравіч Алёхін|Алёхін Аляксандр Аляксандравіч]] * [[Васіль Васілевіч Алёхін|Алёхін Васіль Васілевіч]] * [[Мікалай Аляксандравіч Алёхін|Алёхін Мікалай Аляксандравіч]] * [[Алжыр]] ** [[Насельніцтва Алжыра]] ** [[Гісторыя Алжыра]] ** [[Узброеныя сілы Алжыра]] ** [[Культура Алжыра]] ** [[Літаратура Алжыра]] ** [[Архітэктура Алжыра]] ** [[Выяўленчае мастацтва Алжыра]] ** [[Музыка Алжыра]] ** [[Тэатр Алжыра]] ** [[Кінематограф Алжыра]] * [[Алжыр (горад)]] * [[Алжыра-Туніскі артэзіянскі басейн]] * [[Алжырскія арабы]] * [[Махамед Алі|Алі Махамед]] * [[Алі ібн Абу Таліб]] * [[Алі-Байрамлы]] * [[Іван Якаўлевіч Алібегаў|Алібегаў Іван Якаўлевіч]] * [[Алі-бей аль-Кабір]] * [[Алібі]] * [[Алібідэмія]] * [[Алівін]] * [[Аліга-]] * [[Алігаклаз]] * [[Алігамеры]] * [[Алігаполія]] * [[Алігапсонія]] * [[Алігархія]] * [[Алігасапробы]] * [[Алігаспермія]] * [[Алігат]] * [[Алігатары]] * [[Алігатоніка]] * [[Алігатрофнае балота]] * [[Алігатрофы]] * [[Алігафагі]] * [[Алігафрэнапедагогіка]] * [[Алігафрэнапсіхалогія]] * [[Алігафрэнія]] * [[Малашчацінкавыя чэрві|Алігахеты]] * [[Алігацукрыды]] * [[Алігацэнавы аддзел]] * [[Алігацэноз]] * [[Алігаэфіракрылаты]] * [[Маргарыта Іосіфаўна Алігер|Алігер Маргарыта Іосіфаўна]] * [[Фазу Гамзатаўна Аліева|Аліева Фазу Гамзатаўна]] * [[Гейдар Аліеў|Аліеў Гейдар Алі Рза аглы]] * [[Аарон Алізароўскі|Алізароўскі Аарон]] * [[Алізарын]] * [[Алікантэ]] * [[Алілуевы]] ** [[Сяргей Якаўлевіч Алілуеў]] ** [[Надзея Сяргееўна Алілуева]] * [[Алілуя]] * [[Алімджан Хамід]] * [[Аліментацыя]] * [[Аліменты]] * [[Ануарбек Турлубекавіч Алімжанаў|Алімжанаў Ануар Турлубекавіч]] * [[Алімп]] * [[Алімпій]] * [[Алімпійская вёска]] * [[Алімпійская сімволіка]] * [[Алімпійская хартыя]] * [[Алімпійскі горад]] * [[Алімпійскі рух]] * [[Алімпійскія віды спорту]] * [[Алімпійскія гульні]] * [[Алімпійцы]] * [[Алімпія]] * [[Алімпіяда]] * [[Алінг-Гангры]] * [[Алінда]] * [[Алінф]] * [[Алі-паша Тэпеленскі]] * [[Уладзімір Цітавіч Алісейка|Алісейка Уладзімір Цітавіч]] * [[Бурачок|Алісум]] * [[Алітаванне]] * [[Алітус]] * [[Аліты]] * [[Алітэрацыя]] * [[Лорэнс Кер Аліўе|Аліўе Лорэнс Кер]] * [[Масліна|Аліўкавае дрэва]] * [[Аліўкавая плямістасць]] * [[Аліўкавы алей]] * [[Аліўскі мір]] * [[Аліфатычныя злучэнні]] * [[Абрам Ісакавіч Аліханаў|Аліханаў Абрам Ісакавіч]] * [[Ісак Сямёнавіч Аліханян|Аліханян Ісак Сямёнавіч]] * [[Аліцыклічныя злучэнні]] * [[Гевонд Алішан|Алішан Гевонд]] * [[Япанчэ Вагізавіч Алішаў|Алішаў Япанчэ Вагізавіч]] * [[Алкагалізм]] * [[Алкагаляты]] * [[Алкаголі]] * [[Алкагольныя напіткі]] * [[Алкагольныя псіхозы]] * [[Алкалоіды]] * [[Алкамен]] * [[Алканост]] * [[Алканы]] * [[Алкеева страфа]] * [[Алкены]] * [[Алківіяд]] * [[Алкідныя лакі]] * [[Алкідныя смолы]] * [[Алкіл]] * [[Алкілат]] * [[Алкіліраванне]] * [[Алкілфасфаты]] * [[Алкіны]] * [[Алкіо]] * [[Алкуін]] * [[Алмаз]] * [[Алмазная прамысловасць]] * [[Алмазны інструмент]] * [[Алмазны сіндыкат]] * [[Алмазныя горы]] * [[Алмалык]] * [[Гамэр Гаджы Ага кызы Алмасзадэ|Алмасзадэ Гамэр Гаджы Ага кызы]] * [[Алматы]] * [[Франсішку Алмейда|Алмейда Франсішку]] * [[Жуан Баптышта да Алмейда-Гарэт|Алмейда-Гарэт Жуан Баптышта да Сілва Лейтан ды]] * [[Алод]] * [[Яўген Піліпавіч Алонаў|Алонаў Яўген Піліпавіч]] * [[Алісія Алонса|Алонса Алісія]] * [[Ігар Уладзіміравіч Алоўнікаў|Алоўнікаў Ігар Уладзіміравіч]] * [[Уладзімір Уладзіміравіч Алоўнікаў|Алоўнікаў Уладзімір Уладзіміравіч]] * [[Алоэ]] * [[Міхаіл Уладзіміравіч Алпатаў|Алпатаў Міхаіл Уладзіміравіч]] * [[Алтаіт]] * [[Алтай]] * [[Рэспубліка Алтай]] * [[Габійскі Алтай|Алтай габійскі]] * [[Мангольскі Алтай|Алтай мангольскі]] * [[Алтайскі край]] * [[Алтайскі трактар]] * [[Алтайскія мовы]] * [[Алтайцы]] * [[Алтар]] * [[Алтын]] * [[Алтынколь]] * [[Ібрай Алтынсарын|Алтынсарын Ібрай]] * [[Алтынтаг]] * [[Алтэя]] * [[Алуналоз]] * [[Адольф Алунан|Алунан Адольф]] * [[Юрыс Андрэевіч Алунан|Алунан Юрыс Андрэевіч]] * [[Алуніт]] * [[Алунітавая руда]] * [[Алупка]] * [[Алушта]] * [[Алфавіт]] * [[Алфенол]] * [[Жарэс Іванавіч Алфёраў|Алфёраў Жарэс Іванавіч]] * [[Мікалай Сямёнавіч Алфёраў|Алфёраў Мікалай Сямёнавіч]] * [[Род Алфяровічаў|Алфяровічы]] * [[Алхімія]] * [[Алыча]] * [[Альба (жанр)]] * [[Альба]] * [[Альба (Івацэвіцкі раён)]] * [[Фернанда Альварэс дэ Таледа Альба|Альба Альварэс дэ Таледа]] * [[Альба-Лонга]] * [[Альбатросы]] * [[Міхаіл Нілавіч Альбаў|Альбаў Міхаіл Нілавіч]] * [[Альбеда]] * [[Альбедаметр]] * [[Альбенаўскае возера]] * [[Ісаак Мануэль Альбеніс|Альбеніс Ісаак Мануэль]] * [[Аляксандр Альбер|Альбер Аляксандр]] * [[Марсель Альбер|Альбер Марсель]] * [[Хуан Баўтыста Альбердзі|Альбердзі Хуан Баўтыста]] * [[Альберт (возера)]] * [[Альберт II]] * [[Альберт Вялікі]] * [[Альберта (правінцыя)]] * [[Альберта (вугальны басейн)]] * [[Альбертусталер]] * [[Леон Батыста Альберці|Альберці Леон Батыста]] * [[Рафаэль Альберці|Альберці Рафаэль]] * [[Джаакіна Альберціні|Альберціні Джаакіна]] * [[Альбігойскія войны]] * [[Альбігойцы]] * [[Альбіён]] * [[Альбінізм]] * [[Альбінскае вадасховішча]] * [[Альбінскі палацава-паркавы ансамбль]] * [[Альбіт]] * [[Альбітафір]] * [[Альбіцыя]] * [[Альбом]] * [[Даніэль Альбрыхскі|Альбрыхскі Даніэль]] * [[Альбрэхт Брандэнбургскі]] * [[Альбрэхт Мядзведзь]] * [[Альбрэхтаўскі стэарынава-свечачны і мылаварны завод]] * [[Альбукерке]] * [[Альбумінурыя]] * [[Альбуміны]] * [[Альбус]] * [[Пётр Паўлавіч Альбядзінскі|Альбядзінскі Пётр Паўлавіч]] * [[Альбярцін]] * [[Альбярцінскае возера]] * [[Альбярцінская дывановая мануфактура]] * [[Альбярцінская лесапільна-сталярная фабрыка]] * [[Альбярцінская суконная фабрыка]] * [[Альбярцінская шоўкакруцільная фабрыка]] * [[Альбярцінскі чыгуналіцейны завод]] * [[Альбярцінскі электралямпавы завод]] * [[Луіс Уолтэр Альварэс|Альварэс Луіс Уолтэр]] * [[Альвеакакоз]] * [[Хуга Альвен|Альвен Хуга]] * [[Альвеолы]] * [[Бэці Альвер|Альвер Бэці]] * [[Альвы]] * [[Альгадысменарэя]] * [[Альгалагнія]] * [[Альгалогія]] * [[Альгамбра]] * [[Альгерд]] * [[Альгердавічы]] * [[Альгімунт]] * [[Альгін]] * [[Альгінавыя кіслоты]] * [[Альгіцыды]] * [[Альгова]] * [[Альгомель]] * [[Альдалазы]] * [[Альдастэрон]] * [[Альдозы]] * [[Альдона]] * [[Альдравандра]] * [[Альдэбаран]] * [[Альдэгіды]] * [[Юрый Артуравіч Альдэкоп|Альдэкоп Юрый Артуравіч]] * [[Курт Альдэр|Альдэр Курт]] * [[Дзмітрый Аляксеевіч Альдэроге|Альдэроге Дзмітрый Аляксеевіч]] * [[Альендэ Госенс]] * [[Альдзініца]] * [[Аль-Іскандарыя]] * [[Алькабала]] * [[Алькальд]] * [[Алькеж]] * [[Альклед]] * [[Альковічы]] * [[Алькоў]] * [[Дыега дэ Альмагра|Альмагра Дыега дэ]] * [[Альмады]] * [[Альмадэн]] * [[Альма-матэр]] * [[Альманах]] * [[Альмандзін]] * [[Альманы]] * [[Альмаравіды]] * [[Альмахады]] * [[Кладаміра Альмейда Медына|Альмейда Медыка Кладаміра]] * [[Альмекі]] * [[Альмерыя]] * [[Альмецьеўск]] * [[Карл Юнас Лове Альмквіст|Альмквіст Карл Юнас Лове]] * [[Альпака]] * [[Альпень]] * [[Альпідый]] * [[Альпійская геасінклінальная вобласць]] * [[Альпійская расліннасць]] * [[Альпійская складкавасць]] * [[Цыкламен|Альпійская фіялка]] * [[Альпійскі пояс]] * [[Альпійскі рэльеф]] * [[Альпійскія лугі]] * [[Альпійскія стралкі]] * [[Альпінарый]] * [[Альпінізм]] * [[Альпініяда]] * [[Альпы]] * [[Леў Абрамавіч Альпяровіч|Альпяровіч Леў Абрамавіч]] * [[Пётр Іванавіч Альсмік|Альсмік Пётр Іванавіч]] * [[Альт]] * [[Альтаір]] * [[Альтаміра]] * [[Альтаміра-і-Крэвеа]] * [[Альтанка]] * [[Альтанкавыя птушкі]] * [[Альтанкавыя птушкі|Альтаншчыкі]] * [[Альбрэхт Альтдорфер|Альтдорфер Альбрэхт]] * [[Альтона]] * [[Альтруізм]] * [[Іаган Альтузій|Альтузій Іаган]] * [[Васіль Міхайлавіч Альтфатэр|Альтфатэр Васіль Міхайлавіч]] * [[Сямён Аляксандравіч Альтшулер|Альтшулер Сямён Аляксандравіч]] * [[Алена Барысаўна Альтшуль|Альтшуль Алена Барысаўна]] * [[Альтыметр]] * [[Альтыплана]] * [[Альтэрацыя]] * [[Тэадор Юр’евіч Альтэрман|Альтэрман Тэадор Юр’евіч]] * [[Альтэрнатэра]] * [[Альтэрнарыёзы]] * [[Альтэрнарыя]] * [[Альтэрнатыва]] * [[Альтэрнатыўная служба]] * [[Альтэрнатыўныя школы]] * [[Альтэрнацыя]] * [[Альфа (літара)|Альфа]] * [[Alfa Romeo|Альфа Рамэо]] * [[Рауль Рыкарда Альфансін|Альфансін Рауль Рыкарда]] * [[Элой Альфара|Альфара Элой]] * [[Альфа-распад]] * [[Альфартыёз]] * [[Альфа-спектрометр]] * [[Альфа-часціца]] * [[Ханес Альфвен|Альфвен Ханес]] * [[Віторыа Альф’еры|Альф’еры Віторыо]] * [[Альфёльдскі рух]] * [[Альфоль]] * [[Альфонс I]] * [[Альфонс V]] * [[Альфонс XII]] * [[Альфонс XIII]] * [[Альфонсы]] ** [[Альфонс I Ваяўнік]] ** [[Альфонс II Нявінны]] ** [[Альфонс III Вялікі]] ** [[Альфонс V Велікадушны]] ** [[Альфонс VI Храбры]] ** [[Альфонс VII]] ** [[Альфонс VIII]] ** [[Альфонс IX]] ** [[Альфонс X Мудры]] ** [[Альфонс XI]] * [[Альфрэд Вялікі]] * [[Альфрэска]] * [[Віктар Міхайлавіч Альхімовіч|Альхімовіч Віктар Міхайлавіч]] * [[Казімір Альхімовіч|Альхімовіч Казімір]] * [[Мікалай Леанідавіч Альховікаў|Альховікаў Мікалай Леанідавіч]] * [[Альховыя лясы]] * [[Альхон]] * [[Альхоўскае вадасховішча]] * [[Мікалай Іванавіч Альхоўскі|Альхоўскі Мікалай Іванавіч]] * [[Альхоўцы]] * [[Альцыёна]] * [[Альшанікі]] * [[Альшаніцкая бітва]] * [[Усвейка|Альшанка (Усвейка)]] * [[Альшанка (рака)|Альшанка (прыток Бярэзіны)]] * [[Альшанка (возера)]] * [[Альшанскае (возера, Шумілінскі раён)|Альшанскае возера]] * [[Альшаны]] * [[Альшоўка]] * [[Альштынскае ваяводства (1975—1998)|Альштынскае ваяводства]] * [[Альшэва]] * [[Анатоль Адамавіч Альшэўскі|Альшэўскі Анатоль Адамавіч]] * [[Караль Станіслаў Альшэўскі|Альшэўскі Кароль Станіслаў]] * [[Альшэўскі летапіс]] * [[Альянс]] * [[Альянс вытворцаў какавы]] * [[Альянс сацыялістычнай дэмакратыі]] * [[Марыс Алэ|Алэ Марыс]] * [[Алювій]] * [[Алювіяльныя глебы]] * [[Алювіяльныя раўніны]] * [[Алюзія]] * [[Алюмаарганічныя злучэнні]] * [[Алюмагель]] * [[Алюмасілікаты]] * [[Алюматол]] * [[Алюмель]] * [[Алюмінаванне]] * [[Алюмінаты]] * [[Алюмінатэрмія]] * [[Алюмініевая прамысловасць]] * [[Алюмініевы галын]] * [[Алюмініевыя канструкцыі]] * [[Алюмініевыя руды]] * [[Алюмініевыя сплавы]] * [[Алюміній]] * [[Аксід алюмінію|Алюмінію аксід]] * [[Злучэнні алюмінію|Алюмінію злучэнні]] ** [[Гідраксід алюмінію|Алюмінію гідраксід]] ** [[Сульфат алюмінію|Алюмінію сульфат]] ** [[Фтарыд алюмінію|Алюмінію фтарыд]] ** [[Хларыд алюмінію|Алюмінію хларыд]] ** [[Нітрыд алюмінію|Алюмінію нітрыд]] ** [[Гідрыд алюмінію|Алюмінію гідрыд]] ** [[Арсенід алюмінію|Алюмінію арсенід]] * [[Алюры]] * [[Алютарскі заліў]] * [[Мікалай Восіпавіч Алюшкевіч|Алюшкевіч Мікалай Восіпавіч]] * [[Аляксандр Аляксандравіч Аляб’еў|Аляб’еў Аляксандр Аляксандравіч]] * [[Аляксандр Глебавіч (князь дубровіцкі)]] * [[Аляксандр Ягелончык]] * [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандр I]] * [[Аляксандр I Георгіевіч]] * [[Аляксандр I Карагеоргіевіч]] * [[Аляксандр II (цар Кахетыі)]] * [[Аляксандр II (імператар расійскі)]] * [[Аляксандр III (Папа Рымскі)]] * [[Аляксандр III (імператар расійскі)]] * [[Аляксандр VI (Папа Рымскі)]] * [[Аляксандр Афрадысійскі]] * [[Аляксандр Добры]] * [[Аляксандр Македонскі]] * [[Аляксандр Неўскі]] * [[Архіпелаг Аляксандра|Аляксандра Архіпелаг]] * [[Зямля Аляксандра I|Аляксандра I Зямля]] * [[Аляксандра Фёдараўна]] * [[Аляксандравы]] ** [[Аляксандр Васілевіч Аляксандраў]] ** [[Барыс Аляксандравіч Аляксандраў]] * [[Аляксандра-Неўская лаўра]] * [[Аляксандраў (горад)]] * [[Аляксандр Паўлавіч Аляксандраў|Аляксандраў Аляксандр Паўлавіч]] * [[Анатоль Мікалаевіч Аляксандраў|Аляксандраў Анатоль Мікалаевіч]] * [[Анатоль Пятровіч Аляксандраў|Аляксандраў Анатоль Пятровіч]] * [[Георгій Фёдаравіч Аляксандраў|Аляксандраў Георгій Фёдаравіч]] * [[Мікалай Мікалаевіч Аляксандраў|Аляксандраў Мікалай Мікалаевіч]] * [[Павел Сяргеевіч Аляксандраў|Аляксандраў Павел Сяргеевіч]] * [[Рыгор Васілевіч Аляксандраў|Аляксандраў Рыгор Васілевіч]] * [[Сямён Іосіфавіч Аляксандраў|Аляксандраў Сямён Іосіфавіч]] * [[Аляксандраў прывілей]] * [[Аляксандраўка (Калінкавіцкі раён)]] * [[Аляксандраўскі кафляны завод]] * [[Ларыса Філалогаўна Аляксеева|Аляксеева Ларыса Філалогаўна]] * [[Таццяна Іванаўна Аляксеева|Аляксеева Таццяна Іванаўна]] * [[Таццяна Міхайлаўна Аляксеева|Аляксеева Таццяна Міхайлаўна]] * [[Таццяна Назараўна Аляксеева|Аляксеева Таццяна Назараўна]] * [[Аляксеевічы]] * [[Барыс Леанідавіч Аляксеенка|Аляксеенка Барыс Леанідавіч]] * [[Валерый Паўлавіч Аляксееў|Аляксееў Валерый Паўлавіч]] * [[Васіль Іванавіч Аляксееў|Аляксееў Васіль Іванавіч]] * [[Герт Іванавіч Аляксееў|Аляксееў Герт Іванавіч]] * [[Іван Епіфанавіч Аляксееў|Аляксееў Іван Епіфанавіч]] * [[Леанід Васілевіч Аляксееў|Аляксееў Леанід Васілевіч]] * [[Мікалай Іванавіч Аляксееў|Аляксееў Мікалай Іванавіч]] * [[Міхаіл Васілевіч Аляксееў|Аляксееў Міхаіл Васілевіч]] * [[Міхаіл Мікалаевіч Аляксееў|Аляксееў Міхаіл Мікалаевіч]] * [[Сяргей Аляксеевіч Аляксееў|Аляксееў Сяргей Аляксеевіч]] * [[Фёдар Якаўлевіч Аляксееў|Аляксееў Фёдар Якаўлевіч]] * [[Яўген Кузьміч Аляксееў|Аляксееў Яўген Кузьміч]] * [[Аляксееўка (Брагінскі раён)]] * [[Канстанцін Аляксеевіч Аляксееўскі|Аляксееўскі Канстанцін Аляксеевіч]] * [[Аляксей (мітрапаліт Кіеўскі)]] * [[Аляксей I Камнін]] * [[Аляксей Міхайлавіч]] * [[Аляксей Пятровіч]] * [[Аляксій I (Патрыярх Маскоўскі)]] * [[Аляксій II (Патрыярх Маскоўскі)]] * [[Павел Паўлавіч Аляксюк|Аляксюк Павел Паўлавіч]] * [[Алянёк]] * [[Алянёцкі заліў]] * [[Аляпка]] * [[Аляска (заліў)]] * [[Аляска (паўвостраў)]] * [[Аляска (штат)]] * [[Аляскінскае цячэнне]] * [[Аляскінскі хрыбет]] * [[Аляхновіцкае ўзвышша]] * [[Галіна Іванаўна Аляхновіч|Аляхновіч Галіна Іванаўна]] * [[Мікалай Міхайлавіч Аляхновіч|Аляхновіч Мікалай Міхайлавіч]] * [[Мікола Аляхновіч|Аляхновіч Мікола]] * [[Мсціслаў Антонавіч Аляхновіч|Аляхновіч Мсціслаў Антонавіч]] * [[Францішак Аляхновіч|Аляхновіч Францішак Каролевіч]] * [[Аляхновічы]] * [[Род Аляхновічаў|Аляхновічы (род)]] ** [[Алехна Рымавідавіч]] ** [[Пётр Алехнавіч]] ** [[Андрэй Алехнавіч]] ** [[Мікалай Пятровіч Аляхновіч]] ** [[Міхал Алехнавіч]] * [[Васіль Антонавіч Аляшкевіч|Аляшкевіч Васіль Антонавіч]] * [[Іван Баніфатавіч Аляшкевіч|Аляшкевіч Іван Баніфатавіч]] * [[Іосіф Іванавіч Аляшкевіч|Аляшкевіч Іосіф Іванавіч]] * [[Аляшкевіч Фёдар Васілевіч|Фёдар Васілевіч Аляшкевіч]] == Ам == * [[Амагасакі]] * [[Жоржы Амаду|Амаду Жоржы]] * [[Амадыес]] * [[Амазаніт]] * [[Амазонас]] * [[Амазонка]] * [[Амазонкі]] * [[Амазонская нізіна]] * [[Амаладжэнне]] * [[Амалон]] * [[Амальгама]] * [[Амальгамацыя]] * [[Амальгацыя банкаў]] * [[Эдварда Амальдзі|Амальдзі Эдварда]] * [[Амальтэя]] * [[Аман]] ** [[Геаграфія Амана]] ** [[Насельніцтва Амана]] ** [[Гісторыя Амана]] ** [[Узброеныя сілы Амана]] ** [[Культура Амана]] ** [[Літаратура Амана]] ** [[Архітэктура Амана]] ** [[Выяўленчае мастацтва Амана]] ** [[Музыка Амана]] ** [[Тэатр Амана]] ** [[Кінематограф Амана]] * [[Аман (горад)]] * [[Тэадор Аман|Аман Тэадор]] * [[Дагаворны Аман|Аман дагаворны]] * [[Аманалы]] * [[Амангельды Іманаў]] * [[Амані]] * [[Аманімацыя]] * [[Аманімія]] * [[Аманіты (галаваногія)]] * [[Аманіты (рэчывы)]] * [[Аманіфікацыя]] * [[Аманоліз]] * [[Аманскі заліў]] * [[Хаджар|Аманскія горы]] * [[Аманула-хан]] * [[Амапа]] * [[Амар I]] * [[Амара]] * [[Амаралізм]] * [[Аксамітнік|Амарант]] * [[Амарна]] * [[Амартызатар]] * [[Амартызацыя]] * [[Амары]] * [[Амарыліс]] * [[Энрыке Амарым|Амарым Энрыке]] * [[Амарыты]] * [[Аматар]] * [[Аматарскае кіно]] * [[Аматэрасу]] * [[Амафон]]ы * [[Амаформы]] * [[Амафос]] * [[Амаці]] * [[Пескарыйка|Амацэнт]] * [[Элгуджа Давідавіч Амашукелі|Амашукелі Элгуджа Давідавіч]] * [[Амбала]] * [[Віктар Амазаснавіч Амбарцумян|Амбарцумян Віктар Амазаснавіч]] * [[Амбівалентнасць]] * [[Амбілеўцы]] * [[Амбістомавыя|Амбістомы]] * [[Амбіцыя]] * [[Амбліганіт]] * [[Амбон]] * [[Амбон (горад)]] * [[Амбра]] * [[Пётр Іосіфавіч Амбражунас|Амбражунас Пётр Іосіфавіч]] * [[Ніёле Вінцаўна Амбразайцітэ|Амбразайцітэ Ніёле Вінцаўна]] * [[Амбразіянская рэспубліка]] * [[Амбразура]] * [[Амброзія]] * [[Амброзія (род раслін)]] * [[Амбросавічы]] * [[Антон Лаўрэнавіч Амбросаў|Амбросаў Антон Лаўрэнавіч]] * [[Амбулаторна-паліклінічная дапамога]] * [[Амбулаторыя]] * [[Амбунду]] * [[Амвросіеўка (археалагічны помнік)]] * [[Амвросій (разьбяр)]] * [[Аляксей Пятровіч Амвросьеў|Амвросьеў Аляксей Пятровіч]] * [[Амга]] * [[Амговічы]] * [[Амдурман]] * [[Амебейная кампазіцыя]] * [[О мега|Амега]] * [[Амежнік]] * [[Пётр Адамавіч Амельчанка|Амельчанка Пётр Адамавіч]] * [[Уладзімір Аляксандравіч Амельяновіч|Амельяновіч Уладзімір Аляксандравіч]] * [[Уладзімір Сцяпанавіч Амельянюк|Амельянюк Уладзімір Сцяпанавіч]] * [[Амелянец]] * [[Ам’ен]] * [[Аменарэя]] * [[Аменемхет I]] * [[Аменемхет II]] * [[Аменемхет III]] * [[Аменсалізм]] * [[Ам’енская аперацыя (1918)]] * [[Ам’енскі мірны дагавор (1802)]] * [[Ам’енскі сабор]] * [[Аменхатэп III]] * [[Эхнатон|Аменхатэп IV]] * [[Аменхатэп Малодшы]] * [[Аменцыя]] * [[Абдэль Хакім Амер|Амер Махамед Абд аль-Хакім]] * [[Амерыга Веспучы]] * [[Амерыка]] * [[AT&T Corporation|Амерыкан Тэлефон Энд Тэлеграф Компані]] * [[Амерыканская энцыклапедыя|Амерыкана]] * [[Англа-амерыканская вайна (1812—1814)|Амерыкана-англійская вайна (1812—14)]] * [[Іспана-амерыканская вайна (1898)|Амерыкана-іспанская вайна (1898)]] * [[Амерыкана-кітайскі дагавор (1946)]] * [[Амерыкана-мексіканская вайна|Амерыкана-мексіканская вайна (1846—48)]] * [[Амерыкана-панамскія дагаворы]] * [[Амерыкана-філіпінская вайна (1899—1901)]] * [[Амерыкана-французскі дагавор (1778)]] * [[Амерыкана-японскія дагаворы]] * [[Амерыканоідная раса]] * [[Амерыканская адміністрацыя дапамогі]] * [[Акадэмія кінематаграфічных мастацтваў і навук|Амерыканская акадэмія кінематаграфічных мастацтваў і навук]] * [[Амерыканская стандартбрэдная парода]] * [[Амерыканская фэдэрацыя працы]] * [[Амерыканская федэрацыя працы — Кангрэс вытворчых прафсаюзаў]] * [[Амерыканская энцыклапедыя]] * [[Hyphantria cunea|Амерыканскі белы мотыль]] * [[Амерыканскі гнілец|Амерыканскі гнілец пчол]] * [[Амерыканскі легіён]] * [[Сомік амерыканскі|Амерыканскі сомік]] * [[Амерыканскі футбол]] * [[Амерыканцы]] * [[Амерыцый]] * [[Аметыст]] * [[Мячэць Амеядаў|Амеядаў мячэць]] * [[Амеядскі халіфат|Амеядаў халіфат]] * [[Амеяды]] * [[Амёбіяз]] * [[Амёба|Амёбы]] * [[Амі]] * [[Аміда-нёрай|Аміда]] * [[Амідаза|Амідазы]] * [[Амідастамоз]] * [[Амідастомы]] * [[Аміды кіслот]] * [[Аміды металаў]] * [[Амілавы спірт|Амілавыя спірты]] * [[Амілаза|Амілазы]] * [[Амілапекцін]] * [[Амілапласты]] * [[Амілацэтаты]] * [[Амілоза]] * [[Амімія]] * [[Хафізула Амін|Амін Хафізула]] * [[Амінасмолы|Амінаальдэгідныя смолы]] * [[Амінаванне]] * [[Амінагліказіды]] * [[Амінагрупа]] * [[Амінакіслоты]] * [[Амінапептыдазы]] * [[Амінапласты]] * [[Амінаспірты]] * [[Талуідзіны|Амінаталуолы]] * [[Трансаміназы|Амінатрансферазы]] * [[Амінафенолы]] * [[Амінацукры]] * [[Аміны]] * [[Амір Хасроў Дэхлеві]] * [[Амірабадская культура]] * [[Медэя Пятроўна Аміранашвілі|Аміранашвілі Медэя Пятроўна]] * [[Пётр Варламавіч Аміранашвілі|Аміранашвілі Пётр Варламавіч]] * [[Амірані]] * [[Аміранцкія астравы]] * [[Фікрэт Мешады Джаміль аглы Аміраў|Аміраў Фікрэт Мешады Джаміль аглы]] * [[Амаснацы Амірдаўлат|Амірдаўлат Амаснацы]] * [[Фатых Зарыфавіч Амірхан|Амірхан Фатых Зарыфавіч]] * [[Чабуа Амірэджыбі|Амірэджыбі Чабуа]] * [[Амітоз]] * [[Аляксандр Навумавіч Амітон|Амітон Аляксандр Навумавіч]] * [[Амічнае супраціўленне]] * [[Джавані Батыста Амічы|Амічы Джавані Батыста]] * [[Амія]] * [[Аміяк]] * [[Аміякаты]] * [[Аміян Марцэлін]] * [[Аміячная вада]] * [[Аміячная салетра]] * [[Амкадор]] * [[Ялуцзян|Амнакан]] * [[Амнезія]] * [[Амніён]] * [[Амніёты]] * [[Амністыя]] * [[Amnesty International|Амністыя міжнародная]] * [[Амографы]] * [[Amoco|Амока]] * [[Амон]] * [[Аманіты (галаваногія)|Амонаідэі]] * [[Амоній]] * [[Слоўнік амонімаў|Амонімаў слоўнік]] * [[Амонім]]ы * [[Амоніевыя злучэнні|Амонію злучэнні]] * [[Аморфны стан]] * [[Аморфныя мовы]] * [[Мікалай Міхайлавіч Амосаў|Амосаў Мікалай Міхайлавіч]] * [[Ампелаграфія]] * [[Ампелатэрапія]] * [[Андрэ Мары Ампер|Ампер Андрэ Мары]] * [[Ампер (адзінка вымярэння)|Ампер]] * [[Сіла Ампера|Ампера закон]] * [[Сіла Ампера]] * [[Ампервальтомметр]] * [[Ампер-гадзіна]] * [[Амперметр]] * [[Ампір]] * [[Амплітрон]] * [[Амплітуда]] * [[Амплітудная мадуляцыя]] * [[Амплітудны аналізатар]] * [[Амплітудны дыскрымінатар]] * [[Ампліфікацыя]] * [[Амплуа]] * [[Ампула]] * [[Ампутацыя]] * [[Амраваты]] * [[Амрацкая культура]] * [[Амры]] * [[Міхрдат Аванесавіч Амрыкян|Амрыкян Міхрдат Аванесавіч]] * [[Амрыта]] * [[Амрытсар]] * [[Амстэрдам]] * [[Амстэрдамскі інтэрнацыянал]] * [[Амстэрдамскі канал]] * [[Альфрэд Фрыцавіч Амтман-Брыедыт|Амтман-Брыедыт Альфрэд Фрыцавіч]] * [[Амудар’інская газанафтаносная правінцыя]] * [[Амудар’інскі скарб]] * [[Амудар’я]] * [[Талісман|Амулет]] * [[Руаль Амундсен|Амундсен Руаль]] * [[Заліў Амундсена|Амундсена заліў]] * [[Катлавіна Амундсена|Амундсена катлавіна]] * [[Мора Амундсена|Амундсена мора]] * [[Амуніцыя]] * [[Купідон|Амур]] * [[Амур]] * [[Амура-Якуцкая магістраль]] * [[Амурсана]] * [[Амурская вобласць]] * [[Амурскі заліў]] * [[Амурскі ліман]] * [[Амуры (рыбы)|Амуры]] * [[Амфадантоз]] * [[Амфара]] * [[Амфатэрнасць]] * [[Амфі-]] * [[Амфібаліт]] * [[Амфібалія]] * [[Амфібіёнты]] * [[Земнаводныя|Амфібіі]] * [[Амфібія]] * [[Амфіболы]] * [[Амфібрахій]] * [[Амфізбены]] * [[Амфікарпія]] * [[Амфіктыянія]] * [[Амфіліны|Амфіліна]] * [[Амфімакр]] * [[Апладненне|Амфіміксіс]] * [[Амфіпрастыль]] * [[Амфітэатр]] * [[Аляксандр Валянцінавіч Амфітэатраў|Амфітэатраў Аляксандр Валянцінавіч]] * [[Амфіумы]] * [[Амфіфіты]] * [[Амхара]] * [[Амхарская мова]] 329 старонка * [[Амшара]] * [[Амыленне]] * [[Амяла]] * [[Амялушка]] * [[Амяльнянскі]] * [[Міхаіл Сцяпанавіч Амяльянчык|Амяльянчык Міхаіл Сцяпанавіч]] * [[Васіль Леанідавіч Амялянскі|Амялянскі Васіль Леанідавіч]] * [[Амярцвенне]] == Ан == * [[Ан-]] * [[Ана-]] * [[Ан]] * [[Анаба]] * [[Анабазін]] * [[Анабалізм]] * [[Анабалія]] * [[Анабаптызм|Анабаптысты]] * [[Анабар (рака)|Анабар]] * [[Анабарскае плато]] * [[Анабарскі заліў]] * [[Анабас]] * [[Анабергіт]] * [[Анабіёз]] * [[Анагенез]] * [[Анаграма]] * [[Анадзіраванне]] * [[Бяззубкі|Анадонты]] * [[Анадыр (рака)|Анадыр]] * [[Анадыр]] * [[Анадырскае пласкагор’е]] * [[Анадырская нізіна]] * [[Анадырскі заліў]] * [[Анакалуф]] * [[Анакапійская пячора]] * [[Анаконда]] * [[Анакруза]] * [[Анакрэантычная паэзія]] * [[Анакрэонт]] * [[Анаксагор з Клазаменаў|Анаксагор]] * [[Анаксібіёз]] * [[Анаксімандр]] * [[Анаксімен]] * [[Анаксія]] * [[Аналагавая вылічальная машына]] * [[Школа Аналаў|Аналаў школа]] * [[Аналептыкі]] * [[Аналіз гаспадарчай дзейнасці]] * [[Матэматычны аналіз|Аналіз матэматычны]] * [[Хімічны аналіз|Аналіз хімічны]] * [[Аналізатар]] ** [[Аналізатар спектра|у оптыцы]] ** [[Аналізатар (прамысловасць)|У прамысловасці]] * [[Аналізатары]] * [[Аналісты]] * [[Аналітычнае скрыжаванне]] * [[Аналітычная геаметрыя]] * [[Аналітычная механіка]] * [[Аналітычная псіхалогія]] * [[Аналітычная філасофія]] * [[Аналітычная функцыя]] * [[Аналітычная хімія]] * [[Аналітычны ўлік]] * [[Аналітычныя мовы]] * [[Аналогія]] ** [[Аналагічныя органы|у біялогіі]] ** [[Аналогія (мовазнаўства)|у мовазнаўстве]] * [[Аналогія быцця]] * [[Аналой]] * [[Анальныя залозы]] * [[Анальцым]] * [[Анамалістычны год]] * [[Анамалія]] ** [[Заганы развіцця|у біялогіі і медыцыне]] ** [[Анамалія (метэаралогія)|у метэаралогіі]] * [[Анамарфаванне]] * [[Анамасіялогія]] * [[Анамастыка]] * [[Анамія]] * [[Анамнез]] * [[Анамніі]] * [[Ананас]] * [[Мулк Радж Ананд|Ананд Мулк Радж]] * [[Ананізм]] * [[Ананім]] * [[Ананімны твор]] * [[Ананія]] * [[Ніна Гедэванаўна Ананіяшвілі|Ананіяшвілі Ніна Гедэванаўна]] * [[Ананке (міфалогія)|Ананке]] * [[Ананке (спадарожнік)|Ананке]] * [[Ананчыцы]] * [[Анатоль Андрэевіч Ананьеў (пісьменнік)|Ананьеў Анатоль Андрэевіч]] * [[Анатоль Андрэевіч Ананьеў]] * [[Барыс Герасімавіч Ананьеў|Ананьеў Барыс Герасімавіч]] * [[Ананынская культура]] * [[Анапа]] * [[Ана Перэна]] * [[Анапест]] * [[Анаплазмоз]] * [[Анаплазмы]] * [[Анаплацэфалідозы коней]] * [[Анар]] * [[Анаргазмія]] * [[Анартазіт]] * [[Анартаклаз]] * [[Анартыт]] * [[Анарха-сіндыкалізм]] * [[Анархізм]] старонка 339 * [[Анархія вытворчасці]] * [[Старажытныя пуэбла|Анасазі]] * [[Анастамоз]] * [[Васіль Рыгоравіч Анастасевіч|Анастасевіч Васіль Рыгоравіч]] * [[Анастыгмат]] * [[Анатаз]] * [[Анатаксіны]] * [[Анаталійскае агенцтва]] * [[Анаталійскае пласкагор’е]] * [[Анаталійскі буравугальны басейн]] * [[Анатацыя]] * [[Анатолія]] * [[Анатомія]] * [[Анатомія раслін]] * [[Анаўская культура]] * [[Анафаза]] * [[Анафара]] * [[Анафема]] * [[Анафілактычны шок|Анафілаксія]] * [[Анахайм]] * [[Анахранізм]] * [[Ігнат Сымонавіч Анацэвіч|Анацэвіч Ігнат Сымонавіч]] * [[Анаша]] * [[Анаэрабіёз]] * [[Анаэробныя арганізмы]] * [[Анаэробныя інфекцыі]] * [[Анаэробныя арганізмы|Анаэробы]] * [[Анвер]] * [[Ангажыраванае мастацтва]] * [[Ангажэмент]] * [[Ангар]] * [[Ангара]] * [[Ангарманічныя ваганні]] * [[Ангарск]] * [[Ангарскі краж]] * [[Ангарыда]] * [[Ангарыя]] * [[Ангарэціс]] * [[Праскоўя Мікітаўна Ангеліна|Ангеліна Праскоўя Мікітаўна]] * [[Ангелы (дынастыя)|Ангелы]] * [[Ангельнская парода]] * [[Ангемітоніка]] * [[Ангідрон]] * [[Ангідрыд]]ы * [[Ангідрыт]] * [[Фёдар Ангілейка|Ангілейка Фёдар]] * [[Ангілья]] * [[Востры танзіліт|Ангіна]] * [[Ангірас]] * [[Ангія-]] * [[Ангіяграфія]] * [[Каэтан Ангіяліні|Ангіяліні Каэтан]] * [[Ангіялогія]] * [[Ангіяспазма]] * [[Ангіятэнзін]] * [[Ангкор]] * [[Англа-амерыканская вайна (1812—1814)|Англа-амерыканская вайна 1812-14]] * [[Фалклендская вайна|Англа-аргенцінскі канфлікт 1982]] * [[Англа-афганскія войны]] * [[Англа-беларускае таварыства]] * [[Англа-бірманскія войны]] * [[Англа-бура-зулуская вайна|Англа-бура-зулуская вайна 1838-40]] * [[Другая англа-бурская вайна|Англа-бурская вайна 1899—1902]] * [[Англа-галандскія войны|Англа-галандскія войны 17 стагоддзя]] * [[Англа-германскае марское пагадненне (1935)|Англа-германскае марское пагадненне 1935]] * [[Англа-германская дэкларацыя (1938)|Англа-германская дэкларацыя 1938]] * [[Англа-егіпецкае пагадненне (1954)|Англа-егіпецкае пагадненне 1954]] * [[Англа-егіпецкі жашавло (1936)|Англа-егіпецкі дагавор 1936]] * [[Англа-іракскія дагаворы|Англа-іракскія дагаворы і пагадненні 1922, 1926, 1930, 1948, 1955]] * [[Акт аб уніі Вялікабрытаніі і Ірландыі|Англа-ірландская унія 1801]] * [[Англа-ірландскі дагавор|Англа-ірландскі дагавор 1921]] * [[Першая опіумная вайна|Англа-кітайская вайна 1840—42]] * [[Англа-майсурскія войны]] * [[Англа-маратхскія войны]] * Англа-расійскія пагадненні 1873, 1885, 1907 ** [[Англа-рускае пагадненне (1872—1873)]] ** [[Англа-рускае пагадненне (1895)]] ** [[Англа-рускае пагадненне (1907)]] * [[Англа-савецка-іранскі дагавор 1942]] * [[Англасаксонскае заваяванне]] * [[Англасаксы]] * [[Англа-сікхскія войны]] ** [[Першая англа-сікхская вайна]] ** [[Другая англа-сікхская вайна]] * [[Англа-трансіарданскія дагаворы|Англа-трансіарданскія дагаворы 1928, 1946, 1948]] * [[Другая опіумная вайна|Англа-франка-кітайская вайна 1856—60]] * [[Англа-франка-рускае пагадненне (1915)|Англа-франка-рускае пагадненне 1915]] * [[Англа-французскае пагадненне (1904)|Англа-французскае пагадненне 1904]] * [[Акт аб уніі (1707)|Англа-шатландская унія 1707]] * [[Англа-японскі саюз]] * [[Англез]] * [[Англезіт]] * [[Англерская парода]] * [[Англійская мова]] * [[Эпсаміт|Англійская соль]] * [[Рахіт|Англійская хвароба]] * [[Ла-Манш|Англійскі канал]] * [[Англійская рэвалюцыя|Англійскія рэвалюцыі 17 стагоддзя]] * [[Англіканства|Англіканская царква]] * [[Англічане]] * [[Англія]] * [[Англы]] * [[Ангоб]] * [[Ангола]] ** [[Геаграфія Анголы]] ** [[Насельніцтва Анголы]] ** [[Гісторыя Анголы]] ** [[Эканоміка Анголы]] ** [[Літаратура Анголы]] ** [[Выяўленчае мастацтва Анголы]] * [[Ангорская каза|Ангорская парода козаў]] * [[Ангрэн (горад)|Ангрэн]] * [[Ангрэнскае радовішча]] * [[Андэрс Іонас Ангстрэм|Ангстрэм Андэрс Іонас]] * [[Ангулем]] * [[Ангумуа]] * [[Гарыб-Нурмухамед Андаліб|Андаліб Нурмухамед-Гарыб]] * [[Андалузіт]] * [[Андалусія]] * [[Андалуская нізіна]] * [[Кардыльера-Бетыка|Андалускія горы]] * [[Андаманскае мора]] * [[Андаманскія астравы]] * [[Андаманскія і Нікабарскія астравы]] * [[Андарак]] * [[Андатра]] * [[Давід Ясонавіч Андгуладзе|Андгуладзе Давід Ясонавіч]] * [[Ежы Анджаеўскі|Анджаеўскі Ежы]] * [[Гаспара Анджаліні|Анджаліні Даменіка Марыа Гаспара]] * [[Верыко Іўліянаўна Анджапарыдзэ|Анджапарыдзе Верыко]] * [[Зураб Іванавіч Анджапарыдзе|Анджапарыдзе Зураб Іванавіч]] * [[Фра Беата Анджэліка|Анджэліка]] * [[Андора]] ** [[Геаграфія Андоры]] ** [[Гісторыя Андоры]] ** [[Эканоміка Андоры]] * [[Андора-ла-Велья|Андора-ла-Вела]] * [[Андрагены]] * [[Андрадыт]] * [[Джорджа Андраевіч-Кун|Андраевіч-Кун Джорджа]] * [[Ян Андрэй Андрайкевіч (Гінтоўт-Андрайкевіч)|Андрайкевіч Ян Андрэй Гінтоўскі]] * [[Стафан Аляксандравіч Бутаўт-Андрайковіч|Андрайковіч (Бутаўт-Андрайковіч) Стафан Аляксандравіч]] * [[Андрамаха]] * [[Андрамеда]] * [[Андрамеда (сузор’е)|Андрамеда, сузор’е]] * [[Імшарніца|Андрамеда]], кветкавая расліна * [[Галактыка Андрамеды|Андрамеды туманнасць]] * [[Андрамедыды]] * [[Андрацэй]] * [[Нестар Ільіч Андраюк|Андраюк Нестар Ільіч]] * [[Серафім Антонавіч Андраюк|Андраюк Серафім Антонавіч]] * [[алена Іванаўна Андраянава|Андраянава Алена Іванаўна]] * [[Аляксандр Аляксандравіч Андронаў|Андронаў Аляксандр Аляксандравіч]] * [[Андронаўская археалагічная культура|Андронаўская культура]] * [[Андронік I Камнін|Андронік I]] * [[Іраклій Луарсабавіч Андронікаў|Андронікаў Іраклій Луарсабавіч]] * [[Андронікаў манастыр]] * [[Юрый Уладзіміравіч Андропаў|Андропаў Юрый Уладзіміравіч]] * [[Андросаўскае перамір’е]] * [[Мікалай Мікалаевіч Андросік|Андросік Мікалай Мікалаевіч]] * [[Вольга Мікалаеўна Андроўская|Андроўская Вольга Мікалаеўна]] * [[Мікалай Іванавіч Андрусаў|Андрусаў Мікалай Іванавіч]] * [[Сцяпан Адамавіч Андруховіч|Андруховіч Сцяпан Адамавіч]] * [[Ян Андрушэвіч|Андрушэвіч Ян]] * [[Дзмітрый Мікалаевіч Андрыеўскі|Андрыеўскі Дзмітрый Мікалаевіч]] * [[Міхал Эльвіра Андрыёлі|Андрыёлі Міхал Эльвіра]] * [[Анатоль Альгертавіч Андрыжыеўскі|Андрыжыеўскі Анатоль Альгертавіч]]<!--старонка 358--> * [[Іва Андрыч|Андрыч Іва]] * [[Ніна Андрыч|Андрыч Ніна]] * [[Юрай Андрычык|Андрычык Юрай]] * [[Кузьма Андрыянавіч Андрыянаў|Андрыянаў Кузьма Андрыянавіч]] * [[Мікалай Яфімавіч Андрыянаў|Андрыянаў Мікалай Яфімавіч]] * [[Аляксандр Міхайлавіч Андрыяшаў|Андрыяшаў Аляксандр Міхайлавіч]] * [[Жак Андрэ|Андрэ Жак]] * [[Саламон Аўгуст Андрэ|Андрэ Саламон Аўгуст]] * [[Ефрасіння Георгіеўна Андрэева|Андрэева Ефрасіння Георгіеўна]] * [[Марыя Фёдараўна Андрэева|Андрэева Марыя Фёдараўна]] * [[Андрэевыя імхі]] * [[Іон Андрэеску|Андрэеску Іон]] * [[Аляксандр Аляксандравіч Андрэеў|Андрэеў Аляксандр Аляксандравіч]] * [[Аляксей Леанідавіч Андрэеў|Андрэеў Аляксей Леанідавіч]] * [[Анатоль Яўгенавіч Андрэеў|Андрэеў Анатоль Яўгенавіч]] * [[Андрэй Андрэеў|Андрэеў Андрэй]] * [[Барыс Фёдаравіч Андрэеў|Андрэеў Барыс Фёдаравіч]] * [[Васіль Васілевіч Андрэеў|Андрэеў Васіль Васілевіч]] * [[Восіп Андрэеў|Андрэеў Восіп]] * [[Іван Андрэеў|Андрэеў Іван]] * [[Леанід Мікалаевіч Андрэеў|Андрэеў Леанід Мікалаевіч]] * [[Мікалай Андрэеевіч Андрэеў|Андрэеў Мікалаеў Андрэевіч]] * [[Мікалай Мікалаевіч Андрэеў|Андрэеў Мікалай Мікалаевіч]] * [[Мікалай Пятровіч Андрэеў|Андрэеў Мікалай Пятровіч]] * [[Павел Захаравіч Андрэеў|Андрэеў Павел Захаравіч]] * [[Уладзімір Аляксеевіч Андрэеў|Андрэеў Уладзімір Аляксеевіч]] * [[Фёдар Андрэевіч Андрэеў|Андрэеў Фёдар Андрэевіч]] * [[Васіль Мікалаевіч Андрэеў-Бурлак|Андрэеў-Бурлак Васіль Мікалаевіч]] * [[Андрэеўскі сцяг]] * [[Андрэеўшчына (Аршанскі раён)|Андрэеўшчына]] * [[Андрэй Паляк]] * [[Андрэй (Крыт)]] * [[Андрэй Альгердавіч]] * [[Андрэй Баболя]] * [[Андрэй Багалюбскі]] * [[Андрэй Альгердавіч|Андрэй Полацкі]] * [[Андрэй Уладзіміравіч]] * [[Андрыс Георгіевіч Андрэйка|Андрэйка Андрыс Георгіевіч]] * [[Андрэйчыкі (Сенненскі раён)|Андрэйчыкі]] * [[Джуліа Андрэоці|Андрэоці Джуліо]] * [[Андрэя]] * [[Андхра-Прадэш]] * [[Анды]] ** [[Паўночныя Анды]] ** [[Цэнтральныя Анды]] ** [[Паўднёвыя Анды]] * [[Андыжан]] * [[Андына]] * [[Андэзіт]] * [[Уільям Алісан Андэрс|Андэрс Уільям Алісан]] * [[Уладзіслаў Андэрс|Андэрс Уладзіслаў]] * [[Армія Андэрса|Андэрса армія]] * [[Джэймс Андэрсан|Андэрсан Джэймс]] * [[Карл Дэвід Андэрсан|Андэрсан Карл Дэвід]] * [[Марыян Андэрсан|Андэрсан Марыян]] * [[Мікалай Іванавіч Андэрсан|Андэрсан Мікалай Іванавіч]] * [[Філіп Варэн Андэрсан|Андэрсан Філіп Варэн]] * [[Шэрвуд Андэрсан|Андэрсан Шэрвуд]] * [[Ханс Крысціян Андэрсан|Андэрсан Ханс Крысціян]] * [[Марцін Андэрсан-Нексё|Андэрсан-Нексё Марцін]] * [[Анежскае возера|Анега]] * [[Арцюр Анегер|Анегер Арцюр]] * [[Сігрыд Анегін|Анегін Сігрыд]] * [[Яўген Яўгенавіч Анегін|Анегін Яўген Яўгенавіч]] * [[Анегінская страфа]] * [[Анежскае возера]] * [[Анежская губа]] * [[Анекдот]] * [[Анексія]] * [[Кольчатыя чэрві|Анеліды]] * [[Анема-|Анема…]] * [[Ветраапыленне|Анемафілія]] * [[Анемахарыя]] * [[Анемія]] * [[Анемарумбограф|Анемограф]] * [[Анемометр]] * [[Кураслеп|Анемона]] * [[Павел Васілевіч Аненкаў|Аненкаў Павел Васілевіч]] * [[Юрый Паўлавіч Аненкаў|Аненкаў Юрый Паўлавіч]] * [[Інакенцій Фёдаравіч Аненскі|Аненскі Інакенцій Фёдаравіч]] * [[Ісідар Маркавіч Аненскі|Аненскі Ісідар Маркавіч]] * [[Анероід]] * [[Анестэзія]] * [[Анестэзіялогія]] * [[Анета (пік)|Анета]] * [[Анеўплаідыя]] * [[Анеўрызма]] * [[Хуан Карлас Анеці|Анеці Хуан Карлас]] * [[Анёл]]ы * [[Анжу]] * [[Пётр Фёдаравіч Анжу|Анжу Пётр Фёдаравіч]] * [[Астравы Анжу|Анжу]] * [[Анжуйская дынастыя]] * [[Анжэра-Суджанск]] * [[АНЗЮС]] * [[Аніва (заліў)|Аніва]] * [[Анігіляцыя]] * [[Анід]] * [[Аніён]] * [[Анізагамія]] * [[Анізаметр|Анізаметр магнітны]] * [[Анізатрапія]] * [[Анізатропныя матэрыялы]] * [[Анійскае царства]] * [[Анікавіцкі бандарна-лесапільны завод]] * [[Саўка Анікееў|Анікееў Саўка]] * [[Анатоль Аляксандравіч Анікейчык|Анікейчык Анатоль Аляксандравіч]] * [[Кірыл Цімафеевіч Анікіевіч|Анікіевіч Кірыла Цімафеевіч]] * [[Віктар Іванавіч Анікін|Анікін Віктар Іванавіч]] * [[Міхаіл Канстанцінавіч Анікушын|Анікушын Міхаіл Канстанцінавіч]] * [[Анілін]] * [[Анілінавы чорны]] * [[Прамысловасць сінтэтычных фарбаў|Анілінафарбавая прамысловасць]] * [[Анілінгус]] * [[Анімалістычны жанр]] * [[Анімалькулізм]] * [[Аніматызм]] * [[Анімацыйнае кіно]] * [[Мікалай Анімеле|Анімеле Мікалай]] * [[Анімізм]] * [[Аніс (правінцыя)|Аніс]] * [[Аніс]] * [[Бадзян сапраўдны|Аніс зорчаты]] * [[Аніс паласаты]] * [[Сяргей Рыгоравіч Анісаў|Анісаў Сяргей Рыгоравіч]] * [[Валерый Данілавіч Анісенка|Анісенка Валерый Данілавіч]] * [[Аляксандр Міхайлавіч Анісімаў|Анісімаў Аляксандр Міхайлавіч]] * [[Іван Анісімаў|Анісімаў Іван]] * [[Насонка Анісімаў|Анісімаў Насонка]] * [[Анісіфар (Дзевачка)]] * [[Аніскавічы]] * [[Уладзімір Ігнатавіч Анісковіч|Анісковіч Уладзімір Ігнатавіч]] * [[Генадзь Анатолевіч Анісовіч|Анісовіч Генадзь Анатолевіч]] * [[Аніча]] * [[Дзмітрый Сяргеевіч Анічкаў|Анічкаў Дзмітрый Сяргеевіч]] * [[Мікалай Мікалаевіч Анічкаў|Анічкаў Мікалай Мікалаевіч]] * [[Уладзімір Уладзіміравіч Анічкін|Анічкін Уладзімір Уладзіміравіч]] * [[Уладзімір Васілевіч Анічэнка|Анічэнка Уладзімір Васілевіч]] * [[Сяргей Пятровіч Анішчанка|Анішчанка Сяргей Пятровіч]] * [[Аляксандр Рыгоравич Анішчук|Анішчук Аляксандр Рыгоравіч]] * [[Аркадзь Аркадзевіч Анішчык|Анішчык Аркадзь Аркадзевіч]] * [[Віктар Міхайлавіч Анішчык|Анішчык Віктар Міхайлавіч]] * [[Міхаіл Трафімавіч Анішчык|Анішчык Міхаіл Трафімавіч]] * [[Аніяніты]] * [[Рэспубліканскі навукова-практычны цэнтр анкалогіі і медыцынскай радыялогіі імя Аляксандрава|НДІ анкалогіі і медыцынскай радыялогіі]] * [[Анкалогія]] * [[Анкара]] * [[Анкарская бітва (1402)]] * [[Анкарыдж]] * [[Анкер]] * [[Анкерыт]] * [[Анкета]] * [[Анкетаванне]] * [[Анкілазаўры]] * [[Анкіластамоз]] * [[Анкілоз]] * [[Лявон Нічыпаравіч Анкіновіч|Анкіновіч Лявон Нічыпаравіч]] * [[Анклаў]] * [[Анколь]] * [[Анкона]] * [[Анод]] * [[Анон]] * [[Анонс]] * [[Анопаль (вёска)|Анопаль]] * [[Павел Пятровіч Аносаў|Аносаў Павел Пятровіч]] * [[Анофелес]] * [[Пётр Кузьміч Анохін|Анохін Пётр Кузьміч]] * [[Таццяна Аляксандраўна Анохіна|Анохіна Таццяна Аляксандраўна]] * [[Валерый Станіслававіч Аношка|Аношка Валерый Станіслававіч]] * [[Ян Аношка|Аношка Ян]] * [[Аношкаўскае возера]] * [[Аношкі (Нясвіжскі раён)|Аношкі]] * [[Іван Архіпавіч Аношкін|Аношкін Іван Архіпавіч]] * [[Аноэ]] ** [[Аноэ Кікугора I|Аноэ Кікугора 1-ы]] ** [[Аноэ Кікугора V|Аноэ Кікугора 5-ы]] ** [[Аноэ Кікугора VI|Аноэ Кікугора 6-ы]] ** [[Аноэ Байко VI|Аноэ Байко 6-ы]] ** [[Аноэ Байко VII|Аноэ Байко 7-ы]] * [[Франсуа Анрыо|Анрыо Франсуа]] * [[АНСА]] * [[Архітэктурны ансамбль|Ансамбль]] у архітэктуры і горадабудаўніцтве * [[Музычны ансамбль|Ансамбль]] ** [[Мастацкі ансамбль|Ансамбль]] * [[Ансамбль беларускай народнай песні і танца беларускай філармоніі]] * [[Ансамбль народнага танца імя Ігара Майсеева|Ансамбль народнага танца Расіі]] * [[Ансамбль песні і танца]] * [[Ансамбль песні і танца Расійскай арміі імя А. В. Аляксандрава]] * [[Акадэмічны ансамбль песні і танца Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь]] * [[Ансамбль танца]] * [[Ансамбль танца Мінскага клуба КІМ]] * [[Эрнест Ансермэ|Ансермэ Эрнест]] * [[Георгій Паўлавіч Ансімаў|Ансімаў Георгій Паўлавіч]] * [[Л’Анс-о-Медаўз|Анс-о-Медаў]] * [[Ансэйскія дагаворы]] * [[Антаба]] * [[Антаблемент]] * [[Антаганізм]] ** [[Антаганізм (біялогія)]] ** [[Антаганізм (фізіялогія)]] ** [[Антаганізм (хімія)|Антаганізм рэчываў]] ** [[Антаганізм (мікрабіялогія)|Антаганізм мікраарганізмаў]] * [[Антаганісты]] * [[Антагенез]] * [[Марк Мацвеевіч Антакольскі|Антакольскі Марк Мацвеевіч]] * [[Павел Рыгоравіч Антакольскі|Антакольскі Павел Рыгоравіч]] * [[Анталкідаў мір]] * [[Анталогія]] * [[Анталогія]] * [[Анталья]] * [[Антананарыву]] * [[Анатоль Барысавіч Антаневіч|Антаневіч Анатоль Барысавіч]] * [[Ежы Антаневіч|Антаневіч Ежы]] * [[Уладзімеж Антаневіч|Антаневіч Уладзімеж]] * [[Антанела да Месіна]] * [[Барыс Дзмітрыевіч Антаненка-Давідовіч|Антаненка-Давідовіч Барыс Дзмітрыевіч]] * [[Іон Антанеску|Антанеску Іон]] * [[Мікеланджэла Антаніёні|Антаніёні Мікеланджэла]] * [[Антанімія]] * [[Антанінаў вал]] * [[Антаніны]] * [[Мікалай Васілевіч Антанішын|Антанішын Мікалай Васілевіч]] * [[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антановіч Антон Канстанцінавіч]] * [[Іван Іванавіч Антановіч|Антановіч Іван Іванавіч]] * [[Максім Аляксеевіч Антановіч|Антановіч Максім Аляксеевіч]] * [[Уладзімір Баніфатавіч Антановіч|Антановіч Уладзімір Баніфатавіч]] * [[Антанта]] * [[Балканская Антанта|Антанта Балканкая]] * [[Малая Антанта|Антанта Малая]] * [[Міжземнаморская Антанта|Антанта Міжземнаморская]] * [[Віталь Сцяпанавіч Антанюк|Антанюк Віталь Сцяпанавіч]] * [[Георгій Аляксандравіч Антанюк|Антанюк Георгій Аляксандравіч]] * [[Любоў Адамаўна Антанюк|Антанюк Любоў Адамаўна]] * [[Максім Антонавіч Антанюк|Антанюк Максім Антонавіч]] * [[Антаполле (Чашніцкі раён)|Антаполле]] * [[Антарктыда]] ** [[Антарктычны ледзяны шчыт|Ледавіковае покрыва і рэльеф]] ** [[Геалогія Антарктыды|Геалагічная будова]] ** [[Антарктычны клімат|Клімат]] ** [[Дзікая прырода Антарктыкі|Арганічны свет]] * [[Антарктыка]] * [[Антарктычнае паветра]] * [[Антарктычная платформа]] * [[Антарктычны антыцыклон]] * [[Антарктычны клімат]] * [[Антарктычны паўвостраў]] * [[Антарктычны пояс]] * [[Антарктычная пустыня|Антарктычных пустыняў зона]] * [[Антарктычныя аазісы]] * [[Антарыа (возера)|Антарыо (возера)]] * [[Антарыа (правінцыя)|Антарыо (правінцыя)]] * [[Антарэс]] * [[Антасфера]] * [[Антафагаста]] * [[Антафіліт]] * [[Антацыдныя сродкі]] * [[Антацыяны]] * [[Антацэрас]] * [[Антацэротавыя імхі]] * [[Фёдар Кузьміч Анташкевіч|Анташкевіч Фёдар Кузьміч]] * [[Антон Анташэўскі|Анташэўскі Антон]] * [[Антверпен]] * [[Антвозера]] * [[Антонава (Верхнядзвінскі раён)|Антонава]] * [[Валянціна Васілеўна Антонава|Антонава Валянціна Васілеўна]] * [[Тамбоўскае паўстанне|Антонава паўстанне]] * [[Алег Канстанцінавіч Антонаў|Антонаў Алег Канстанцінавіч]] * [[Аляксей Інакенцьевіч Антонаў|Антонаў Аляксей Інакенцьевіч]] * [[Ігнат Пятровіч Антонаў|Антонаў Ігнат Пятровіч]] * [[Нікалай Іарданаў Антонаў|Антонаў Нікалай Іарданаў]] * [[Міхаіл Майсеевіч Антонаў|Антонаў Міхаіл Майсеевіч]] * [[Сяргей Пятровіч Антонаў|Антонаў Сяргей Пятровіч]] * [[Юрый Міхайлавіч Антонаў|Антонаў Юрый Міхайлавіч]] * [[Уладзімір Аляксандравіч Антонаў-Аўсеенка|Антонаў-Аўсеенка Уладзімір Аляксандравіч]] * [[Антонаўка (сорт яблыні)|Антонаўка]] * [[Антонаўка (Антонаўскі сельсавет)|Антонаўка]] * [[Аляксей Касьянавіч Антоненка|Аляксей Касьянавіч Антоненка]] * [[Антанімія|Антонімы]] * [[Багдан-Ігар Васілевіч Антоніч|Антоніч Багдан-Ігар]] * [[Антопаль (Драгічынскі раён)|Антопаль]] * [[Антопальскі раён]] * [[Антракнозы]] * [[Антракоз]] * [[Антракт]] * [[Антрапа-]] * [[Антрапабіяцэноз]] * [[Чацвярцічны перыяд|Антрапагенавая сістэма]] * [[Антрапагенез]] * [[Антрапагенетыка]] * [[Антрапагеннае ўздзеянне]] * [[Антрапагенная нагрузка]] * [[Антрапагенная рэдукцыя біясферы]] * [[Антрапагенны ландшафт]] * [[Антрапагенны рэльеф]] * [[Антрапагенныя змены клімату]] * [[Антрапагенныя рэчывы]] * [[Антрапагенныя фактары]] * [[Антрапагея]] * [[Антрапазаанозы]] * [[Антрапалагізм]] * [[Антрапалагічная рэканструкцыя]] * [[Антрапалагічныя тыпы]] * [[Антрапалогія]] * [[Антрапамарфізм]] * [[Антрапаметрыя]] * [[Антрапаніміка]] * [[Антрапасацыягенез]] * [[Антрапасацыялогія]] * [[Антрапасістэма]] * [[Антрапасофія]] * [[Антрапафагія]] * [[Антрапафіты]] * [[Антрапафобы]] * [[Антрапацэналогія]] * [[Антрапацэнтрызм]] * [[Антрахінон]] * [[Антрахінонавыя фарбавальнікі]] * [[Антрацыт]] * [[Антрацэн]] * [[Аляксей Пятровіч Антропаў|Антропаў Аляксей Пятровіч]] * [[Антрыт]] * [[Антрэ]] * [[Антрэмон]] * [[Антрэпрыза]] * [[Антрэпрэнёр]] * [[Антрэсоль]] * [[Андрэ Антуан|Антуан Андрэ]] * [[Анты-]] * [[Анты]] * [[Анты (архітэктура)|Анты]] * [[Антыазананты]] * [[Антыаксіданты]] * [[Антыархі]] * [[Антыб]] * [[Антыбакхій]] * [[Антыбіётыкі]] * [[Антываенны рух]] * [[Антывітаміны]] * [[Антыганіды]] * [[Антыгармоны]] * [[Антыгельмінтыкі]] * [[Антыгены]] * [[Антыгітлераўская кааліцыя]] * [[Антыгона]] * [[Антыгуа]] * [[Антыгуа і Барбуда]] ** [[Геаграфія Антыгуа і Барбуды]] ** [[Гісторыя Антыгуа і Барбуды]] ** [[Эканоміка Антыгуа і Барбуды]] * [[Антыдарвінізм]] * [[Антыдоты]] * [[Антыдыурэтычны гармон]] * [[Антыдэпрэсанты]] * [[Антыдэтанатар]] * [[Антыёх III Вялікі|Антыёх III]] * [[Антыідэал]] * [[Антыкаагулянты]] * [[Антыкадон]] * [[Антыкамінтэрнаўскі пакт]] * [[Антыкаразійныя пакрыцці]] * [[Антыквар]] * [[Антыкліналь]] * [[Антыклінорый]] * [[Антыкосты]] * [[Антылагізм]] * [[Антыліван]] * [[Антылопы]] * [[Антыльскае цячэнне]] * [[Антыльскія астравы]] * [[Антыманіт]] * [[Антыметабаліты]] * [[Антымутагены]] * [[Антынейтрон]] * [[Антынейтрына]] * [[Антыной]] * [[Антыномія]] * [[Антыпасаты]] * [[Антыпатыя]] * [[Антыпедагогіка]] * [[Антыперыстальтыка]] * [[Антыпірагены]] * [[Антыпірэны]] * [[Астравы Антыподаў|Антыподаў астравы]] * [[Антыподы]] * [[Антыпратон]] * [[Антырады]] * [[Антыраман]] * [[Ільвіны зеў|Антырынум]] * [[Антыматэрыя|Антырэчыва]] * [[Антысейсмічнае будаўніцтва]] * [[Антысемітызм]] * [[Антысептыка]] * [[Антысептыкі|Антысептычныя сродкі]] * [[Антыстатыкі]] * [[Антысфен]] * [[Антытаксіны]] * [[Антытаўр]] * [[Сацыніянства|Антытрынітарыі]] * [[Антытэза]] * [[Антыутопія]] * [[Антыфашызм]] * [[Антыфашысцкае веча народнага вызвалення Югаславіі]] * [[Антыфашысцкая ліга народнай свабоды]] * [[Антыфашысцкі кангрэс дзеячаў кульутуры (1936)]] * [[Антыфашысцкі народны фронт]] * [[Антыфашысцкі рух]] * [[Антыфашысцкія арганізацыі]] на Беларусі ў ВАВ * [[Паўстанне Хмяльніцкага|Антыфеадальная вайна 1648—1651]] * [[Антыфедэралісты]] * [[Антыферамагнетызм]] * [[Антыферамагнетык]] * [[Антыферамагнітны пункт Нееля]] * [[Антыферамагнітны рэзананс]] * [[Антыферменты]] * [[Антыфіданты]] * [[Антыфоннае спяванне]] * [[Антыфразіс]] * [[Антыфрыз]] * [[Антыфрыкцыйныя матэрыялы]] * [[Антыхрыст]] * [[Антыцелы]] * [[Антыцыклон]] * [[Антыцыпацыя]] * [[Антычасціца]] * [[Антычнае вершаскладанне]] * [[Антычнае мастацтва]] * [[Антычнасць]] * [[Антычная філасофія]] * [[Антычны тэатр]] * [[Антычная літаратура|Антычныя літаратуры]] * [[Антэй]] * [[Ан-22|Антэй]] * [[Антэй (сорт яблык)|Антэй]] * [[Антэкліза]] * [[Антэміс]] * [[Антэна]] * [[Антэнулы]] * [[Антэны]] * [[Антэрыдый]] * [[Антэстэрыі]] * [[Антэфікс]] * [[Ануіс]] * [[Жан Ануй|Ануй Жан]] * [[Ануляцыя]] * [[Сяргей Пятровіч Анупрыенка|Анупрыенка Сяргей Пятровіч]] * [[Анурыс]] * [[Анурыя]] * [[Ануфрыеўскі манастыр]] * [[Ануфрый]] * [[Дзмітрый Мікалаевіч Анучын|Анучын Дзмітрый Мікалаевіч]] * [[Анфас]] * [[Анфілада]] * [[Крысціян Бемер Анфінсен|Крысціян Бемер Анфінсен]] * [[Анхацэркі|Анхацэрка]] * [[Анхацэркозы]] * [[Анхель]] * [[Вячаслаў Лявонцьевіч Анхімюк|Анхімюк Вячаслаў Лявонцьевіч]] * [[Анхуза]] * [[Міхаіл Васілевіч Анцаў|Анцаў Міхаіл Васілевіч]] * [[Леанід Сяргеевіч Анцімонаў|Анцімонаў Леанід Сяргеевіч]] * [[Васіль Рыгоравіч Анціпаў|Анціпаў Васіль Рыгоравіч]] * [[Яфімка Анціп’еў|Анціп’еў Яфімка]] * [[Анцуеля]] * [[Анцылусы|Анцылус]] * [[Анцыа|Анцыо]] * [[Ільдафонс Дзяменцьевіч Анцыпа|Анцыпа Ільдафонс Дзяменцьевіч]] * [[Анцырабе]] * [[Анчар]] * [[Еўрапейскі анчоус|Анчоус]] * [[Рыгор Аляксандравіч Анчыкаў|Анчыкаў Рыгор Аляксандравіч]] * [[Аншлаг]] * [[Аншліф]] * [[Аншлюс Аўстрыі|Аншлюс]] * [[Генрых Аншуц|Аншуц Генрых]] * [[Аньхой]] * [[Аньшань]] * [[Аньяльскі саюз]] * [[Аньян]] * [[Анэліна (Талачынскі раён)|Анэліна]] == Ао == * [[Аомары]] * [[Аорта]] * [[Аорыст]] == Ап == * [[Апа-]] * [[Апа]] * [[Апабіясфера]] * [[Апавядальны сказ]] * [[Апавяданне]] * [[Апагамія]] * [[Апагей]] * [[Ападкамер]] * [[Атмасферныя ападкі|Ападкі атмасферныя]] * [[Апазіцыя]] ** [[Парламенцкая апазіцыя]] ** [[Унутрыпартыйная апазіцыя]] * [[Апазіцыя (мовазнаўства)|Апазіцыя]] * [[Апазнавальныя знакі]] * [[Кніга Апакаліпсіс|Апакаліпсіс]] * [[Апакрынныя залозы]] * [[Апокрысіс|Апакрысіс]] * [[Апал]] * [[Апалагетыка]] * [[Апаладор Дамаскі|Апаладор]] * [[Апалачскае плато]] * [[Апалачская складкавая вобласць]] * [[Апалачскі вугальны басейн]] * [[Апалачы]] * [[Апалесцэнцыя]] * [[Апаліна-Басіна]] * [[Апаліны (клас эўкарыётаў)|Апаліны]] * [[Гіём Апалінер|Апалінэр Гіём]] * [[Апалог]] * [[(1862) Апалон|Апалон]] * [[Апалон (касмічная праграма)|Апалон]] * [[Апалон]] * [[Апалоній]] * [[Апалонік (лічынка)|Апалонікі]] * [[Саюз — Апалон|Апалон — Саюз]] * [[Апалоны]] * [[Апалубка]] ** [[Аб’ёмна-блочная апалубка]] ** [[Слізгальна-рухомая апалубка]] ** [[Пад’ёмна-перастаўная апалубка]] ** [[Гарызантальна перасоўная]] ** [[Няздымная апалубка]] ** [[Горная апалубка]] ** [[Стацыянарная металічная]] * [[Апалушкі]] * [[Апалчэнне]] * [[Апаміксіс]] * [[Павел Андрэевіч Апанасевіч|Апанасевіч Павел Андрэевіч]] * [[Аляксандр Рыгоравіч Апанасенка|Апанасенка Аляксандр Рыгоравіч]] * [[Марыя Акімаўна Апанасенка|Апанасенка Марыя Акімаўна]] * [[Апанент]] * [[Апанеўроз]] * [[Іосіф Казіміравіч Апанскі|Апанскі Іосіф Казіміравіч]] * [[Апаплексія]] * [[Андрэй Фёдаравіч Апаровіч|Апаровіч Андрэй Фёдаравіч]] * [[Апартаменты]] * [[Апартэід]] * [[Аляксандр Іванавіч Апарын|Апарын Аляксандр Іванавіч]] * [[Апарыя]] * [[Апарэль]] * [[Апаспарыя]] * [[Апасродкаванне]] * [[Апастазія]] * [[Апастолікі]] * [[Апастэрыёры і апрыёры]] ** [[Апастэрыёры]] ** [[Апрыёры]] * [[Апатрапей]] * [[Апатрыды]] * [[Апатыт]] * [[Апатытавыя руды]] * [[Апатыты]] * [[Апатыя]] * [[Апатэцый]] * [[Апафегматы]] * [[Апафема]] * [[Апафеоз]] * [[Апафермент]] * [[Апафіліт]] * [[Апафіты]] * [[Апахрамат]] * [[Апачы]] * [[Апвелінг]] * [[Джон Апдайк|Апдайк Джон]] * [[Аляксандр Фёдаравіч Апейка|Апейка Аляксандр Фёдаравіч]] * [[Фёдар Аляксандравіч Апейка|Апейка Фёдар Аляксандравіч]] * [[Апейрон]] * [[Апека]] * [[Апека міжнародная|Міжнародная апека]] * [[Апекс]] * [[Апела]] * [[Апелдорн]] * [[Апелес]] * [[Карл Юльянавіч Апель|Апель Карл Юльянавіч]] * [[Руф Эрнеставіч Апельберг|Апельберг Руф Эрнеставіч]] * [[Апельсін]] * [[Апеляцыя]] * [[Апендыкулярыі]] * [[Апендыцыт]] * [[Апенінская культура]] * [[Апенінскі паўвостраў]] * [[Апенінскія горы|Апеніны]] * [[Апенька]] * [[Аперанд]] * [[Аператар]] * [[Аператарскае мастацтва]] * [[Аператар (фізіка)|Аператары]] * [[Аператыўнае кіраванне]] * [[Аператыўнае майстэрства]] * [[Аператыўна-эканамічны аналіз]] * [[Аператыўная сувязь]] * [[Аператыўны аналіз]] * [[Даследаванне аперацый|Аперацый даследаванне]] * [[Аперацыйнае злічэнне]] * [[Аперацыйная сістэма]] * [[Аперацыя]] * [[Ваенная аперацыя|Аперацыя ваенная]] * [[Вытворчая аперацыя|Аперацыя вытворчая]] ** [[Тэхналагічная аперацыя]] ** [[Абслуговая аперацыя]] * [[Хірургічная аперацыя|Аперацыя хірургічная]] ** [[Радыкальная аперацыя]] ** [[Паліятыўная аперацыя]] ** [[Дыягнастычная аперацыя]] ** [[Эндаскапічная аперацыя]] ** [[Тэлеэндаскапічная аперацыя]] ** [[Мікрахірургічная аперацыя]] ** [[Аперацыя пад кантролем тэлевізійных камп’ютараў|Аперацыя пад кантролем тэлевізійных камп’ютэраў]] * [[Аперон]] ** [[Прамотар|Праматар]] * [[Аператар (біялогія)|Аператар]] ** [[Ген-рэгулятар]] * [[Апертура]] * [[Аперцэпцыя]] * [[Аперытыў]] * [[Аперыядычны працэс]] * [[Аперэта]] * [[Апетыт]] * [[Апёк]] * [[Апіева дарога]] * [[Апіс]] * [[Апістархіды]] * [[Апістархоз]] * [[Апіта (рака)|Апіта]] * [[Апія]] * [[Апіян]] * [[Апіясамоз]] * [[Апладненне]] * [[Аплазія]] * [[Аплата працы]] * [[Аплікатура]] * [[Аплікацыя]] ** [[Аплікацыя (літаратуразнаўства)]] * [[Апліт]] * [[Апломб]] * [[Аплывіна]] * [[Апноэ]] * [[Аповесць]] * [[Аповесць мінулых часоў|Аповесць мінулых гадоў]] * [[Гісторыя пра Атылу|Аповесць пра Атылу — караля Угорскага]] * [[Аповесць пра Баву]] * [[Гісторыя пра Варлаама і Іасафа|Аповесць пра Варлаама і Іасафа]] * [[Аповесць пра Жыгімонта і Барбару Радзівіл]] * [[Слова пра Меркурыя Смаленскага|Аповесць пра Меркурыя Смаленскага]] * [[Аповесць пра Падолле]] * [[Аповесць пра Скандэрбега]] * [[Аповесць пра Таўдала]] * [[Аповесць пра трох каралёў]] * [[Аповесць пра Трою]] * [[Аповесць пра Трышчана]] * [[Аповесць старажытнаруская|Старажытнаруская аповесць]] * [[Апока]] * [[Апока (ліцейная вытворчасць)]] * [[Яўген Уладзіміравіч Апокаў|Апокаў Яўген Уладзіміравіч]] * [[Апокрыф]]ы * [[Аполак]] * [[Аполе]] * [[Аполлі]] * [[Апольскае ваяводства]] * [[Апорнае свідраванне]] * [[Апорная геадэзічная сетка]] * [[Апорны гарызонт]] * [[Апорны пункт]] ** [[Апорны пункт (геадэзія)]] ** [[Апорны пункт]] * [[Порту|Апорта]] * [[Апорты]] * [[Апоры]] * [[Апоры ліній электраперадач]] * [[Даніла Паўлавіч Апостал|Апостал Даніла Паўлавіч]] * [[Апосталы]] * [[Апостраф]] * [[Апосумы]] * [[Апоўзень]] * [[Апрабацыя]] * [[Фёдар Мацвеевіч Апраксін|Апраксін Фёдар Мацвеевіч]] * [[Апрамяненне арганізма]] * [[Апрасненне вады]] * [[Апрасняльнік]] * [[Апраўданне]] * [[Апраўка]] * [[Апрацоўка]] * [[Апрацоўка глебы]] * [[Апрацоўка драўніны]] * [[Апрацоўка металаў ціскам]] * [[Апрацоўчая прамысловасць]] * [[Апрацоўчы цэнтр]] * [[Апрошчанне]] * [[Апрыёры]] * [[Васіл Апрылаў|Апрылаў Васіл Еўстаціеў]] * [[Апрычніна]] * [[Апрышкі]] * [[Апрэтаванне]] * [[Апсіда]] * [[Аптацыя]] * [[Аптовы гандаль]] * [[Аптрон]] * [[Аптымальнае кіраванне]] * [[Аптымальная сістэма]] * [[Аптыматы]] * [[Аптыметр]] * [[Задачы і метады аптымізацыі|Аптымізацыі задачы і метады]] * [[Аптымізацыя]] * [[Аптымізм і песімізм]] ** [[Аптымізм]] ** [[Песімізм]] * [[Аптымістычная пячора]] * [[Аптычнае станкабудаванне і вакуумная тэхніка|Аптычнага станкабудавання і вакуумнай тэхнікі НДІ]] * [[Аптычная актыўнасць]] * [[Аптычная вось]] ** [[Аптычная вось крышталя]] * [[Аптычная ізамерыя]] * [[Аптычная лакацыя]] * [[Аптычная прылада]] * [[Аптычная сіла]] * [[Аптычная сувязь]] * [[Аптычная шчыльнасць]] * [[Аптычны відарыс]] * [[Аптычны дальнамер]] * [[Аптычны дыск]] * [[Аптычны запіс]] * [[Аптычны квантавы генератар]] * [[Аптычны квантавы ўзмацняльнік]] * [[Аптычны рэзанатар]] * [[Аптычныя з’явы ў атмасферы]] * [[Аптэка]] * [[Аптэкарская вага]] * [[Бяскрылыя насякомыя|Аптэрыготы]] * [[Аптэрыёз]] * [[Апука]] * [[Апукова]] * [[Луцый Апулей|Апулей Луцый]] * [[Апулей Сатурнін]] * [[Апулія]] * [[Апунцыя]] * [[Апурымак]] * [[Апурэ]] * [[Апускны калодзеж]] * [[Апустыньванне]] * [[Аляксей Мікалаевіч Апухцін|Апухцін Аляксей Мікалаевіч]] * [[Апцыён]] * [[Апшэронскі паўвостраў]] * [[Апыленне]] * [[Энтамафілія|Апыленне насякомымі]] * [[Апырсквальнік]] * [[Апытанне]] * [[Апека|Апякун]] * [[Апяразвальны лішай]] * [[Апярэнне (авіяцыя)]] == Ар == * [[Ар]] * [[Ара]] * [[АРА]] * [[Ара Гехецык]] * [[Араба-Афрыканскі міжнародны банк]] * [[Араба-ізраільская вайна]] * [[Араба-ізраільская вайна (1947—1949)|Араба-ізраільская вайна 1948—1949]] * [[Араба-лацінаамерыканскі банк]] * [[Арабацкая Стрэлка]] * [[Лідзія Львоўна Арабей|Арабей Лідзія Львоўна]] * [[Іван Сяргеевіч Арабейка|Арабейка Іван Сяргеевіч]] * [[Арабеск]] * [[Арабеска]] * [[Арабескі]] * [[Арабізм]] * [[Арабі-паша]] * [[Арабістыка]] * [[Гусейн Мамед аглы Араблінскі|Араблінскі Гусейн Мамед аглы]] * [[Арабска-Амерыканская нафтавая кампанія]] * [[Арабскі алфавіт|Арабскае пісьмо]] * [[Арабская культура]] ** [[Ісламская філасофія|Арабская філасофія]] ** [[Арабская гістарыяграфія]] ** [[Арабская літаратура]] ** [[Арабская архітэктура]] ** [[Арабская музыка]] * [[Ліга арабскіх дзяржаў|Арабская ліга]] * [[Арабская мова]] * [[Арабская парода]] * [[Егіпет|Арабская Рэспубліка Егіпет]] * [[Арабскі валютны фонд]] * [[Арабскі фонд эканамічнага і сацыяльнага развіцця]] * [[Арабскі халіфат]] * [[Арабскія заваяванні]] * [[Арабскія лічбы]] * [[Арабы]] * [[Арава]] * [[Аравакі]] * [[Аравійска-афрыканская фасфарытаносная правінцыя]] * [[Аравійскае мора]] * [[Аравійская катлавіна]] * [[Аравійская пустыня]] * [[Аравійскі артэзіянскі басейн]] * [[Аравійскі паўвостраў]] * [[Аравійскі шчыт]] * [[Араганіт]] * [[Араген]] * [[Арамарфоз|Арагенез]] * [[Гараўтварэнне|Арагенез]] * [[Дамінік Франсуа Араго|Араго Дамінік Франсуа]] * [[Арагон]] * [[Луі Арагон|Арагон Луі]] * [[Арагонская раўніна]] * [[Араграфія]] * [[Арагуая]] * [[Арад (Румынія)|Арад]] * [[Арадзя]] * [[Арадур-сюр-Глан]] * [[Аракажу]] * [[Араканскія горы]] * [[Садаа Аракі|Аракі Садао]] * [[Дзмітрый Ігнатавіч Аракішвілі|Аракішвілі Дзмітрый Ігнатавіч]] * [[Аракс]] * [[Аляксей Андрэевіч Аракчэеў|Аракчэеў Аляксей Андрэевіч]] * [[Барыс Уладзіміравіч Аракчэеў|Аракчэеў Барыс Уладзіміравіч]] * [[Аракчэеўшчына]] * [[Аралія]] * [[Арал-Пайгамбар]] * [[Аралсор]] * [[Аральскае мора]] * [[Арам]] * [[Арамазд]] * [[Арамарфоз]] * [[Араматызацыя]] ** [[Араматызацыя (хімія)]] * [[Араматычныя злучэнні]] * [[Арамеі]] * [[Арамейскае пісьмо]] * [[Арамейскія мовы|Арамейская мова]] * [[Арабска-Амерыканская нафтавая кампанія|АРАМКА]] * [[Каўказская Албанія|Аран]] * [[Аран]] * [[Арангутаны|Арангутан]] * [[Аранжавая]] * [[Аранжавая правінцыя]] * [[Аранжавая Свабодная Дзяржава]] * [[Аранжарэя]] * [[Аранжыроўка]] * [[Аранская культура]] * [[Аранчыцы]] * [[Лазар Навумавіч Аранштам|Аранштам Лазар Навумавіч]] * [[Араньестад (Аруба)|Араньестад]] * [[Арарат]] * [[Арарацкая раўніна]] * [[Араская унія|Араская унія 1579]] * [[Арат з Сікіёна]] * [[Араталт]] * [[Аратарская проза]] * [[Араторыя]] * [[Аратрон]] * [[Араты]] * [[Лойпа Араўха|Араўха Лойпа]] * [[Мапучэ|Араўканы]] * [[Араўкарыя]] * [[Ясір Арафат|Арафат Ясір]] * [[Арафурскае мора]] * [[Арахідонавая кіслата]] * [[Арахіс]] * [[Арахісавы алей]] * [[Арахна]] * [[Арахнаідыт]] * [[Арахналогія]] * [[Арахнозы]] * [[Мікалай Аляксандравіч Арахоўскі|Арахоўскі Мікола]] * [[Арацыі]] * [[Арашальнае земляробства]] * [[Арашальная сістэма]] * [[Ганна Уладзіміраўна Арашонкава|Арашонкава Ганна Уладзіміраўна]] * [[Арашэнне]] * [[Арба]] * [[Арбавірусы]] * [[Арбалет]] * [[Арбаліт]] * [[Арбарыцыды]] * [[Іосіф Абгаравіч Арбелі|Арбелі Іосіф Абгаравіч]] * [[Лявон Абгаравіч Арбелі|Арбелі Лявон Абгаравіч]] * [[Канстанцін Агапаронавіч Арбелян|Арбелян Канстанцін Агапаронавіч]] * [[Хакоба Арбенс Гусман|Арбенс Гусман Хакоба]] * [[Агнес Арбер|Арбер Агнес]] * [[Вернер Арбер|Абер Вернер]] * [[Маўра Арбіні|Арбіні Маўра]] * [[Арбіта]] * [[Арбіта (ТВ-сетка)|Арбіта]] * [[Арбітальная станцыя]] * [[Арбітальны момант]] * [[Арбітр]] * [[Трацейскі суд|Арбітраж]] * [[Міжнародны арбітраж|Арбітраж міжнародны]] * [[Аляксандр Ермінінгельдавіч Арбузаў|Арбузаў Аляксандр Ермінінгельдавіч]] * [[Аляксей Мікалаевіч Арбузаў|Арбузаў Аляксей Мікалаевіч]] * [[Арвад]] * [[Аргазм]] * [[Аргалі]] * [[Арган]] * [[Арган (зброя)|Арган]] * [[Арганагенез]] * [[Арганагенныя горныя пароды]] * [[Арганагенныя пабудовы]] * [[Арганагены]] * [[Арганалогія]] * [[Аргана-мінеральныя ўгнаенні]] * [[Арганатэрапія]] * [[Арганаўты]] * [[Арганоіды|Арганелы]] * [[Арганізаваная злачыннасць]] * [[Арганізаваны набор рабочых]] * [[Арганізацыйная структура]] * [[Арганізацыйная тэхніка]] * [[Арганізацыя]] * [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый]] * [[ЮНІДА|Арганізацыя Аб’яднаных Нацый па прамысловым развіцці]] * [[ЮНЕСКА|Арганізацыя Аб’яднаных Нацый па пытаннях адукацыі, навукі і культуры]] * [[Азіяцка-Ціхаакіянскае эканамічнае супрацоўніцтва|Арганізацыя азіяцка-ціхаакіянскага эканамічнага супрацоўніцтва]] * [[Арганізацыя амерыканскіх дзяржаў]] * [[Арганізацыя афрыканскага адзінства]] * [[Саюз беларуска-амерыканскай моладзі|Арганізацыя беларуска-амерыканскай моладзі]] * [[Варшаўскі дагавор|Арганізацыя Варшаўскага дагавору]] * [[Арганізацыя вызвалення Палесціны]] * [[Арганізацыя вытворчасці]] * [[Арганізацыя дагавору Паўднёва-Усходняй Азіі]] * [[Арганізацыя ісламскага супрацоўніцтва|Арганізацыя Ісламская канферэнцыя]] * [[АПЕК|Арганізацыя краін-экспарцёраў нафты]] * [[Міжнародная арганізацыя цывільнай авіяцыі|Арганізацыя міжнароднай грамадзянскай авіяцыі]] * [[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе]] * [[НАТА|Арганізацыя Паўночнаатлантычнага дагавору]] * [[Арганізацыя працы]] * [[Арганізацыя Тота]] * [[Арганізацыя ўкраінскіх нацыяналістаў]] * [[Арганізацыя цэнтральнаамерыканскіх дзяржаў]] * [[Арганізацыя цэнтральнага дагавору]] * [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і развіцця]] * [[Арганіцызм]] * [[Арганічнае выветрыванне]] * [[Арганічнае шкло]] * [[Арганічная архітэктура]] * [[Арганічная будова капіталу]] * [[Арганічная хімія]] * [[Арганічная школа]] * [[Арганічны статут Каралеўства Польскага]] * [[Арганічныя рэчывы|Арганічныя злучэнні]] * [[Арганічныя ўгнаенні]] * [[Арганоіды]] * [[Аргас (волат)|Аргас]] * [[Аргас (горад)|Аргас]] * [[Аргатызм]] * [[Хасэ Марыя Аргедас|Аргедас Хасэ Марыя]] * [[Тудор Аргезі|Аргезі Тудор]] * [[Аргентыт]] * [[Аргенціна]] ** [[Дзяржаўны лад і палітыка Аргенціны]] ** [[Геаграфія Аргенціны]] ** [[Насельніцтва Аргенціны]] ** [[Ахова здароўя ў Аргенціне]] ** [[Гісторыя Аргенціны]] ** [[Палітыка Аргенціны]] ** [[Эканоміка Аргенціны]] *** [[Прамысловасць Аргенціны]] *** [[Сельская гаспадарка Аргенціны]] *** [[Транспарт у Аргенціне]] ** [[Узброеныя сілы Аргенціны]] * [[Адукацыя ў Аргенціне]] ** [[СМІ ў Аргенціне]] ** [[Літаратура Аргенціны]] ** [[Архітэктура Аргенціны]] ** [[Выяўленчае мастацтва Аргенціны]] ** [[Музыка Аргенціны]] ** [[Тэатр Аргенціны]] ** [[Кінематограф Аргенціны]] ** [[Беларусы ў Аргенціне]] * [[Аргенцінская катлавіна]] * [[Аргенцінцы]] * [[Аргіліт]] * [[Аргінін]] * [[Аргішці I]] * [[Аргішціхінілі]] * [[Арго]] * [[Аргон]] * [[Аргсувязь]] * [[Аргтэхніка]] * [[Аргулёз]] * [[Аргумент]] * [[Аргумент]] * [[Аргументы і факты]] * [[Аргуновы]] ** [[Іван Пятровіч Аргуноў|Аргуноў Іван Пятровіч]] ** [[Мікалай Іванавіч Аргуноў|Аргуноў Мікалай Іванавіч]] * [[Аргуновы]] ** [[Фёдар Сямёнавіч Аргуноў|Аргуноў Фёдар Сямёнавіч]] ** [[Павел Іванавіч Аргуноў|Аргуноў Павел Іванавіч]] * [[Аргунь]] * [[Аргусы]] * [[Арда]] ** [[Арда (арганізацыя)]] * [[Павел Мікалаевіч Ардашаў|Ардашаў Павел Мікалаевіч]] * [[Ардашня]] * [[Ардашы]] * [[Ардашыр I]] * [[Рыгор Канстанцінавіч Арджанікідзе]] * [[Арджуна]] * [[Ардовікская сістэма]] * [[Мамед Саід Ардубады|Ардубады Мамед Саід]] * [[Жуль Ардуэн-Мансар|Ардуэн-Мансар Жуль]] * [[Ардынарац]] * [[Ардынацкі суд]] * [[Ардынат|Ардынацыя]] * [[Ардынацыя (геабатаніка)|Ардынацыя]] * [[Ардынацыя Войска Запарожскага|Ардынацыя 1638]] * [[Ардынацыя каралеўскіх пушчаў у лясніцтвах былога Вялікага Княства Літоўскага]] * [[Афанасій Лаўрэнцьевіч Ардын-Нашчокін|Ардын-Нашчокін Афанасій Лаўрэнцьевіч]] * [[Ардынскі выхад]] * [[Ардыншчына]] * [[Ардышэва]] * [[Ардэнская аперацыя (1944—1945)|Ардэнская аперацыя, 1944—1945]] * [[Ардэны]] * [[Ар’ергард]] * [[Аржаніца]] * [[Таццяна Пятроўна Аржаннікава|Аржаннікава Таццяна Пятроўна]] * [[Рэне Луі Аржансон|Аржансон Рэне Луі]] * [[Ігар Вацлававіч Аржахоўскі|Аржахоўскі Ігар Вацлававіч]] * [[Арзамас]] * [[Арзамас (літаратурнае таварыства)|Арзамас]] * [[Іван Цімафеевіч Арзамасаў|Арзамасаў Іван Цімафеевіч]] * [[Арзні]] * [[Арка]] * [[Трыумфальная арка|Арка трыумфальная]] * [[Аркада (архітэктура)|Аркада]] * [[Аркадзія (курорт)|Аркадзія]] * [[Аркадзь Станіслававіч Аркадзьеў|Аркадзьеў Аркадзь Станіслававіч]] * [[Аркадыя (вобласць Старажытнай Грэцыі)|Аркадыя]] * [[Аркадыя (Брэст)|Аркадыя]] * [[Сесар Муньёс Арканада|Арканада Сесар Муньёс]] * [[Арканзас (рака)|Арканзас]] * [[Арканзас]] * [[Архар|Аркар]] * [[Аркатаг]] * [[Аркатура]] * [[Аркашон]] * [[Аркбутан]] * [[Аркебуза]] * [[Аркестр]] * [[Аркестр народных інструментаў]] * [[Аркестроўка]] * [[Аркнейскія астравы]] * [[Аркозы]] * [[Аркона]] * [[Арктагея]] * [[Арктатрацічная флора]] * [[Арктур]] * [[Арктыка]] * [[Арктычнае паветра]] * [[Арктычная нізіна]] * [[Арктычны антыцыклон]] * [[Арктычны клімат]] * [[Арктычны пояс]] * [[Арктычны фронт]] * [[Арктычная пустыня|Арктычных пустыняў зона]] * [[Аркуш]] ** [[Аўтарскі аркуш]] ** [[Улікова-выдавецкі аркуш]] ** [[Папяровы аркуш]] ** [[Друкаваны аркуш]] ** [[Умоўны друкаваны аркуш]] * [[Алесь Аркуш|Аркуш Алесь]] * [[Арлан-белахвост]] * [[Арлеан]] * [[Эш-Шэліф|Арлеанвіль]] * [[Арлеаністы]] * [[Жанна д’Арк|Арлеанская дзева]] * [[Арлеанскі дом]] * [[Арлеанэ]] * [[Арлейка]] * [[Арлекін]] * [[Павел Мікалаевіч Арленеў|Арленеў Павел Мікалаевіч]] * [[Арлея]] * [[Арлі]] * [[Галіна Аляксандраўна Арлова|Арлова Галіна Аляксандраўна]] * [[Любоў Пятроўна Арлова|Арлова Любоў Пятроўна]] * [[Таццяна Дзмітрыеўна Арлова|Арлова Таццяна Дзмітрыеўна]] * [[Валянцін Антонавіч Арловіч|Арловіч Валянцін Антонавіч]] * [[Арловічы (Дубровенскі раён)|Арловічы]] * [[Алег Рыгоравіч Арлоў|Арлоў Алег Рыгоравіч]] * [[Аляксандр Мікалаевіч Арлоў|Арлоў Аляксандр Мікалаевіч]] * [[Аляксей Рыгоравіч Арлоў|Арлоў Аляксей Рыгоравіч]] * [[Георгій Міхайлавіч Арлоў|Арлоў Георгій Міхайлавіч]] * [[Дзмітрый Аляксеевіч Арлоў|Арлоў Дзмітрый Аляксеевіч]] * [[Дзмітрый Мікалаевіч Арлоў|Арлоў Дзмітрый Мікалаевіч]] * [[Іван Аляксеевіч Арлоў|Арлоў Іван Аляксеевіч]] * [[Леў Мікалаевіч Арлоў|Арлоў Леў Мікалаевіч]] * [[Рыгор Рыгоравіч Арлоў|Арлоў Рыгор Рыгоравіч]] * [[Сяргей Міхайлавіч Арлоў|Арлоў Сяргей Міхайлавіч]] * [[Сяргей Сяргеевіч Арлоў|Арлоў Сяргей Сяргеевіч]] * [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Арлоў Уладзімір Аляксеевіч]] * [[Юрый Аляксандравіч Арлоў|Арлоў Юрый Аляксандравіч]] * [[Арлоўская вобласць]] ** [[Геаграфія Арлоўскай вобласці]] ** [[Эканоміка Арлоўскай вобласці]] * [[Арлоўская рысістая парода]] * [[Аляксандр Восіпавіч Арлоўскі|Арлоўскі Аляксандр Восіпавіч]] * [[Барыс Іванавіч Арлоўскі|Арлоўскі Барыс Іванавіч]] * [[Восіп Данілавіч Арлоўскі|Арлоўскі Восіп Данілавіч]] * [[Канстанцін Іванавіч Арлоўскі|Арлоўскі Канстанцін Іванавіч]] * [[Кірыл Пракопавіч Арлоўскі|Арлоўскі Кірыла Пракопавіч]] * [[Уладзімір Данатавіч Арлоўскі|Арлоўскі Уладзімір Данатавіч]] * [[Яўстафій Філарэтавіч Арлоўскі|Арлоўскі Яўстафій Філарэтавіч]] * [[Арлы]] * [[Арляк]] * [[Арлянка (прыток Друці)|Арлянка]] * [[Армавір (старажытны)|Армавір]] * [[Армавір (Расія)|Армавір]] * [[Армагедон]] * [[Армада]] * [[Армакаменныя канструкцыі]] * [[Армата]] * [[Арматура]] ** [[Арматура жалеза-бетонных канструкцый]] ** [[Арматура трубаправодная]] ** [[Арматура электратэхнічная]] ** [[Арматура святлотэхнічная]] ** [[Арматура пячная]] * [[Арматура|Арматурныя работы]] * [[Армацэментавыя канструкцыі]] * [[Армейскія камітэты]] * [[Арменія]] ** [[Дзяржаўны лад Арменіі]] ** [[Геаграфія Арменіі]] ** [[Насельніцтва Арменіі]] ** [[Эканоміка Арменіі]] ** [[Сельская гаспадарка Арменіі]] ** [[Гісторыя Арменіі]] ** [[Палітыка Арменіі]] ** [[Адукацыя ў Арменіі]] ** [[СМІ ў Арменіі]] ** [[Армянская літаратура|Літаратура Арменіі]] ** [[Армянская архітэктура|Архітэктура Арменіі]] ** [[Выяўленчае мастацтва Арменіі]] ** [[Армянская музыка|Музыка Арменіі]] ** [[Тэатр Арменіі]] ** [[Кінематограф Арменіі]] * [[Вялікая Арменія|Арменія Вялікая]] * [[Малая Арменія|Арменія Малая]] * [[Канстанцін Арменопул|Арменопул Канстанцін]] * [[Армерыя]] * [[Армілярная сфера]] * [[Арміній]] * [[Арміраванае шкло]] * [[Арміраванне]] * [[Арміраваныя матэрыялы]] * [[Армія]] * [[Армія выратавання]] * [[Армія Краёва]] * [[Армія Людова]] * [[АРМКА-Жалеза]] * [[Армрэстлінг]] * [[Генры Эдуард Армстранг|Армстранг Генры Эдуард]] * [[Луі Даніэл Армстранг|Армстранг Луі Даніэл]] * [[Ніл Армстранг|Армстранг Ніл]] * [[Армузскі праліў]] * [[Армянская Апостальская Царква|Армяна-грыгарыянская царква]] * [[Армяне]] * [[Армянскае нагор’е]] * [[Армянскі алфавіт|Армянскае пісьмо]] * [[Армянская Апостальская Царква|Армянская апостальская царква]] * [[Армянская мова]] * [[Армянскі таўр]] * [[Арна]] * [[Клас Арнальдсан|Арнальдсан Клас]] * [[Арнамент]] * [[Арнаментыка (музыка)|Арнаментыка]] * [[Арнем]] * [[Арнем-Ленд]] * [[Купальнік|Арніка]] * [[Арніта-]] * [[Арніталагічны заказнік]] * [[Арніталогія]] * [[Арнітафаўна|Арнітафауна]] * [[Арнітахарыя]] * [[Арнітоз]] * [[Арніцін]] * [[Арніцінавы цыкл]] * [[Арнольд Брэшыянскі]] * [[Арнольфа дзі Камбіа|Арнольфа ды Камбіо]] * [[Мадэрн|Ар нуво]] * [[Арлы|Арол]] * [[Арол (горад)|Арол]] * [[Арол]] * [[М. Арол|Арол М. Сцяпан Язэпавіч]] * [[Арол-карлік]] * [[Арол-магільнік]] * [[Рэймон Арон|Арон Рэймон]] * [[Ароннік]] * [[Юдзіф Самойлаўна Арончык|Арончык Юдзіф Самойлаўна]] * [[Хасе Клементэ Ароска|Ароска Хасе Клементэ]] * [[Аротавая кіслата]] * [[Мікалай Мікалаевіч Арочка|Арочка Мікола]] * [[Арпа (прыток Аракса)|Арпа]] * [[Арпады]] * [[Ars nova|Арс нова]] * [[Арсен Адзелашвілі]] * [[Арсенал]] * [[Арсенапірыт]] * [[Арсенаты]] * [[Арсеніды]] * [[Арсеній]] * [[Мыш’як|Арсенік]] * [[Арсеніты (хімія)|Арсеніты]] * [[Арсеній Дзіянісавіч Арсенка|Арсенка Арсен Дзіянісавіч]] * [[Наталля Аляксееўна Арсеннева|Арсеннева Наталля Аляксееўна]] * [[Віктар Васілевіч Арсеньеў|Арсеньеў Віктар Васілевіч]] * [[Канстанцін Іванавіч Арсеньеў|Арсеньеў Канстанцін Іванавіч]] * [[Уладзімір Клаўдзіевіч Арсеньеў|Арсеньеў Уладзімір Клаўдзіевіч]] * [[Ташпулат Арсланкулаў|Арсланкулаў Ташпулат]] * [[Ута Арсакідзэ|Арсукісдзе]] * [[Іван Іванавіч Артабалеўскі|Артабалеўскі Іван Іванавіч]] * [[Артавазд II]] * [[Артаганальнае пераўтварэнне]] * [[Артаганальнасць]] * [[Артаганальная праекцыя]] * [[Артаганальная сістэма]] * [[Артадантыя]] * [[Артадоксія]] * [[Артазіды]] * [[Артаклаз]] * [[Артаксеркс I Лангіман|Артаксеркс I]] * [[Артаксеркс II]] * [[Артаксеркс III]] * [[Інга Рыгораўна Артамонава]] * [[Артанія]] * [[Артапедыя]] * [[Арташат]] * [[Арташэс I]] * [[Вія Артманэ|Артмане Вія]] * [[Маргерыт Жазефін Дэзірэ Арто|Арто Маргерыт Жазефін Дэзірэ]] * [[Артотрыхум]] * [[Артрадыры]] * [[Артрапластыка]] * [[Артраспоры]] * [[Артроз]] * [[Артрыт]] * [[Арт-сесія]] * [[Артуа]] * [[Артукі]] * [[Хасэ Хервасіа Артыгас|Артыгас Хасе Хервасіо]] * [[Артыкль]] * [[Артыкон]] * [[Артыкул]] * [[Артыкул воінскі]] * [[Артыкулы Гетманскія|Артыкулы вайсковыя]] * [[Артыкулы Канфедэрацыі]] * [[Артыкуляцыйная база мовы]] * [[Артыкуляцыя]] ** [[Артыкуляцыя (мовазнаўства)]] ** [[Артыкуляцыя (музыка)]] * [[Артылерыя]] * [[Артыт]] * [[Артышок]] * [[Даніэль Артэга Сааведра|Сааведра Даніэль Артэга]] * [[Артэзіянскі басейн]] * [[Артэзіянскі калодзеж]] * [[Артэзіянскія воды]] * [[Абрахам Артэлій|Артэлій Абрахам]] * [[Артэміда]] * [[Артэмія]] * [[Артэрыя|Артэрыі]] * [[Артэрыіт]] * [[Крывяны ціск|Артэрыяльны ціск]] * [[Артэфакт (археалогія)|Артэфакт]] * [[Аруба]] * [[Арувімі]] * [[Аружэйная палата]] * [[Арум]] * [[Аруна]] * [[Сімпсан|Арунта]] * [[Арура]] * [[Міхаіл Аветавіч Арутчан|Арутчан Міхаіл Аветавіч]] * [[Аляксандр Рыгоравіч Аруцюнян|Аруцюнян Аляксандр Рыгоравіч]] * [[Арфа]] * [[Арфаграфічны слоўнік]] * [[Арфаграфія]] * [[Арфаэпія]] * [[Арфведсаніт]] * [[Арфей]] * [[Архазаўры]] * [[Архаізм]] * [[Архаіка]] * [[Архалаксіс]] * [[Арханёл|Архангелы]] * [[Архангельск]] * [[Архангельскае (сядзіба)|Архангельскае]] * [[Архангельская вобласць]] ** [[Геаграфія Архангельскай вобласці]] ** [[Эканоміка Архангельскай вобласці]] * [[Аляксандр Андрэевіч Архангельскі|Архагельскі Аляксандр Андрэевіч]] * [[Аляксандр Сямёнавіч Архангельскі|Архангельскі Аляксандр Сямёнавіч]] * [[Архангельскі цэлюлозна-папяровы камбінат]] * [[Архантрапы]] * [[Архар]] * [[Архараўцы]] * [[Архат]] * [[Архе Афінская]] * [[Археа-]] * [[Археаграфічная камісія]] * [[Археаграфічная экспедыцыя]] * [[Археаграфічны зборнік дакументаў]] * [[Археаграфія]] * [[Археалагічнае датаванне]] * [[Археалагічная культура]] * [[Археалагічная разведка]] * [[Бярэсце (музей)|Археалагічны музей «Бярэсце»]] * [[Археалагічныя помнікі]] * [[Археалагічныя раскопкі]] * [[Археалогія]] * [[Археалогія і нумізматыка Беларусі]] * [[Музычная археалогія|Археалогія музычная]] * [[Археалогія помнікаў архітэктуры]] * [[Царкоўная археалогія|Археалогія царкоўная]] * [[Археамагнетызм]] * [[Праптушка|Археаптэрыкс]] * [[Археаптэрыксавая флора]] * [[Археацыяты]] * [[Археі|Архебактэрыі]] * [[Архегоній]] * [[Архей]] * [[Праптушка|Археорніс]] * [[Архетып]] * [[Архі-]] * [[Архівазнаўства]] * [[Архіварыус]] * [[Архивное дело]] * [[Архівольт]] * [[Архідам II]] * [[Архіепіскап]] * [[Архікарп]] * [[Архілох]] * [[Архімандрыт]] * [[Архімед]] * [[Аксіёма Архімеда|Архімеда аксіёма]] * [[Закон Архімеда|Архімеда закон]] * [[Целы Архімеда|Архімеда целы]] * [[Архімедава спіраль]] * [[Архімедаў вінт]] * [[Ірына Канстанцінаўна Архіпава|Архіпава Ірына Канстанцінаўна]] * [[Архіпастыр]] * [[Абрам Яфімавіч Архіпаў|Архіпаў Абрам Яфімавіч]] * [[Архіпелаг]] * [[Архіпелагскія экспедыцыі рускага флоту]] * [[Аляксандр Парфір’евіч Архіпенка|Архіпенка Аляксандр Парфір’евіч]] * [[Валерый Іванавіч Архіпенка|Архіпенка Валерый Іванавіч]] * [[Фёдар Фёдаравіч Архіпенка|Архіпенка Фёдар Фёдаравіч]] * [[Епіскап|Архірэй]] * [[Архірэйскія школы]] * [[Архіт]] * [[Архитектура и строительство Беларуси]] * [[Архітраў]] * [[Архітэктоніка]] * [[Архітэктоніка (літаратура)]] * [[Архітэктура]] * [[Архітэктура Беларусі]] * [[Архітэктура малых формаў]] * [[Архітэктурная акустыка]] * [[Архітэктурны музей|Архітэктурныя музеі]] * [[Архітэктурны часопіс|Архітэктурныя часопісы]] * [[Архітэўцыс]] * [[Архіў]] * [[Архіў гістарычнай камісіі]] * [[Архіў дому Радзівілаў]] * [[Архіў дому Сапегаў]] * [[Архіў князёў Любартовічаў-Сангушкаў у Славуце]] * [[Архіў па гісторыі літаратуры і асветы ў Польшчы]] * [[Архіў Паўднёва-Заходняй Расіі]] * [[Архіў рускай рэвалюцыі]] * [[Archiv für slavische Philologie|Архіў фюр славішэ Філалагі]] * [[Архіў Яна Замойскага]] * [[Архіўныя камісіі]] * [[-архія]] * [[Архонскія надпісы|Архона-Енісейскія надпісы]] * [[Архонт]] * [[Аляксандр Сяргеевіч Арцем’еў|Арцем’еў Аляксандр Сяргеевіч]] * [[Эдуард Мікалаевіч Арцем’еў|Арцем’еў Эдуард Мікалаевіч]] * [[Арцемій (Троіцкі)]] * [[Аляксандр Радзівонавіч Арцём|Арцём Аляксандр Радзівонавіч]] * [[Павел Якаўлевіч Арцёмаў|Арцёмаў Павел Якаўлевіч]] * [[Пётр Сяргеевіч Арцёмаў|Арцёмаў Пётр Сяргеевіч]] * [[Іван Іванавіч Арцёменка|Арцёменка Іван Іванавіч]] * [[Кацярына Гаўрылаўна Арцёменка|Арцёменка Кацярына Гаўрылаўна]] * [[Сцяпан Елізаравіч Арцёменка|Арцёменка Сцяпан Елізаравіч]] * [[Валянцін Міхайлавіч Арцём’еў|Арцём’еў Валянцін Міхайлавіч]] * [[Савін Арцём’еў|Арцём’еў Савін]] * [[Анатоль Яфімавіч Арцімовіч|Арцімовіч Анатоль Яфімавіч]] * [[Нэлі Іванаўна Арцішэўская|Арцішэўская Нэлі Іванаўна]] * [[Аляксандр Аляксандравіч Арцішэўскі|Арцішэўскі Аляксандр Аляксандравіч]] * [[Міхаіл Пятровіч Арцыбашаў|Арцыбашаў Міхаіл Пятровіч]] * [[Леў Андрэевіч Арцымовіч|Арцымовіч Леў Андрэевіч]] * [[Уладзімір Мартынавіч Арцыхоўскі|Арцыхоўскі Уладзімір Мартынавіч]] * [[Людміла Іванаўна Арчакова|Арчакова Людміла Іванаўна]] * [[Арчыл II]] * [[Джузэпэ Арчымбольда|Арчымбольда Джузепе]] * [[Аршакуні|Аршакіды армянскія]] * [[Аршанскае Евангелле]] * [[Аршанскае падполле|Аршанскае патрыятычнае падполле]] * [[Аршанскае паўстанне|Аршанскае паўстанне 1918]] * [[Аршанскае права]] * [[Аршанскае ўзвышша]] * [[Аршанска-Магілёўская раўніна]] * [[Аршанская акруга]] * [[Бітва пад Оршай (1514)|Аршанская бітва 1514]] * [[Бітва пад Оршай (1564)|Аршанская бітва 1564]] * [[Аршанская жаночая гімназія]] * [[Аршанская жаночая настаўніцкая семінарыя]] * [[Свята-Ільінская царква (Орша)|Аршанская ільінская царква]] * [[Аршанская канферэнцыя сялян|Аршанская канферэнцыя сялян 1906]] * [[Аршанская пенькатрапальная мануфактура]] * [[Аршанская правінцыя]] * [[Аршанская ўпадзіна]] * [[Эдуард Львовіч Аршанскі|Аршанскі Эдуард Львовіч]] * [[Аршанскі гідрагеалагічны басейн]] * [[Аршанскі езуіцкі калегіум]] * [[Аршанскі замак]] * [[Аршанскі інструментальны завод]] * [[Аршанскі камбінат зборных жалезабетонных вырабаў і канструкцый]] * [[Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар бернардзінцаў (Орша)|Аршанскі кляштар бернардзінцаў]] * [[Касцёл Святога Юзафа Абручніка і кляштар дамініканцаў (Орша)|Аршанскі кляштар дамініканцаў]] * [[Касцёл Святой Тройцы і кляштар трынітарыяў (Орша)|Аршанскі кляштар трынітарыяў]] * [[Касцёл Святога Антонія і кляштар францысканцаў (Орша)|Аршанскі кляштар францысканцаў]] * [[Аршанскі кодэкс]] * [[Куцеінскі Богаяўленскі манастыр|Аршанскі Куцеінскі Богаяўленскі манастыр]] * [[Успенскі манастыр (Орша)|Аршанскі Куцеінскі Успенскі манастыр]] * [[Аршанскі льнокамбінат]] * [[Аршанскі маладняк]] * [[Манастыр базыльян (Орша)|Аршанскі манастыр базыльян]] * [[Аршанскі мясакансервавы камбінат]] * [[Аршанскі настаўніцкі інстытут]] * [[Аршанскі павет]] * [[Аршанскі раён]] * [[Аршанскі стадыял]] * [[Аршанскі станкабудаўнічы завод «Чырвоны барацьбіт»|Аршанскі станкабудаўнічы завод]] * [[Аршын]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Праект:Словаспісы/БелЭН]] dgsaa01s0x6hr36s2pyne1xh8n2cx4c 5203159 5203158 2026-09-21T11:03:35Z Autumndancer 168015 /* Ай */ 5203159 wikitext text/x-wiki == Аа == * [[А]] * [[Аагамія]] * [[Аагенез]] * [[Аагоній]] * [[Аазіс]] * [[Ааліты]] * [[Алвар Аалта|Аалта Алвар]] * [[Вяйнё Валдэмар Аалтанен|Аалтанен Вяйнё Валдэмар]] * [[Ааміцэты]] * [[Аамынь]] * [[ААН]] * [[Аанес]] * [[Анці Аматус Аарне|Аарне Анці Аматус]] * [[Аарэ]] * [[ААС]] * [[Ааспора]] * [[Аахе]] * [[Востраў Ааху|Ааху]] == Аб == * [[Аб дванаццаці пакутах]] * [[Аба (горад)|Аба]] * [[Абабак]] * [[Абаб’е]] * [[Абавязак]] * [[Абавязак воінскі]] * [[Абавязак даказваць]] * [[Абавязаныя сяляне]] * [[Абавязацельнае права]] * [[Абавязацельства]] * [[Абавязковае навучанне]] * [[Абавязковыя пастановы]] * [[Абавязковыя рэзервы]] * [[Хачатур Авецікавіч Абавян|Абавян Хачатур Авецікавіч]] * [[Абагачэнне карысных выкапняў]] * [[Абагачэнне ядзернага паліва]] * [[Абагульненне]] * [[Клаўдзіа Абада|Абада Клаўдзіа]] * [[Абадан]] * [[Абадоўцы]] * [[Абадрыты]] * [[Абазінская мова]] * [[Абазіны]] * [[Канстанцін Антонавіч Абазоўскі|Абазоўскі Канстанцін Антонавіч]] * [[Абай Кунанбаеў]] * [[Абак]] * [[Абакан]] * [[Абаканскае радовішча]] * [[Мірдза Эдуардаўна Абала|Абала Мірдза Эдуардаўна]] * [[Абалакавы]] ** [[Віталь Міхайлавіч Абалакаў|Абалакаў Віталь Міхайлавіч]] ** [[Яўген Міхайлавіч Абалакаў|Абалакаў Яўген Міхайлавіч]] * [[Леанід Ягоравіч Абаленскі|Абаленскі Леанід Ягоравіч]] * [[Яўген Пятровіч Абаленскі|Абаленскі Яўген Пятровіч]] * [[Абаліцыянізм]] * [[Абаліцыянісцкая літаратура]] * [[Леанід Іванавіч Абалкін|Абалкін Леанід Іванавіч]] * [[Абалонка клеткі]] * [[Абалонка (будаўніцтва)]] * [[Абалонкавая форма]] * [[Абалонкі зямлі]] * [[Абалоннікі]] * [[Абалянка (рака)|Абалянка]] * [[Абана-Тэрме]] * [[Абандон]] * [[Абанемент]] * [[Абанент]] * [[Абаненцкае тэлеграфаванне]] * [[Абаранкі]] * [[Абарачальная сістэма]] * [[Абарачальны працэс]] * [[Абарачальныя рэакцыі]] * [[Абарачэнне (музыка)]] * [[Абарачэнне (эканоміка)]] * [[Абардаж]] * [[Абарог]] * [[Абарона]] * [[Абарона Айчыны]] * [[Абарона гонару і годнасці]] * [[Абарона грамадзянскіх правоў]] * [[Абарона дыпламатычная]] * [[Абарона судовая]] * [[Абарончыя збудаванні]] * [[Абарот капіталу]] * [[Абаротнае водазабеспячэнне]] * [[Абаротны капітал]] * [[Абаротныя сродкі]] * [[Абаротныя фонды]] * [[Абарыгены]] * [[Хаджа Ахмад Абас|Абас Хаджа Ахмад]] * [[Абас I Вялікі]] * [[Азад Зінатавіч Абасаў|Абад Зінатавіч Абасаў]] * [[Шухрат Саліхавіч Абасаў|Абасаў Шухрат Саліхавіч]] * [[Абасідаў Халіфат|Халіфат Абасідаў]] * [[Абасіды]] * [[Абаскі мірны трактат]] * [[Абастумані]] * [[Абасы]] * [[Абат]] * [[Абацтва]] * [[Абашаўская культура]] * [[Васіль Аляксеевіч Абашыдзэ|Абашыдзэ Васіль Аляксеевіч]] * [[Грыгол Грыголавіч Абашыдзэ|Абашыдзэ Грыгол Грыголавіч]] * [[Іраклій Вісарыёнавіч Абашыдзэ|Абашыдзэ Іраклій Вісарыёнавіч]] * [[Абвадненне]] * [[Абвал]] * [[Абвалаванне]] * [[Абвер]] * [[Абвінаваўчае заключэнне]] * [[Абвінавачанне]] * [[Абвінавачаны]] * [[Абвойнік]] * [[Абвяшчэнне вайны]] * [[Абвяшчэнне памерлым]] * [[Халіфа Абдалах ібн Аль-Саід Мухамед|Абдалах ібн Аль-Саід Мухамед Мухамед]] * [[Абд аль-Кадзір]] * [[Абд Аль-Керым]] * [[Абдарахман I]] * [[Абдарахман II]] * [[Абдарахман III]] * [[Вадзім Юсупавіч Абдрашытаў|Абдрашытаў Вадзім Юсупавіч]] * [[Абдукцыя]] * [[Абдула Сабір]] * [[Абдулхак Аксакалавіч Абдулаеў|Абдулаеў Абдулхак Аксакалавіч]] * [[Мікаіл Гусейн аглы Абдулаеў|Абдулаеў Мікаіл Гусейн аглы]] * [[Восіп Навумавіч Абдулаў|Абдулаў Восіп Навумавіч]] * [[Абдула-Хан II]] * [[Абдул-Хамід II]] * [[Дзільбар Гулямаўна Абдурахманава|Абдурахманава Дзільбар Гулямаўна]] * [[Фуад Гасан аглы Абдурахманаў|Абдурахманаў Фуад Гасан аглы]] * [[Эміль Абдэргальдэн|Абдэргальдэн Эміль]] * [[Манук Хачатуравіч Абегян|Абегян Манук Хачатуравіч]] * [[Мгер Манукавіч Абегян|Абегян Мгер Манукавіч]] * [[Абедаўка]] * [[Георгій Антонавіч Аб’едкаў|Аб’едкаў Георгій Антонавіч]] * [[Абезвугляроджванне]] * [[Абеззаражванне]] * [[Аб’ект]] * [[Аб’ект права]] * [[Аб’ектывізм]] * [[Аб’ектыў]] * [[Аб’ектыўнае]] * [[Аб’ектыўная ісціна]] * [[Аб’ектыўная рэальнасць]] * [[Аб’ектыўны ідэалізм]] * [[Леў Майсеевіч Абеліёвіч|Абеліёвіч Леў Майсеевіч]] * [[Абеліск]] * [[Нільс Генрык Абель|Абель Нільс Генрык]] * [[Герман Абендрот|Абендрот Герман]] * [[Абеокута]] * [[Даніэль Абер|Абер Даніэль Франсуа Эспры]] * [[Аберацыі аптычных сістэм]] * [[Аберацыя святла]] * [[Храмасомныя перабудовы|Аберацыя храмасом]] * [[Абердзін]] * [[Джордж Гамільтан-Гордан Абердзін|Джордж Гамільтан Гордан Абердзін]] * [[Абердзін-Ангуская парода]] * [[Леслі Патрык Аберкрамбі|Аберкрамбі Леслі Патрык]] * [[Аберон]] * [[Абертон]] * [[Абечак]] * [[Абешэ]] * [[Аб’ём]] * [[Удзельны аб’ём|Аб’ём удзельны]] * [[Аб’ёмнаблочнае домабудаванне]] * [[Сціскальнасць|Аб’ёмная пругкасць]] * [[Аб’ёмная сіла]] * [[Аб’ёмная штампоўка]] * [[Аб’ёмны аналіз]] * [[Аб’ёмны зарад]] * [[Прасторавы зарад|Аб’ёмны зарад]] * [[Аб’ёмны модуль]] * [[Аб’ёмны рэзанатар]] * [[Закон аб’ёмных адносін|Аб’ёмных адносін закон]] * [[Абзац]] * [[Абзу]] * [[Возера Абіда|Абіда]] * [[Абідавічы]] * [[Абідас]] * [[Абіджан]] * [[Абідзенскія эмалі]] * [[Абі-Істада]] * [[Абісаль]] * [[Абісальныя адклады]] * [[Абісальныя раўніны]] * [[Абісінія]] * [[Абісінскае нагор’е]] * [[Абіску]] * [[Абітурыент]] * [[Герман Вільгельмавіч Абіх|Абіх Вільгельм Герман]] * [[Генрык Абіхт|Абіхт Герман Тэадоравіч]] * [[Рудольф Абіхт|Абіхт Рудольф]] * [[Абіягенез]] * [[Абіянік]] * [[Абіятычнае асяродззе]] * [[Абіятычныя фактары]] * [[Абкайк]] * [[Абклад]] * [[Абкладка]] * [[Аблавуха]] * [[Аблакціроўка]] * [[Забарол|Аблам]] * [[Сяргей Уладзіміравіч Абламейка|Абламейка Сяргей Уладзіміравіч]] * [[Аблвыканкамзах|Абласны выканаўчы камітэт саветаў рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў заходняй вобласці і фронту]] * [[Абласны слоўнік]] * [[Абласны суд]] * [[Абласныя падпольныя камітэты КП(б)Б]] * [[Абласныя падпольныя камітэты ЛКСМБ]] * [[Абласныя прывілеі]] * [[Аблвыканкамзах|Аблвыкамзах]] * [[Абледзяненне]] * [[Абліванне]] * [[Аблігацыя]] * [[Аблітэрацыя]] * [[Абліцовачныя матэрыялы]] * [[Абліцовачныя работы]] * [[Аблога]] * [[Аблога (аграномія)]] * [[Аблогавая тэхніка]] * [[Абломкавыя горныя пароды]] * [[Архітэктурныя абломы|Абломы архітэктурныя]] * [[Аблысенне]] * [[Абляпіха]] * [[Абляпіхавы алей]] * [[Абляцыя]] * [[Абмаражэнне]] * [[Абмежавальныя законы]] * [[Абмежаваная адказнасць]] * [[Абмен]] * [[Абмен рэчываў]] * [[Абмен энергіі]] * [[Абменннае ўзаемадзеянне]] * [[Абмундзіраванне вайсковае]] * [[Абнародаванне закону]] * [[Абнаўленцы]] * [[Абозны]] * [[Абойма]] * [[Абол]] * [[Возера Аболе|Аболе]] * [[Абольцы (Талачынскі раён)|Абольцы]] * [[Абора]] * [[Аборт]] * [[Леў Мікалаевіч Аборын|Аборын Леў Мікалаевіч]] * [[Абпал]] * [[Абпальвальная печ]] * [[Абра]] * [[Абрагацыя]] * [[Абрад]] * [[Абрадавае печыва]] * [[Абрадавая паэзія]] * [[Дасітэй Абрадавіч|Абрадавіч Дасітэй]] * [[Абрадавыя стравы]] * [[Абрады рэлігійныя]] * [[Абражанне маястату]] * [[Абраз]] * [[Абраза]] * [[Абразанне]] * [[Абразіўныя матэрыялы|Абразівы]] * [[Абразійная тэраса]] * [[Абразіўна-імпульсная апрацоўка]] * [[Абразіўная апрацоўка]] * [[Абразіўны інструмент]] * [[Абразіўныя матэрыялы]] * [[Абразія]] * [[Абразок]] * [[Алена Васілеўна Абразцова|Абразцова Алена Васілеўна]] * [[Сяргей Уладзіміравіч Абразцоў|Абразцоў Сяргей Уладзіміравіч]] * [[Іван Васілевіч Абраімаў|Абраімаў Іван Васілевіч]] * [[Абракадабра]] * [[Антаніна Іванаўна Абрамава|Абрамава Антаніна Іванаўна]] * [[Надзея Аляксандраўна Абрамава|Абрамава Надзея Аляксандраўна]] * [[Ігар Іванавіч Абрамаў|Абрамаў Ігар Іванавіч]] * [[Кузьма Рыгоравіч Абрамаў|Абрамаў Кузьма Рыгоравіч]] * [[Максім Паўлавіч Абрамаў|Максім Паўлавіч]] * [[Сямён Сямёнавіч Абрамаў|Абрамаў Сямён Сямёнавіч]] * [[Фёдар Аляксандравіч Абрамаў|Абрамаў Фёдар Аляксандравіч]] * [[Дзмітрый Кузьміч Абраменка|Абраменка Дзмітрый Кузьміч]] * [[Тамара Мікалаеўна Абраменка|Абраменка Тамара Мікалаеўна]] * [[Іосіф Самуілавіч Абраміс|Абраміс Іосіф Самуілавіч]] * [[Аляксандр Міхайлавіч Абрамовіч|Абрамовіч Аляксандр Міхайлавіч]] * [[Антон Іванавіч Абрамовіч|Абрамовіч Антон Іванавіч]] * [[Зігмунт Іосіфавіч Абрамовіч|Абрамовіч Зігмунт Іосіфавіч]] * [[Людвік Караль Абрамовіч|Абрамовіч Людвік Караль]] * [[Марыян Станіслаў Абрамовіч|Абрамовіч Марыян Станіслаў]] * [[Франц Вікенцьевіч Абрамовіч|Абрамовіч Франц Вікенцьевіч]] * [[Эміль Абрамавіч Абрамовіч|Абрамовіч Эміль Абрамавіч]] * [[Род Абрамовічаў герба «Ляліва»|Абрамовічы, Ляліва]] * [[Род Абрамовічаў герба «Ястрамбец»|Абрамовічы, Ястрамбец]] ** [[Ян Абрамовіч|Абрамовіч Ян]] ** [[Мікалай Абрамовіч|Абрамовіч Мікалай]] ** [[Самуэль Абрамовіч|Абрамовіч Самуэль]] ** [[Адам Абрамовіч|Абрамовіч Адам]] ** [[Андрэй Абрамовіч|Абрамовіч Андрэй]] ** [[Юрый Абрамовіч|Абрамовіч Юрый]] ** [[Мікалай Яўхімавіч Абрамовіч|Абрамовіч Мікалай]] ** [[Ігнацы Абрамовіч|Абрамовіч Ігнацы]] * [[Абрамцава]] * [[Абрамцава-кудрынская разьба]] * [[Мікалай Іванавіч Абрамчук|Абрамчук Мікалай Іванавіч]] * [[Мікалай Сямёнавіч Абрамчык|Абрамчык Мікалай Сямёнавіч]] * [[Абрамшчынская шарсцяная мануфактура]] * [[Харэн Бабкенавіч Абрамян|Абрамян Харэн Бабкенавіч]] * [[Фабіян Абрантовіч|Абрантовіч Фабіян]] * [[Пётр Андрэевіч Абрасімаў|Абрасімаў Пётр Андрэевіч]] * [[Абрастанні]] * [[Абраў-Дзюрсо]] * [[Пітэр Генры Абрахамс|Абрахамс Пітэр Генры]] * [[Вячаслаў Мікалаевіч Абрашын|Абрашын Вячаслаў Мікалаевіч]] * [[Вадасховішча Аброва]] * [[Аброва (Івацэвіцкі раён)|Аброва]] * [[Аброк]] * [[Павел Васілевіч Абросімаў|Абросімаў Павел Васілевіч]] * [[Пётр Абросімаў|Абросімаў Пётр]] * [[Хрыстафор Абросімаў|Абросімаў Хрыстафор]] * [[Аброўскае]] * [[Абрскіл]] * [[Абруб (Абрубскі сельсавет)|Абруб]] * [[Абруй]] * [[Абрус]] * [[Абрусны]] * [[Абруца]] * [[Абруцы]] * [[Абрыкос]] * [[Аляксей Іванавіч Абрыкосаў|Абрыкосаў Аляксей Іванавіч]] * [[Хрыстафор Абрынскі|Абрынскі Хрыстафор]] * [[Мікалай Іпалітавіч Абрыньба|Абрыньба Мікалай Іпалітавіч]] * [[Абрыс]] * [[Абрыў]] * [[Абрэвіятура]] * [[Абрэвіяцыя]] * [[Альвара Абрэгон|Абрэгон Альвара]] * [[Абрэзка раслін]] * [[Антаніна Абрэмбская-Яблонская|Абрэмбская-Яблонская Антаніна]] * [[Род Абрэнавічаў|Абрэнавічы]] * [[Абсалют]] * [[Абсалютна цвёрдае цела]] * [[Абсалютна чорнае цела]] * [[Абсалютнае і адноснае]] * [[Абсалютная велічыня]] * [[Абсалютная вільготнасць паветра]] * [[Абсалютная вышыня]] * [[Абсалютная геаметрыя]] * [[Абсалютная зорная велічыня]] * [[Абсалютная ідэя]] * [[Абсалютная ісціна]] * [[Абсалютная манархія]] * [[Абсалютная манархія]] * [[Абсалютная тэмпература]] * [[Абсалютны нуль]] * [[Абсалютны ўзрост]] * [[Абсалютныя сістэмы адзінак]] * [[Абсалютызм]] * [[Абсарбцыйная мікраскапія]] * [[Абсент]] * [[Абсерваторыя]] * [[Абсервацыя]] ** [[Абсервацыя (навігацыя)]] ** [[Абсервацыя (медыцына)]] * [[Абсідыян]] * [[Абскурантызм]] * [[Абсорбер]] ** [[Паверхневы абсорбер]] ** [[Насадачны абсорбер]] * [[Абсорбцыя]] * [[АБС-пластык]] * [[Абстрактнае і канкрэтнае]] * [[Абстрактнае мастацтва]] * [[Абстрактная тоеснасць]] * [[Абстракцыя]] * [[Абстракцыянізм]] * [[Абструкцыя]] * [[Возера Абстэрна|Абстэрна]] * [[Абстэрнаўская група азёр]] * [[Абсурд]] * [[Драма абсурду|Абсурду драма]] * [[Абсцызавая кіслата]] * [[Абсцэс]] * [[Множныя абсцэсы|Абсцэсы множныя]] * [[Абтуратар]] * [[Абтурацыя]] * [[Ахмедхан Абу-Бакар|Абу-Бакар Ахмедхан]] * [[Абу-Бекр|Абу-Бакр Абдалах ібн Асман]] * [[Абу Бекр Келеві]] * [[Абу-Дабі]] * [[Абуджа]] * [[Тэнгіз Яўгенавіч Абуладзе|Абуладзе Тэнгіз Яўгенавіч]] * [[Абулія]] * [[Махмуд Нізамеддзін Абу-ль-Ала Ганджэві|Абу-Ль-Ала Ганджэві Махмуд Нізамеддзін]] * [[Бахадур-хан Абу-ль-Газі|Абу-ль-Газі Бахадур-хан]] * [[Абульгасан]] * [[Абульгасан Алібаба аглы Алекперзадэ|Абульгасан]] * [[Абу-ль-Фарадж Аль-Ісфахані]] * [[Абу Муслім]] * [[Абу Нувас]] * [[Абу-Сафа]] * [[Абу-Сімбел]] * [[Абутак]] * [[Артапедычны абутак|Абутак артапедычны]] * [[Абутковая прамысловасць]] * [[Абутылон]] * [[Абухава (Гродзенскі раён)|Абухава]] * [[Лідзія Аляксееўна Абухава|Абухава Лідзія Аляксееўна]] * [[Надзея Андрэеўна Абухава|Абухава Надзея Андрэеўна]] * [[Віктар Цімафеевіч Абухаў|Абухаў Віктар Цімафеевіч]] * [[Генадзь Аляксеевіч Абухаў|Абухаў Генадзь Аляксеевіч]] * [[Альгерд Рышардавіч Абуховіч|Абуховіч Альгерд Рышардавіч]] * [[Ганна Браніславаўна Абуховіч|Абуховіч Ганна Браніславаўна]] * [[Міхал Лявон Абуховіч|Абуховіч Міхал Лявон]] * [[Піліп Казімір Абуховіч|Абуховіч Піліп Казімір]] * [[Тэадор Геранім Абуховіч|Абуховіч Тэадор Геранім]] * [[Род Абуховічаў|Абуховічы]] * [[Абучальная машына]] * [[Абучальная праграма]] * [[Абучальны комплекс]] * [[Абхава]] * [[Абхазія]] * [[Абхазскае царства]] * [[Абхазская мова]] * [[Абхазскі хрыбет]] * [[Абхазы]] * [[Абхіраці]] * [[Абход]] * [[Абход (абрад)]] * [[Абцісканне]] * [[Абціскны стан]] * [[Абцяжваючыя адказнасць акалічнасці]] * [[Абчуга]] * [[Абшчына]] * [[Абшчынная тэорыя]] * [[Абшыванка]] * [[Абывацелі]] * [[Майрамкан Абылкасымава|Абылкасымава Майрамхан]] * [[Абыход]] * [[Звыклы абычай|Абычай звыклы]] * [[Абэ Коба]] * [[Абэвіль]] * [[Абэрак]] * [[Лаўрэнцій Сямёнавіч Абэцэдарскі|Абэцэдарскі Лаўрэнцій Сямёнавіч]] * [[Аб'яднанае антысавецкае падполле]] * [[Аб'яднанае дзяржаўнае палітычнае ўпраўленне]] * [[Аб'яднаная арабская рэспубліка]] * [[Аб'яднаная беларуская вайсковая школа]] * [[Аб'яднаная дэмакратычная партыя Беларусі]] * [[Аб'яднаная электраээнергетычная сістэма]] * [[Аб'яднаная яўрэйская сацыялістычная рабочая партыя]] * [[Аб'яднанне]] * [[Аб'яднанне беларускіх студэнцыкіх арганізацый]] * [[Аб'яднанне сучасных архітэктараў]] * [[Аб'яднанне сялянскай лявіцы «Самапомац»]] * [[Аб'яднанне ў абарону рэспублікі]] * [[Аб'яднаныя Арабскія Эміраты]] * [[Аб'яднаныя ірландцы]] * [[Аб'яднаныя нацыі]] * [[Аб'яднаныя сацыял-дэмакратычныя арганізацыі]] * [[Аб'яднаўчы з'езд кампартый Беларусі, Літвы і Заходняй Беларусі]] * [[Абязбольванне]] == Ав == * [[Амедэо Авагадра|Авагадра Амедэо]] * [[Закон Авагадра|Авагадра закон]] * [[Пастаянная Авагадра|Авагадра пастаянная]] * [[Авадана]] * [[Авадзень (часопіс)]] * [[Авадні]] * [[Авадон]] * [[Аваз Атар-аглы]] * [[Авакум (Пятроў)|Авакум Пятровіч]] * [[Авал]] * [[Авалі]] * [[Ладо Шалвавіч Аваліяні|Аваліяні Ладо]] * [[Аваль]] * [[Аван-]] * [[Аванавілана]] * [[Авангард]] * [[Авангард (музыка)]] * [[Авангард (кіно)]] * [[Авангард (праект)]] * [[Авангардызм]] * [[Рубен Іванавіч Аванесаў|Аванесаў Рубен Іванавіч]] * [[Аванзала]] * [[Аванпост]] * [[Аванс]] * [[Авансаваны капітал]] * [[Авансцэна]] * [[Авантурызм]] * [[Авантурын]] * [[Авантытул]] * [[Аварайрская бітва|Аварайрская бітва 451]] * [[Аварот]] * [[Аварскае ханства]] * [[Аварская мова]] * [[Аварскі каганат]] * [[Аварцы]] * [[Авары]] * [[Сістэма аварыйнага выратавання|Аварыйнага выратавання сістэма]] * [[Аварыйны выкід]] * [[Аварыя]] * [[Аваскоп]] * [[Аватара]] * [[Авацыя]] * [[Авачынская Сопка]] * [[Аваш]] * [[Аскар Авейдэ]] * [[Іван Аўдзеевіч Авекаў|Авекаў Іван Аўдзеевіч]] * [[Авель]] * [[Авельянеда (горад)|Авельянеда]] * [[Авен]] * [[Мікалай Пятровіч Авенарыус|Авенарыус Мікалай Пятровіч]] * [[Рыхард Авенарыус|Авенарыус Рыхард]] * [[Іаган Авенцін|Авенцін]] * [[Авеню]] * [[Авераізм]] * [[Міхаіл Іосіфавіч Авербах|Авербах Міхаіл Іосіфавіч]] * [[Авербот]] * [[Хендрык Аверкамп|Аверкамп Хендрык]] * [[Аверлок]] * [[Авернь]] * [[Авероэс]] * [[Аверс]] * [[Аверсія]] * [[Аверсолд]] * [[Аркадзь Цімафеевіч Аверчанка|Аверчанка Аркадзь Цімафеевіч]] * [[Мікалай Іванавіч Аверчанка|Аверчанка Мікалай Іванавіч]] * [[Наталля Георгіеўна Аверына|Аверына Наталля Георгіеўна]] * [[Сяргей Сяргеевіч Аверынцаў|Аверынцаў Сяргей Сяргеевіч]] * [[Авеста]] * [[Авечка свойская]] * [[Авечкагадоўля]] * [[Валянцін Уладзіміравіч Авечкін|Авечкін Валянцін Уладзіміравіч]] * [[Авёс]] * [[Авёс пусты]] * [[Авідзій]] * [[Авіднасць]] * [[Авіетка]] * [[Йонас Авіжус|Авіжус Йонас]] * [[Авіза]] * [[Авізм]] * [[Авікулярыя]] * [[Авіла]] * [[Міхаіл Іванавіч Авілаў|Авілаў Міхаіл Іванавіч]] * [[Авіньён]] * [[Авіньёнскае паланенне папаў]] * [[Авіская дынастыя]] * [[Авіскі ордэн]] * [[Беры-Беры|Авітаміноз B₁]] * [[Авітамінозы]] * [[Авіфаўна|Авіфауна]] * [[Авіцыды]] * [[Авіцэна]] * [[Авія-]] * [[Авія]] * [[Авія (кампанія)]] * [[Авіякомпас]] * [[Авіялінія]] * [[Авіяль]] * [[Авіямадэлізм]] * [[Авіяносец]] * [[Авіяцыйная прамысловасць]] * [[Авіяцыйны рухавік]] * [[Авіяцыйны спорт]] * [[Авіяцыя]] * [[Ваенная авіяцыя|Авіяцыя ваенная]] * [[Авуары]] * [[Авуляцыя]] * [[Авута]] * [[Валяр’ян Якаўлевіч Авяр’янаў|Авяр’янаў Мікалай Піліпавіч]] * [[Юрый Іванавіч Авяр’янаў|Авяр’янаў Юрый Іванавіч]] == Аг == * [[Ага (тытул военачальнікаў)]] * [[Ага]] * [[Рыгор Гарэгінавіч Агабабян|Агабабян Рыгор Гарэгінавіч]] * [[Уладзімір Янокавіч Агабекаў|Агабекаў Уладзімір Янокавіч]] * [[Агава]] * [[Агавэ|Агаве]] * [[Сцяпан Меліксетавіч Агаджанян|Агаджанян Сцяпан Меліксетавіч]] * [[Агаджары]] * [[Агадыр]] * [[Агая (рака)|Агайо]] * [[Агая|Агайо]] * [[Агаленне горных парод]] * [[Агамемнан]] * [[Рубен Сяргеевіч Агамірзян|Агамірзян Рубен Сяргеевіч]] * [[Агамічнае пісьмо]] * [[Агамы]] * [[Абел Гезевіч Аганбегян|Аганбегян Абел Гезевіч]] * [[Эдгар Сяргеевіч Аганесян|Аганесян Эдгар Сяргеевіч]] * [[Аганістыкі]] * [[Аганья]] * [[Качка-огар|Агар]] * [[Агара]] * [[Агар-агар]] * [[Агараджальныя збудаванні]] * [[Агараджальныя канструкцыі]] * [[Мікалай Васілевіч Агаркаў|Агаркаў Мікалай Васілевіч]] * [[Агароджванні]] * [[Агароднікі]] * [[Агароднікі (Калінкавіцкі раён)|Агароднікі]] * [[Агароднікі (Агародніцкі сельсавет)|Агароднікі]] * [[Агароднікі (Бярозаўскі раён)|Агароднікі]] * [[Агароднінасушылка]] * [[Агароднінныя культуры]] * [[Агародніцтва]] * [[Беларускі навукова-даследчы інстытут агародніцтва|Агародніцтва Беларускі навукова-даследчы інстытут]] * [[Мікалай Платонавіч Агароў|Агароў Мікалай Платонавіч]] * [[Агарыкальныя]] * [[Агарэвічы]] * [[Агаста (Мэн)|Агаста]] * [[Агасфер]] * [[Агат]] * [[Агат — электрамеханічны завод|Агат]] * [[Агатангелос]] * [[Агаткі]] * [[Агафокл]] * [[Таіса Паўлаўна Агафоненка|Агафоненка Таіса Паўлаўна]] * [[Ага-хан]] * [[Акмір Егішавіч Агаханянц]] * [[Агаціяр]] * [[Газарос Агаян|Агаян Газарос]] * [[Агбамоша]] * [[Агент]] * [[Агенцтва]] * [[Агенцтва другу]] * [[Агенцтва па шматбаковай ахове інвестыцый]] * [[Агер публікус]] * [[Агесілай II]] * [[Агівы]] * [[Агіднае]] * [[Уладзімір Іванавіч Агіевіч|Агіевіч Уладзімір Іванавіч]] * [[Эміліа Агінальда|Агінальда Эміліо]] * [[Агінальная]] * [[План Агінскага 1811|Агінскага план 1811]] * [[Агінскае (Забайкальскі край)|Агінскае]] * [[Агінская Бурацкая аўтаномная акруга]] * [[Міхал Казімір Агінскі|Агінскі Міхал Казімір]] * [[Міхал Клеафас Агінскі|Агінскі Міхал Клеафас]] * [[Агінскі бой (1942)]] * [[Агінскі канал]] * [[Агінскі стэп]] * [[Род Агінскіх|Агінскія]] ** [[Аляксандр Агінскі|Агінскі Аляксандр]] ** [[Шыман Кароль Агінскі|Агінскі Шыман Кароль]] ** [[Марцыян Агінскі|Агінскі Марцыян]] ** [[Рыгор Антоні Агінскі|Агінскі Рыгор Антоні]] ** [[Ігнацы Агінскі|Агінскі Ігнацы]] ** [[Андрэй Агінскі|Агінскі Андрэй]] ** [[Міхал Клеафас Агінскі|Агінскі Міхал Клеафас]] ** [[Міхал Казімір Агінскі|Агінскі Міхал Казімір]] * [[Агіс IV]] * [[Агітплакат]] * [[Агітпоезд]] * [[Агіяграфія]] * [[Агіяды]] * [[Агія-Трыяда]] * [[Аглабіды]] * [[Агламерат]] * [[Агламерацыя]] * [[Агламерацыя населеных пунктаў]] * [[Аглапарыт]] * [[Аглюцінатыўныя мовы]] * [[Агляд]] * [[Агляенне глебы]] * [[Агнастыцызм]] * [[Агнаты]] * [[Сяргей Іванавіч Агнёў|Агнёў Сяргей Іванавіч]] * [[Лускаўніца|Агнёўка]] * [[Агнёўкі]] * [[Агні]] * [[Агнішча]] * [[Агнішчанін]] * [[Агнозія]] * [[Шмуэль Іосеф Агнон|Агнон Шмуэль Іосеф]] * [[Агнявая падрыхтоўка]] * [[Агнямёт]] * [[Сава Петраў Агнянаў|Агнянаў Сава Петраў]] * [[Агнястрэльная зброя]] * [[Эдзі Агняцвет|Агняцвет Эдзі]] * [[Агогіка]] * [[Іосіф Агол|Агол Іосіф]] * [[Агонія]] * [[Агонь]] * [[Стральба|Агонь (ваен.)]] * [[Агоўская размалёўка]] * [[Агоўскія куфры]] * [[Агра-]] * [[Агра]] * [[Аграбіяцэноз]] * [[Аграбуд]] * [[Аграглебавы раён]] * [[Агракліматалогія]] * [[Агракліматычнае раянаванне]] * [[Агракліматычныя карты]] * [[Агралесамеліярацыя]] * [[Аграмаджванне вытворчасці]] * [[Аграметэаралагічная станцыя]] * [[Аграметэаралагічны прагноз]] * [[Аграметэаралогія]] * [[Агранамічныя руды]] * [[Агранка]] * [[Аграномія]] * [[Агранулацытоз]] * [[Агранулацыты]] * [[Аграпрамысловая інтэграцыя]] * [[Аграпрамысловы комплекс]] * [[Аграрнае права]] * [[Аграрнае пытанне]] * [[Аграрная палітыка]] * [[Аграрная партыя]] * [[Аграрны крызіс]] * [[Аграрныя адносіны]] * [[Аграрныя рэформы]] * [[Агратэхніка]] * [[Аграфізіка]] * [[Аграхімія]] * [[Аграцэноз]] * [[Аграэкалогія]] * [[Аграэнерга]] * [[Іасафат Пятровіч Агрызка|Агрызка Іасафат Пятровіч]] * [[Георг Агрыкала|Агрыкала Георг]] * [[Мікаэль Агрыкала|Агрыкала Мікаэль]] * [[Марк Віпсаній Агрыпа|Агрыпа Марк Віпсаній]] * [[Агрэгат]] * [[Агрэгатная уніфікаваная сістэма]] * [[Агрэгатны станок]] * [[Агрэгатныя станы рэчыва]] * [[Агрэгацыя клетак|Агрэгацыя (біялогія)]] * [[Агрэжэ]] * [[Агрэман]] * [[Дзмітрый Аляксандравіч Агрэнеў-Славянскі|Агрэнеў-Славянскі Дзмітрый Аляксандравіч]] * [[Агрэсіны]] * [[Агрэсіўнасць вады]] * [[Агрэсія]] * [[Агрэст]] * [[Агуаскальентэс]] * [[Агуда]] * [[Агульнае]] * [[Агульнае мовазнаўства]] * [[Агульнаеўрапейская нарада]] * [[Агульназемскія прывілеі]] * [[Інстытут агульнай і неарганічнай хіміі НАНБ|Агульнай і неарганічнай хіміі інстытут]] * [[Агульнанародная мова]] * [[Агульнарускія летапісныя зборы]] * [[Агульная Афра-Маўрыкійская арганізацыя]] * [[Агульная лінгвістыка]] * [[Агульная мера]] * [[Агульная тэорыя адноснасці]] * [[Агульная тэорыя сістэм]] * [[Агульная ўласнасць]] * [[Агульны дагавор, 1952]] * [[Агульны працоўны стаж]] * [[Агульны рынак]] * [[Агульны Сырт]] * [[Іголкавы мыс|Агульяс (мыс)]] * [[Агульяс, катлавіна|Агульяс (катлавіна)]] * [[Цячэнне мыса Іголкавага|Агульясава цячэнне]] * [[Эдуард Канстанцінавіч Агуновіч|Агуновіч Эдуард Канстанцінавіч]] * [[Агурок]] * [[Агурочнік]] * [[Самуіл Хаімавіч Агурскі|Агурскі Самуіл Хаімавіч]] * [[Агуці]] == Ад == * [[Ада (рака)|Ада]] * [[Адад]] * [[Адажыа|Адажыо]] * [[Адай-Хох]] * [[Адалескарый]] * [[Адалія]] → [[Анталья]] * [[Адам]] * [[Роберт Адам|Адам Роберт]] * [[Рэйнальд Адам|Адам Рэйнальд]] * [[Адам Брэменскі]] * [[Рэгімантас Адамайціс|Адамайціс Рэгімантас]] * [[Адамантан]] * [[Жак Саламон Адамар|Адамар Жак]] * [[Аркадзь Рыгоравіч Адамаў|Адамаў Аркадзь Рыгоравіч]] * [[Уладзімір Уладзіміравіч Адамаў|Адамаў Уладзімір Уладзіміравіч]] * [[Адамаў мост]] * [[Адамаў яблык]] * [[Марыя Уладзіміраўна Адамейка|Адамейка Марыя Уладзіміраўна]] * [[Адаменка, археалагічныя помнікі|Адаменка, селішча]] * [[Адамова (Валожынскі раён)]] * [[Адамова (Полацкі раён)]] * [[Адам Іосіфавіч Адамовіч|Адамовіч Адам Іосіфавіч]] * [[Алесь Адамовіч|Адамовіч Алесь]] * [[Аляксандр Фаміч Адамовіч|Адамовіч Аляксандр Фаміч]] * [[Антон Яўстаф'евіч Адамовіч|Адамовіч Антон]] * [[Багуслаў Адамовіч|Адамовіч Багуслаў]] * [[Вячаслаў Антонавіч Адамовіч|Адамовіч Вячаслаў (Вацлаў) Антонавіч]] * [[Георгій Віктаравіч Адамовіч|Адамовіч Георгій Віктаравіч]] * [[Іосіф Аляксандравіч Адамовіч|Адамовіч Язэп Аляксандравіч]] * [[Ян Адамовіч|Адамовіч Ян]] * [[Арцюр Адамоў|Адамоў Арцюр]] * [[Адампаль]] * [[Джон Адамс|Адамс Джон]] * [[Джон Каўч Адамс|Адамс Джон Каўч]] * [[Джон Квінсі Адамс|Адамс Джон Куінсі]] * [[Джэйн Адамс|Адамс Джэйн]] * [[Сэмюэл Адамс|Адамс Сэмюэл]] * [[Амандус Генрых Адамсан|Адамсан Амандус Генрых]] * [[Адамсіт]] * [[Вячаслаў Уладзіміравіч Адамчык|Адамчык Вячаслаў Уладзіміравіч]] * [[Адольф Шарль Адан|Адан Адольф Шарль]] * [[Адана]] * [[Мішэль Адансон|Адансон Мішэль]] * [[Аданталогія]] * [[Адантома]] * [[Адаптагены]] * [[Адаптацыйная фізіялогія]] * [[Адаптацыйны сіндром]] * [[Сацыяльная адаптацыя|Адаптацыя, сацыялогія]] * [[Адаптацыя тэксту]] * [[Адаптацыя, біялогія]] * [[Адаптацыя, тэхніка]] * [[Адаптацыягенез]] * [[Адаптацыямарфоз]] * [[Адаптометр]] * [[Адаптыйная зона]] * [[Адаптыўная радыяцыя]] * [[Адаптыўны робат]] * [[Адаптыўныя тыпы]] * [[Адаптэр]] * [[Анатоль Арсеньевіч Адарчанка|Адарчанка Анатоль Арсеньевіч]] * [[Адасобленая хваля]] * [[Адасобленыя члены сказа]] * [[Адат]] * [[Адахаўшчына (Ляхавіцкі раён)|Адахаўшчына]] * [[Хрыстафор Адахоўскі|Адахоўскі Хрыстафор]] * [[Аляксей Фёдаравіч Адашаў|Адашаў Аляксей Фёдаравіч]] * [[Адбельванне]] * [[Адбельныя гліны]] * [[Адбівальная печ]] * [[Адбітак]] * [[Адбіткі раслін і жывёл]] * [[Адбіццё святла]] * [[Адбіццё хваляў]] * [[Адбойнік]] * [[Адбойны малаток]] * [[Адбор, біялогія|Адбор у біялогіі]] * [[Правілы адбору|Адбору правілы]] * [[Вінцук Адважны|Адважны Вінцук]] * [[Адвакат]] * [[Адвакатура]] * [[Адвал]] * [[Адваротная матрыца]] * [[Адваротная сіла закону]] * [[Адваротная сувязь]] * [[Адваротная тэарэма]] * [[Адваротная функцыя]] * [[Адваротны лік]] * [[Адваротны осмас]] * [[Адвароны слоўнік]] * [[Закон адваротных адносін|Адваротных адносін закон]] * [[Адваротныя трыганаметрычныя функцыі]] * [[Адведкі]] * [[Адвекцыя]] * [[Адвентысты]] * [[Адвентыўныя расліны]] * [[Адвербіялізацыя]] * [[Адвес]] * [[Адвод]] * [[Адводак]] * [[Возера Адводы|Адводы]] * [[Адворанскае возера]] * [[Адгезія]] ** [[Адгезія, біялогія]] * [[Адгон]] * [[Адгор'е]] * [[Аддзел, геалогія]] * [[Аддзел кіраўніцтва правінцыямі Літвы]] * [[Аддзелачныя матэрыялы]] * [[Аддзелачныя работы]] * [[Аддзяленне, ваеннае]] * [[Аддзяленне царквы ад дзяржавы]] * [[Ад'ектывацыя]] * [[Аджанта]] * [[Аджарыя]] * [[Аджывіка]] * [[Аджэмі ібн Абу Бекр|Абу Бекр ібн Аджэмі]] * [[Адзава Сэйдзі|Сэйдзі Адзава]] * [[Адзала]] * [[Адзенне]] * [[Адзёр]] * [[Эндрэ Адзі|Адзі Эндрэ]] * [[Адзінаборствы ўсходнія|Усходнія адзінаборствы]] * [[Адзінаначалле]] * [[Адзінаццатая канферэнцыя КП(б)Б]] * [[Адзінаццаты з'езд КП(б)Б]] * [[Адзінаццаты ўсебеларускі з'езд Саветаў]] * [[Адзінаццацігадовая школа]] * [[Адзінаццаціскладовік]] * [[Адзіная сістэма электронных вылічальных машын]] * [[Адзіная тэорыя поля]] * [[Адзіная энергетычная сістэма]] * [[Адзінка]] * [[Адзінкавае]] * [[Адзінкавы вектар]] * [[Культуры адзінкавых пахаванняў|Адзінкавых пахаванняў культуры]] * [[Адзінкі фізічных велічыняў]] * [[Адзінота]] * [[Адзінства і барацьба процілегласцяў]] * [[Адзінства і разнастайнасць свету]] * [[Лявонцій Яфімавіч Адзінцоў|Адзінцоў Лявонцій Яфімавіч]] * [[Род Адзінцэвічаў|Адзінцэвічы]] ** [[Сямён Багданавіч Адзінцэвіч]] ** [[Андрэй Сямёнавіч Адзінцэвіч]] * [[Адзнака]] * [[Адзыўная грамата]] * [[Адзюльтэр]] * [[Уладзімір Сцяпанавіч Адзярыха|Адзярыха Уладзімір Сцяпанавіч]] * [[Адказнасць]] * [[Юрыдычная адказнасць|Адказнасць юрыдычная]] * [[Адказчык]] * [[Адкорм]] * [[Адкрытае мора]] * [[Адкрытая распрацоўка радовішчаў]] * [[Адкрыты горад]] * [[Адкрыты грунт]] * [[Адкрыты ліст]] * [[Адкрыты рынак]] * [[Адкрытыя дагаворы]] * [[Адкрытыя і закрытыя мноствы]] * [[Адкрытыя сістэмы]] * [[Адлер]] * [[Альфрэд Адлер|Адлер Альфрэд]] * [[Гвіда Адлер|Адлер Гвіда]] * [[Фрыдрых Адлер|Адлер Фрыдрых]] * [[Густаў Адлерфельт|Адлерфельт Густаў]] * [[Адліга]] * [[Адліковае прыстасаванне]] * [[Адліўка]] * [[Адлоў]] * [[Адлучэнне]] * [[Адлюстраванне]] * [[Адлюстраванне, матэматыка]] * [[Мастацкае адлюстраванне|Адлюстраванне мастацкае]] * [[Тэорыя адлюстравання|Адлюстравання тэорыя]] * [[Адмаўленне]] * [[Адмаўленне адмаўлення]] * [[Адміністрацыйнае права]] * [[Адміністрацыйнае правапарушэнне]] * [[Адміністрацыйна-камандная сістэма]] * [[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел]] * [[Адміністрацыйная адказнасць]] * [[Адміністрацыйная юрысдыкцыя]] * [[Адміністрацыйны кодэкс]] * [[Адміністрацыйны нагляд]] * [[Адміністрацыя]] * [[Адміністрацыя дапамогі і аднаўлення Аб'яднаных Нацый]] * [[Адміністрацыя прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] * [[Адмірал, матыль]] * [[Адміралцейства]] * [[Астравы Адміралцейства|Адміралцейства астравы]] * [[Адміралці]] * [[Адміральскі сцяг]] * [[Адмоўе]] * [[Адмоўнае супраціўленне]] * [[Адмоўны лік]] * [[Адмучванне]] * [[Аднаасобнікі]] * [[Аднабаковая паверхня]] * [[Аднагадовыя расліны]] * [[Прынцып аднагалоснасці ў ААН|Аднагалоснасці прынцып у ААН]] * [[Аднагалосыя]] * [[Аднадворцы]] * [[Аднадзёнка]] * [[Аднадольныя]] * [[Аднадомныя расліны]] * [[Аднадрэўка]] * [[Адназвязная вобласць]] * [[Адназначнасць слова]] * [[Адназначная функцыя]] * [[Аднакамплектная школа]] * [[Аднакветка]] * [[Аднакласнае пачатковае вучылішча]] * [[Аднаклетачныя]] * [[Аднаклетачныя водарасці]] * [[Адналетнікі]] * [[Канцэпцыя аднамернага чалавека|Аднамернага чалавека канцэпцыя]] * [[Аднапалосная мадуляцыя]] * [[Аднаполыя кветкі]] * [[Аднаполюснае тэлеграфаванне]] * [[Аднапраходныя]] * [[Аднарог]] * [[Аднарог, сузор'е]] * [[Аднарог, гармата]] * [[Аднароднае ўраўненне]] * [[Аднароднасць сусвету]] * [[Аднародная функцыя]] * [[Аднародныя каардынаты]] * [[Аднародныя члены сказа]] * [[Аднасемядольныя]] * [[Аднасклад]] * [[Аднастрофны верш]] * [[Аднаўленне]] * [[Аднаўленне лесу]] * [[Адначасовасць]] * [[Адначлен]] * [[Адніманне]] * [[Тэорыя адносін|Адносін тэорыя]] * [[Адносіны]] * [[Адносіны, матэматыка]] * [[Адноснае]] * [[Прынцып адноснасці|Адноснасці прынцып]] * [[Тэорыя адноснасці|Адноснасці тэорыя]] * [[Адносная біялагічная эфектыўнасць]] * [[Адносная вышыня]] * [[Адносная ісціна]] * [[Адносны рух]] * [[Аляксандр Іванавіч Адоеўскі|Адоеўскі Аляксандр Іванавіч]] * [[Уладзімір Фёдаравіч Адоеўскі|Адоеўскі Уладзімір Фёдаравіч]] * [[Ірына Уладзіміраўна Адоеўцава|Адоеўцава Ірына Уладзіміраўна]] * [[Адокса]] * [[Мар'яна Адольская|Адольская Мар’яна]] * [[Адоніс]] * [[(2101) Адоніс|Адоніс (малая планета)]] * [[Адоніс, род раслін]] * [[Адоранасць]] * [[Тэадор Адорна|Адорна Тэадор]] * [[Прынцып адпаведнасці|Адпаведнасці прынцып]] * [[Адпал]] * [[Адпачын металаў]] * [[Адпужвальныя рэчывы]] * [[Адработкі]] * [[Герб «Адравонж»|Адравонж]] * [[Адраджэнне]] * [[Адраджэнне, таварыства]] * [[Нацыянальнае адраджэнне|Адраджэнне нацыянальнае]] * [[Адрар-Іфарас]] * [[Адрас]] * [[Адрасат]] * [[Адрасная мова]] * [[Адраст]] * [[Адраўненне]] * [[Адрок]] * [[Адроны]] * [[Адроў]] * [[Адруб]] * [[Адрыжын]] * [[Адрына]] * [[Адрыўное цячэнне]] * [[Публій Элій Адрыян|Адрыян Публій Элій]] * [[Адрыянаў вал]] * [[Адрыянопаль]] → [[Эдырнэ|Эдырне]] * [[Адрыянопальскі мірны дагавор, 1829]] * [[Адрыятычнае мора]] * [[Адрэзак]] * [[Адрэзкі]] * [[Адрэнакартыкатропны гармон]] * [[Адрэналін]] * [[Адрэналітыкі]] * [[Адрэнаміметыкі]] * [[Адрэнарэцэптары]] * [[Адрэнергічныя нервовыя валокны]] * [[Адсарбенты]] * [[Адсорбер]] * [[Адсорбцыя]] * [[Адстаўка]] * [[Адстойванне]] * [[Адстойнік]] * [[Адстрат]] * [[Адстрэл]] * [[Адступленне]] * [[Адступніцтва]] * [[Адсутнасць без вестак]] * [[Адуванчык]] * [[Адукацыйная камісія]] * [[Адукацыя]] * [[Адукацыя, таварыства]] * [[Агульная адукацыя|Адукацыя агульная]] * [[Адукацыя і выхаванне (1992)]] * [[Адукт]] * [[Тадэвуш Іванавіч Адула|Адула Тадэвуш Іванавіч]] * [[Адуляр]] * [[Адур]] * [[Адушаўлёнасць-неадушаўлёнасць]] * [[Адхарквальныя сродкі]] * [[Адхіляючая сіла вярчэння Зямлі]] * [[Адходы]] * [[Адчувальнасць]] * [[Адчувальны элемент]] * [[Адчуванне]] * [[Адчужэнне]] * [[Палітыка адчыненых дзвярэй]] * [[Адшчэп]] * [[Адыгейская мова]] * [[Адыгейцы]] * [[Адыгея]] * [[Адыгі]] * [[Адыджэ]] * [[Адынамія]] * [[Антон Эдвард Адынец|Адынец Антон Эдвард]] * [[Род Адынцоў|Адынцы]] * [[Адыпінавая кіслата]] * [[Адырондак]] * [[Святлана Дзантэміраўна Адырхаева|Адырхаева Святлана Дзантэміраўна]] * [[Адыс-Абеба]] * [[Адысей]] * [[Адысея]] * [[Адысонава хвароба]] * [[Адытыўнасць]] * [[Адытыўная тэорыя лікаў]] * [[Адыходніцтва]] * [[Адычная страфа]] * [[Адыябатны працэс]] * [[Адыянтум]] * [[Адэкалон]] * [[Адэкватнае]] * [[Адэлаіда]] * [[Зямля Адэлі|Адэлі зямля]] * [[Адэльсберг]] * [[Адэльск]] * [[Эмануіл Хацкелевіч Адэльскі|Адэльскі Эмануіл Хацкелевіч]] * [[Адэля з Устроні]] * [[Адэн-]] * [[Адэн]] * [[Адэн, калонія]] * [[Адэнавірусныя хваробы]] * [[Адэнавірусы]] * [[Адэназінтрыфасфат]] * [[Адэназінтрыфасфатазы]] * [[Адэназінтрыфосфарная кіслата]] * [[Адэназінтрыфосфарныя кіслоты]] * [[Адэнакарцынома]] * [[Адэнаматоз лёгкіх]] * [[Септымій Адэнат|Адэнат Септымій]] * [[Конрад Адэнаўэр|Адэнаўэр Конрад]] * [[Адэнілавая кіслата]] * [[Адэнін]] * [[Адэноіды]] * [[Адэнома]] * [[Адэнома прастаты]] * [[Андрэй Дзмітрыевіч Адэнскі|Адэнскі Андрэй Дзмітрыевіч]] * [[Адэнскі заліў]] * [[Адэса]] * [[Адэская аперацыя, 1944]] * [[Адэская вобласць]] * [[Адэская група курортаў]] * [[Адэскі ўніверсітэт]] * [[Абарона Адэсы, 1941|Адэсы абарона 1941]] * [[Ад'юнкт]] * [[Ад'юнктура]] * [[Ад'ютант]] == Ае == * [[Ае-ае]] * [[Аер]] == Аж == * [[Адам Пятровіч Ажароўскі|Ажароўскі Адам Пятровіч]] * [[Антон Ажбе|Ажбе Антон]] * [[Лідзія Фёдараўна Ажгірэвіч|Ажгірэвіч Лідзія Фёдараўна]] * [[Ажгон]] * [[Ажур, бухгалтэрыя]] * [[Ажур, тканіна]] * [[Ажына]] * [[Ажыа]] * [[Ажыўленне арганізма]] * [[Возера Ажэхава|Ажэхава]] * [[Фларыян Феліксавіч Ажэшка|Ажэшка Фларыян Феліксавіч]] * [[Эліза Ажэшка|Ажэшка Эліза]] * [[Род Ажэшак|Ажэшкі]] ** [[Антоні Ажэшка|Антоні]] ** [[Пётр Ажэшка|Пётр]] ** [[Фларыян Феліксавіч Ажэшка|Фларыян]] == Аз == * [[Аза-]] * [[Азааспермія]] * [[Азабензол]] * [[Азагены]] * [[Даўлетмамед Азадзі|Азадзі Даўлетмамед]] * [[Марк Канстанцінавіч Азадоўскі|Азадоўскі Марк Канстанцінавіч]] * [[Азазлучэнні]] * [[Азакерыт]] * [[Азакерыталячэнне]] * [[Тургут Азал|Азал Тургут]] * [[Азанаванне]] * [[Азанальнасць]] * [[Азанальная расліннасць]] * [[Азанасфера]] * [[Азандэ]] * [[Азаніды]] * [[Емяльян Кліментавіч Азаранка|Азаранка Емяльян Кліментавіч]] * [[Азаранскае возера]] * [[Сямён Іванавіч Азараў|Азараў Сямён Іванавіч]] * [[Азарт]] * [[Азарыдзін]] * [[Азарыцкі бой, 1942]] * [[Азарыцкія лагеры смерці]] * [[Азарычы|Азарычы (гарадскі пасёлак)]] * [[Азарычы (Пінскі раён)|Азарычы (вёска)]] * [[Дзмітрый Іванавіч Азарэвіч|Азарэвіч Дзмітрый Іванавіч]] * [[Азарэвічы]] ** [[Пелагея Азарэвіч|Пелагея]] ** [[Кацярына Лук’янаўна Азарэвіч|Кацярына Лук’янаўна]] ** [[Надзея Апалонаўна Азарэвіч|Надзея Апалонаўна]] ** [[Марыя Апалонаўна Азарэвіч|Марыя Апалонаўна]] * [[Азаспалучэнне]] * [[Азатаванне]] * [[Азатэмія]] * [[Азаўскіт]] * [[Азафарбавальнікі]] * [[Азбалан]] * [[Азбапластыкі]] * [[Азбест]] * [[Азбеставая прамысловасць]] * [[Азбестацэмент]] * [[Азбестацэментныя вырабы і канструкцыі]] * [[Азбука]] * [[Мікалай Васілевіч Азбукін|Азбукін Мікалай Васілевіч]] * [[Азбукоўнікі]] * [[Азгінавічы]] * [[Заір Ісакавіч Азгур|Азгур Заір Ісакавіч]] * [[Аздамічы]] * [[Аздзеліна]] * [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы, гарадзішча]] * [[Азеатропныя сумесі]] * [[Азеляненне]] * [[Азена]] * [[Азенкур]] * [[Мікалай Якаўлевіч Азерацкоўскі|Азерацкоўскі Мікалай Якаўлевіч]] * [[Азербайджан]] * [[Іранскі Азербайджан|Азербайджан Іранскі]] * [[Азербайджанская мова]] * [[Азербайджанскі горны мерынос]] * [[Азербайджанцы]] * [[Азерцы (Талачынскі раён)|Азерцы]] * [[Азершчына]] * [[Еўна Фішалевіч Азеф|Азеф Еўна Фішалевіч]] * [[Іван Паўлавіч Азёмша|Азёмша Іван Паўлавіч]] * [[Азёразнаўства]] * [[Азёрна-рачныя рыбы]] * [[Азёрна-таварная рыбная гаспадарка]] * [[Азёрная катлавіна]] * [[Азёрная пячора]] * [[Азёрная руда]] * [[Азёрная чаша]] * [[Азёрны (Чэрвеньскі раён)]] * [[Азёрны (Жыткавіцкі раён)]] * [[Азёрныя адклады]] * [[Азёрныя заказнікі]] * [[Азёрныя рыбы]] * [[Азёрская папярова-кардонная фабрыка]] * [[Азёрская суконная мануфактура]] * [[Возера|Азёры]] * [[Азёры (Гродзенскі раён)|Азёры (вёска)]] * [[Азіды]] * [[Азіз Несін]] * [[Азільская культура]] * [[Айзек Азімаў|Азімаў Айзек]] * [[Азімая соўка]] * [[Азім Аслан аглы Азімзадэ|Азімзадэ Азім Аслан аглы]] * [[Азімут]] * [[Азімыя культуры]] * [[Уладзімір Марцінавіч Азін|Азін Уладзімір Марцінавіч]] * [[Азіна]] * [[Азіны]] * [[Азія]] * [[Азія, рымская правінцыя]] * [[Азіяцка-амерыканская раса]] * [[Азіяцка-Ціхаакеанскі савет]] * [[Азіяцкая дэпрэсія]] * [[Азіяцкая саранча]] * [[Азіяцкі клірынгавы саюз]] * [[Азіяцкія гульні]] * [[Фёдар Фёдаравіч Азміцель|Азміцель Фёдар Фёдаравіч]] * [[Дзмітрый Пятровіч Азнабішын|Азнабішын Дзмітрый Пятровіч]] * [[Шарль Азнавур|Азнавур Шарль]] * [[Азнауры]] * [[Азначэнне]] * [[Азова-Сівашская запаведна-паляўнічая гаспадарка]] * [[Азолы]] * [[Азон]] * [[Аляксандр Сямёнавіч Азончык|Азончык Аляксандр Сямёнавіч]] * [[Азорскі антыцыклон]] * [[Азорскія астравы]] * [[Азот]] * [[Азотабактэр]] * [[Азотабактэрын]] * [[Азотнакіслыя солі]] * [[Азотная кіслата]] * [[Азотныя ўгнаенні]] * [[Аксіды азоту|Азоту аксіды]] * [[Азотфіксавальныя бактэрыі]] * [[Азотфіксацыя]] * [[Азоў]] * [[Азоўскае мора]] * [[Азоўсталь]] * [[Азоцістакіслыя солі]] * [[Азоцістая кіслата]] * [[Азоцістая раўнавага]] * [[АЗПАК]] * [[Азулены]] * [[Азурыт]] * [[Азхар]] * [[Азых]] * [[Юзаф Азямблоўскі|Азямблоўскі Юзаф]] * [[Азяранскае возера]] * [[Азяраны (Жыткавіцкі раён)]] * [[Азяраны (Рагачоўскі раён)]] * [[Азяраўскае камсамольска-маладзёжнае падполле]] * [[Возера Азярко, Лепельскі раён|Азярко]] * [[Азярніца (Слонімскі раён)|Азярніца]] * [[Азярное]] * [[Азярод]] * [[Азярок (возера)|Азярок]] * [[Азярцы (Глыбоцкі раён)|Азярцы]] * [[Азярычына]] * [[Азярышча]] * [[Азярышчанская воласць]] * [[Азяты]] == Аі == * [[Аід]] * [[Аідыі]] * [[Аір (плато)]] == Ай == * [[Муса Айбек|Айбек Муса]] * [[Айва]] * [[Іван Канстанцінавіч Айвазоўскі|Айвазоўскі Іван Канстанцінавіч]] * [[Чарлз Эдвард Айвз|Айвз Чарлз Эдвард]] * [[Айгунскі дагавор|Айгунскі дагавор (1858)]] * [[Штат Айдаха|Айдаха]] * [[Казімеж Айдукевіч|Айдукевіч Казімеж]] * [[Айдын]] * [[Рома Яфімавіч Айзберг|Айзберг Рома Яфімавіч]] * [[Тэадор Ільіч Айзерман|Айзерман Тэадор Ільіч]] * [[Айканіміка]] * [[Айкідо]] * [[Айкумена]] * [[Айлант]] * [[Акрам Айліслі|Айліслі Акрам]] * [[Айл-Роял]] * [[Аймак]] * [[Шакен Кенжатаевіч Айманаў|Айманаў Шакен Кенжатаевіч]] * [[Аймара]] * [[Айні]] * [[Айны]] * [[Ай-Петры]] * [[Айравата]] * [[Айрацкае ханства]] * [[Генры Айртан|Айртан Генры]] * [[Айршырская парода]] * [[Айрэн]] * [[Айсберг]] * [[Айсоры]] * [[Айсрызенвельт]] * [[Ай-Тадор]] * [[Чынгіз Айтматаў|Айтматаў Чынгіз]] * [[Гапар Айтыевіч Айтыеў|Айтыеў Гапар Айтыевіч]] * [[Платон Аляксеевіч Айунскі|Айунскі Платон Аляксеевіч]] * [[Айцы Царквы]] * [[Ай Цын]] * [[Айчым]] * [[Айчына]] * [[Вайна 1812 года|Айчынная вайна 1812]] * [[Айчынны фронт]] * [[Айюбіды]] * [[Айя (мыс)|Айя]] == Ак == * [[Ака]] * [[Акаба (заліў)]] * [[Акаба (горад)]] * [[Сіра Акаборы|Акаборы Сіра]] * [[Акаванга]] * [[Акад]] * [[Акадзакі]] * [[Акадэм]] * [[Акадэмізм]] * [[Ваенныя навучальныя ўстановы|Акадэміі ваенныя]] * [[Акадэміі мастацкія]] * [[Акадэміі музычныя]] * [[Хрыбет Акадэміі Навук|Акадэміі навук хрыбет]] * [[Акадэмік]] * [[Акадэмічнае вёславае судна]] * [[Акадэмічнае выданне]] * [[Акадэмічная гімназія]] * [[Акадэмічны летапіс]] * [[Акадэмічны тэатр]] * [[Акадэмічны ўніверсітэт]] * [[Акадэмія]] * [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэмія кіравання]] * [[Акадэмія Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Акадэмія міліцыі]] * [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэмія навук Беларусі]] * [[Акадэмія парламентарызму і прадпрымальніцтва]] * [[Платонаўская Акадэмія|Акадэмія платонаўская]] * [[Акадэмія рускага балета]] * [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт фізічнай культуры|Акадэмія фізічнага выхавання і спорту]] * [[Аскар Акаеў|Акаеў Аскар]] * [[Аказіяналізм, філасофія]] * [[Аказіяналізм, мовазнаўства]] * [[Акалі]] * [[Акаліна]] * [[Акалічнасць]] * [[Акалова]] * [[Іван Ільіч Акаловіч|Акаловіч Іван Ільіч]] * [[Акалодак]] * [[Акамадацыя, фанетыка]] * [[Акамадацыя, біялогія]] * [[Акамкаванне]] * [[Акампанемент]] * [[Акамянеласці]] * [[Акан]] * [[Боцікі (род раслін)|Аканіт]] * [[Аканіца]] * [[Аканкагуа]] * [[Аканне]] * [[Аканом]] * [[Акант (арнамент)|Акант]] * [[Акантацэфалёзы]] * [[Скрэбні|Акантацэфалы]] * [[Акантоды]] * [[Акантыт]] * [[Акапі]] * [[А капэла]] * [[Акоп Акапян|Акапян Акоп]] * [[Акаралогія]] * [[Акарапідоз]] * [[Акардэон]] * [[Акаркавенне]] * [[Акароз]] * [[Акарыдыі]] * [[Акарыёз]] * [[Акарына]] * [[Акарыформныя кляшчы]] * [[Акарыцыды]] * [[Акасі]] * [[Акасмізм]] * [[Акатванне]] * [[Акатуйская турма]] * [[Акатышы]] * [[Акафіст]] * [[Акацыя]] * [[Акаяма (горад)|Акаяма]] * [[Джэлаль-ад-дзін Акбар|Акбар Джэлаль-ад-дзін]] * [[Аква-]] * [[Аквадаг]] * [[Аквакультура]] * [[Акваланг]] * [[Аквальны ландшафт]] * [[Аквамарын]] * [[Акванаўт]] * [[Акваніты]] * [[Акваплан]] * [[Акварыум]] * [[Акварыумныя рыбы]] * [[Акварэль]] * [[Акватолы]] * [[Акваторыя]] * [[Акватынта]] * [[Акведук]] * [[Аквізіцыя]] * [[Ворлікі|Аквілегія]] * [[Аквінк]] * [[Аквітанія]] * [[Гаронская нізіна|Аквітанская нізіна]] * [[Аляксей Яўгенавіч Акеанаў|Акеанаў Аляксей Яўгенавіч]] * [[Таламуш Акееў|Акееў Таламуш]] * [[Акейдыя (нацыянальны парк)|Акейдыя]] * [[Акерманская кавенцыя]] * [[Вольга Дзмітрыеўна Акімава|Акімава Вольга Дзмітрыеўна]] * [[Барыс Барысавіч Акімаў|Акімаў Барыс Барысавіч]] * [[Георгій Уладзіміравіч Акімаў|Акімаў Георгій Уладзіміравіч]] * [[Іван Акімавіч Акімаў|Акімаў Іван Акімавіч]] * [[Мікалай Паўлавіч Акімаў|Акімаў Мікалай Паўлавіч]] * [[Акімаўскі завод сельскагаспадарчага інвентару]] * [[Карасон Акіна|Акіна Карасон]] * [[Акінава]] * [[Акінак]] * [[Акінаспермія]] * [[Фабіян Іванавіч Акінчыц|Акінчыц Фабіян Іванавіч]] * [[Леў Аляксандравіч Акіншэвіч|Акіншэвіч Леў Аляксандравіч]] * [[Акісленне]] * [[Тканкавае дыханне|Акісленне біялагічнае]] * [[Акісленне металаў]] * [[Акісленне|Акісленне-аднаўленне]] * [[Ступень акіслення|Акіслення ступень]] * [[Акісляльна-аднаўляльны патэнцыял]] * [[Акісляльнае фасфарыліраванне]] * [[Ступень акіслення|Акісляльны лік]] * [[Акіта]] * [[Акіхіта]] * [[Акіян (тытан)|Акіян]] * [[Акіян]] * [[Акіяналогія|Акіянаграфія]] * [[Акіяналогія]] * [[Акіянарыум]] * [[Акіянія]] * [[Акіянскае паўшар’е]] * [[Акіянская кара]] * [[Марскі клімат|Акіянскі клімат]] * [[Акіянскія адклады]] * [[Акіянскія астравы]] * [[Акіянскія катлавіны]] * [[Акіянскія хрыбты]] * [[Акіянскія цячэнні]] * [[Акламацыя]] * [[Аклахома]] * [[Аклахома-сіці]] * [[Акліматызацыя]] * [[Аклімацыя]] * [[Аклюзія]] * [[Астана|Акмала]] * [[Акмеізм]] * [[Акмянская бітва]] * [[Акмянская бітва (1331)]] * [[Келоід акне|Акне келоід]] * [[Акно]] * [[Валянціна Валянцінаўна Аколава|Аколава Валянціна Валянцінаўна]] * [[Аколаўскае радовішча жалезных рудаў]] * [[Аколіца]] ** [[Ваколіца (тып паселішча)|Аколіца (тып паселішча)]] * [[Акольнічы]] * [[Акоп]] * [[Акорд]] * [[Акордная аплата працы]] * [[Урыэль Акоста|Акоста Урыэль]] * [[Акр]] * [[Акра-]] * [[Ака (горад)|Акра]] * [[Акрабалісты]] * [[Акрабатыка]] * [[Акрабатычнае мастацтва]] * [[Акраверш]] * [[Акрадэрматыт]] * [[Акрамегалія]] * [[Акран]] * [[Акрасома]] * [[Акратэрый]] * [[Акропаль]] * [[Акруга]] * [[Ваенная акруга|Акруга ваенная]] * [[Акругленне]] * [[Акружнасць]] * [[Святлана Арцёмаўна Акружная|Акружная Святлана Арцёмаўна]] * [[Акружэнне]] * [[Акры]] * [[Акрылавая кіслата]] * [[Акрылавыя валокны]] * [[Акрылавыя клеі]] * [[Акрылавыя лакі]] * [[Акрылан]] * [[Акрыланітрыл]] * [[Акрылатныя каўчукі]] * [[Акрылаты]] * [[Акрыты]] * [[Акрэдытаванне]] * [[Акрэдытыў]] * [[Станіслаў Станіслававіч Акрэйц|Акрэйц Станіслаў Станіслававіч]] * [[Акрэсленыя фігуры]] * [[Акрэцыя]] * [[Аксак Валянціна Іванаўна|Валянціна Іванаўна Аксак]] * [[Аксакал]] * [[Іван Сяргеевіч Аксакаў|Аксакаў Іван Сяргеевіч]] * [[Канстанцін Сяргеевіч Аксакаў|Аксакаў Канстанцін Сяргеевіч]] * [[Сяргей Сяргеевіч Аксакаў|Аксакаў Сяргей Сяргеевіч]] * [[Сяргей Цімафеевіч Аксакаў|Аксакаў Сяргей Цімафеевіч]] * [[Шчаўевая кіслата|Аксалатная кіслата]] * [[Аксалаты]] * [[Аксалотль]] * [[Phellodendron|Аксаміт]] * [[Анатоль Сцяпанавіч Аксамітаў|Аксамітаў Анатоль Сцяпанавіч]] * [[Аксаміткі]] * [[Phellodendron|Аксамітнае дрэва]] * [[Аксамітная кніга]] * [[Аксамітная рэвалюцыя]] * [[Аксамітнік]] * [[Аксамітніцы]] * [[Аксанаметрыя]] * [[Акселератар]] * [[Акселератар (мікраэканоміка)|Акселератар]] * [[Акселерацыя]] ** [[Акселерацыя (біялогія)|Акселерацыя]] * [[Акселерометр]] * [[Axel Springer SE|Аксель шпрынгер ферлаг АГ]] * [[Аксельбант]] * [[Зэлік Майсеевіч Аксельрод|Аксельрод Зэлік Майсеевіч]] * [[Любоў Ісакаўна Аксельрод|Аксельрод Любоў Ісакаўна]] * [[Эрвін Аксер|Аксер Эрвін]] * [[Аксесуар]] * [[Аляксандр Нічыпаравіч Аксёнаў|Аксёнаў Аляксандр Нічыпаравіч]] * [[Васіль Паўлавіч Аксёнаў|Аксёнаў Васіль Паўлавіч]] * [[Уладзімір Віктаравіч Аксёнаў|Аксёнаў Уладзімір Віктаравіч]] * [[Сяргей Ліпавіч Аксёнцаў|Аксёнцаў Сяргей Ліпавіч]] * [[Аксігемаглабін]] * [[Аксігенатэрапія]] * [[Аксідаванне]] * [[Аксідазы]] * [[Аксідарэдуктазы]] * [[Аксіды]] * [[Occidental Petroleum|Аксідэнтал петролеум]] * [[Аксіёма]] * [[Аксікіслоты]] * [[Аксімаран]] * [[Аксініт]] * [[Акспіралін]] * [[Аксітацын]] * [[Аксіўроз]] * [[Аксіялогія]] * [[Аксіяльна-поршневая помпа]] * [[Аксіяматычны метад]] * [[Аксон]] * [[Аксу-Джабаглы]] * [[Аксум]] * [[Аксумскае царства]] * [[L'Action française|Аксьён франсэз]] * [[Акт]] * [[Дыпламатычны акт|Акт дыпламатычны]] * [[Акт на права валодання зямлёй]] * [[Юрыдычны акт|Акт юрыдычны]] * [[Актабол]] * [[Актава]] ** [[Актава (літаратура)|Актава]] * [[Актавіян Аўгуст|Актавіян Гай Юлій Цэзар]] * [[Актавыя кнігі]] * [[Актадрахма]] * [[Актаміязін]] * [[Актан]] * [[Джон Дальберг-Актан|Актан Джон Эмерык Эдуард Дальберг]] * [[Актанавы лік]] * [[Актант]] * [[Актаэдр]] * [[Актод]] * [[Актуалізацыя]] * [[Актуальнае чляненне сказа]] * [[Актуальнасць]] * [[Актуарый]] * [[Акты археаграфічнай экспедыцыі]] * [[Акты віленскай камісіі]] * [[Акты віленскіх цэхаў]] * [[Гістарычныя акты|Акты гістарычныя]] * [[Акты Заходняй Расіі]] * [[Акты кангрэгацыі прапаганды веры]] * [[Акты Караля Польскага і Вялікага Князя Літоўскага Аляксандра]] * [[Акты Літоўскай Метрыкі]] * [[Акты Літоўска-Рускай дзяржавы]] * [[Акты Маскоўскай дзяржавы]] * [[Акты органаў дзяржаўнага кіравання]] * [[Акты органаў дзяржаўнай улады]] * [[Акты Паўднёвай і Заходняй Расіі]] * [[Акты рэфармацыйных сінодаў у Польшчы]] * [[Акты Уніі Польшчы з Літвою]] * [[Акты цывільнага стану]] * [[Актывацыйны аналіз]] * [[Актын]] * [[Актына-]] * [[Актынабацылёз]] * [[Актыналіт]] * [[Актынаметрыя]] * [[Актынамікоз]] * [[Актынаміцэты]] * [[Актынаморфная кветка]] * [[Актынафагі]] * [[Актыніды]] * [[Актынідыя]] * [[Актынц]] * [[Актыній]] * [[Актынічнасць]] * [[Актынограф]] * [[Актыноіды]] * [[Актынометр]] * [[Актыў]] * [[Актыўнае асяроддзе]] * [[Актыўнасць (псіхалогія)|Актыўнасць]] * [[Актыўнасць]] ** [[Актыўнасць (хімія)]] ** [[Актыўнасць (тэрмадынаміка)]] ** [[Актыўнасць радыёактыўнай крыніцы]] * [[Актыўная зона]] * [[Актыўная лексіка]] * [[Актыўная магутнасць]] * [[Актыўная турбіна]] * [[Актыўная тэмпература]] * [[Актыўны вугаль]] * [[Актыўны капітал]] * [[Актыўны ўчастак]] * [[Актыўны цэнтр]] * [[Актэт (музыка)|Актэт]] * [[Акуарыідозы]] * [[Булат Шалвавіч Акуджава|Акуджава Булат Шалвавіч]] * [[Кастусь Акула|Акула Кастусь]] * [[Валянцін Леанідавіч Акулаў|Акулаў Валянцін Леанідавіч]] * [[Герасім Акулаў|Акулаў Герасім]] * [[Мікалай Сяргеевіч Акулаў|Акулаў Мікалай Сяргеевіч]] * [[Павел Антонавіч Акулевіч|Акулевіч Павел Антонавіч]] * [[Рыгор Раманавіч Акулевіч|Акулевіч Рыгор Раманавіч]] * [[Пётр Сяргеевіч Акулёнак|Акулёнак Пётр Сяргеевіч]] * [[Эдуард Аляксандравіч Акулін|Акулін Эдуард Аляксандравіч]] * [[Аркадзь Андрэевіч Акулінін|Акулінін Аркадзь Андрэевіч]] * [[Акуліроўка]] * [[Аляксандр Канстанцінавіч Акуліч|Акуліч Аляксандр Канстанцінавіч]] * [[Уладзімір Лявонцьевіч Акуліч|Акуліч Уладзімір Лявонцьевіч]] * [[Акулы]] * [[Акультурацыя]] * [[Акультурванне глебы]] * [[Акультызм]] * [[Акуляр]] * [[Акуляры]] * [[Паляроідныя акуляры|Акуляры паляроідныя]] * [[Акуметрыя]] * [[Акумулятар]] * [[Акумулятыўныя раўніны]] * [[Акумуляцыя]] * [[Акумуляцыя забруджвальных рэчываў]] * [[Акунепадобныя]] * [[Акунёва]] * [[Акунёўка]] * [[Акуніна]] * [[Акунь звычайны]] * [[Акупацыя]] * [[Акупунктура]] * [[Акустаэлектроніка]] * [[Акустаэлектронныя прылады]] * [[Акустаэлектрычны эфект]] * [[Акустыка]] * [[Архітэктурная акустыка|Акустыка архітэктурная]] * [[Музычная акустыка|Акустыка музычная]] * [[Акустычная галаграфія]] * [[Акустычная дэфектаскапія]] * [[Акустычныя выпрамяняльнікі]] * [[Акустычныя матэрыялы]] * [[Акустычныя хвалі]] * [[Акуст]] * [[Руноскэ Акутагава|Акутагава Руноскэ]] * [[Пётр Антонавіч Акуцыёнак|Акуцыёнак Пётр Антонавіч]] * [[Акучванне]] * [[Акушэрства]] ** [[Ветэрынарнае акушэрства|Акушэрства ветэрынарнае]] * [[Акцёр]] * [[Акцёрскае мастацтва]] * [[Акцыз]] * [[Акцыя]] * [[Каталіцкая акцыя|Акцыя каталіцкая]] * [[Акцыянернае таварыства]] * [[Акцыянерная камандыта]] * [[Акцэлерацыя]] * [[Акцэнт]] * [[Акцэнталогія]] * [[Акцэпт]] * [[Акцэптар]] * [[Акцэсорныя мінералы]] * [[Акцюбінск]] * [[Акцябр (газета)|Акцябр]] * [[Акцябр (Буда-Кашалёўскі раён)]] * [[Акцябр (Жлобінскі раён)]] * [[Акцябр (Кобрынскі раён)]] * [[Акцябр (Лагойскі раён)]] * [[Акцябр (Салігорскі раён)]] * [[Акцяброва]] * [[Акцярбская]] * [[Акцябрскі]] * [[Акцябрскі (Башкартастан)]] * [[Акцябрскі (гарадскі пасёлак)]] * [[Акцябрскі (Чашніцкі раён)]] * [[Акцябрскі музей народнай славы]] * [[Акцябрскі раён]] * [[Акцябрысты]] * [[Акчагыльскае мора]] * [[Акчакая]] * [[Ак-Шыйрак]] * [[Акын]] * [[Ак’яб]] * [[Мікалоюс Акялайціс|Акялайціс Мікалоюс]] == Ал == * [[Ала-]] * [[Ала (рака)]] * [[Ала ад-Дзін Мухамад-шах|Ала-ад-Дзін Хільджы]] * [[Алабама (рака)]] * [[Алабама|Алабама (штат)]] * [[Справа «Алабамы»|Алабама (канфлікт)]] * [[Алаброгі]] * [[Каро Сямёнавіч Алабян|Алабян Каро Сямёнавіч]] * [[Алаверды]] * [[Алавяны калчадан]] * [[Алавяны камень]] * [[Алавяныя руды]] * [[Алагамія]] * [[Алагенез]] * [[Алагёз]] * [[Алагізм]] * [[Алагоас]] * [[Алена Васілеўна Аладава|Аладава Алена Васілеўна]] * [[Радаслава Мікалаеўна Аладава|Аладава Радаслава Мікалаеўна]] * [[Вальмен Мікалаевіч Аладаў|Аладаў Вальмен Мікалаевіч]] * [[Мікалай Ільіч Аладаў|Аладаў Мікалай Ільіч]] * [[Аладжа-Хююк]] * [[Аладкі]] * [[Алазань-Аўтаранская раўніна]] * [[Аладзейскае пласкагор’е]] * [[Алазея]] * [[Алаід]] * [[Алаізберг]] * [[Алайскі хрыбет]] * [[Алаколь]] * [[Немата|Алалія]] * [[Алама-дэ-Арагон]] * [[Аламарфоз]] * [[Аламетрыя]] * [[Аландскія астравы]] * [[Аланім]] * [[Аланін]] * [[Аланін]] * [[Аланіт]] * [[Аланія]] * [[Алантоіс]] * [[Аланхо]] * [[Аланы]] * [[Алапатрыя]] * [[Плоіднасць|Алаполіплаідыя]] * [[Франсуа Віктор Альфонс Алар|Алар Франсуа Віктор Альфонс]] * [[Алармізм]] * [[Аларых I]] * [[Аласы]] * [[Алат]] * [[Алатау]] * [[Алатропія]] * [[Алаўіты]] * [[Алафан]] * [[Алах]] * [[Алахабад]] * [[Алахтон]] * [[Алахтонныя адклады]] * [[Алаш]] * [[Алашань]] * [[Алашскае|Алашскае возера]] * [[Алашскае плато]] * [[Албанія]] ** [[Насельніцтва Албаніі]] ** [[Гісторыя Албаніі]] ** [[Узброеныя сілы Албаніі]] ** [[Культура Албаніі]] ** [[Літаратура Албаніі]] ** [[Архітэктура Албаніі]] ** [[Выяўленчае мастацтва Албаніі]] ** [[Музыка Албаніі]] ** [[Тэатр Албаніі]] ** [[Кінематограф Албаніі]] * [[Каўказская Албанія|Албанія Каўказская]] * [[Албанскае паўстанне]] * [[Албанская ліга]] * [[Албанская мова]] * [[Албанская сацыялістычная партыя]] * [[Албанцы]] * [[Албена]] * [[Афонсу дэ Албукеркі|Албукеркі Афонсу дэ]] * [[Алгарытм]] * [[Тэорыя алгарытмаў|Алгарытмаў тэорыя]] * [[Алгарытмізацыя працэсаў]] * [[Алгарытмічная мова]] * [[Алгебра]] * [[Алгебра логікі]] * [[Алгебраічнае ўраўненне]] * [[Алгебраічная геаметрыя]] * [[Алгебраічная тапалогія]] * [[Алгебраічная функцыя]] * [[Алгебраічны выраз]] * [[Алгебраічны лік]] * [[Асноўная тэарэма алгебры|Алгебры асноўная тэарэма]] * [[Алголь]] * [[Алгонкін]] * [[Алдан]] * [[Марк Аляксандравіч Алданаў|Алданаў Марк Аляксандравіч]] * [[Алданскае нагор’е]] * [[Алданскі шчыт]] * [[Аўгуст Але|Але Аўгуст]] * [[Алеаграфія]] * [[Алеандр]] * [[Адам Алеарый|Алеарый Адам]] * [[Алеаторыка]] * [[Алебарда]] * [[Алебастр]] * [[Алевіз Фразін Стары|Алевіз Фразін]] * [[Алевіз Фразін Новы|Алевіз Фразін]] * [[Алег]] * [[Алег Святаславіч]] * [[Алегія]] * [[Алегорыя]] * [[Алезія]] * [[Алеі]] * [[Алеінавая кіслата]] * [[Алейжадынью]] * [[Алейкія]] * [[Вісентэ Алейксандрэ|Алейксандрэ Вісентэ]] * [[Тунг|Алейнае дрэва]] * [[Алейна-тлушчавая прамысловасць]] * [[Барыс Ільіч Алейнік|Алейнік Барыс Ільіч]] * [[Дзмітрый Іванавіч Алейнік|Алейнік Дзмітрый Іванавіч]] * [[Сцяпан Іванавіч Алейнік|Алейнік Сцяпан Іванавіч]] * [[Уладзімір Пятровіч Алейнік|Алейнік Уладзімір Пятровіч]] * [[Павел Раманавіч Алейнікаў|Алейнікаў Павел Раманавіч]] * [[Пётр Марцінавіч Алейнікаў|Алейнікаў Пётр Марцінавіч]] * [[Сяргей Пятровіч Алейнікаў|Алейнікаў Сяргей Пятровіч]] * [[Сяргей Яўгенавіч Алейнікаў|Алейнікаў Сяргей Яўгенавіч]] * [[Алейны жывапіс]] * [[Алейныя культуры]] * [[Алейныя лакі]] * [[Алейныя фарбы]] * [[Алейрадзіды]] * [[Алейронавыя зярняты]] * [[Алекса]] * [[Пятрас Повіла Александравічус|Александравічус Пятрас Повіла]] * [[Андрэй Іванавіч Александровіч|Александровіч Андрэй Іванавіч]] * [[Ануфрый Александровіч|Александровіч Ануфрый]] * [[Аркадзь Уладзіміравіч Александровіч|Александровіч Аркадзь Уладзіміравіч]] * [[Станіслаў Александровіч|Александровіч Станіслаў]] * [[Сцяпан Хусейнавіч Александровіч|Александровіч Сцяпан Хусейнавіч]] * [[Хасень Мустафавіч Александровіч|Александровіч Хасень Мустафавіч]] * [[Якуб Мустафавіч Александровіч|Александровіч Якуб Мустафавіч]] * [[Ян Александровіч|Александровіч Ян]] * [[Род Александровічаў|Александровічы]] ** [[Альберт Александровіч]] ** [[Рыгор Александровіч]] ** [[Стафан Яўстафій Александровіч]] ** [[Францішак Антоні Александровіч]] ** [[Дамінік Александровіч]] ** [[Антоні Феліцыян Александровіч]] ** [[Тамаш Валяр’ян Александровіч]] ** [[Станіслаў Александровіч]] * [[Александропальскі курган]] * [[Ларыса Пампееўна Александроўская|Александроўская Ларыса Пампееўна]] * [[Александроўскі бой]] * [[Васіле Александры|Александры Васіле]] * [[Александрыйскае міжледавікоўе]] * [[Александрыйская бібліятэка]] * [[Александрыйская паэзія]] * [[Александрыйскі верш]] * [[Александрыйскі мусеян]] * [[Александрынскі тэатр]] * [[Александрыт]] * [[Александрыя]] * [[Александрыя (Шклоўскі раён)|Александрыя]] * [[Александрыя (раман)]] * [[Сікэ Васіле Александрэску|Александрэску Сікэ Васіле]] * [[Дэнтан Юджын Александэр|Александэр Дэнтан Юджын]] * [[Александэр Туніскі]] * [[Святлана Аляксандравіч Алексіевіч|Алексіевіч Святлана Аляксандраўна]] * [[Уладзімір Шалвавіч Алексі-Месхішвілі|Алексі-Месхішвілі Уладзімір Шалвавіч]] * [[Анатоль Георгіевіч Алексін|Алексін Анатоль Георгіевіч]] * [[Алексінічы]] * [[Жак Стэфэн Алексіс|Алексіс Жак Стэфэн]] * [[Канстанцін Андрэевіч Алексютовіч|Алексютовіч Канстанцін Андрэевіч]] * [[Ларыса Канстанцінаўна Алексютовіч|Алексютовіч Ларыса Канстанцінаўна]] * [[Мікалай Астапавіч Алексютовіч|Алексютовіч Мікалай Астапавіч]] * [[Цімафей Данілавіч Алексяйчук|Алексяйчук Цімафей Данілавіч]] * [[Алекшыцы]] * [[Алеламорфы]] * [[Алелапатыя]] * [[Алелі]] * [[Род Алелькавічаў|Алелькавічы]] ** [[Аляксандр Алелькавіч]] ** [[Сямён Алелькавіч]] ** [[Міхаіл Алелькавіч]] ** [[Васіль Сямёнавіч Алелькавіч]] ** [[Сямён Міхалавіч Алелькавіч]] ** [[Юрый Сямёнавіч Алелькавіч]] ** [[Юрый Алелькавіч (1559—1586)]] ** [[Соф’я Слуцкая]] * [[Жан Алеман|Алеман Жан]] * [[Алеманісты]] * [[Алеманы]] * [[Рой Джордж Дуглас Ален|Ален Рой Джордж Дуглас]] * [[Алена Прыгожая|Алена]] * [[Алена Іванаўна]] * [[Правіла Алена|Алена Правіла]] * [[Антон Варфаламеевіч Алендскі|Алендскі Антон Варфаламеевіч]] * [[Аленевае возера]] * [[Аленевы грыб]] * [[Аленевы мох]] * [[Аленевы рог]] * [[Аленегадоўля]] * [[Алені]] * [[Аляксандр Аляксеевіч Аленін|Аленін Аляксандр Аляксеевіч]] * [[Алентаўн]] * [[Алень велікарогі]] * [[Алень высакародны]] * [[Аленявостраўскі могільнік]] * [[Алепа]] * [[Алергалогія]] * [[Алергены]] * [[Алергічныя хваробы]] * [[Алергія]] * [[Галеаца Алесі|Алесі Галеаца]] * [[Алеся (часопіс)]] * [[Алеуты]] * [[Алеуцкая дэпрэсія]] * [[Алеуцкая хвароба]] * [[Алеуцкі жолаб]] * [[Алеуцкі хрыбет]] * [[Алеуцкія астравы]] * [[Алеўраліт]] * [[Алеўрыт]] * [[Алефіны]] * [[Алечскі ледавік]] * [[Мікалаш Алеш|Алеш Мікалаш]] * [[Юрый Карлавіч Алеша|Алеша Юрый Карлавіч]] * [[Антон Антонавіч Алешка|Алешка Антон Антонавіч]] * [[Алешнікі]] * [[Алешня]] * [[Алея]] * [[Алёкма]] * [[Алёкма-Чарскае нагор’е]] * [[Алёкмінскі станавік]] * [[Алёнка]] * [[Аляксандр Аляксандравіч Алёхін|Алёхін Аляксандр Аляксандравіч]] * [[Васіль Васілевіч Алёхін|Алёхін Васіль Васілевіч]] * [[Мікалай Аляксандравіч Алёхін|Алёхін Мікалай Аляксандравіч]] * [[Алжыр]] ** [[Насельніцтва Алжыра]] ** [[Гісторыя Алжыра]] ** [[Узброеныя сілы Алжыра]] ** [[Культура Алжыра]] ** [[Літаратура Алжыра]] ** [[Архітэктура Алжыра]] ** [[Выяўленчае мастацтва Алжыра]] ** [[Музыка Алжыра]] ** [[Тэатр Алжыра]] ** [[Кінематограф Алжыра]] * [[Алжыр (горад)]] * [[Алжыра-Туніскі артэзіянскі басейн]] * [[Алжырскія арабы]] * [[Махамед Алі|Алі Махамед]] * [[Алі ібн Абу Таліб]] * [[Алі-Байрамлы]] * [[Іван Якаўлевіч Алібегаў|Алібегаў Іван Якаўлевіч]] * [[Алі-бей аль-Кабір]] * [[Алібі]] * [[Алібідэмія]] * [[Алівін]] * [[Аліга-]] * [[Алігаклаз]] * [[Алігамеры]] * [[Алігаполія]] * [[Алігапсонія]] * [[Алігархія]] * [[Алігасапробы]] * [[Алігаспермія]] * [[Алігат]] * [[Алігатары]] * [[Алігатоніка]] * [[Алігатрофнае балота]] * [[Алігатрофы]] * [[Алігафагі]] * [[Алігафрэнапедагогіка]] * [[Алігафрэнапсіхалогія]] * [[Алігафрэнія]] * [[Малашчацінкавыя чэрві|Алігахеты]] * [[Алігацукрыды]] * [[Алігацэнавы аддзел]] * [[Алігацэноз]] * [[Алігаэфіракрылаты]] * [[Маргарыта Іосіфаўна Алігер|Алігер Маргарыта Іосіфаўна]] * [[Фазу Гамзатаўна Аліева|Аліева Фазу Гамзатаўна]] * [[Гейдар Аліеў|Аліеў Гейдар Алі Рза аглы]] * [[Аарон Алізароўскі|Алізароўскі Аарон]] * [[Алізарын]] * [[Алікантэ]] * [[Алілуевы]] ** [[Сяргей Якаўлевіч Алілуеў]] ** [[Надзея Сяргееўна Алілуева]] * [[Алілуя]] * [[Алімджан Хамід]] * [[Аліментацыя]] * [[Аліменты]] * [[Ануарбек Турлубекавіч Алімжанаў|Алімжанаў Ануар Турлубекавіч]] * [[Алімп]] * [[Алімпій]] * [[Алімпійская вёска]] * [[Алімпійская сімволіка]] * [[Алімпійская хартыя]] * [[Алімпійскі горад]] * [[Алімпійскі рух]] * [[Алімпійскія віды спорту]] * [[Алімпійскія гульні]] * [[Алімпійцы]] * [[Алімпія]] * [[Алімпіяда]] * [[Алінг-Гангры]] * [[Алінда]] * [[Алінф]] * [[Алі-паша Тэпеленскі]] * [[Уладзімір Цітавіч Алісейка|Алісейка Уладзімір Цітавіч]] * [[Бурачок|Алісум]] * [[Алітаванне]] * [[Алітус]] * [[Аліты]] * [[Алітэрацыя]] * [[Лорэнс Кер Аліўе|Аліўе Лорэнс Кер]] * [[Масліна|Аліўкавае дрэва]] * [[Аліўкавая плямістасць]] * [[Аліўкавы алей]] * [[Аліўскі мір]] * [[Аліфатычныя злучэнні]] * [[Абрам Ісакавіч Аліханаў|Аліханаў Абрам Ісакавіч]] * [[Ісак Сямёнавіч Аліханян|Аліханян Ісак Сямёнавіч]] * [[Аліцыклічныя злучэнні]] * [[Гевонд Алішан|Алішан Гевонд]] * [[Япанчэ Вагізавіч Алішаў|Алішаў Япанчэ Вагізавіч]] * [[Алкагалізм]] * [[Алкагаляты]] * [[Алкаголі]] * [[Алкагольныя напіткі]] * [[Алкагольныя псіхозы]] * [[Алкалоіды]] * [[Алкамен]] * [[Алканост]] * [[Алканы]] * [[Алкеева страфа]] * [[Алкены]] * [[Алківіяд]] * [[Алкідныя лакі]] * [[Алкідныя смолы]] * [[Алкіл]] * [[Алкілат]] * [[Алкіліраванне]] * [[Алкілфасфаты]] * [[Алкіны]] * [[Алкіо]] * [[Алкуін]] * [[Алмаз]] * [[Алмазная прамысловасць]] * [[Алмазны інструмент]] * [[Алмазны сіндыкат]] * [[Алмазныя горы]] * [[Алмалык]] * [[Гамэр Гаджы Ага кызы Алмасзадэ|Алмасзадэ Гамэр Гаджы Ага кызы]] * [[Алматы]] * [[Франсішку Алмейда|Алмейда Франсішку]] * [[Жуан Баптышта да Алмейда-Гарэт|Алмейда-Гарэт Жуан Баптышта да Сілва Лейтан ды]] * [[Алод]] * [[Яўген Піліпавіч Алонаў|Алонаў Яўген Піліпавіч]] * [[Алісія Алонса|Алонса Алісія]] * [[Ігар Уладзіміравіч Алоўнікаў|Алоўнікаў Ігар Уладзіміравіч]] * [[Уладзімір Уладзіміравіч Алоўнікаў|Алоўнікаў Уладзімір Уладзіміравіч]] * [[Алоэ]] * [[Міхаіл Уладзіміравіч Алпатаў|Алпатаў Міхаіл Уладзіміравіч]] * [[Алтаіт]] * [[Алтай]] * [[Рэспубліка Алтай]] * [[Габійскі Алтай|Алтай габійскі]] * [[Мангольскі Алтай|Алтай мангольскі]] * [[Алтайскі край]] * [[Алтайскі трактар]] * [[Алтайскія мовы]] * [[Алтайцы]] * [[Алтар]] * [[Алтын]] * [[Алтынколь]] * [[Ібрай Алтынсарын|Алтынсарын Ібрай]] * [[Алтынтаг]] * [[Алтэя]] * [[Алуналоз]] * [[Адольф Алунан|Алунан Адольф]] * [[Юрыс Андрэевіч Алунан|Алунан Юрыс Андрэевіч]] * [[Алуніт]] * [[Алунітавая руда]] * [[Алупка]] * [[Алушта]] * [[Алфавіт]] * [[Алфенол]] * [[Жарэс Іванавіч Алфёраў|Алфёраў Жарэс Іванавіч]] * [[Мікалай Сямёнавіч Алфёраў|Алфёраў Мікалай Сямёнавіч]] * [[Род Алфяровічаў|Алфяровічы]] * [[Алхімія]] * [[Алыча]] * [[Альба (жанр)]] * [[Альба]] * [[Альба (Івацэвіцкі раён)]] * [[Фернанда Альварэс дэ Таледа Альба|Альба Альварэс дэ Таледа]] * [[Альба-Лонга]] * [[Альбатросы]] * [[Міхаіл Нілавіч Альбаў|Альбаў Міхаіл Нілавіч]] * [[Альбеда]] * [[Альбедаметр]] * [[Альбенаўскае возера]] * [[Ісаак Мануэль Альбеніс|Альбеніс Ісаак Мануэль]] * [[Аляксандр Альбер|Альбер Аляксандр]] * [[Марсель Альбер|Альбер Марсель]] * [[Хуан Баўтыста Альбердзі|Альбердзі Хуан Баўтыста]] * [[Альберт (возера)]] * [[Альберт II]] * [[Альберт Вялікі]] * [[Альберта (правінцыя)]] * [[Альберта (вугальны басейн)]] * [[Альбертусталер]] * [[Леон Батыста Альберці|Альберці Леон Батыста]] * [[Рафаэль Альберці|Альберці Рафаэль]] * [[Джаакіна Альберціні|Альберціні Джаакіна]] * [[Альбігойскія войны]] * [[Альбігойцы]] * [[Альбіён]] * [[Альбінізм]] * [[Альбінскае вадасховішча]] * [[Альбінскі палацава-паркавы ансамбль]] * [[Альбіт]] * [[Альбітафір]] * [[Альбіцыя]] * [[Альбом]] * [[Даніэль Альбрыхскі|Альбрыхскі Даніэль]] * [[Альбрэхт Брандэнбургскі]] * [[Альбрэхт Мядзведзь]] * [[Альбрэхтаўскі стэарынава-свечачны і мылаварны завод]] * [[Альбукерке]] * [[Альбумінурыя]] * [[Альбуміны]] * [[Альбус]] * [[Пётр Паўлавіч Альбядзінскі|Альбядзінскі Пётр Паўлавіч]] * [[Альбярцін]] * [[Альбярцінскае возера]] * [[Альбярцінская дывановая мануфактура]] * [[Альбярцінская лесапільна-сталярная фабрыка]] * [[Альбярцінская суконная фабрыка]] * [[Альбярцінская шоўкакруцільная фабрыка]] * [[Альбярцінскі чыгуналіцейны завод]] * [[Альбярцінскі электралямпавы завод]] * [[Луіс Уолтэр Альварэс|Альварэс Луіс Уолтэр]] * [[Альвеакакоз]] * [[Хуга Альвен|Альвен Хуга]] * [[Альвеолы]] * [[Бэці Альвер|Альвер Бэці]] * [[Альвы]] * [[Альгадысменарэя]] * [[Альгалагнія]] * [[Альгалогія]] * [[Альгамбра]] * [[Альгерд]] * [[Альгердавічы]] * [[Альгімунт]] * [[Альгін]] * [[Альгінавыя кіслоты]] * [[Альгіцыды]] * [[Альгова]] * [[Альгомель]] * [[Альдалазы]] * [[Альдастэрон]] * [[Альдозы]] * [[Альдона]] * [[Альдравандра]] * [[Альдэбаран]] * [[Альдэгіды]] * [[Юрый Артуравіч Альдэкоп|Альдэкоп Юрый Артуравіч]] * [[Курт Альдэр|Альдэр Курт]] * [[Дзмітрый Аляксеевіч Альдэроге|Альдэроге Дзмітрый Аляксеевіч]] * [[Альендэ Госенс]] * [[Альдзініца]] * [[Аль-Іскандарыя]] * [[Алькабала]] * [[Алькальд]] * [[Алькеж]] * [[Альклед]] * [[Альковічы]] * [[Алькоў]] * [[Дыега дэ Альмагра|Альмагра Дыега дэ]] * [[Альмады]] * [[Альмадэн]] * [[Альма-матэр]] * [[Альманах]] * [[Альмандзін]] * [[Альманы]] * [[Альмаравіды]] * [[Альмахады]] * [[Кладаміра Альмейда Медына|Альмейда Медыка Кладаміра]] * [[Альмекі]] * [[Альмерыя]] * [[Альмецьеўск]] * [[Карл Юнас Лове Альмквіст|Альмквіст Карл Юнас Лове]] * [[Альпака]] * [[Альпень]] * [[Альпідый]] * [[Альпійская геасінклінальная вобласць]] * [[Альпійская расліннасць]] * [[Альпійская складкавасць]] * [[Цыкламен|Альпійская фіялка]] * [[Альпійскі пояс]] * [[Альпійскі рэльеф]] * [[Альпійскія лугі]] * [[Альпійскія стралкі]] * [[Альпінарый]] * [[Альпінізм]] * [[Альпініяда]] * [[Альпы]] * [[Леў Абрамавіч Альпяровіч|Альпяровіч Леў Абрамавіч]] * [[Пётр Іванавіч Альсмік|Альсмік Пётр Іванавіч]] * [[Альт]] * [[Альтаір]] * [[Альтаміра]] * [[Альтаміра-і-Крэвеа]] * [[Альтанка]] * [[Альтанкавыя птушкі]] * [[Альтанкавыя птушкі|Альтаншчыкі]] * [[Альбрэхт Альтдорфер|Альтдорфер Альбрэхт]] * [[Альтона]] * [[Альтруізм]] * [[Іаган Альтузій|Альтузій Іаган]] * [[Васіль Міхайлавіч Альтфатэр|Альтфатэр Васіль Міхайлавіч]] * [[Сямён Аляксандравіч Альтшулер|Альтшулер Сямён Аляксандравіч]] * [[Алена Барысаўна Альтшуль|Альтшуль Алена Барысаўна]] * [[Альтыметр]] * [[Альтыплана]] * [[Альтэрацыя]] * [[Тэадор Юр’евіч Альтэрман|Альтэрман Тэадор Юр’евіч]] * [[Альтэрнатэра]] * [[Альтэрнарыёзы]] * [[Альтэрнарыя]] * [[Альтэрнатыва]] * [[Альтэрнатыўная служба]] * [[Альтэрнатыўныя школы]] * [[Альтэрнацыя]] * [[Альфа (літара)|Альфа]] * [[Alfa Romeo|Альфа Рамэо]] * [[Рауль Рыкарда Альфансін|Альфансін Рауль Рыкарда]] * [[Элой Альфара|Альфара Элой]] * [[Альфа-распад]] * [[Альфартыёз]] * [[Альфа-спектрометр]] * [[Альфа-часціца]] * [[Ханес Альфвен|Альфвен Ханес]] * [[Віторыа Альф’еры|Альф’еры Віторыо]] * [[Альфёльдскі рух]] * [[Альфоль]] * [[Альфонс I]] * [[Альфонс V]] * [[Альфонс XII]] * [[Альфонс XIII]] * [[Альфонсы]] ** [[Альфонс I Ваяўнік]] ** [[Альфонс II Нявінны]] ** [[Альфонс III Вялікі]] ** [[Альфонс V Велікадушны]] ** [[Альфонс VI Храбры]] ** [[Альфонс VII]] ** [[Альфонс VIII]] ** [[Альфонс IX]] ** [[Альфонс X Мудры]] ** [[Альфонс XI]] * [[Альфрэд Вялікі]] * [[Альфрэска]] * [[Віктар Міхайлавіч Альхімовіч|Альхімовіч Віктар Міхайлавіч]] * [[Казімір Альхімовіч|Альхімовіч Казімір]] * [[Мікалай Леанідавіч Альховікаў|Альховікаў Мікалай Леанідавіч]] * [[Альховыя лясы]] * [[Альхон]] * [[Альхоўскае вадасховішча]] * [[Мікалай Іванавіч Альхоўскі|Альхоўскі Мікалай Іванавіч]] * [[Альхоўцы]] * [[Альцыёна]] * [[Альшанікі]] * [[Альшаніцкая бітва]] * [[Усвейка|Альшанка (Усвейка)]] * [[Альшанка (рака)|Альшанка (прыток Бярэзіны)]] * [[Альшанка (возера)]] * [[Альшанскае (возера, Шумілінскі раён)|Альшанскае возера]] * [[Альшаны]] * [[Альшоўка]] * [[Альштынскае ваяводства (1975—1998)|Альштынскае ваяводства]] * [[Альшэва]] * [[Анатоль Адамавіч Альшэўскі|Альшэўскі Анатоль Адамавіч]] * [[Караль Станіслаў Альшэўскі|Альшэўскі Кароль Станіслаў]] * [[Альшэўскі летапіс]] * [[Альянс]] * [[Альянс вытворцаў какавы]] * [[Альянс сацыялістычнай дэмакратыі]] * [[Марыс Алэ|Алэ Марыс]] * [[Алювій]] * [[Алювіяльныя глебы]] * [[Алювіяльныя раўніны]] * [[Алюзія]] * [[Алюмаарганічныя злучэнні]] * [[Алюмагель]] * [[Алюмасілікаты]] * [[Алюматол]] * [[Алюмель]] * [[Алюмінаванне]] * [[Алюмінаты]] * [[Алюмінатэрмія]] * [[Алюмініевая прамысловасць]] * [[Алюмініевы галын]] * [[Алюмініевыя канструкцыі]] * [[Алюмініевыя руды]] * [[Алюмініевыя сплавы]] * [[Алюміній]] * [[Аксід алюмінію|Алюмінію аксід]] * [[Злучэнні алюмінію|Алюмінію злучэнні]] ** [[Гідраксід алюмінію|Алюмінію гідраксід]] ** [[Сульфат алюмінію|Алюмінію сульфат]] ** [[Фтарыд алюмінію|Алюмінію фтарыд]] ** [[Хларыд алюмінію|Алюмінію хларыд]] ** [[Нітрыд алюмінію|Алюмінію нітрыд]] ** [[Гідрыд алюмінію|Алюмінію гідрыд]] ** [[Арсенід алюмінію|Алюмінію арсенід]] * [[Алюры]] * [[Алютарскі заліў]] * [[Мікалай Восіпавіч Алюшкевіч|Алюшкевіч Мікалай Восіпавіч]] * [[Аляксандр Аляксандравіч Аляб’еў|Аляб’еў Аляксандр Аляксандравіч]] * [[Аляксандр Глебавіч (князь дубровіцкі)]] * [[Аляксандр Ягелончык]] * [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандр I]] * [[Аляксандр I Георгіевіч]] * [[Аляксандр I Карагеоргіевіч]] * [[Аляксандр II (цар Кахетыі)]] * [[Аляксандр II (імператар расійскі)]] * [[Аляксандр III (Папа Рымскі)]] * [[Аляксандр III (імператар расійскі)]] * [[Аляксандр VI (Папа Рымскі)]] * [[Аляксандр Афрадысійскі]] * [[Аляксандр Добры]] * [[Аляксандр Македонскі]] * [[Аляксандр Неўскі]] * [[Архіпелаг Аляксандра|Аляксандра Архіпелаг]] * [[Зямля Аляксандра I|Аляксандра I Зямля]] * [[Аляксандра Фёдараўна]] * [[Аляксандравы]] ** [[Аляксандр Васілевіч Аляксандраў]] ** [[Барыс Аляксандравіч Аляксандраў]] * [[Аляксандра-Неўская лаўра]] * [[Аляксандраў (горад)]] * [[Аляксандр Паўлавіч Аляксандраў|Аляксандраў Аляксандр Паўлавіч]] * [[Анатоль Мікалаевіч Аляксандраў|Аляксандраў Анатоль Мікалаевіч]] * [[Анатоль Пятровіч Аляксандраў|Аляксандраў Анатоль Пятровіч]] * [[Георгій Фёдаравіч Аляксандраў|Аляксандраў Георгій Фёдаравіч]] * [[Мікалай Мікалаевіч Аляксандраў|Аляксандраў Мікалай Мікалаевіч]] * [[Павел Сяргеевіч Аляксандраў|Аляксандраў Павел Сяргеевіч]] * [[Рыгор Васілевіч Аляксандраў|Аляксандраў Рыгор Васілевіч]] * [[Сямён Іосіфавіч Аляксандраў|Аляксандраў Сямён Іосіфавіч]] * [[Аляксандраў прывілей]] * [[Аляксандраўка (Калінкавіцкі раён)]] * [[Аляксандраўскі кафляны завод]] * [[Ларыса Філалогаўна Аляксеева|Аляксеева Ларыса Філалогаўна]] * [[Таццяна Іванаўна Аляксеева|Аляксеева Таццяна Іванаўна]] * [[Таццяна Міхайлаўна Аляксеева|Аляксеева Таццяна Міхайлаўна]] * [[Таццяна Назараўна Аляксеева|Аляксеева Таццяна Назараўна]] * [[Аляксеевічы]] * [[Барыс Леанідавіч Аляксеенка|Аляксеенка Барыс Леанідавіч]] * [[Валерый Паўлавіч Аляксееў|Аляксееў Валерый Паўлавіч]] * [[Васіль Іванавіч Аляксееў|Аляксееў Васіль Іванавіч]] * [[Герт Іванавіч Аляксееў|Аляксееў Герт Іванавіч]] * [[Іван Епіфанавіч Аляксееў|Аляксееў Іван Епіфанавіч]] * [[Леанід Васілевіч Аляксееў|Аляксееў Леанід Васілевіч]] * [[Мікалай Іванавіч Аляксееў|Аляксееў Мікалай Іванавіч]] * [[Міхаіл Васілевіч Аляксееў|Аляксееў Міхаіл Васілевіч]] * [[Міхаіл Мікалаевіч Аляксееў|Аляксееў Міхаіл Мікалаевіч]] * [[Сяргей Аляксеевіч Аляксееў|Аляксееў Сяргей Аляксеевіч]] * [[Фёдар Якаўлевіч Аляксееў|Аляксееў Фёдар Якаўлевіч]] * [[Яўген Кузьміч Аляксееў|Аляксееў Яўген Кузьміч]] * [[Аляксееўка (Брагінскі раён)]] * [[Канстанцін Аляксеевіч Аляксееўскі|Аляксееўскі Канстанцін Аляксеевіч]] * [[Аляксей (мітрапаліт Кіеўскі)]] * [[Аляксей I Камнін]] * [[Аляксей Міхайлавіч]] * [[Аляксей Пятровіч]] * [[Аляксій I (Патрыярх Маскоўскі)]] * [[Аляксій II (Патрыярх Маскоўскі)]] * [[Павел Паўлавіч Аляксюк|Аляксюк Павел Паўлавіч]] * [[Алянёк]] * [[Алянёцкі заліў]] * [[Аляпка]] * [[Аляска (заліў)]] * [[Аляска (паўвостраў)]] * [[Аляска (штат)]] * [[Аляскінскае цячэнне]] * [[Аляскінскі хрыбет]] * [[Аляхновіцкае ўзвышша]] * [[Галіна Іванаўна Аляхновіч|Аляхновіч Галіна Іванаўна]] * [[Мікалай Міхайлавіч Аляхновіч|Аляхновіч Мікалай Міхайлавіч]] * [[Мікола Аляхновіч|Аляхновіч Мікола]] * [[Мсціслаў Антонавіч Аляхновіч|Аляхновіч Мсціслаў Антонавіч]] * [[Францішак Аляхновіч|Аляхновіч Францішак Каролевіч]] * [[Аляхновічы]] * [[Род Аляхновічаў|Аляхновічы (род)]] ** [[Алехна Рымавідавіч]] ** [[Пётр Алехнавіч]] ** [[Андрэй Алехнавіч]] ** [[Мікалай Пятровіч Аляхновіч]] ** [[Міхал Алехнавіч]] * [[Васіль Антонавіч Аляшкевіч|Аляшкевіч Васіль Антонавіч]] * [[Іван Баніфатавіч Аляшкевіч|Аляшкевіч Іван Баніфатавіч]] * [[Іосіф Іванавіч Аляшкевіч|Аляшкевіч Іосіф Іванавіч]] * [[Аляшкевіч Фёдар Васілевіч|Фёдар Васілевіч Аляшкевіч]] == Ам == * [[Амагасакі]] * [[Жоржы Амаду|Амаду Жоржы]] * [[Амадыес]] * [[Амазаніт]] * [[Амазонас]] * [[Амазонка]] * [[Амазонкі]] * [[Амазонская нізіна]] * [[Амаладжэнне]] * [[Амалон]] * [[Амальгама]] * [[Амальгамацыя]] * [[Амальгацыя банкаў]] * [[Эдварда Амальдзі|Амальдзі Эдварда]] * [[Амальтэя]] * [[Аман]] ** [[Геаграфія Амана]] ** [[Насельніцтва Амана]] ** [[Гісторыя Амана]] ** [[Узброеныя сілы Амана]] ** [[Культура Амана]] ** [[Літаратура Амана]] ** [[Архітэктура Амана]] ** [[Выяўленчае мастацтва Амана]] ** [[Музыка Амана]] ** [[Тэатр Амана]] ** [[Кінематограф Амана]] * [[Аман (горад)]] * [[Тэадор Аман|Аман Тэадор]] * [[Дагаворны Аман|Аман дагаворны]] * [[Аманалы]] * [[Амангельды Іманаў]] * [[Амані]] * [[Аманімацыя]] * [[Аманімія]] * [[Аманіты (галаваногія)]] * [[Аманіты (рэчывы)]] * [[Аманіфікацыя]] * [[Аманоліз]] * [[Аманскі заліў]] * [[Хаджар|Аманскія горы]] * [[Аманула-хан]] * [[Амапа]] * [[Амар I]] * [[Амара]] * [[Амаралізм]] * [[Аксамітнік|Амарант]] * [[Амарна]] * [[Амартызатар]] * [[Амартызацыя]] * [[Амары]] * [[Амарыліс]] * [[Энрыке Амарым|Амарым Энрыке]] * [[Амарыты]] * [[Аматар]] * [[Аматарскае кіно]] * [[Аматэрасу]] * [[Амафон]]ы * [[Амаформы]] * [[Амафос]] * [[Амаці]] * [[Пескарыйка|Амацэнт]] * [[Элгуджа Давідавіч Амашукелі|Амашукелі Элгуджа Давідавіч]] * [[Амбала]] * [[Віктар Амазаснавіч Амбарцумян|Амбарцумян Віктар Амазаснавіч]] * [[Амбівалентнасць]] * [[Амбілеўцы]] * [[Амбістомавыя|Амбістомы]] * [[Амбіцыя]] * [[Амбліганіт]] * [[Амбон]] * [[Амбон (горад)]] * [[Амбра]] * [[Пётр Іосіфавіч Амбражунас|Амбражунас Пётр Іосіфавіч]] * [[Ніёле Вінцаўна Амбразайцітэ|Амбразайцітэ Ніёле Вінцаўна]] * [[Амбразіянская рэспубліка]] * [[Амбразура]] * [[Амброзія]] * [[Амброзія (род раслін)]] * [[Амбросавічы]] * [[Антон Лаўрэнавіч Амбросаў|Амбросаў Антон Лаўрэнавіч]] * [[Амбулаторна-паліклінічная дапамога]] * [[Амбулаторыя]] * [[Амбунду]] * [[Амвросіеўка (археалагічны помнік)]] * [[Амвросій (разьбяр)]] * [[Аляксей Пятровіч Амвросьеў|Амвросьеў Аляксей Пятровіч]] * [[Амга]] * [[Амговічы]] * [[Амдурман]] * [[Амебейная кампазіцыя]] * [[О мега|Амега]] * [[Амежнік]] * [[Пётр Адамавіч Амельчанка|Амельчанка Пётр Адамавіч]] * [[Уладзімір Аляксандравіч Амельяновіч|Амельяновіч Уладзімір Аляксандравіч]] * [[Уладзімір Сцяпанавіч Амельянюк|Амельянюк Уладзімір Сцяпанавіч]] * [[Амелянец]] * [[Ам’ен]] * [[Аменарэя]] * [[Аменемхет I]] * [[Аменемхет II]] * [[Аменемхет III]] * [[Аменсалізм]] * [[Ам’енская аперацыя (1918)]] * [[Ам’енскі мірны дагавор (1802)]] * [[Ам’енскі сабор]] * [[Аменхатэп III]] * [[Эхнатон|Аменхатэп IV]] * [[Аменхатэп Малодшы]] * [[Аменцыя]] * [[Абдэль Хакім Амер|Амер Махамед Абд аль-Хакім]] * [[Амерыга Веспучы]] * [[Амерыка]] * [[AT&T Corporation|Амерыкан Тэлефон Энд Тэлеграф Компані]] * [[Амерыканская энцыклапедыя|Амерыкана]] * [[Англа-амерыканская вайна (1812—1814)|Амерыкана-англійская вайна (1812—14)]] * [[Іспана-амерыканская вайна (1898)|Амерыкана-іспанская вайна (1898)]] * [[Амерыкана-кітайскі дагавор (1946)]] * [[Амерыкана-мексіканская вайна|Амерыкана-мексіканская вайна (1846—48)]] * [[Амерыкана-панамскія дагаворы]] * [[Амерыкана-філіпінская вайна (1899—1901)]] * [[Амерыкана-французскі дагавор (1778)]] * [[Амерыкана-японскія дагаворы]] * [[Амерыканоідная раса]] * [[Амерыканская адміністрацыя дапамогі]] * [[Акадэмія кінематаграфічных мастацтваў і навук|Амерыканская акадэмія кінематаграфічных мастацтваў і навук]] * [[Амерыканская стандартбрэдная парода]] * [[Амерыканская фэдэрацыя працы]] * [[Амерыканская федэрацыя працы — Кангрэс вытворчых прафсаюзаў]] * [[Амерыканская энцыклапедыя]] * [[Hyphantria cunea|Амерыканскі белы мотыль]] * [[Амерыканскі гнілец|Амерыканскі гнілец пчол]] * [[Амерыканскі легіён]] * [[Сомік амерыканскі|Амерыканскі сомік]] * [[Амерыканскі футбол]] * [[Амерыканцы]] * [[Амерыцый]] * [[Аметыст]] * [[Мячэць Амеядаў|Амеядаў мячэць]] * [[Амеядскі халіфат|Амеядаў халіфат]] * [[Амеяды]] * [[Амёбіяз]] * [[Амёба|Амёбы]] * [[Амі]] * [[Аміда-нёрай|Аміда]] * [[Амідаза|Амідазы]] * [[Амідастамоз]] * [[Амідастомы]] * [[Аміды кіслот]] * [[Аміды металаў]] * [[Амілавы спірт|Амілавыя спірты]] * [[Амілаза|Амілазы]] * [[Амілапекцін]] * [[Амілапласты]] * [[Амілацэтаты]] * [[Амілоза]] * [[Амімія]] * [[Хафізула Амін|Амін Хафізула]] * [[Амінасмолы|Амінаальдэгідныя смолы]] * [[Амінаванне]] * [[Амінагліказіды]] * [[Амінагрупа]] * [[Амінакіслоты]] * [[Амінапептыдазы]] * [[Амінапласты]] * [[Амінаспірты]] * [[Талуідзіны|Амінаталуолы]] * [[Трансаміназы|Амінатрансферазы]] * [[Амінафенолы]] * [[Амінацукры]] * [[Аміны]] * [[Амір Хасроў Дэхлеві]] * [[Амірабадская культура]] * [[Медэя Пятроўна Аміранашвілі|Аміранашвілі Медэя Пятроўна]] * [[Пётр Варламавіч Аміранашвілі|Аміранашвілі Пётр Варламавіч]] * [[Амірані]] * [[Аміранцкія астравы]] * [[Фікрэт Мешады Джаміль аглы Аміраў|Аміраў Фікрэт Мешады Джаміль аглы]] * [[Амаснацы Амірдаўлат|Амірдаўлат Амаснацы]] * [[Фатых Зарыфавіч Амірхан|Амірхан Фатых Зарыфавіч]] * [[Чабуа Амірэджыбі|Амірэджыбі Чабуа]] * [[Амітоз]] * [[Аляксандр Навумавіч Амітон|Амітон Аляксандр Навумавіч]] * [[Амічнае супраціўленне]] * [[Джавані Батыста Амічы|Амічы Джавані Батыста]] * [[Амія]] * [[Аміяк]] * [[Аміякаты]] * [[Аміян Марцэлін]] * [[Аміячная вада]] * [[Аміячная салетра]] * [[Амкадор]] * [[Ялуцзян|Амнакан]] * [[Амнезія]] * [[Амніён]] * [[Амніёты]] * [[Амністыя]] * [[Amnesty International|Амністыя міжнародная]] * [[Амографы]] * [[Amoco|Амока]] * [[Амон]] * [[Аманіты (галаваногія)|Амонаідэі]] * [[Амоній]] * [[Слоўнік амонімаў|Амонімаў слоўнік]] * [[Амонім]]ы * [[Амоніевыя злучэнні|Амонію злучэнні]] * [[Аморфны стан]] * [[Аморфныя мовы]] * [[Мікалай Міхайлавіч Амосаў|Амосаў Мікалай Міхайлавіч]] * [[Ампелаграфія]] * [[Ампелатэрапія]] * [[Андрэ Мары Ампер|Ампер Андрэ Мары]] * [[Ампер (адзінка вымярэння)|Ампер]] * [[Сіла Ампера|Ампера закон]] * [[Сіла Ампера]] * [[Ампервальтомметр]] * [[Ампер-гадзіна]] * [[Амперметр]] * [[Ампір]] * [[Амплітрон]] * [[Амплітуда]] * [[Амплітудная мадуляцыя]] * [[Амплітудны аналізатар]] * [[Амплітудны дыскрымінатар]] * [[Ампліфікацыя]] * [[Амплуа]] * [[Ампула]] * [[Ампутацыя]] * [[Амраваты]] * [[Амрацкая культура]] * [[Амры]] * [[Міхрдат Аванесавіч Амрыкян|Амрыкян Міхрдат Аванесавіч]] * [[Амрыта]] * [[Амрытсар]] * [[Амстэрдам]] * [[Амстэрдамскі інтэрнацыянал]] * [[Амстэрдамскі канал]] * [[Альфрэд Фрыцавіч Амтман-Брыедыт|Амтман-Брыедыт Альфрэд Фрыцавіч]] * [[Амудар’інская газанафтаносная правінцыя]] * [[Амудар’інскі скарб]] * [[Амудар’я]] * [[Талісман|Амулет]] * [[Руаль Амундсен|Амундсен Руаль]] * [[Заліў Амундсена|Амундсена заліў]] * [[Катлавіна Амундсена|Амундсена катлавіна]] * [[Мора Амундсена|Амундсена мора]] * [[Амуніцыя]] * [[Купідон|Амур]] * [[Амур]] * [[Амура-Якуцкая магістраль]] * [[Амурсана]] * [[Амурская вобласць]] * [[Амурскі заліў]] * [[Амурскі ліман]] * [[Амуры (рыбы)|Амуры]] * [[Амфадантоз]] * [[Амфара]] * [[Амфатэрнасць]] * [[Амфі-]] * [[Амфібаліт]] * [[Амфібалія]] * [[Амфібіёнты]] * [[Земнаводныя|Амфібіі]] * [[Амфібія]] * [[Амфіболы]] * [[Амфібрахій]] * [[Амфізбены]] * [[Амфікарпія]] * [[Амфіктыянія]] * [[Амфіліны|Амфіліна]] * [[Амфімакр]] * [[Апладненне|Амфіміксіс]] * [[Амфіпрастыль]] * [[Амфітэатр]] * [[Аляксандр Валянцінавіч Амфітэатраў|Амфітэатраў Аляксандр Валянцінавіч]] * [[Амфіумы]] * [[Амфіфіты]] * [[Амхара]] * [[Амхарская мова]] 329 старонка * [[Амшара]] * [[Амыленне]] * [[Амяла]] * [[Амялушка]] * [[Амяльнянскі]] * [[Міхаіл Сцяпанавіч Амяльянчык|Амяльянчык Міхаіл Сцяпанавіч]] * [[Васіль Леанідавіч Амялянскі|Амялянскі Васіль Леанідавіч]] * [[Амярцвенне]] == Ан == * [[Ан-]] * [[Ана-]] * [[Ан]] * [[Анаба]] * [[Анабазін]] * [[Анабалізм]] * [[Анабалія]] * [[Анабаптызм|Анабаптысты]] * [[Анабар (рака)|Анабар]] * [[Анабарскае плато]] * [[Анабарскі заліў]] * [[Анабас]] * [[Анабергіт]] * [[Анабіёз]] * [[Анагенез]] * [[Анаграма]] * [[Анадзіраванне]] * [[Бяззубкі|Анадонты]] * [[Анадыр (рака)|Анадыр]] * [[Анадыр]] * [[Анадырскае пласкагор’е]] * [[Анадырская нізіна]] * [[Анадырскі заліў]] * [[Анакалуф]] * [[Анакапійская пячора]] * [[Анаконда]] * [[Анакруза]] * [[Анакрэантычная паэзія]] * [[Анакрэонт]] * [[Анаксагор з Клазаменаў|Анаксагор]] * [[Анаксібіёз]] * [[Анаксімандр]] * [[Анаксімен]] * [[Анаксія]] * [[Аналагавая вылічальная машына]] * [[Школа Аналаў|Аналаў школа]] * [[Аналептыкі]] * [[Аналіз гаспадарчай дзейнасці]] * [[Матэматычны аналіз|Аналіз матэматычны]] * [[Хімічны аналіз|Аналіз хімічны]] * [[Аналізатар]] ** [[Аналізатар спектра|у оптыцы]] ** [[Аналізатар (прамысловасць)|У прамысловасці]] * [[Аналізатары]] * [[Аналісты]] * [[Аналітычнае скрыжаванне]] * [[Аналітычная геаметрыя]] * [[Аналітычная механіка]] * [[Аналітычная псіхалогія]] * [[Аналітычная філасофія]] * [[Аналітычная функцыя]] * [[Аналітычная хімія]] * [[Аналітычны ўлік]] * [[Аналітычныя мовы]] * [[Аналогія]] ** [[Аналагічныя органы|у біялогіі]] ** [[Аналогія (мовазнаўства)|у мовазнаўстве]] * [[Аналогія быцця]] * [[Аналой]] * [[Анальныя залозы]] * [[Анальцым]] * [[Анамалістычны год]] * [[Анамалія]] ** [[Заганы развіцця|у біялогіі і медыцыне]] ** [[Анамалія (метэаралогія)|у метэаралогіі]] * [[Анамарфаванне]] * [[Анамасіялогія]] * [[Анамастыка]] * [[Анамія]] * [[Анамнез]] * [[Анамніі]] * [[Ананас]] * [[Мулк Радж Ананд|Ананд Мулк Радж]] * [[Ананізм]] * [[Ананім]] * [[Ананімны твор]] * [[Ананія]] * [[Ніна Гедэванаўна Ананіяшвілі|Ананіяшвілі Ніна Гедэванаўна]] * [[Ананке (міфалогія)|Ананке]] * [[Ананке (спадарожнік)|Ананке]] * [[Ананчыцы]] * [[Анатоль Андрэевіч Ананьеў (пісьменнік)|Ананьеў Анатоль Андрэевіч]] * [[Анатоль Андрэевіч Ананьеў]] * [[Барыс Герасімавіч Ананьеў|Ананьеў Барыс Герасімавіч]] * [[Ананынская культура]] * [[Анапа]] * [[Ана Перэна]] * [[Анапест]] * [[Анаплазмоз]] * [[Анаплазмы]] * [[Анаплацэфалідозы коней]] * [[Анар]] * [[Анаргазмія]] * [[Анартазіт]] * [[Анартаклаз]] * [[Анартыт]] * [[Анарха-сіндыкалізм]] * [[Анархізм]] старонка 339 * [[Анархія вытворчасці]] * [[Старажытныя пуэбла|Анасазі]] * [[Анастамоз]] * [[Васіль Рыгоравіч Анастасевіч|Анастасевіч Васіль Рыгоравіч]] * [[Анастыгмат]] * [[Анатаз]] * [[Анатаксіны]] * [[Анаталійскае агенцтва]] * [[Анаталійскае пласкагор’е]] * [[Анаталійскі буравугальны басейн]] * [[Анатацыя]] * [[Анатолія]] * [[Анатомія]] * [[Анатомія раслін]] * [[Анаўская культура]] * [[Анафаза]] * [[Анафара]] * [[Анафема]] * [[Анафілактычны шок|Анафілаксія]] * [[Анахайм]] * [[Анахранізм]] * [[Ігнат Сымонавіч Анацэвіч|Анацэвіч Ігнат Сымонавіч]] * [[Анаша]] * [[Анаэрабіёз]] * [[Анаэробныя арганізмы]] * [[Анаэробныя інфекцыі]] * [[Анаэробныя арганізмы|Анаэробы]] * [[Анвер]] * [[Ангажыраванае мастацтва]] * [[Ангажэмент]] * [[Ангар]] * [[Ангара]] * [[Ангарманічныя ваганні]] * [[Ангарск]] * [[Ангарскі краж]] * [[Ангарыда]] * [[Ангарыя]] * [[Ангарэціс]] * [[Праскоўя Мікітаўна Ангеліна|Ангеліна Праскоўя Мікітаўна]] * [[Ангелы (дынастыя)|Ангелы]] * [[Ангельнская парода]] * [[Ангемітоніка]] * [[Ангідрон]] * [[Ангідрыд]]ы * [[Ангідрыт]] * [[Фёдар Ангілейка|Ангілейка Фёдар]] * [[Ангілья]] * [[Востры танзіліт|Ангіна]] * [[Ангірас]] * [[Ангія-]] * [[Ангіяграфія]] * [[Каэтан Ангіяліні|Ангіяліні Каэтан]] * [[Ангіялогія]] * [[Ангіяспазма]] * [[Ангіятэнзін]] * [[Ангкор]] * [[Англа-амерыканская вайна (1812—1814)|Англа-амерыканская вайна 1812-14]] * [[Фалклендская вайна|Англа-аргенцінскі канфлікт 1982]] * [[Англа-афганскія войны]] * [[Англа-беларускае таварыства]] * [[Англа-бірманскія войны]] * [[Англа-бура-зулуская вайна|Англа-бура-зулуская вайна 1838-40]] * [[Другая англа-бурская вайна|Англа-бурская вайна 1899—1902]] * [[Англа-галандскія войны|Англа-галандскія войны 17 стагоддзя]] * [[Англа-германскае марское пагадненне (1935)|Англа-германскае марское пагадненне 1935]] * [[Англа-германская дэкларацыя (1938)|Англа-германская дэкларацыя 1938]] * [[Англа-егіпецкае пагадненне (1954)|Англа-егіпецкае пагадненне 1954]] * [[Англа-егіпецкі жашавло (1936)|Англа-егіпецкі дагавор 1936]] * [[Англа-іракскія дагаворы|Англа-іракскія дагаворы і пагадненні 1922, 1926, 1930, 1948, 1955]] * [[Акт аб уніі Вялікабрытаніі і Ірландыі|Англа-ірландская унія 1801]] * [[Англа-ірландскі дагавор|Англа-ірландскі дагавор 1921]] * [[Першая опіумная вайна|Англа-кітайская вайна 1840—42]] * [[Англа-майсурскія войны]] * [[Англа-маратхскія войны]] * Англа-расійскія пагадненні 1873, 1885, 1907 ** [[Англа-рускае пагадненне (1872—1873)]] ** [[Англа-рускае пагадненне (1895)]] ** [[Англа-рускае пагадненне (1907)]] * [[Англа-савецка-іранскі дагавор 1942]] * [[Англасаксонскае заваяванне]] * [[Англасаксы]] * [[Англа-сікхскія войны]] ** [[Першая англа-сікхская вайна]] ** [[Другая англа-сікхская вайна]] * [[Англа-трансіарданскія дагаворы|Англа-трансіарданскія дагаворы 1928, 1946, 1948]] * [[Другая опіумная вайна|Англа-франка-кітайская вайна 1856—60]] * [[Англа-франка-рускае пагадненне (1915)|Англа-франка-рускае пагадненне 1915]] * [[Англа-французскае пагадненне (1904)|Англа-французскае пагадненне 1904]] * [[Акт аб уніі (1707)|Англа-шатландская унія 1707]] * [[Англа-японскі саюз]] * [[Англез]] * [[Англезіт]] * [[Англерская парода]] * [[Англійская мова]] * [[Эпсаміт|Англійская соль]] * [[Рахіт|Англійская хвароба]] * [[Ла-Манш|Англійскі канал]] * [[Англійская рэвалюцыя|Англійскія рэвалюцыі 17 стагоддзя]] * [[Англіканства|Англіканская царква]] * [[Англічане]] * [[Англія]] * [[Англы]] * [[Ангоб]] * [[Ангола]] ** [[Геаграфія Анголы]] ** [[Насельніцтва Анголы]] ** [[Гісторыя Анголы]] ** [[Эканоміка Анголы]] ** [[Літаратура Анголы]] ** [[Выяўленчае мастацтва Анголы]] * [[Ангорская каза|Ангорская парода козаў]] * [[Ангрэн (горад)|Ангрэн]] * [[Ангрэнскае радовішча]] * [[Андэрс Іонас Ангстрэм|Ангстрэм Андэрс Іонас]] * [[Ангулем]] * [[Ангумуа]] * [[Гарыб-Нурмухамед Андаліб|Андаліб Нурмухамед-Гарыб]] * [[Андалузіт]] * [[Андалусія]] * [[Андалуская нізіна]] * [[Кардыльера-Бетыка|Андалускія горы]] * [[Андаманскае мора]] * [[Андаманскія астравы]] * [[Андаманскія і Нікабарскія астравы]] * [[Андарак]] * [[Андатра]] * [[Давід Ясонавіч Андгуладзе|Андгуладзе Давід Ясонавіч]] * [[Ежы Анджаеўскі|Анджаеўскі Ежы]] * [[Гаспара Анджаліні|Анджаліні Даменіка Марыа Гаспара]] * [[Верыко Іўліянаўна Анджапарыдзэ|Анджапарыдзе Верыко]] * [[Зураб Іванавіч Анджапарыдзе|Анджапарыдзе Зураб Іванавіч]] * [[Фра Беата Анджэліка|Анджэліка]] * [[Андора]] ** [[Геаграфія Андоры]] ** [[Гісторыя Андоры]] ** [[Эканоміка Андоры]] * [[Андора-ла-Велья|Андора-ла-Вела]] * [[Андрагены]] * [[Андрадыт]] * [[Джорджа Андраевіч-Кун|Андраевіч-Кун Джорджа]] * [[Ян Андрэй Андрайкевіч (Гінтоўт-Андрайкевіч)|Андрайкевіч Ян Андрэй Гінтоўскі]] * [[Стафан Аляксандравіч Бутаўт-Андрайковіч|Андрайковіч (Бутаўт-Андрайковіч) Стафан Аляксандравіч]] * [[Андрамаха]] * [[Андрамеда]] * [[Андрамеда (сузор’е)|Андрамеда, сузор’е]] * [[Імшарніца|Андрамеда]], кветкавая расліна * [[Галактыка Андрамеды|Андрамеды туманнасць]] * [[Андрамедыды]] * [[Андрацэй]] * [[Нестар Ільіч Андраюк|Андраюк Нестар Ільіч]] * [[Серафім Антонавіч Андраюк|Андраюк Серафім Антонавіч]] * [[алена Іванаўна Андраянава|Андраянава Алена Іванаўна]] * [[Аляксандр Аляксандравіч Андронаў|Андронаў Аляксандр Аляксандравіч]] * [[Андронаўская археалагічная культура|Андронаўская культура]] * [[Андронік I Камнін|Андронік I]] * [[Іраклій Луарсабавіч Андронікаў|Андронікаў Іраклій Луарсабавіч]] * [[Андронікаў манастыр]] * [[Юрый Уладзіміравіч Андропаў|Андропаў Юрый Уладзіміравіч]] * [[Андросаўскае перамір’е]] * [[Мікалай Мікалаевіч Андросік|Андросік Мікалай Мікалаевіч]] * [[Вольга Мікалаеўна Андроўская|Андроўская Вольга Мікалаеўна]] * [[Мікалай Іванавіч Андрусаў|Андрусаў Мікалай Іванавіч]] * [[Сцяпан Адамавіч Андруховіч|Андруховіч Сцяпан Адамавіч]] * [[Ян Андрушэвіч|Андрушэвіч Ян]] * [[Дзмітрый Мікалаевіч Андрыеўскі|Андрыеўскі Дзмітрый Мікалаевіч]] * [[Міхал Эльвіра Андрыёлі|Андрыёлі Міхал Эльвіра]] * [[Анатоль Альгертавіч Андрыжыеўскі|Андрыжыеўскі Анатоль Альгертавіч]]<!--старонка 358--> * [[Іва Андрыч|Андрыч Іва]] * [[Ніна Андрыч|Андрыч Ніна]] * [[Юрай Андрычык|Андрычык Юрай]] * [[Кузьма Андрыянавіч Андрыянаў|Андрыянаў Кузьма Андрыянавіч]] * [[Мікалай Яфімавіч Андрыянаў|Андрыянаў Мікалай Яфімавіч]] * [[Аляксандр Міхайлавіч Андрыяшаў|Андрыяшаў Аляксандр Міхайлавіч]] * [[Жак Андрэ|Андрэ Жак]] * [[Саламон Аўгуст Андрэ|Андрэ Саламон Аўгуст]] * [[Ефрасіння Георгіеўна Андрэева|Андрэева Ефрасіння Георгіеўна]] * [[Марыя Фёдараўна Андрэева|Андрэева Марыя Фёдараўна]] * [[Андрэевыя імхі]] * [[Іон Андрэеску|Андрэеску Іон]] * [[Аляксандр Аляксандравіч Андрэеў|Андрэеў Аляксандр Аляксандравіч]] * [[Аляксей Леанідавіч Андрэеў|Андрэеў Аляксей Леанідавіч]] * [[Анатоль Яўгенавіч Андрэеў|Андрэеў Анатоль Яўгенавіч]] * [[Андрэй Андрэеў|Андрэеў Андрэй]] * [[Барыс Фёдаравіч Андрэеў|Андрэеў Барыс Фёдаравіч]] * [[Васіль Васілевіч Андрэеў|Андрэеў Васіль Васілевіч]] * [[Восіп Андрэеў|Андрэеў Восіп]] * [[Іван Андрэеў|Андрэеў Іван]] * [[Леанід Мікалаевіч Андрэеў|Андрэеў Леанід Мікалаевіч]] * [[Мікалай Андрэеевіч Андрэеў|Андрэеў Мікалаеў Андрэевіч]] * [[Мікалай Мікалаевіч Андрэеў|Андрэеў Мікалай Мікалаевіч]] * [[Мікалай Пятровіч Андрэеў|Андрэеў Мікалай Пятровіч]] * [[Павел Захаравіч Андрэеў|Андрэеў Павел Захаравіч]] * [[Уладзімір Аляксеевіч Андрэеў|Андрэеў Уладзімір Аляксеевіч]] * [[Фёдар Андрэевіч Андрэеў|Андрэеў Фёдар Андрэевіч]] * [[Васіль Мікалаевіч Андрэеў-Бурлак|Андрэеў-Бурлак Васіль Мікалаевіч]] * [[Андрэеўскі сцяг]] * [[Андрэеўшчына (Аршанскі раён)|Андрэеўшчына]] * [[Андрэй Паляк]] * [[Андрэй (Крыт)]] * [[Андрэй Альгердавіч]] * [[Андрэй Баболя]] * [[Андрэй Багалюбскі]] * [[Андрэй Альгердавіч|Андрэй Полацкі]] * [[Андрэй Уладзіміравіч]] * [[Андрыс Георгіевіч Андрэйка|Андрэйка Андрыс Георгіевіч]] * [[Андрэйчыкі (Сенненскі раён)|Андрэйчыкі]] * [[Джуліа Андрэоці|Андрэоці Джуліо]] * [[Андрэя]] * [[Андхра-Прадэш]] * [[Анды]] ** [[Паўночныя Анды]] ** [[Цэнтральныя Анды]] ** [[Паўднёвыя Анды]] * [[Андыжан]] * [[Андына]] * [[Андэзіт]] * [[Уільям Алісан Андэрс|Андэрс Уільям Алісан]] * [[Уладзіслаў Андэрс|Андэрс Уладзіслаў]] * [[Армія Андэрса|Андэрса армія]] * [[Джэймс Андэрсан|Андэрсан Джэймс]] * [[Карл Дэвід Андэрсан|Андэрсан Карл Дэвід]] * [[Марыян Андэрсан|Андэрсан Марыян]] * [[Мікалай Іванавіч Андэрсан|Андэрсан Мікалай Іванавіч]] * [[Філіп Варэн Андэрсан|Андэрсан Філіп Варэн]] * [[Шэрвуд Андэрсан|Андэрсан Шэрвуд]] * [[Ханс Крысціян Андэрсан|Андэрсан Ханс Крысціян]] * [[Марцін Андэрсан-Нексё|Андэрсан-Нексё Марцін]] * [[Анежскае возера|Анега]] * [[Арцюр Анегер|Анегер Арцюр]] * [[Сігрыд Анегін|Анегін Сігрыд]] * [[Яўген Яўгенавіч Анегін|Анегін Яўген Яўгенавіч]] * [[Анегінская страфа]] * [[Анежскае возера]] * [[Анежская губа]] * [[Анекдот]] * [[Анексія]] * [[Кольчатыя чэрві|Анеліды]] * [[Анема-|Анема…]] * [[Ветраапыленне|Анемафілія]] * [[Анемахарыя]] * [[Анемія]] * [[Анемарумбограф|Анемограф]] * [[Анемометр]] * [[Кураслеп|Анемона]] * [[Павел Васілевіч Аненкаў|Аненкаў Павел Васілевіч]] * [[Юрый Паўлавіч Аненкаў|Аненкаў Юрый Паўлавіч]] * [[Інакенцій Фёдаравіч Аненскі|Аненскі Інакенцій Фёдаравіч]] * [[Ісідар Маркавіч Аненскі|Аненскі Ісідар Маркавіч]] * [[Анероід]] * [[Анестэзія]] * [[Анестэзіялогія]] * [[Анета (пік)|Анета]] * [[Анеўплаідыя]] * [[Анеўрызма]] * [[Хуан Карлас Анеці|Анеці Хуан Карлас]] * [[Анёл]]ы * [[Анжу]] * [[Пётр Фёдаравіч Анжу|Анжу Пётр Фёдаравіч]] * [[Астравы Анжу|Анжу]] * [[Анжуйская дынастыя]] * [[Анжэра-Суджанск]] * [[АНЗЮС]] * [[Аніва (заліў)|Аніва]] * [[Анігіляцыя]] * [[Анід]] * [[Аніён]] * [[Анізагамія]] * [[Анізаметр|Анізаметр магнітны]] * [[Анізатрапія]] * [[Анізатропныя матэрыялы]] * [[Анійскае царства]] * [[Анікавіцкі бандарна-лесапільны завод]] * [[Саўка Анікееў|Анікееў Саўка]] * [[Анатоль Аляксандравіч Анікейчык|Анікейчык Анатоль Аляксандравіч]] * [[Кірыл Цімафеевіч Анікіевіч|Анікіевіч Кірыла Цімафеевіч]] * [[Віктар Іванавіч Анікін|Анікін Віктар Іванавіч]] * [[Міхаіл Канстанцінавіч Анікушын|Анікушын Міхаіл Канстанцінавіч]] * [[Анілін]] * [[Анілінавы чорны]] * [[Прамысловасць сінтэтычных фарбаў|Анілінафарбавая прамысловасць]] * [[Анілінгус]] * [[Анімалістычны жанр]] * [[Анімалькулізм]] * [[Аніматызм]] * [[Анімацыйнае кіно]] * [[Мікалай Анімеле|Анімеле Мікалай]] * [[Анімізм]] * [[Аніс (правінцыя)|Аніс]] * [[Аніс]] * [[Бадзян сапраўдны|Аніс зорчаты]] * [[Аніс паласаты]] * [[Сяргей Рыгоравіч Анісаў|Анісаў Сяргей Рыгоравіч]] * [[Валерый Данілавіч Анісенка|Анісенка Валерый Данілавіч]] * [[Аляксандр Міхайлавіч Анісімаў|Анісімаў Аляксандр Міхайлавіч]] * [[Іван Анісімаў|Анісімаў Іван]] * [[Насонка Анісімаў|Анісімаў Насонка]] * [[Анісіфар (Дзевачка)]] * [[Аніскавічы]] * [[Уладзімір Ігнатавіч Анісковіч|Анісковіч Уладзімір Ігнатавіч]] * [[Генадзь Анатолевіч Анісовіч|Анісовіч Генадзь Анатолевіч]] * [[Аніча]] * [[Дзмітрый Сяргеевіч Анічкаў|Анічкаў Дзмітрый Сяргеевіч]] * [[Мікалай Мікалаевіч Анічкаў|Анічкаў Мікалай Мікалаевіч]] * [[Уладзімір Уладзіміравіч Анічкін|Анічкін Уладзімір Уладзіміравіч]] * [[Уладзімір Васілевіч Анічэнка|Анічэнка Уладзімір Васілевіч]] * [[Сяргей Пятровіч Анішчанка|Анішчанка Сяргей Пятровіч]] * [[Аляксандр Рыгоравич Анішчук|Анішчук Аляксандр Рыгоравіч]] * [[Аркадзь Аркадзевіч Анішчык|Анішчык Аркадзь Аркадзевіч]] * [[Віктар Міхайлавіч Анішчык|Анішчык Віктар Міхайлавіч]] * [[Міхаіл Трафімавіч Анішчык|Анішчык Міхаіл Трафімавіч]] * [[Аніяніты]] * [[Рэспубліканскі навукова-практычны цэнтр анкалогіі і медыцынскай радыялогіі імя Аляксандрава|НДІ анкалогіі і медыцынскай радыялогіі]] * [[Анкалогія]] * [[Анкара]] * [[Анкарская бітва (1402)]] * [[Анкарыдж]] * [[Анкер]] * [[Анкерыт]] * [[Анкета]] * [[Анкетаванне]] * [[Анкілазаўры]] * [[Анкіластамоз]] * [[Анкілоз]] * [[Лявон Нічыпаравіч Анкіновіч|Анкіновіч Лявон Нічыпаравіч]] * [[Анклаў]] * [[Анколь]] * [[Анкона]] * [[Анод]] * [[Анон]] * [[Анонс]] * [[Анопаль (вёска)|Анопаль]] * [[Павел Пятровіч Аносаў|Аносаў Павел Пятровіч]] * [[Анофелес]] * [[Пётр Кузьміч Анохін|Анохін Пётр Кузьміч]] * [[Таццяна Аляксандраўна Анохіна|Анохіна Таццяна Аляксандраўна]] * [[Валерый Станіслававіч Аношка|Аношка Валерый Станіслававіч]] * [[Ян Аношка|Аношка Ян]] * [[Аношкаўскае возера]] * [[Аношкі (Нясвіжскі раён)|Аношкі]] * [[Іван Архіпавіч Аношкін|Аношкін Іван Архіпавіч]] * [[Аноэ]] ** [[Аноэ Кікугора I|Аноэ Кікугора 1-ы]] ** [[Аноэ Кікугора V|Аноэ Кікугора 5-ы]] ** [[Аноэ Кікугора VI|Аноэ Кікугора 6-ы]] ** [[Аноэ Байко VI|Аноэ Байко 6-ы]] ** [[Аноэ Байко VII|Аноэ Байко 7-ы]] * [[Франсуа Анрыо|Анрыо Франсуа]] * [[АНСА]] * [[Архітэктурны ансамбль|Ансамбль]] у архітэктуры і горадабудаўніцтве * [[Музычны ансамбль|Ансамбль]] ** [[Мастацкі ансамбль|Ансамбль]] * [[Ансамбль беларускай народнай песні і танца беларускай філармоніі]] * [[Ансамбль народнага танца імя Ігара Майсеева|Ансамбль народнага танца Расіі]] * [[Ансамбль песні і танца]] * [[Ансамбль песні і танца Расійскай арміі імя А. В. Аляксандрава]] * [[Акадэмічны ансамбль песні і танца Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь]] * [[Ансамбль танца]] * [[Ансамбль танца Мінскага клуба КІМ]] * [[Эрнест Ансермэ|Ансермэ Эрнест]] * [[Георгій Паўлавіч Ансімаў|Ансімаў Георгій Паўлавіч]] * [[Л’Анс-о-Медаўз|Анс-о-Медаў]] * [[Ансэйскія дагаворы]] * [[Антаба]] * [[Антаблемент]] * [[Антаганізм]] ** [[Антаганізм (біялогія)]] ** [[Антаганізм (фізіялогія)]] ** [[Антаганізм (хімія)|Антаганізм рэчываў]] ** [[Антаганізм (мікрабіялогія)|Антаганізм мікраарганізмаў]] * [[Антаганісты]] * [[Антагенез]] * [[Марк Мацвеевіч Антакольскі|Антакольскі Марк Мацвеевіч]] * [[Павел Рыгоравіч Антакольскі|Антакольскі Павел Рыгоравіч]] * [[Анталкідаў мір]] * [[Анталогія]] * [[Анталогія]] * [[Анталья]] * [[Антананарыву]] * [[Анатоль Барысавіч Антаневіч|Антаневіч Анатоль Барысавіч]] * [[Ежы Антаневіч|Антаневіч Ежы]] * [[Уладзімеж Антаневіч|Антаневіч Уладзімеж]] * [[Антанела да Месіна]] * [[Барыс Дзмітрыевіч Антаненка-Давідовіч|Антаненка-Давідовіч Барыс Дзмітрыевіч]] * [[Іон Антанеску|Антанеску Іон]] * [[Мікеланджэла Антаніёні|Антаніёні Мікеланджэла]] * [[Антанімія]] * [[Антанінаў вал]] * [[Антаніны]] * [[Мікалай Васілевіч Антанішын|Антанішын Мікалай Васілевіч]] * [[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антановіч Антон Канстанцінавіч]] * [[Іван Іванавіч Антановіч|Антановіч Іван Іванавіч]] * [[Максім Аляксеевіч Антановіч|Антановіч Максім Аляксеевіч]] * [[Уладзімір Баніфатавіч Антановіч|Антановіч Уладзімір Баніфатавіч]] * [[Антанта]] * [[Балканская Антанта|Антанта Балканкая]] * [[Малая Антанта|Антанта Малая]] * [[Міжземнаморская Антанта|Антанта Міжземнаморская]] * [[Віталь Сцяпанавіч Антанюк|Антанюк Віталь Сцяпанавіч]] * [[Георгій Аляксандравіч Антанюк|Антанюк Георгій Аляксандравіч]] * [[Любоў Адамаўна Антанюк|Антанюк Любоў Адамаўна]] * [[Максім Антонавіч Антанюк|Антанюк Максім Антонавіч]] * [[Антаполле (Чашніцкі раён)|Антаполле]] * [[Антарктыда]] ** [[Антарктычны ледзяны шчыт|Ледавіковае покрыва і рэльеф]] ** [[Геалогія Антарктыды|Геалагічная будова]] ** [[Антарктычны клімат|Клімат]] ** [[Дзікая прырода Антарктыкі|Арганічны свет]] * [[Антарктыка]] * [[Антарктычнае паветра]] * [[Антарктычная платформа]] * [[Антарктычны антыцыклон]] * [[Антарктычны клімат]] * [[Антарктычны паўвостраў]] * [[Антарктычны пояс]] * [[Антарктычная пустыня|Антарктычных пустыняў зона]] * [[Антарктычныя аазісы]] * [[Антарыа (возера)|Антарыо (возера)]] * [[Антарыа (правінцыя)|Антарыо (правінцыя)]] * [[Антарэс]] * [[Антасфера]] * [[Антафагаста]] * [[Антафіліт]] * [[Антацыдныя сродкі]] * [[Антацыяны]] * [[Антацэрас]] * [[Антацэротавыя імхі]] * [[Фёдар Кузьміч Анташкевіч|Анташкевіч Фёдар Кузьміч]] * [[Антон Анташэўскі|Анташэўскі Антон]] * [[Антверпен]] * [[Антвозера]] * [[Антонава (Верхнядзвінскі раён)|Антонава]] * [[Валянціна Васілеўна Антонава|Антонава Валянціна Васілеўна]] * [[Тамбоўскае паўстанне|Антонава паўстанне]] * [[Алег Канстанцінавіч Антонаў|Антонаў Алег Канстанцінавіч]] * [[Аляксей Інакенцьевіч Антонаў|Антонаў Аляксей Інакенцьевіч]] * [[Ігнат Пятровіч Антонаў|Антонаў Ігнат Пятровіч]] * [[Нікалай Іарданаў Антонаў|Антонаў Нікалай Іарданаў]] * [[Міхаіл Майсеевіч Антонаў|Антонаў Міхаіл Майсеевіч]] * [[Сяргей Пятровіч Антонаў|Антонаў Сяргей Пятровіч]] * [[Юрый Міхайлавіч Антонаў|Антонаў Юрый Міхайлавіч]] * [[Уладзімір Аляксандравіч Антонаў-Аўсеенка|Антонаў-Аўсеенка Уладзімір Аляксандравіч]] * [[Антонаўка (сорт яблыні)|Антонаўка]] * [[Антонаўка (Антонаўскі сельсавет)|Антонаўка]] * [[Аляксей Касьянавіч Антоненка|Аляксей Касьянавіч Антоненка]] * [[Антанімія|Антонімы]] * [[Багдан-Ігар Васілевіч Антоніч|Антоніч Багдан-Ігар]] * [[Антопаль (Драгічынскі раён)|Антопаль]] * [[Антопальскі раён]] * [[Антракнозы]] * [[Антракоз]] * [[Антракт]] * [[Антрапа-]] * [[Антрапабіяцэноз]] * [[Чацвярцічны перыяд|Антрапагенавая сістэма]] * [[Антрапагенез]] * [[Антрапагенетыка]] * [[Антрапагеннае ўздзеянне]] * [[Антрапагенная нагрузка]] * [[Антрапагенная рэдукцыя біясферы]] * [[Антрапагенны ландшафт]] * [[Антрапагенны рэльеф]] * [[Антрапагенныя змены клімату]] * [[Антрапагенныя рэчывы]] * [[Антрапагенныя фактары]] * [[Антрапагея]] * [[Антрапазаанозы]] * [[Антрапалагізм]] * [[Антрапалагічная рэканструкцыя]] * [[Антрапалагічныя тыпы]] * [[Антрапалогія]] * [[Антрапамарфізм]] * [[Антрапаметрыя]] * [[Антрапаніміка]] * [[Антрапасацыягенез]] * [[Антрапасацыялогія]] * [[Антрапасістэма]] * [[Антрапасофія]] * [[Антрапафагія]] * [[Антрапафіты]] * [[Антрапафобы]] * [[Антрапацэналогія]] * [[Антрапацэнтрызм]] * [[Антрахінон]] * [[Антрахінонавыя фарбавальнікі]] * [[Антрацыт]] * [[Антрацэн]] * [[Аляксей Пятровіч Антропаў|Антропаў Аляксей Пятровіч]] * [[Антрыт]] * [[Антрэ]] * [[Антрэмон]] * [[Антрэпрыза]] * [[Антрэпрэнёр]] * [[Антрэсоль]] * [[Андрэ Антуан|Антуан Андрэ]] * [[Анты-]] * [[Анты]] * [[Анты (архітэктура)|Анты]] * [[Антыазананты]] * [[Антыаксіданты]] * [[Антыархі]] * [[Антыб]] * [[Антыбакхій]] * [[Антыбіётыкі]] * [[Антываенны рух]] * [[Антывітаміны]] * [[Антыганіды]] * [[Антыгармоны]] * [[Антыгельмінтыкі]] * [[Антыгены]] * [[Антыгітлераўская кааліцыя]] * [[Антыгона]] * [[Антыгуа]] * [[Антыгуа і Барбуда]] ** [[Геаграфія Антыгуа і Барбуды]] ** [[Гісторыя Антыгуа і Барбуды]] ** [[Эканоміка Антыгуа і Барбуды]] * [[Антыдарвінізм]] * [[Антыдоты]] * [[Антыдыурэтычны гармон]] * [[Антыдэпрэсанты]] * [[Антыдэтанатар]] * [[Антыёх III Вялікі|Антыёх III]] * [[Антыідэал]] * [[Антыкаагулянты]] * [[Антыкадон]] * [[Антыкамінтэрнаўскі пакт]] * [[Антыкаразійныя пакрыцці]] * [[Антыквар]] * [[Антыкліналь]] * [[Антыклінорый]] * [[Антыкосты]] * [[Антылагізм]] * [[Антыліван]] * [[Антылопы]] * [[Антыльскае цячэнне]] * [[Антыльскія астравы]] * [[Антыманіт]] * [[Антыметабаліты]] * [[Антымутагены]] * [[Антынейтрон]] * [[Антынейтрына]] * [[Антыной]] * [[Антыномія]] * [[Антыпасаты]] * [[Антыпатыя]] * [[Антыпедагогіка]] * [[Антыперыстальтыка]] * [[Антыпірагены]] * [[Антыпірэны]] * [[Астравы Антыподаў|Антыподаў астравы]] * [[Антыподы]] * [[Антыпратон]] * [[Антырады]] * [[Антыраман]] * [[Ільвіны зеў|Антырынум]] * [[Антыматэрыя|Антырэчыва]] * [[Антысейсмічнае будаўніцтва]] * [[Антысемітызм]] * [[Антысептыка]] * [[Антысептыкі|Антысептычныя сродкі]] * [[Антыстатыкі]] * [[Антысфен]] * [[Антытаксіны]] * [[Антытаўр]] * [[Сацыніянства|Антытрынітарыі]] * [[Антытэза]] * [[Антыутопія]] * [[Антыфашызм]] * [[Антыфашысцкае веча народнага вызвалення Югаславіі]] * [[Антыфашысцкая ліга народнай свабоды]] * [[Антыфашысцкі кангрэс дзеячаў кульутуры (1936)]] * [[Антыфашысцкі народны фронт]] * [[Антыфашысцкі рух]] * [[Антыфашысцкія арганізацыі]] на Беларусі ў ВАВ * [[Паўстанне Хмяльніцкага|Антыфеадальная вайна 1648—1651]] * [[Антыфедэралісты]] * [[Антыферамагнетызм]] * [[Антыферамагнетык]] * [[Антыферамагнітны пункт Нееля]] * [[Антыферамагнітны рэзананс]] * [[Антыферменты]] * [[Антыфіданты]] * [[Антыфоннае спяванне]] * [[Антыфразіс]] * [[Антыфрыз]] * [[Антыфрыкцыйныя матэрыялы]] * [[Антыхрыст]] * [[Антыцелы]] * [[Антыцыклон]] * [[Антыцыпацыя]] * [[Антычасціца]] * [[Антычнае вершаскладанне]] * [[Антычнае мастацтва]] * [[Антычнасць]] * [[Антычная філасофія]] * [[Антычны тэатр]] * [[Антычная літаратура|Антычныя літаратуры]] * [[Антэй]] * [[Ан-22|Антэй]] * [[Антэй (сорт яблык)|Антэй]] * [[Антэкліза]] * [[Антэміс]] * [[Антэна]] * [[Антэнулы]] * [[Антэны]] * [[Антэрыдый]] * [[Антэстэрыі]] * [[Антэфікс]] * [[Ануіс]] * [[Жан Ануй|Ануй Жан]] * [[Ануляцыя]] * [[Сяргей Пятровіч Анупрыенка|Анупрыенка Сяргей Пятровіч]] * [[Анурыс]] * [[Анурыя]] * [[Ануфрыеўскі манастыр]] * [[Ануфрый]] * [[Дзмітрый Мікалаевіч Анучын|Анучын Дзмітрый Мікалаевіч]] * [[Анфас]] * [[Анфілада]] * [[Крысціян Бемер Анфінсен|Крысціян Бемер Анфінсен]] * [[Анхацэркі|Анхацэрка]] * [[Анхацэркозы]] * [[Анхель]] * [[Вячаслаў Лявонцьевіч Анхімюк|Анхімюк Вячаслаў Лявонцьевіч]] * [[Анхуза]] * [[Міхаіл Васілевіч Анцаў|Анцаў Міхаіл Васілевіч]] * [[Леанід Сяргеевіч Анцімонаў|Анцімонаў Леанід Сяргеевіч]] * [[Васіль Рыгоравіч Анціпаў|Анціпаў Васіль Рыгоравіч]] * [[Яфімка Анціп’еў|Анціп’еў Яфімка]] * [[Анцуеля]] * [[Анцылусы|Анцылус]] * [[Анцыа|Анцыо]] * [[Ільдафонс Дзяменцьевіч Анцыпа|Анцыпа Ільдафонс Дзяменцьевіч]] * [[Анцырабе]] * [[Анчар]] * [[Еўрапейскі анчоус|Анчоус]] * [[Рыгор Аляксандравіч Анчыкаў|Анчыкаў Рыгор Аляксандравіч]] * [[Аншлаг]] * [[Аншліф]] * [[Аншлюс Аўстрыі|Аншлюс]] * [[Генрых Аншуц|Аншуц Генрых]] * [[Аньхой]] * [[Аньшань]] * [[Аньяльскі саюз]] * [[Аньян]] * [[Анэліна (Талачынскі раён)|Анэліна]] == Ао == * [[Аомары]] * [[Аорта]] * [[Аорыст]] == Ап == * [[Апа-]] * [[Апа]] * [[Апабіясфера]] * [[Апавядальны сказ]] * [[Апавяданне]] * [[Апагамія]] * [[Апагей]] * [[Ападкамер]] * [[Атмасферныя ападкі|Ападкі атмасферныя]] * [[Апазіцыя]] ** [[Парламенцкая апазіцыя]] ** [[Унутрыпартыйная апазіцыя]] * [[Апазіцыя (мовазнаўства)|Апазіцыя]] * [[Апазнавальныя знакі]] * [[Кніга Апакаліпсіс|Апакаліпсіс]] * [[Апакрынныя залозы]] * [[Апокрысіс|Апакрысіс]] * [[Апал]] * [[Апалагетыка]] * [[Апаладор Дамаскі|Апаладор]] * [[Апалачскае плато]] * [[Апалачская складкавая вобласць]] * [[Апалачскі вугальны басейн]] * [[Апалачы]] * [[Апалесцэнцыя]] * [[Апаліна-Басіна]] * [[Апаліны (клас эўкарыётаў)|Апаліны]] * [[Гіём Апалінер|Апалінэр Гіём]] * [[Апалог]] * [[(1862) Апалон|Апалон]] * [[Апалон (касмічная праграма)|Апалон]] * [[Апалон]] * [[Апалоній]] * [[Апалонік (лічынка)|Апалонікі]] * [[Саюз — Апалон|Апалон — Саюз]] * [[Апалоны]] * [[Апалубка]] ** [[Аб’ёмна-блочная апалубка]] ** [[Слізгальна-рухомая апалубка]] ** [[Пад’ёмна-перастаўная апалубка]] ** [[Гарызантальна перасоўная]] ** [[Няздымная апалубка]] ** [[Горная апалубка]] ** [[Стацыянарная металічная]] * [[Апалушкі]] * [[Апалчэнне]] * [[Апаміксіс]] * [[Павел Андрэевіч Апанасевіч|Апанасевіч Павел Андрэевіч]] * [[Аляксандр Рыгоравіч Апанасенка|Апанасенка Аляксандр Рыгоравіч]] * [[Марыя Акімаўна Апанасенка|Апанасенка Марыя Акімаўна]] * [[Апанент]] * [[Апанеўроз]] * [[Іосіф Казіміравіч Апанскі|Апанскі Іосіф Казіміравіч]] * [[Апаплексія]] * [[Андрэй Фёдаравіч Апаровіч|Апаровіч Андрэй Фёдаравіч]] * [[Апартаменты]] * [[Апартэід]] * [[Аляксандр Іванавіч Апарын|Апарын Аляксандр Іванавіч]] * [[Апарыя]] * [[Апарэль]] * [[Апаспарыя]] * [[Апасродкаванне]] * [[Апастазія]] * [[Апастолікі]] * [[Апастэрыёры і апрыёры]] ** [[Апастэрыёры]] ** [[Апрыёры]] * [[Апатрапей]] * [[Апатрыды]] * [[Апатыт]] * [[Апатытавыя руды]] * [[Апатыты]] * [[Апатыя]] * [[Апатэцый]] * [[Апафегматы]] * [[Апафема]] * [[Апафеоз]] * [[Апафермент]] * [[Апафіліт]] * [[Апафіты]] * [[Апахрамат]] * [[Апачы]] * [[Апвелінг]] * [[Джон Апдайк|Апдайк Джон]] * [[Аляксандр Фёдаравіч Апейка|Апейка Аляксандр Фёдаравіч]] * [[Фёдар Аляксандравіч Апейка|Апейка Фёдар Аляксандравіч]] * [[Апейрон]] * [[Апека]] * [[Апека міжнародная|Міжнародная апека]] * [[Апекс]] * [[Апела]] * [[Апелдорн]] * [[Апелес]] * [[Карл Юльянавіч Апель|Апель Карл Юльянавіч]] * [[Руф Эрнеставіч Апельберг|Апельберг Руф Эрнеставіч]] * [[Апельсін]] * [[Апеляцыя]] * [[Апендыкулярыі]] * [[Апендыцыт]] * [[Апенінская культура]] * [[Апенінскі паўвостраў]] * [[Апенінскія горы|Апеніны]] * [[Апенька]] * [[Аперанд]] * [[Аператар]] * [[Аператарскае мастацтва]] * [[Аператар (фізіка)|Аператары]] * [[Аператыўнае кіраванне]] * [[Аператыўнае майстэрства]] * [[Аператыўна-эканамічны аналіз]] * [[Аператыўная сувязь]] * [[Аператыўны аналіз]] * [[Даследаванне аперацый|Аперацый даследаванне]] * [[Аперацыйнае злічэнне]] * [[Аперацыйная сістэма]] * [[Аперацыя]] * [[Ваенная аперацыя|Аперацыя ваенная]] * [[Вытворчая аперацыя|Аперацыя вытворчая]] ** [[Тэхналагічная аперацыя]] ** [[Абслуговая аперацыя]] * [[Хірургічная аперацыя|Аперацыя хірургічная]] ** [[Радыкальная аперацыя]] ** [[Паліятыўная аперацыя]] ** [[Дыягнастычная аперацыя]] ** [[Эндаскапічная аперацыя]] ** [[Тэлеэндаскапічная аперацыя]] ** [[Мікрахірургічная аперацыя]] ** [[Аперацыя пад кантролем тэлевізійных камп’ютараў|Аперацыя пад кантролем тэлевізійных камп’ютэраў]] * [[Аперон]] ** [[Прамотар|Праматар]] * [[Аператар (біялогія)|Аператар]] ** [[Ген-рэгулятар]] * [[Апертура]] * [[Аперцэпцыя]] * [[Аперытыў]] * [[Аперыядычны працэс]] * [[Аперэта]] * [[Апетыт]] * [[Апёк]] * [[Апіева дарога]] * [[Апіс]] * [[Апістархіды]] * [[Апістархоз]] * [[Апіта (рака)|Апіта]] * [[Апія]] * [[Апіян]] * [[Апіясамоз]] * [[Апладненне]] * [[Аплазія]] * [[Аплата працы]] * [[Аплікатура]] * [[Аплікацыя]] ** [[Аплікацыя (літаратуразнаўства)]] * [[Апліт]] * [[Апломб]] * [[Аплывіна]] * [[Апноэ]] * [[Аповесць]] * [[Аповесць мінулых часоў|Аповесць мінулых гадоў]] * [[Гісторыя пра Атылу|Аповесць пра Атылу — караля Угорскага]] * [[Аповесць пра Баву]] * [[Гісторыя пра Варлаама і Іасафа|Аповесць пра Варлаама і Іасафа]] * [[Аповесць пра Жыгімонта і Барбару Радзівіл]] * [[Слова пра Меркурыя Смаленскага|Аповесць пра Меркурыя Смаленскага]] * [[Аповесць пра Падолле]] * [[Аповесць пра Скандэрбега]] * [[Аповесць пра Таўдала]] * [[Аповесць пра трох каралёў]] * [[Аповесць пра Трою]] * [[Аповесць пра Трышчана]] * [[Аповесць старажытнаруская|Старажытнаруская аповесць]] * [[Апока]] * [[Апока (ліцейная вытворчасць)]] * [[Яўген Уладзіміравіч Апокаў|Апокаў Яўген Уладзіміравіч]] * [[Апокрыф]]ы * [[Аполак]] * [[Аполе]] * [[Аполлі]] * [[Апольскае ваяводства]] * [[Апорнае свідраванне]] * [[Апорная геадэзічная сетка]] * [[Апорны гарызонт]] * [[Апорны пункт]] ** [[Апорны пункт (геадэзія)]] ** [[Апорны пункт]] * [[Порту|Апорта]] * [[Апорты]] * [[Апоры]] * [[Апоры ліній электраперадач]] * [[Даніла Паўлавіч Апостал|Апостал Даніла Паўлавіч]] * [[Апосталы]] * [[Апостраф]] * [[Апосумы]] * [[Апоўзень]] * [[Апрабацыя]] * [[Фёдар Мацвеевіч Апраксін|Апраксін Фёдар Мацвеевіч]] * [[Апрамяненне арганізма]] * [[Апрасненне вады]] * [[Апрасняльнік]] * [[Апраўданне]] * [[Апраўка]] * [[Апрацоўка]] * [[Апрацоўка глебы]] * [[Апрацоўка драўніны]] * [[Апрацоўка металаў ціскам]] * [[Апрацоўчая прамысловасць]] * [[Апрацоўчы цэнтр]] * [[Апрошчанне]] * [[Апрыёры]] * [[Васіл Апрылаў|Апрылаў Васіл Еўстаціеў]] * [[Апрычніна]] * [[Апрышкі]] * [[Апрэтаванне]] * [[Апсіда]] * [[Аптацыя]] * [[Аптовы гандаль]] * [[Аптрон]] * [[Аптымальнае кіраванне]] * [[Аптымальная сістэма]] * [[Аптыматы]] * [[Аптыметр]] * [[Задачы і метады аптымізацыі|Аптымізацыі задачы і метады]] * [[Аптымізацыя]] * [[Аптымізм і песімізм]] ** [[Аптымізм]] ** [[Песімізм]] * [[Аптымістычная пячора]] * [[Аптычнае станкабудаванне і вакуумная тэхніка|Аптычнага станкабудавання і вакуумнай тэхнікі НДІ]] * [[Аптычная актыўнасць]] * [[Аптычная вось]] ** [[Аптычная вось крышталя]] * [[Аптычная ізамерыя]] * [[Аптычная лакацыя]] * [[Аптычная прылада]] * [[Аптычная сіла]] * [[Аптычная сувязь]] * [[Аптычная шчыльнасць]] * [[Аптычны відарыс]] * [[Аптычны дальнамер]] * [[Аптычны дыск]] * [[Аптычны запіс]] * [[Аптычны квантавы генератар]] * [[Аптычны квантавы ўзмацняльнік]] * [[Аптычны рэзанатар]] * [[Аптычныя з’явы ў атмасферы]] * [[Аптэка]] * [[Аптэкарская вага]] * [[Бяскрылыя насякомыя|Аптэрыготы]] * [[Аптэрыёз]] * [[Апука]] * [[Апукова]] * [[Луцый Апулей|Апулей Луцый]] * [[Апулей Сатурнін]] * [[Апулія]] * [[Апунцыя]] * [[Апурымак]] * [[Апурэ]] * [[Апускны калодзеж]] * [[Апустыньванне]] * [[Аляксей Мікалаевіч Апухцін|Апухцін Аляксей Мікалаевіч]] * [[Апцыён]] * [[Апшэронскі паўвостраў]] * [[Апыленне]] * [[Энтамафілія|Апыленне насякомымі]] * [[Апырсквальнік]] * [[Апытанне]] * [[Апека|Апякун]] * [[Апяразвальны лішай]] * [[Апярэнне (авіяцыя)]] == Ар == * [[Ар]] * [[Ара]] * [[АРА]] * [[Ара Гехецык]] * [[Араба-Афрыканскі міжнародны банк]] * [[Араба-ізраільская вайна]] * [[Араба-ізраільская вайна (1947—1949)|Араба-ізраільская вайна 1948—1949]] * [[Араба-лацінаамерыканскі банк]] * [[Арабацкая Стрэлка]] * [[Лідзія Львоўна Арабей|Арабей Лідзія Львоўна]] * [[Іван Сяргеевіч Арабейка|Арабейка Іван Сяргеевіч]] * [[Арабеск]] * [[Арабеска]] * [[Арабескі]] * [[Арабізм]] * [[Арабі-паша]] * [[Арабістыка]] * [[Гусейн Мамед аглы Араблінскі|Араблінскі Гусейн Мамед аглы]] * [[Арабска-Амерыканская нафтавая кампанія]] * [[Арабскі алфавіт|Арабскае пісьмо]] * [[Арабская культура]] ** [[Ісламская філасофія|Арабская філасофія]] ** [[Арабская гістарыяграфія]] ** [[Арабская літаратура]] ** [[Арабская архітэктура]] ** [[Арабская музыка]] * [[Ліга арабскіх дзяржаў|Арабская ліга]] * [[Арабская мова]] * [[Арабская парода]] * [[Егіпет|Арабская Рэспубліка Егіпет]] * [[Арабскі валютны фонд]] * [[Арабскі фонд эканамічнага і сацыяльнага развіцця]] * [[Арабскі халіфат]] * [[Арабскія заваяванні]] * [[Арабскія лічбы]] * [[Арабы]] * [[Арава]] * [[Аравакі]] * [[Аравійска-афрыканская фасфарытаносная правінцыя]] * [[Аравійскае мора]] * [[Аравійская катлавіна]] * [[Аравійская пустыня]] * [[Аравійскі артэзіянскі басейн]] * [[Аравійскі паўвостраў]] * [[Аравійскі шчыт]] * [[Араганіт]] * [[Араген]] * [[Арамарфоз|Арагенез]] * [[Гараўтварэнне|Арагенез]] * [[Дамінік Франсуа Араго|Араго Дамінік Франсуа]] * [[Арагон]] * [[Луі Арагон|Арагон Луі]] * [[Арагонская раўніна]] * [[Араграфія]] * [[Арагуая]] * [[Арад (Румынія)|Арад]] * [[Арадзя]] * [[Арадур-сюр-Глан]] * [[Аракажу]] * [[Араканскія горы]] * [[Садаа Аракі|Аракі Садао]] * [[Дзмітрый Ігнатавіч Аракішвілі|Аракішвілі Дзмітрый Ігнатавіч]] * [[Аракс]] * [[Аляксей Андрэевіч Аракчэеў|Аракчэеў Аляксей Андрэевіч]] * [[Барыс Уладзіміравіч Аракчэеў|Аракчэеў Барыс Уладзіміравіч]] * [[Аракчэеўшчына]] * [[Аралія]] * [[Арал-Пайгамбар]] * [[Аралсор]] * [[Аральскае мора]] * [[Арам]] * [[Арамазд]] * [[Арамарфоз]] * [[Араматызацыя]] ** [[Араматызацыя (хімія)]] * [[Араматычныя злучэнні]] * [[Арамеі]] * [[Арамейскае пісьмо]] * [[Арамейскія мовы|Арамейская мова]] * [[Арабска-Амерыканская нафтавая кампанія|АРАМКА]] * [[Каўказская Албанія|Аран]] * [[Аран]] * [[Арангутаны|Арангутан]] * [[Аранжавая]] * [[Аранжавая правінцыя]] * [[Аранжавая Свабодная Дзяржава]] * [[Аранжарэя]] * [[Аранжыроўка]] * [[Аранская культура]] * [[Аранчыцы]] * [[Лазар Навумавіч Аранштам|Аранштам Лазар Навумавіч]] * [[Араньестад (Аруба)|Араньестад]] * [[Арарат]] * [[Арарацкая раўніна]] * [[Араская унія|Араская унія 1579]] * [[Арат з Сікіёна]] * [[Араталт]] * [[Аратарская проза]] * [[Араторыя]] * [[Аратрон]] * [[Араты]] * [[Лойпа Араўха|Араўха Лойпа]] * [[Мапучэ|Араўканы]] * [[Араўкарыя]] * [[Ясір Арафат|Арафат Ясір]] * [[Арафурскае мора]] * [[Арахідонавая кіслата]] * [[Арахіс]] * [[Арахісавы алей]] * [[Арахна]] * [[Арахнаідыт]] * [[Арахналогія]] * [[Арахнозы]] * [[Мікалай Аляксандравіч Арахоўскі|Арахоўскі Мікола]] * [[Арацыі]] * [[Арашальнае земляробства]] * [[Арашальная сістэма]] * [[Ганна Уладзіміраўна Арашонкава|Арашонкава Ганна Уладзіміраўна]] * [[Арашэнне]] * [[Арба]] * [[Арбавірусы]] * [[Арбалет]] * [[Арбаліт]] * [[Арбарыцыды]] * [[Іосіф Абгаравіч Арбелі|Арбелі Іосіф Абгаравіч]] * [[Лявон Абгаравіч Арбелі|Арбелі Лявон Абгаравіч]] * [[Канстанцін Агапаронавіч Арбелян|Арбелян Канстанцін Агапаронавіч]] * [[Хакоба Арбенс Гусман|Арбенс Гусман Хакоба]] * [[Агнес Арбер|Арбер Агнес]] * [[Вернер Арбер|Абер Вернер]] * [[Маўра Арбіні|Арбіні Маўра]] * [[Арбіта]] * [[Арбіта (ТВ-сетка)|Арбіта]] * [[Арбітальная станцыя]] * [[Арбітальны момант]] * [[Арбітр]] * [[Трацейскі суд|Арбітраж]] * [[Міжнародны арбітраж|Арбітраж міжнародны]] * [[Аляксандр Ермінінгельдавіч Арбузаў|Арбузаў Аляксандр Ермінінгельдавіч]] * [[Аляксей Мікалаевіч Арбузаў|Арбузаў Аляксей Мікалаевіч]] * [[Арвад]] * [[Аргазм]] * [[Аргалі]] * [[Арган]] * [[Арган (зброя)|Арган]] * [[Арганагенез]] * [[Арганагенныя горныя пароды]] * [[Арганагенныя пабудовы]] * [[Арганагены]] * [[Арганалогія]] * [[Аргана-мінеральныя ўгнаенні]] * [[Арганатэрапія]] * [[Арганаўты]] * [[Арганоіды|Арганелы]] * [[Арганізаваная злачыннасць]] * [[Арганізаваны набор рабочых]] * [[Арганізацыйная структура]] * [[Арганізацыйная тэхніка]] * [[Арганізацыя]] * [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый]] * [[ЮНІДА|Арганізацыя Аб’яднаных Нацый па прамысловым развіцці]] * [[ЮНЕСКА|Арганізацыя Аб’яднаных Нацый па пытаннях адукацыі, навукі і культуры]] * [[Азіяцка-Ціхаакіянскае эканамічнае супрацоўніцтва|Арганізацыя азіяцка-ціхаакіянскага эканамічнага супрацоўніцтва]] * [[Арганізацыя амерыканскіх дзяржаў]] * [[Арганізацыя афрыканскага адзінства]] * [[Саюз беларуска-амерыканскай моладзі|Арганізацыя беларуска-амерыканскай моладзі]] * [[Варшаўскі дагавор|Арганізацыя Варшаўскага дагавору]] * [[Арганізацыя вызвалення Палесціны]] * [[Арганізацыя вытворчасці]] * [[Арганізацыя дагавору Паўднёва-Усходняй Азіі]] * [[Арганізацыя ісламскага супрацоўніцтва|Арганізацыя Ісламская канферэнцыя]] * [[АПЕК|Арганізацыя краін-экспарцёраў нафты]] * [[Міжнародная арганізацыя цывільнай авіяцыі|Арганізацыя міжнароднай грамадзянскай авіяцыі]] * [[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе]] * [[НАТА|Арганізацыя Паўночнаатлантычнага дагавору]] * [[Арганізацыя працы]] * [[Арганізацыя Тота]] * [[Арганізацыя ўкраінскіх нацыяналістаў]] * [[Арганізацыя цэнтральнаамерыканскіх дзяржаў]] * [[Арганізацыя цэнтральнага дагавору]] * [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і развіцця]] * [[Арганіцызм]] * [[Арганічнае выветрыванне]] * [[Арганічнае шкло]] * [[Арганічная архітэктура]] * [[Арганічная будова капіталу]] * [[Арганічная хімія]] * [[Арганічная школа]] * [[Арганічны статут Каралеўства Польскага]] * [[Арганічныя рэчывы|Арганічныя злучэнні]] * [[Арганічныя ўгнаенні]] * [[Арганоіды]] * [[Аргас (волат)|Аргас]] * [[Аргас (горад)|Аргас]] * [[Аргатызм]] * [[Хасэ Марыя Аргедас|Аргедас Хасэ Марыя]] * [[Тудор Аргезі|Аргезі Тудор]] * [[Аргентыт]] * [[Аргенціна]] ** [[Дзяржаўны лад і палітыка Аргенціны]] ** [[Геаграфія Аргенціны]] ** [[Насельніцтва Аргенціны]] ** [[Ахова здароўя ў Аргенціне]] ** [[Гісторыя Аргенціны]] ** [[Палітыка Аргенціны]] ** [[Эканоміка Аргенціны]] *** [[Прамысловасць Аргенціны]] *** [[Сельская гаспадарка Аргенціны]] *** [[Транспарт у Аргенціне]] ** [[Узброеныя сілы Аргенціны]] * [[Адукацыя ў Аргенціне]] ** [[СМІ ў Аргенціне]] ** [[Літаратура Аргенціны]] ** [[Архітэктура Аргенціны]] ** [[Выяўленчае мастацтва Аргенціны]] ** [[Музыка Аргенціны]] ** [[Тэатр Аргенціны]] ** [[Кінематограф Аргенціны]] ** [[Беларусы ў Аргенціне]] * [[Аргенцінская катлавіна]] * [[Аргенцінцы]] * [[Аргіліт]] * [[Аргінін]] * [[Аргішці I]] * [[Аргішціхінілі]] * [[Арго]] * [[Аргон]] * [[Аргсувязь]] * [[Аргтэхніка]] * [[Аргулёз]] * [[Аргумент]] * [[Аргумент]] * [[Аргументы і факты]] * [[Аргуновы]] ** [[Іван Пятровіч Аргуноў|Аргуноў Іван Пятровіч]] ** [[Мікалай Іванавіч Аргуноў|Аргуноў Мікалай Іванавіч]] * [[Аргуновы]] ** [[Фёдар Сямёнавіч Аргуноў|Аргуноў Фёдар Сямёнавіч]] ** [[Павел Іванавіч Аргуноў|Аргуноў Павел Іванавіч]] * [[Аргунь]] * [[Аргусы]] * [[Арда]] ** [[Арда (арганізацыя)]] * [[Павел Мікалаевіч Ардашаў|Ардашаў Павел Мікалаевіч]] * [[Ардашня]] * [[Ардашы]] * [[Ардашыр I]] * [[Рыгор Канстанцінавіч Арджанікідзе]] * [[Арджуна]] * [[Ардовікская сістэма]] * [[Мамед Саід Ардубады|Ардубады Мамед Саід]] * [[Жуль Ардуэн-Мансар|Ардуэн-Мансар Жуль]] * [[Ардынарац]] * [[Ардынацкі суд]] * [[Ардынат|Ардынацыя]] * [[Ардынацыя (геабатаніка)|Ардынацыя]] * [[Ардынацыя Войска Запарожскага|Ардынацыя 1638]] * [[Ардынацыя каралеўскіх пушчаў у лясніцтвах былога Вялікага Княства Літоўскага]] * [[Афанасій Лаўрэнцьевіч Ардын-Нашчокін|Ардын-Нашчокін Афанасій Лаўрэнцьевіч]] * [[Ардынскі выхад]] * [[Ардыншчына]] * [[Ардышэва]] * [[Ардэнская аперацыя (1944—1945)|Ардэнская аперацыя, 1944—1945]] * [[Ардэны]] * [[Ар’ергард]] * [[Аржаніца]] * [[Таццяна Пятроўна Аржаннікава|Аржаннікава Таццяна Пятроўна]] * [[Рэне Луі Аржансон|Аржансон Рэне Луі]] * [[Ігар Вацлававіч Аржахоўскі|Аржахоўскі Ігар Вацлававіч]] * [[Арзамас]] * [[Арзамас (літаратурнае таварыства)|Арзамас]] * [[Іван Цімафеевіч Арзамасаў|Арзамасаў Іван Цімафеевіч]] * [[Арзні]] * [[Арка]] * [[Трыумфальная арка|Арка трыумфальная]] * [[Аркада (архітэктура)|Аркада]] * [[Аркадзія (курорт)|Аркадзія]] * [[Аркадзь Станіслававіч Аркадзьеў|Аркадзьеў Аркадзь Станіслававіч]] * [[Аркадыя (вобласць Старажытнай Грэцыі)|Аркадыя]] * [[Аркадыя (Брэст)|Аркадыя]] * [[Сесар Муньёс Арканада|Арканада Сесар Муньёс]] * [[Арканзас (рака)|Арканзас]] * [[Арканзас]] * [[Архар|Аркар]] * [[Аркатаг]] * [[Аркатура]] * [[Аркашон]] * [[Аркбутан]] * [[Аркебуза]] * [[Аркестр]] * [[Аркестр народных інструментаў]] * [[Аркестроўка]] * [[Аркнейскія астравы]] * [[Аркозы]] * [[Аркона]] * [[Арктагея]] * [[Арктатрацічная флора]] * [[Арктур]] * [[Арктыка]] * [[Арктычнае паветра]] * [[Арктычная нізіна]] * [[Арктычны антыцыклон]] * [[Арктычны клімат]] * [[Арктычны пояс]] * [[Арктычны фронт]] * [[Арктычная пустыня|Арктычных пустыняў зона]] * [[Аркуш]] ** [[Аўтарскі аркуш]] ** [[Улікова-выдавецкі аркуш]] ** [[Папяровы аркуш]] ** [[Друкаваны аркуш]] ** [[Умоўны друкаваны аркуш]] * [[Алесь Аркуш|Аркуш Алесь]] * [[Арлан-белахвост]] * [[Арлеан]] * [[Эш-Шэліф|Арлеанвіль]] * [[Арлеаністы]] * [[Жанна д’Арк|Арлеанская дзева]] * [[Арлеанскі дом]] * [[Арлеанэ]] * [[Арлейка]] * [[Арлекін]] * [[Павел Мікалаевіч Арленеў|Арленеў Павел Мікалаевіч]] * [[Арлея]] * [[Арлі]] * [[Галіна Аляксандраўна Арлова|Арлова Галіна Аляксандраўна]] * [[Любоў Пятроўна Арлова|Арлова Любоў Пятроўна]] * [[Таццяна Дзмітрыеўна Арлова|Арлова Таццяна Дзмітрыеўна]] * [[Валянцін Антонавіч Арловіч|Арловіч Валянцін Антонавіч]] * [[Арловічы (Дубровенскі раён)|Арловічы]] * [[Алег Рыгоравіч Арлоў|Арлоў Алег Рыгоравіч]] * [[Аляксандр Мікалаевіч Арлоў|Арлоў Аляксандр Мікалаевіч]] * [[Аляксей Рыгоравіч Арлоў|Арлоў Аляксей Рыгоравіч]] * [[Георгій Міхайлавіч Арлоў|Арлоў Георгій Міхайлавіч]] * [[Дзмітрый Аляксеевіч Арлоў|Арлоў Дзмітрый Аляксеевіч]] * [[Дзмітрый Мікалаевіч Арлоў|Арлоў Дзмітрый Мікалаевіч]] * [[Іван Аляксеевіч Арлоў|Арлоў Іван Аляксеевіч]] * [[Леў Мікалаевіч Арлоў|Арлоў Леў Мікалаевіч]] * [[Рыгор Рыгоравіч Арлоў|Арлоў Рыгор Рыгоравіч]] * [[Сяргей Міхайлавіч Арлоў|Арлоў Сяргей Міхайлавіч]] * [[Сяргей Сяргеевіч Арлоў|Арлоў Сяргей Сяргеевіч]] * [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Арлоў Уладзімір Аляксеевіч]] * [[Юрый Аляксандравіч Арлоў|Арлоў Юрый Аляксандравіч]] * [[Арлоўская вобласць]] ** [[Геаграфія Арлоўскай вобласці]] ** [[Эканоміка Арлоўскай вобласці]] * [[Арлоўская рысістая парода]] * [[Аляксандр Восіпавіч Арлоўскі|Арлоўскі Аляксандр Восіпавіч]] * [[Барыс Іванавіч Арлоўскі|Арлоўскі Барыс Іванавіч]] * [[Восіп Данілавіч Арлоўскі|Арлоўскі Восіп Данілавіч]] * [[Канстанцін Іванавіч Арлоўскі|Арлоўскі Канстанцін Іванавіч]] * [[Кірыл Пракопавіч Арлоўскі|Арлоўскі Кірыла Пракопавіч]] * [[Уладзімір Данатавіч Арлоўскі|Арлоўскі Уладзімір Данатавіч]] * [[Яўстафій Філарэтавіч Арлоўскі|Арлоўскі Яўстафій Філарэтавіч]] * [[Арлы]] * [[Арляк]] * [[Арлянка (прыток Друці)|Арлянка]] * [[Армавір (старажытны)|Армавір]] * [[Армавір (Расія)|Армавір]] * [[Армагедон]] * [[Армада]] * [[Армакаменныя канструкцыі]] * [[Армата]] * [[Арматура]] ** [[Арматура жалеза-бетонных канструкцый]] ** [[Арматура трубаправодная]] ** [[Арматура электратэхнічная]] ** [[Арматура святлотэхнічная]] ** [[Арматура пячная]] * [[Арматура|Арматурныя работы]] * [[Армацэментавыя канструкцыі]] * [[Армейскія камітэты]] * [[Арменія]] ** [[Дзяржаўны лад Арменіі]] ** [[Геаграфія Арменіі]] ** [[Насельніцтва Арменіі]] ** [[Эканоміка Арменіі]] ** [[Сельская гаспадарка Арменіі]] ** [[Гісторыя Арменіі]] ** [[Палітыка Арменіі]] ** [[Адукацыя ў Арменіі]] ** [[СМІ ў Арменіі]] ** [[Армянская літаратура|Літаратура Арменіі]] ** [[Армянская архітэктура|Архітэктура Арменіі]] ** [[Выяўленчае мастацтва Арменіі]] ** [[Армянская музыка|Музыка Арменіі]] ** [[Тэатр Арменіі]] ** [[Кінематограф Арменіі]] * [[Вялікая Арменія|Арменія Вялікая]] * [[Малая Арменія|Арменія Малая]] * [[Канстанцін Арменопул|Арменопул Канстанцін]] * [[Армерыя]] * [[Армілярная сфера]] * [[Арміній]] * [[Арміраванае шкло]] * [[Арміраванне]] * [[Арміраваныя матэрыялы]] * [[Армія]] * [[Армія выратавання]] * [[Армія Краёва]] * [[Армія Людова]] * [[АРМКА-Жалеза]] * [[Армрэстлінг]] * [[Генры Эдуард Армстранг|Армстранг Генры Эдуард]] * [[Луі Даніэл Армстранг|Армстранг Луі Даніэл]] * [[Ніл Армстранг|Армстранг Ніл]] * [[Армузскі праліў]] * [[Армянская Апостальская Царква|Армяна-грыгарыянская царква]] * [[Армяне]] * [[Армянскае нагор’е]] * [[Армянскі алфавіт|Армянскае пісьмо]] * [[Армянская Апостальская Царква|Армянская апостальская царква]] * [[Армянская мова]] * [[Армянскі таўр]] * [[Арна]] * [[Клас Арнальдсан|Арнальдсан Клас]] * [[Арнамент]] * [[Арнаментыка (музыка)|Арнаментыка]] * [[Арнем]] * [[Арнем-Ленд]] * [[Купальнік|Арніка]] * [[Арніта-]] * [[Арніталагічны заказнік]] * [[Арніталогія]] * [[Арнітафаўна|Арнітафауна]] * [[Арнітахарыя]] * [[Арнітоз]] * [[Арніцін]] * [[Арніцінавы цыкл]] * [[Арнольд Брэшыянскі]] * [[Арнольфа дзі Камбіа|Арнольфа ды Камбіо]] * [[Мадэрн|Ар нуво]] * [[Арлы|Арол]] * [[Арол (горад)|Арол]] * [[Арол]] * [[М. Арол|Арол М. Сцяпан Язэпавіч]] * [[Арол-карлік]] * [[Арол-магільнік]] * [[Рэймон Арон|Арон Рэймон]] * [[Ароннік]] * [[Юдзіф Самойлаўна Арончык|Арончык Юдзіф Самойлаўна]] * [[Хасе Клементэ Ароска|Ароска Хасе Клементэ]] * [[Аротавая кіслата]] * [[Мікалай Мікалаевіч Арочка|Арочка Мікола]] * [[Арпа (прыток Аракса)|Арпа]] * [[Арпады]] * [[Ars nova|Арс нова]] * [[Арсен Адзелашвілі]] * [[Арсенал]] * [[Арсенапірыт]] * [[Арсенаты]] * [[Арсеніды]] * [[Арсеній]] * [[Мыш’як|Арсенік]] * [[Арсеніты (хімія)|Арсеніты]] * [[Арсеній Дзіянісавіч Арсенка|Арсенка Арсен Дзіянісавіч]] * [[Наталля Аляксееўна Арсеннева|Арсеннева Наталля Аляксееўна]] * [[Віктар Васілевіч Арсеньеў|Арсеньеў Віктар Васілевіч]] * [[Канстанцін Іванавіч Арсеньеў|Арсеньеў Канстанцін Іванавіч]] * [[Уладзімір Клаўдзіевіч Арсеньеў|Арсеньеў Уладзімір Клаўдзіевіч]] * [[Ташпулат Арсланкулаў|Арсланкулаў Ташпулат]] * [[Ута Арсакідзэ|Арсукісдзе]] * [[Іван Іванавіч Артабалеўскі|Артабалеўскі Іван Іванавіч]] * [[Артавазд II]] * [[Артаганальнае пераўтварэнне]] * [[Артаганальнасць]] * [[Артаганальная праекцыя]] * [[Артаганальная сістэма]] * [[Артадантыя]] * [[Артадоксія]] * [[Артазіды]] * [[Артаклаз]] * [[Артаксеркс I Лангіман|Артаксеркс I]] * [[Артаксеркс II]] * [[Артаксеркс III]] * [[Інга Рыгораўна Артамонава]] * [[Артанія]] * [[Артапедыя]] * [[Арташат]] * [[Арташэс I]] * [[Вія Артманэ|Артмане Вія]] * [[Маргерыт Жазефін Дэзірэ Арто|Арто Маргерыт Жазефін Дэзірэ]] * [[Артотрыхум]] * [[Артрадыры]] * [[Артрапластыка]] * [[Артраспоры]] * [[Артроз]] * [[Артрыт]] * [[Арт-сесія]] * [[Артуа]] * [[Артукі]] * [[Хасэ Хервасіа Артыгас|Артыгас Хасе Хервасіо]] * [[Артыкль]] * [[Артыкон]] * [[Артыкул]] * [[Артыкул воінскі]] * [[Артыкулы Гетманскія|Артыкулы вайсковыя]] * [[Артыкулы Канфедэрацыі]] * [[Артыкуляцыйная база мовы]] * [[Артыкуляцыя]] ** [[Артыкуляцыя (мовазнаўства)]] ** [[Артыкуляцыя (музыка)]] * [[Артылерыя]] * [[Артыт]] * [[Артышок]] * [[Даніэль Артэга Сааведра|Сааведра Даніэль Артэга]] * [[Артэзіянскі басейн]] * [[Артэзіянскі калодзеж]] * [[Артэзіянскія воды]] * [[Абрахам Артэлій|Артэлій Абрахам]] * [[Артэміда]] * [[Артэмія]] * [[Артэрыя|Артэрыі]] * [[Артэрыіт]] * [[Крывяны ціск|Артэрыяльны ціск]] * [[Артэфакт (археалогія)|Артэфакт]] * [[Аруба]] * [[Арувімі]] * [[Аружэйная палата]] * [[Арум]] * [[Аруна]] * [[Сімпсан|Арунта]] * [[Арура]] * [[Міхаіл Аветавіч Арутчан|Арутчан Міхаіл Аветавіч]] * [[Аляксандр Рыгоравіч Аруцюнян|Аруцюнян Аляксандр Рыгоравіч]] * [[Арфа]] * [[Арфаграфічны слоўнік]] * [[Арфаграфія]] * [[Арфаэпія]] * [[Арфведсаніт]] * [[Арфей]] * [[Архазаўры]] * [[Архаізм]] * [[Архаіка]] * [[Архалаксіс]] * [[Арханёл|Архангелы]] * [[Архангельск]] * [[Архангельскае (сядзіба)|Архангельскае]] * [[Архангельская вобласць]] ** [[Геаграфія Архангельскай вобласці]] ** [[Эканоміка Архангельскай вобласці]] * [[Аляксандр Андрэевіч Архангельскі|Архагельскі Аляксандр Андрэевіч]] * [[Аляксандр Сямёнавіч Архангельскі|Архангельскі Аляксандр Сямёнавіч]] * [[Архангельскі цэлюлозна-папяровы камбінат]] * [[Архантрапы]] * [[Архар]] * [[Архараўцы]] * [[Архат]] * [[Архе Афінская]] * [[Археа-]] * [[Археаграфічная камісія]] * [[Археаграфічная экспедыцыя]] * [[Археаграфічны зборнік дакументаў]] * [[Археаграфія]] * [[Археалагічнае датаванне]] * [[Археалагічная культура]] * [[Археалагічная разведка]] * [[Бярэсце (музей)|Археалагічны музей «Бярэсце»]] * [[Археалагічныя помнікі]] * [[Археалагічныя раскопкі]] * [[Археалогія]] * [[Археалогія і нумізматыка Беларусі]] * [[Музычная археалогія|Археалогія музычная]] * [[Археалогія помнікаў архітэктуры]] * [[Царкоўная археалогія|Археалогія царкоўная]] * [[Археамагнетызм]] * [[Праптушка|Археаптэрыкс]] * [[Археаптэрыксавая флора]] * [[Археацыяты]] * [[Археі|Архебактэрыі]] * [[Архегоній]] * [[Архей]] * [[Праптушка|Археорніс]] * [[Архетып]] * [[Архі-]] * [[Архівазнаўства]] * [[Архіварыус]] * [[Архивное дело]] * [[Архівольт]] * [[Архідам II]] * [[Архіепіскап]] * [[Архікарп]] * [[Архілох]] * [[Архімандрыт]] * [[Архімед]] * [[Аксіёма Архімеда|Архімеда аксіёма]] * [[Закон Архімеда|Архімеда закон]] * [[Целы Архімеда|Архімеда целы]] * [[Архімедава спіраль]] * [[Архімедаў вінт]] * [[Ірына Канстанцінаўна Архіпава|Архіпава Ірына Канстанцінаўна]] * [[Архіпастыр]] * [[Абрам Яфімавіч Архіпаў|Архіпаў Абрам Яфімавіч]] * [[Архіпелаг]] * [[Архіпелагскія экспедыцыі рускага флоту]] * [[Аляксандр Парфір’евіч Архіпенка|Архіпенка Аляксандр Парфір’евіч]] * [[Валерый Іванавіч Архіпенка|Архіпенка Валерый Іванавіч]] * [[Фёдар Фёдаравіч Архіпенка|Архіпенка Фёдар Фёдаравіч]] * [[Епіскап|Архірэй]] * [[Архірэйскія школы]] * [[Архіт]] * [[Архитектура и строительство Беларуси]] * [[Архітраў]] * [[Архітэктоніка]] * [[Архітэктоніка (літаратура)]] * [[Архітэктура]] * [[Архітэктура Беларусі]] * [[Архітэктура малых формаў]] * [[Архітэктурная акустыка]] * [[Архітэктурны музей|Архітэктурныя музеі]] * [[Архітэктурны часопіс|Архітэктурныя часопісы]] * [[Архітэўцыс]] * [[Архіў]] * [[Архіў гістарычнай камісіі]] * [[Архіў дому Радзівілаў]] * [[Архіў дому Сапегаў]] * [[Архіў князёў Любартовічаў-Сангушкаў у Славуце]] * [[Архіў па гісторыі літаратуры і асветы ў Польшчы]] * [[Архіў Паўднёва-Заходняй Расіі]] * [[Архіў рускай рэвалюцыі]] * [[Archiv für slavische Philologie|Архіў фюр славішэ Філалагі]] * [[Архіў Яна Замойскага]] * [[Архіўныя камісіі]] * [[-архія]] * [[Архонскія надпісы|Архона-Енісейскія надпісы]] * [[Архонт]] * [[Аляксандр Сяргеевіч Арцем’еў|Арцем’еў Аляксандр Сяргеевіч]] * [[Эдуард Мікалаевіч Арцем’еў|Арцем’еў Эдуард Мікалаевіч]] * [[Арцемій (Троіцкі)]] * [[Аляксандр Радзівонавіч Арцём|Арцём Аляксандр Радзівонавіч]] * [[Павел Якаўлевіч Арцёмаў|Арцёмаў Павел Якаўлевіч]] * [[Пётр Сяргеевіч Арцёмаў|Арцёмаў Пётр Сяргеевіч]] * [[Іван Іванавіч Арцёменка|Арцёменка Іван Іванавіч]] * [[Кацярына Гаўрылаўна Арцёменка|Арцёменка Кацярына Гаўрылаўна]] * [[Сцяпан Елізаравіч Арцёменка|Арцёменка Сцяпан Елізаравіч]] * [[Валянцін Міхайлавіч Арцём’еў|Арцём’еў Валянцін Міхайлавіч]] * [[Савін Арцём’еў|Арцём’еў Савін]] * [[Анатоль Яфімавіч Арцімовіч|Арцімовіч Анатоль Яфімавіч]] * [[Нэлі Іванаўна Арцішэўская|Арцішэўская Нэлі Іванаўна]] * [[Аляксандр Аляксандравіч Арцішэўскі|Арцішэўскі Аляксандр Аляксандравіч]] * [[Міхаіл Пятровіч Арцыбашаў|Арцыбашаў Міхаіл Пятровіч]] * [[Леў Андрэевіч Арцымовіч|Арцымовіч Леў Андрэевіч]] * [[Уладзімір Мартынавіч Арцыхоўскі|Арцыхоўскі Уладзімір Мартынавіч]] * [[Людміла Іванаўна Арчакова|Арчакова Людміла Іванаўна]] * [[Арчыл II]] * [[Джузэпэ Арчымбольда|Арчымбольда Джузепе]] * [[Аршакуні|Аршакіды армянскія]] * [[Аршанскае Евангелле]] * [[Аршанскае падполле|Аршанскае патрыятычнае падполле]] * [[Аршанскае паўстанне|Аршанскае паўстанне 1918]] * [[Аршанскае права]] * [[Аршанскае ўзвышша]] * [[Аршанска-Магілёўская раўніна]] * [[Аршанская акруга]] * [[Бітва пад Оршай (1514)|Аршанская бітва 1514]] * [[Бітва пад Оршай (1564)|Аршанская бітва 1564]] * [[Аршанская жаночая гімназія]] * [[Аршанская жаночая настаўніцкая семінарыя]] * [[Свята-Ільінская царква (Орша)|Аршанская ільінская царква]] * [[Аршанская канферэнцыя сялян|Аршанская канферэнцыя сялян 1906]] * [[Аршанская пенькатрапальная мануфактура]] * [[Аршанская правінцыя]] * [[Аршанская ўпадзіна]] * [[Эдуард Львовіч Аршанскі|Аршанскі Эдуард Львовіч]] * [[Аршанскі гідрагеалагічны басейн]] * [[Аршанскі езуіцкі калегіум]] * [[Аршанскі замак]] * [[Аршанскі інструментальны завод]] * [[Аршанскі камбінат зборных жалезабетонных вырабаў і канструкцый]] * [[Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар бернардзінцаў (Орша)|Аршанскі кляштар бернардзінцаў]] * [[Касцёл Святога Юзафа Абручніка і кляштар дамініканцаў (Орша)|Аршанскі кляштар дамініканцаў]] * [[Касцёл Святой Тройцы і кляштар трынітарыяў (Орша)|Аршанскі кляштар трынітарыяў]] * [[Касцёл Святога Антонія і кляштар францысканцаў (Орша)|Аршанскі кляштар францысканцаў]] * [[Аршанскі кодэкс]] * [[Куцеінскі Богаяўленскі манастыр|Аршанскі Куцеінскі Богаяўленскі манастыр]] * [[Успенскі манастыр (Орша)|Аршанскі Куцеінскі Успенскі манастыр]] * [[Аршанскі льнокамбінат]] * [[Аршанскі маладняк]] * [[Манастыр базыльян (Орша)|Аршанскі манастыр базыльян]] * [[Аршанскі мясакансервавы камбінат]] * [[Аршанскі настаўніцкі інстытут]] * [[Аршанскі павет]] * [[Аршанскі раён]] * [[Аршанскі стадыял]] * [[Аршанскі станкабудаўнічы завод «Чырвоны барацьбіт»|Аршанскі станкабудаўнічы завод]] * [[Аршын]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Праект:Словаспісы/БелЭН]] oti8p1xylb13x067xlocbs9hmhdzuvj 0 196236 5202666 5202630 2026-09-20T12:21:15Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5202666 wikitext text/x-wiki [[Файл:Russian Australian immigrants.jpg|thumb|Сем’і Байц і Грасоўскіх, якія пераехалі ў [[Мельбурн]] з [[Мінск]]а ў 1915 годзе. У тагачасных дакументах выхадцаў з беларускіх зямель часта рэгістравалі паводле грамадзянства Расійскай імперыі.]] '''Беларусы Аўстраліі''' — супольнасць [[беларусы|беларусаў]] у [[Аўстралія|Аўстраліі]], якая ўключае як мігрантаў з беларускіх зямель і Рэспублікі Беларусь, так і грамадзян Аўстраліі беларускага паходжання. Арганізаванае беларускае жыццё ў краіне сфарміравалася пераважна пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], калі ў Аўстралію ў межах праграм перасялення [[Перамешчаная асоба|перамешчаных асоб]] прыбылі беларусы з лагераў у Германіі, Аўстрыі і іншых краінах Еўропы. Асноўныя беларускія асяродкі ўзніклі ў [[Сідней|Сіднеі]], [[Мельбурн]]е, [[Адэлаіда|Адэлаідзе]] і [[Перт (Аўстралія)|Перце]].<ref name="SAHistory">{{cite web |url=https://sahistoryhub.history.sa.gov.au/subjects/belarusians-in-south-australia/ |title=Belarusians in South Australia |publisher=History Trust of South Australia |website=SA History Hub |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> У другой палове XX стагоддзя ў Аўстраліі дзейнічалі беларускія грамадскія, царкоўныя, ветэранскія, жаночыя, моладзевыя і культурныя арганізацыі, выдаваліся беларускія газеты і часопісы, працавалі школы, хоры і радыёперадачы. У 1977 годзе была створана [[Федэральная рада беларускіх арганізацый у Аўстраліі]], якая каардынавала дзейнасць розных беларускіх асяродкаў краіны.<ref name="KavaleuskiOrgs">{{cite web |url=https://www.geocities.ws/viktor_au/bel/orgs_eng.html |title=Belarusian organisations in Australia |author=Viktor Kovalevski |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> == Гісторыя == === Раннія перасяленцы === Асобныя выхадцы з беларускіх зямель з’яўляліся ў Аўстраліі яшчэ ў XIX — пачатку XX стагоддзя, аднак да ўзнікнення беларускай нацыянальнай дзяржаўнасці яны ў афіцыйных крыніцах звычайна не фіксаваліся як беларусы. Праваслаўных выхадцаў з беларускіх губерняў Расійскай імперыі маглі запісваць як рускіх, каталікоў — як палякаў, а яўрэяў — паводле веравызнання або краіны грамадзянства. Адным з дакументальна засведчаных прыкладаў з’яўляецца пераезд у Мельбурн у студзені 1915 года сем’яў Байц і Грасоўскіх з Мінска. Яны прыбылі ў Аўстралію праз Афрыку і ў тым жа годзе заснавалі сумеснае прадпрыемства па вытворчасці скураных вырабаў; пазней з яго развілася абутковая кампанія ''Grosby''.<ref name="MuseumsVictoria">{{cite web |url=https://collections.museumsvictoria.com.au/items/1689355 |title=Baitz & Grosovsky Families Having a Picnic in the Park, 1915–1916 |publisher=Museums Victoria |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> Да Аўстраліі да Першай сусветнай вайны траплялі таксама выхадцы з Мінскай, Віленскай, Гродзенскай і іншых губерняў, аднак вызначыць іх этнічную самаідэнтыфікацыю па іміграцыйных дакументах часта немагчыма. === Міжваенная міграцыя === У 1920—1930-я гады ў Аўстралію прыязджалі асобныя выхадцы з [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якая ў той час уваходзіла ў склад Польшчы, а таксама з БССР. Частка з іх рэгістравалася як грамадзяне Польшчы або СССР, таму колькасць беларусаў у гэтай хвалі дакладна невядомая. Асобную групу складалі яўрэйскія выхадцы з беларускіх гарадоў і мястэчак, якія эмігравалі ў Аўстралію з тэрыторый Расійскай імперыі і пазней Польшчы. == Пасляваенная хваля == === Перамешчаныя асобы === {{Асноўны артыкул|Перамешчаная асоба}} {{Гл. таксама|Беларускія лагеры для перамешчаных асоб}} [[Файл:Australia – Land of Tomorrow poster.jpg|thumb|Аўстралійскі дзяржаўны плакат 1949—1951 гадоў, прызначаны для мігрантаў і перамешчаных асоб у еўрапейскіх лагерах і аўстралійскіх прыёмных цэнтрах]] Найбольш значная хваля беларускай іміграцыі пачалася пасля Другой сусветнай вайны. Беларусы прыбывалі ў Аўстралію пераважна з лагераў [[Міжнародная арганізацыя па справах бежанцаў|Міжнароднай арганізацыі па справах бежанцаў]] у заходніх акупацыйных зонах Германіі і Аўстрыі. Сярод іх былі былыя прымусовыя рабочыя, ваеннапалонныя, бежанцы, людзі, якія пакінулі Беларусь у 1943—1944 гадах, і іншыя перамешчаныя асобы.<ref name="SAHistory"/> У гістарычнай літаратуры і публікацыях беларускай дыяспары колькасць беларусаў, якія перасяліліся ў Аўстралію ў канцы 1940-х — пачатку 1950-х гадоў, ацэньваецца прыкладна ў 3000 чалавек. Дакладны падлік ускладняецца тым, што частка беларусаў у лагерах і іміграцыйных дакументах рэгістравалася як палякі, рускія, савецкія грамадзяне або прадстаўнікі іншых нацыянальнасцей.<ref>{{cite book |last=Кавалеўскі |first=Віктар |title=Беларусы Аўстраліі: А хто там ідзе? |year=2008 |language=be }}</ref><ref name="SAHistory"/> У цэлым Аўстралія была адной з галоўных краін перасялення пасляваенных DP: у 1947—1951 гадах [[Міжнародная арганізацыя па справах бежанцаў]] перасяліла сюды 182 159 бежанцаў і перамешчаных асоб.<ref>{{cite web |url=https://www.unhcr.org/sites/default/files/legacy-pdf/4e1ee76e0.pdf |title=Yearbook of the United Nations, 1952 |publisher=United Nations |year=1953 |page=492 |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> [[Файл:Soccer-match-Bonegilla-Migrant-Reception-Centre.jpg|thumb|Мігранты ў [[Банегіла|прыёмным цэнтры Банегіла]], 1952 год. Праз Банегілу праходзілі і беларусы, якія прыбывалі ў Аўстралію як перамешчаныя асобы]] Першых мігрантаў размяшчалі ў дзяржаўных прыёмных цэнтрах. Беларусы праходзілі, у прыватнасці, праз [[Банегіла|Міграцыйны прыёмны і навучальны цэнтр Банегіла]] ў штаце [[Вікторыя (штат)|Вікторыя]], Батэрст у [[Новы Паўднёвы Уэльс|Новым Паўднёвым Уэльсе]], Вудсайд у Паўднёвай Аўстраліі і лагер Грэта каля Мэйтленда.<ref name="SAHistory"/> У 1947—1948 гадах Аўстралія першапачаткова прымала пераважна адзінокіх працаздольных мігрантаў, а з 1949 года — таксама сем’і. У абмен на аплату пераезду DP абавязваліся адпрацаваць два гады на працах, вызначаных урадам. Мужчыны працавалі ў прамысловасці, на чыгунках, у сельскай і лясной гаспадарцы, жанчыны — у шпіталях і хатняй службе.<ref name="SAHistory"/> У Паўднёвай Аўстраліі беларусы працавалі, сярод іншага, на перабудове чыгуначных шляхоў каля Тайлем-Бенда, у кампаніі [[BHP]], у рэгіёне Рыверленд, а таксама на заводах ''Chrysler'' і ''General Motors Holden'' у Адэлаідзе. Частка мігрантаў з вышэйшай адукацыяй была вымушана паўторна вучыцца ў Аўстраліі, паколькі іх еўрапейскія дыпломы не прызнаваліся.<ref name="SAHistory"/> === Алесь Салавей === Адным з прадстаўнікоў пасляваеннай беларускай хвалі быў паэт [[Алесь Салавей]]. У 1949 годзе ён разам з сям’ёй пераехаў у Аўстралію з лагера перамешчаных асоб у Зальцбургу. Спачатку жыў у Адэлаідзе і ўдзельнічаў у арганізацыйным сходзе мясцовых беларусаў у лютым 1950 года, пазней пераехаў у Мельбурн.<ref name="Salavej">{{cite web |url=https://pismienstva.viedy.be/%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%8C_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%B9 |title=Алесь Салавей |website=Беларускае пісьменства |language=be |access-date=2026-09-20 }}</ref> У Мельбурне Салавей быў сябрам Згуртавання беларусаў у Вікторыі, займаўся культурнай дзейнасцю і ў 1976—1977 гадах супрацоўнічаў з беларускай секцыяй радыё 3ZZ. У Аўстраліі ён працягваў літаратурную працу; пасмяротны збор твораў ''Нятускная краса'' быў выдадзены ў 1982 годзе ў Нью-Ёрку і Мельбурне.<ref name="Salavej"/> == Асноўныя асяродкі == === Сідней і Новы Паўднёвы Уэльс === {{Асноўны артыкул|Беларусы ў Сіднеі}} Адным з першых цэнтраў арганізаванага беларускага жыцця стаў [[Сідней]]. Каля 1950 года тут было створана Беларускае аб’яднанне ў Аўстраліі. Унутраныя рознагалоссі прывялі да ўзнікнення ў пачатку 1950-х гадоў асобнага Беларускага аб’яднання ў Новым Паўднёвым Уэльсе, якое дзейнічала да канца 1960-х гадоў.<ref name="KavaleuskiOrgs"/> У 1955 годзе ў Сіднеі было створана Беларускае незалежнае аб’яднанне ў Новым Паўднёвым Уэльсе. Яно займалася грамадскай і культурнай дзейнасцю і падтрымала стварэнне беларускай радыёперадачы ў Сіднеі.<ref name="KavaleuskiOrgs"/> У горадзе дзейнічалі таксама жаночыя і царкоўныя ініцыятывы, ладзіліся нацыянальныя святкаванні, канцэрты і сустрэчы беларусаў. === Мельбурн і Вікторыя === {{Асноўны артыкул|Беларусы ў Мельбурне}} У [[Мельбурн]]е ў 1950-я гады сфарміравалася адна з найбольш актыўных беларускіх супольнасцей. Тут дзейнічалі Згуртаванне беларусаў у Вікторыі, беларускія скаўцкія групы, жаночы камітэт, школа і культурныя ініцыятывы.<ref name="KavaleuskiProjects">{{cite web |url=https://www.geocities.ws/viktor_au/bel/work_eng.html |title=Belarusian organisations and projects in Australia |author=Viktor Kovalevski |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> У 1953 годзе ў Мельбурне была арганізавана беларуская скаўцкая група «Усяслаў Чарадзей». Беларуская школа працавала з сярэдзіны 1950-х гадоў. У 1972 годзе супольнасць набыла Беларускі дом, які выкарыстоўваўся як грамадскі і культурны цэнтр да яго продажу ў 1997 годзе.<ref name="KavaleuskiProjects"/> Мельбурн быў таксама адным з цэнтраў беларускага друку. У 1950-я гады тут выдаваліся часопіс ''Лучнік'', газета ''На варце'', сатырычнае выданне ''Ёрш'' і іншыя матэрыялы.<ref name="KavaleuskiPrint">{{cite web |url=https://www.geocities.ws/viktor_au/bel/publ_eng.html |title=Belarusian publications in Australia |author=Viktor Kovalevski |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> === Адэлаіда і Паўднёвая Аўстралія === {{Асноўны артыкул|Беларусы ў Адэлаідзе}} У Паўднёвай Аўстраліі пасля вайны пасялілася каля 100 беларускіх сем’яў. Першыя арганізаваныя сустрэчы адбываліся яшчэ ў канцы 1940-х гадоў у міграцыйным цэнтры Вудсайд.<ref name="SAHistory"/> Беларускі праваслаўны святар Міхал Шчурко праводзіў там набажэнствы для перамешчаных асоб. У студзені 1950 года ён разам з іншымі беларусамі пачаў арганізоўваць беларускі праваслаўны прыход у Адэлаідзе. Да канца таго ж года дзейнічаў прыход Святых Пятра і Паўла.<ref name="SAHistory"/> 25 сакавіка 1951 года ў Адэлаідзе ўпершыню адзначылі гадавіну абвяшчэння [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У 1952 годзе прыход налічваў каля 50 чалавек, а ў 1953 годзе пры ім была створана нядзельная школа, дзе дзяцей вучылі беларускай мове, гісторыі, геаграфіі, культуры і праваслаўнай рэлігіі.<ref name="SAHistory"/> У 1958 годзе беларусы набылі зямлю для ўласнай царквы. [[Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква]] Святых Пятра і Паўла была асвечана 29 снежня 1963 года. У 1999 годзе прыход пераехаў у новы комплекс на Торэнс-роўд у Кілкені.<ref name="SAHistory"/> У 1976 годзе побач з царквой быў пабудаваны беларускі грамадскі дом. У 1977 годзе [[Янка Ролсан]] заснаваў Беларускае аб’яднанне ў Паўднёвай Аўстраліі і стаў яго першым старшынёй. У 1981 годзе арганізацыя была афіцыйна зарэгістравана.<ref name="SAHistory"/> Беларуская царкоўная арганізацыя ў Паўднёвай Аўстраліі працягвала дзейнічаць і ў XXI стагоддзі. У 2023—2024 гадах урад штата Паўднёвая Аўстралія выдзеліў ''Belarusian Autocephalic Orthodox Church (South Australia) Incorporated'' грант на добраўпарадкаванне беларускага грамадскага дома.<ref>{{cite web |url=https://dpc.sa.gov.au/responsibilities/multicultural-affairs/grants/grant-recipients/recipients-expand-together-2023-24 |title=Recipients Expand Together 2023–24 |publisher=Government of South Australia |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> === Перт і Заходняя Аўстралія === {{Асноўны артыкул|Беларусы ў Перце}} У [[Перт (Аўстралія)|Перце]] ў 1951 годзе ўзнікла Беларускае аб’яднанне ветэранаў, якое дзейнічала да 1958 года. На яго аснове ў 1958 годзе было створана Беларускае аб’яднанне ў Заходняй Аўстраліі. Яго першым кіраўніком быў Міхал Мароз, пазней — Міхал Раецкі.<ref name="KavaleuskiOrgs"/> Пасляваенная беларуская супольнасць Заходняй Аўстраліі была меншая за мельбурнскую, сіднейскую і адэлаідскую, але ўдзельнічала ў агульнааўстралійскіх сустрэчах і дзейнасці Федэральнай рады. === Брысбен і Квінсленд === {{Асноўны артыкул|Беларусы ў Брысбене}} У [[Брысбен]]е і іншых мясцовасцях [[Квінсленд]]а таксама жылі беларусы розных хваляў міграцыі. Тут не сфарміравалася такое буйное і працяглае арганізацыйнае асяроддзе, як у Сіднеі, Мельбурне або Адэлаідзе, аднак мясцовыя беларусы падтрымлівалі сувязі з агульнааўстралійскімі беларускімі арганізацыямі і ўдзельнічалі ў грамадскім і культурным жыцці дыяспары. == Федэральная рада і сустрэчы беларусаў == {{Асноўны артыкул|Федэральная рада беларускіх арганізацый у Аўстраліі}} У сярэдзіне 1970-х гадоў беларускія арганізацыі розных штатаў пачалі рэгулярныя агульнааўстралійскія сустрэчы. Першая вядомая Сустрэча беларусаў Аўстраліі адбылася ў Мельбурне ў 1975 годзе; адным з гасцей быў літаратуразнавец [[Антон Адамовіч]].<ref name="KavaleuskiProjects"/> Другая Сустрэча адбылася 29 снежня 1977 — 2 студзеня 1978 года ў Сіднеі. У яе праграму ўваходзілі ўрачыстае адкрыццё і канцэрт, супольны адпачынак, нарада беларускіх арганізацый, навагодні баль, набажэнства і развітальны канцэрт. На гэтай сустрэчы была створана [[Федэральная рада беларускіх арганізацый у Аўстраліі]].<ref name="KavaleuskiProjects"/> Трэцюю Сустрэчу прымала Адэлаіда 5—9 студзеня 1979 года. Праграма ўключала навуковыя і арганізацыйныя нарады, калядную куццю, канцэрты спеўных і танцавальных груп. З ЗША ўдзельнічалі Ванда Махнач і Раіса Станкевіч; упершыню быў прадстаўлены дэлегат ад Заходняй Аўстраліі Аляксандр Мароз-старэйшы. На сустрэчы быў зацверджаны статут Федэральнай рады.<ref name="KavaleuskiProjects"/> Пятая сустрэча адбылася ў Сіднеі ў 1982 годзе і сабрала прадстаўнікоў 13 арганізацый. Шостая Сустрэча прайшла ў Адэлаідзе 5—9 студзеня 1985 года пад тэмай «Беларуская гістарычная спадчына». Старшынёй выканаўчага камітэта Федэральнай рады быў абраны [[Аўген Груша]].<ref name="KavaleuskiProjects"/> Наступныя сустрэчы адбываліся ў Мельбурне, Сіднеі і Адэлаідзе. Дзявятая прайшла ў Адэлаідзе ў 1991 годзе, дванаццатая — там жа ў 1997 годзе, трынаццатая — у Мельбурне ў 2001 годзе.<ref name="KavaleuskiProjects"/> Федэральная рада каардынавала кантакты паміж беларускімі арганізацыямі розных штатаў, арганізоўвала сустрэчы і агульнааўстралійскія культурныя праекты. Пасля [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы]] яна ўдзельнічала ў стварэнні Беларускага чарнобыльскага фонду ў Аўстраліі.<ref name="KavaleuskiOrgs"/> Арганізацыя актыўна дзейнічала прынамсі да канца 2000-х гадоў. У 2004 годзе яна працягвала выступаць ад імя беларускіх арганізацый Аўстраліі ў міжнароднай перапісцы.<ref>{{cite journal |title=Фэдэральная рада беларускіх арганізацый у Аўстраліі |journal=Ніва |issue=44 |year=2004 |url=https://niva.bialystok.pl/issue/2004/44/44_2004.pdf |language=be }}</ref> == Рэлігійнае жыццё == Найбольш арганізаванай канфесійнай структурай пасляваеннай беларускай дыяспары стала [[Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква]]. Беларускія прыходы і царкоўныя структуры дзейнічалі ў розных штатах, найбольш працягла — у Паўднёвай Аўстраліі. Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква ў Аўстраліі і замежжы была прызнана аўстралійскім заканадаўствам як рэлігійная дэнамінацыя, святары якой маглі афіцыйна рэгістраваць шлюбы.<ref>{{cite web |url=https://www.legislation.gov.au/F2007L03887/2018-05-31/2018-05-31/text/original/pdf |title=Marriage (Recognised Denominations) Proclamation 2007 |publisher=Australian Government |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> Акрамя праваслаўных, сярод беларускіх імігрантаў былі каталікі, пратэстанты і юдэі. Канфесійная структура пазнейшай міграцыі значна адрознівалася ад пасляваеннай. == Беларуская адукацыя і культура == У беларускіх асяродках Мельбурна, Сіднея і Адэлаіды дзейнічалі нядзельныя і грамадскія школы, дзе выкладаліся беларуская мова, гісторыя, геаграфія і культура. У Паўднёвай Аўстраліі нядзельная школа пры праваслаўным прыходзе была заснавана ў 1953 годзе.<ref name="SAHistory"/> У Мельбурне беларуская школа працавала з сярэдзіны 1950-х гадоў.<ref name="KavaleuskiProjects"/> Культурнае жыццё ўключала хоры, танцавальныя і тэатральныя групы, літаратурныя вечары, святкаванне [[Дзень Волі|25 сакавіка]], угодкаў [[Слуцкі збройны чын|Слуцкага збройнага чыну]], Купалля, Калядаў і іншых нацыянальных і рэлігійных дат. У Адэлаідзе з 1950-х гадоў дзейнічаў беларускі хор пры царкве Святых Пятра і Паўла. Беларуская супольнасць удзельнічала таксама ў міжнацыянальных выставах і культурных фестывалях Паўднёвай Аўстраліі.<ref name="SAHistory"/> == Друк і радыё == Беларусы Аўстраліі стварылі шэраг перыядычных і неперыядычных выданняў. Сярод іх: * ''Лучнік'' — выданне Беларускага аб’яднання ветэранаў у Аўстраліі, якое ў 1952—1958 гадах рэдагаваў Данат Яцкевіч; * ''На варце'' — выданне Беларускага вызвольнага фронту ў Мельбурне, 1955—1956; * ''Ёрш'' — сатырычнае выданне, частка выпускаў якога выходзіла дадаткам да ''На варце''; * ''Беларускі каляндар'' — выдаваўся ў Мельбурне; * бюлетэні Федэральнай рады беларускіх арганізацый у Аўстраліі ў 1980-я гады; * бюлетэнь Беларускага аб’яднання ў Паўднёвай Аўстраліі, які выходзіў з 1999 года; * ''Новае жыццё'' — зборнік матэрыялаў Беларускага гістарычнага таварыства ў Аўстраліі, выпускі якога выходзілі ў Адэлаідзе ў 2000-я гады.<ref name="KavaleuskiPrint"/> Беларускія радыёперадачы існавалі ў Сіднеі, Мельбурне і Адэлаідзе. У 1976—1977 гадах Алесь Салавей удзельнічаў у беларускай секцыі мельбурнскага радыё 3ZZ.<ref name="Salavej"/> == Літаратура і гістарыяграфія == У Аўстраліі былі выдадзены або падрыхтаваны шэраг беларускіх літаратурных і гістарычных прац. Сярод іх — кнігі і рукапісы Янкі Ролсана, Алеся Салаўя, Даната Яцкевіча, Алеся Алечніка і іншых. [[Янка Ролсан]] (сапр. Гадзіцкі; 1912—1994) быў адным з арганізатараў беларускай супольнасці Адэлаіды і першым старшынёй Беларускага аб’яднання ў Паўднёвай Аўстраліі. У 2001 годзе яго ўспаміны і вершы былі выдадзены Віктарам Кавалеўскім пад назвай ''З глыбіняў мінулага''.<ref>{{cite web |url=https://slounik.org/120420.html |title=Ролсан Янка |website=Slounik.org |language=be |access-date=2026-09-20 }}</ref> Віктар Кавалеўскі даследаваў гісторыю беларускай эміграцыі ў Аўстраліі і збіраў архіўныя матэрыялы. Сярод яго прац — ''Беларусы ў Адэлаідзе'', ''Янка Ролсан і яго творы'', ''Беларуская іміграцыя ў Паўднёвай Аўстраліі'' (разам з Міхалам Бурносам) і ''Беларусы Аўстраліі: А хто там ідзе?''.<ref name="KavaleuskiPrint"/> == Познія хвалі міграцыі == У 1980-я гады і асабліва пасля распаду СССР у 1991 годзе ў Аўстралію пачалі прыязджаць новыя мігранты з Беларусі. У адрозненне ад пасляваенных DP, яны перасяляліся пераважна паводле сямейных, прафесійных і эканамічных іміграцыйных праграм. Новая хваля была менш звязаная са старымі эміграцыйнымі арганізацыямі, а беларуская мова ўжо не абавязкова была асноўнай мовай штодзённага ўжытку. У 2020 годзе беларусы ў Сіднеі, Мельбурне, Перце і іншых гарадах праводзілі грамадскія сустрэчы ў сувязі з падзеямі ў Беларусі. SBS паведамляла, што рэгулярныя сходы беларускай супольнасці адбываліся, у прыватнасці, у Перце і іншых аўстралійскіх гарадах.<ref>{{cite web |url=https://www.sbs.com.au/news/article/how-belarusians-in-australia-are-hoping-to-inspire-protesters-fighting-europes-last-dictator/f2dqq7j57 |title=How Belarusians in Australia are hoping to inspire protesters fighting 'Europe's last dictator' |publisher=SBS News |date=2020 |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> == Дэмаграфія == Вызначэнне колькасці беларусаў Аўстраліі ўскладняецца адрозненнем паміж краінай нараджэння, грамадзянствам і этнічным паходжаннем. Аўстралійскі перапіс дазваляе назваць да двух варыянтаў паходжання, таму паказчык ''Belarusian ancestry'' не супадае з колькасцю людзей, народжаных у Беларусі.<ref>{{cite web |url=https://www.abs.gov.au/ausstats/abs%40.nsf/Lookup/2901.0Chapter602016 |title=Ancestry |publisher=Australian Bureau of Statistics |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> Паводле перапісу 2011 года, '''1664 жыхары Аўстраліі''' назвалі беларускую этнічную прыналежнасць або паходжанне.<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20140714131850/https://www.immi.gov.au/media/publications/statistics/immigration-update/people-australia-2013-statistics.pdf |title=The People of Australia: Statistics from the 2011 Census |publisher=Australian Government |year=2014 |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> Даныя асобных штатаў паказваюць, што колькасць народжаных у Беларусі і колькасць людзей беларускага паходжання істотна адрозніваюцца. === Вікторыя === Паводле перапісу 2016 года, у Вікторыі жылі '''846 чалавек, народжаных у Беларусі'''. Беларускую этнічную прыналежнасць назвалі 1003 чалавекі, прычым 381 з іх нарадзіўся ўжо ў Аўстраліі.<ref name="Victoria2016">{{cite web |url=https://www.vic.gov.au/sites/default/files/2019-08/2016-Fact-Sheet-Belarus.pdf |title=Belarus: 2016 Census |publisher=Victorian Government |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> Сярод народжаных у Беларусі жыхароў Вікторыі ў 2016 годзе 80,7 % карысталіся дома рускай мовай, 3,1 % — беларускай; 11,8 % паведамілі, што карыстаюцца толькі англійскай. Аўстралійскае грамадзянства мелі 83,3 % гэтай групы.<ref name="Victoria2016"/> Паводле рэлігійнай прыналежнасці, 33,0 % народжаных у Беларусі жыхароў Вікторыі назвалі юдаізм, 18,1 % — праваслаўе, 5,3 % — каталіцтва, 28,8 % не пазначылі рэлігійнай прыналежнасці.<ref name="Victoria2016"/> === Паўднёвая Аўстралія === Дынаміка колькасці беларусаў у Паўднёвай Аўстраліі паводле матэрыялаў Migration Museum выглядае наступным чынам:<ref name="SAHistory"/> {| class="wikitable sortable" ! Год перапісу ! Народжаныя ў Беларусі ! Беларускае паходжанне |- | 1986 | 210 | — |- | 1991 | 45 | — |- | 2001 | 84 | 165 |- | 2006 | 86 | 185 |- | 2011 | 92 | 174 |- | 2016 | 83 | 242 |} Рэзкае змяншэнне паміж асобнымі перапісамі часткова звязана са зменамі ў спосабах кадавання месца нараджэння і нацыянальнага паходжання, а таксама са старэннем пасляваеннай хвалі. У 1996 годзе беларуская краіна нараджэння асобна ў гэтым наборы даных не вылучалася.<ref name="SAHistory"/> == Асіміляцыя і захаванне ідэнтычнасці == Адлегласць паміж галоўнымі беларускімі асяродкамі — Сіднеем, Мельбурнам, Адэлаідай і Пертам — істотна ўскладняла падтрымку адзінага арганізацыйнага жыцця. У пасляваенным пакаленні захаванню нацыянальнай ідэнтычнасці спрыялі беларускія школы, царква, друк, скаўцкі рух, хоры, тэатральныя і танцавальныя групы, нацыянальныя святкаванні і агульнааўстралійскія Сустрэчы беларусаў. Адначасова ўжо ў другім і трэцім пакаленнях адбывалася моўная асіміляцыя. Статыстыка Вікторыі паказвае, што нават сярод людзей, народжаных у Беларусі, у 2016 годзе беларуская мова значна саступала рускай як хатняя мова.<ref name="Victoria2016"/> Пасляваенныя арганізацыі паступова скарацілі дзейнасць з-за старэння іх сяброў і пераходу наступных пакаленняў на англійскую мову. Пры гэтым асобныя структуры, перадусім беларуская праваслаўная супольнасць у Паўднёвай Аўстраліі, працягваюць існаваць у XXI стагоддзі.<ref name="SAHistory"/> == Вядомыя асобы == * [[Алесь Салавей]] — паэт, грамадскі дзеяч, жыў у Адэлаідзе і Мельбурне ў 1949—1978 гадах; * [[Янка Ролсан]] — грамадска-культурны дзеяч, адзін з арганізатараў беларускага жыцця ў Адэлаідзе; * [[Аўген Груша]] — грамадскі дзеяч, старшыня Федэральнай рады беларускіх арганізацый у Аўстраліі; * Міхал Шчурко — праваслаўны святар, арганізатар беларускага царкоўнага жыцця ў Паўднёвай Аўстраліі; * Віктар Кавалеўскі — даследчык гісторыі беларускай эміграцыі ў Аўстраліі, дзеяч Беларускага гістарычнага таварыства. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Кавалеўскі В. ''Беларусы Аўстраліі: А хто там ідзе?'' — 2008. * Burnos M., Kovalevski V. ''Belarusian Immigration in South Australia''. — Adelaide, 2003. — 107 p. * Кавалеўскі В. ''Беларусы ў Адэлаідзе''. — Адэлаіда, 2000. — 198 с. * Кавалеўскі В. ''Янка Ролсан і яго творы''. — Адэлаіда, 2002. * Jupp J. (ed.). ''The Australian People: An Encyclopedia of the Nation, Its People and Their Origins''. — Cambridge University Press, 2001. * ''The People of Australia: Statistics from the 2011 Census''. — Australian Government, 2014. == Спасылкі == * [https://sahistoryhub.history.sa.gov.au/subjects/belarusians-in-south-australia/ Belarusians in South Australia] — History Trust of South Australia. * [https://www.geocities.ws/viktor_au/bel/orgs_eng.html Беларускія арганізацыі ў Аўстраліі] — архіў Віктара Кавалеўскага. * [https://www.geocities.ws/viktor_au/bel/publ_eng.html Беларускія выданні ў Аўстраліі]. * [https://www.vic.gov.au/sites/default/files/2019-08/2016-Fact-Sheet-Belarus.pdf Belarus: 2016 Census] — урад штата Вікторыя. {{Беларуская дыяспара}} {{Беларусы Аўстраліі}} [[Катэгорыя:Беларусы ў Аўстраліі| ]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара|Аўстралія]] [[Катэгорыя:Народы Аўстраліі]] f67ck0zlo23b6h89ncqm0fe2wztrskh 5202681 5202666 2026-09-20T12:33:06Z JerzyKundrat 174 /* Адэлаіда і Паўднёвая Аўстралія */ 5202681 wikitext text/x-wiki [[Файл:Russian Australian immigrants.jpg|thumb|Сем’і Байц і Грасоўскіх, якія пераехалі ў [[Мельбурн]] з [[Мінск]]а ў 1915 годзе. У тагачасных дакументах выхадцаў з беларускіх зямель часта рэгістравалі паводле грамадзянства Расійскай імперыі.]] '''Беларусы Аўстраліі''' — супольнасць [[беларусы|беларусаў]] у [[Аўстралія|Аўстраліі]], якая ўключае як мігрантаў з беларускіх зямель і Рэспублікі Беларусь, так і грамадзян Аўстраліі беларускага паходжання. Арганізаванае беларускае жыццё ў краіне сфарміравалася пераважна пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], калі ў Аўстралію ў межах праграм перасялення [[Перамешчаная асоба|перамешчаных асоб]] прыбылі беларусы з лагераў у Германіі, Аўстрыі і іншых краінах Еўропы. Асноўныя беларускія асяродкі ўзніклі ў [[Сідней|Сіднеі]], [[Мельбурн]]е, [[Адэлаіда|Адэлаідзе]] і [[Перт (Аўстралія)|Перце]].<ref name="SAHistory">{{cite web |url=https://sahistoryhub.history.sa.gov.au/subjects/belarusians-in-south-australia/ |title=Belarusians in South Australia |publisher=History Trust of South Australia |website=SA History Hub |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> У другой палове XX стагоддзя ў Аўстраліі дзейнічалі беларускія грамадскія, царкоўныя, ветэранскія, жаночыя, моладзевыя і культурныя арганізацыі, выдаваліся беларускія газеты і часопісы, працавалі школы, хоры і радыёперадачы. У 1977 годзе была створана [[Федэральная рада беларускіх арганізацый у Аўстраліі]], якая каардынавала дзейнасць розных беларускіх асяродкаў краіны.<ref name="KavaleuskiOrgs">{{cite web |url=https://www.geocities.ws/viktor_au/bel/orgs_eng.html |title=Belarusian organisations in Australia |author=Viktor Kovalevski |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> == Гісторыя == === Раннія перасяленцы === Асобныя выхадцы з беларускіх зямель з’яўляліся ў Аўстраліі яшчэ ў XIX — пачатку XX стагоддзя, аднак да ўзнікнення беларускай нацыянальнай дзяржаўнасці яны ў афіцыйных крыніцах звычайна не фіксаваліся як беларусы. Праваслаўных выхадцаў з беларускіх губерняў Расійскай імперыі маглі запісваць як рускіх, каталікоў — як палякаў, а яўрэяў — паводле веравызнання або краіны грамадзянства. Адным з дакументальна засведчаных прыкладаў з’яўляецца пераезд у Мельбурн у студзені 1915 года сем’яў Байц і Грасоўскіх з Мінска. Яны прыбылі ў Аўстралію праз Афрыку і ў тым жа годзе заснавалі сумеснае прадпрыемства па вытворчасці скураных вырабаў; пазней з яго развілася абутковая кампанія ''Grosby''.<ref name="MuseumsVictoria">{{cite web |url=https://collections.museumsvictoria.com.au/items/1689355 |title=Baitz & Grosovsky Families Having a Picnic in the Park, 1915–1916 |publisher=Museums Victoria |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> Да Аўстраліі да Першай сусветнай вайны траплялі таксама выхадцы з Мінскай, Віленскай, Гродзенскай і іншых губерняў, аднак вызначыць іх этнічную самаідэнтыфікацыю па іміграцыйных дакументах часта немагчыма. === Міжваенная міграцыя === У 1920—1930-я гады ў Аўстралію прыязджалі асобныя выхадцы з [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якая ў той час уваходзіла ў склад Польшчы, а таксама з БССР. Частка з іх рэгістравалася як грамадзяне Польшчы або СССР, таму колькасць беларусаў у гэтай хвалі дакладна невядомая. Асобную групу складалі яўрэйскія выхадцы з беларускіх гарадоў і мястэчак, якія эмігравалі ў Аўстралію з тэрыторый Расійскай імперыі і пазней Польшчы. == Пасляваенная хваля == === Перамешчаныя асобы === {{Асноўны артыкул|Перамешчаная асоба}} {{Гл. таксама|Беларускія лагеры для перамешчаных асоб}} [[Файл:Australia – Land of Tomorrow poster.jpg|thumb|Аўстралійскі дзяржаўны плакат 1949—1951 гадоў, прызначаны для мігрантаў і перамешчаных асоб у еўрапейскіх лагерах і аўстралійскіх прыёмных цэнтрах]] Найбольш значная хваля беларускай іміграцыі пачалася пасля Другой сусветнай вайны. Беларусы прыбывалі ў Аўстралію пераважна з лагераў [[Міжнародная арганізацыя па справах бежанцаў|Міжнароднай арганізацыі па справах бежанцаў]] у заходніх акупацыйных зонах Германіі і Аўстрыі. Сярод іх былі былыя прымусовыя рабочыя, ваеннапалонныя, бежанцы, людзі, якія пакінулі Беларусь у 1943—1944 гадах, і іншыя перамешчаныя асобы.<ref name="SAHistory"/> У гістарычнай літаратуры і публікацыях беларускай дыяспары колькасць беларусаў, якія перасяліліся ў Аўстралію ў канцы 1940-х — пачатку 1950-х гадоў, ацэньваецца прыкладна ў 3000 чалавек. Дакладны падлік ускладняецца тым, што частка беларусаў у лагерах і іміграцыйных дакументах рэгістравалася як палякі, рускія, савецкія грамадзяне або прадстаўнікі іншых нацыянальнасцей.<ref>{{cite book |last=Кавалеўскі |first=Віктар |title=Беларусы Аўстраліі: А хто там ідзе? |year=2008 |language=be }}</ref><ref name="SAHistory"/> У цэлым Аўстралія была адной з галоўных краін перасялення пасляваенных DP: у 1947—1951 гадах [[Міжнародная арганізацыя па справах бежанцаў]] перасяліла сюды 182 159 бежанцаў і перамешчаных асоб.<ref>{{cite web |url=https://www.unhcr.org/sites/default/files/legacy-pdf/4e1ee76e0.pdf |title=Yearbook of the United Nations, 1952 |publisher=United Nations |year=1953 |page=492 |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> [[Файл:Soccer-match-Bonegilla-Migrant-Reception-Centre.jpg|thumb|Мігранты ў [[Банегіла|прыёмным цэнтры Банегіла]], 1952 год. Праз Банегілу праходзілі і беларусы, якія прыбывалі ў Аўстралію як перамешчаныя асобы]] Першых мігрантаў размяшчалі ў дзяржаўных прыёмных цэнтрах. Беларусы праходзілі, у прыватнасці, праз [[Банегіла|Міграцыйны прыёмны і навучальны цэнтр Банегіла]] ў штаце [[Вікторыя (штат)|Вікторыя]], Батэрст у [[Новы Паўднёвы Уэльс|Новым Паўднёвым Уэльсе]], Вудсайд у Паўднёвай Аўстраліі і лагер Грэта каля Мэйтленда.<ref name="SAHistory"/> У 1947—1948 гадах Аўстралія першапачаткова прымала пераважна адзінокіх працаздольных мігрантаў, а з 1949 года — таксама сем’і. У абмен на аплату пераезду DP абавязваліся адпрацаваць два гады на працах, вызначаных урадам. Мужчыны працавалі ў прамысловасці, на чыгунках, у сельскай і лясной гаспадарцы, жанчыны — у шпіталях і хатняй службе.<ref name="SAHistory"/> У Паўднёвай Аўстраліі беларусы працавалі, сярод іншага, на перабудове чыгуначных шляхоў каля Тайлем-Бенда, у кампаніі [[BHP]], у рэгіёне Рыверленд, а таксама на заводах ''Chrysler'' і ''General Motors Holden'' у Адэлаідзе. Частка мігрантаў з вышэйшай адукацыяй была вымушана паўторна вучыцца ў Аўстраліі, паколькі іх еўрапейскія дыпломы не прызнаваліся.<ref name="SAHistory"/> === Алесь Салавей === Адным з прадстаўнікоў пасляваеннай беларускай хвалі быў паэт [[Алесь Салавей]]. У 1949 годзе ён разам з сям’ёй пераехаў у Аўстралію з лагера перамешчаных асоб у Зальцбургу. Спачатку жыў у Адэлаідзе і ўдзельнічаў у арганізацыйным сходзе мясцовых беларусаў у лютым 1950 года, пазней пераехаў у Мельбурн.<ref name="Salavej">{{cite web |url=https://pismienstva.viedy.be/%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%8C_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%B9 |title=Алесь Салавей |website=Беларускае пісьменства |language=be |access-date=2026-09-20 }}</ref> У Мельбурне Салавей быў сябрам Згуртавання беларусаў у Вікторыі, займаўся культурнай дзейнасцю і ў 1976—1977 гадах супрацоўнічаў з беларускай секцыяй радыё 3ZZ. У Аўстраліі ён працягваў літаратурную працу; пасмяротны збор твораў ''Нятускная краса'' быў выдадзены ў 1982 годзе ў Нью-Ёрку і Мельбурне.<ref name="Salavej"/> == Асноўныя асяродкі == === Сідней і Новы Паўднёвы Уэльс === {{Асноўны артыкул|Беларусы ў Сіднеі}} Адным з першых цэнтраў арганізаванага беларускага жыцця стаў [[Сідней]]. Каля 1950 года тут было створана Беларускае аб’яднанне ў Аўстраліі. Унутраныя рознагалоссі прывялі да ўзнікнення ў пачатку 1950-х гадоў асобнага Беларускага аб’яднання ў Новым Паўднёвым Уэльсе, якое дзейнічала да канца 1960-х гадоў.<ref name="KavaleuskiOrgs"/> У 1955 годзе ў Сіднеі было створана Беларускае незалежнае аб’яднанне ў Новым Паўднёвым Уэльсе. Яно займалася грамадскай і культурнай дзейнасцю і падтрымала стварэнне беларускай радыёперадачы ў Сіднеі.<ref name="KavaleuskiOrgs"/> У горадзе дзейнічалі таксама жаночыя і царкоўныя ініцыятывы, ладзіліся нацыянальныя святкаванні, канцэрты і сустрэчы беларусаў. === Мельбурн і Вікторыя === {{Асноўны артыкул|Беларусы ў Мельбурне}} У [[Мельбурн]]е ў 1950-я гады сфарміравалася адна з найбольш актыўных беларускіх супольнасцей. Тут дзейнічалі Згуртаванне беларусаў у Вікторыі, беларускія скаўцкія групы, жаночы камітэт, школа і культурныя ініцыятывы.<ref name="KavaleuskiProjects">{{cite web |url=https://www.geocities.ws/viktor_au/bel/work_eng.html |title=Belarusian organisations and projects in Australia |author=Viktor Kovalevski |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> У 1953 годзе ў Мельбурне была арганізавана беларуская скаўцкая група «Усяслаў Чарадзей». Беларуская школа працавала з сярэдзіны 1950-х гадоў. У 1972 годзе супольнасць набыла Беларускі дом, які выкарыстоўваўся як грамадскі і культурны цэнтр да яго продажу ў 1997 годзе.<ref name="KavaleuskiProjects"/> Мельбурн быў таксама адным з цэнтраў беларускага друку. У 1950-я гады тут выдаваліся часопіс ''Лучнік'', газета ''На варце'', сатырычнае выданне ''Ёрш'' і іншыя матэрыялы.<ref name="KavaleuskiPrint">{{cite web |url=https://www.geocities.ws/viktor_au/bel/publ_eng.html |title=Belarusian publications in Australia |author=Viktor Kovalevski |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> === Адэлаіда і Паўднёвая Аўстралія === {{Асноўны артыкул|Беларусы ў Адэлаідзе}} У Паўднёвай Аўстраліі пасля вайны пасялілася каля 100 беларускіх сем’яў. Першыя арганізаваныя сустрэчы адбываліся яшчэ ў канцы 1940-х гадоў у міграцыйным цэнтры Вудсайд.<ref name="SAHistory"/> Беларускі праваслаўны святар [[Міхаіл Шчурко]] праводзіў там набажэнствы для перамешчаных асоб. У студзені 1950 года ён разам з іншымі беларусамі пачаў арганізоўваць беларускі праваслаўны прыход у Адэлаідзе. Да канца таго ж года дзейнічаў прыход Святых Пятра і Паўла.<ref name="SAHistory"/> 25 сакавіка 1951 года ў Адэлаідзе ўпершыню адзначылі гадавіну абвяшчэння [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У 1952 годзе прыход налічваў каля 50 чалавек, а ў 1953 годзе пры ім была створана нядзельная школа, дзе дзяцей вучылі беларускай мове, гісторыі, геаграфіі, культуры і праваслаўнай рэлігіі.<ref name="SAHistory"/> У 1958 годзе беларусы набылі зямлю для ўласнай царквы. [[Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква]] Святых Пятра і Паўла была асвечана 29 снежня 1963 года. У 1999 годзе прыход пераехаў у новы комплекс на Торэнс-роўд у Кілкені.<ref name="SAHistory"/> У 1976 годзе побач з царквой быў пабудаваны беларускі грамадскі дом. У 1977 годзе [[Янка Ролсан]] заснаваў Беларускае аб’яднанне ў Паўднёвай Аўстраліі і стаў яго першым старшынёй. У 1981 годзе арганізацыя была афіцыйна зарэгістравана.<ref name="SAHistory"/> Беларуская царкоўная арганізацыя ў Паўднёвай Аўстраліі працягвала дзейнічаць і ў XXI стагоддзі. У 2023—2024 гадах урад штата Паўднёвая Аўстралія выдзеліў ''Belarusian Autocephalic Orthodox Church (South Australia) Incorporated'' грант на добраўпарадкаванне беларускага грамадскага дома.<ref>{{cite web |url=https://dpc.sa.gov.au/responsibilities/multicultural-affairs/grants/grant-recipients/recipients-expand-together-2023-24 |title=Recipients Expand Together 2023–24 |publisher=Government of South Australia |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> === Перт і Заходняя Аўстралія === {{Асноўны артыкул|Беларусы ў Перце}} У [[Перт (Аўстралія)|Перце]] ў 1951 годзе ўзнікла Беларускае аб’яднанне ветэранаў, якое дзейнічала да 1958 года. На яго аснове ў 1958 годзе было створана Беларускае аб’яднанне ў Заходняй Аўстраліі. Яго першым кіраўніком быў Міхал Мароз, пазней — Міхал Раецкі.<ref name="KavaleuskiOrgs"/> Пасляваенная беларуская супольнасць Заходняй Аўстраліі была меншая за мельбурнскую, сіднейскую і адэлаідскую, але ўдзельнічала ў агульнааўстралійскіх сустрэчах і дзейнасці Федэральнай рады. === Брысбен і Квінсленд === {{Асноўны артыкул|Беларусы ў Брысбене}} У [[Брысбен]]е і іншых мясцовасцях [[Квінсленд]]а таксама жылі беларусы розных хваляў міграцыі. Тут не сфарміравалася такое буйное і працяглае арганізацыйнае асяроддзе, як у Сіднеі, Мельбурне або Адэлаідзе, аднак мясцовыя беларусы падтрымлівалі сувязі з агульнааўстралійскімі беларускімі арганізацыямі і ўдзельнічалі ў грамадскім і культурным жыцці дыяспары. == Федэральная рада і сустрэчы беларусаў == {{Асноўны артыкул|Федэральная рада беларускіх арганізацый у Аўстраліі}} У сярэдзіне 1970-х гадоў беларускія арганізацыі розных штатаў пачалі рэгулярныя агульнааўстралійскія сустрэчы. Першая вядомая Сустрэча беларусаў Аўстраліі адбылася ў Мельбурне ў 1975 годзе; адным з гасцей быў літаратуразнавец [[Антон Адамовіч]].<ref name="KavaleuskiProjects"/> Другая Сустрэча адбылася 29 снежня 1977 — 2 студзеня 1978 года ў Сіднеі. У яе праграму ўваходзілі ўрачыстае адкрыццё і канцэрт, супольны адпачынак, нарада беларускіх арганізацый, навагодні баль, набажэнства і развітальны канцэрт. На гэтай сустрэчы была створана [[Федэральная рада беларускіх арганізацый у Аўстраліі]].<ref name="KavaleuskiProjects"/> Трэцюю Сустрэчу прымала Адэлаіда 5—9 студзеня 1979 года. Праграма ўключала навуковыя і арганізацыйныя нарады, калядную куццю, канцэрты спеўных і танцавальных груп. З ЗША ўдзельнічалі Ванда Махнач і Раіса Станкевіч; упершыню быў прадстаўлены дэлегат ад Заходняй Аўстраліі Аляксандр Мароз-старэйшы. На сустрэчы быў зацверджаны статут Федэральнай рады.<ref name="KavaleuskiProjects"/> Пятая сустрэча адбылася ў Сіднеі ў 1982 годзе і сабрала прадстаўнікоў 13 арганізацый. Шостая Сустрэча прайшла ў Адэлаідзе 5—9 студзеня 1985 года пад тэмай «Беларуская гістарычная спадчына». Старшынёй выканаўчага камітэта Федэральнай рады быў абраны [[Аўген Груша]].<ref name="KavaleuskiProjects"/> Наступныя сустрэчы адбываліся ў Мельбурне, Сіднеі і Адэлаідзе. Дзявятая прайшла ў Адэлаідзе ў 1991 годзе, дванаццатая — там жа ў 1997 годзе, трынаццатая — у Мельбурне ў 2001 годзе.<ref name="KavaleuskiProjects"/> Федэральная рада каардынавала кантакты паміж беларускімі арганізацыямі розных штатаў, арганізоўвала сустрэчы і агульнааўстралійскія культурныя праекты. Пасля [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы]] яна ўдзельнічала ў стварэнні Беларускага чарнобыльскага фонду ў Аўстраліі.<ref name="KavaleuskiOrgs"/> Арганізацыя актыўна дзейнічала прынамсі да канца 2000-х гадоў. У 2004 годзе яна працягвала выступаць ад імя беларускіх арганізацый Аўстраліі ў міжнароднай перапісцы.<ref>{{cite journal |title=Фэдэральная рада беларускіх арганізацый у Аўстраліі |journal=Ніва |issue=44 |year=2004 |url=https://niva.bialystok.pl/issue/2004/44/44_2004.pdf |language=be }}</ref> == Рэлігійнае жыццё == Найбольш арганізаванай канфесійнай структурай пасляваеннай беларускай дыяспары стала [[Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква]]. Беларускія прыходы і царкоўныя структуры дзейнічалі ў розных штатах, найбольш працягла — у Паўднёвай Аўстраліі. Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква ў Аўстраліі і замежжы была прызнана аўстралійскім заканадаўствам як рэлігійная дэнамінацыя, святары якой маглі афіцыйна рэгістраваць шлюбы.<ref>{{cite web |url=https://www.legislation.gov.au/F2007L03887/2018-05-31/2018-05-31/text/original/pdf |title=Marriage (Recognised Denominations) Proclamation 2007 |publisher=Australian Government |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> Акрамя праваслаўных, сярод беларускіх імігрантаў былі каталікі, пратэстанты і юдэі. Канфесійная структура пазнейшай міграцыі значна адрознівалася ад пасляваеннай. == Беларуская адукацыя і культура == У беларускіх асяродках Мельбурна, Сіднея і Адэлаіды дзейнічалі нядзельныя і грамадскія школы, дзе выкладаліся беларуская мова, гісторыя, геаграфія і культура. У Паўднёвай Аўстраліі нядзельная школа пры праваслаўным прыходзе была заснавана ў 1953 годзе.<ref name="SAHistory"/> У Мельбурне беларуская школа працавала з сярэдзіны 1950-х гадоў.<ref name="KavaleuskiProjects"/> Культурнае жыццё ўключала хоры, танцавальныя і тэатральныя групы, літаратурныя вечары, святкаванне [[Дзень Волі|25 сакавіка]], угодкаў [[Слуцкі збройны чын|Слуцкага збройнага чыну]], Купалля, Калядаў і іншых нацыянальных і рэлігійных дат. У Адэлаідзе з 1950-х гадоў дзейнічаў беларускі хор пры царкве Святых Пятра і Паўла. Беларуская супольнасць удзельнічала таксама ў міжнацыянальных выставах і культурных фестывалях Паўднёвай Аўстраліі.<ref name="SAHistory"/> == Друк і радыё == Беларусы Аўстраліі стварылі шэраг перыядычных і неперыядычных выданняў. Сярод іх: * ''Лучнік'' — выданне Беларускага аб’яднання ветэранаў у Аўстраліі, якое ў 1952—1958 гадах рэдагаваў Данат Яцкевіч; * ''На варце'' — выданне Беларускага вызвольнага фронту ў Мельбурне, 1955—1956; * ''Ёрш'' — сатырычнае выданне, частка выпускаў якога выходзіла дадаткам да ''На варце''; * ''Беларускі каляндар'' — выдаваўся ў Мельбурне; * бюлетэні Федэральнай рады беларускіх арганізацый у Аўстраліі ў 1980-я гады; * бюлетэнь Беларускага аб’яднання ў Паўднёвай Аўстраліі, які выходзіў з 1999 года; * ''Новае жыццё'' — зборнік матэрыялаў Беларускага гістарычнага таварыства ў Аўстраліі, выпускі якога выходзілі ў Адэлаідзе ў 2000-я гады.<ref name="KavaleuskiPrint"/> Беларускія радыёперадачы існавалі ў Сіднеі, Мельбурне і Адэлаідзе. У 1976—1977 гадах Алесь Салавей удзельнічаў у беларускай секцыі мельбурнскага радыё 3ZZ.<ref name="Salavej"/> == Літаратура і гістарыяграфія == У Аўстраліі былі выдадзены або падрыхтаваны шэраг беларускіх літаратурных і гістарычных прац. Сярод іх — кнігі і рукапісы Янкі Ролсана, Алеся Салаўя, Даната Яцкевіча, Алеся Алечніка і іншых. [[Янка Ролсан]] (сапр. Гадзіцкі; 1912—1994) быў адным з арганізатараў беларускай супольнасці Адэлаіды і першым старшынёй Беларускага аб’яднання ў Паўднёвай Аўстраліі. У 2001 годзе яго ўспаміны і вершы былі выдадзены Віктарам Кавалеўскім пад назвай ''З глыбіняў мінулага''.<ref>{{cite web |url=https://slounik.org/120420.html |title=Ролсан Янка |website=Slounik.org |language=be |access-date=2026-09-20 }}</ref> Віктар Кавалеўскі даследаваў гісторыю беларускай эміграцыі ў Аўстраліі і збіраў архіўныя матэрыялы. Сярод яго прац — ''Беларусы ў Адэлаідзе'', ''Янка Ролсан і яго творы'', ''Беларуская іміграцыя ў Паўднёвай Аўстраліі'' (разам з Міхалам Бурносам) і ''Беларусы Аўстраліі: А хто там ідзе?''.<ref name="KavaleuskiPrint"/> == Познія хвалі міграцыі == У 1980-я гады і асабліва пасля распаду СССР у 1991 годзе ў Аўстралію пачалі прыязджаць новыя мігранты з Беларусі. У адрозненне ад пасляваенных DP, яны перасяляліся пераважна паводле сямейных, прафесійных і эканамічных іміграцыйных праграм. Новая хваля была менш звязаная са старымі эміграцыйнымі арганізацыямі, а беларуская мова ўжо не абавязкова была асноўнай мовай штодзённага ўжытку. У 2020 годзе беларусы ў Сіднеі, Мельбурне, Перце і іншых гарадах праводзілі грамадскія сустрэчы ў сувязі з падзеямі ў Беларусі. SBS паведамляла, што рэгулярныя сходы беларускай супольнасці адбываліся, у прыватнасці, у Перце і іншых аўстралійскіх гарадах.<ref>{{cite web |url=https://www.sbs.com.au/news/article/how-belarusians-in-australia-are-hoping-to-inspire-protesters-fighting-europes-last-dictator/f2dqq7j57 |title=How Belarusians in Australia are hoping to inspire protesters fighting 'Europe's last dictator' |publisher=SBS News |date=2020 |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> == Дэмаграфія == Вызначэнне колькасці беларусаў Аўстраліі ўскладняецца адрозненнем паміж краінай нараджэння, грамадзянствам і этнічным паходжаннем. Аўстралійскі перапіс дазваляе назваць да двух варыянтаў паходжання, таму паказчык ''Belarusian ancestry'' не супадае з колькасцю людзей, народжаных у Беларусі.<ref>{{cite web |url=https://www.abs.gov.au/ausstats/abs%40.nsf/Lookup/2901.0Chapter602016 |title=Ancestry |publisher=Australian Bureau of Statistics |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> Паводле перапісу 2011 года, '''1664 жыхары Аўстраліі''' назвалі беларускую этнічную прыналежнасць або паходжанне.<ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20140714131850/https://www.immi.gov.au/media/publications/statistics/immigration-update/people-australia-2013-statistics.pdf |title=The People of Australia: Statistics from the 2011 Census |publisher=Australian Government |year=2014 |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> Даныя асобных штатаў паказваюць, што колькасць народжаных у Беларусі і колькасць людзей беларускага паходжання істотна адрозніваюцца. === Вікторыя === Паводле перапісу 2016 года, у Вікторыі жылі '''846 чалавек, народжаных у Беларусі'''. Беларускую этнічную прыналежнасць назвалі 1003 чалавекі, прычым 381 з іх нарадзіўся ўжо ў Аўстраліі.<ref name="Victoria2016">{{cite web |url=https://www.vic.gov.au/sites/default/files/2019-08/2016-Fact-Sheet-Belarus.pdf |title=Belarus: 2016 Census |publisher=Victorian Government |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> Сярод народжаных у Беларусі жыхароў Вікторыі ў 2016 годзе 80,7 % карысталіся дома рускай мовай, 3,1 % — беларускай; 11,8 % паведамілі, што карыстаюцца толькі англійскай. Аўстралійскае грамадзянства мелі 83,3 % гэтай групы.<ref name="Victoria2016"/> Паводле рэлігійнай прыналежнасці, 33,0 % народжаных у Беларусі жыхароў Вікторыі назвалі юдаізм, 18,1 % — праваслаўе, 5,3 % — каталіцтва, 28,8 % не пазначылі рэлігійнай прыналежнасці.<ref name="Victoria2016"/> === Паўднёвая Аўстралія === Дынаміка колькасці беларусаў у Паўднёвай Аўстраліі паводле матэрыялаў Migration Museum выглядае наступным чынам:<ref name="SAHistory"/> {| class="wikitable sortable" ! Год перапісу ! Народжаныя ў Беларусі ! Беларускае паходжанне |- | 1986 | 210 | — |- | 1991 | 45 | — |- | 2001 | 84 | 165 |- | 2006 | 86 | 185 |- | 2011 | 92 | 174 |- | 2016 | 83 | 242 |} Рэзкае змяншэнне паміж асобнымі перапісамі часткова звязана са зменамі ў спосабах кадавання месца нараджэння і нацыянальнага паходжання, а таксама са старэннем пасляваеннай хвалі. У 1996 годзе беларуская краіна нараджэння асобна ў гэтым наборы даных не вылучалася.<ref name="SAHistory"/> == Асіміляцыя і захаванне ідэнтычнасці == Адлегласць паміж галоўнымі беларускімі асяродкамі — Сіднеем, Мельбурнам, Адэлаідай і Пертам — істотна ўскладняла падтрымку адзінага арганізацыйнага жыцця. У пасляваенным пакаленні захаванню нацыянальнай ідэнтычнасці спрыялі беларускія школы, царква, друк, скаўцкі рух, хоры, тэатральныя і танцавальныя групы, нацыянальныя святкаванні і агульнааўстралійскія Сустрэчы беларусаў. Адначасова ўжо ў другім і трэцім пакаленнях адбывалася моўная асіміляцыя. Статыстыка Вікторыі паказвае, што нават сярод людзей, народжаных у Беларусі, у 2016 годзе беларуская мова значна саступала рускай як хатняя мова.<ref name="Victoria2016"/> Пасляваенныя арганізацыі паступова скарацілі дзейнасць з-за старэння іх сяброў і пераходу наступных пакаленняў на англійскую мову. Пры гэтым асобныя структуры, перадусім беларуская праваслаўная супольнасць у Паўднёвай Аўстраліі, працягваюць існаваць у XXI стагоддзі.<ref name="SAHistory"/> == Вядомыя асобы == * [[Алесь Салавей]] — паэт, грамадскі дзеяч, жыў у Адэлаідзе і Мельбурне ў 1949—1978 гадах; * [[Янка Ролсан]] — грамадска-культурны дзеяч, адзін з арганізатараў беларускага жыцця ў Адэлаідзе; * [[Аўген Груша]] — грамадскі дзеяч, старшыня Федэральнай рады беларускіх арганізацый у Аўстраліі; * Міхал Шчурко — праваслаўны святар, арганізатар беларускага царкоўнага жыцця ў Паўднёвай Аўстраліі; * Віктар Кавалеўскі — даследчык гісторыі беларускай эміграцыі ў Аўстраліі, дзеяч Беларускага гістарычнага таварыства. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Кавалеўскі В. ''Беларусы Аўстраліі: А хто там ідзе?'' — 2008. * Burnos M., Kovalevski V. ''Belarusian Immigration in South Australia''. — Adelaide, 2003. — 107 p. * Кавалеўскі В. ''Беларусы ў Адэлаідзе''. — Адэлаіда, 2000. — 198 с. * Кавалеўскі В. ''Янка Ролсан і яго творы''. — Адэлаіда, 2002. * Jupp J. (ed.). ''The Australian People: An Encyclopedia of the Nation, Its People and Their Origins''. — Cambridge University Press, 2001. * ''The People of Australia: Statistics from the 2011 Census''. — Australian Government, 2014. == Спасылкі == * [https://sahistoryhub.history.sa.gov.au/subjects/belarusians-in-south-australia/ Belarusians in South Australia] — History Trust of South Australia. * [https://www.geocities.ws/viktor_au/bel/orgs_eng.html Беларускія арганізацыі ў Аўстраліі] — архіў Віктара Кавалеўскага. * [https://www.geocities.ws/viktor_au/bel/publ_eng.html Беларускія выданні ў Аўстраліі]. * [https://www.vic.gov.au/sites/default/files/2019-08/2016-Fact-Sheet-Belarus.pdf Belarus: 2016 Census] — урад штата Вікторыя. {{Беларуская дыяспара}} {{Беларусы Аўстраліі}} [[Катэгорыя:Беларусы ў Аўстраліі| ]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара|Аўстралія]] [[Катэгорыя:Народы Аўстраліі]] ivcy6fnr94mp7wa3gh6ywrtabsz72zd 0 212365 5202802 4595201 2026-09-20T17:12:36Z JerzyKundrat 174 5202802 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Якімовіч}} {{навуковец}} '''Валянціна Дзмітрыеўна Якімовіч''', па нараджэнні '''Куцанкова''', да 1976 года '''Малахоўская'''{{sfn|Bielarus|2009|с=264}} (нар. [[27 лістапада]] [[1949]]{{sfn|Bielarus|2009|с=264}}, [[Касцюкоўка]]{{sfn|Bielarus|2009|с=264}}, Гомельскі раён) — беларуская фалькларыстка, грамадская дзяячка ў [[ЗША]]. == Біяграфія == Скончыла [[архітэктурны факультэт БПІ]] (1973){{sfn|Bielarus|2009|с=264}}. Пасля вучобы засталася ў [[Мінск]]у. Працавала [[архітэктар]]ам, вядучым інжынерам-канструктарам, настаўніцай жывапісу, чарчэння і народнага мастацтва ў [[Беларускі гуманітарны адукацыйна-культурны цэнтр|Беларускім гуманітарна-культурным цэнтры]], педагогам-выхавальнікам у [[Мінскі дзяржаўны мастацкі каледж імя А. К. Глебава|Мастацкім вучылішчы імя Глебава]], актрысай мінскага драматычнага тэатра «[[Дзе-Я?]]», старшым навуковым супрацоўнікам{{sfn|Bielarus|2009|с=264}} сектара этнаграфіі [[Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы НАН Беларусі|Інстытута мастацтвазнаўства]] [[АН БССР]]. З 1987 года належала да моладзевага аб’яднання [[Талака (таварыства)|«Талака»]], з 1989 года — сябра [[Беларускі народны фронт «Адраджэньне»|БНФ]], а таксама [[Таварыства беларускай мовы]] і [[Беларускі саюз фалькларыстаў|Беларускага саюза фалькларыстаў]] і [[Дзянніца (гурт)|фальклорнага гурта «Дзянніца»]].{{sfn|Bielarus|2009|с=264}} Народны майстар па вырабе нацыянальных беларускіх строяў. Аўтар шэрагу культуралагічных артыкулаў і публікацый [[фальклор]]нага і [[этнаграфія|этнаграфічнага]] характару.{{sfn|Bielarus|2009|с=264}} Друкавалася ў часопісе «[[Мастацтва (часопіс)|Мастацтва]]», газетах «[[Культура (газета)|Культура]]», «[[Чырвоная змена]]» ў Мінску, у бюлетэні «Весткі й Паведамленьні», газеце «[[Беларус (газета)|Беларус]]» і альманаху [[Беларус (альманах)|«Беларус»]] у [[Нью-Ёрк]]у. З 1987 года ладзіць традыцыйныя беларускія святы. З канца 1998 года жыве ў ЗША, бярэ ўдзел у дзейнасці [[Беларуска-амерыканскае задзіночанне|Беларуска-амерыканскага задзіночання]]{{sfn|Bielarus|2009|с=264}}, жыцці беларускай грамады ў Амерыцы. Сакратар згуртавання «[[Пагоня (згуртаванне)|Пагоня]]». Аўтар успамінаў пра паэта [[Анатоль Сыс|Анатоля Сыса]]. {{Зноскі}} == Літаратура == * {{h|Bielarus|2009|3=Якімовіч Валянціна // [https://kamunikat.org/?pubid=25732 БЕЛАРУС = BIELARUS 2009] — Нью-Ёрк: Выдавецтва газэты «БЕЛАРУС», 2009. — 280 с. — ISSN 1945-8665}} {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Якімовіч Валянціна Дзмітрыеўна}} [[Катэгорыя:Імігравалі ў ЗША з Беларусі]] [[Катэгорыя:Фалькларысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]] 1dvhnruhqahvmfecq68t3q45mrs5tvt 0 217682 5202854 5158300 2026-09-20T19:04:10Z Rotondus 11765 /* Вядомыя носьбіты */ абнаўленне звестак 5202854 wikitext text/x-wiki '''Жураўлёў''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Аляксандр Аляксандравіч Жураўлёў]] (нар. 1965) — Герой Расійскай Федэрацыі. * [[Аляксандр Рыгоравіч Жураўлёў]] — беларускі эканаміст, палітык. * [[Анатоль Пятровіч Жураўлёў]] (нар. 1963) — беларускі мастак-абстракцыяніст. * [[Васіль Пракопавіч Жураўлёў]] (1931—2026) — беларускі крытык і літаратуразнавец. * [[Дзмітрый Мікалаевіч Жураўлёў]] (1915—1988) — беларускі музыказнавец, кантрабасіст. * [[Іван Сяргеевіч Жураўлёў]] (нар. 1942) — беларускі архітэктар. * [[Сяргей Сяргеевіч Жураўлёў]] (нар. 1948) — беларускі архітэктар. * [[Уладзіслаў Дзмітрыевіч Жураўлёў]] (нар. 2004) — беларускі футбаліст. * [[Фірс Сяргеевіч Жураўлёў]] (1836—1901) — рускі жанравы мастак-жывапісец. {{спіс цёзак2}} cl4on7murt6shwupbdfbuzzlp5gg8cy 0 238507 5202664 5202473 2026-09-20T12:17:43Z M.L.Bot 261 /* Гісторыя */ 5202664 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Забор'е}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Забор'е |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 55|lat_sec = 10.00 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 19|lon_sec = 00.00 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Расонскі |сельсавет2 = Краснапольскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 74 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 365 |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Забо́р'е'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Zaborje}}, {{lang-ru|Заборье}}) — [[вёска]] ў [[Расонскі раён|Расонскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Краснапольскі сельсавет (Расонскі раён)|Краснапольскага сельсавета]]. Да [[2004]] года з’яўлялася цэнтрам [[Заборскі сельсавет (Расонскі раён)|Заборскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021 }}</ref>. == Геаграфія == === Размяшчэнне === За 31,5 км на ўсход ад [[Расоны|Расон]]. === Гідраграфія === Вёска займае увесь заходні бераг воз. [[Опціна]], і паўночна-заходні бераг воз. [[Валоба]]. == Гісторыя == Паводле агульнадзяржаўнай рэвізіі 1738 г. Забор’е ўяўляла сабой сукупнасць дзяржаўных вёсак, аб’яднаных у «Заборскае [[староства]]» або «Заборскую дзяржаву». Трымальнікам (дзяржаўцам) староства тым часам быў Юзаф з Небуда Стрэнкоўскі, скарбнік [[Дарагічынскі павет|Дарагічынскага павета]]. Рэвізія да староства адносіла вёскі Аўсіннікава (пазней Аўсюкова), Загрэбля (або Кіселева), Замоссе, [[Лакці]], Ложмава, Ложні, Лужкі, Папоў Луг (пазней Папова Лука), Рамоле, Старына, [[Шарстова]]. Згаданы 51 селянін-гаспадар, у трыманні сялян было 12,5 валокі зямлі з сенажацямі і борам. Сяляне выконвалі адзін дзень паншчыны ў тыдзень з хаты. У фальварках дзяржавы высявалі жыта, ячмень, авёс, пшаніца, грэчка, гарох. Сувязь з адміністрацыяй ажыццяўляў [[войт]] Барыс з вёскі Загрэбля<ref>Доўнар А. Дзяржаўныя ўладанні Полацкага ваяводства па рэвізіі 1738 г. (на тэрыторыі сучаснага Расонскага раёна). Расонскі край : гісторыя, культура, людзі : зб. навук. арт. / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут гісторыі; уклад. М. В. Клімаў; рэдкал. : В. Л. Лакіза (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Беларуская навука, 2026. — С.71-82</ref>. Гістарычна вёска рамяшчалася на паўночна-заходнім беразе возера [[Опціна]]. Сучасная паўночная частка паселішча — былая вёска Аўсюкова; паўднёвая частка, на беразе возера [[Валоба]] — былая вёска Попава-Лука (пазней перайменавана ў Азёрную). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Краснапольскі сельсавет (Расонскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Краснапольскі сельсавет (Расонскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Расонскага раёна]] 70kebkj2mqqi3p6gely7zgr42smu59x 0 238551 5202662 5202507 2026-09-20T12:12:31Z M.L.Bot 261 /* Гісторыя */ 5202662 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Прыхабы}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Прыхабы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = The foot-bridge over the Drysa river near Prychaby - panoramio.jpg |подпіс = Масток цераз Дрысу каля вёскі Прыхабы |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 46|lat_sec = 59 |lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 52|lon_sec = 19 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Расонскі |сельсавет = Янкавіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243024249 }} '''Прыха́бы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Prychaby}}, {{lang-ru|Прихабы}}) — [[вёска]] ў [[Расонскі раён|Расонскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Янкавіцкі сельсавет|Янкавіцкага сельсавета]]. == Гісторыя == Паводле агульнадзяржаўнай рэвізіі 1738 года сукупнасць дзяржаўных вёсак, аб'яднаных у "[[староства]] Прыхабы і Чамёса". Трымальнікам староства тым часам быў Вінцэнт Рыпінскі, [[Гродскі суд|суддзя гродскі]] [[Старадубскі павет (Вялікае Княства Літоўскае) |старадубскі]]. Да староства ў рэвізіі адносіліся вёскі Азярцы, [[Балбечына (Расонскі раён)|Балбечына]], Вялікая Чамёса, Дубровы, Злыдні, Крупавічызна, Малая Чамёса, Прыхабы. У фальварках дзяржавы высяваліся жыта, ячмень, авёс, пшаніца, грэчка, гарох<ref>Доўнар А. Дзяржаўныя ўладанні Полацкага ваяводства па рэвізіі 1738 г. (на тэрыторыі сучаснага Расонскага раёна). Расонскі край : гісторыя, культура, людзі : зб. навук. арт. / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут гісторыі; уклад. М. В. Клімаў; рэдкал. : В. Л. Лакіза (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Беларуская навука, 2026. — С.71-82</ref>. У 1866 годзе працаваў вінакурны завод<ref>Маніс, М. А., Чарняўская, С. С. Полаччына ў другой палове XIX—XX ст. / М. А. Маніс, С. С. Чарняўская // Памяць: Полацкі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / [укладальнік С. С. Чарняўская; рэдкалегія: І. Б. Каросцік і інш.]. — Мінск: Вышэйшая школа, 1999. — 699, [1] с. — С. 60. — ISBN 985-06-0447-6.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Янкавіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Янкавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Расонскага раёна]] ibd9hds6sizjway3ddkeqc6c2djtzhc 5202856 5202662 2026-09-20T19:06:58Z ~2026-50550-61 174307 /* Гісторыя */ 5202856 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Прыхабы}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Прыхабы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = The foot-bridge over the Drysa river near Prychaby - panoramio.jpg |подпіс = Масток цераз Дрысу каля вёскі Прыхабы |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 46|lat_sec = 59 |lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 52|lon_sec = 19 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Расонскі |сельсавет = Янкавіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243024249 }} '''Прыха́бы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Prychaby}}, {{lang-ru|Прихабы}}) — [[вёска]] ў [[Расонскі раён|Расонскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Янкавіцкі сельсавет|Янкавіцкага сельсавета]]. == Гісторыя == Паводле агульнадзяржаўнай рэвізіі 1738 года сукупнасць дзяржаўных вёсак, аб'яднаных у "[[староства]] Прыхабы і Чамёса". Трымальнікам староства тым часам быў Вінцэнт Рыпінскі, [[Гродскі суд|суддзя гродскі]] [[Старадубскі павет (Вялікае Княства Літоўскае) |старадубскі]]. Адміністратарам служыў Міхал Спірыдовіч. Да староства ў рэвізіі адносіліся вёскі Азярцы, [[Балбечына (Расонскі раён)|Балбечына]], Вялікая Чамёса, Дубровы, Злыдні, Крупавічызна, Малая Чамёса, Прыхабы. У фальварках дзяржавы высяваліся жыта, ячмень, авёс, пшаніца, грэчка, гарох<ref>Доўнар А. Дзяржаўныя ўладанні Полацкага ваяводства па рэвізіі 1738 г. (на тэрыторыі сучаснага Расонскага раёна). Расонскі край : гісторыя, культура, людзі : зб. навук. арт. / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут гісторыі; уклад. М. В. Клімаў; рэдкал. : В. Л. Лакіза (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Беларуская навука, 2026. — С.71-82</ref>. У 1866 годзе працаваў вінакурны завод<ref>Маніс, М. А., Чарняўская, С. С. Полаччына ў другой палове XIX—XX ст. / М. А. Маніс, С. С. Чарняўская // Памяць: Полацкі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / [укладальнік С. С. Чарняўская; рэдкалегія: І. Б. Каросцік і інш.]. — Мінск: Вышэйшая школа, 1999. — 699, [1] с. — С. 60. — ISBN 985-06-0447-6.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Янкавіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Янкавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Расонскага раёна]] bpkxr0ug415dfjvq24of4wc4ajgwz39 0 243722 5202855 4904938 2026-09-20T19:05:09Z Rotondus 11765 /* Вядомыя асобы */ абнаўленне звестак 5202855 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Раздзел |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 08|lat_sec = 20 |lon_dir = |lon_deg = 31|lon_min = 22|lon_sec = 28 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Мсціслаўскі |сельсавет = Падсолтаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243045590 }} '''Раздзе́л'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Razdziel}}, {{lang-ru|Раздел}}) — [[вёска]] ў [[Мсціслаўскі раён|Мсціслаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Падсолтаўскі сельсавет|Падсолтаўскага сельсавета]]. == Гісторыя == У 1959—2013 гадах вёска ўваходзіла ў склад [[Раздзельскі сельсавет|Раздзельскага сельсавета]] (у 1959—2007 гадах — яго цэнтр)<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 29 жніўня 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 11.</ref><ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913m0061089 Решение Могилевского областного Совета депутатов от 20 ноября 2013 г. № 23-1 Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области]</ref>. == Вядомыя асобы == * [[Васіль Пракопавіч Жураўлёў]] (1931—2026) — беларускі крытык і літаратуразнавец. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Падсолтаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Падсолтаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мсціслаўскага раёна]] akq2hhhpq3j132e5v034yx7jnzrkpy9 0 246734 5202670 4906202 2026-09-20T12:24:25Z Siliyiw 169172 5202670 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Леніна}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Леніна |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Калінкавіцкі |сельсавет2 = Юравіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Ле́ніна'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Lienina}}, {{lang-ru|Ленино}}) — [[вёска]] ў [[Калінкавіцкі раён|Калінкавіцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Юравіцкі сельсавет (Калінкавіцкі раён)|Юравіцкага сельсавета]]. Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Бярозаўскі сельсавет (Калінкавіцкі раён)|Бярозаўскага сельсавета]]<ref>[http://naviny.org/2013/11/12/by86776.htm Решение Гомельского областного Совета депутатов от 12.11.2013 N 282 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Калинковичского района Гомельской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305141141/http://naviny.org/2013/11/12/by86776.htm |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. == Гісторыя == У каўгасе «50 гадоў БССР»<ref>[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Юравіцкі сельсавет (Калінкавіцкі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Юравіцкі сельсавет (Калінкавіцкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Калінкавіцкага раёна]] e0ext54wrn9fwkhhf535wi42unjd4wk 5202671 5202670 2026-09-20T12:24:47Z Siliyiw 169172 5202671 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Леніна}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Леніна |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Калінкавіцкі |сельсавет2 = Юравіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Ле́ніна'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref><ref name=":1" /> ({{lang-be-trans|Lienina}}, {{lang-ru|Ленино}}) — [[вёска]] ў [[Калінкавіцкі раён|Калінкавіцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Юравіцкі сельсавет (Калінкавіцкі раён)|Юравіцкага сельсавета]]. Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Бярозаўскі сельсавет (Калінкавіцкі раён)|Бярозаўскага сельсавета]]<ref>[http://naviny.org/2013/11/12/by86776.htm Решение Гомельского областного Совета депутатов от 12.11.2013 N 282 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Калинковичского района Гомельской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305141141/http://naviny.org/2013/11/12/by86776.htm |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. == Гісторыя == У каўгасе «50 гадоў БССР»<ref name=":1">[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Юравіцкі сельсавет (Калінкавіцкі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Юравіцкі сельсавет (Калінкавіцкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Калінкавіцкага раёна]] 9st235uwg4ukw8xhfi4m5dgb9x9dw7q 5202714 5202671 2026-09-20T13:09:49Z Siliyiw 169172 5202714 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Леніна}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Леніна |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Калінкавіцкі |сельсавет2 = Юравіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Ле́ніна'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref><ref name=":1" /> ({{lang-be-trans|Lienina}}, {{lang-ru|Ленино}}) — [[вёска]] ў [[Калінкавіцкі раён|Калінкавіцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Юравіцкі сельсавет (Калінкавіцкі раён)|Юравіцкага сельсавета]]. Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Бярозаўскі сельсавет (Калінкавіцкі раён)|Бярозаўскага сельсавета]]<ref>[http://naviny.org/2013/11/12/by86776.htm Решение Гомельского областного Совета депутатов от 12.11.2013 N 282 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Калинковичского района Гомельской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305141141/http://naviny.org/2013/11/12/by86776.htm |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. == Гісторыя == У каўгасе «50 гадоў БССР»<ref name=":1">[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Юравіцкі сельсавет (Калінкавіцкі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Юравіцкі сельсавет (Калінкавіцкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Калінкавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Уладзіміра Леніна]] 664yi45vst0w3aclog6su5viidbosxp 5202790 5202714 2026-09-20T16:02:25Z M.L.Bot 261 арфаграфія, афармленне 5202790 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Леніна}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Леніна |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Калінкавіцкі |сельсавет2 = Юравіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Ле́ніна'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref><ref name=":1" /> ({{lang-be-trans|Lienina}}, {{lang-ru|Ленино}}) — [[вёска]] ў [[Калінкавіцкі раён|Калінкавіцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Юравіцкі сельсавет (Калінкавіцкі раён)|Юравіцкага сельсавета]]. Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Бярозаўскі сельсавет (Калінкавіцкі раён)|Бярозаўскага сельсавета]]<ref>[http://naviny.org/2013/11/12/by86776.htm Решение Гомельского областного Совета депутатов от 12.11.2013 N 282 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Калинковичского района Гомельской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305141141/http://naviny.org/2013/11/12/by86776.htm |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. == Гісторыя == У калгасе «50 гадоў БССР»<ref name=":1">[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — Мінск: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Юравіцкі сельсавет (Калінкавіцкі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Юравіцкі сельсавет (Калінкавіцкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Калінкавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Уладзіміра Леніна]] 7cbk8vv267od25bojzqkudla2ljteka 5202791 5202790 2026-09-20T16:02:52Z M.L.Bot 261 5202791 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Леніна}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Леніна |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Калінкавіцкі |сельсавет2 = Юравіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Ле́ніна'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref><ref name=":1" /> ({{lang-be-trans|Lienina}}, {{lang-ru|Ленино}}) — [[вёска]] ў [[Калінкавіцкі раён|Калінкавіцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Юравіцкі сельсавет (Калінкавіцкі раён)|Юравіцкага сельсавета]]. Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Бярозаўскі сельсавет (Калінкавіцкі раён)|Бярозаўскага сельсавета]]<ref>[http://naviny.org/2013/11/12/by86776.htm Решение Гомельского областного Совета депутатов от 12.11.2013 N 282 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Калинковичского района Гомельской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305141141/http://naviny.org/2013/11/12/by86776.htm |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. == Гісторыя == Станам на 1986 год, у калгасе «50 гадоў БССР»<ref name=":1">[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — Мінск: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Юравіцкі сельсавет (Калінкавіцкі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Юравіцкі сельсавет (Калінкавіцкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Калінкавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Уладзіміра Леніна]] a77qkj8j2pma41qu83o4ns3a162h0sz 0 247036 5202712 5081176 2026-09-20T13:07:37Z Siliyiw 169172 5202712 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Залатаміно |вобласць = Гомельская |раён = Кармянскі |сельсавет = Ліцвінавіцкі }} '''Залатаміно́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Zalatamino}}, {{lang-ru|Золотомино}}) — [[вёска]] ў [[Кармянскі раён|Кармянскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Ліцвінавіцкі сельсавет|Ліцвінавіцкага сельсавета]]. У 1974—1991 гадах цэнтр [[Залатамінскі сельсавет|Залатамінскага сельсавета]]. == Назва == Згодна з С. Санько<ref>''С. Санько''. Па слядах адной легенды // Беларускі Гістарычны Агляд. 2007. Т. 14. Сш. 1-2. С. 313. http://www.belhistory.eu/archives/1869</ref>, назву Залатаміно ўтвараюць два складнікі, другі з якіх хавае ў сабе індаеўрапейскі корань *''men-'' «узвышацца»<ref>J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 726.</ref>. Сама назва, адсюль, з’яўляецца адпаведнікам распаўсюджаных на тэрыторыі цяперашняй Беларусі тапонімаў і мікратапонімаў (назваў пагоркаў) тыпу «Залатая гара», «[[Залатая Горка (Смалявіцкі раён)|Залатая горка]]». Той жа корань *''men-'' можа таксама прысутнічаць у тапонімах [[Рудаміна (Віленскі раён)|Рудаміна]] (каля [[Вільня|Вільні]]), {{нп5|Дабраміно||ru|Добромино}} (каля [[Смаленск]]а). == Гісторыя == У 1913 г. дзейнічала школа<ref>РГИА, ф. 803, оп. 16, д. 1018</ref>. 29 жніўня 1974 года пасёлак [[Леніна (Кармянскі раён)|Леніна]] зліўся з в. Залатаміно<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 29 жніўня 1974 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1974, № 34 (1444).</ref><ref>[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref>. == Вядомыя асобы == * [[Леанід Мікалаевіч Давыдзенка]] (нар. 1941) — беларускі вучоны ў галіне эканамічнай тэорыі. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Ліцвінавіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Ліцвінавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кармянскага раёна]] mw8u9ijs3nl6i1pdrl8bm6wog630sbi 0 248492 5202699 5009318 2026-09-20T12:55:19Z Siliyiw 169172 5202699 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = вёска |беларуская назва = Мокіш |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 51|lat_min = 47|lat_sec = 51 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 58|lon_sec = 06 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Хойніцкі |сельсавет = Стралічаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = 1628 год |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243040649 }} '''Мо́кіш'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Mokiš}}, {{lang-ru|Мокиш}}) — былая<ref name=":1" /> [[вёска]] ў [[Хойніцкі раён|Хойніцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіла ў склад [[Стралічаўскі сельсавет|Стралічаўскага сельсавета]]. Ліквідавана 21 верасня 2010 года<ref name=":1">[http://www.pravo.by/pdf/2010-257/2010_257_9_35207.pdf «Об упразднении сельских населенных пунктов Хойникского района». Решение Хойникского районного Совета депутатов от 21.09.2010 г. № 25] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210421193514/https://www.pravo.by/pdf/2010-257/2010_257_9_35207.pdf |date=21 красавіка 2021 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Гісторыя == Сяло Мокіш з пяцю дымамі і млын, паводле тарыфу падымнага падатку [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўскага ваяводства]] 1628 года, трымаў у заставе ад князя [[Вішнявецкія|Вішнявецкага]] (Канстанціна?) пан Андрэй Клікашэўскі ды плаціў з іх 17 злотых і 12 грошаў<ref>Архив Юго-Западной России. — Киев, 1886. Ч. VII. T. I. С. 394; Źródła dziejowe. T. XX: Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym; T. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / A. Jabłonowski — Warszawa, 1894. S. 81</ref>. У дакуменце з допыту казакоў, захопленых у палон пасля бітвы пад Загаллем, датаваным 29 чэрвеня 1649 года, названы Пётр з Мокіша, падданы пана Катарскага<ref>Джерела з історії Національно-визвольної війни українського народу 1648—1658 рр. Т. 1 (1648—1649). — Київ, 2012. С. 264, 266</ref>. А ў люстрацыі падымнага падатку Оўруцкага павета Кіеўскага ваяводства ад 25 студзеня 1683 года сказана, што вёску Мокіш з 7 дымамі трымаў пан Катарскі<ref>АрхивЮЗР. — Киев, 1886. Ч. VII. T. I. С. 489</ref>. Пад 1687 годам у справе Оўруцкага гродскага суда Мокіш названы сярод паселішчаў, зруйнаваных працяглым пастоем казакоў палкоўніка Войска Запарожскага Паўла Апостала Шчуроўскага. Тады тут было 7 дымоў, 7 казакоў і два кані на пастоі<ref>АрхивЮЗР. Ч. 3. Т. 2. Акты о казаках (1679—1716). — Киев, 1868. С. 153</ref>. У дакуменце таго ж суда ад 7 кастрычніка 1715 года сказана, што ў 1708 годзе пан маршалак мазырскі [[Антоні Аскерка]] захапіў землі з сенажацямі ва ўрочышчы Тварова, адпісаныя царкве св. Мікалая ў Брагіне яшчэ князямі Вішнявецкімі, а вёскі Глухавічы, Губаровічы, Сцяжарнае, Пучын, Мокіш, Еўлашы, якія належалі да прыходу названай царквы, у ваяводстве Кіеўскім, павеце Оўруцкім размешчаныя, да царквы ў сяле Губаровічы самавольна далучыў<ref>АрхивЮЗР. Ч. 1. Т. 4. Акты об унии и состоянии православной церкви с половины XVII века (1648—1798). — Киев, 1871. С. 378</ref>. У 1734 годзе Мокіш трымалі ў заставе паны Войны<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. — Біла Церква, 2015. С. 287</ref>. На 1754 год вёска з 16 дварамі (×6 — каля 96 жыхароў) належала да Брагінскага маёнтка; з яе «do grodu» (Оўруцкага замка) выплачваліся 2 злотыя, 14 грошаў, «na milicję» (на вайсковыя патрэбы павета і ваяводства) 9 зл., 26 гр.<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. — Біла Церква, 2015. С. 190</ref> У тым жа годзе маёнтак куплены ў пані Эльжбеты Замойскай, дачкі князя Міхала Сервацыя Вішнявецкага, панам ашмянскім войскім Францішкам Антоніем Ракіцкім. Паводле яўрэйскіх перапісаў 1765, 1778 і 1784 гадоў, у вёсцы Мокіш жылі адпаведна 6, 2 і 3 чалавекі (głowy), якія належалі да Брагінскага кагала<ref>АрхивЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. — Киев, 1890. С. 302, 391, 710</ref>. Падобна, [[Каліеўшчына]] 1768 года — найбуйнейшае паўстанне за ўсю гісторыю гайдамацтва — паўплывала на колькасць яўрэяў і ў гэтай невялічкай вёсцы. У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Мокіш апынуўся ў межах Чарнігаўскага намесніцтва, з 1796 г. у складзе адноўленага [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]] спачатку [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай]], потым Маларасійскай, а з 29 жніўня 1797 г. [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]<ref>Насевіч В., Скрыпчанка Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Т. 6. Кн. 1. — Мінск: БелЭн, 2001. C. 181—182</ref>. На 1795 год вёска Мокіш і фальварак Рудакоў былі ў «закладе у ротмистра Креча», але належалі пану рэчыцкаму падстаросце Ігнацыю Аскерку<ref>Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 73</ref>, які годам раней страціў жонку Ізабэлу<ref>НГАб у Мінску. Ф. 937. Воп. 1. Спр. 60. А. 97</ref>, дачку папярэдняга ўладальніка добраў графа Міхала Адама Ракіцкага. Як сказана ў справе аб дваранстве роду Аскеркаў, у 1798 годзе іх сын Уладзіслаў (у 4 гады?) таксама быў уведзены ў валоданне вёскамі Мокіш, Еўлашы і Варацец<ref>НГАБ. Ф. 319. Воп. 2. Спр. 2386. А. 72</ref>. З 1816 года згодна з сямейным пагадненнем уладальніцай маёнтка Мокіш і Бабчын стала Людвіка, дачка Ігнацыя, Аскерка<ref>Słownik geograficzny Krółewstwa Polskiego і innych krajów słowiańskich. — Warszawa, 1888. T. 9. S. 901</ref>. У 1834 годзе гаспадыняй Рудакоўскага маёнтка з Мокішам, Бабчынам і інш. была ўдава Уладзіслава пані Ядзвіга з Гячэвічаў Аскерчына, якую настаяцель Бабчынскай Крыжаўздзвіжанскай прыходскай царквы І. Нямшэвіч у метрычных запісах хросту дзяцей яе сялян чамусьці называў Еўдакіяй<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 13. Спр. 536. А. 68</ref>. Паводле інвентару 1844 года Мокіш — вёска з 27 дварамі, 173 жыхарамі і аднайменны фальварак Рудакоўскага маёнтка — былі ўласнасцю непаўналетніх Генрыка Юстына, Аляксандра Юстыніяна і Зофіі Марцэлы Аскеркаў, але знаходзіліся ў арэндзе ў Міхаіла Ігнатавіча Быкава<ref>НГАБ. Ф. 142. Воп. 1. Спр. 1465. Пра род Аскеркаў гербу Мурдэліо гл.: Гербоўнік беларускай шляхты. — Мінск, 2002. Т. 1. С. 328—334</ref>. У «Списках населенных мест Минской губернии по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело] : 1857 г.» засведчана, што 197 жыхароў вёскі Мокіш з’яўляліся прыхаджанамі Бабчынскай Крыжаўздзвіжанскай царквы, 3 мужчыны і 2 жанчыны з ліку жыхароў фальварка былі парафіянамі Астраглядаўскага касцёла Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі<ref>Расійскі дзяржаўны гістарычны архіў. Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 381, 722</ref>. У парэформенны перыяд — у Мікуліцкай воласці Рэчыцкага павета Мінскай губерні. Да свайго спачыну ў 1866 годзе маёнткам валодаў Генрык Аскерка, а пасля яго дочкі Марыя і Алена. У 1870 годзе ў Мокішы 101 селянін і 3 аднадворцы. На 1889 год маёнтак Рудакоў з фальваркамі Бабчын і Мокіш (усяго 7162 дзесяціны зямлі) у Мікуліцкай воласці належалі пані Алене (Аскерчанцы) Ваньковіч<ref>Список зелевладельцев Минской губернии. 1889 г. — Минск, 1889. С. 364</ref>. У 1897 годзе ў вёсцы 57 двароў, 367 жыхароў. Дзейнічалі царкоўна-прыходская школа, конны млын. У фальварку 24 жыхары. У 1907—1912 гадах ураджэнец Мокіша селянін Кіпрыян Трафімавіч Ярмольчык быў дэпутатам III Дзяржаўнай думы ад Рэчыцкага павета; сябар «Русской национальной фракции»<ref>Боиович М. М. Члены Государственной Думы. Портреты и биографии / М. М. Боиович, — Москва, 1913</ref>. На 1909 год у вёсцы Мокіш 70 двароў, 435 жыхароў, у фальварку 1 двор, 10 жыхароў<ref>Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 126</ref>. У 1911 годзе ўладальніца маёнтка А. Ваньковіч.<ref>Список землевладельцев Минской губернии. 1911 г. — Б. м. С. 4</ref>. З 9 мая 1923 года Мокіш у складзе Хойніцкай воласці Гомельскай губерні, з 8 снежня 1926 года цэнтр [[Мокішскі сельсавет|Мокішскага сельсавета]] [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкай]], з 9 чэрвеня 1927 года [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]], з 30 снежня 1927 года ў складзе [[Бабчынскі сельсавет|Бабчынскага сельсавета]] тых жа раёна і акругі, з 20 лютага 1938 года ў [[Палеская вобласць|Палескай вобласці]] з цэнтрам у [[Мазыр]]ы, з 8 студзеня 1954 года ў Гомельскай вобласці. У 1926 годзе ў вёсцы Мокіш 114 гаспадарак, 664 жыхары. На 15 лістапада 1927 года 713 жыхароў. У 1959 годзе ў [[Рудакоўскі сельсавет (Хойніцкі раён)|Рудакоўскім сельсавеце]], 677 жыхароў, у 1970 годзе 574 жыхары. 11 студзеня 1968 года пасёлак Леніна [[Рудакоўскі сельсавет (Хойніцкі раён)|Рудакоўскага сельсавета]] [[Хойніцкі раён|Хойніцкага сельсавета]] зліўся з вёскай Мокіш<ref>[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.) [и др.]. — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 6, 23 — 27, 29, 31 — 35 * {{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|2-2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} [[Катэгорыя:Стралічаўскі сельсавет| ]] of3ocr8jz7x0xl2mvse6ofwjc0m31c6 0 248538 5202700 4908483 2026-09-20T12:55:47Z JerzyKundrat 174 5202700 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Бацвінава |вобласць = Гомельская |раён = Чачэрскі |сельсавет = Меркулавіцкі }} '''Бацві́нава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Батві́нава'''</ref> ({{lang-be-trans|Bacvinava}}, {{lang-ru|Ботвиново}}) — [[аграгарадок]] у [[Чачэрскі раён|Чачэрскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Меркулавіцкі сельсавет|Меркулавіцкага сельсавета]]. Да 29 кастрычніка 1959 года вёска ўваходзіла ў склад [[Глыбочыцкі сельсавет|Глыбочыцкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 29 кастрычніка 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 16.</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Уладзімір Рыгоравіч Гусакоў]], вучоны ў галіне аграрнай эканомікі, акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі. * [[Сцяпан Гардзеевіч Скарапанаў]], вучоны ў галіне земляробства і меліярацыі. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Меркулавіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Меркулавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Чачэрскага раёна]] 4lid6zvxs229azcxwqfk3caguierhus 0 248543 5202702 4908488 2026-09-20T12:56:55Z JerzyKundrat 174 5202702 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Красніца}} {{НП-Беларусь |статус = пасёлак |беларуская назва = Красніца |вобласць = Гомельская |раён = Чачэрскі |сельсавет = Меркулавіцкі }} '''Кра́сніца'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Krasnica}}, {{lang-ru|Красница}}) — [[пасёлак]] у [[Чачэрскі раён|Чачэрскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Меркулавіцкі сельсавет|Меркулавіцкага сельсавета]]. Да 29 кастрычніка 1959 года пасёлак уваходзіў у склад [[Глыбочыцкі сельсавет|Глыбочыцкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 29 кастрычніка 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 16.</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Меркулавіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Меркулавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Чачэрскага раёна]] 06tolot9590yljd8y8wquk3yiy4i31c 0 248544 5202703 4908489 2026-09-20T12:58:51Z JerzyKundrat 174 5202703 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва = Меркулавічы |вобласць = Гомельская |раён = Чачэрскі |сельсавет = Меркулавіцкі }} '''Ме́ркулавічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Mierkulavičy}}, {{lang-ru|Меркуловичи}}) — [[аграгарадок]] (да 2009 г. [[вёска]]<ref name="pra">[http://pravo.levonevsky.org/bazaby11/region16/text056.htm Решение Чечерского районного Совета депутатов от 25.09.2009 № 123 «О преобразовании некоторых населённых пунктов Чечерского района в агрогородки»]{{ref-ru}}</ref>) у [[Чачэрскі раён|Чачэрскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Меркулавіцкі сельсавет|Меркулавіцкага сельсавета]]. == Геаграфія == Знаходзіцца за 22 км у напрамку на паўночны захад ад [[Чачэрск]]а, за 66 км ад [[Гомель|Гомеля]]<ref name="bel10">{{кніга|загаловак=Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 10: Малайзія — Мугараджы|адказны=Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=2000|том=10|старонкі=294|старонак=544|isbn=985-11-0169-9 (Т. 10)|тыраж=10&nbsp;000}}</ref>, на аўтамабільнай дарозе {{таблічка-by|М|8}}. Каля аграгарадка працякае рака [[Чачора (прыток Сажа)|Чачора]] і знаходзіцца вадасховішча [[Вадасховішча Меркулавічы|Ме́ркулавічы]]<ref name="epr">{{кніга|загаловак=Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 3.|адказны=Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.|месца=Мн.|выдавецтва=БелСЭ|год=1985|том=3|старонкі=338|старонак=599|тыраж=10&nbsp;000}}</ref>. У 1999 годзе — 227 двароў<ref name="bel10" />. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 10: Малайзія — Мугараджы|адказны=Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=2000|том=10|старонкі=294|старонак=544|isbn=985-11-0169-9 (Т. 10)|тыраж=10&nbsp;000}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Гомельская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2011|старонкі=10|старонак=68|isbn=978-985-508-107-5|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Меркулавіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Меркулавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Чачэрскага раёна]] [[Катэгорыя:Аграгарадкі Гомельскай вобласці]] 0h6ov291xaer7mjbztbz4ietfe9fn9x 0 248545 5202701 4908490 2026-09-20T12:56:24Z JerzyKundrat 174 5202701 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Першамайскі}} {{НП-Беларусь |статус = пасёлак |беларуская назва = Першамайскі |вобласць = Гомельская |раён = Чачэрскі |сельсавет = Меркулавіцкі }} '''Першама́йскі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Pieršamajski}}, {{lang-ru|Першемайский}}) — [[пасёлак]] у [[Чачэрскі раён|Чачэрскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Меркулавіцкі сельсавет|Меркулавіцкага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Меркулавіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Меркулавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Чачэрскага раёна]] owvmrzbnqjqo8uho7ia2jskv7kas9p1 0 248547 5202687 4908492 2026-09-20T12:40:04Z Siliyiw 169172 5202687 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Прычалесня |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 56|lat_sec = 31 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 40|lon_sec = 32 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Чачэрскі |сельсавет = Меркулавіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243042360 }} '''Прычале́сня'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Pryčaliesnia}}, {{lang-ru|Причалесня}}) — [[вёска]] ў [[Чачэрскі раён|Чачэрскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Меркулавіцкі сельсавет|Меркулавіцкага сельсавета]]. Да 29 кастрычніка 1959 года вёска ўваходзіла ў склад [[Глыбочыцкі сельсавет|Глыбочыцкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 29 кастрычніка 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 16.</ref>. 29 лістапада 1962 года пасёлак [[Леніна (Чачэрскі раён)|Леніна]] Меркулавіцкага сельсавета Чачэрскага раёна зліўся з вёскай Прычалесня<ref>[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Меркулавіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Меркулавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Чачэрскага раёна]] l0nclquby6334fzm7nkuqor7nv6bnif 5202696 5202687 2026-09-20T12:53:19Z JerzyKundrat 174 5202696 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Прычалесня |вобласць = Гомельская |раён = Чачэрскі |сельсавет = Меркулавіцкі }} '''Прычале́сня'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Pryčaliesnia}}, {{lang-ru|Причалесня}}) — [[вёска]] ў [[Чачэрскі раён|Чачэрскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Меркулавіцкі сельсавет|Меркулавіцкага сельсавета]]. == Гісторыя == Да 29 кастрычніка 1959 года вёска ўваходзіла ў склад [[Глыбочыцкі сельсавет|Глыбочыцкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 29 кастрычніка 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 16.</ref>. 29 лістапада 1962 года пасёлак [[Леніна (Чачэрскі раён)|Леніна]] Меркулавіцкага сельсавета Чачэрскага раёна зліўся з вёскай Прычалесня<ref>[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Меркулавіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Меркулавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Чачэрскага раёна]] j67zmv87rqy87e38jgl8mqat7742jvf 0 248549 5202698 4908494 2026-09-20T12:54:23Z JerzyKundrat 174 5202698 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Шырокае}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Шырокае |вобласць = Гомельская |раён = Чачэрскі |сельсавет = Меркулавіцкі }} '''Шыро́кае'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Šyrokaje}}, {{lang-ru|Широкое}}) — [[вёска]] ў [[Чачэрскі раён|Чачэрскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Меркулавіцкі сельсавет|Меркулавіцкага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Меркулавіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Меркулавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Чачэрскага раёна]] ekzrsh05zdcvcda2toi4019cnz98fgs 0 283071 5202812 5146363 2026-09-20T17:43:36Z JerzyKundrat 174 /* Літаратура */ 5202812 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Міхалюк}} {{асоба}} '''Алена Міхалюк''' (вядомая таксама як Лёля Міхалюк), дзяв. '''Марцінкевіч''' ({{ДН|15|5|1930}}, [[Лонскія|в. Лонскія]] Браслаўскага павета Віленскага ваяводства, цяпер [[Шаркаўшчынскі раён]] Віцебскай вобласці — 16 кастрычніка 2022, [[Манчэстэр]]) — беларуская грамадская дзяячка ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. == Біяграфія == Нарадзілася на Браслаўшчыне. Вучылася ў польскай і беларускай школах. У часе [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] разам з маці апынулася на працах у Нямеччыне. Пазней трапіла ў беларускі лагер для перамешчаных асоб у [[Ватэнштэт|Ватэнштэце]]; вучылася ў беларускай гімназіі, брала ўдзел у [[Беларускі скаўтынг|скаўтынгу]]. [[Файл:Commemorative meeting of the Association in 2001.jpg|міні|злева|Алена Міхалюк старшынствуе на сходзе ЗБВБ, Лондан, 2001]] У 1947 годзе прыехала на працу ў Вялікабрытанію, працавала на тэкстыльнай фабрыцы. Пасялілася ў [[Брэдфард]]зе, дзе ў 1949 годзе пабралася шлюбам з [[Янка Міхалюк|Янкам Міхалюком]]. Член [[ЗБВБ]] з 28 ліпеня 1947 года. У 1960-х гадах аддала сыноў Алеся, Віктара і Эдварда ў беларускую школу-інтэрнат імя Св. Кірылы Тураўскага ў [[Лондан]]е і следам разам з мужам пераехала ў брытанскую сталіцу. У 1965—1970 гадах працавала гаспадыняй у гэтай школе-інтэрнаце. Актыўна падтрымлівала [[БАПЦ]] у Вялікабрытаніі. У 1982 годзе была прынятая ў сябры [[Рада БНР|Рады БНР]]. Сябра [[Англа-беларускае таварыства|Англа-беларускага таварыства]]. Пасля смерці мужа ў 1995 годзе пераехала з Лондана ў [[Манчэстэр]]. З 1997 па 2013 год займала пасаду старшыні [[ЗБВБ]]. Адышла з жыцця 16 кастрычніка 2022 года<ref>Памерла былая шматгадовая кіраўніца Згуртаваньня беларусаў Вялікай Брытаніі Алена Міхалюк<nowiki/>https://www.svaboda.org/a/32089707.html</ref>. Пахавана на [[Паўднёвыя могілкі (Манчэстэр)|Паўднёвых могілках (Манчэстэр)]]. == Узнагароды == Узнагароджана [[Медаль 100 гадоў БНР|медалём 100 гадоў БНР]] [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]]<ref>[https://www.svaboda.org/a/29838254.html Алексіевіч, Пазьняк, Вольскі, Эрыксан, Белавус. Хто яшчэ ўзнагароджаны мэдалём у гонар БНР-100]</ref><ref>[http://www.radabnr.org/medali-25032019/ Уручэньні Мэдалёў да стагодзьдзя БНР: Таронта, Лёндан, Вашынгтон]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Гардзіенка Н.'' [https://kamunikat.org/?pubid=14870&fbclid=IwAR1ullj5QBA2ZljClB-uCiqtMIB6mW3fT1i93AGY_pLEH0MQ0cxGh4ONyus Беларусы ў Вялікабрытаніі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221018132005/https://kamunikat.org/?pubid=14870&fbclid=IwAR1ullj5QBA2ZljClB-uCiqtMIB6mW3fT1i93AGY_pLEH0MQ0cxGh4ONyus |date=18 кастрычніка 2022 }} / пад рэд. А. Гардзіенкі. — Мн, 2010. {{DEFAULTSORT:Міхалюк Алена}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Шаркаўшчынскім раёне]] [[Катэгорыя:Члены Згуртавання беларусаў у Вялікай Брытаніі]] c65ig4ipurtvz21w27mu3sibfpmhs7h 0 304191 5202763 5202462 2026-09-20T15:27:26Z D.L.M.I. Bel 33064 /* Беларусь */ 5202763 wikitext text/x-wiki Назву '''Падго́р’е''' маюць: == Населеныя пункты == === [[Беларусь]] === * [[Гомельская вобласць]]: ** [[Падгор’е (Веткаўскі раён)|Падгор’е]] — былы пасёлак у [[Веткаўскі раён|Веткаўскім раёне]] ** [[Падгор’е (Добрушскі раён)|Падгор’е]] — былы пасёлак у [[Добрушскі раён|Добрушскім раёне]] * [[Магілёўская вобласць]]: ** [[Падгор’е (Быхаўскі раён)|Падгор’е]] — вёска ў [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]] ** [[Падгор’е (Клічаўскі раён)|Падгор’е]] — вёска ў [[Клічаўскі раён|Клічаўскім раёне]] ** [[Падгор’е (Магілёўскі раён)|Падгор’е]] — вёска ў [[Магілёўскі раён|Магілёўскім раёне]] * [[Мінская вобласць]]: ** [[Падгор’е (Мінскі раён)|Падгор’е]] — вёска ў [[Мінскі раён|Мінскім раёне]] ** [[Падгор’е (Чэрвеньскі раён)|Падгор’е]] — вёска ў [[Чэрвеньскі раён|Чэрвеньскім раёне]] {{Неадназначнасць}} g0pm9as7tfi7xsun0n49byupgquxi8v 0 305314 5202930 3711561 2026-09-20T20:57:40Z DobryBrat 5701 дапаўненне, пунктуацыя 5202930 wikitext text/x-wiki '''Міхалевіч''' — беларускае прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Аляксей Анатольевіч Міхалевіч]] — беларускі палітычны і грамадскі дзеяч. * [[Аляксандр Аляксандравіч Міхалевіч]] (1938—2026) — беларускі вучоны ў галіне цеплаабмену, агульнай і ядзернай энергетыкі, акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (2000). * [[Анфім Іванавіч Міхалевіч]] (нар. 1949) — беларускі палітык. * [[Вікторыя Юр’еўна Міхалевіч]] — беларуская спявачка. {{неадназначнасць}} nq49lvb4vgefhidzzh6uc9h4ta4jm7y 0 323930 5202722 4706762 2026-09-20T13:20:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202722 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта |назва = Нацыянальны ўніверсітэт <br/>«Львоўская палітэхніка» |скарачэнне = НУ ЛП |эмблема = Nulp logo ukr.jpg |выява = Polytechnic Lwow 20091.JPG |арыгінал = Національний університет <br/>«Львівська політехніка» |міжназва = Lviv Polytechnic National University |ранейшае = Львоўскі політэхнічны інстытут |дэвіз = |заснаваны = 7 сакавіка 1816 г. |зачынены = |рэарганізаваны = |год рэарганізацыі = |тып = |найменне пасады = Рэктар |піб пасады = Бобала Юрый Яраслававіч |прэзідэнт = |навуковы кіраўнік = |студэнты = 35 тыс. |замежныя студэнты = |спецыялітэт = |бакалаўрыят = |магістратура = |аспірантура = |дактарантура = |дактары = |прафесары = |выкладчыкі = |размяшчэнне = |кампус = |адрас = вул. С. Бандэры 12, Львоў, 79013, Украіна |сайт = http://www.lp.edu.ua |узнагароды = |lat_dir =N|lat_deg =49.8255|lat_min =|lat_sec = |lon_dir =E|lon_deg =24.0313|lon_min =|lon_sec = |CoordScale = 5000 |edu_region = }} '''Нацыянальны ўніверсітэт «Львоўская палітэхніка»''' ({{lang-uk|Національний університет «Львівська політехніка»}}) — самая старая вышэйшая тэхнічная навучальная ўстанова [[Украіна|Украіны]] і [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]], заснаваная ў 1816 годзе аўстрыйскім імператарам [[Франц II|Францам II]]. == Гісторыя == 7 сакавіка 1816 года ў Львове была адкрыта Імператарска-каралеўская рэальная школа. Утрымлівалася рэальная школа за рахунак новаўвядзенага мясцовага прамысловага падатку. У навучальных планах рэальнай школы асноўную ролю адвялі прадметам натуральна-матэматычнага цыклу, чарчэнню, малюнку і вывучэнню замежных моў. Навучальны працэс у рэальнай школе ажыццяўляўся на аснове аўстрыйскіх адукацыйных праграм, якія былі адаптаваныя да мясцовых патрабаванняў. У 1825 годзе у адпаведнасці з дэкрэтам аўстрыйскага імператара Франца І трохкласная Імператарска-каралеўская рэальная школа была рэарганізавана ў Імператарска-каралеўскае вучылішча тэхнічных навук і гандлю. У 1835 годзе вучылішча тэхнічных навук і гандлю ператварылі ў Імператарска-каралеўскую рэальна-гандлёвую акадэмію. Тут у 1841 годзе адкрылі тэхнічны факультэт. У 1844 годзе ў доме Даровскага, што на сённяшняй вуліцы Армянскай 2, была адкрыта Імператарска-каралеўская тэхнічная акадэмія з тэхнічным і гандлёвым аддзеламі (факультэтамі). Яна была адной з першых акадэмічных тэхнічных школ у Еўропе і першай ва Украіне. У 1877 годзе новы навучальны год пад кіраўніцтвам новага рэктара Юльяна Захарэвіча пачалі ў новым корпусе акадэміі (на цяперашняй вул. С. Бандэры). Праект гэтага корпуса і будынка хімічнай лабараторыі выканаў сам рэктар, архітэктар Юліян Захарэвіч. Тады ж акадэмія была перайменавана ў Вышэйшую політэхнічную школу і ўключана ў пералік акадэмічных школ Аўстра-Венгерскай імперыі. 10 ліпеня 1912 лекцыю ў Львоўскай палітэхнічнай школе прачытала [[Марыя Складоўская-Кюры]]. Таго ж дня вучоны савет Палітэхнікі ўшанаваў яе званнем ганаровага доктара тэхнічных навук. Яе імя ўвекавечана на ганаровай дошцы дактароў honoris causa Львоўскай палітэхнікі. З 1921 года ўстанова называлася Львоўскай палітэхнікай, а з 1939 года — Львоўскім політэхнічным інстытутам. У чэрвені 1993 года, за год да святкавання свайго 150-годдзя, Львоўскі політэхнічны інстытут атрымаў найвышэйшы ва Украіне — чацвёрты ўзровень акрэдытацыі, статус універсітэта і назву "Дзяржаўны універсітэт "Львоўская палітэхніка". У 2000 годзе Палітэхніка атрымала статус нацыянальнага універсітэта. 8 ліпеня 2009 года [[Кабінет міністраў Украіны|Кабінет Міністраў Украіны]] на сваім пасяджэнні надаў Нацыянальнаму ўніверсітэту «Львоўская палітэхніка» статус самакіроўнай даследчай нацыянальнай вышэйшай навучальнай установы. == Структура == [[Файл:Polytechnic Lwow 2009 P1.jpg|300px|справа|thumb| Інтэр'єр галоўнага корпуса]] === Інстытуты === * Інстытут архітэктуры * Інстытут будаўніцтва і інжынерыі навакольнага асяроддзя * Інстытут геадэзіі * Інстытут энергетыкі і сістэм кіравання * Інстытут інжынернай механікі і транспарту * Інстытут камп'ютарных навук і інфармацыйных тэхналогій * Інстытут камп'ютарных тэхналогій, аўтаматыкі і метралогіі * Інстытут прыкладной матэматыкі і фундаментальных навук * Інстытут тэлекамунікацый, радыёэлектронікі і электроннай тэхнікі * Інстытут хіміі і хімічных тэхналогій * Інстытут прадпрымальніцтва і перспектыўных тэхналогій * Інстытут ўстойлівага развіцця імя В. Чарнавола * Інстытут эканомікі і менеджменту * Інстытут правы і псіхалогіі * Інстытут гуманітарных і сацыяльных навук * Інстытут адміністравання і паслядыпломнай адукацыі * Інстытут дыстанцыйнага навучання === Іншыя структурныя падраздзяленні === * Навукова-даследчая частка * [[Украінская акадэмія друкарства]] * Навукова-тэхнічная бібліятэка * 8 каледжаў * 2 гімназіі * 34 вучэбна-лабараторных корпуса * 12 інтэрнатаў * 3 спартыўна-аздараўленчых лагера для студэнтаў і выкладчыкаў * Выдавецтва Нацыянальнага ўнівэрсытэту "Львоўская палітэхніка" * народны дом «Просвіта (Львоўскай палітэхнікі)» * праектна-канструктарскае аб'яднанне «Палітэхнік» * геадэзічны палігон і астранома-геадэзічная лабараторыя == Навучальны працэс == Ва ўніверсітэце навучаюцца больш за 35 тыс. студэнтаў. Падрыхтоўка спецыялістаў праводзіцца па 64 бакалаўрскіх напрамках і 124 спецыяльнасцях, з якіх 123 — магістарскага ўзроўню. Навучальны працэс забяспечвае прафесарска-выкладчыцкі склад колькасцю каля 2,5 тыс. чалавек, з якіх больш за 300 — дактары навук і больш за 1,2 тыс. — дацэнты, кандыдаты навук. Да навучальнага працэсу прыцягнутыя вучоных з навуковых устаноў НАН Украіны, вытворчых прадпрыемстваў і праектных інстытутаў. == Вядомыя выпускнікі == * [[Васіль Васілевіч Бажко]] (нар. [[1935]]) — беларускі архітэктар. * [[Яўген Георгіевіч Бранцаў]] (нар. [[1946]]) — украінскі і беларускі архітэктар. == Спасылкі == {{Commonscat|}} * [http://lp.edu.ua/ Афіцыйная старонка Нацыянальнага універсітэта «Львоўская Палітэхніка»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100923055045/http://lp.edu.ua/ |date=23 верасня 2010 }}{{ref-uk}} * [http://nauka.lp.edu.ua/ Сайт «Наука» Нацыянальнага універсітэта «Львоўская Палітэхніка»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151213055044/http://nauka.lp.edu.ua/ |date=13 снежня 2015 }}{{ref-uk}} * [http://vns.lp.edu.ua/moodle/ Віртуальнае навучальнае асяроддзе Нацыянальнага універсітэта «Львоўская Палітэхніка»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121029175642/http://vns.lp.edu.ua/moodle/ |date=29 кастрычніка 2012 }}{{ref-uk}} * [http://rmv.lp.edu.ua Рада маладых даследчыкаў Нацыянальнага універсітэта «Львоўская Палітэхніка»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180131012348/http://rmv.lp.edu.ua/ |date=31 студзеня 2018 }}{{ref-uk}} * [http://www.studcity.org Студэнцкае мястэчка Нацыянальнага універсітэта «Львоўская Палітэхніка»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171010033316/http://www.studcity.org/ |date=10 кастрычніка 2017 }}{{ref-uk}} * [http://ciz.polynet.lviv.ua/ Центр інформаційнага забезпячэння Нацыянальнага універсітэта «Львоўская Палітэхніка»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121023135120/http://ciz.polynet.lviv.ua/ |date=23 кастрычніка 2012 }}{{ref-uk}} * [http://isp.polynet.lviv.ua/ Інтэрнэт-правайдэр Нацыянальнага універсітэта «Львоўская Палітэхніка» PolyNet] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070508215335/http://isp.polynet.lviv.ua/ |date=8 мая 2007 }}{{ref-uk}} * [http://www.vlp.com.ua/ Выдавецтва Нацыянальнага універсітэта «Львоўская Палітэхніка»]{{ref-uk}} * [http://lp.edu.ua/index.php?id=3241 Фотаздымкі універсітэта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101010030950/http://lp.edu.ua/index.php?id=3241 |date=10 кастрычніка 2010 }}{{ref-uk}} * [http://lp.edu.ua/index.php?id=history Гісторыя універсітэта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110612013625/http://lp.edu.ua/index.php?id=history |date=12 чэрвеня 2011 }}{{ref-uk}} * [http://lp.edu.ua/index.php?id=3000 Храналагічны пералік рэктараў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111007055905/http://lp.edu.ua/index.php?id=3000 |date=7 кастрычніка 2011 }}{{ref-uk}} * [http://www.lwow.home.pl/politechnika/politechnika.html Гісторыя Нацыянальнага універсітэта «Львоўская Палітэхніка»]{{ref-pl}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Вышэйшыя навучальныя ўстановы Львова}} {{Славутасці Львова}} [[Катэгорыя:Львоўская палітэхніка| ]] [[Катэгорыя:Універсітэты Львова]] [[Катэгорыя:Нацыянальныя вышэйшыя навучальныя ўстановы Украіны]] [[Катэгорыя:Універсітэты Украіны]] [[Катэгорыя:Вышэйшыя тэхнічныя навучальныя ўстановы Украіны]] gcbu4xh0van6sw29wsz4ajk550xvr41 0 330429 5203118 4764820 2026-09-21T09:51:32Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Ailanthus]] у [[Айлант]]: артыкул БЭ. Т.1 4764820 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | regnum = Расліны | image file = AilanthusAltissimaFlower2.jpg | image descr = {{bt-bellat||Ailanthus altissima}} | parent = Simaroubaceae | rang = Род | latin = Ailanthus | author = [[Desf.]], [[nom. cons.]] | syn = * {{btname|Hebonga|[[Radlk.]]}} | typus = {{bt-latbel|Ailanthus altissima|}} | children = <center>[[#Віды|Гл. тэкст]]</center> | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | iucnstatus = | wikispecies = Ailanthus | commons = Category:Ailanthus | iucn = | grin = 326 }} '''Ailanthus''' — [[Род (біялогія)|род]] [[Дрэва|дрэў]] сямейства <span></span>''<span lang="la">Simaroubaceae</span>''<span></span>, якія растуць у [[Паўднёва-Усходняя Азія|паўднёвай і усходняй Азіі]], [[Усходняя Еўропа|паўдневай і усходняй Еўропе]] і ў [[Аўстралія|Аўстраліі]]. == Батанічнае апісанне == Буйныя лістападныя хуткарослыя дрэвы. [[Кара (біялогія)|Кара]] [[Ствол дрэва|ствала]] шаравата-бурая, пакрыта бароздамі. [[Дрэва|Крона]] яйкападобная. [[Ліст|Лісце]] чарговае, вялікае, непарноперыстае, складаюцца з 9-41 лісточка, пры распусканні непрыемна пахне. Дробныя [[Кветка|кветкі]] сабраны ў буйныя мяцёлкі, зелянявага колеру, з падвойным калякветнікам. [[Чашалісцік]]і часткова зрослыя, у ліку пяці—шасці. [[Пялёстак|Пялёсткі]] нашмат даўжэй чашалісцікаў, у ліку пяці. [[Тычынка|Тычынак]] дзесяць. [[Завязь]] складаецца з пяці—шасці свабодных ці зрослых [[Спарафіл|плодалісцікаў]]. [[Плод|Плады]] складаюцца з адной—шасці свабодных крылатак. [[Насенне]] плоскае, яйкападобнае, з тонкім эндоспермам або без яго, размешчана ў сярэдзіне плада, з яйкападобнымі або амаль круглявымі [[семядоля]]мі. == Значэнне і ўжыванне == Кару і лісце некаторых відаў выкарыстоўваюць супраць глістоў і дызентэрыі. Лісце таксама выкарыстоўваюць для выкормкі вусеняў дзікага тутавага шаўкапрада. З’яўляецца папулярнай [[Дэкаратыўныя расліны|дэкаратыўнай раслінай]] з-за хуткага росту, устойлівасці да шкоднікаў, і незвычайнага лісця. == Таксанамія == === Таксанамічнае становішча === {{Табліца12221 |a=аддзел [[Кветкавыя|Кветкавыя, ці Пакрытанасенныя]] |b1=парадак [[Вербакветныя]] |b2=яшчэ 58 парадкаў кветкавых раслін (згодна з [[Сістема APG III|Сістэмай APG III]]) |c1=яшчэ 8 сямействаў (згодна з [[Сістема APG III|Сістэмай APG III]]) |c2=сямейства {{bt-bellat||Simaroubaceae}} |d1=<span style{{eq}}"background-color:#FFA99A; font-size:150%">род&nbsp;'''Ailanthus''' |d2=яшчэ 12 родаў |e=каля 10 відаў |color=#235623 |bgcolor=#CAEA9A }} === Віды === Паводле розных дадзеных, род уключае ад 1 да 15 [[біялагічны від|відаў]]. Некаторыя з і іх: * {{bt-latbel|Ailanthus altissima|aut=([[Mill.]]) [[Swingle]]|}} * {{bt-latbel|Ailanthus excelsa|aut=[[Roxb.]]}} * {{bt-latbel|Ailanthus fordii|aut=[[Noot.]]}} * {{bt-latbel|Ailanthus giraldii|aut=[[Dode]]|}} * {{bt-latbel|Ailanthus triphysa|aut=([[Dennst.]]) [[Alston]]}} * {{bt-latbel|Ailanthus vilmoriniana|aut=[[Dode]]|}} {{фотарадок|Ailanthus triphysa RBG Sydney.JPG|Lake Plant 1.JPG|Ailanthus-altissima.jpg|ш1=160|ш2=320|ш3=285|тэкст=Злева направа: {{bt-bellat||Ailanthus triphysa}}, плады {{bt-bellat||Ailanthus altissima}}}} {{зноскі}} == Літаратура == * {{ДзікСССР|том=4|стар=257-263}} * {{флораСССР|том=14|стар=241-244}} == Спасылкі == * [http://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=100879 Ailanthus in Flora of China @ efloras.org] {{Ref-en}}(англ.) {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дэкаратыўныя дрэвы]] [[Катэгорыя:Расліны паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Флора Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Флора Паўднёва-Усходняй Азіі]] fp1866amtm3zbmq6m9n1c9pujtm8fmb 5203120 5203118 2026-09-21T09:51:59Z Autumndancer 168015 5203120 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | regnum = Расліны | image file = AilanthusAltissimaFlower2.jpg | image descr = {{bt-bellat||Ailanthus altissima}} | parent = Simaroubaceae | rang = Род | latin = Ailanthus | author = [[Desf.]], [[nom. cons.]] | syn = * {{btname|Hebonga|[[Radlk.]]}} | typus = {{bt-latbel|Ailanthus altissima|}} | children = <center>[[#Віды|Гл. тэкст]]</center> | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | iucnstatus = | wikispecies = Ailanthus | commons = Category:Ailanthus | iucn = | grin = 326 }} '''Айлант''' (''Ailanthus'') — [[Род (біялогія)|род]] [[Дрэва|дрэў]] сямейства <span></span>''<span lang="la">Simaroubaceae</span>''<span></span>, якія растуць у [[Паўднёва-Усходняя Азія|паўднёвай і усходняй Азіі]], [[Усходняя Еўропа|паўдневай і усходняй Еўропе]] і ў [[Аўстралія|Аўстраліі]]. == Батанічнае апісанне == Буйныя лістападныя хуткарослыя дрэвы. [[Кара (біялогія)|Кара]] [[Ствол дрэва|ствала]] шаравата-бурая, пакрыта бароздамі. [[Дрэва|Крона]] яйкападобная. [[Ліст|Лісце]] чарговае, вялікае, непарноперыстае, складаюцца з 9-41 лісточка, пры распусканні непрыемна пахне. Дробныя [[Кветка|кветкі]] сабраны ў буйныя мяцёлкі, зелянявага колеру, з падвойным калякветнікам. [[Чашалісцік]]і часткова зрослыя, у ліку пяці—шасці. [[Пялёстак|Пялёсткі]] нашмат даўжэй чашалісцікаў, у ліку пяці. [[Тычынка|Тычынак]] дзесяць. [[Завязь]] складаецца з пяці—шасці свабодных ці зрослых [[Спарафіл|плодалісцікаў]]. [[Плод|Плады]] складаюцца з адной—шасці свабодных крылатак. [[Насенне]] плоскае, яйкападобнае, з тонкім эндоспермам або без яго, размешчана ў сярэдзіне плада, з яйкападобнымі або амаль круглявымі [[семядоля]]мі. == Значэнне і ўжыванне == Кару і лісце некаторых відаў выкарыстоўваюць супраць глістоў і дызентэрыі. Лісце таксама выкарыстоўваюць для выкормкі вусеняў дзікага тутавага шаўкапрада. З’яўляецца папулярнай [[Дэкаратыўныя расліны|дэкаратыўнай раслінай]] з-за хуткага росту, устойлівасці да шкоднікаў, і незвычайнага лісця. == Таксанамія == === Таксанамічнае становішча === {{Табліца12221 |a=аддзел [[Кветкавыя|Кветкавыя, ці Пакрытанасенныя]] |b1=парадак [[Вербакветныя]] |b2=яшчэ 58 парадкаў кветкавых раслін (згодна з [[Сістема APG III|Сістэмай APG III]]) |c1=яшчэ 8 сямействаў (згодна з [[Сістема APG III|Сістэмай APG III]]) |c2=сямейства {{bt-bellat||Simaroubaceae}} |d1=<span style{{eq}}"background-color:#FFA99A; font-size:150%">род&nbsp;'''Ailanthus''' |d2=яшчэ 12 родаў |e=каля 10 відаў |color=#235623 |bgcolor=#CAEA9A }} === Віды === Паводле розных дадзеных, род уключае ад 1 да 15 [[біялагічны від|відаў]]. Некаторыя з і іх: * {{bt-latbel|Ailanthus altissima|aut=([[Mill.]]) [[Swingle]]|}} * {{bt-latbel|Ailanthus excelsa|aut=[[Roxb.]]}} * {{bt-latbel|Ailanthus fordii|aut=[[Noot.]]}} * {{bt-latbel|Ailanthus giraldii|aut=[[Dode]]|}} * {{bt-latbel|Ailanthus triphysa|aut=([[Dennst.]]) [[Alston]]}} * {{bt-latbel|Ailanthus vilmoriniana|aut=[[Dode]]|}} {{фотарадок|Ailanthus triphysa RBG Sydney.JPG|Lake Plant 1.JPG|Ailanthus-altissima.jpg|ш1=160|ш2=320|ш3=285|тэкст=Злева направа: {{bt-bellat||Ailanthus triphysa}}, плады {{bt-bellat||Ailanthus altissima}}}} {{зноскі}} == Літаратура == * {{ДзікСССР|том=4|стар=257-263}} * {{флораСССР|том=14|стар=241-244}} == Спасылкі == * [http://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=100879 Ailanthus in Flora of China @ efloras.org] {{Ref-en}}(англ.) {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дэкаратыўныя дрэвы]] [[Катэгорыя:Расліны паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Флора Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Флора Паўднёва-Усходняй Азіі]] c48ef0ktdsgz0d2g0gwfh59hn1pxotf 5203121 5203120 2026-09-21T09:52:44Z Autumndancer 168015 5203121 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | regnum = Расліны | image file = AilanthusAltissimaFlower2.jpg | image descr = {{bt-bellat||Ailanthus altissima}} | parent = Simaroubaceae | rang = Род | latin = Ailanthus | author = [[Desf.]], [[nom. cons.]] | syn = * {{btname|Hebonga|[[Radlk.]]}} | typus = {{bt-latbel|Ailanthus altissima|}} | children = <center>[[#Віды|Гл. тэкст]]</center> | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | iucnstatus = | wikispecies = Ailanthus | commons = Category:Ailanthus | iucn = | grin = 326 }} '''Айлант''' (''Ailanthus'') — [[Род (біялогія)|род]] [[Дрэва|дрэў]] сямейства <span></span>''<span lang="la">Simaroubaceae</span>''<span></span>, якія растуць у [[Паўднёва-Усходняя Азія|паўднёвай і усходняй Азіі]], [[Усходняя Еўропа|паўдневай і усходняй Еўропе]] і ў [[Аўстралія|Аўстраліі]]. == Батанічнае апісанне == Буйныя лістападныя хуткарослыя дрэвы. [[Кара (біялогія)|Кара]] [[Ствол дрэва|ствала]] шаравата-бурая, пакрыта бароздамі. [[Дрэва|Крона]] яйкападобная. [[Ліст|Лісце]] чарговае, вялікае, непарноперыстае, складаюцца з 9-41 лісточка, пры распусканні непрыемна пахне. Дробныя [[Кветка|кветкі]] сабраны ў буйныя мяцёлкі, зелянявага колеру, з падвойным калякветнікам. [[Чашалісцік]]і часткова зрослыя, у ліку пяці—шасці. [[Пялёстак|Пялёсткі]] нашмат даўжэй чашалісцікаў, у ліку пяці. [[Тычынка|Тычынак]] дзесяць. [[Завязь]] складаецца з пяці—шасці свабодных ці зрослых [[Спарафіл|плодалісцікаў]]. [[Плод|Плады]] складаюцца з адной—шасці свабодных крылатак. [[Насенне]] плоскае, яйкападобнае, з тонкім эндоспермам або без яго, размешчана ў сярэдзіне плада, з яйкападобнымі або амаль круглявымі [[семядоля]]мі. == Значэнне і ўжыванне == Кару і лісце некаторых відаў выкарыстоўваюць супраць глістоў і дызентэрыі. Лісце таксама выкарыстоўваюць для выкормкі вусеняў дзікага тутавага шаўкапрада. З’яўляецца папулярнай [[Дэкаратыўныя расліны|дэкаратыўнай раслінай]] з-за хуткага росту, устойлівасці да шкоднікаў, і незвычайнага лісця. == Таксанамія == === Таксанамічнае становішча === {{Табліца12221 |a=аддзел [[Кветкавыя|Кветкавыя, ці Пакрытанасенныя]] |b1=парадак [[Вербакветныя]] |b2=яшчэ 58 парадкаў кветкавых раслін (згодна з [[Сістема APG III|Сістэмай APG III]]) |c1=яшчэ 8 сямействаў (згодна з [[Сістема APG III|Сістэмай APG III]]) |c2=сямейства {{bt-bellat||Simaroubaceae}} |d1=<span style{{eq}}"background-color:#FFA99A; font-size:150%">род&nbsp;'''Ailanthus''' |d2=яшчэ 12 родаў |e=каля 10 відаў |color=#235623 |bgcolor=#CAEA9A }} === Віды === Паводле розных дадзеных, род уключае ад 1 да 15 [[біялагічны від|відаў]]. Некаторыя з і іх: * {{bt-latbel|Ailanthus altissima|aut=([[Mill.]]) [[Swingle]]|}} * {{bt-latbel|Ailanthus excelsa|aut=[[Roxb.]]}} * {{bt-latbel|Ailanthus fordii|aut=[[Noot.]]}} * {{bt-latbel|Ailanthus giraldii|aut=[[Dode]]|}} * {{bt-latbel|Ailanthus triphysa|aut=([[Dennst.]]) [[Alston]]}} * {{bt-latbel|Ailanthus vilmoriniana|aut=[[Dode]]|}} {{фотарадок|Ailanthus triphysa RBG Sydney.JPG|Lake Plant 1.JPG|Ailanthus-altissima.jpg|ш1=160|ш2=320|ш3=285|тэкст=Злева направа: {{bt-bellat||Ailanthus triphysa}}, плады {{bt-bellat||Ailanthus altissima}}}} {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Айлант|||}} * {{ДзікСССР|том=4|стар=257-263}} * {{флораСССР|том=14|стар=241-244}} == Спасылкі == * [http://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=100879 Ailanthus in Flora of China @ efloras.org] {{Ref-en}}(англ.) {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дэкаратыўныя дрэвы]] [[Катэгорыя:Расліны паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Флора Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Флора Паўднёва-Усходняй Азіі]] kvviu473tbu6g7q04exki7jz8dz6x2t 5203122 5203121 2026-09-21T09:54:35Z Autumndancer 168015 /* Батанічнае апісанне */ арфаграфія 5203122 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | regnum = Расліны | image file = AilanthusAltissimaFlower2.jpg | image descr = {{bt-bellat||Ailanthus altissima}} | parent = Simaroubaceae | rang = Род | latin = Ailanthus | author = [[Desf.]], [[nom. cons.]] | syn = * {{btname|Hebonga|[[Radlk.]]}} | typus = {{bt-latbel|Ailanthus altissima|}} | children = <center>[[#Віды|Гл. тэкст]]</center> | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | iucnstatus = | wikispecies = Ailanthus | commons = Category:Ailanthus | iucn = | grin = 326 }} '''Айлант''' (''Ailanthus'') — [[Род (біялогія)|род]] [[Дрэва|дрэў]] сямейства <span></span>''<span lang="la">Simaroubaceae</span>''<span></span>, якія растуць у [[Паўднёва-Усходняя Азія|паўднёвай і усходняй Азіі]], [[Усходняя Еўропа|паўдневай і усходняй Еўропе]] і ў [[Аўстралія|Аўстраліі]]. == Батанічнае апісанне == Буйныя лістападныя хуткарослыя дрэвы. [[Кара (біялогія)|Кара]] [[Ствол дрэва|ствала]] шаравата-бурая, пакрыта бароздамі. [[Дрэва|Крона]] яйкападобная. [[Ліст|Лісце]] чаргавальнае, вялікае, непарнаперыстае, складаюцца з 9-41 лісціка, пры распусканні непрыемна пахне. Дробныя [[Кветка|кветкі]] сабраны ў буйныя мяцёлкі, зелянявага колеру, з падвойным калякветнікам. [[Чашалісцік]]і часткова зрослыя, па 5—6. [[Пялёстак|Пялёсткі]] нашмат даўжэйшыя за чашалісцікі, у ліку пяці. [[Тычынка|Тычынак]] дзесяць. [[Завязь]] складаецца з пяці—шасці свабодных ці зрослых [[Спарафіл|плодалісцікаў]]. [[Плод|Плады]] складаюцца з адной—шасці свабодных крылатак. [[Насенне]] плоскае, яйкападобнае, з тонкім эндаспермам або без яго, размешчана ў сярэдзіне плада, з яйкападобнымі або амаль круглявымі [[семядоля]]мі. == Значэнне і ўжыванне == Кару і лісце некаторых відаў выкарыстоўваюць супраць глістоў і дызентэрыі. Лісце таксама выкарыстоўваюць для выкормкі вусеняў дзікага тутавага шаўкапрада. З’яўляецца папулярнай [[Дэкаратыўныя расліны|дэкаратыўнай раслінай]] з-за хуткага росту, устойлівасці да шкоднікаў, і незвычайнага лісця. == Таксанамія == === Таксанамічнае становішча === {{Табліца12221 |a=аддзел [[Кветкавыя|Кветкавыя, ці Пакрытанасенныя]] |b1=парадак [[Вербакветныя]] |b2=яшчэ 58 парадкаў кветкавых раслін (згодна з [[Сістема APG III|Сістэмай APG III]]) |c1=яшчэ 8 сямействаў (згодна з [[Сістема APG III|Сістэмай APG III]]) |c2=сямейства {{bt-bellat||Simaroubaceae}} |d1=<span style{{eq}}"background-color:#FFA99A; font-size:150%">род&nbsp;'''Ailanthus''' |d2=яшчэ 12 родаў |e=каля 10 відаў |color=#235623 |bgcolor=#CAEA9A }} === Віды === Паводле розных дадзеных, род уключае ад 1 да 15 [[біялагічны від|відаў]]. Некаторыя з і іх: * {{bt-latbel|Ailanthus altissima|aut=([[Mill.]]) [[Swingle]]|}} * {{bt-latbel|Ailanthus excelsa|aut=[[Roxb.]]}} * {{bt-latbel|Ailanthus fordii|aut=[[Noot.]]}} * {{bt-latbel|Ailanthus giraldii|aut=[[Dode]]|}} * {{bt-latbel|Ailanthus triphysa|aut=([[Dennst.]]) [[Alston]]}} * {{bt-latbel|Ailanthus vilmoriniana|aut=[[Dode]]|}} {{фотарадок|Ailanthus triphysa RBG Sydney.JPG|Lake Plant 1.JPG|Ailanthus-altissima.jpg|ш1=160|ш2=320|ш3=285|тэкст=Злева направа: {{bt-bellat||Ailanthus triphysa}}, плады {{bt-bellat||Ailanthus altissima}}}} {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Айлант|||}} * {{ДзікСССР|том=4|стар=257-263}} * {{флораСССР|том=14|стар=241-244}} == Спасылкі == * [http://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=100879 Ailanthus in Flora of China @ efloras.org] {{Ref-en}}(англ.) {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дэкаратыўныя дрэвы]] [[Катэгорыя:Расліны паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Флора Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Флора Паўднёва-Усходняй Азіі]] r7huyyu265x8umqahgy4fo2fi7rqyci 5203123 5203122 2026-09-21T09:55:45Z Autumndancer 168015 /* Значэнне і ўжыванне */ 5203123 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | regnum = Расліны | image file = AilanthusAltissimaFlower2.jpg | image descr = {{bt-bellat||Ailanthus altissima}} | parent = Simaroubaceae | rang = Род | latin = Ailanthus | author = [[Desf.]], [[nom. cons.]] | syn = * {{btname|Hebonga|[[Radlk.]]}} | typus = {{bt-latbel|Ailanthus altissima|}} | children = <center>[[#Віды|Гл. тэкст]]</center> | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | iucnstatus = | wikispecies = Ailanthus | commons = Category:Ailanthus | iucn = | grin = 326 }} '''Айлант''' (''Ailanthus'') — [[Род (біялогія)|род]] [[Дрэва|дрэў]] сямейства <span></span>''<span lang="la">Simaroubaceae</span>''<span></span>, якія растуць у [[Паўднёва-Усходняя Азія|паўднёвай і усходняй Азіі]], [[Усходняя Еўропа|паўдневай і усходняй Еўропе]] і ў [[Аўстралія|Аўстраліі]]. == Батанічнае апісанне == Буйныя лістападныя хуткарослыя дрэвы. [[Кара (біялогія)|Кара]] [[Ствол дрэва|ствала]] шаравата-бурая, пакрыта бароздамі. [[Дрэва|Крона]] яйкападобная. [[Ліст|Лісце]] чаргавальнае, вялікае, непарнаперыстае, складаюцца з 9-41 лісціка, пры распусканні непрыемна пахне. Дробныя [[Кветка|кветкі]] сабраны ў буйныя мяцёлкі, зелянявага колеру, з падвойным калякветнікам. [[Чашалісцік]]і часткова зрослыя, па 5—6. [[Пялёстак|Пялёсткі]] нашмат даўжэйшыя за чашалісцікі, у ліку пяці. [[Тычынка|Тычынак]] дзесяць. [[Завязь]] складаецца з пяці—шасці свабодных ці зрослых [[Спарафіл|плодалісцікаў]]. [[Плод|Плады]] складаюцца з адной—шасці свабодных крылатак. [[Насенне]] плоскае, яйкападобнае, з тонкім эндаспермам або без яго, размешчана ў сярэдзіне плада, з яйкападобнымі або амаль круглявымі [[семядоля]]мі. == Гаспадарчае значэнне == Кару і лісце некаторых відаў выкарыстоўваюць супраць глістоў і дызентэрыі. Лісце таксама выкарыстоўваюць для выкормкі вусеняў дзікага тутавага шаўкапрада. З’яўляецца папулярнай [[Дэкаратыўныя расліны|дэкаратыўнай раслінай]] з-за хуткага росту, устойлівасці да шкоднікаў, і незвычайнага лісця. == Таксанамія == === Таксанамічнае становішча === {{Табліца12221 |a=аддзел [[Кветкавыя|Кветкавыя, ці Пакрытанасенныя]] |b1=парадак [[Вербакветныя]] |b2=яшчэ 58 парадкаў кветкавых раслін (згодна з [[Сістема APG III|Сістэмай APG III]]) |c1=яшчэ 8 сямействаў (згодна з [[Сістема APG III|Сістэмай APG III]]) |c2=сямейства {{bt-bellat||Simaroubaceae}} |d1=<span style{{eq}}"background-color:#FFA99A; font-size:150%">род&nbsp;'''Ailanthus''' |d2=яшчэ 12 родаў |e=каля 10 відаў |color=#235623 |bgcolor=#CAEA9A }} === Віды === Паводле розных дадзеных, род уключае ад 1 да 15 [[біялагічны від|відаў]]. Некаторыя з і іх: * {{bt-latbel|Ailanthus altissima|aut=([[Mill.]]) [[Swingle]]|}} * {{bt-latbel|Ailanthus excelsa|aut=[[Roxb.]]}} * {{bt-latbel|Ailanthus fordii|aut=[[Noot.]]}} * {{bt-latbel|Ailanthus giraldii|aut=[[Dode]]|}} * {{bt-latbel|Ailanthus triphysa|aut=([[Dennst.]]) [[Alston]]}} * {{bt-latbel|Ailanthus vilmoriniana|aut=[[Dode]]|}} {{фотарадок|Ailanthus triphysa RBG Sydney.JPG|Lake Plant 1.JPG|Ailanthus-altissima.jpg|ш1=160|ш2=320|ш3=285|тэкст=Злева направа: {{bt-bellat||Ailanthus triphysa}}, плады {{bt-bellat||Ailanthus altissima}}}} {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Айлант|||}} * {{ДзікСССР|том=4|стар=257-263}} * {{флораСССР|том=14|стар=241-244}} == Спасылкі == * [http://efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=100879 Ailanthus in Flora of China @ efloras.org] {{Ref-en}}(англ.) {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дэкаратыўныя дрэвы]] [[Катэгорыя:Расліны паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Флора Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Флора Паўднёва-Усходняй Азіі]] devcx3l5w0rm44xm848vw4eu76oy0q0 0 337384 5202927 4073855 2026-09-20T20:54:22Z JerzyKundrat 174 5202927 wikitext text/x-wiki '''Беларусы Узбекістана''' — [[беларусы|беларуская]] дыяспара ва [[Узбекістан]]е. У Рэспубліцы Узбекістан пражывае каля 20 тысяч этнічных беларусаў (паводле апошняга перапісу насельніцтва 1989 годзе ва Узбекістане пражывала 29 тыс. 427 беларусаў). Асноўная колькасць этнічных беларусаў з’явілася ва Узбекістане ў часы Вялікай Айчыннай вайны (1941—1945 гг.) у перыяд эвакуацыі з акупаваных тэрыторый, у Ташкенце жыў [[Якуб Колас]]. Сярэднеазіяцкі ўніверсітэт скончыў беларускі лінгвіст і перакладчык [[Аркадзь Мардвілка]]. У Ташкенцкім педінстытуце працаваў беларускі паэт, перакладчык [[Сцяпан Ліхадзіеўскі]]. Другі этап перасялення беларусаў — спецыялісты, якія ўдзельнічалі ў аднаўленні г.[[Ташкент]]а адразу пасля землятрусу 1966 года, а таксама пераезд у 1970—1975 гадах спецыялістаў з Беларусі ў сувязі з адкрыццём Ташкенцкага трактарнага завода. Месца рассялення этнічных беларусаў — г.[[Ташкент]], Ташкенцкая і Самаркандская вобласці, дзе пражываюць каля 2/3 агульнай колькасці беларусаў, пры гэтым у дадзеных рэгіёнах яны не маюць кампактных месцаў пражывання. 1/3 беларусаў жыве па ўсёй тэрыторыі Узбекістан амаль раўнамерна. У [[1993]] годзе ў г. Ташкенце пры Інтэрнацыянальнай культурным цэнтры Узбекістана быў утвораны Беларускі культурны цэнтр (БКЦ) «Світанак». Старшынёй БКЦ «Світанак» з 2001 года з’яўляецца Лілія Станіславаўна Белазёрава. У снежні 2006 года зарэгістраваны Беларускі культурны цэнтр г. Ангрэна, Ташкенцкай вобласці (БКЦА), які стаў другім Беларускім культурным цэнтрам на тэрыторыі Узбекістана. Старшынёй БКЦА з’яўляецца Вера Якаўлеўна Бабіцкая. Беларуская дыяспара ва Узбекістане сумесна з Пасольствам Беларусі прымала ўдзел у традыцыйных вясновых святах Узбекістана, такіх як Наўруз і Фестываль нацыянальных культур, якія праводзяцца ў сакавіку і маі. У рамках святочных мерапрыемстваў былі прадстаўлены выступы харавога калектыву «Кацюша» і дзіцячага танцавальнага калектыву «Рух» Беларускага культурнага цэнтра «Свiтанак», нацыянальная [[беларуская кухня]] і прадметы нацыянальнай культуры. {{Беларуская дыяспара}} [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара|Узбекістан]] [[Катэгорыя:Народы Узбекістана]] c0xaqlcvs6cxjy72zuqw79ckg4y69hr 0 337385 5202884 3470407 2026-09-20T19:53:13Z JerzyKundrat 174 5202884 wikitext text/x-wiki '''Беларусы Кыргызстана''' — дыяспара [[беларусы|беларусаў]] [[Кыргызстан]]а. Першыя беларусы ў Кыргызстане з'явіліся ў канцы XIX ст., гэта былі пераважна выхадцы з Магілёўшчыны і Міншчыны. Значная колькасць беларускіх мігрантаў перасялілася ў Кыргызстан у 1960-я гады. Перапісам насельніцтва 1989 года ў Кыргызстане зафіксавана 10 тыс. беларусаў. Паводле дадзеных Нацыянальнага статыстычнага камітэта Кыргызскай Рэспублікі, на 1 студзеня 2008 года ў Кыргызстане налічвалася 2020 этнічных беларусаў, з іх 993 пражывала ў [[Бішкек|Бішкеку]]. Амаль усе яны з'яўляюцца членамі Грамадскага аб'яднання беларусаў у Кыргызскай Рэспубліцы «Свiтанак» і Беларускага культурнага цэнтра «Крыніца». У 1993 годзе на афіцыйным сходзе беларусаў Кыргызстана было створана грамадскае аб'яднанне «Свiтанак». Пазней гэта аб'яднанне пераўтварылася ў дзве суполкі — Грамадскае аб'яднанне беларусаў у Кыргызскай Рэспубліцы «Свiтанак» (старшыня — Аляксандр Сяргеевіч Шут) і Беларускі культурны цэнтр у Кыргызскай Рэспубліцы «Крыніца» (старшыня — Ніна Апанасаўна Міронава). == Крыніцы == {{крыніцы}} {{НК}} {{Беларуская дыяспара}} [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара|Кыргызстан]] [[Катэгорыя:Народы Кыргызстана]] 3mek0w12kftucazclbejunspmgqse0q 0 342414 5202737 5149784 2026-09-20T14:27:14Z DBatura 73587 5202737 wikitext text/x-wiki {{пра|Грамадзянскую вайну ў 2011|другі канфлікт|Грамадзянская вайна ў Лівіі (2014—2020)}} {{Узброены канфлікт |канфлікт = Грамадзянская вайна ў Лівіі |частка = [[Арабская вясна]], [[Лівійскі крызіс]] |выява = [[File:Tanks outside of Misrata (6) (8288579409).jpg|300px|]] |памер = |загаловак = Знішчаныя падчас вясновых баёў танкі лаялістаў ля [[Місурата|Місураты]] |дата = [[15 лютага]] — [[23 кастрычніка]] [[2011]] |месца = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] [[Лівія]] |прычына = |casus belli = |вынік = Скінуты ўрад [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]] |змены = |праціўнік1 = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] '''[[Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі]]''' *[[Нацыянальна-вызваленчая армія Лівіі|НВАЛ]] *Лівійскія плямёны<ref name="tribewsj">{{cite news|url=http://online.wsj.com/article/SB10001424052702304887904576395143328336026.html|work=The Wall Street Journal|date=21 June 2011|title=Libya City Torn by Tribal Feud|accessdate=26 July 2011|first=Sam|last=Dagher}}</ref><ref name="tribespiegel">{{cite news|date=26 July 2011|url=http://www.spiegel.de/international/world/0,1518,776695,00.html|work=Der Spiegel|accessdate=26 July 2011|title=Tribal Rivalries Complicate Libyan War|last=Von Rohr|first=Mathieu}}</ref> **• Тубу ([[Фронт тубу для выратавання Лівіі|ФТВЛ]]) **• Амазігі ** [[Лівійская ісламская баявая група|ЛІБГ]] * Замежныя найміты<ref>[http://interfax.ru/politics/news.asp?id=204759 Старший сын Каддафи утверждает, что в Триполи воюют подразделения НАТО и наемники] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200727111717/https://www.interfax.ru/russia/204759 |date=27 ліпеня 2020 }}</ref> ''' '''Ваенная падтрымка [[Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 1973|UNSC Resolution 1973]]''': *{{Сцягафікацыя|НАТА}} {{Collapsible list |bullets =yes |title = Членаў НАТА |{{Сцягафікацыя|Belgium}} |{{Сцягафікацыя|Bulgaria}} |{{Сцягафікацыя|Canada}} |{{Сцягафікацыя|Denmark}} |[[File:Flag of France (1976–2020).svg|22пкс]] [[Францыя]] |{{Сцягафікацыя|Greece}} |{{Сцягафікацыя|Italy}} |{{Сцягафікацыя|Netherlands}} |{{Сцягафікацыя|Norway}}<ref>{{cite news |date=29 July 2011 |url=http://www.agi.it/english-version/world/elenco-notizie/201107291140-pol-ren1034-last_libyan_mission_for_norway_s_f16s_to_fly_tomorrow |title=Last Libyan Mission for Norway's F16S To Fly Tomorrow |agency=[[Agenzia Giornalistica Italia]] |accessdate=11 August 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121123033546/http://www.agi.it/english-version/world/elenco-notizie/201107291140-pol-ren1034-last_libyan_mission_for_norway_s_f16s_to_fly_tomorrow |archivedate=23 лістапада 2012 }}</ref> |{{Сцягафікацыя|Romania}} |{{Сцягафікацыя|Spain}} |{{Сцягафікацыя|Turkey}} |{{Сцягафікацыя|United Kingdom}} |{{Сцягафікацыя|United States}} }} {{Collapsible list |bullets =yes |title = Іншых краін |{{Сцягафікацыя|Туніс}}<ref>{{cite web |title=Libya says Gaddafi survives air strikes, but son killed |url=http://www.stuff.co.nz/world/africa/4947667/Libyas-Gaddafi-offers-ceasefire-but-will-not-leave |author=Noueihed, Lin |date=2011-05-02 |work=Stuff.co.nz |accessdate=2011-09-17 |lang=en}}</ref><ref group="~">Армія Туніса ўдзельнічала ў [[Бітва за Вазін|пагранічных сутыкненнях у раёне горада Вазін]] на баку ПНС.</ref> |{{Сцягафікацыя|Jordan}}<ref>{{cite news|url=http://www.jordantimes.com/?news=36218|title=Jordanian Fighters Protecting Aid Mission|work=The Jordan Times|date=6 April 2011|accessdate=6 April 2011}}</ref> |{{Сцягафікацыя|Sweden}} |{{Сцягафікацыя|United Arab Emirates}}<ref>{{cite news|url=http://www.wam.org.ae/servlet/Satellite?c=WamLocEnews&cid=1300255413630&p=1135099400124&pagename=WAM%2FWamLocEnews%2FW-T-LEN-FullNews|title=UAE Updates Support to UN Resolution 1973|agency=[[Emirates News Agency]]|date=25 March 2011|accessdate=26 March 2011}}</ref> |{{Сцягафікацыя|Катар}}<ref name="Армия Катара"/> }} {{Сцяг|Джыхад}} [[Аль-Каіда]]<ref>{{Cite web |url=http://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html |title="Аль-Каида" проникла в ряды ливийской оппозиции |access-date=13 красавіка 2019 |archive-date=13 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190413213938/http://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html |url-status=dead }}</ref><br>'''Ваенныя інструктары''':<br>{{Сцягафікацыя|Катар}}<ref name="worldtribune.com">[http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_libya0445_04_15.asp Qatar trains anti-Gadhafi rebels in use of anti-tank weapons]</ref><br>{{Сцягафікацыя|НАТА}}<ref>[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110823152013.shtml?print Дмитрий Рогозин обвинил НАТО в участии в гражданской войне в Ливии.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131112061522/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110823152013.shtml?print |date=12 лістапада 2013 }}//РБК, 23.08.2011 г. [http://www.utro.ru/news/2011/08/23/993926.shtml копия]</ref><br>'''Пастаўкі зброі:''' {{сцягафікацыя|Qatar}}<ref>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/10/2011102693420436507.html|title=NTC asks NATO to extend Libya presence|publisher=Al Jazeera|date=26 October 2011|accessdate=26 October 2011}}</ref><ref>{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15459473|title=Libya's Mustafa Abdul Jalil asks Nato to stay longer|work=BBC|date=26 October 2011|accessdate=4 November 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/oct/26/qatar-troops-libya-rebels-support |title=Qatar admits sending hundreds of troops to support Libya rebels|work=The Guardian|date=26 October 2011|accessdate=20 November 2011 |last=Black|first=Ian|location=London}}</ref><br>{{сцягафікацыя|Egypt}}<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/03/18/masr/ Ближний Восток: Египет начал поставлять оружие ливийским повстанцам]//Lenta.ru,18.03.2011 г.</ref><br>{{сцягафікацыя|Малдавія}}<ref>[https://m.point.md/ru/novosti/politika/moldova-prodala-oruzhie-livijskim-terroristam Молдова продала оружие ливийским террористам] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230414021733/https://m.point.md/ru/novosti/politika/moldova-prodala-oruzhie-livijskim-terroristam |date=14 красавіка 2023 }} — ''point'', 14 ноября 2013</ref><br>{{сцягафікацыя|Швейцарыя}}<ref>[http://nashagazeta.ch/news/12112 Швейцарское оружие оказалось в руках ливийских повстанцев] — ''Наша газета'', 29 июля 2011</ref><br>'''Іншая падтрымка''':<br>{{сцягафікацыя|Судан}}<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14881745 Darfur rebel leader Khalil Ibrahim flees Libya]</ref> |праціўнік2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] '''[[Вялікая Сацыялістычная Народная Лівійская Арабская Джамахірыя|Лівійская Арабская Джамахірыя]]''' * [[Узброеныя сілы Лівійскай Джамахірыі|Узброеныя сілы Лівіі]] * Ваенізаваныя фармаванні * Лівійскія плямёны<ref name="tribewsj"/><ref name="tribespiegel"/> **• Кадафа **• Туарэгі **• Варфала * Замежныя найміты<ref>[http://vesti.az/news/90437/На_стороне_Каддафи_сражаются_наемники_из_России НА СТОРОНЕ КАДДАФИ СРАЖАЮТСЯ НАЕМНИКИ ИЗ РОССИИ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110926005426/http://vesti.az/news/90437/%D0%9D%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B5_%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8_%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%81%D1%8F_%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%B8%D0%B7_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 |date=26 верасня 2011 }}</ref> '''Ваенная патрымка''':<br>{{Сцягафікацыя|Zimbabwe}}<ref name="Зімбабвэ">[https://m.kp.by/daily/25645/809127/ В Ливии на стороне правительства воюет немало зимбабвийцев. Комсомольская правда]{{Недаступная спасылка}}</ref><br>[[Файл:Flag of Darfur Liberation Front.svg|border|22px]] Паўстанцы [[Дарфур]]а<ref name="Дарфур">[http://allafrica.com/stories/201106010572.html Sudan: Govt Deploys Troops to Borders With Libya]</ref><br>'''Ваенныя саветнікі''':<br>{{Сцяг|Belarus|1995}} [[Беларусь]]<ref name="РИА">[https://ria.ru/20180202/1513834267.html Источник: освобожденный из плена в Ливии белорусский военный прибыл в Минск]</ref><ref name="партызаны">[https://m.kp.by/daily/25664/825870/?share.target.id=396795&share.target.class=4 На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны. Комсомольская правда]{{Недаступная спасылка}}</ref><br> '''Пастаўкі зброі:'''<br>{{Сцягафікацыя|Algeria}}<ref>[http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- Algeria May have Violated UN Resolution By Providing Weapons to Libya, US State Dept] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180730140427/http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- |date=30 ліпеня 2018 }}</ref><br>{{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]]<ref>[http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/14/828153.html Сирия шлет Каддафи оружие и боеприпасы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181028224237/http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/14/828153.html |date=28 кастрычніка 2018 }}// ИА Росбалт, 14/03/2011</ref><br>{{Сцягафікацыя|Беларусь|1995}}<ref>[https://www.newsru.com/world/01mar2011/minsk.html SIPRI: Белоруссия снабдила Каддафи оружием для уничтожения революционеров] — news.ru, 1 марта 2011</ref><ref name="зброя">[https://news.tut.by/politics/216932.html Летало ли белорусское оружие в Ливию и Кот-д'Ивуар?. Tut.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181130125052/https://news.tut.by/politics/216932.html |date=30 лістапада 2018 }}</ref> |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] [[Мустафа Мухамад Абд-аль-Джаліль]]<br>{{Сцяг|НАТА}} [[Шарль Бушар]] |камандзір2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] [[Муамар Кадафі]] † |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] каля 30 000 паўстанцаў<ref>http://www.aljazeera.com/blogs/africa/2011/03/18951.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180810120429/https://www.aljazeera.com/blogs/africa/2011/03/18951.html |date=10 жніўня 2018 }}</ref>;<br>{{Сцяг|НАТА}} больш за 200 самалётаў, 20 баявых караблёў, 20 падводных лодак, некалькі тысяч ваеннаслужачых;<br>{{Сцяг|Катар}} некалькі сотняў вайскоўцаў<ref name="Армия Катара"/>;<br>сотні замежных наймітаў. |сілы2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] каля 30 000 вайскоўцаў і лаялістаў<ref>[http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ «Gadhafi Asks Obama To Call Off NATO Military Campaign»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120119045921/http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ |date=19 студзеня 2012 }}// {{iw|CTV News}}, 6 April 2011. Retrieved 27 August 2011.</ref>;<br>{{Сцяг|Zimbabwe}} некалькі сотняў вайскоўцаў і наймітаў<ref name="Зімбабвэ"/>;<br>{{Сцяг|Беларусь|1995}} каля 500 ваенных інструктараў і наймітаў<ref name="партызаны"/>;<br>сотні замежных наймітаў. |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = '''Усходні фронт''': 7 200 забітых, параненых і зніклых без вестак паўстанцаў<ref name="armsexpo">[http://www.arms-expo.ru/049051124050054057054048.html В чем уникальность 240-дневной Ливийской войны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120427095911/http://www.arms-expo.ru/049051124050054057054048.html |date=27 красавіка 2012 }}</ref> '''Заходні фронт''': ''невядома'' |страты2 = '''Усходні фронт''': 11 000 забітых, параненых і зніклых без звестак лаялістаў<ref name="armsexpo"/><ref>[http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&newsId=256121&link=256121 Libyan estimate: At least 30,000 died in the war] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110909143158/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&newsId=256121&link=256121 |date=9 верасня 2011 }}</ref> '''Заходні фронт''': ''невядома'' |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = 25 000<ref>Ian Black, Middle East editor (8 January 2013). [https://www.theguardian.com/world/2013/jan/08/libyan-revolution-casualties-lower-expected-government "Libyan revolution casualties lower than expected, says new government".] London: Guardian. Retrieved 2 October 2013.</ref><ref>[https://m.rosbalt.ru/main/2011/09/08/887837.html В Ливии подсчитали количество погибших за время войны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191012112042/https://m.rosbalt.ru/main/2011/09/08/887837.html |date=12 кастрычніка 2019 }} // Росбалт, 8 сентября</ref> — 50 000<ref>[https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны]//РБК,30 августа 2011 года</ref> забітых |заўвага = |Commons = }} {{Паўстанне ў Лівіі}} Першая '''грамадзянская вайна ў Лівіі''', або '''Лівійская рэвалюцыя'''<ref>{{cite web|url=http://www.pbs.org/newshour/multimedia/libya_9months/index.html|title=A Visual Look Back at the Libyan Revolution|work=PBS|date=20 October 2009|accessdate=28 October 2009|archive-date=21 кастрычніка 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111021172948/http://www.pbs.org/newshour/multimedia/libya_9months/index.html|url-status=dead}}</ref> — узброены канфлікт [[2011]] года паміж войскамі ўрада [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]] і паўстанцаў. Адзін з этапаў так званай «[[Арабская вясна|арабскай вясны]]». == Прычыны == {{Асноўны артыкул|Вялікая Сацыялістычная Народная Лівійская Арабская Джамахірыя}} У перыяд праўлення Кадафі ўзровень жыцця насельніцтва знаходзіўся на досыць высокім узроўні. Сярэдняя працягласць жыцця складала 74 гады, а сярэдні заробак набліжаўся да адзнакі 1050 даляраў ЗША. Таксама дзяржава забяспечвала бясплатную адукацыю і медыцынскае абслугоўванне, выплачвала фінансавую дапамогу для набыцця жылля. Аднак узровень беспрацоўя складаў па розных дадзеных ад 20 да 30 %. Даходы ад нафтаздабычы ішлі на ўзбагачэнне ўрада і набліжаных. Найвышэйшы ўзровень карупцыі, барацьба з іншадумствам, масавыя забойствы дысідэнтаў выклікалі незадаволенасць грамадзян. Пасля арышту вядомых апазіцыянераў у краіне пачаліся паўстанні<ref>[https://fb.ru/article/386328/voyna-v-livii-prichinyi-i-posledstviya Война в Ливии: причины и последствия]{{ref-ru}}</ref>. == Ход падзей == === Пачатак грамадзянскай вайны === 15 лютага 2011 года ў Бенгазі прайшлі антыўрадавыя мітынгі пратэстоўцаў, разгневаных арыштам праваабаронцы [[Фатхі Тэрбіль|Фатхі Тэрбіля]], які ўдзельнічаў у разглядзе справы аб гібелі зняволеных у турме Абу-Салім. Пратэстоўцы, арганізаваныя праз сацыяльныя сеткі, патрабавалі адстаўкі Кадафі і вызвалення палітычных зняволеных. Лівійскія сілы бяспекі ўжылі супраць натоўпу вадамёты і гумовыя кулі, у выніку чаго некалькі чалавек атрымалі раненні. У якасці далейшага процідзеяння дэманстрацыям, арганізаваная лівійскімі ўладамі, транслявалася па дзяржаўным тэлебачанні праўрадавая акцыя пратэсту{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. Арышт адваката-актывіста і хваля пратэстаў за яго вызвалення хутка перацяклі ў інтэрнэт-прастору і СМІ. З’явілася незвычайна вялікая колькасць відэа на Ютубе і паведамленняў у Твітэры, якія апынуліся падобнымі. Нягледзячы на сумніўнае паходжанне, прафесійныя групы такіх СМІ, як CNN, BBC, NBC, CBS, ABC, канал «Fox News», і Аль-Джазіра прынялі гэтыя ананімныя і непацверджаныя відэа, як легітымныя крыніцы навін{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. Хоць першыя выступленні ў Бенгазі былі падаўленыя{{sfn|CNN|2013|loc=February 16, 2011}}, але мітынгі аднавіліся. 17 лютага незадаволеныя абвясцілі Днём гнев. Буйныя дэманстрацыі прайшлі ў Бенгазі, Адждабіі, [[Дэрна|Дэрне]] і Зінтане, сярод іншых гарадоў; сілы Кадафі адказалі прымяненнем баявых патронаў супраць натоўпу{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 17: The Day of Revolt}}. За лічаныя дні хваляванні ахапілі ўсе найбуйнейшыя гарады. Супраць апазіцыі выступілі войскі, а таксама [[Замежныя найміты ў Лівіі|замежныя найміты]]{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 17: The Day of Revolt}}, а 21 лютага ўпершыню задзейнічана авіяцыя. Бамбардзіроўкам падвергнулася нават сталіца. У Бенгазі толькі з 17-га па 21-га загінула каля 300 чалавек{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Урад абмежаваў сувязь, заблакаваўшы Інтэрнэт і перапыніўшы тэлефонную сувязь па ўсёй краіне{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. [[File:People on a tank in Benghazi1.jpg|thumb|Дэманстранты на захопленым танку ў Бенгазі, 23 лютага.]] Неўзабаве ўзброеная апазіцыя бярэ пад свой кантроль Бенгазі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Гарады на ўсход ад яго, уключаючы Байду і [[Табрук]], да гэтага моманту ўжо знаходзіліся пад кантролем паўстанцаў. Ключавой падзеяй стала падзенне Катыбы Бенгазі, добра ўкамплектаванага ваеннага гарнізона, у якім, акрамя іншых падраздзяленняў, служыла грозная [[брыгада Хаміса]]. Байцы апазіцыі, узброеныя вінтоўкамі і самаробнымі бомбамі, аблажылі гарнізон і дзякуючы тэрарысту-смяротніку на аўтамабілі, які прабіў дзірку ў варотах будынка, захапілі аб’ект{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 20: Rebels take Benghazi}}. У наступныя тыдні Кадафі працягваў здзяйсняць спарадычныя напады на Бенгазі, але так і не змог аднавіць кантроль над горадам{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 20: Rebels take Benghazi}}. 27 лютага праціўнікі Кадафі ўтвараюць свой урад — [[Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі|Пераходны нацыянальны савет (ПНС)]]{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Апроч Бенгазі на ўсходзе, утварыўся другі ачаг паўстання — горы Нафуса. Як і ў іншых рэгіёнах Лівіі, мяцежнікі Нафуса патрабавалі звяржэння палкоўніка Кадафі, зніжэння ўзроўню карупцыі і паляпшэння сацыяльных паслуг. Але разам з тым мясцовая апазіцыя змагалася за адраджэнне старажытнай [[берберы|берберскія]] культуры, якая пры Кадафі пакутавала ад дыскрымінацыі{{sfn|Doyle|2011|loc='Jigsaw of war'}}. Баевікі апазіцыі з Бенгазі рушылі на захад, але наступныя баі склаліся для іх няўдачна. Кадафісты здолелі перайсці ў контрнаступленне, [[Бітва за Рас-Лануф|адбілі Рас-Лануф]], ключавы нафтавы порт на ўсходзе Лівіі, і захапілі размешчаныя непадалёк гарады [[Бітва за Бін-Джавад|Бін-Джавад]] і [[Другая бітва за Брэгу|Брэга]]; таксама разгарэліся [[Бітва за Адждабію|жорсткія баі ў Адждабіі]], яшчэ адным пункце на шляху ў Бенгазі, і [[Другая бітва за Бенгазі|дайшлі да ўскраін паўстанцкай сталіцы]]. У той жа час ўлады здушылі [[Першая бітва за Эз-Завію|паўстанне ў Эз-Завіі]], на ўсходзе Лівіі, што негатыўна адбілася на баявым духу баевікоў. У гэты момант здавалася, што паўстанцы могуць быць разбіты{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 10: Gaddafi bombs Brega; retakes Zawiyah, Bin Jawad}}. === Заходняя ваенная інтэрвенцыя === {{Асноўны артыкул|Інтэрвенцыя ў Лівіі}} [[File:Coalition action against Libya-en.svg|thumb|left|Ваенныя дзеянні кааліцыі.]] Сілавое падаўленне мітынгаў не засталося па-за ўвагай сусветнай супольнасці. 17 сакавіка [[Савет Бяспекі ААН]] прыняў [[Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 1973|рэзалюцыю 1973]]. Дакумент прадугледжваў, з афіцыйнай мэтай абароны мірнага насельніцтва, увядзенне беспалётнай зоны над Джамахірыяй і зброевага эмбарга. У падтрымку дакумента прагаласавалі тры пастаянныя члены СБ ААН — ЗША, Вяліка брытанія, Францыя, у той час як Расія і Кітай устрымаліся. 18 сакавіка Вашынгтон, Лондан, Парыж і шэраг арабскіх краін пад пагрозай ваеннага ўмяшання вылучылі Кадафі патрабаванне неадкладна спыніц атакі на мірнае насельніцтва{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. 19 сакавіка французскія, брытанскія і амерыканскія ўзброеныя сілы пачынаюць першы этап [[Аперацыя «Odyssey Dawn»|аперацыі «Світанак адысеі»]], накіраванай на забеспячэнне захавання беспалётнай зоны. Больш за 110 ракет «Тамагаўк», выпушчаных з амерыканскіх і брытанскіх караблёў і падводных лодак, пабілі каля 20 цэляў лівійскай супрацьпаветранай і супрацьракетнай абароны{{sfn|CNN|2013|loc=March 19, 2011}}. Адначасна па Лівіі ўдарылі французскія знішчальнікі, а неўзабаве да іх далучыліся бамбардзіроўшчыкі іншых краін НАТА{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. 22 сакавіка НАТА абвясціла пра пачатак вайсковай [[Аперацыя «Саюзны абаронца»|аперацыі «Саюзны абаронца»]]. На наступны дзень караблі кааліцыя ўсталявалі марскую блакаду, спыняючы і абшукваюсв любыя суда, якія, па іх падазрэнні, перавозілі зброю або наймітаў у Лівію. 24 сакавіка над краінай была ўсталяван беспалётная зона, якая прадугледжвала перакрыць усе палёты ў паветранай прасторы Джамахірыі для «абароны населеных пунктаў ад паветраных нападаў, за выключэннем палётаў, якія выкарыстоўваюцца ў гуманітарных мэтах і для аказання дапамогі»{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}. Але фктычна дзеянні альянсу былі накіраваны на падтрымку апазіцыі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. 31 сакавіка Альянс узяў на сябе аднаасобнае камандаванне і кантроль над міжнароднымі ваеннымі дзеяннямі ў Лівіі{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}{{sfn|CNN|2013|loc=March 31, 2011}}{{sfn|Amnesty International|2012|loc=INTRODUCTION}}. Авіяцыйная падтрымка НАТА ў сакавіку аказала вырашальную ролю ў прыпыненні ціску кадафістаў. Пры тым камандзіры паўстанцаў часта скардзіліся на нізкую інтэнсіўнасць авіяўдараў. Часта пад бамбардзіроўкі траплялі не сілы Кадафі, а самі баевікі{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. Значны ўклад быў ваенных інструктараў краін-інтэрвенатаў (асабліва брытанцаў, французаў, італьянцаў і амерыканцаў). Калі ў пачатку канфлікту апазіцыянеры ўяўлялі сабой фактычна зборышча не навучаных і слаба ўзброеных людзей, якія ў асноўным скалыналі дэманстратыўнай стральбой і бесперапынна адступалі, то ўжо праз пару месяцаў яны змаглі пераламаць сітуацыю ў іншы бок{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Асаблівае значэнне мела [[інфармацыйная вайна]]. З пачаткам інтэрвенцыі асноўнымі яе кампанентамі з’яўляліся інфармацыйна-прапагандысцкія акцыі, [[радыёэлектронная барацьба]], вывад з ладу элементаў грамадзянскай і ваеннай інфраструктуры. Калі канфлікт перайшоў у працяглую фазу, задачай стала выкрыць праціўніка ў маральна непрымальных формах вядзення канфлікту, а таксама прыцягнуць на свой бок новых саюзнікаў. У нязначнай ступені Натаўскім бокам адпрацоўвалася тэхналогія барацьбы з кампутарнымі сеткамі. Нярэдка супрацьстаялыя бакі (НАТА і Лівія) выкарыстоўвалі адны і тыя ж прыёмы: прымяншаць свае страты і перабольшвалі маштабы шкоды праціўніка. У сваю чаргу лівійскі бок завышаў лічбы страт сярод мясцовага насельніцтва{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. У той жа час разбурэнне Лівіі не перашкодзіла НАТА паўтара месяца выкарыстоўваць радыё і тэлебачанне для перадачы сваіх прапагандысцкіх матэрыялаў. У рамках інфармацыйна-прапагандысцкіх акцый ажыццяўлялася радыё- і тэлевяшчанне на Лівію з тэрыторыі сумежных краін. Для павелічэння даходлівасці гэтых радыёперадач над тэрыторыяй Лівіі раскідваліся УКХ-радыёпрыёмнікі з фіксаванай частатой прыёму. Акрамя таго, пастаянна раскідваліся з паветра прапагандысцкія ўлёткі, якія насілі графічны характар (коміксы, плакаты, малюнкі, ігральныя карты з партрэтамі лівійскіх лідэраў). Абодва бакі звярталіся да дэзінфармацыі, імкнучыся пасеяць паніку{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. Блок НАТА арганізаваў інтэнсіўную прапагандысцкую кампанію ў СМІ. Як адзначаў Бенджамін Барбер з Huffington Post, у ходзе вайны журналісты страцілі нават бачнасць аб’ектыўнасці ў лівійскіх падзеях. Кампанія выйшла далёка за межы звычайна задзейнічаных у падобных акцыях ліберальных колаў, пераканаўшы «прагрэсіўных» журналістаў і іх выданні, а таксама «левых» інтэлектуалаў, прадстаўляць наймітаў у якасці «рэвалюцыянераў». Прапаганда распаўсюджвала лапезныя вобразы ўрадавых войскаў (часта малюючы іх як «чарнаскурых наймітаў»), малюючы іх гвалтаўнікамі, якія прымаюць велізарныя дозы «Віягры». Між тым [[Amnesty International]] і [[Human Rights Watch]] сведчаць, што да пачатку аперацыі НАТА ва ўсходняй Лівіі ніякіх масавых згвалтаванняў, ніякіх верталётных нападаў або бамбёжак мірных дэманстрантаў з боку сіл Кадафі не было. Што дакладна было, дык гэта 110 загінулых з абодвух бакоў падчас беспарадкаў у Бенгазі. Як бачым, усе гэтыя гісторыі былі сфабрыкаванымі, але менавіта яны сталі падставай для ўстанаўлення беспалётнай зоны і нападу НАТА на Лівію{{sfn|Цыганок|2012|loc=Провокационная роль современных СМИ}}. === Пераходы ініцыятыў === {{некалькі выяў <!-- Значныя параметры --> | align = | direction =horizontal | background color = <!-- колер фона --> <!-- Загаловак --> | header_background = | header_align = right | header = <!-- Выявы --> | width = 200 <!--выява 1--> | image1 = Gulf of Sirt Front 29 March.svg | caption1 = Наступленне паўстанцаў пасля пачатку інтэрвенцыі <!--выява 2--> | image2 = Gulf of Sirt Front 11 April.svg | caption2 = Становішча пасля контрнаступлення кадафістаў | footer_background = | footer_align = <!-- left "злева" (па змоўчанні), center "пасярэдзіне", right "справа" --> | footer = Падзеі на Усходнім фронце ў канцы сакавіка — пачатку красавіка. }} 22 сакавіка пры падтрымцы заходняй авіяцыі ўрадавыя войскі адбітыя ад Бенгазі. На наступны дзень яны адыходзяць пад Адждабію. 26 сакавіка лаялісты пачалі адступаць з гэтага раёна. Паўстанцы неадкладна ўзмацнілі націск і без бою ўзялі Брэгу<ref name=aljazeera-blog-3-26>{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-26 |title=Live Blog Libya&nbsp;&ndash; March 26 |work= Al Jazeera|date=26 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref><ref name=skynews1>{{cite web|url=http://news.sky.com/home/world-news/article/15960556 |title=Libyan Rebels Push West To Capture Brega |work= Sky News |date=27 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref>. 27 сакавіка антыўрадавыя атрады без адзінага стрэлу захапілі Рас-Лануф<ref name=libyafeb2>{{cite web|url=http://archive.libyafeb17.com/2011/03/video-revolutionaries-take-ras-lanuf-brega-uqayla-bin-jawad/ |title=Revolutionaries Take Ras Lanuf, Brega, Uqayla, Bin Jawad|publisher=Libyafeb17.com|access-date= 30 March 2011}}</ref>. Да канца дня яны ўвайшлі ў Бен-Джавад, у 150 кіламетрах на ўсход ад Сірта, дзе таксама не сустрэлі супраціву<ref name=aljazeera-blog-3-27>{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-27 |title=Live Blog Libya&nbsp;&ndash; March 27 |work= Al Jazeera |date=27 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref>. Такім чынам, за два дні войскі ПНС прасунуліся на адлегласць больш за 300 кіламетраў<ref name=libyafeb2 /><ref name=straitstimes1>{{cite news| url=http://www.straitstimes.com/BreakingNews/World/Story/STIStory_649954.html |title=Libyan Rebels Retake Hamlet of Bin Jawad |agency= Agence France-Presse|work=The Straits Times |date= 27 March 2011 |access-date= 14 August 2011}}</ref>. Такім чынам, апазіцыя з Бенгазі пачала рух на горад [[Сірт]], які быў ключавой апорай арміі Кадафі. У ходзе вайны места набыло важнае значэнне як дзякуючы стратэгічнаму размяшчэнню, так і з-за сваёй сімвалічнай каштоўнасці (Кадафі фактычна ператварыў яго ў другую сталіцу)<ref name="ctv">{{cite news|url= https://www.ctvnews.ca/libyan-rebels-close-on-key-gadhafi-stronghold-1.624245|title= Libyan Rebels Close on Key Gadhafi Stronghold|agency= [[Associated Press]]|work= CTV Television Network|access-date= 14 August 2011|archive-date= 9 студзеня 2024|archive-url= https://web.archive.org/web/20240109234723/https://www.ctvnews.ca/libyan-rebels-close-on-key-gadhafi-stronghold-1.624245|url-status= dead}}</ref>. Нягледзячы на ціск з боку НАТА, прасоўванне паўстанцаў ва ўсходніх і заходніх рэгіёнах Лівіі і міжнародную ізаляцыю рэжыму Кадафі, урад Джамахірыі працягваў утрымліваць уладу ў Трыпалі{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. Нават пасля ціску замежных войск, армія Кадафія здолела перайсці ў контрнаступленне. Як пазначалі ваенныя камандзіры апазіцыі, гэта збольшага выклікана адсутнасцю дысцыпліны і расцягнутасць ліній забеспячэння<ref name=aljazeera-blog-3-29>{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-29 |title=Live Blog Libya&nbsp;&ndash; March 29 |work= Al Jazeera |date= 29 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref> і скарачэннем авіяналётаў міжнароднай кааліцыі<ref name="vesti">[https://www.vesti.ru/article/1958208 Армия Каддафи перешла в контрнаступление] // Вести ФМ, 30 марта 2011</ref><ref name="18kras">{{Cite web |url=http://jordantimes.com/index.php?news=36625 |title=Libyan rebels fear fresh attack on Ajdabiya |access-date=2011-10-01 |archive-date=2012-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111023841/http://jordantimes.com/index.php?news=36625 |url-status=live }}</ref>. Аднак нават калі ўдары рабіліся, то праз неарганізаванасць войск ПНС, як заяўлялі замежныя журналісты, ім не заўсёды ўдавалася выкарыстаць сітуацыю<ref name=rs>Александра Вагнер. [https://www.svoboda.org/a/3541619.html Каддафи нашел силы для контрнаступления] // Радио Свобода, 30 марта 2011</ref>. Паралельна з трэцяга тыдня грамадзянскай вайны армія лаялістаў стала адмаўляцца ад бранятэхнікі, якую лёгка знішчыць з паветра, і па прыкладзе паўстанцаў пачала выкарыстоўваць хуткаходныя джыпы, у кузаве якіх усталёўвалі НУРС, цяжкі кулямёт або зенітную гармату. У дадатак байцы ўрадавых атрадаў паўсюдна выводзілі са строю аўтазаправачныя станцыі, пакідаючы апазіцыю без паліва, што скоўвала яе дзеянні. Узброенае апалчэнне было слаба падрыхтавана да вядзення працяглых баявых дзеянняў ва ўмовах адрыву ад баз забеспячэння. Апынуўшыся без паліва, паўстанцы не маглі ні наступаць, ні своечасова адступаць, што вяло да значных страт тэхнікі і чалавек{{sfn|Цыганок|2012|p=137}}. На працягу канца сакавіка — пачатку красавіка ўрадавыя войскі адбілі Нафалію, Бін-Джавад<ref name=ottawacitizen1>{{cite news|url=http://www.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=179704|title=Gaddafi troops reverse Libyan rebel charge|agency=[[Reuters]]|work=The Daily Star|date=29 March 2011|access-date=20 November 2011|first1=Maria|last1=Golovnina|first2=Michael|last2=Georgy|location=Tripoli}}</ref>, Рас-Лануф<ref>[http://tvrain.ru/news/kak_voyuyut_v_livii_8327-8327/ Как воюют в Ливии]</ref>, Брэгу<ref>[http://tvrain.ru/news/vojska_kaddafi_zahvatili_bregu_8343-8343/ Войска Каддафи захватили Брегу]</ref> і атакавалі Адждабію<ref>{{Cite web |url=http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 |title=Libya conflict: Street battle rages for Ajdabiya |access-date=2011-10-01 |archive-date=2014-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140428175340/http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 |url-status=live }}</ref>. Тым часам нафускія паўстанцы ўмацавалі свой кантроль над цэлым шэрагам гарадоў ад туніскай мяжы на крайнім захадзе да гарадоў, размешчаных у некалькіх гадзінах язды ад Трыпалі. Станам на чэрвень баевікі рыхтаваліся да наступлення на лівійскую сталіцу{{sfn|Doyle|2011|loc='Painfully young men'}}. Найбольш жорсткія баі разгарнуліся ў горадзе [[Місурата]], за 200 км на ўсход ад сталіцы Лівіі. Тутэйшыя баевікі былі адрэзаныя як ад апазіцыянераў Бенгазі, так і Нафуса. Увесь гэты час пра падзеі ў Місураце было мала што вядома — трапіць у яе можна было толькі з мора, што здолелі толькі нешматлікія рэпарцёры, тры з якіх загінулі. Пры тым менавіта Місурата стала асноўным сімвалам барацьбы для лівійскіх паўстанцаў як горад-крэпасць, якая стрымлівае націск шматтысячнай групоўкі ўрадавых войск. Моцны супраціў горада быў абумоўлены тым, што ў горадзе сканцэнтраваны амаль уся прамысловасць краіны (за выключэннем нафтаздабычы), і місурацкія прадпрымальнікі мелі канфлікты з уладамі з-за выпадкаў дзяржаўнага рэкета<ref name="мисурата"/>. Місурата некалькі месяцаў знаходзіўся ў аблозе войскамі Кадафі; яны атачылі яго і часта абстрэльвалі цэнтр горада з мінамётаў{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=May 15: Gaddafi forces withdraw from Misrata}}, праводзілі шматлікія атакі на гарадскія раёны. Спачатку праводзілася артпадрыхтоўка, і адразу, не чакаючы яе завяршэння, разгортваўся штурм. Разлютаваныя баі прывялі да сур’ёзных разбурэнняў. Да фіналу баёў у Місураце наперадзе наступаючых нават пускалі бульдозеры, каб разграбаць завалы і барыкады<ref name="мисурата">[https://www.kp.ru/daily/25744/2732276/ «Мы не деньги считаем, а погибших товарищей»]</ref>. У канцы красавіка самалёты НАТА пачалі бамбардзіроўкі горада, наносячы ўдары па танках і артылерыі Кадафі. 25 красавіка паўстанцы разгарнули контрнаступленне, павольна прасоўваючыся па горадзе, захапіўшы партовую зону. У выніку жорсткага бою 11 мая паўстанцы ўсталявалі кантроль над аэрапортам, а праз 15 мая абвясцілі аб завяршэнні бітвы за Місурату{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=May 15: Gaddafi forces withdraw from Misrata}}. Працягваліся атакі НАТА. Бамбардзіроўкам падвергліся аб’ектаў, звязаных з Кадафі і яго набліжанымі. Сярод такіх — комплекс Баб Аль-Азізія ў Трыпалі. Напады на яго выклікалі пратэсты з боку лівійскіх чыноўнікаў, якія абвінавацілі інтэрвентаў у спробе забіць Кадафі. У красавіку сын лідара Джамахірыі [[Саіф аль-Араб Кадафі|Саіф аль-Араб]] і трое ўнукаў былі забітыя пры бамбёжках{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. === Разгром кадафісцкіх сіл === Пасля некалькіх месяцаў тупіковай сітуацыі баланс сіл зноў зрушыўся на карысць паўстанцаў{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. Разам з тым, у першую палову чэрвеня шэраг краін, уключаючы Злучаныя Штаты, Іспанію, Германію і Канаду, прызнаюць узначалены апазіцыяй Пераходны нацыянальны савет законным прадстаўніком Лівіі{{sfn|CNN|2013|loc=June 8-15, 2011}}. У жніўні апазіцыянеры прасунуліся да ўскраін Трыпалі, узяўшы пад кантроль стратэгічна важныя раёны, уключаючы горад Эз-Завія, дзе размешчаны адзін з найбуйнейшых нафтаперапрацоўчых заводаў Лівіі. Неўзабаве паўстанцы прасунуліся ў саму сталіцу. Паралельна баевікі і інтэрвенты спрабавалі высачыць месцазнаходжанне Кадафі. 23 жніўня паўстанцкія сілы, здавалася, атрымалі верх, захапіўшы комплекс Баб Аль-Азізія, штаб-кватэру Кадафі. Паўстанцы паднялі над комплексам сцяг Лівіі, які існаваў да прыходу Кадафі да ўлады, у той час як радасныя натоўпы знішчалі сімвалы Джамахірыі. Але баі паміж паўстанцамі і лаялістамі ў некаторых раёнах Трыпалі працягваліся{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. [[File:NTC fighters claim Bani Walid.jpg|міні|Баевікі ПНС святкуюць узяцце Бені-Валіда, 17 кастрычніка.]] Незадоўга да падзення Трыпалі, Цьеры Мейсан адкрыта заявіў, што большасць заходніх журналістаў, якія спыніліся ў гатэлі Rixos былі агентамі інтэрвентаў. У прыватнасці, ён паказаў на групы [[Associated Press]], [[Бі-Бі-Сі|ВBC]], [[CNN]] і [[Fox News]]. 31 кастрычніка ў інтэрв’ю на «Радыё Канада» Шарль Бушар распавёў, што ў штаб-кватэры НАТА ў [[Неапаль|Неапалі]] было створана аналітычнае падраздзяленне. Для яго ўзмацнення было створана некалькі інфармацыйных сетак. Разведданыя паступалі з многіх крыніц, уключаючы [[сродкі масавай інфармацыі]]. Такім чынам НАТА прызнала, што афіцыйныя замежныя журналісты ў Лівіі былі агентамі альянсу{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. Да пачатку верасня апазіцыянеры засяродзілі сваю ўвагу на нешматлікіх ачагах супраціўлення лаялістаў, спрабуючы з дапамогай перамоваў пераканаць праўрадавых камандзіраў мірна здацца і пазбегнуць баёў. Калі перамовы праваліліся, войскі ПНС разгортвалі штурм. У прыватнасці, так адбылося з гарадамі Сірт і Бені-Валід, дзе вяліся жорсткія баі{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. 20 кастрычніка Муамар Кадафі быў забіты{{sfn|CNN|2013|loc=June 20, 2011}}. Праз тры дні апазіцыя абвясціла пра перамогу над рэжымам Кадафі{{sfn|CNN|2013|loc=June 23, 2011}}. == Вынікі і наступствы == Ваеннае супрацьстаянне скончылася звяржэннем і забойствам Муамара Кадафі, пасля чаго ўлада ў краіне перайшла да ПНС. Грамадзянская вайна ў Лівіі стала найбуйнейшым па ліку ахвяр канфліктам у ходзе [[Арабская вясна|Арабскай вясны]] пасля [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|вайны ў Сірыі]]. Вайна нанесла моцны ўдар па эканоміцы краіны, перш за ўсё па яе знешным гандлі. Напрыклад, таваразварот Лівіі з [[Еўрапейскі саюз|ЕС]] у 2011 годзе склаў каля траціны (каля $12 млрд) ад ўзроўня [[2010]] года (тады ён быў каля $35 млрд). Але ўжо ў [[2012]] годзе тавараабарот з ЕС перавысіў узровень 2010 года. Наступствам звяржэння ў 2011 годзе Муамара Кадафі стаў крызіс у [[Малі]], калі на малійскую тэрыторыю хлынулі ўцекачы з плямёнаў туарэгаў. Заняўшы паўночную частку Малі, яны абвясцілі там незалежную дзяржава [[Азавад]]. Пазней туарэгаў з падкантрольных тэрыторый выціснулі экстрэмісты. Пасля заканчэння вайны на тэрыторыі краіны ўзброеныя сутычкі не сканчаліся, так як частка лаялістаў вырашыла [[Узброеныя сутыкненні ў Лівіі (2011—2014)|працягнуць барацьбу]]. Вяліся сутыкненні паміж рознымі апалчэннямі былой апазіцыі. Праз пару гадоў ваенныя дзеянні прывялі да [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (з 2014)|шматбаковай канфрантацыі]] з удзелам Усеагульнага нацыянальнага кангрэса, Палаты прадстаўнікоў, лівійскіх плямёнаў, баевікоў з радыкальных ісламіскіх груповак і іншых сіл. == Ваенныя злачынствы == У пачатку вайны ў Лівіі [[26 лютага]] 2011 Савет Бяспекі ААН прыняў рэзалюцыю 1970, у якой было сказана: СБ ААН пастанаўляе перадаць пытанне аб сітуацыі ў Лівійскай Арабскай Джамахірыі ў перыяд з 15 лютага 2011 года на разгляд Пракурора Міжнароднага крымінальнага суда. [[16 мая]] пракуратура МУС запатрабавала санкцыі на арышт Муамара Кадафі па абвінавачванні ў злачынствах супраць чалавечнасці. [[27 чэрвеня]] Міжнародны крымінальны суд выдаў ордэр на арышт Муамара Кадафі, Сейфа аль-Іслама і кіраўніка разведслужбы краіны Абдулы ас-Сенусі па абвінавачванні ў наборы наймітаў і нападах на ўдзельнікаў антыўрадавых дэманстрацый і іншых злачынствах<ref>[http://www.ria.ru/arab_ly/20110627/394013421.html МУС выдал ордер на арест Муамара Каддафи | РИА Новости]</ref>. У дакладзе, які быў падрыхтаваны аўтарытэтнай міжнароднай праваабарончай арганізацыяй ''Human Rights Watch'', якая базуецца ў [[Нью-Ёрк]]у, гаворыцца, што расправа над лідарам Лівійскай Джамахірыі Муамарам Кадафі і яго асяроддзем, зладжаная 20 кастрычніка 2011 года, уяўляе сабой ваеннае злачынства. Па словах яе экспертаў, сабраныя імі новыя даныя паказваюць на «відавочную пакаранне» без суда і следства мяцежнікамі не толькі Муамара Кадафі і яго сына Мутазіма, але і «дзесяткаў палонных» з ліку тых, хто знаходзіўся ў асяроддзі ранейшага лівійскага кіраўніка ў апошні дзень яго жыцця. Мяцежнікі пакаралі смерцю па меншай меры 66 палонных у гасцініцы «Махары». Атрыманая Human Rights Watch інфармацыя паказвае на тое, што Мутазім Кадафі, паранены пры першапачатковым сутыкненні паміж аўтакалонай бацькі і паўстанцамі, быў дастаўлены жывым з Сірта ў Місурату, дзе яго неўзабаве забілі. Сам Муамар Кадафі быў жорстка збіты. Акрамя таго, яго калолі штыком, сведчыць арганізацыя, спасылаючыся на відэазапісы, зробленыя самімі мяцежнікамі на камеры мабільных тэлефонаў. Агенцтва Франс Прэс перадае інфармацыю, што ў яе распараджэнні апынуўся даклад Камісіі ААН па расследаванні ваенных злачынстваў і парушэнняў правоў чалавека падчас грамадзянскай вайны ў Лівіі. З гэтай справаздачы можна зрабіць выснову, што «з 20 расследаваных налётаў НАТА камісія выявіла пяць налётаў, падчас якіх былі забітыя 60 мірных жыхароў, 55 атрымалі раненні»<ref>[http://ria.ru/arab_ly/20120303/584131343.html РИА «Новости». «Жертвами серии авиаударов НАТО в Ливии стали 60 мирных жителей — ООН». 02:4203.03.2012]</ref>. [[29 мая]] 2011 каталіцкі апостальскі вікарый Трыпалі біскуп Джавані Марцінелі прыехаў у Італію, каб звярнуць увагу сусветнай супольнасці на пакуты мірнага насельніцтва Лівіі з-за бамбардзіровак краіны авіяцыяй НАТА. Як паведамляе радыё [[Ватыкан]]а, біскуп заявіў, што некалькі грамадзянскіх асоб загінулі на яго вачах<ref>[http://ria.ru/arab_war/20110529/381520199.html Католический епископ Триполи призвал прекратить бомбардировки Ливии]</ref>. == Выкарыстанне зброі са збедненым уранам == У ліпені [[2018]] года ўрад нацыянальнай згоды Лівіі абвінаваціў блок НАТА ў выкарыстанне зброі са [[Збеднены ўран|збедненым уранам]], калі лівійскія медыкі высветлілі, што за апошнія гады ў краіне рэзка вырасла колькасць анкалагічных захворванняў менавіта ў тых месцах, якія падвяргаліся бамбардзіроўкам у 2011 годзе<ref>[https://ria.ru/world/20180713/1524543935.html РИА НОВОСТИ: Ливия обвинила НАТО в применении оружия с обедненным ураном]</ref>. Улады мелі намер звярнуцца ў МАГАТЭ і іншыя міжнародныя арганізацыі па дапамогу ў правядзенні дбайных даследаванняў прысутнасці збедненага ўрану і ў раёнах Лівіі, якія падвергліся авіяналётам. Першыя паведамленні аб выкарыстанні збедненага ўрану ў лівійскім канфлікце з’явіліся яшчэ ў красавіку 2011. Па сведчанні незалежнай групы навукоўцаў, якія тады працавалі ў Лівіі, у гэтай краіне былі знойдзены сляды збедненага ўрану. Імі быў зафіксаваны павышаны ўзровень радыяцыі ў варонках ад бомбаў і на аскепках снарадаў, якія заставаліся пасля авіяўдараў НАТА<ref>[http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ Армейский вестник: Урановая нанопыль засеяла ливийские города] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170601034629/http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ |date=1 чэрвеня 2017 }}</ref>. Афіцыйныя прадстаўнікі Паўночнаатлантычнага альянсу абвяргаюць любую інфармацыю пра ўжыванне забароненых рэчываў у канфлікце ў Лівіі. == Інфармацыйная вайна == На працягу ўсяго канфлікту з Лівіі паступала супярэчлівая інфармацыя. Яе распаўсюджвалі ў тым ліку некаторыя сусветныя СМІ, якія грунтаваліся на даных тэлекампаній Аль-Джазіра і Аль-Арабія. Навіны значна нагняталі становішча ў Лівіі і выдавалі за рэальнасць ілжывыя факты<ref>[http://ru.euronews.net/newswires/762951-newswire/ ITAR-TASS, 25/02 17:57 CET]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>[http://www.vz.ru/opinions/2011/3/9/474295.print.html «Постановка в стиле Голливуда»]// Взгляд.ru,09.03.2011 г.</ref>. Некаторыя аглядальнікі лічаць, што ў Лівіі ўпершыню былі ўжыты ў сусветным маштабе тэхналогіі інфармацыйнай вайны<ref>Гумер Исаев [http://meast.ru/article/informatsionnaya-voina-protiv-livii Информационная война против Ливии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110306140810/http://meast.ru/article/informatsionnaya-voina-protiv-livii |date=6 сакавіка 2011 }}</ref>. Таксама неаб’ектыўную інфармацыю падаваў брытанскі тэлеканал [[BBC|Бі-бі-сі]]. Так, па словах кіраўніка службы навін Хелен Боўдэн, аб’ектыўнасці асвятлення перашкодзілі занадта цесныя сувязі з паўстанцамі. Таксама часта выкарыстоўвалася непацверджаная інфармацыя<ref>[http://ria.ru/media/20120626/685071054.html Эмоции помешали Би-би-си объективно освещать «арабскую весну» — СМИ]</ref>. Протаіерэй Вячаслаў (Пушкароў), загадчык місіянерскім аддзелам Іркуцкай епархіі Рускай Праваслаўнай Царквы, даў ацэнку пазіцыі тэлеканала «Расія» і «Першы канал» у асвятленні вайны ў Лівіі<ref>[http://www.voskres.ru/kolonka/pushkarev.htm voskres.ru — «Об информационной войне»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120203181342/http://www.voskres.ru/kolonka/pushkarev.htm |date=3 лютага 2012 }}</ref>.:{{Пачатак цытаты}}«…два месяцы таму назад Кадафі быў надзейным партнёрам Расіі, цяпер ён стаў „дыктатарам“ і „забойцам уласнага народа“. Якая метамарфоза! Пры ўсім гэтым відавочны аднабокі падыход да асвятлення праблемы. Нашы тэлеканалы абралі для сябе лінію пераймання заходнім СМІ … Атрымліваецца, што нашы журналісты і рэдактары з’яўляюцца прыхільнікамі мецяжоў і дзяржаўных пераваротаў і ім напляваць на канстытуцыйны лад? .. нашы цэнтральныя СМІ пайшлі на падставе ў палітыкі і, парушаючы асноўныя нормы журналісцкай этыкі, паказалі ўсіму свету і нам вельмі высокі ўзровень свайго ўласнага непрафесіяналізму і ангажаванасці. Бо яны бессаромна чынам сталі выкарыстоўваць методыку падвойных стандартаў у сваёй „працы“ … Ці знойдуць нашы СМІ, а асабліва канал „Расія“ і „Першы канал“, у сабе сілы і рашучасць прызнацца ў несумленнасці і папрасіць прабачэння ў лівійскага народа і яго лідара? Сумняваюся.»{{канец цытаты}} == Роля замежных дзяржаў == [[File:AV-8B Harrier Operation Odyssey Dawn.jpg|thumb|200px|Самалёт AV-8B Harrier ВПС ЗША перад баявым вылетам на тэрыторыю Лівіі, 20 сакавіка]] === Інтэрвенцыя Заходніх краін === Важным момантам у гісторыі лівійскага канфлікту з’яўляецца інтэрвенцыя [[НАТА]], якая пачалася [[19 сакавіка]]. Інтэрвенцыя гэтага ваенна-палітычнага блока стала адным з самых вырашальных фактараў паразы сіл Кадафі. Ваеннае ўмяшанне Паўночнаатлантычнага альянсу і яго саюзнікаў суправаджаліся бамбардзіроўкамі ваенных і грамадзянскіх аб’ектаў у Лівіі. Інтэрвенты таксама займаліся пастаўкамі зброі для ПНС і ваеннай падрыхтоўкай мяцежнікаў. ВПС краін НАТА змаглі нанесці вялікую шкоду інфраструктуры Лівіі і авіяцыі ўрадавых сіл, што было аднымі з самых важных пераваг лівійскай арміі перад ПНС. === Беларусь === {{Main|Беларусы ў лівійскім канфлікце}} Да пачатку грамадзянскай вайны паміж [[Мінск]]ам і Трыпалі былі наладжаны цесныя дыпламатычныя сувязі. 15 лютага з [[Баранавічы|Баранавічаў]] ў Лівію вылецеў самалёт Іл-76, які, як мяркуецца, перавозіў зброю<ref name="зброя"/>. У канцы лютага ў заходніх СМІ з’явілася інфармацыя, што ў падаўленні вулічных беспарадкаў прымалі ўдзел беларускія найміты<ref>[https://www.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]</ref>. Пазней, у красавіку, звесткі аб удзеле пра тое, што сур’ёзную дапамогу аказваюць беларускія ваенныя спецыялісты, чыя прысутнасць ў Лівіі дапамагла Кадафі ў першыя месяцы вайны павялічыць мабільнасць войскаў, прадпрымаць паспяховыя контратакі і нават зберагчы значныя сілы і рэсурсы ад авіяўдараў НАТА. Таксама яны займаліся эксплуатацыяй некаторай армейскай тэхнікі. Па афіцыйных даных ад беларускага пасольства, колькасць вайскоўцаў і інструктараў у Лівійскай Джамахірыі перад грамадзянскай вайной складала каля 500 чалавек, большую частку з якіх з пачаткам канфлікту эвакуіравалі, але некаторых было вырышына заставіць. Сярод ваеннага кантынента, як мяркуецца, былі ваеннаслужачыя [[Галоўнае разведвальнае ўпраўленне (Беларусь)|Галоўнага разведвальнага ўпраўлення]]/[[Сілы спецыяльных аперацый УС РБ|Сіл спецыяльных аперацый]], у тым ліку былыя байцы [[334-ы асобны атрад спецыяльнага прызначэння|334-га асобнага атрада спецпрызну]]<ref>[https://naviny.by/node/60812 Authorities deny report of Belarus` military presence in Libya] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210123210321/https://naviny.by/node/60812 |date=23 студзеня 2021 }}</ref>. Як заявіў выданню «Камсамольская праўда» непасрэдны ўдзельнік падзей па імі Міхаіл, які знаходзіўся па асабістым кантракту ў Лівіі ўжо больш за год, там дзейнічаюць некалькі сотняў вайсковых спецыялістаў з Беларусі. Паводле яго слоў, іх зарплата складае амаль 3000 долараў у месяц. Замежнікі не прымаюць непасрэднага ўдзелу ў баявых дзеяннях супраць паўстанцаў, але ўвесь час знаходзяцца на баявых пазіцыях<ref name="партызаны"/> У верасні 2011 г. прадстаўнікі ПНС заявілі, што ў іх ёсць інфармацыя аб удзеле беларускіх снайпераў у баявых дзеяннях на баку ўрадавых сіл<ref>[https://ria.ru/20110906/431141568.html Белорусских снайперов в Ливии не было, заявил МИД]</ref>. Чацвёра грамадзян Беларусі (Валерый Гардзіенка, Ігар Едзімічаў, Фёдар Труфанаў<ref>[https://m.kp.by/daily/26790.7/3823973/ В Минск вернулся белорус, который провел в ливийском плену больше шести лет // Комсомольская правда, 2 февраля 2018]{{Недаступная спасылка}}</ref> і [[Вячаслаў Міхайлавіч Качура|Вячаслаў Качура]]<ref name="РИА1"/>) трапілі ў палон да паўстанцаў у Трыпалі, дзе былі асуджаны на 10 гадоў пазбаўлення волі за супрацоўніцтва з лаялістамі<ref>[https://russian.rt.com/inotv/2012-06-05/Sud-nad-russkimi-naemnikami-v Суд над русскими «наемниками» в Ливии возмутил Москву // RT, 5 июня 2012]</ref>. Пасродкам доўгіх перамоваў, удалося дамагчыся датэрміновага вызвалення беларускіх грамадзян, апошні з якіх, Качура, вярнуўся дадому ў [[2018]] годзе<ref name="РИА1">[https://ria.ru/20180202/1513834267.html Источник: освобожденный из плена в Ливии белорусский военный прибыл в Минск// РИА Новости, 2 февраля 2018]</ref>. Афіцыйна беларускі ўрад адмаўляе прысутнасць беларускіх ваенных саветнікаў і наймітаў у Лівіі падчас грамадзянскай вайны. === Зімбабвэ === У самым пачатку вайны ў Трыпалі на самалёце прыбылі некалькі сотняў вайскоўцаў з Зімбабвэ<ref name="Зімбабвэ"/>. Сярод іх былі ў асноўным вайскоўцы элітных падраздзяленняў зімбабвіійскай арміі, такіх як байцы [[5-я брыгада (Зімбабвэ)|5-й брыгады]]. Акрамя дзеючых ваенных кадраў, у Лівіі знаходзіліся і найміты. У жніўні ўрад Зімбабвэ выслаў лівійскага пасла з краіны за тое, што той перайшоў на бок ПНС<ref>[http://www.km.ru/v-mire/2011/08/26/voina-v-livii/zimbabve-vyslala-posla-livii-za-perekhod-na-storonu-povstantsev Зимбабве выслала посла Ливии за переход на сторону повстанцев] — km.ru</ref>. === Катар === З самага пачатку лівійскага канфлікту Катар заняў бок паўстанцаў. Дзяржава ахвотна дапамагала Пераходнага Нацыянальнаму савету ў барацьбе з урадам Кадафі. Катар не толькі забяспечваў мяцежнікаў зброяй і боепрыпасамі, але і непасрэдна займаўся трэніроўкай байцоў паўстанцкіх атрадаў<ref name="worldtribune.com">[http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_libya0445_04_15.asp Qatar trains anti-Gadhafi rebels in use of anti-tank weapons]</ref>. Па заяве начальніка Генштаба ўзброеных сілаў Катара Хамада бен Алі аль-Атыя, у Лівіі знаходзіліся сотні катарскіх вайскоўцаў, якія займаліся падрыхтоўкай паўстанцаў і забеспячэннем сувязі з сіламі НАТА<ref name="Армия Катара">[http://www.km.ru/v-mire/2011/10/26/voina-v-livii/katar-priznal-uchastie-svoei-armii-v-liviiskoi-voine Катар признал участие своей армии в ливийской войне] — km.ru</ref>. Не выключаецца магчымасць прамога ўдзелу вайскоўцаў з Катара ў баявых дзеяннях. == Гл. таксама == * [[Замежныя найміты ў Лівіі]] * [[Інтэрвенцыя ў Лівіі]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{cite journal|last=Roberts|first=Hugh|title=Who said Gaddafi had to go?|journal=London Review of Books|date=17 November 2011|volume=33|issue=22|pages=8–18|url=https://www.lrb.co.uk/v33/n22/hugh-roberts/who-said-gaddafi-had-to-go|access-date=14 November 2011}} * {{h|Doyle|2011|Mark Doyle. [https://www.bbc.com/news/world-africa-13904110 Libya's Western Mountains - the 'forgotten war'] // BBC, 24 June 2011}} * {{h|ICRC|2012|[https://casebook.icrc.org/case-study/libya-nato-intervention-2011 Libya, NATO Intervention 2011] // ICRC, 2012}} * {{h|Цыганок|2012|Цыганок А. Д. [http://otvaga2004.ru/boyevoe-primenenie/boyevoye-primeneniye10/livia-itogi-i-uroki/ Война в Ливии 2011 г.: итоги и уроки] // Журнал «Арсенал Отечества», №2 / 2012.}} * {{h|Хамза|2021|Ахмед Хамза. Анализ событий первого этапа гражданской войны в Ливии 2011 г. на основе работ российских исследователей // Журнал международного права и международных отношений. 2021 № 3 (98). С. 68—72.}} * {{h|Бурак|2021|Захар Бурак. Дзесяць гадоў хаосу: куды рушыць Лівія? // Звязда : газета. — 27 лютага 2021.}} * {{h|Al Jazeera|2011|[https://www.aljazeera.com/news/2011/8/23/battle-for-libya-key-moments Battle for Libya: Key moments] // Al Jazeera, 23 Aug 2011}} * {{h|CNN|2013|[https://us.cnn.com/2013/09/20/world/libya-civil-war-fast-facts/index.html 2011 Libya Civil War Fast Facts] // CNN, Sep 20, 2013}} * {{h|NATO|2012|[https://www.nato.int/en/what-we-do/operations-and-missions/nato-and-libya-february-october-2011 NATO and Libya (February - October 2011)] // North Atlantic Treaty Organization, 4 April 2012}} * {{h|Britannica|2011|[https://www.britannica.com/event/Libya-Revolt-of-2011#ref300033 Libya Revolt of 2011] // Britannica.}} * {{h|Amnesty International|2012|[https://www.amnesty.org/en/documents/MDE19/003/2012/en/ "Libya: The Forgotten Victims of NATO Strikes"] // Amnesty International, AI INDEX: MDE 19/003/2012, 19 March 2012}} == Спасылкі == * [http://www.izvestia.ru/world/article3152501/ Ю. Снегирев. Мятеж в пустыне] * [http://www.izvestia.ru/world/article3152559/ Ю. Снегирев. Война в песочнице] * [http://echo.msk.ru/programs/svoi-glaza/758807-echo/ Своими глазами. Бунтующая Ливия.//Передача радиостанции «Эхо Москвы»] * [http://www.izvestia.ru/story/191 О. Джемаль, М. Сайченко. Ливийский дневник] * [http://www.ng.ru/world/2011-06-23/7_livia.html Война в Ливии — тяжкая ноша для НАТО] Петр Силантьев, 23 июня 2011 * [https://web.archive.org/web/20150908092552/http://fototelegraf.ru/?tag=%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%8F-2011-%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D0%B9 Фоторепортажи о восстании в Ливии] * «На стороне Каддафи воюют белорусские партизане» Комсомольская правда [https://m.kp.by/daily/25664/825870/]{{Недаступная спасылка}} * Передача «Права человека. Взгляд в мир» с Евгением Новиковым (Белоруссия) [https://www.youtube.com/watch?v=OcgbYX30lFA Ливия: истинные причины войны] (видео) * [https://www.historyguy.com/libyan_war_2011.htm Сітуацыя ў Лівіі ў 2011 годзе (англ.)] * [http://www.wikiznanie.ru/b/index.php/%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0_%D0%B2_%D0%9B%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B8 Грамадзянскія войны ў Лівіі (руск.)] {{Арабская вясна}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Лівіі]] [[Катэгорыя:Палітыка Лівіі]] [[Катэгорыя:2011 год у Лівіі]] [[Катэгорыя:Войны XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Гісторыя Лівіі]] caqxytpcjqfa5cfsshwnfku9fcqbfah 5202738 5202737 2026-09-20T14:32:08Z DBatura 73587 /* Пачатак грамадзянскай вайны */ 5202738 wikitext text/x-wiki {{пра|Грамадзянскую вайну ў 2011|другі канфлікт|Грамадзянская вайна ў Лівіі (2014—2020)}} {{Узброены канфлікт |канфлікт = Грамадзянская вайна ў Лівіі |частка = [[Арабская вясна]], [[Лівійскі крызіс]] |выява = [[File:Tanks outside of Misrata (6) (8288579409).jpg|300px|]] |памер = |загаловак = Знішчаныя падчас вясновых баёў танкі лаялістаў ля [[Місурата|Місураты]] |дата = [[15 лютага]] — [[23 кастрычніка]] [[2011]] |месца = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] [[Лівія]] |прычына = |casus belli = |вынік = Скінуты ўрад [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]] |змены = |праціўнік1 = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] '''[[Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі]]''' *[[Нацыянальна-вызваленчая армія Лівіі|НВАЛ]] *Лівійскія плямёны<ref name="tribewsj">{{cite news|url=http://online.wsj.com/article/SB10001424052702304887904576395143328336026.html|work=The Wall Street Journal|date=21 June 2011|title=Libya City Torn by Tribal Feud|accessdate=26 July 2011|first=Sam|last=Dagher}}</ref><ref name="tribespiegel">{{cite news|date=26 July 2011|url=http://www.spiegel.de/international/world/0,1518,776695,00.html|work=Der Spiegel|accessdate=26 July 2011|title=Tribal Rivalries Complicate Libyan War|last=Von Rohr|first=Mathieu}}</ref> **• Тубу ([[Фронт тубу для выратавання Лівіі|ФТВЛ]]) **• Амазігі ** [[Лівійская ісламская баявая група|ЛІБГ]] * Замежныя найміты<ref>[http://interfax.ru/politics/news.asp?id=204759 Старший сын Каддафи утверждает, что в Триполи воюют подразделения НАТО и наемники] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200727111717/https://www.interfax.ru/russia/204759 |date=27 ліпеня 2020 }}</ref> ''' '''Ваенная падтрымка [[Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 1973|UNSC Resolution 1973]]''': *{{Сцягафікацыя|НАТА}} {{Collapsible list |bullets =yes |title = Членаў НАТА |{{Сцягафікацыя|Belgium}} |{{Сцягафікацыя|Bulgaria}} |{{Сцягафікацыя|Canada}} |{{Сцягафікацыя|Denmark}} |[[File:Flag of France (1976–2020).svg|22пкс]] [[Францыя]] |{{Сцягафікацыя|Greece}} |{{Сцягафікацыя|Italy}} |{{Сцягафікацыя|Netherlands}} |{{Сцягафікацыя|Norway}}<ref>{{cite news |date=29 July 2011 |url=http://www.agi.it/english-version/world/elenco-notizie/201107291140-pol-ren1034-last_libyan_mission_for_norway_s_f16s_to_fly_tomorrow |title=Last Libyan Mission for Norway's F16S To Fly Tomorrow |agency=[[Agenzia Giornalistica Italia]] |accessdate=11 August 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121123033546/http://www.agi.it/english-version/world/elenco-notizie/201107291140-pol-ren1034-last_libyan_mission_for_norway_s_f16s_to_fly_tomorrow |archivedate=23 лістапада 2012 }}</ref> |{{Сцягафікацыя|Romania}} |{{Сцягафікацыя|Spain}} |{{Сцягафікацыя|Turkey}} |{{Сцягафікацыя|United Kingdom}} |{{Сцягафікацыя|United States}} }} {{Collapsible list |bullets =yes |title = Іншых краін |{{Сцягафікацыя|Туніс}}<ref>{{cite web |title=Libya says Gaddafi survives air strikes, but son killed |url=http://www.stuff.co.nz/world/africa/4947667/Libyas-Gaddafi-offers-ceasefire-but-will-not-leave |author=Noueihed, Lin |date=2011-05-02 |work=Stuff.co.nz |accessdate=2011-09-17 |lang=en}}</ref><ref group="~">Армія Туніса ўдзельнічала ў [[Бітва за Вазін|пагранічных сутыкненнях у раёне горада Вазін]] на баку ПНС.</ref> |{{Сцягафікацыя|Jordan}}<ref>{{cite news|url=http://www.jordantimes.com/?news=36218|title=Jordanian Fighters Protecting Aid Mission|work=The Jordan Times|date=6 April 2011|accessdate=6 April 2011}}</ref> |{{Сцягафікацыя|Sweden}} |{{Сцягафікацыя|United Arab Emirates}}<ref>{{cite news|url=http://www.wam.org.ae/servlet/Satellite?c=WamLocEnews&cid=1300255413630&p=1135099400124&pagename=WAM%2FWamLocEnews%2FW-T-LEN-FullNews|title=UAE Updates Support to UN Resolution 1973|agency=[[Emirates News Agency]]|date=25 March 2011|accessdate=26 March 2011}}</ref> |{{Сцягафікацыя|Катар}}<ref name="Армия Катара"/> }} {{Сцяг|Джыхад}} [[Аль-Каіда]]<ref>{{Cite web |url=http://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html |title="Аль-Каида" проникла в ряды ливийской оппозиции |access-date=13 красавіка 2019 |archive-date=13 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190413213938/http://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html |url-status=dead }}</ref><br>'''Ваенныя інструктары''':<br>{{Сцягафікацыя|Катар}}<ref name="worldtribune.com">[http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_libya0445_04_15.asp Qatar trains anti-Gadhafi rebels in use of anti-tank weapons]</ref><br>{{Сцягафікацыя|НАТА}}<ref>[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110823152013.shtml?print Дмитрий Рогозин обвинил НАТО в участии в гражданской войне в Ливии.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131112061522/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110823152013.shtml?print |date=12 лістапада 2013 }}//РБК, 23.08.2011 г. [http://www.utro.ru/news/2011/08/23/993926.shtml копия]</ref><br>'''Пастаўкі зброі:''' {{сцягафікацыя|Qatar}}<ref>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/10/2011102693420436507.html|title=NTC asks NATO to extend Libya presence|publisher=Al Jazeera|date=26 October 2011|accessdate=26 October 2011}}</ref><ref>{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15459473|title=Libya's Mustafa Abdul Jalil asks Nato to stay longer|work=BBC|date=26 October 2011|accessdate=4 November 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/oct/26/qatar-troops-libya-rebels-support |title=Qatar admits sending hundreds of troops to support Libya rebels|work=The Guardian|date=26 October 2011|accessdate=20 November 2011 |last=Black|first=Ian|location=London}}</ref><br>{{сцягафікацыя|Egypt}}<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/03/18/masr/ Ближний Восток: Египет начал поставлять оружие ливийским повстанцам]//Lenta.ru,18.03.2011 г.</ref><br>{{сцягафікацыя|Малдавія}}<ref>[https://m.point.md/ru/novosti/politika/moldova-prodala-oruzhie-livijskim-terroristam Молдова продала оружие ливийским террористам] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230414021733/https://m.point.md/ru/novosti/politika/moldova-prodala-oruzhie-livijskim-terroristam |date=14 красавіка 2023 }} — ''point'', 14 ноября 2013</ref><br>{{сцягафікацыя|Швейцарыя}}<ref>[http://nashagazeta.ch/news/12112 Швейцарское оружие оказалось в руках ливийских повстанцев] — ''Наша газета'', 29 июля 2011</ref><br>'''Іншая падтрымка''':<br>{{сцягафікацыя|Судан}}<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14881745 Darfur rebel leader Khalil Ibrahim flees Libya]</ref> |праціўнік2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] '''[[Вялікая Сацыялістычная Народная Лівійская Арабская Джамахірыя|Лівійская Арабская Джамахірыя]]''' * [[Узброеныя сілы Лівійскай Джамахірыі|Узброеныя сілы Лівіі]] * Ваенізаваныя фармаванні * Лівійскія плямёны<ref name="tribewsj"/><ref name="tribespiegel"/> **• Кадафа **• Туарэгі **• Варфала * Замежныя найміты<ref>[http://vesti.az/news/90437/На_стороне_Каддафи_сражаются_наемники_из_России НА СТОРОНЕ КАДДАФИ СРАЖАЮТСЯ НАЕМНИКИ ИЗ РОССИИ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110926005426/http://vesti.az/news/90437/%D0%9D%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B5_%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8_%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%81%D1%8F_%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%B8%D0%B7_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 |date=26 верасня 2011 }}</ref> '''Ваенная патрымка''':<br>{{Сцягафікацыя|Zimbabwe}}<ref name="Зімбабвэ">[https://m.kp.by/daily/25645/809127/ В Ливии на стороне правительства воюет немало зимбабвийцев. Комсомольская правда]{{Недаступная спасылка}}</ref><br>[[Файл:Flag of Darfur Liberation Front.svg|border|22px]] Паўстанцы [[Дарфур]]а<ref name="Дарфур">[http://allafrica.com/stories/201106010572.html Sudan: Govt Deploys Troops to Borders With Libya]</ref><br>'''Ваенныя саветнікі''':<br>{{Сцяг|Belarus|1995}} [[Беларусь]]<ref name="РИА">[https://ria.ru/20180202/1513834267.html Источник: освобожденный из плена в Ливии белорусский военный прибыл в Минск]</ref><ref name="партызаны">[https://m.kp.by/daily/25664/825870/?share.target.id=396795&share.target.class=4 На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны. Комсомольская правда]{{Недаступная спасылка}}</ref><br> '''Пастаўкі зброі:'''<br>{{Сцягафікацыя|Algeria}}<ref>[http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- Algeria May have Violated UN Resolution By Providing Weapons to Libya, US State Dept] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180730140427/http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- |date=30 ліпеня 2018 }}</ref><br>{{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]]<ref>[http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/14/828153.html Сирия шлет Каддафи оружие и боеприпасы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181028224237/http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/14/828153.html |date=28 кастрычніка 2018 }}// ИА Росбалт, 14/03/2011</ref><br>{{Сцягафікацыя|Беларусь|1995}}<ref>[https://www.newsru.com/world/01mar2011/minsk.html SIPRI: Белоруссия снабдила Каддафи оружием для уничтожения революционеров] — news.ru, 1 марта 2011</ref><ref name="зброя">[https://news.tut.by/politics/216932.html Летало ли белорусское оружие в Ливию и Кот-д'Ивуар?. Tut.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181130125052/https://news.tut.by/politics/216932.html |date=30 лістапада 2018 }}</ref> |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] [[Мустафа Мухамад Абд-аль-Джаліль]]<br>{{Сцяг|НАТА}} [[Шарль Бушар]] |камандзір2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] [[Муамар Кадафі]] † |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] каля 30 000 паўстанцаў<ref>http://www.aljazeera.com/blogs/africa/2011/03/18951.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180810120429/https://www.aljazeera.com/blogs/africa/2011/03/18951.html |date=10 жніўня 2018 }}</ref>;<br>{{Сцяг|НАТА}} больш за 200 самалётаў, 20 баявых караблёў, 20 падводных лодак, некалькі тысяч ваеннаслужачых;<br>{{Сцяг|Катар}} некалькі сотняў вайскоўцаў<ref name="Армия Катара"/>;<br>сотні замежных наймітаў. |сілы2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] каля 30 000 вайскоўцаў і лаялістаў<ref>[http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ «Gadhafi Asks Obama To Call Off NATO Military Campaign»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120119045921/http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ |date=19 студзеня 2012 }}// {{iw|CTV News}}, 6 April 2011. Retrieved 27 August 2011.</ref>;<br>{{Сцяг|Zimbabwe}} некалькі сотняў вайскоўцаў і наймітаў<ref name="Зімбабвэ"/>;<br>{{Сцяг|Беларусь|1995}} каля 500 ваенных інструктараў і наймітаў<ref name="партызаны"/>;<br>сотні замежных наймітаў. |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = '''Усходні фронт''': 7 200 забітых, параненых і зніклых без вестак паўстанцаў<ref name="armsexpo">[http://www.arms-expo.ru/049051124050054057054048.html В чем уникальность 240-дневной Ливийской войны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120427095911/http://www.arms-expo.ru/049051124050054057054048.html |date=27 красавіка 2012 }}</ref> '''Заходні фронт''': ''невядома'' |страты2 = '''Усходні фронт''': 11 000 забітых, параненых і зніклых без звестак лаялістаў<ref name="armsexpo"/><ref>[http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&newsId=256121&link=256121 Libyan estimate: At least 30,000 died in the war] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110909143158/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&newsId=256121&link=256121 |date=9 верасня 2011 }}</ref> '''Заходні фронт''': ''невядома'' |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = 25 000<ref>Ian Black, Middle East editor (8 January 2013). [https://www.theguardian.com/world/2013/jan/08/libyan-revolution-casualties-lower-expected-government "Libyan revolution casualties lower than expected, says new government".] London: Guardian. Retrieved 2 October 2013.</ref><ref>[https://m.rosbalt.ru/main/2011/09/08/887837.html В Ливии подсчитали количество погибших за время войны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191012112042/https://m.rosbalt.ru/main/2011/09/08/887837.html |date=12 кастрычніка 2019 }} // Росбалт, 8 сентября</ref> — 50 000<ref>[https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны]//РБК,30 августа 2011 года</ref> забітых |заўвага = |Commons = }} {{Паўстанне ў Лівіі}} Першая '''грамадзянская вайна ў Лівіі''', або '''Лівійская рэвалюцыя'''<ref>{{cite web|url=http://www.pbs.org/newshour/multimedia/libya_9months/index.html|title=A Visual Look Back at the Libyan Revolution|work=PBS|date=20 October 2009|accessdate=28 October 2009|archive-date=21 кастрычніка 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111021172948/http://www.pbs.org/newshour/multimedia/libya_9months/index.html|url-status=dead}}</ref> — узброены канфлікт [[2011]] года паміж войскамі ўрада [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]] і паўстанцаў. Адзін з этапаў так званай «[[Арабская вясна|арабскай вясны]]». == Прычыны == {{Асноўны артыкул|Вялікая Сацыялістычная Народная Лівійская Арабская Джамахірыя}} У перыяд праўлення Кадафі ўзровень жыцця насельніцтва знаходзіўся на досыць высокім узроўні. Сярэдняя працягласць жыцця складала 74 гады, а сярэдні заробак набліжаўся да адзнакі 1050 даляраў ЗША. Таксама дзяржава забяспечвала бясплатную адукацыю і медыцынскае абслугоўванне, выплачвала фінансавую дапамогу для набыцця жылля. Аднак узровень беспрацоўя складаў па розных дадзеных ад 20 да 30 %. Даходы ад нафтаздабычы ішлі на ўзбагачэнне ўрада і набліжаных. Найвышэйшы ўзровень карупцыі, барацьба з іншадумствам, масавыя забойствы дысідэнтаў выклікалі незадаволенасць грамадзян. Пасля арышту вядомых апазіцыянераў у краіне пачаліся паўстанні<ref>[https://fb.ru/article/386328/voyna-v-livii-prichinyi-i-posledstviya Война в Ливии: причины и последствия]{{ref-ru}}</ref>. == Ход падзей == === Пачатак грамадзянскай вайны === 15 лютага 2011 года ў [[Бенгазі]] прайшлі антыўрадавыя мітынгі пратэстоўцаў, разгневаных арыштам праваабаронцы [[Фатхі Тэрбіль|Фатхі Тэрбіля]], які ўдзельнічаў у разглядзе справы аб гібелі зняволеных у турме Абу-Салім. Пратэстоўцы, арганізаваныя праз сацыяльныя сеткі, патрабавалі адстаўкі Кадафі і вызвалення палітычных зняволеных. Лівійскія сілы бяспекі ўжылі супраць натоўпу вадамёты і гумовыя кулі, у выніку чаго некалькі чалавек атрымалі раненні{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. Арышт адваката-актывіста і хваля пратэстаў за яго вызвалення хутка перацяклі ў інтэрнэт-прастору і СМІ. З’явілася незвычайна вялікая колькасць відэа на [[Ютуб]]е і паведамленняў у [[Твітэр]]ы, якія апынуліся падобнымі. Нягледзячы на сумніўнае паходжанне, прафесійныя групы такіх [[СМІ]], як [[CNN]], [[BBC]], [[NBC]], [[CBS]], [[ABC]], канал «[[Fox News]]» і [[Аль-Джазіра]] прынялі гэтыя ананімныя і непацверджаныя відэа, як легітымныя крыніцы навін{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. Хоць першыя выступленні ў Бенгазі былі падаўленыя{{sfn|CNN|2013|loc=February 16, 2011}}, але мітынгі аднавіліся. 17 лютага незадаволеныя абвясцілі Днём гневу. Буйныя дэманстрацыі прайшлі ў Бенгазі, Адждабіі, [[Дэрна|Дэрне]] і Зінтане; сілы Кадафі адказалі прымяненнем баявых патронаў супраць натоўпу{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 17: The Day of Revolt}}. За лічаныя дні хваляванні ахапілі ўсе найбуйнейшыя гарады. Супраць апазіцыі выступілі войскі, а таксама [[Замежныя найміты ў Лівіі|замежныя найміты]]{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 17: The Day of Revolt}}, а 21 лютага ўпершыню задзейнічана авіяцыя. Бамбардзіроўкам падвергнулася нават сталіца. У Бенгазі толькі з 17-га па 21-га загінула каля 300 чалавек{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Урад абмежаваў сувязь, заблакаваўшы Інтэрнэт і перапыніўшы тэлефонную сувязь па ўсёй краіне{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. [[File:People on a tank in Benghazi1.jpg|thumb|Дэманстранты на захопленым танку ў Бенгазі, 23 лютага.]] Неўзабаве ўзброеная апазіцыя бярэ пад свой кантроль Бенгазі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Гарады на ўсход ад яго, уключаючы Байду і [[Табрук]], да гэтага моманту ўжо знаходзіліся пад кантролем паўстанцаў. Ключавой падзеяй стала падзенне Катыбы Бенгазі, добра ўкамплектаванага ваеннага гарнізона, у якім, акрамя іншых падраздзяленняў, служыла [[брыгада Хаміса]]. Байцы апазіцыі, узброеныя вінтоўкамі і самаробнымі бомбамі, аблажылі гарнізон і дзякуючы тэрарысту-смяротніку на аўтамабілі, які прабіў дзірку ў варотах будынка, захапілі аб’ект{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 20: Rebels take Benghazi}}. У наступныя тыдні армія ўрада працягвала здзяйсняць спарадычныя напады на Бенгазі, але так і не змагла аднавіць кантроль над горадам{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 20: Rebels take Benghazi}}. 27 лютага праціўнікі Кадафі ўтвараюць свой урад — [[Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі|Пераходны нацыянальны савет (ПНС)]]{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Апроч Бенгазі на ўсходзе, утварыўся другі ачаг паўстання — горы Нафуса. Як і ў іншых рэгіёнах Лівіі, мяцежнікі Нафуса патрабавалі звяржэння палкоўніка Кадафі, зніжэння ўзроўню карупцыі і паляпшэння сацыяльных паслуг. Але разам з тым мясцовая апазіцыя змагалася за адраджэнне [[берберы|берберскія]] культуры, якая пры Кадафі пакутавала ад дыскрымінацыі{{sfn|Doyle|2011|loc='Jigsaw of war'}}. Баевікі апазіцыі з Бенгазі рушылі на захад, але наступныя баі склаліся для іх няўдачна. Кадафісты здолелі перайсці ў контрнаступленне, [[Бітва за Рас-Лануф|адбілі Рас-Лануф]], ключавы нафтавы порт на ўсходзе Лівіі, і захапілі размешчаныя непадалёк гарады [[Бітва за Бін-Джавад|Бін-Джавад]] і [[Другая бітва за Брэгу|Брэга]]; таксама разгарэліся [[Бітва за Адждабію|жорсткія баі ў Адждабіі]], яшчэ адным пункце на шляху ў Бенгазі, і [[Другая бітва за Бенгазі|дайшлі да ўскраін паўстанцкай сталіцы]]. У той жа час ўлады здушылі [[Першая бітва за Эз-Завію|паўстанне ў Эз-Завіі]], на захадзе Лівіі, што негатыўна адбілася на баявым духу баевікоў. У гэты момант здавалася, што паўстанцы могуць быць разбіты{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 10: Gaddafi bombs Brega; retakes Zawiyah, Bin Jawad}}. === Заходняя ваенная інтэрвенцыя === {{Асноўны артыкул|Інтэрвенцыя ў Лівіі}} [[File:Coalition action against Libya-en.svg|thumb|left|Ваенныя дзеянні кааліцыі.]] Сілавое падаўленне мітынгаў не засталося па-за ўвагай сусветнай супольнасці. 17 сакавіка [[Савет Бяспекі ААН]] прыняў [[Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 1973|рэзалюцыю 1973]]. Дакумент прадугледжваў, з афіцыйнай мэтай абароны мірнага насельніцтва, увядзенне беспалётнай зоны над Джамахірыяй і зброевага эмбарга. У падтрымку дакумента прагаласавалі тры пастаянныя члены СБ ААН — ЗША, Вяліка брытанія, Францыя, у той час як Расія і Кітай устрымаліся. 18 сакавіка Вашынгтон, Лондан, Парыж і шэраг арабскіх краін пад пагрозай ваеннага ўмяшання вылучылі Кадафі патрабаванне неадкладна спыніц атакі на мірнае насельніцтва{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. 19 сакавіка французскія, брытанскія і амерыканскія ўзброеныя сілы пачынаюць першы этап [[Аперацыя «Odyssey Dawn»|аперацыі «Світанак адысеі»]], накіраванай на забеспячэнне захавання беспалётнай зоны. Больш за 110 ракет «Тамагаўк», выпушчаных з амерыканскіх і брытанскіх караблёў і падводных лодак, пабілі каля 20 цэляў лівійскай супрацьпаветранай і супрацьракетнай абароны{{sfn|CNN|2013|loc=March 19, 2011}}. Адначасна па Лівіі ўдарылі французскія знішчальнікі, а неўзабаве да іх далучыліся бамбардзіроўшчыкі іншых краін НАТА{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. 22 сакавіка НАТА абвясціла пра пачатак вайсковай [[Аперацыя «Саюзны абаронца»|аперацыі «Саюзны абаронца»]]. На наступны дзень караблі кааліцыя ўсталявалі марскую блакаду, спыняючы і абшукваюсв любыя суда, якія, па іх падазрэнні, перавозілі зброю або наймітаў у Лівію. 24 сакавіка над краінай была ўсталяван беспалётная зона, якая прадугледжвала перакрыць усе палёты ў паветранай прасторы Джамахірыі для «абароны населеных пунктаў ад паветраных нападаў, за выключэннем палётаў, якія выкарыстоўваюцца ў гуманітарных мэтах і для аказання дапамогі»{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}. Але фктычна дзеянні альянсу былі накіраваны на падтрымку апазіцыі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. 31 сакавіка Альянс узяў на сябе аднаасобнае камандаванне і кантроль над міжнароднымі ваеннымі дзеяннямі ў Лівіі{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}{{sfn|CNN|2013|loc=March 31, 2011}}{{sfn|Amnesty International|2012|loc=INTRODUCTION}}. Авіяцыйная падтрымка НАТА ў сакавіку аказала вырашальную ролю ў прыпыненні ціску кадафістаў. Пры тым камандзіры паўстанцаў часта скардзіліся на нізкую інтэнсіўнасць авіяўдараў. Часта пад бамбардзіроўкі траплялі не сілы Кадафі, а самі баевікі{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. Значны ўклад быў ваенных інструктараў краін-інтэрвенатаў (асабліва брытанцаў, французаў, італьянцаў і амерыканцаў). Калі ў пачатку канфлікту апазіцыянеры ўяўлялі сабой фактычна зборышча не навучаных і слаба ўзброеных людзей, якія ў асноўным скалыналі дэманстратыўнай стральбой і бесперапынна адступалі, то ўжо праз пару месяцаў яны змаглі пераламаць сітуацыю ў іншы бок{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Асаблівае значэнне мела [[інфармацыйная вайна]]. З пачаткам інтэрвенцыі асноўнымі яе кампанентамі з’яўляліся інфармацыйна-прапагандысцкія акцыі, [[радыёэлектронная барацьба]], вывад з ладу элементаў грамадзянскай і ваеннай інфраструктуры. Калі канфлікт перайшоў у працяглую фазу, задачай стала выкрыць праціўніка ў маральна непрымальных формах вядзення канфлікту, а таксама прыцягнуць на свой бок новых саюзнікаў. У нязначнай ступені Натаўскім бокам адпрацоўвалася тэхналогія барацьбы з кампутарнымі сеткамі. Нярэдка супрацьстаялыя бакі (НАТА і Лівія) выкарыстоўвалі адны і тыя ж прыёмы: прымяншаць свае страты і перабольшвалі маштабы шкоды праціўніка. У сваю чаргу лівійскі бок завышаў лічбы страт сярод мясцовага насельніцтва{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. У той жа час разбурэнне Лівіі не перашкодзіла НАТА паўтара месяца выкарыстоўваць радыё і тэлебачанне для перадачы сваіх прапагандысцкіх матэрыялаў. У рамках інфармацыйна-прапагандысцкіх акцый ажыццяўлялася радыё- і тэлевяшчанне на Лівію з тэрыторыі сумежных краін. Для павелічэння даходлівасці гэтых радыёперадач над тэрыторыяй Лівіі раскідваліся УКХ-радыёпрыёмнікі з фіксаванай частатой прыёму. Акрамя таго, пастаянна раскідваліся з паветра прапагандысцкія ўлёткі, якія насілі графічны характар (коміксы, плакаты, малюнкі, ігральныя карты з партрэтамі лівійскіх лідэраў). Абодва бакі звярталіся да дэзінфармацыі, імкнучыся пасеяць паніку{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. Блок НАТА арганізаваў інтэнсіўную прапагандысцкую кампанію ў СМІ. Як адзначаў Бенджамін Барбер з Huffington Post, у ходзе вайны журналісты страцілі нават бачнасць аб’ектыўнасці ў лівійскіх падзеях. Кампанія выйшла далёка за межы звычайна задзейнічаных у падобных акцыях ліберальных колаў, пераканаўшы «прагрэсіўных» журналістаў і іх выданні, а таксама «левых» інтэлектуалаў, прадстаўляць наймітаў у якасці «рэвалюцыянераў». Прапаганда распаўсюджвала лапезныя вобразы ўрадавых войскаў (часта малюючы іх як «чарнаскурых наймітаў»), малюючы іх гвалтаўнікамі, якія прымаюць велізарныя дозы «Віягры». Між тым [[Amnesty International]] і [[Human Rights Watch]] сведчаць, што да пачатку аперацыі НАТА ва ўсходняй Лівіі ніякіх масавых згвалтаванняў, ніякіх верталётных нападаў або бамбёжак мірных дэманстрантаў з боку сіл Кадафі не было. Што дакладна было, дык гэта 110 загінулых з абодвух бакоў падчас беспарадкаў у Бенгазі. Як бачым, усе гэтыя гісторыі былі сфабрыкаванымі, але менавіта яны сталі падставай для ўстанаўлення беспалётнай зоны і нападу НАТА на Лівію{{sfn|Цыганок|2012|loc=Провокационная роль современных СМИ}}. === Пераходы ініцыятыў === {{некалькі выяў <!-- Значныя параметры --> | align = | direction =horizontal | background color = <!-- колер фона --> <!-- Загаловак --> | header_background = | header_align = right | header = <!-- Выявы --> | width = 200 <!--выява 1--> | image1 = Gulf of Sirt Front 29 March.svg | caption1 = Наступленне паўстанцаў пасля пачатку інтэрвенцыі <!--выява 2--> | image2 = Gulf of Sirt Front 11 April.svg | caption2 = Становішча пасля контрнаступлення кадафістаў | footer_background = | footer_align = <!-- left "злева" (па змоўчанні), center "пасярэдзіне", right "справа" --> | footer = Падзеі на Усходнім фронце ў канцы сакавіка — пачатку красавіка. }} 22 сакавіка пры падтрымцы заходняй авіяцыі ўрадавыя войскі адбітыя ад Бенгазі. На наступны дзень яны адыходзяць пад Адждабію. 26 сакавіка лаялісты пачалі адступаць з гэтага раёна. Паўстанцы неадкладна ўзмацнілі націск і без бою ўзялі Брэгу<ref name=aljazeera-blog-3-26>{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-26 |title=Live Blog Libya&nbsp;&ndash; March 26 |work= Al Jazeera|date=26 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref><ref name=skynews1>{{cite web|url=http://news.sky.com/home/world-news/article/15960556 |title=Libyan Rebels Push West To Capture Brega |work= Sky News |date=27 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref>. 27 сакавіка антыўрадавыя атрады без адзінага стрэлу захапілі Рас-Лануф<ref name=libyafeb2>{{cite web|url=http://archive.libyafeb17.com/2011/03/video-revolutionaries-take-ras-lanuf-brega-uqayla-bin-jawad/ |title=Revolutionaries Take Ras Lanuf, Brega, Uqayla, Bin Jawad|publisher=Libyafeb17.com|access-date= 30 March 2011}}</ref>. Да канца дня яны ўвайшлі ў Бен-Джавад, у 150 кіламетрах на ўсход ад Сірта, дзе таксама не сустрэлі супраціву<ref name=aljazeera-blog-3-27>{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-27 |title=Live Blog Libya&nbsp;&ndash; March 27 |work= Al Jazeera |date=27 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref>. Такім чынам, за два дні войскі ПНС прасунуліся на адлегласць больш за 300 кіламетраў<ref name=libyafeb2 /><ref name=straitstimes1>{{cite news| url=http://www.straitstimes.com/BreakingNews/World/Story/STIStory_649954.html |title=Libyan Rebels Retake Hamlet of Bin Jawad |agency= Agence France-Presse|work=The Straits Times |date= 27 March 2011 |access-date= 14 August 2011}}</ref>. Такім чынам, апазіцыя з Бенгазі пачала рух на горад [[Сірт]], які быў ключавой апорай арміі Кадафі. У ходзе вайны места набыло важнае значэнне як дзякуючы стратэгічнаму размяшчэнню, так і з-за сваёй сімвалічнай каштоўнасці (Кадафі фактычна ператварыў яго ў другую сталіцу)<ref name="ctv">{{cite news|url= https://www.ctvnews.ca/libyan-rebels-close-on-key-gadhafi-stronghold-1.624245|title= Libyan Rebels Close on Key Gadhafi Stronghold|agency= [[Associated Press]]|work= CTV Television Network|access-date= 14 August 2011|archive-date= 9 студзеня 2024|archive-url= https://web.archive.org/web/20240109234723/https://www.ctvnews.ca/libyan-rebels-close-on-key-gadhafi-stronghold-1.624245|url-status= dead}}</ref>. Нягледзячы на ціск з боку НАТА, прасоўванне паўстанцаў ва ўсходніх і заходніх рэгіёнах Лівіі і міжнародную ізаляцыю рэжыму Кадафі, урад Джамахірыі працягваў утрымліваць уладу ў Трыпалі{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. Нават пасля ціску замежных войск, армія Кадафія здолела перайсці ў контрнаступленне. Як пазначалі ваенныя камандзіры апазіцыі, гэта збольшага выклікана адсутнасцю дысцыпліны і расцягнутасць ліній забеспячэння<ref name=aljazeera-blog-3-29>{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-29 |title=Live Blog Libya&nbsp;&ndash; March 29 |work= Al Jazeera |date= 29 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref> і скарачэннем авіяналётаў міжнароднай кааліцыі<ref name="vesti">[https://www.vesti.ru/article/1958208 Армия Каддафи перешла в контрнаступление] // Вести ФМ, 30 марта 2011</ref><ref name="18kras">{{Cite web |url=http://jordantimes.com/index.php?news=36625 |title=Libyan rebels fear fresh attack on Ajdabiya |access-date=2011-10-01 |archive-date=2012-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111023841/http://jordantimes.com/index.php?news=36625 |url-status=live }}</ref>. Аднак нават калі ўдары рабіліся, то праз неарганізаванасць войск ПНС, як заяўлялі замежныя журналісты, ім не заўсёды ўдавалася выкарыстаць сітуацыю<ref name=rs>Александра Вагнер. [https://www.svoboda.org/a/3541619.html Каддафи нашел силы для контрнаступления] // Радио Свобода, 30 марта 2011</ref>. Паралельна з трэцяга тыдня грамадзянскай вайны армія лаялістаў стала адмаўляцца ад бранятэхнікі, якую лёгка знішчыць з паветра, і па прыкладзе паўстанцаў пачала выкарыстоўваць хуткаходныя джыпы, у кузаве якіх усталёўвалі НУРС, цяжкі кулямёт або зенітную гармату. У дадатак байцы ўрадавых атрадаў паўсюдна выводзілі са строю аўтазаправачныя станцыі, пакідаючы апазіцыю без паліва, што скоўвала яе дзеянні. Узброенае апалчэнне было слаба падрыхтавана да вядзення працяглых баявых дзеянняў ва ўмовах адрыву ад баз забеспячэння. Апынуўшыся без паліва, паўстанцы не маглі ні наступаць, ні своечасова адступаць, што вяло да значных страт тэхнікі і чалавек{{sfn|Цыганок|2012|p=137}}. На працягу канца сакавіка — пачатку красавіка ўрадавыя войскі адбілі Нафалію, Бін-Джавад<ref name=ottawacitizen1>{{cite news|url=http://www.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=179704|title=Gaddafi troops reverse Libyan rebel charge|agency=[[Reuters]]|work=The Daily Star|date=29 March 2011|access-date=20 November 2011|first1=Maria|last1=Golovnina|first2=Michael|last2=Georgy|location=Tripoli}}</ref>, Рас-Лануф<ref>[http://tvrain.ru/news/kak_voyuyut_v_livii_8327-8327/ Как воюют в Ливии]</ref>, Брэгу<ref>[http://tvrain.ru/news/vojska_kaddafi_zahvatili_bregu_8343-8343/ Войска Каддафи захватили Брегу]</ref> і атакавалі Адждабію<ref>{{Cite web |url=http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 |title=Libya conflict: Street battle rages for Ajdabiya |access-date=2011-10-01 |archive-date=2014-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140428175340/http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 |url-status=live }}</ref>. Тым часам нафускія паўстанцы ўмацавалі свой кантроль над цэлым шэрагам гарадоў ад туніскай мяжы на крайнім захадзе да гарадоў, размешчаных у некалькіх гадзінах язды ад Трыпалі. Станам на чэрвень баевікі рыхтаваліся да наступлення на лівійскую сталіцу{{sfn|Doyle|2011|loc='Painfully young men'}}. Найбольш жорсткія баі разгарнуліся ў горадзе [[Місурата]], за 200 км на ўсход ад сталіцы Лівіі. Тутэйшыя баевікі былі адрэзаныя як ад апазіцыянераў Бенгазі, так і Нафуса. Увесь гэты час пра падзеі ў Місураце было мала што вядома — трапіць у яе можна было толькі з мора, што здолелі толькі нешматлікія рэпарцёры, тры з якіх загінулі. Пры тым менавіта Місурата стала асноўным сімвалам барацьбы для лівійскіх паўстанцаў як горад-крэпасць, якая стрымлівае націск шматтысячнай групоўкі ўрадавых войск. Моцны супраціў горада быў абумоўлены тым, што ў горадзе сканцэнтраваны амаль уся прамысловасць краіны (за выключэннем нафтаздабычы), і місурацкія прадпрымальнікі мелі канфлікты з уладамі з-за выпадкаў дзяржаўнага рэкета<ref name="мисурата"/>. Місурата некалькі месяцаў знаходзіўся ў аблозе войскамі Кадафі; яны атачылі яго і часта абстрэльвалі цэнтр горада з мінамётаў{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=May 15: Gaddafi forces withdraw from Misrata}}, праводзілі шматлікія атакі на гарадскія раёны. Спачатку праводзілася артпадрыхтоўка, і адразу, не чакаючы яе завяршэння, разгортваўся штурм. Разлютаваныя баі прывялі да сур’ёзных разбурэнняў. Да фіналу баёў у Місураце наперадзе наступаючых нават пускалі бульдозеры, каб разграбаць завалы і барыкады<ref name="мисурата">[https://www.kp.ru/daily/25744/2732276/ «Мы не деньги считаем, а погибших товарищей»]</ref>. У канцы красавіка самалёты НАТА пачалі бамбардзіроўкі горада, наносячы ўдары па танках і артылерыі Кадафі. 25 красавіка паўстанцы разгарнули контрнаступленне, павольна прасоўваючыся па горадзе, захапіўшы партовую зону. У выніку жорсткага бою 11 мая паўстанцы ўсталявалі кантроль над аэрапортам, а праз 15 мая абвясцілі аб завяршэнні бітвы за Місурату{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=May 15: Gaddafi forces withdraw from Misrata}}. Працягваліся атакі НАТА. Бамбардзіроўкам падвергліся аб’ектаў, звязаных з Кадафі і яго набліжанымі. Сярод такіх — комплекс Баб Аль-Азізія ў Трыпалі. Напады на яго выклікалі пратэсты з боку лівійскіх чыноўнікаў, якія абвінавацілі інтэрвентаў у спробе забіць Кадафі. У красавіку сын лідара Джамахірыі [[Саіф аль-Араб Кадафі|Саіф аль-Араб]] і трое ўнукаў былі забітыя пры бамбёжках{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. === Разгром кадафісцкіх сіл === Пасля некалькіх месяцаў тупіковай сітуацыі баланс сіл зноў зрушыўся на карысць паўстанцаў{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. Разам з тым, у першую палову чэрвеня шэраг краін, уключаючы Злучаныя Штаты, Іспанію, Германію і Канаду, прызнаюць узначалены апазіцыяй Пераходны нацыянальны савет законным прадстаўніком Лівіі{{sfn|CNN|2013|loc=June 8-15, 2011}}. У жніўні апазіцыянеры прасунуліся да ўскраін Трыпалі, узяўшы пад кантроль стратэгічна важныя раёны, уключаючы горад Эз-Завія, дзе размешчаны адзін з найбуйнейшых нафтаперапрацоўчых заводаў Лівіі. Неўзабаве паўстанцы прасунуліся ў саму сталіцу. Паралельна баевікі і інтэрвенты спрабавалі высачыць месцазнаходжанне Кадафі. 23 жніўня паўстанцкія сілы, здавалася, атрымалі верх, захапіўшы комплекс Баб Аль-Азізія, штаб-кватэру Кадафі. Паўстанцы паднялі над комплексам сцяг Лівіі, які існаваў да прыходу Кадафі да ўлады, у той час як радасныя натоўпы знішчалі сімвалы Джамахірыі. Але баі паміж паўстанцамі і лаялістамі ў некаторых раёнах Трыпалі працягваліся{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. [[File:NTC fighters claim Bani Walid.jpg|міні|Баевікі ПНС святкуюць узяцце Бені-Валіда, 17 кастрычніка.]] Незадоўга да падзення Трыпалі, Цьеры Мейсан адкрыта заявіў, што большасць заходніх журналістаў, якія спыніліся ў гатэлі Rixos былі агентамі інтэрвентаў. У прыватнасці, ён паказаў на групы [[Associated Press]], [[Бі-Бі-Сі|ВBC]], [[CNN]] і [[Fox News]]. 31 кастрычніка ў інтэрв’ю на «Радыё Канада» Шарль Бушар распавёў, што ў штаб-кватэры НАТА ў [[Неапаль|Неапалі]] было створана аналітычнае падраздзяленне. Для яго ўзмацнення было створана некалькі інфармацыйных сетак. Разведданыя паступалі з многіх крыніц, уключаючы [[сродкі масавай інфармацыі]]. Такім чынам НАТА прызнала, што афіцыйныя замежныя журналісты ў Лівіі былі агентамі альянсу{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. Да пачатку верасня апазіцыянеры засяродзілі сваю ўвагу на нешматлікіх ачагах супраціўлення лаялістаў, спрабуючы з дапамогай перамоваў пераканаць праўрадавых камандзіраў мірна здацца і пазбегнуць баёў. Калі перамовы праваліліся, войскі ПНС разгортвалі штурм. У прыватнасці, так адбылося з гарадамі Сірт і Бені-Валід, дзе вяліся жорсткія баі{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. 20 кастрычніка Муамар Кадафі быў забіты{{sfn|CNN|2013|loc=June 20, 2011}}. Праз тры дні апазіцыя абвясціла пра перамогу над рэжымам Кадафі{{sfn|CNN|2013|loc=June 23, 2011}}. == Вынікі і наступствы == Ваеннае супрацьстаянне скончылася звяржэннем і забойствам Муамара Кадафі, пасля чаго ўлада ў краіне перайшла да ПНС. Грамадзянская вайна ў Лівіі стала найбуйнейшым па ліку ахвяр канфліктам у ходзе [[Арабская вясна|Арабскай вясны]] пасля [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|вайны ў Сірыі]]. Вайна нанесла моцны ўдар па эканоміцы краіны, перш за ўсё па яе знешным гандлі. Напрыклад, таваразварот Лівіі з [[Еўрапейскі саюз|ЕС]] у 2011 годзе склаў каля траціны (каля $12 млрд) ад ўзроўня [[2010]] года (тады ён быў каля $35 млрд). Але ўжо ў [[2012]] годзе тавараабарот з ЕС перавысіў узровень 2010 года. Наступствам звяржэння ў 2011 годзе Муамара Кадафі стаў крызіс у [[Малі]], калі на малійскую тэрыторыю хлынулі ўцекачы з плямёнаў туарэгаў. Заняўшы паўночную частку Малі, яны абвясцілі там незалежную дзяржава [[Азавад]]. Пазней туарэгаў з падкантрольных тэрыторый выціснулі экстрэмісты. Пасля заканчэння вайны на тэрыторыі краіны ўзброеныя сутычкі не сканчаліся, так як частка лаялістаў вырашыла [[Узброеныя сутыкненні ў Лівіі (2011—2014)|працягнуць барацьбу]]. Вяліся сутыкненні паміж рознымі апалчэннямі былой апазіцыі. Праз пару гадоў ваенныя дзеянні прывялі да [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (з 2014)|шматбаковай канфрантацыі]] з удзелам Усеагульнага нацыянальнага кангрэса, Палаты прадстаўнікоў, лівійскіх плямёнаў, баевікоў з радыкальных ісламіскіх груповак і іншых сіл. == Ваенныя злачынствы == У пачатку вайны ў Лівіі [[26 лютага]] 2011 Савет Бяспекі ААН прыняў рэзалюцыю 1970, у якой было сказана: СБ ААН пастанаўляе перадаць пытанне аб сітуацыі ў Лівійскай Арабскай Джамахірыі ў перыяд з 15 лютага 2011 года на разгляд Пракурора Міжнароднага крымінальнага суда. [[16 мая]] пракуратура МУС запатрабавала санкцыі на арышт Муамара Кадафі па абвінавачванні ў злачынствах супраць чалавечнасці. [[27 чэрвеня]] Міжнародны крымінальны суд выдаў ордэр на арышт Муамара Кадафі, Сейфа аль-Іслама і кіраўніка разведслужбы краіны Абдулы ас-Сенусі па абвінавачванні ў наборы наймітаў і нападах на ўдзельнікаў антыўрадавых дэманстрацый і іншых злачынствах<ref>[http://www.ria.ru/arab_ly/20110627/394013421.html МУС выдал ордер на арест Муамара Каддафи | РИА Новости]</ref>. У дакладзе, які быў падрыхтаваны аўтарытэтнай міжнароднай праваабарончай арганізацыяй ''Human Rights Watch'', якая базуецца ў [[Нью-Ёрк]]у, гаворыцца, што расправа над лідарам Лівійскай Джамахірыі Муамарам Кадафі і яго асяроддзем, зладжаная 20 кастрычніка 2011 года, уяўляе сабой ваеннае злачынства. Па словах яе экспертаў, сабраныя імі новыя даныя паказваюць на «відавочную пакаранне» без суда і следства мяцежнікамі не толькі Муамара Кадафі і яго сына Мутазіма, але і «дзесяткаў палонных» з ліку тых, хто знаходзіўся ў асяроддзі ранейшага лівійскага кіраўніка ў апошні дзень яго жыцця. Мяцежнікі пакаралі смерцю па меншай меры 66 палонных у гасцініцы «Махары». Атрыманая Human Rights Watch інфармацыя паказвае на тое, што Мутазім Кадафі, паранены пры першапачатковым сутыкненні паміж аўтакалонай бацькі і паўстанцамі, быў дастаўлены жывым з Сірта ў Місурату, дзе яго неўзабаве забілі. Сам Муамар Кадафі быў жорстка збіты. Акрамя таго, яго калолі штыком, сведчыць арганізацыя, спасылаючыся на відэазапісы, зробленыя самімі мяцежнікамі на камеры мабільных тэлефонаў. Агенцтва Франс Прэс перадае інфармацыю, што ў яе распараджэнні апынуўся даклад Камісіі ААН па расследаванні ваенных злачынстваў і парушэнняў правоў чалавека падчас грамадзянскай вайны ў Лівіі. З гэтай справаздачы можна зрабіць выснову, што «з 20 расследаваных налётаў НАТА камісія выявіла пяць налётаў, падчас якіх былі забітыя 60 мірных жыхароў, 55 атрымалі раненні»<ref>[http://ria.ru/arab_ly/20120303/584131343.html РИА «Новости». «Жертвами серии авиаударов НАТО в Ливии стали 60 мирных жителей — ООН». 02:4203.03.2012]</ref>. [[29 мая]] 2011 каталіцкі апостальскі вікарый Трыпалі біскуп Джавані Марцінелі прыехаў у Італію, каб звярнуць увагу сусветнай супольнасці на пакуты мірнага насельніцтва Лівіі з-за бамбардзіровак краіны авіяцыяй НАТА. Як паведамляе радыё [[Ватыкан]]а, біскуп заявіў, што некалькі грамадзянскіх асоб загінулі на яго вачах<ref>[http://ria.ru/arab_war/20110529/381520199.html Католический епископ Триполи призвал прекратить бомбардировки Ливии]</ref>. == Выкарыстанне зброі са збедненым уранам == У ліпені [[2018]] года ўрад нацыянальнай згоды Лівіі абвінаваціў блок НАТА ў выкарыстанне зброі са [[Збеднены ўран|збедненым уранам]], калі лівійскія медыкі высветлілі, што за апошнія гады ў краіне рэзка вырасла колькасць анкалагічных захворванняў менавіта ў тых месцах, якія падвяргаліся бамбардзіроўкам у 2011 годзе<ref>[https://ria.ru/world/20180713/1524543935.html РИА НОВОСТИ: Ливия обвинила НАТО в применении оружия с обедненным ураном]</ref>. Улады мелі намер звярнуцца ў МАГАТЭ і іншыя міжнародныя арганізацыі па дапамогу ў правядзенні дбайных даследаванняў прысутнасці збедненага ўрану і ў раёнах Лівіі, якія падвергліся авіяналётам. Першыя паведамленні аб выкарыстанні збедненага ўрану ў лівійскім канфлікце з’явіліся яшчэ ў красавіку 2011. Па сведчанні незалежнай групы навукоўцаў, якія тады працавалі ў Лівіі, у гэтай краіне былі знойдзены сляды збедненага ўрану. Імі быў зафіксаваны павышаны ўзровень радыяцыі ў варонках ад бомбаў і на аскепках снарадаў, якія заставаліся пасля авіяўдараў НАТА<ref>[http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ Армейский вестник: Урановая нанопыль засеяла ливийские города] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170601034629/http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ |date=1 чэрвеня 2017 }}</ref>. Афіцыйныя прадстаўнікі Паўночнаатлантычнага альянсу абвяргаюць любую інфармацыю пра ўжыванне забароненых рэчываў у канфлікце ў Лівіі. == Інфармацыйная вайна == На працягу ўсяго канфлікту з Лівіі паступала супярэчлівая інфармацыя. Яе распаўсюджвалі ў тым ліку некаторыя сусветныя СМІ, якія грунтаваліся на даных тэлекампаній Аль-Джазіра і Аль-Арабія. Навіны значна нагняталі становішча ў Лівіі і выдавалі за рэальнасць ілжывыя факты<ref>[http://ru.euronews.net/newswires/762951-newswire/ ITAR-TASS, 25/02 17:57 CET]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>[http://www.vz.ru/opinions/2011/3/9/474295.print.html «Постановка в стиле Голливуда»]// Взгляд.ru,09.03.2011 г.</ref>. Некаторыя аглядальнікі лічаць, што ў Лівіі ўпершыню былі ўжыты ў сусветным маштабе тэхналогіі інфармацыйнай вайны<ref>Гумер Исаев [http://meast.ru/article/informatsionnaya-voina-protiv-livii Информационная война против Ливии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110306140810/http://meast.ru/article/informatsionnaya-voina-protiv-livii |date=6 сакавіка 2011 }}</ref>. Таксама неаб’ектыўную інфармацыю падаваў брытанскі тэлеканал [[BBC|Бі-бі-сі]]. Так, па словах кіраўніка службы навін Хелен Боўдэн, аб’ектыўнасці асвятлення перашкодзілі занадта цесныя сувязі з паўстанцамі. Таксама часта выкарыстоўвалася непацверджаная інфармацыя<ref>[http://ria.ru/media/20120626/685071054.html Эмоции помешали Би-би-си объективно освещать «арабскую весну» — СМИ]</ref>. Протаіерэй Вячаслаў (Пушкароў), загадчык місіянерскім аддзелам Іркуцкай епархіі Рускай Праваслаўнай Царквы, даў ацэнку пазіцыі тэлеканала «Расія» і «Першы канал» у асвятленні вайны ў Лівіі<ref>[http://www.voskres.ru/kolonka/pushkarev.htm voskres.ru — «Об информационной войне»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120203181342/http://www.voskres.ru/kolonka/pushkarev.htm |date=3 лютага 2012 }}</ref>.:{{Пачатак цытаты}}«…два месяцы таму назад Кадафі быў надзейным партнёрам Расіі, цяпер ён стаў „дыктатарам“ і „забойцам уласнага народа“. Якая метамарфоза! Пры ўсім гэтым відавочны аднабокі падыход да асвятлення праблемы. Нашы тэлеканалы абралі для сябе лінію пераймання заходнім СМІ … Атрымліваецца, што нашы журналісты і рэдактары з’яўляюцца прыхільнікамі мецяжоў і дзяржаўных пераваротаў і ім напляваць на канстытуцыйны лад? .. нашы цэнтральныя СМІ пайшлі на падставе ў палітыкі і, парушаючы асноўныя нормы журналісцкай этыкі, паказалі ўсіму свету і нам вельмі высокі ўзровень свайго ўласнага непрафесіяналізму і ангажаванасці. Бо яны бессаромна чынам сталі выкарыстоўваць методыку падвойных стандартаў у сваёй „працы“ … Ці знойдуць нашы СМІ, а асабліва канал „Расія“ і „Першы канал“, у сабе сілы і рашучасць прызнацца ў несумленнасці і папрасіць прабачэння ў лівійскага народа і яго лідара? Сумняваюся.»{{канец цытаты}} == Роля замежных дзяржаў == [[File:AV-8B Harrier Operation Odyssey Dawn.jpg|thumb|200px|Самалёт AV-8B Harrier ВПС ЗША перад баявым вылетам на тэрыторыю Лівіі, 20 сакавіка]] === Інтэрвенцыя Заходніх краін === Важным момантам у гісторыі лівійскага канфлікту з’яўляецца інтэрвенцыя [[НАТА]], якая пачалася [[19 сакавіка]]. Інтэрвенцыя гэтага ваенна-палітычнага блока стала адным з самых вырашальных фактараў паразы сіл Кадафі. Ваеннае ўмяшанне Паўночнаатлантычнага альянсу і яго саюзнікаў суправаджаліся бамбардзіроўкамі ваенных і грамадзянскіх аб’ектаў у Лівіі. Інтэрвенты таксама займаліся пастаўкамі зброі для ПНС і ваеннай падрыхтоўкай мяцежнікаў. ВПС краін НАТА змаглі нанесці вялікую шкоду інфраструктуры Лівіі і авіяцыі ўрадавых сіл, што было аднымі з самых важных пераваг лівійскай арміі перад ПНС. === Беларусь === {{Main|Беларусы ў лівійскім канфлікце}} Да пачатку грамадзянскай вайны паміж [[Мінск]]ам і Трыпалі былі наладжаны цесныя дыпламатычныя сувязі. 15 лютага з [[Баранавічы|Баранавічаў]] ў Лівію вылецеў самалёт Іл-76, які, як мяркуецца, перавозіў зброю<ref name="зброя"/>. У канцы лютага ў заходніх СМІ з’явілася інфармацыя, што ў падаўленні вулічных беспарадкаў прымалі ўдзел беларускія найміты<ref>[https://www.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]</ref>. Пазней, у красавіку, звесткі аб удзеле пра тое, што сур’ёзную дапамогу аказваюць беларускія ваенныя спецыялісты, чыя прысутнасць ў Лівіі дапамагла Кадафі ў першыя месяцы вайны павялічыць мабільнасць войскаў, прадпрымаць паспяховыя контратакі і нават зберагчы значныя сілы і рэсурсы ад авіяўдараў НАТА. Таксама яны займаліся эксплуатацыяй некаторай армейскай тэхнікі. Па афіцыйных даных ад беларускага пасольства, колькасць вайскоўцаў і інструктараў у Лівійскай Джамахірыі перад грамадзянскай вайной складала каля 500 чалавек, большую частку з якіх з пачаткам канфлікту эвакуіравалі, але некаторых было вырышына заставіць. Сярод ваеннага кантынента, як мяркуецца, былі ваеннаслужачыя [[Галоўнае разведвальнае ўпраўленне (Беларусь)|Галоўнага разведвальнага ўпраўлення]]/[[Сілы спецыяльных аперацый УС РБ|Сіл спецыяльных аперацый]], у тым ліку былыя байцы [[334-ы асобны атрад спецыяльнага прызначэння|334-га асобнага атрада спецпрызну]]<ref>[https://naviny.by/node/60812 Authorities deny report of Belarus` military presence in Libya] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210123210321/https://naviny.by/node/60812 |date=23 студзеня 2021 }}</ref>. Як заявіў выданню «Камсамольская праўда» непасрэдны ўдзельнік падзей па імі Міхаіл, які знаходзіўся па асабістым кантракту ў Лівіі ўжо больш за год, там дзейнічаюць некалькі сотняў вайсковых спецыялістаў з Беларусі. Паводле яго слоў, іх зарплата складае амаль 3000 долараў у месяц. Замежнікі не прымаюць непасрэднага ўдзелу ў баявых дзеяннях супраць паўстанцаў, але ўвесь час знаходзяцца на баявых пазіцыях<ref name="партызаны"/> У верасні 2011 г. прадстаўнікі ПНС заявілі, што ў іх ёсць інфармацыя аб удзеле беларускіх снайпераў у баявых дзеяннях на баку ўрадавых сіл<ref>[https://ria.ru/20110906/431141568.html Белорусских снайперов в Ливии не было, заявил МИД]</ref>. Чацвёра грамадзян Беларусі (Валерый Гардзіенка, Ігар Едзімічаў, Фёдар Труфанаў<ref>[https://m.kp.by/daily/26790.7/3823973/ В Минск вернулся белорус, который провел в ливийском плену больше шести лет // Комсомольская правда, 2 февраля 2018]{{Недаступная спасылка}}</ref> і [[Вячаслаў Міхайлавіч Качура|Вячаслаў Качура]]<ref name="РИА1"/>) трапілі ў палон да паўстанцаў у Трыпалі, дзе былі асуджаны на 10 гадоў пазбаўлення волі за супрацоўніцтва з лаялістамі<ref>[https://russian.rt.com/inotv/2012-06-05/Sud-nad-russkimi-naemnikami-v Суд над русскими «наемниками» в Ливии возмутил Москву // RT, 5 июня 2012]</ref>. Пасродкам доўгіх перамоваў, удалося дамагчыся датэрміновага вызвалення беларускіх грамадзян, апошні з якіх, Качура, вярнуўся дадому ў [[2018]] годзе<ref name="РИА1">[https://ria.ru/20180202/1513834267.html Источник: освобожденный из плена в Ливии белорусский военный прибыл в Минск// РИА Новости, 2 февраля 2018]</ref>. Афіцыйна беларускі ўрад адмаўляе прысутнасць беларускіх ваенных саветнікаў і наймітаў у Лівіі падчас грамадзянскай вайны. === Зімбабвэ === У самым пачатку вайны ў Трыпалі на самалёце прыбылі некалькі сотняў вайскоўцаў з Зімбабвэ<ref name="Зімбабвэ"/>. Сярод іх былі ў асноўным вайскоўцы элітных падраздзяленняў зімбабвіійскай арміі, такіх як байцы [[5-я брыгада (Зімбабвэ)|5-й брыгады]]. Акрамя дзеючых ваенных кадраў, у Лівіі знаходзіліся і найміты. У жніўні ўрад Зімбабвэ выслаў лівійскага пасла з краіны за тое, што той перайшоў на бок ПНС<ref>[http://www.km.ru/v-mire/2011/08/26/voina-v-livii/zimbabve-vyslala-posla-livii-za-perekhod-na-storonu-povstantsev Зимбабве выслала посла Ливии за переход на сторону повстанцев] — km.ru</ref>. === Катар === З самага пачатку лівійскага канфлікту Катар заняў бок паўстанцаў. Дзяржава ахвотна дапамагала Пераходнага Нацыянальнаму савету ў барацьбе з урадам Кадафі. Катар не толькі забяспечваў мяцежнікаў зброяй і боепрыпасамі, але і непасрэдна займаўся трэніроўкай байцоў паўстанцкіх атрадаў<ref name="worldtribune.com">[http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_libya0445_04_15.asp Qatar trains anti-Gadhafi rebels in use of anti-tank weapons]</ref>. Па заяве начальніка Генштаба ўзброеных сілаў Катара Хамада бен Алі аль-Атыя, у Лівіі знаходзіліся сотні катарскіх вайскоўцаў, якія займаліся падрыхтоўкай паўстанцаў і забеспячэннем сувязі з сіламі НАТА<ref name="Армия Катара">[http://www.km.ru/v-mire/2011/10/26/voina-v-livii/katar-priznal-uchastie-svoei-armii-v-liviiskoi-voine Катар признал участие своей армии в ливийской войне] — km.ru</ref>. Не выключаецца магчымасць прамога ўдзелу вайскоўцаў з Катара ў баявых дзеяннях. == Гл. таксама == * [[Замежныя найміты ў Лівіі]] * [[Інтэрвенцыя ў Лівіі]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{cite journal|last=Roberts|first=Hugh|title=Who said Gaddafi had to go?|journal=London Review of Books|date=17 November 2011|volume=33|issue=22|pages=8–18|url=https://www.lrb.co.uk/v33/n22/hugh-roberts/who-said-gaddafi-had-to-go|access-date=14 November 2011}} * {{h|Doyle|2011|Mark Doyle. [https://www.bbc.com/news/world-africa-13904110 Libya's Western Mountains - the 'forgotten war'] // BBC, 24 June 2011}} * {{h|ICRC|2012|[https://casebook.icrc.org/case-study/libya-nato-intervention-2011 Libya, NATO Intervention 2011] // ICRC, 2012}} * {{h|Цыганок|2012|Цыганок А. Д. [http://otvaga2004.ru/boyevoe-primenenie/boyevoye-primeneniye10/livia-itogi-i-uroki/ Война в Ливии 2011 г.: итоги и уроки] // Журнал «Арсенал Отечества», №2 / 2012.}} * {{h|Хамза|2021|Ахмед Хамза. Анализ событий первого этапа гражданской войны в Ливии 2011 г. на основе работ российских исследователей // Журнал международного права и международных отношений. 2021 № 3 (98). С. 68—72.}} * {{h|Бурак|2021|Захар Бурак. Дзесяць гадоў хаосу: куды рушыць Лівія? // Звязда : газета. — 27 лютага 2021.}} * {{h|Al Jazeera|2011|[https://www.aljazeera.com/news/2011/8/23/battle-for-libya-key-moments Battle for Libya: Key moments] // Al Jazeera, 23 Aug 2011}} * {{h|CNN|2013|[https://us.cnn.com/2013/09/20/world/libya-civil-war-fast-facts/index.html 2011 Libya Civil War Fast Facts] // CNN, Sep 20, 2013}} * {{h|NATO|2012|[https://www.nato.int/en/what-we-do/operations-and-missions/nato-and-libya-february-october-2011 NATO and Libya (February - October 2011)] // North Atlantic Treaty Organization, 4 April 2012}} * {{h|Britannica|2011|[https://www.britannica.com/event/Libya-Revolt-of-2011#ref300033 Libya Revolt of 2011] // Britannica.}} * {{h|Amnesty International|2012|[https://www.amnesty.org/en/documents/MDE19/003/2012/en/ "Libya: The Forgotten Victims of NATO Strikes"] // Amnesty International, AI INDEX: MDE 19/003/2012, 19 March 2012}} == Спасылкі == * [http://www.izvestia.ru/world/article3152501/ Ю. Снегирев. Мятеж в пустыне] * [http://www.izvestia.ru/world/article3152559/ Ю. Снегирев. Война в песочнице] * [http://echo.msk.ru/programs/svoi-glaza/758807-echo/ Своими глазами. Бунтующая Ливия.//Передача радиостанции «Эхо Москвы»] * [http://www.izvestia.ru/story/191 О. Джемаль, М. Сайченко. Ливийский дневник] * [http://www.ng.ru/world/2011-06-23/7_livia.html Война в Ливии — тяжкая ноша для НАТО] Петр Силантьев, 23 июня 2011 * [https://web.archive.org/web/20150908092552/http://fototelegraf.ru/?tag=%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%8F-2011-%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D0%B9 Фоторепортажи о восстании в Ливии] * «На стороне Каддафи воюют белорусские партизане» Комсомольская правда [https://m.kp.by/daily/25664/825870/]{{Недаступная спасылка}} * Передача «Права человека. Взгляд в мир» с Евгением Новиковым (Белоруссия) [https://www.youtube.com/watch?v=OcgbYX30lFA Ливия: истинные причины войны] (видео) * [https://www.historyguy.com/libyan_war_2011.htm Сітуацыя ў Лівіі ў 2011 годзе (англ.)] * [http://www.wikiznanie.ru/b/index.php/%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0_%D0%B2_%D0%9B%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B8 Грамадзянскія войны ў Лівіі (руск.)] {{Арабская вясна}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Лівіі]] [[Катэгорыя:Палітыка Лівіі]] [[Катэгорыя:2011 год у Лівіі]] [[Катэгорыя:Войны XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Гісторыя Лівіі]] fannlvz02520legxmrba0bsg0ympalv 5202739 5202738 2026-09-20T14:38:19Z DBatura 73587 /* Заходняя ваенная інтэрвенцыя */ 5202739 wikitext text/x-wiki {{пра|Грамадзянскую вайну ў 2011|другі канфлікт|Грамадзянская вайна ў Лівіі (2014—2020)}} {{Узброены канфлікт |канфлікт = Грамадзянская вайна ў Лівіі |частка = [[Арабская вясна]], [[Лівійскі крызіс]] |выява = [[File:Tanks outside of Misrata (6) (8288579409).jpg|300px|]] |памер = |загаловак = Знішчаныя падчас вясновых баёў танкі лаялістаў ля [[Місурата|Місураты]] |дата = [[15 лютага]] — [[23 кастрычніка]] [[2011]] |месца = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] [[Лівія]] |прычына = |casus belli = |вынік = Скінуты ўрад [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]] |змены = |праціўнік1 = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] '''[[Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі]]''' *[[Нацыянальна-вызваленчая армія Лівіі|НВАЛ]] *Лівійскія плямёны<ref name="tribewsj">{{cite news|url=http://online.wsj.com/article/SB10001424052702304887904576395143328336026.html|work=The Wall Street Journal|date=21 June 2011|title=Libya City Torn by Tribal Feud|accessdate=26 July 2011|first=Sam|last=Dagher}}</ref><ref name="tribespiegel">{{cite news|date=26 July 2011|url=http://www.spiegel.de/international/world/0,1518,776695,00.html|work=Der Spiegel|accessdate=26 July 2011|title=Tribal Rivalries Complicate Libyan War|last=Von Rohr|first=Mathieu}}</ref> **• Тубу ([[Фронт тубу для выратавання Лівіі|ФТВЛ]]) **• Амазігі ** [[Лівійская ісламская баявая група|ЛІБГ]] * Замежныя найміты<ref>[http://interfax.ru/politics/news.asp?id=204759 Старший сын Каддафи утверждает, что в Триполи воюют подразделения НАТО и наемники] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200727111717/https://www.interfax.ru/russia/204759 |date=27 ліпеня 2020 }}</ref> ''' '''Ваенная падтрымка [[Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 1973|UNSC Resolution 1973]]''': *{{Сцягафікацыя|НАТА}} {{Collapsible list |bullets =yes |title = Членаў НАТА |{{Сцягафікацыя|Belgium}} |{{Сцягафікацыя|Bulgaria}} |{{Сцягафікацыя|Canada}} |{{Сцягафікацыя|Denmark}} |[[File:Flag of France (1976–2020).svg|22пкс]] [[Францыя]] |{{Сцягафікацыя|Greece}} |{{Сцягафікацыя|Italy}} |{{Сцягафікацыя|Netherlands}} |{{Сцягафікацыя|Norway}}<ref>{{cite news |date=29 July 2011 |url=http://www.agi.it/english-version/world/elenco-notizie/201107291140-pol-ren1034-last_libyan_mission_for_norway_s_f16s_to_fly_tomorrow |title=Last Libyan Mission for Norway's F16S To Fly Tomorrow |agency=[[Agenzia Giornalistica Italia]] |accessdate=11 August 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121123033546/http://www.agi.it/english-version/world/elenco-notizie/201107291140-pol-ren1034-last_libyan_mission_for_norway_s_f16s_to_fly_tomorrow |archivedate=23 лістапада 2012 }}</ref> |{{Сцягафікацыя|Romania}} |{{Сцягафікацыя|Spain}} |{{Сцягафікацыя|Turkey}} |{{Сцягафікацыя|United Kingdom}} |{{Сцягафікацыя|United States}} }} {{Collapsible list |bullets =yes |title = Іншых краін |{{Сцягафікацыя|Туніс}}<ref>{{cite web |title=Libya says Gaddafi survives air strikes, but son killed |url=http://www.stuff.co.nz/world/africa/4947667/Libyas-Gaddafi-offers-ceasefire-but-will-not-leave |author=Noueihed, Lin |date=2011-05-02 |work=Stuff.co.nz |accessdate=2011-09-17 |lang=en}}</ref><ref group="~">Армія Туніса ўдзельнічала ў [[Бітва за Вазін|пагранічных сутыкненнях у раёне горада Вазін]] на баку ПНС.</ref> |{{Сцягафікацыя|Jordan}}<ref>{{cite news|url=http://www.jordantimes.com/?news=36218|title=Jordanian Fighters Protecting Aid Mission|work=The Jordan Times|date=6 April 2011|accessdate=6 April 2011}}</ref> |{{Сцягафікацыя|Sweden}} |{{Сцягафікацыя|United Arab Emirates}}<ref>{{cite news|url=http://www.wam.org.ae/servlet/Satellite?c=WamLocEnews&cid=1300255413630&p=1135099400124&pagename=WAM%2FWamLocEnews%2FW-T-LEN-FullNews|title=UAE Updates Support to UN Resolution 1973|agency=[[Emirates News Agency]]|date=25 March 2011|accessdate=26 March 2011}}</ref> |{{Сцягафікацыя|Катар}}<ref name="Армия Катара"/> }} {{Сцяг|Джыхад}} [[Аль-Каіда]]<ref>{{Cite web |url=http://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html |title="Аль-Каида" проникла в ряды ливийской оппозиции |access-date=13 красавіка 2019 |archive-date=13 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190413213938/http://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html |url-status=dead }}</ref><br>'''Ваенныя інструктары''':<br>{{Сцягафікацыя|Катар}}<ref name="worldtribune.com">[http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_libya0445_04_15.asp Qatar trains anti-Gadhafi rebels in use of anti-tank weapons]</ref><br>{{Сцягафікацыя|НАТА}}<ref>[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110823152013.shtml?print Дмитрий Рогозин обвинил НАТО в участии в гражданской войне в Ливии.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131112061522/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110823152013.shtml?print |date=12 лістапада 2013 }}//РБК, 23.08.2011 г. [http://www.utro.ru/news/2011/08/23/993926.shtml копия]</ref><br>'''Пастаўкі зброі:''' {{сцягафікацыя|Qatar}}<ref>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/10/2011102693420436507.html|title=NTC asks NATO to extend Libya presence|publisher=Al Jazeera|date=26 October 2011|accessdate=26 October 2011}}</ref><ref>{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15459473|title=Libya's Mustafa Abdul Jalil asks Nato to stay longer|work=BBC|date=26 October 2011|accessdate=4 November 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/oct/26/qatar-troops-libya-rebels-support |title=Qatar admits sending hundreds of troops to support Libya rebels|work=The Guardian|date=26 October 2011|accessdate=20 November 2011 |last=Black|first=Ian|location=London}}</ref><br>{{сцягафікацыя|Egypt}}<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/03/18/masr/ Ближний Восток: Египет начал поставлять оружие ливийским повстанцам]//Lenta.ru,18.03.2011 г.</ref><br>{{сцягафікацыя|Малдавія}}<ref>[https://m.point.md/ru/novosti/politika/moldova-prodala-oruzhie-livijskim-terroristam Молдова продала оружие ливийским террористам] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230414021733/https://m.point.md/ru/novosti/politika/moldova-prodala-oruzhie-livijskim-terroristam |date=14 красавіка 2023 }} — ''point'', 14 ноября 2013</ref><br>{{сцягафікацыя|Швейцарыя}}<ref>[http://nashagazeta.ch/news/12112 Швейцарское оружие оказалось в руках ливийских повстанцев] — ''Наша газета'', 29 июля 2011</ref><br>'''Іншая падтрымка''':<br>{{сцягафікацыя|Судан}}<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14881745 Darfur rebel leader Khalil Ibrahim flees Libya]</ref> |праціўнік2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] '''[[Вялікая Сацыялістычная Народная Лівійская Арабская Джамахірыя|Лівійская Арабская Джамахірыя]]''' * [[Узброеныя сілы Лівійскай Джамахірыі|Узброеныя сілы Лівіі]] * Ваенізаваныя фармаванні * Лівійскія плямёны<ref name="tribewsj"/><ref name="tribespiegel"/> **• Кадафа **• Туарэгі **• Варфала * Замежныя найміты<ref>[http://vesti.az/news/90437/На_стороне_Каддафи_сражаются_наемники_из_России НА СТОРОНЕ КАДДАФИ СРАЖАЮТСЯ НАЕМНИКИ ИЗ РОССИИ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110926005426/http://vesti.az/news/90437/%D0%9D%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B5_%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8_%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%81%D1%8F_%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%B8%D0%B7_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 |date=26 верасня 2011 }}</ref> '''Ваенная патрымка''':<br>{{Сцягафікацыя|Zimbabwe}}<ref name="Зімбабвэ">[https://m.kp.by/daily/25645/809127/ В Ливии на стороне правительства воюет немало зимбабвийцев. Комсомольская правда]{{Недаступная спасылка}}</ref><br>[[Файл:Flag of Darfur Liberation Front.svg|border|22px]] Паўстанцы [[Дарфур]]а<ref name="Дарфур">[http://allafrica.com/stories/201106010572.html Sudan: Govt Deploys Troops to Borders With Libya]</ref><br>'''Ваенныя саветнікі''':<br>{{Сцяг|Belarus|1995}} [[Беларусь]]<ref name="РИА">[https://ria.ru/20180202/1513834267.html Источник: освобожденный из плена в Ливии белорусский военный прибыл в Минск]</ref><ref name="партызаны">[https://m.kp.by/daily/25664/825870/?share.target.id=396795&share.target.class=4 На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны. Комсомольская правда]{{Недаступная спасылка}}</ref><br> '''Пастаўкі зброі:'''<br>{{Сцягафікацыя|Algeria}}<ref>[http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- Algeria May have Violated UN Resolution By Providing Weapons to Libya, US State Dept] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180730140427/http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- |date=30 ліпеня 2018 }}</ref><br>{{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]]<ref>[http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/14/828153.html Сирия шлет Каддафи оружие и боеприпасы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181028224237/http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/14/828153.html |date=28 кастрычніка 2018 }}// ИА Росбалт, 14/03/2011</ref><br>{{Сцягафікацыя|Беларусь|1995}}<ref>[https://www.newsru.com/world/01mar2011/minsk.html SIPRI: Белоруссия снабдила Каддафи оружием для уничтожения революционеров] — news.ru, 1 марта 2011</ref><ref name="зброя">[https://news.tut.by/politics/216932.html Летало ли белорусское оружие в Ливию и Кот-д'Ивуар?. Tut.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181130125052/https://news.tut.by/politics/216932.html |date=30 лістапада 2018 }}</ref> |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] [[Мустафа Мухамад Абд-аль-Джаліль]]<br>{{Сцяг|НАТА}} [[Шарль Бушар]] |камандзір2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] [[Муамар Кадафі]] † |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] каля 30 000 паўстанцаў<ref>http://www.aljazeera.com/blogs/africa/2011/03/18951.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180810120429/https://www.aljazeera.com/blogs/africa/2011/03/18951.html |date=10 жніўня 2018 }}</ref>;<br>{{Сцяг|НАТА}} больш за 200 самалётаў, 20 баявых караблёў, 20 падводных лодак, некалькі тысяч ваеннаслужачых;<br>{{Сцяг|Катар}} некалькі сотняў вайскоўцаў<ref name="Армия Катара"/>;<br>сотні замежных наймітаў. |сілы2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] каля 30 000 вайскоўцаў і лаялістаў<ref>[http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ «Gadhafi Asks Obama To Call Off NATO Military Campaign»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120119045921/http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ |date=19 студзеня 2012 }}// {{iw|CTV News}}, 6 April 2011. Retrieved 27 August 2011.</ref>;<br>{{Сцяг|Zimbabwe}} некалькі сотняў вайскоўцаў і наймітаў<ref name="Зімбабвэ"/>;<br>{{Сцяг|Беларусь|1995}} каля 500 ваенных інструктараў і наймітаў<ref name="партызаны"/>;<br>сотні замежных наймітаў. |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = '''Усходні фронт''': 7 200 забітых, параненых і зніклых без вестак паўстанцаў<ref name="armsexpo">[http://www.arms-expo.ru/049051124050054057054048.html В чем уникальность 240-дневной Ливийской войны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120427095911/http://www.arms-expo.ru/049051124050054057054048.html |date=27 красавіка 2012 }}</ref> '''Заходні фронт''': ''невядома'' |страты2 = '''Усходні фронт''': 11 000 забітых, параненых і зніклых без звестак лаялістаў<ref name="armsexpo"/><ref>[http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&newsId=256121&link=256121 Libyan estimate: At least 30,000 died in the war] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110909143158/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&newsId=256121&link=256121 |date=9 верасня 2011 }}</ref> '''Заходні фронт''': ''невядома'' |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = 25 000<ref>Ian Black, Middle East editor (8 January 2013). [https://www.theguardian.com/world/2013/jan/08/libyan-revolution-casualties-lower-expected-government "Libyan revolution casualties lower than expected, says new government".] London: Guardian. Retrieved 2 October 2013.</ref><ref>[https://m.rosbalt.ru/main/2011/09/08/887837.html В Ливии подсчитали количество погибших за время войны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191012112042/https://m.rosbalt.ru/main/2011/09/08/887837.html |date=12 кастрычніка 2019 }} // Росбалт, 8 сентября</ref> — 50 000<ref>[https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны]//РБК,30 августа 2011 года</ref> забітых |заўвага = |Commons = }} {{Паўстанне ў Лівіі}} Першая '''грамадзянская вайна ў Лівіі''', або '''Лівійская рэвалюцыя'''<ref>{{cite web|url=http://www.pbs.org/newshour/multimedia/libya_9months/index.html|title=A Visual Look Back at the Libyan Revolution|work=PBS|date=20 October 2009|accessdate=28 October 2009|archive-date=21 кастрычніка 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111021172948/http://www.pbs.org/newshour/multimedia/libya_9months/index.html|url-status=dead}}</ref> — узброены канфлікт [[2011]] года паміж войскамі ўрада [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]] і паўстанцаў. Адзін з этапаў так званай «[[Арабская вясна|арабскай вясны]]». == Прычыны == {{Асноўны артыкул|Вялікая Сацыялістычная Народная Лівійская Арабская Джамахірыя}} У перыяд праўлення Кадафі ўзровень жыцця насельніцтва знаходзіўся на досыць высокім узроўні. Сярэдняя працягласць жыцця складала 74 гады, а сярэдні заробак набліжаўся да адзнакі 1050 даляраў ЗША. Таксама дзяржава забяспечвала бясплатную адукацыю і медыцынскае абслугоўванне, выплачвала фінансавую дапамогу для набыцця жылля. Аднак узровень беспрацоўя складаў па розных дадзеных ад 20 да 30 %. Даходы ад нафтаздабычы ішлі на ўзбагачэнне ўрада і набліжаных. Найвышэйшы ўзровень карупцыі, барацьба з іншадумствам, масавыя забойствы дысідэнтаў выклікалі незадаволенасць грамадзян. Пасля арышту вядомых апазіцыянераў у краіне пачаліся паўстанні<ref>[https://fb.ru/article/386328/voyna-v-livii-prichinyi-i-posledstviya Война в Ливии: причины и последствия]{{ref-ru}}</ref>. == Ход падзей == === Пачатак грамадзянскай вайны === 15 лютага 2011 года ў [[Бенгазі]] прайшлі антыўрадавыя мітынгі пратэстоўцаў, разгневаных арыштам праваабаронцы [[Фатхі Тэрбіль|Фатхі Тэрбіля]], які ўдзельнічаў у разглядзе справы аб гібелі зняволеных у турме Абу-Салім. Пратэстоўцы, арганізаваныя праз сацыяльныя сеткі, патрабавалі адстаўкі Кадафі і вызвалення палітычных зняволеных. Лівійскія сілы бяспекі ўжылі супраць натоўпу вадамёты і гумовыя кулі, у выніку чаго некалькі чалавек атрымалі раненні{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. Арышт адваката-актывіста і хваля пратэстаў за яго вызвалення хутка перацяклі ў інтэрнэт-прастору і СМІ. З’явілася незвычайна вялікая колькасць відэа на [[Ютуб]]е і паведамленняў у [[Твітэр]]ы, якія апынуліся падобнымі. Нягледзячы на сумніўнае паходжанне, прафесійныя групы такіх [[СМІ]], як [[CNN]], [[BBC]], [[NBC]], [[CBS]], [[ABC]], канал «[[Fox News]]» і [[Аль-Джазіра]] прынялі гэтыя ананімныя і непацверджаныя відэа, як легітымныя крыніцы навін{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. Хоць першыя выступленні ў Бенгазі былі падаўленыя{{sfn|CNN|2013|loc=February 16, 2011}}, але мітынгі аднавіліся. 17 лютага незадаволеныя абвясцілі Днём гневу. Буйныя дэманстрацыі прайшлі ў Бенгазі, Адждабіі, [[Дэрна|Дэрне]] і Зінтане; сілы Кадафі адказалі прымяненнем баявых патронаў супраць натоўпу{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 17: The Day of Revolt}}. За лічаныя дні хваляванні ахапілі ўсе найбуйнейшыя гарады. Супраць апазіцыі выступілі войскі, а таксама [[Замежныя найміты ў Лівіі|замежныя найміты]]{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 17: The Day of Revolt}}, а 21 лютага ўпершыню задзейнічана авіяцыя. Бамбардзіроўкам падвергнулася нават сталіца. У Бенгазі толькі з 17-га па 21-га загінула каля 300 чалавек{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Урад абмежаваў сувязь, заблакаваўшы Інтэрнэт і перапыніўшы тэлефонную сувязь па ўсёй краіне{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. [[File:People on a tank in Benghazi1.jpg|thumb|Дэманстранты на захопленым танку ў Бенгазі, 23 лютага.]] Неўзабаве ўзброеная апазіцыя бярэ пад свой кантроль Бенгазі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Гарады на ўсход ад яго, уключаючы Байду і [[Табрук]], да гэтага моманту ўжо знаходзіліся пад кантролем паўстанцаў. Ключавой падзеяй стала падзенне Катыбы Бенгазі, добра ўкамплектаванага ваеннага гарнізона, у якім, акрамя іншых падраздзяленняў, служыла [[брыгада Хаміса]]. Байцы апазіцыі, узброеныя вінтоўкамі і самаробнымі бомбамі, аблажылі гарнізон і дзякуючы тэрарысту-смяротніку на аўтамабілі, які прабіў дзірку ў варотах будынка, захапілі аб’ект{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 20: Rebels take Benghazi}}. У наступныя тыдні армія ўрада працягвала здзяйсняць спарадычныя напады на Бенгазі, але так і не змагла аднавіць кантроль над горадам{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 20: Rebels take Benghazi}}. 27 лютага праціўнікі Кадафі ўтвараюць свой урад — [[Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі|Пераходны нацыянальны савет (ПНС)]]{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Апроч Бенгазі на ўсходзе, утварыўся другі ачаг паўстання — горы Нафуса. Як і ў іншых рэгіёнах Лівіі, мяцежнікі Нафуса патрабавалі звяржэння палкоўніка Кадафі, зніжэння ўзроўню карупцыі і паляпшэння сацыяльных паслуг. Але разам з тым мясцовая апазіцыя змагалася за адраджэнне [[берберы|берберскія]] культуры, якая пры Кадафі пакутавала ад дыскрымінацыі{{sfn|Doyle|2011|loc='Jigsaw of war'}}. Баевікі апазіцыі з Бенгазі рушылі на захад, але наступныя баі склаліся для іх няўдачна. Кадафісты здолелі перайсці ў контрнаступленне, [[Бітва за Рас-Лануф|адбілі Рас-Лануф]], ключавы нафтавы порт на ўсходзе Лівіі, і захапілі размешчаныя непадалёк гарады [[Бітва за Бін-Джавад|Бін-Джавад]] і [[Другая бітва за Брэгу|Брэга]]; таксама разгарэліся [[Бітва за Адждабію|жорсткія баі ў Адждабіі]], яшчэ адным пункце на шляху ў Бенгазі, і [[Другая бітва за Бенгазі|дайшлі да ўскраін паўстанцкай сталіцы]]. У той жа час ўлады здушылі [[Першая бітва за Эз-Завію|паўстанне ў Эз-Завіі]], на захадзе Лівіі, што негатыўна адбілася на баявым духу баевікоў. У гэты момант здавалася, што паўстанцы могуць быць разбіты{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 10: Gaddafi bombs Brega; retakes Zawiyah, Bin Jawad}}. === Заходняя ваенная інтэрвенцыя === {{Асноўны артыкул|Інтэрвенцыя ў Лівіі}} [[File:Coalition action against Libya-en.svg|thumb|left|Ваенныя дзеянні кааліцыі.]] Сілавое падаўленне мітынгаў не засталося па-за ўвагай сусветнай супольнасці. 17 сакавіка [[Савет Бяспекі ААН]] прыняў [[Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 1973|рэзалюцыю 1973]]. Дакумент прадугледжваў абарону мірнага насельніцтва, увядзенне беспалётнай зоны над Джамахірыяй і зброевае эмбарга. У падтрымку дакумента прагаласавалі тры пастаянныя члены СБ ААН — ЗША, Вялікабрытанія, Францыя, у той час як Расія і Кітай устрымаліся. 18 сакавіка Вашынгтон, Лондан, Парыж і шэраг арабскіх краін пад пагрозай ваеннага ўмяшання вылучылі Кадафі патрабаванне неадкладна спыніц атакі на мірнае насельніцтва{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. 19 сакавіка французскія, брытанскія і амерыканскія ўзброеныя сілы пачынаюць [[Аперацыя «Odyssey Dawn»|аперацыю «Світанак адысеі»]], накіраванай на забеспячэнне захавання беспалётнай зоны. Больш за 110 ракет «Тамагаўк», выпушчаных з амерыканскіх і брытанскіх караблёў і падводных лодак, пабілі каля 20 цэляў лівійскай супрацьпаветранай і супрацьракетнай абароны{{sfn|CNN|2013|loc=March 19, 2011}}. Адначасна па Лівіі ўдарылі французскія знішчальнікі, а неўзабаве да іх далучыліся бамбардзіроўшчыкі іншых краін НАТА{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. 22 сакавіка альянс абвясціў пра пачатак [[Аперацыя «Саюзны абаронца»|аперацыі «Саюзны абаронца»]]. На наступны дзень ВМС кааліцыя ўсталявалі марскую блакаду, спыняючы і абшукваюсв любыя караблі, якія, па іх падазрэнні, перавозілі зброю або наймітаў у Лівію. 24 сакавіка над краінай была ўсталяван беспалётная зона, якая прадугледжвала перакрыць усе палёты ў паветранай прасторы Джамахірыі для «абароны населеных пунктаў ад паветраных нападаў, за выключэннем палётаў, якія выкарыстоўваюцца ў гуманітарных мэтах і для аказання дапамогі»{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}. Фактычна дзеянні альянсу былі накіраваны на падтрымку апазіцыі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. 31 сакавіка Альянс узяў на сябе аднаасобнае камандаванне і кантроль над міжнароднымі ваеннымі дзеяннямі ў Лівіі{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}{{sfn|CNN|2013|loc=March 31, 2011}}{{sfn|Amnesty International|2012|loc=INTRODUCTION}}. Авіяцыйная падтрымка НАТА ў сакавіку аказала вырашальную ролю ў прыпыненні ціску кадафістаў. Пры тым камандзіры паўстанцаў часта скардзіліся на нізкую інтэнсіўнасць авіяўдараў. Часта пад бамбардзіроўкі траплялі не сілы Кадафі, а самі баевікі{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. Значны ўклад быў ваенных інструктараў краін-інтэрвенатаў (асабліва брытанцаў, французаў, італьянцаў і амерыканцаў). Калі ў пачатку канфлікту апазіцыянеры ўяўлялі сабой фактычна зборышча не навучаных і слаба ўзброеных людзей, якія ў асноўным скалыналі дэманстратыўнай стральбой і бесперапынна адступалі, то ўжо праз пару месяцаў яны змаглі пераламаць сітуацыю ў іншы бок{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Асаблівае значэнне мела [[інфармацыйная вайна]]. З пачаткам інтэрвенцыі асноўнымі яе кампанентамі з’яўляліся інфармацыйна-прапагандысцкія акцыі, [[радыёэлектронная барацьба]], вывад з ладу элементаў грамадзянскай і ваеннай інфраструктуры. Калі канфлікт перайшоў у працяглую фазу, задачай стала выкрыць праціўніка ў маральна непрымальных формах вядзення канфлікту, а таксама прыцягнуць на свой бок новых саюзнікаў. У нязначнай ступені НАТА адпрацоўвалася тэхналогія барацьбы з кампутарнымі сеткамі. Нярэдка супрацьстаялыя бакі (Захад і рэжым Кадафі) выкарыстоўвалі адны і тыя ж прыёмы: прымяншаць свае страты і перабольшвалі маштабы шкоды праціўніка. У сваю чаргу лівійскі бок завышаў лічбы страт сярод мясцовага насельніцтва{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. У той жа час разбурэнне Лівіі не перашкодзіла НАТА паўтара месяца выкарыстоўваць радыё і тэлебачанне для перадачы сваіх прапагандысцкіх матэрыялаў. У рамках інфармацыйна-прапагандысцкіх акцый ажыццяўлялася радыё- і тэлевяшчанне на Лівію з тэрыторыі сумежных краін. Для павелічэння даходлівасці гэтых радыёперадач над тэрыторыяй Лівіі раскідваліся УКХ-радыёпрыёмнікі з фіксаванай частатой прыёму. Акрамя таго, пастаянна раскідваліся з паветра прапагандысцкія ўлёткі, якія насілі графічны характар (коміксы, плакаты, малюнкі, ігральныя карты з партрэтамі лівійскіх лідараў). Абодва бакі звярталіся да дэзінфармацыі, імкнучыся пасеяць паніку{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. Блок НАТА арганізаваў інтэнсіўную прапагандысцкую кампанію ў СМІ. Як адзначаў Бенджамін Барбер з Huffington Post, у ходзе вайны журналісты страцілі нават бачнасць аб’ектыўнасці ў лівійскіх падзеях. Кампанія выйшла далёка за межы звычайна задзейнічаных у падобных акцыях ліберальных колаў, пераканаўшы «прагрэсіўных» журналістаў і іх выданні, а таксама «левых» інтэлектуалаў, прадстаўляць наймітаў у якасці «рэвалюцыянераў». Прапаганда распаўсюджвала лапезныя вобразы ўрадавых войск (часта малюючы іх як «чарнаскурых наймітаў»), малюючы іх гвалтаўнікамі, якія прымаюць велізарныя дозы «Віягры». Між тым [[Amnesty International]] і [[Human Rights Watch]] сведчаць, што да пачатку аперацыі НАТА ва ўсходняй Лівіі ніякіх масавых згвалтаванняў, ніякіх верталётных нападаў або бамбёжак мірных дэманстрантаў з боку сіл Кадафі не было. Што дакладна было, дык гэта 110 загінулых з абодвух бакоў падчас беспарадкаў у Бенгазі. Тым не менш, усе гэтыя гісторыі сталі падставай для ўстанаўлення беспалётнай зоны і нападу НАТА на Лівію{{sfn|Цыганок|2012|loc=Провокационная роль современных СМИ}}. === Пераходы ініцыятыў === {{некалькі выяў <!-- Значныя параметры --> | align = | direction =horizontal | background color = <!-- колер фона --> <!-- Загаловак --> | header_background = | header_align = right | header = <!-- Выявы --> | width = 200 <!--выява 1--> | image1 = Gulf of Sirt Front 29 March.svg | caption1 = Наступленне паўстанцаў пасля пачатку інтэрвенцыі <!--выява 2--> | image2 = Gulf of Sirt Front 11 April.svg | caption2 = Становішча пасля контрнаступлення кадафістаў | footer_background = | footer_align = <!-- left "злева" (па змоўчанні), center "пасярэдзіне", right "справа" --> | footer = Падзеі на Усходнім фронце ў канцы сакавіка — пачатку красавіка. }} 22 сакавіка пры падтрымцы заходняй авіяцыі ўрадавыя войскі адбітыя ад Бенгазі. На наступны дзень яны адыходзяць пад Адждабію. 26 сакавіка лаялісты пачалі адступаць з гэтага раёна. Паўстанцы неадкладна ўзмацнілі націск і без бою ўзялі Брэгу<ref name=aljazeera-blog-3-26>{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-26 |title=Live Blog Libya&nbsp;&ndash; March 26 |work= Al Jazeera|date=26 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref><ref name=skynews1>{{cite web|url=http://news.sky.com/home/world-news/article/15960556 |title=Libyan Rebels Push West To Capture Brega |work= Sky News |date=27 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref>. 27 сакавіка антыўрадавыя атрады без адзінага стрэлу захапілі Рас-Лануф<ref name=libyafeb2>{{cite web|url=http://archive.libyafeb17.com/2011/03/video-revolutionaries-take-ras-lanuf-brega-uqayla-bin-jawad/ |title=Revolutionaries Take Ras Lanuf, Brega, Uqayla, Bin Jawad|publisher=Libyafeb17.com|access-date= 30 March 2011}}</ref>. Да канца дня яны ўвайшлі ў Бен-Джавад, у 150 кіламетрах на ўсход ад Сірта, дзе таксама не сустрэлі супраціву<ref name=aljazeera-blog-3-27>{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-27 |title=Live Blog Libya&nbsp;&ndash; March 27 |work= Al Jazeera |date=27 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref>. Такім чынам, за два дні войскі ПНС прасунуліся на адлегласць больш за 300 кіламетраў<ref name=libyafeb2 /><ref name=straitstimes1>{{cite news| url=http://www.straitstimes.com/BreakingNews/World/Story/STIStory_649954.html |title=Libyan Rebels Retake Hamlet of Bin Jawad |agency= Agence France-Presse|work=The Straits Times |date= 27 March 2011 |access-date= 14 August 2011}}</ref>. Такім чынам, апазіцыя з Бенгазі пачала рух на горад [[Сірт]], які быў ключавой апорай арміі Кадафі. У ходзе вайны места набыло важнае значэнне як дзякуючы стратэгічнаму размяшчэнню, так і з-за сваёй сімвалічнай каштоўнасці (Кадафі фактычна ператварыў яго ў другую сталіцу)<ref name="ctv">{{cite news|url= https://www.ctvnews.ca/libyan-rebels-close-on-key-gadhafi-stronghold-1.624245|title= Libyan Rebels Close on Key Gadhafi Stronghold|agency= [[Associated Press]]|work= CTV Television Network|access-date= 14 August 2011|archive-date= 9 студзеня 2024|archive-url= https://web.archive.org/web/20240109234723/https://www.ctvnews.ca/libyan-rebels-close-on-key-gadhafi-stronghold-1.624245|url-status= dead}}</ref>. Нягледзячы на ціск з боку НАТА, прасоўванне паўстанцаў ва ўсходніх і заходніх рэгіёнах Лівіі і міжнародную ізаляцыю рэжыму Кадафі, урад Джамахірыі працягваў утрымліваць уладу ў Трыпалі{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. Нават пасля ціску замежных войск, армія Кадафія здолела перайсці ў контрнаступленне. Як пазначалі ваенныя камандзіры апазіцыі, гэта збольшага выклікана адсутнасцю дысцыпліны і расцягнутасць ліній забеспячэння<ref name=aljazeera-blog-3-29>{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-29 |title=Live Blog Libya&nbsp;&ndash; March 29 |work= Al Jazeera |date= 29 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref> і скарачэннем авіяналётаў міжнароднай кааліцыі<ref name="vesti">[https://www.vesti.ru/article/1958208 Армия Каддафи перешла в контрнаступление] // Вести ФМ, 30 марта 2011</ref><ref name="18kras">{{Cite web |url=http://jordantimes.com/index.php?news=36625 |title=Libyan rebels fear fresh attack on Ajdabiya |access-date=2011-10-01 |archive-date=2012-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111023841/http://jordantimes.com/index.php?news=36625 |url-status=live }}</ref>. Аднак нават калі ўдары рабіліся, то праз неарганізаванасць войск ПНС, як заяўлялі замежныя журналісты, ім не заўсёды ўдавалася выкарыстаць сітуацыю<ref name=rs>Александра Вагнер. [https://www.svoboda.org/a/3541619.html Каддафи нашел силы для контрнаступления] // Радио Свобода, 30 марта 2011</ref>. Паралельна з трэцяга тыдня грамадзянскай вайны армія лаялістаў стала адмаўляцца ад бранятэхнікі, якую лёгка знішчыць з паветра, і па прыкладзе паўстанцаў пачала выкарыстоўваць хуткаходныя джыпы, у кузаве якіх усталёўвалі НУРС, цяжкі кулямёт або зенітную гармату. У дадатак байцы ўрадавых атрадаў паўсюдна выводзілі са строю аўтазаправачныя станцыі, пакідаючы апазіцыю без паліва, што скоўвала яе дзеянні. Узброенае апалчэнне было слаба падрыхтавана да вядзення працяглых баявых дзеянняў ва ўмовах адрыву ад баз забеспячэння. Апынуўшыся без паліва, паўстанцы не маглі ні наступаць, ні своечасова адступаць, што вяло да значных страт тэхнікі і чалавек{{sfn|Цыганок|2012|p=137}}. На працягу канца сакавіка — пачатку красавіка ўрадавыя войскі адбілі Нафалію, Бін-Джавад<ref name=ottawacitizen1>{{cite news|url=http://www.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=179704|title=Gaddafi troops reverse Libyan rebel charge|agency=[[Reuters]]|work=The Daily Star|date=29 March 2011|access-date=20 November 2011|first1=Maria|last1=Golovnina|first2=Michael|last2=Georgy|location=Tripoli}}</ref>, Рас-Лануф<ref>[http://tvrain.ru/news/kak_voyuyut_v_livii_8327-8327/ Как воюют в Ливии]</ref>, Брэгу<ref>[http://tvrain.ru/news/vojska_kaddafi_zahvatili_bregu_8343-8343/ Войска Каддафи захватили Брегу]</ref> і атакавалі Адждабію<ref>{{Cite web |url=http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 |title=Libya conflict: Street battle rages for Ajdabiya |access-date=2011-10-01 |archive-date=2014-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140428175340/http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 |url-status=live }}</ref>. Тым часам нафускія паўстанцы ўмацавалі свой кантроль над цэлым шэрагам гарадоў ад туніскай мяжы на крайнім захадзе да гарадоў, размешчаных у некалькіх гадзінах язды ад Трыпалі. Станам на чэрвень баевікі рыхтаваліся да наступлення на лівійскую сталіцу{{sfn|Doyle|2011|loc='Painfully young men'}}. Найбольш жорсткія баі разгарнуліся ў горадзе [[Місурата]], за 200 км на ўсход ад сталіцы Лівіі. Тутэйшыя баевікі былі адрэзаныя як ад апазіцыянераў Бенгазі, так і Нафуса. Увесь гэты час пра падзеі ў Місураце было мала што вядома — трапіць у яе можна было толькі з мора, што здолелі толькі нешматлікія рэпарцёры, тры з якіх загінулі. Пры тым менавіта Місурата стала асноўным сімвалам барацьбы для лівійскіх паўстанцаў як горад-крэпасць, якая стрымлівае націск шматтысячнай групоўкі ўрадавых войск. Моцны супраціў горада быў абумоўлены тым, што ў горадзе сканцэнтраваны амаль уся прамысловасць краіны (за выключэннем нафтаздабычы), і місурацкія прадпрымальнікі мелі канфлікты з уладамі з-за выпадкаў дзяржаўнага рэкета<ref name="мисурата"/>. Місурата некалькі месяцаў знаходзіўся ў аблозе войскамі Кадафі; яны атачылі яго і часта абстрэльвалі цэнтр горада з мінамётаў{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=May 15: Gaddafi forces withdraw from Misrata}}, праводзілі шматлікія атакі на гарадскія раёны. Спачатку праводзілася артпадрыхтоўка, і адразу, не чакаючы яе завяршэння, разгортваўся штурм. Разлютаваныя баі прывялі да сур’ёзных разбурэнняў. Да фіналу баёў у Місураце наперадзе наступаючых нават пускалі бульдозеры, каб разграбаць завалы і барыкады<ref name="мисурата">[https://www.kp.ru/daily/25744/2732276/ «Мы не деньги считаем, а погибших товарищей»]</ref>. У канцы красавіка самалёты НАТА пачалі бамбардзіроўкі горада, наносячы ўдары па танках і артылерыі Кадафі. 25 красавіка паўстанцы разгарнули контрнаступленне, павольна прасоўваючыся па горадзе, захапіўшы партовую зону. У выніку жорсткага бою 11 мая паўстанцы ўсталявалі кантроль над аэрапортам, а праз 15 мая абвясцілі аб завяршэнні бітвы за Місурату{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=May 15: Gaddafi forces withdraw from Misrata}}. Працягваліся атакі НАТА. Бамбардзіроўкам падвергліся аб’ектаў, звязаных з Кадафі і яго набліжанымі. Сярод такіх — комплекс Баб Аль-Азізія ў Трыпалі. Напады на яго выклікалі пратэсты з боку лівійскіх чыноўнікаў, якія абвінавацілі інтэрвентаў у спробе забіць Кадафі. У красавіку сын лідара Джамахірыі [[Саіф аль-Араб Кадафі|Саіф аль-Араб]] і трое ўнукаў былі забітыя пры бамбёжках{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. === Разгром кадафісцкіх сіл === Пасля некалькіх месяцаў тупіковай сітуацыі баланс сіл зноў зрушыўся на карысць паўстанцаў{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. Разам з тым, у першую палову чэрвеня шэраг краін, уключаючы Злучаныя Штаты, Іспанію, Германію і Канаду, прызнаюць узначалены апазіцыяй Пераходны нацыянальны савет законным прадстаўніком Лівіі{{sfn|CNN|2013|loc=June 8-15, 2011}}. У жніўні апазіцыянеры прасунуліся да ўскраін Трыпалі, узяўшы пад кантроль стратэгічна важныя раёны, уключаючы горад Эз-Завія, дзе размешчаны адзін з найбуйнейшых нафтаперапрацоўчых заводаў Лівіі. Неўзабаве паўстанцы прасунуліся ў саму сталіцу. Паралельна баевікі і інтэрвенты спрабавалі высачыць месцазнаходжанне Кадафі. 23 жніўня паўстанцкія сілы, здавалася, атрымалі верх, захапіўшы комплекс Баб Аль-Азізія, штаб-кватэру Кадафі. Паўстанцы паднялі над комплексам сцяг Лівіі, які існаваў да прыходу Кадафі да ўлады, у той час як радасныя натоўпы знішчалі сімвалы Джамахірыі. Але баі паміж паўстанцамі і лаялістамі ў некаторых раёнах Трыпалі працягваліся{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. [[File:NTC fighters claim Bani Walid.jpg|міні|Баевікі ПНС святкуюць узяцце Бені-Валіда, 17 кастрычніка.]] Незадоўга да падзення Трыпалі, Цьеры Мейсан адкрыта заявіў, што большасць заходніх журналістаў, якія спыніліся ў гатэлі Rixos былі агентамі інтэрвентаў. У прыватнасці, ён паказаў на групы [[Associated Press]], [[Бі-Бі-Сі|ВBC]], [[CNN]] і [[Fox News]]. 31 кастрычніка ў інтэрв’ю на «Радыё Канада» Шарль Бушар распавёў, што ў штаб-кватэры НАТА ў [[Неапаль|Неапалі]] было створана аналітычнае падраздзяленне. Для яго ўзмацнення было створана некалькі інфармацыйных сетак. Разведданыя паступалі з многіх крыніц, уключаючы [[сродкі масавай інфармацыі]]. Такім чынам НАТА прызнала, што афіцыйныя замежныя журналісты ў Лівіі былі агентамі альянсу{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. Да пачатку верасня апазіцыянеры засяродзілі сваю ўвагу на нешматлікіх ачагах супраціўлення лаялістаў, спрабуючы з дапамогай перамоваў пераканаць праўрадавых камандзіраў мірна здацца і пазбегнуць баёў. Калі перамовы праваліліся, войскі ПНС разгортвалі штурм. У прыватнасці, так адбылося з гарадамі Сірт і Бені-Валід, дзе вяліся жорсткія баі{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. 20 кастрычніка Муамар Кадафі быў забіты{{sfn|CNN|2013|loc=June 20, 2011}}. Праз тры дні апазіцыя абвясціла пра перамогу над рэжымам Кадафі{{sfn|CNN|2013|loc=June 23, 2011}}. == Вынікі і наступствы == Ваеннае супрацьстаянне скончылася звяржэннем і забойствам Муамара Кадафі, пасля чаго ўлада ў краіне перайшла да ПНС. Грамадзянская вайна ў Лівіі стала найбуйнейшым па ліку ахвяр канфліктам у ходзе [[Арабская вясна|Арабскай вясны]] пасля [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|вайны ў Сірыі]]. Вайна нанесла моцны ўдар па эканоміцы краіны, перш за ўсё па яе знешным гандлі. Напрыклад, таваразварот Лівіі з [[Еўрапейскі саюз|ЕС]] у 2011 годзе склаў каля траціны (каля $12 млрд) ад ўзроўня [[2010]] года (тады ён быў каля $35 млрд). Але ўжо ў [[2012]] годзе тавараабарот з ЕС перавысіў узровень 2010 года. Наступствам звяржэння ў 2011 годзе Муамара Кадафі стаў крызіс у [[Малі]], калі на малійскую тэрыторыю хлынулі ўцекачы з плямёнаў туарэгаў. Заняўшы паўночную частку Малі, яны абвясцілі там незалежную дзяржава [[Азавад]]. Пазней туарэгаў з падкантрольных тэрыторый выціснулі экстрэмісты. Пасля заканчэння вайны на тэрыторыі краіны ўзброеныя сутычкі не сканчаліся, так як частка лаялістаў вырашыла [[Узброеныя сутыкненні ў Лівіі (2011—2014)|працягнуць барацьбу]]. Вяліся сутыкненні паміж рознымі апалчэннямі былой апазіцыі. Праз пару гадоў ваенныя дзеянні прывялі да [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (з 2014)|шматбаковай канфрантацыі]] з удзелам Усеагульнага нацыянальнага кангрэса, Палаты прадстаўнікоў, лівійскіх плямёнаў, баевікоў з радыкальных ісламіскіх груповак і іншых сіл. == Ваенныя злачынствы == У пачатку вайны ў Лівіі [[26 лютага]] 2011 Савет Бяспекі ААН прыняў рэзалюцыю 1970, у якой было сказана: СБ ААН пастанаўляе перадаць пытанне аб сітуацыі ў Лівійскай Арабскай Джамахірыі ў перыяд з 15 лютага 2011 года на разгляд Пракурора Міжнароднага крымінальнага суда. [[16 мая]] пракуратура МУС запатрабавала санкцыі на арышт Муамара Кадафі па абвінавачванні ў злачынствах супраць чалавечнасці. [[27 чэрвеня]] Міжнародны крымінальны суд выдаў ордэр на арышт Муамара Кадафі, Сейфа аль-Іслама і кіраўніка разведслужбы краіны Абдулы ас-Сенусі па абвінавачванні ў наборы наймітаў і нападах на ўдзельнікаў антыўрадавых дэманстрацый і іншых злачынствах<ref>[http://www.ria.ru/arab_ly/20110627/394013421.html МУС выдал ордер на арест Муамара Каддафи | РИА Новости]</ref>. У дакладзе, які быў падрыхтаваны аўтарытэтнай міжнароднай праваабарончай арганізацыяй ''Human Rights Watch'', якая базуецца ў [[Нью-Ёрк]]у, гаворыцца, што расправа над лідарам Лівійскай Джамахірыі Муамарам Кадафі і яго асяроддзем, зладжаная 20 кастрычніка 2011 года, уяўляе сабой ваеннае злачынства. Па словах яе экспертаў, сабраныя імі новыя даныя паказваюць на «відавочную пакаранне» без суда і следства мяцежнікамі не толькі Муамара Кадафі і яго сына Мутазіма, але і «дзесяткаў палонных» з ліку тых, хто знаходзіўся ў асяроддзі ранейшага лівійскага кіраўніка ў апошні дзень яго жыцця. Мяцежнікі пакаралі смерцю па меншай меры 66 палонных у гасцініцы «Махары». Атрыманая Human Rights Watch інфармацыя паказвае на тое, што Мутазім Кадафі, паранены пры першапачатковым сутыкненні паміж аўтакалонай бацькі і паўстанцамі, быў дастаўлены жывым з Сірта ў Місурату, дзе яго неўзабаве забілі. Сам Муамар Кадафі быў жорстка збіты. Акрамя таго, яго калолі штыком, сведчыць арганізацыя, спасылаючыся на відэазапісы, зробленыя самімі мяцежнікамі на камеры мабільных тэлефонаў. Агенцтва Франс Прэс перадае інфармацыю, што ў яе распараджэнні апынуўся даклад Камісіі ААН па расследаванні ваенных злачынстваў і парушэнняў правоў чалавека падчас грамадзянскай вайны ў Лівіі. З гэтай справаздачы можна зрабіць выснову, што «з 20 расследаваных налётаў НАТА камісія выявіла пяць налётаў, падчас якіх былі забітыя 60 мірных жыхароў, 55 атрымалі раненні»<ref>[http://ria.ru/arab_ly/20120303/584131343.html РИА «Новости». «Жертвами серии авиаударов НАТО в Ливии стали 60 мирных жителей — ООН». 02:4203.03.2012]</ref>. [[29 мая]] 2011 каталіцкі апостальскі вікарый Трыпалі біскуп Джавані Марцінелі прыехаў у Італію, каб звярнуць увагу сусветнай супольнасці на пакуты мірнага насельніцтва Лівіі з-за бамбардзіровак краіны авіяцыяй НАТА. Як паведамляе радыё [[Ватыкан]]а, біскуп заявіў, што некалькі грамадзянскіх асоб загінулі на яго вачах<ref>[http://ria.ru/arab_war/20110529/381520199.html Католический епископ Триполи призвал прекратить бомбардировки Ливии]</ref>. == Выкарыстанне зброі са збедненым уранам == У ліпені [[2018]] года ўрад нацыянальнай згоды Лівіі абвінаваціў блок НАТА ў выкарыстанне зброі са [[Збеднены ўран|збедненым уранам]], калі лівійскія медыкі высветлілі, што за апошнія гады ў краіне рэзка вырасла колькасць анкалагічных захворванняў менавіта ў тых месцах, якія падвяргаліся бамбардзіроўкам у 2011 годзе<ref>[https://ria.ru/world/20180713/1524543935.html РИА НОВОСТИ: Ливия обвинила НАТО в применении оружия с обедненным ураном]</ref>. Улады мелі намер звярнуцца ў МАГАТЭ і іншыя міжнародныя арганізацыі па дапамогу ў правядзенні дбайных даследаванняў прысутнасці збедненага ўрану і ў раёнах Лівіі, якія падвергліся авіяналётам. Першыя паведамленні аб выкарыстанні збедненага ўрану ў лівійскім канфлікце з’явіліся яшчэ ў красавіку 2011. Па сведчанні незалежнай групы навукоўцаў, якія тады працавалі ў Лівіі, у гэтай краіне былі знойдзены сляды збедненага ўрану. Імі быў зафіксаваны павышаны ўзровень радыяцыі ў варонках ад бомбаў і на аскепках снарадаў, якія заставаліся пасля авіяўдараў НАТА<ref>[http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ Армейский вестник: Урановая нанопыль засеяла ливийские города] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170601034629/http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ |date=1 чэрвеня 2017 }}</ref>. Афіцыйныя прадстаўнікі Паўночнаатлантычнага альянсу абвяргаюць любую інфармацыю пра ўжыванне забароненых рэчываў у канфлікце ў Лівіі. == Інфармацыйная вайна == На працягу ўсяго канфлікту з Лівіі паступала супярэчлівая інфармацыя. Яе распаўсюджвалі ў тым ліку некаторыя сусветныя СМІ, якія грунтаваліся на даных тэлекампаній Аль-Джазіра і Аль-Арабія. Навіны значна нагняталі становішча ў Лівіі і выдавалі за рэальнасць ілжывыя факты<ref>[http://ru.euronews.net/newswires/762951-newswire/ ITAR-TASS, 25/02 17:57 CET]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>[http://www.vz.ru/opinions/2011/3/9/474295.print.html «Постановка в стиле Голливуда»]// Взгляд.ru,09.03.2011 г.</ref>. Некаторыя аглядальнікі лічаць, што ў Лівіі ўпершыню былі ўжыты ў сусветным маштабе тэхналогіі інфармацыйнай вайны<ref>Гумер Исаев [http://meast.ru/article/informatsionnaya-voina-protiv-livii Информационная война против Ливии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110306140810/http://meast.ru/article/informatsionnaya-voina-protiv-livii |date=6 сакавіка 2011 }}</ref>. Таксама неаб’ектыўную інфармацыю падаваў брытанскі тэлеканал [[BBC|Бі-бі-сі]]. Так, па словах кіраўніка службы навін Хелен Боўдэн, аб’ектыўнасці асвятлення перашкодзілі занадта цесныя сувязі з паўстанцамі. Таксама часта выкарыстоўвалася непацверджаная інфармацыя<ref>[http://ria.ru/media/20120626/685071054.html Эмоции помешали Би-би-си объективно освещать «арабскую весну» — СМИ]</ref>. Протаіерэй Вячаслаў (Пушкароў), загадчык місіянерскім аддзелам Іркуцкай епархіі Рускай Праваслаўнай Царквы, даў ацэнку пазіцыі тэлеканала «Расія» і «Першы канал» у асвятленні вайны ў Лівіі<ref>[http://www.voskres.ru/kolonka/pushkarev.htm voskres.ru — «Об информационной войне»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120203181342/http://www.voskres.ru/kolonka/pushkarev.htm |date=3 лютага 2012 }}</ref>.:{{Пачатак цытаты}}«…два месяцы таму назад Кадафі быў надзейным партнёрам Расіі, цяпер ён стаў „дыктатарам“ і „забойцам уласнага народа“. Якая метамарфоза! Пры ўсім гэтым відавочны аднабокі падыход да асвятлення праблемы. Нашы тэлеканалы абралі для сябе лінію пераймання заходнім СМІ … Атрымліваецца, што нашы журналісты і рэдактары з’яўляюцца прыхільнікамі мецяжоў і дзяржаўных пераваротаў і ім напляваць на канстытуцыйны лад? .. нашы цэнтральныя СМІ пайшлі на падставе ў палітыкі і, парушаючы асноўныя нормы журналісцкай этыкі, паказалі ўсіму свету і нам вельмі высокі ўзровень свайго ўласнага непрафесіяналізму і ангажаванасці. Бо яны бессаромна чынам сталі выкарыстоўваць методыку падвойных стандартаў у сваёй „працы“ … Ці знойдуць нашы СМІ, а асабліва канал „Расія“ і „Першы канал“, у сабе сілы і рашучасць прызнацца ў несумленнасці і папрасіць прабачэння ў лівійскага народа і яго лідара? Сумняваюся.»{{канец цытаты}} == Роля замежных дзяржаў == [[File:AV-8B Harrier Operation Odyssey Dawn.jpg|thumb|200px|Самалёт AV-8B Harrier ВПС ЗША перад баявым вылетам на тэрыторыю Лівіі, 20 сакавіка]] === Інтэрвенцыя Заходніх краін === Важным момантам у гісторыі лівійскага канфлікту з’яўляецца інтэрвенцыя [[НАТА]], якая пачалася [[19 сакавіка]]. Інтэрвенцыя гэтага ваенна-палітычнага блока стала адным з самых вырашальных фактараў паразы сіл Кадафі. Ваеннае ўмяшанне Паўночнаатлантычнага альянсу і яго саюзнікаў суправаджаліся бамбардзіроўкамі ваенных і грамадзянскіх аб’ектаў у Лівіі. Інтэрвенты таксама займаліся пастаўкамі зброі для ПНС і ваеннай падрыхтоўкай мяцежнікаў. ВПС краін НАТА змаглі нанесці вялікую шкоду інфраструктуры Лівіі і авіяцыі ўрадавых сіл, што было аднымі з самых важных пераваг лівійскай арміі перад ПНС. === Беларусь === {{Main|Беларусы ў лівійскім канфлікце}} Да пачатку грамадзянскай вайны паміж [[Мінск]]ам і Трыпалі былі наладжаны цесныя дыпламатычныя сувязі. 15 лютага з [[Баранавічы|Баранавічаў]] ў Лівію вылецеў самалёт Іл-76, які, як мяркуецца, перавозіў зброю<ref name="зброя"/>. У канцы лютага ў заходніх СМІ з’явілася інфармацыя, што ў падаўленні вулічных беспарадкаў прымалі ўдзел беларускія найміты<ref>[https://www.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]</ref>. Пазней, у красавіку, звесткі аб удзеле пра тое, што сур’ёзную дапамогу аказваюць беларускія ваенныя спецыялісты, чыя прысутнасць ў Лівіі дапамагла Кадафі ў першыя месяцы вайны павялічыць мабільнасць войскаў, прадпрымаць паспяховыя контратакі і нават зберагчы значныя сілы і рэсурсы ад авіяўдараў НАТА. Таксама яны займаліся эксплуатацыяй некаторай армейскай тэхнікі. Па афіцыйных даных ад беларускага пасольства, колькасць вайскоўцаў і інструктараў у Лівійскай Джамахірыі перад грамадзянскай вайной складала каля 500 чалавек, большую частку з якіх з пачаткам канфлікту эвакуіравалі, але некаторых было вырышына заставіць. Сярод ваеннага кантынента, як мяркуецца, былі ваеннаслужачыя [[Галоўнае разведвальнае ўпраўленне (Беларусь)|Галоўнага разведвальнага ўпраўлення]]/[[Сілы спецыяльных аперацый УС РБ|Сіл спецыяльных аперацый]], у тым ліку былыя байцы [[334-ы асобны атрад спецыяльнага прызначэння|334-га асобнага атрада спецпрызну]]<ref>[https://naviny.by/node/60812 Authorities deny report of Belarus` military presence in Libya] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210123210321/https://naviny.by/node/60812 |date=23 студзеня 2021 }}</ref>. Як заявіў выданню «Камсамольская праўда» непасрэдны ўдзельнік падзей па імі Міхаіл, які знаходзіўся па асабістым кантракту ў Лівіі ўжо больш за год, там дзейнічаюць некалькі сотняў вайсковых спецыялістаў з Беларусі. Паводле яго слоў, іх зарплата складае амаль 3000 долараў у месяц. Замежнікі не прымаюць непасрэднага ўдзелу ў баявых дзеяннях супраць паўстанцаў, але ўвесь час знаходзяцца на баявых пазіцыях<ref name="партызаны"/> У верасні 2011 г. прадстаўнікі ПНС заявілі, што ў іх ёсць інфармацыя аб удзеле беларускіх снайпераў у баявых дзеяннях на баку ўрадавых сіл<ref>[https://ria.ru/20110906/431141568.html Белорусских снайперов в Ливии не было, заявил МИД]</ref>. Чацвёра грамадзян Беларусі (Валерый Гардзіенка, Ігар Едзімічаў, Фёдар Труфанаў<ref>[https://m.kp.by/daily/26790.7/3823973/ В Минск вернулся белорус, который провел в ливийском плену больше шести лет // Комсомольская правда, 2 февраля 2018]{{Недаступная спасылка}}</ref> і [[Вячаслаў Міхайлавіч Качура|Вячаслаў Качура]]<ref name="РИА1"/>) трапілі ў палон да паўстанцаў у Трыпалі, дзе былі асуджаны на 10 гадоў пазбаўлення волі за супрацоўніцтва з лаялістамі<ref>[https://russian.rt.com/inotv/2012-06-05/Sud-nad-russkimi-naemnikami-v Суд над русскими «наемниками» в Ливии возмутил Москву // RT, 5 июня 2012]</ref>. Пасродкам доўгіх перамоваў, удалося дамагчыся датэрміновага вызвалення беларускіх грамадзян, апошні з якіх, Качура, вярнуўся дадому ў [[2018]] годзе<ref name="РИА1">[https://ria.ru/20180202/1513834267.html Источник: освобожденный из плена в Ливии белорусский военный прибыл в Минск// РИА Новости, 2 февраля 2018]</ref>. Афіцыйна беларускі ўрад адмаўляе прысутнасць беларускіх ваенных саветнікаў і наймітаў у Лівіі падчас грамадзянскай вайны. === Зімбабвэ === У самым пачатку вайны ў Трыпалі на самалёце прыбылі некалькі сотняў вайскоўцаў з Зімбабвэ<ref name="Зімбабвэ"/>. Сярод іх былі ў асноўным вайскоўцы элітных падраздзяленняў зімбабвіійскай арміі, такіх як байцы [[5-я брыгада (Зімбабвэ)|5-й брыгады]]. Акрамя дзеючых ваенных кадраў, у Лівіі знаходзіліся і найміты. У жніўні ўрад Зімбабвэ выслаў лівійскага пасла з краіны за тое, што той перайшоў на бок ПНС<ref>[http://www.km.ru/v-mire/2011/08/26/voina-v-livii/zimbabve-vyslala-posla-livii-za-perekhod-na-storonu-povstantsev Зимбабве выслала посла Ливии за переход на сторону повстанцев] — km.ru</ref>. === Катар === З самага пачатку лівійскага канфлікту Катар заняў бок паўстанцаў. Дзяржава ахвотна дапамагала Пераходнага Нацыянальнаму савету ў барацьбе з урадам Кадафі. Катар не толькі забяспечваў мяцежнікаў зброяй і боепрыпасамі, але і непасрэдна займаўся трэніроўкай байцоў паўстанцкіх атрадаў<ref name="worldtribune.com">[http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_libya0445_04_15.asp Qatar trains anti-Gadhafi rebels in use of anti-tank weapons]</ref>. Па заяве начальніка Генштаба ўзброеных сілаў Катара Хамада бен Алі аль-Атыя, у Лівіі знаходзіліся сотні катарскіх вайскоўцаў, якія займаліся падрыхтоўкай паўстанцаў і забеспячэннем сувязі з сіламі НАТА<ref name="Армия Катара">[http://www.km.ru/v-mire/2011/10/26/voina-v-livii/katar-priznal-uchastie-svoei-armii-v-liviiskoi-voine Катар признал участие своей армии в ливийской войне] — km.ru</ref>. Не выключаецца магчымасць прамога ўдзелу вайскоўцаў з Катара ў баявых дзеяннях. == Гл. таксама == * [[Замежныя найміты ў Лівіі]] * [[Інтэрвенцыя ў Лівіі]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{cite journal|last=Roberts|first=Hugh|title=Who said Gaddafi had to go?|journal=London Review of Books|date=17 November 2011|volume=33|issue=22|pages=8–18|url=https://www.lrb.co.uk/v33/n22/hugh-roberts/who-said-gaddafi-had-to-go|access-date=14 November 2011}} * {{h|Doyle|2011|Mark Doyle. [https://www.bbc.com/news/world-africa-13904110 Libya's Western Mountains - the 'forgotten war'] // BBC, 24 June 2011}} * {{h|ICRC|2012|[https://casebook.icrc.org/case-study/libya-nato-intervention-2011 Libya, NATO Intervention 2011] // ICRC, 2012}} * {{h|Цыганок|2012|Цыганок А. Д. [http://otvaga2004.ru/boyevoe-primenenie/boyevoye-primeneniye10/livia-itogi-i-uroki/ Война в Ливии 2011 г.: итоги и уроки] // Журнал «Арсенал Отечества», №2 / 2012.}} * {{h|Хамза|2021|Ахмед Хамза. Анализ событий первого этапа гражданской войны в Ливии 2011 г. на основе работ российских исследователей // Журнал международного права и международных отношений. 2021 № 3 (98). С. 68—72.}} * {{h|Бурак|2021|Захар Бурак. Дзесяць гадоў хаосу: куды рушыць Лівія? // Звязда : газета. — 27 лютага 2021.}} * {{h|Al Jazeera|2011|[https://www.aljazeera.com/news/2011/8/23/battle-for-libya-key-moments Battle for Libya: Key moments] // Al Jazeera, 23 Aug 2011}} * {{h|CNN|2013|[https://us.cnn.com/2013/09/20/world/libya-civil-war-fast-facts/index.html 2011 Libya Civil War Fast Facts] // CNN, Sep 20, 2013}} * {{h|NATO|2012|[https://www.nato.int/en/what-we-do/operations-and-missions/nato-and-libya-february-october-2011 NATO and Libya (February - October 2011)] // North Atlantic Treaty Organization, 4 April 2012}} * {{h|Britannica|2011|[https://www.britannica.com/event/Libya-Revolt-of-2011#ref300033 Libya Revolt of 2011] // Britannica.}} * {{h|Amnesty International|2012|[https://www.amnesty.org/en/documents/MDE19/003/2012/en/ "Libya: The Forgotten Victims of NATO Strikes"] // Amnesty International, AI INDEX: MDE 19/003/2012, 19 March 2012}} == Спасылкі == * [http://www.izvestia.ru/world/article3152501/ Ю. Снегирев. Мятеж в пустыне] * [http://www.izvestia.ru/world/article3152559/ Ю. Снегирев. Война в песочнице] * [http://echo.msk.ru/programs/svoi-glaza/758807-echo/ Своими глазами. Бунтующая Ливия.//Передача радиостанции «Эхо Москвы»] * [http://www.izvestia.ru/story/191 О. Джемаль, М. Сайченко. Ливийский дневник] * [http://www.ng.ru/world/2011-06-23/7_livia.html Война в Ливии — тяжкая ноша для НАТО] Петр Силантьев, 23 июня 2011 * [https://web.archive.org/web/20150908092552/http://fototelegraf.ru/?tag=%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%8F-2011-%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D0%B9 Фоторепортажи о восстании в Ливии] * «На стороне Каддафи воюют белорусские партизане» Комсомольская правда [https://m.kp.by/daily/25664/825870/]{{Недаступная спасылка}} * Передача «Права человека. Взгляд в мир» с Евгением Новиковым (Белоруссия) [https://www.youtube.com/watch?v=OcgbYX30lFA Ливия: истинные причины войны] (видео) * [https://www.historyguy.com/libyan_war_2011.htm Сітуацыя ў Лівіі ў 2011 годзе (англ.)] * [http://www.wikiznanie.ru/b/index.php/%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0_%D0%B2_%D0%9B%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B8 Грамадзянскія войны ў Лівіі (руск.)] {{Арабская вясна}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Лівіі]] [[Катэгорыя:Палітыка Лівіі]] [[Катэгорыя:2011 год у Лівіі]] [[Катэгорыя:Войны XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Гісторыя Лівіі]] fbpo8o67hv1r3qpyaltc0yaeu3ntamf 5202742 5202739 2026-09-20T14:44:41Z DBatura 73587 /* Пераходы ініцыятыў */ 5202742 wikitext text/x-wiki {{пра|Грамадзянскую вайну ў 2011|другі канфлікт|Грамадзянская вайна ў Лівіі (2014—2020)}} {{Узброены канфлікт |канфлікт = Грамадзянская вайна ў Лівіі |частка = [[Арабская вясна]], [[Лівійскі крызіс]] |выява = [[File:Tanks outside of Misrata (6) (8288579409).jpg|300px|]] |памер = |загаловак = Знішчаныя падчас вясновых баёў танкі лаялістаў ля [[Місурата|Місураты]] |дата = [[15 лютага]] — [[23 кастрычніка]] [[2011]] |месца = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] [[Лівія]] |прычына = |casus belli = |вынік = Скінуты ўрад [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]] |змены = |праціўнік1 = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] '''[[Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі]]''' *[[Нацыянальна-вызваленчая армія Лівіі|НВАЛ]] *Лівійскія плямёны<ref name="tribewsj">{{cite news|url=http://online.wsj.com/article/SB10001424052702304887904576395143328336026.html|work=The Wall Street Journal|date=21 June 2011|title=Libya City Torn by Tribal Feud|accessdate=26 July 2011|first=Sam|last=Dagher}}</ref><ref name="tribespiegel">{{cite news|date=26 July 2011|url=http://www.spiegel.de/international/world/0,1518,776695,00.html|work=Der Spiegel|accessdate=26 July 2011|title=Tribal Rivalries Complicate Libyan War|last=Von Rohr|first=Mathieu}}</ref> **• Тубу ([[Фронт тубу для выратавання Лівіі|ФТВЛ]]) **• Амазігі ** [[Лівійская ісламская баявая група|ЛІБГ]] * Замежныя найміты<ref>[http://interfax.ru/politics/news.asp?id=204759 Старший сын Каддафи утверждает, что в Триполи воюют подразделения НАТО и наемники] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200727111717/https://www.interfax.ru/russia/204759 |date=27 ліпеня 2020 }}</ref> ''' '''Ваенная падтрымка [[Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 1973|UNSC Resolution 1973]]''': *{{Сцягафікацыя|НАТА}} {{Collapsible list |bullets =yes |title = Членаў НАТА |{{Сцягафікацыя|Belgium}} |{{Сцягафікацыя|Bulgaria}} |{{Сцягафікацыя|Canada}} |{{Сцягафікацыя|Denmark}} |[[File:Flag of France (1976–2020).svg|22пкс]] [[Францыя]] |{{Сцягафікацыя|Greece}} |{{Сцягафікацыя|Italy}} |{{Сцягафікацыя|Netherlands}} |{{Сцягафікацыя|Norway}}<ref>{{cite news |date=29 July 2011 |url=http://www.agi.it/english-version/world/elenco-notizie/201107291140-pol-ren1034-last_libyan_mission_for_norway_s_f16s_to_fly_tomorrow |title=Last Libyan Mission for Norway's F16S To Fly Tomorrow |agency=[[Agenzia Giornalistica Italia]] |accessdate=11 August 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121123033546/http://www.agi.it/english-version/world/elenco-notizie/201107291140-pol-ren1034-last_libyan_mission_for_norway_s_f16s_to_fly_tomorrow |archivedate=23 лістапада 2012 }}</ref> |{{Сцягафікацыя|Romania}} |{{Сцягафікацыя|Spain}} |{{Сцягафікацыя|Turkey}} |{{Сцягафікацыя|United Kingdom}} |{{Сцягафікацыя|United States}} }} {{Collapsible list |bullets =yes |title = Іншых краін |{{Сцягафікацыя|Туніс}}<ref>{{cite web |title=Libya says Gaddafi survives air strikes, but son killed |url=http://www.stuff.co.nz/world/africa/4947667/Libyas-Gaddafi-offers-ceasefire-but-will-not-leave |author=Noueihed, Lin |date=2011-05-02 |work=Stuff.co.nz |accessdate=2011-09-17 |lang=en}}</ref><ref group="~">Армія Туніса ўдзельнічала ў [[Бітва за Вазін|пагранічных сутыкненнях у раёне горада Вазін]] на баку ПНС.</ref> |{{Сцягафікацыя|Jordan}}<ref>{{cite news|url=http://www.jordantimes.com/?news=36218|title=Jordanian Fighters Protecting Aid Mission|work=The Jordan Times|date=6 April 2011|accessdate=6 April 2011}}</ref> |{{Сцягафікацыя|Sweden}} |{{Сцягафікацыя|United Arab Emirates}}<ref>{{cite news|url=http://www.wam.org.ae/servlet/Satellite?c=WamLocEnews&cid=1300255413630&p=1135099400124&pagename=WAM%2FWamLocEnews%2FW-T-LEN-FullNews|title=UAE Updates Support to UN Resolution 1973|agency=[[Emirates News Agency]]|date=25 March 2011|accessdate=26 March 2011}}</ref> |{{Сцягафікацыя|Катар}}<ref name="Армия Катара"/> }} {{Сцяг|Джыхад}} [[Аль-Каіда]]<ref>{{Cite web |url=http://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html |title="Аль-Каида" проникла в ряды ливийской оппозиции |access-date=13 красавіка 2019 |archive-date=13 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190413213938/http://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html |url-status=dead }}</ref><br>'''Ваенныя інструктары''':<br>{{Сцягафікацыя|Катар}}<ref name="worldtribune.com">[http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_libya0445_04_15.asp Qatar trains anti-Gadhafi rebels in use of anti-tank weapons]</ref><br>{{Сцягафікацыя|НАТА}}<ref>[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110823152013.shtml?print Дмитрий Рогозин обвинил НАТО в участии в гражданской войне в Ливии.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131112061522/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110823152013.shtml?print |date=12 лістапада 2013 }}//РБК, 23.08.2011 г. [http://www.utro.ru/news/2011/08/23/993926.shtml копия]</ref><br>'''Пастаўкі зброі:''' {{сцягафікацыя|Qatar}}<ref>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/10/2011102693420436507.html|title=NTC asks NATO to extend Libya presence|publisher=Al Jazeera|date=26 October 2011|accessdate=26 October 2011}}</ref><ref>{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15459473|title=Libya's Mustafa Abdul Jalil asks Nato to stay longer|work=BBC|date=26 October 2011|accessdate=4 November 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/oct/26/qatar-troops-libya-rebels-support |title=Qatar admits sending hundreds of troops to support Libya rebels|work=The Guardian|date=26 October 2011|accessdate=20 November 2011 |last=Black|first=Ian|location=London}}</ref><br>{{сцягафікацыя|Egypt}}<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/03/18/masr/ Ближний Восток: Египет начал поставлять оружие ливийским повстанцам]//Lenta.ru,18.03.2011 г.</ref><br>{{сцягафікацыя|Малдавія}}<ref>[https://m.point.md/ru/novosti/politika/moldova-prodala-oruzhie-livijskim-terroristam Молдова продала оружие ливийским террористам] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230414021733/https://m.point.md/ru/novosti/politika/moldova-prodala-oruzhie-livijskim-terroristam |date=14 красавіка 2023 }} — ''point'', 14 ноября 2013</ref><br>{{сцягафікацыя|Швейцарыя}}<ref>[http://nashagazeta.ch/news/12112 Швейцарское оружие оказалось в руках ливийских повстанцев] — ''Наша газета'', 29 июля 2011</ref><br>'''Іншая падтрымка''':<br>{{сцягафікацыя|Судан}}<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14881745 Darfur rebel leader Khalil Ibrahim flees Libya]</ref> |праціўнік2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] '''[[Вялікая Сацыялістычная Народная Лівійская Арабская Джамахірыя|Лівійская Арабская Джамахірыя]]''' * [[Узброеныя сілы Лівійскай Джамахірыі|Узброеныя сілы Лівіі]] * Ваенізаваныя фармаванні * Лівійскія плямёны<ref name="tribewsj"/><ref name="tribespiegel"/> **• Кадафа **• Туарэгі **• Варфала * Замежныя найміты<ref>[http://vesti.az/news/90437/На_стороне_Каддафи_сражаются_наемники_из_России НА СТОРОНЕ КАДДАФИ СРАЖАЮТСЯ НАЕМНИКИ ИЗ РОССИИ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110926005426/http://vesti.az/news/90437/%D0%9D%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B5_%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8_%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%81%D1%8F_%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%B8%D0%B7_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 |date=26 верасня 2011 }}</ref> '''Ваенная патрымка''':<br>{{Сцягафікацыя|Zimbabwe}}<ref name="Зімбабвэ">[https://m.kp.by/daily/25645/809127/ В Ливии на стороне правительства воюет немало зимбабвийцев. Комсомольская правда]{{Недаступная спасылка}}</ref><br>[[Файл:Flag of Darfur Liberation Front.svg|border|22px]] Паўстанцы [[Дарфур]]а<ref name="Дарфур">[http://allafrica.com/stories/201106010572.html Sudan: Govt Deploys Troops to Borders With Libya]</ref><br>'''Ваенныя саветнікі''':<br>{{Сцяг|Belarus|1995}} [[Беларусь]]<ref name="РИА">[https://ria.ru/20180202/1513834267.html Источник: освобожденный из плена в Ливии белорусский военный прибыл в Минск]</ref><ref name="партызаны">[https://m.kp.by/daily/25664/825870/?share.target.id=396795&share.target.class=4 На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны. Комсомольская правда]{{Недаступная спасылка}}</ref><br> '''Пастаўкі зброі:'''<br>{{Сцягафікацыя|Algeria}}<ref>[http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- Algeria May have Violated UN Resolution By Providing Weapons to Libya, US State Dept] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180730140427/http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- |date=30 ліпеня 2018 }}</ref><br>{{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]]<ref>[http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/14/828153.html Сирия шлет Каддафи оружие и боеприпасы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181028224237/http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/14/828153.html |date=28 кастрычніка 2018 }}// ИА Росбалт, 14/03/2011</ref><br>{{Сцягафікацыя|Беларусь|1995}}<ref>[https://www.newsru.com/world/01mar2011/minsk.html SIPRI: Белоруссия снабдила Каддафи оружием для уничтожения революционеров] — news.ru, 1 марта 2011</ref><ref name="зброя">[https://news.tut.by/politics/216932.html Летало ли белорусское оружие в Ливию и Кот-д'Ивуар?. Tut.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181130125052/https://news.tut.by/politics/216932.html |date=30 лістапада 2018 }}</ref> |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] [[Мустафа Мухамад Абд-аль-Джаліль]]<br>{{Сцяг|НАТА}} [[Шарль Бушар]] |камандзір2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] [[Муамар Кадафі]] † |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] каля 30 000 паўстанцаў<ref>http://www.aljazeera.com/blogs/africa/2011/03/18951.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180810120429/https://www.aljazeera.com/blogs/africa/2011/03/18951.html |date=10 жніўня 2018 }}</ref>;<br>{{Сцяг|НАТА}} больш за 200 самалётаў, 20 баявых караблёў, 20 падводных лодак, некалькі тысяч ваеннаслужачых;<br>{{Сцяг|Катар}} некалькі сотняў вайскоўцаў<ref name="Армия Катара"/>;<br>сотні замежных наймітаў. |сілы2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] каля 30 000 вайскоўцаў і лаялістаў<ref>[http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ «Gadhafi Asks Obama To Call Off NATO Military Campaign»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120119045921/http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ |date=19 студзеня 2012 }}// {{iw|CTV News}}, 6 April 2011. Retrieved 27 August 2011.</ref>;<br>{{Сцяг|Zimbabwe}} некалькі сотняў вайскоўцаў і наймітаў<ref name="Зімбабвэ"/>;<br>{{Сцяг|Беларусь|1995}} каля 500 ваенных інструктараў і наймітаў<ref name="партызаны"/>;<br>сотні замежных наймітаў. |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = '''Усходні фронт''': 7 200 забітых, параненых і зніклых без вестак паўстанцаў<ref name="armsexpo">[http://www.arms-expo.ru/049051124050054057054048.html В чем уникальность 240-дневной Ливийской войны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120427095911/http://www.arms-expo.ru/049051124050054057054048.html |date=27 красавіка 2012 }}</ref> '''Заходні фронт''': ''невядома'' |страты2 = '''Усходні фронт''': 11 000 забітых, параненых і зніклых без звестак лаялістаў<ref name="armsexpo"/><ref>[http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&newsId=256121&link=256121 Libyan estimate: At least 30,000 died in the war] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110909143158/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&newsId=256121&link=256121 |date=9 верасня 2011 }}</ref> '''Заходні фронт''': ''невядома'' |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = 25 000<ref>Ian Black, Middle East editor (8 January 2013). [https://www.theguardian.com/world/2013/jan/08/libyan-revolution-casualties-lower-expected-government "Libyan revolution casualties lower than expected, says new government".] London: Guardian. Retrieved 2 October 2013.</ref><ref>[https://m.rosbalt.ru/main/2011/09/08/887837.html В Ливии подсчитали количество погибших за время войны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191012112042/https://m.rosbalt.ru/main/2011/09/08/887837.html |date=12 кастрычніка 2019 }} // Росбалт, 8 сентября</ref> — 50 000<ref>[https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны]//РБК,30 августа 2011 года</ref> забітых |заўвага = |Commons = }} {{Паўстанне ў Лівіі}} Першая '''грамадзянская вайна ў Лівіі''', або '''Лівійская рэвалюцыя'''<ref>{{cite web|url=http://www.pbs.org/newshour/multimedia/libya_9months/index.html|title=A Visual Look Back at the Libyan Revolution|work=PBS|date=20 October 2009|accessdate=28 October 2009|archive-date=21 кастрычніка 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111021172948/http://www.pbs.org/newshour/multimedia/libya_9months/index.html|url-status=dead}}</ref> — узброены канфлікт [[2011]] года паміж войскамі ўрада [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]] і паўстанцаў. Адзін з этапаў так званай «[[Арабская вясна|арабскай вясны]]». == Прычыны == {{Асноўны артыкул|Вялікая Сацыялістычная Народная Лівійская Арабская Джамахірыя}} У перыяд праўлення Кадафі ўзровень жыцця насельніцтва знаходзіўся на досыць высокім узроўні. Сярэдняя працягласць жыцця складала 74 гады, а сярэдні заробак набліжаўся да адзнакі 1050 даляраў ЗША. Таксама дзяржава забяспечвала бясплатную адукацыю і медыцынскае абслугоўванне, выплачвала фінансавую дапамогу для набыцця жылля. Аднак узровень беспрацоўя складаў па розных дадзеных ад 20 да 30 %. Даходы ад нафтаздабычы ішлі на ўзбагачэнне ўрада і набліжаных. Найвышэйшы ўзровень карупцыі, барацьба з іншадумствам, масавыя забойствы дысідэнтаў выклікалі незадаволенасць грамадзян. Пасля арышту вядомых апазіцыянераў у краіне пачаліся паўстанні<ref>[https://fb.ru/article/386328/voyna-v-livii-prichinyi-i-posledstviya Война в Ливии: причины и последствия]{{ref-ru}}</ref>. == Ход падзей == === Пачатак грамадзянскай вайны === 15 лютага 2011 года ў [[Бенгазі]] прайшлі антыўрадавыя мітынгі пратэстоўцаў, разгневаных арыштам праваабаронцы [[Фатхі Тэрбіль|Фатхі Тэрбіля]], які ўдзельнічаў у разглядзе справы аб гібелі зняволеных у турме Абу-Салім. Пратэстоўцы, арганізаваныя праз сацыяльныя сеткі, патрабавалі адстаўкі Кадафі і вызвалення палітычных зняволеных. Лівійскія сілы бяспекі ўжылі супраць натоўпу вадамёты і гумовыя кулі, у выніку чаго некалькі чалавек атрымалі раненні{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. Арышт адваката-актывіста і хваля пратэстаў за яго вызвалення хутка перацяклі ў інтэрнэт-прастору і СМІ. З’явілася незвычайна вялікая колькасць відэа на [[Ютуб]]е і паведамленняў у [[Твітэр]]ы, якія апынуліся падобнымі. Нягледзячы на сумніўнае паходжанне, прафесійныя групы такіх [[СМІ]], як [[CNN]], [[BBC]], [[NBC]], [[CBS]], [[ABC]], канал «[[Fox News]]» і [[Аль-Джазіра]] прынялі гэтыя ананімныя і непацверджаныя відэа, як легітымныя крыніцы навін{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. Хоць першыя выступленні ў Бенгазі былі падаўленыя{{sfn|CNN|2013|loc=February 16, 2011}}, але мітынгі аднавіліся. 17 лютага незадаволеныя абвясцілі Днём гневу. Буйныя дэманстрацыі прайшлі ў Бенгазі, Адждабіі, [[Дэрна|Дэрне]] і Зінтане; сілы Кадафі адказалі прымяненнем баявых патронаў супраць натоўпу{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 17: The Day of Revolt}}. За лічаныя дні хваляванні ахапілі ўсе найбуйнейшыя гарады. Супраць апазіцыі выступілі войскі, а таксама [[Замежныя найміты ў Лівіі|замежныя найміты]]{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 17: The Day of Revolt}}, а 21 лютага ўпершыню задзейнічана авіяцыя. Бамбардзіроўкам падвергнулася нават сталіца. У Бенгазі толькі з 17-га па 21-га загінула каля 300 чалавек{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Урад абмежаваў сувязь, заблакаваўшы Інтэрнэт і перапыніўшы тэлефонную сувязь па ўсёй краіне{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. [[File:People on a tank in Benghazi1.jpg|thumb|Дэманстранты на захопленым танку ў Бенгазі, 23 лютага.]] Неўзабаве ўзброеная апазіцыя бярэ пад свой кантроль Бенгазі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Гарады на ўсход ад яго, уключаючы Байду і [[Табрук]], да гэтага моманту ўжо знаходзіліся пад кантролем паўстанцаў. Ключавой падзеяй стала падзенне Катыбы Бенгазі, добра ўкамплектаванага ваеннага гарнізона, у якім, акрамя іншых падраздзяленняў, служыла [[брыгада Хаміса]]. Байцы апазіцыі, узброеныя вінтоўкамі і самаробнымі бомбамі, аблажылі гарнізон і дзякуючы тэрарысту-смяротніку на аўтамабілі, які прабіў дзірку ў варотах будынка, захапілі аб’ект{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 20: Rebels take Benghazi}}. У наступныя тыдні армія ўрада працягвала здзяйсняць спарадычныя напады на Бенгазі, але так і не змагла аднавіць кантроль над горадам{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 20: Rebels take Benghazi}}. 27 лютага праціўнікі Кадафі ўтвараюць свой урад — [[Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі|Пераходны нацыянальны савет (ПНС)]]{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Апроч Бенгазі на ўсходзе, утварыўся другі ачаг паўстання — горы Нафуса. Як і ў іншых рэгіёнах Лівіі, мяцежнікі Нафуса патрабавалі звяржэння палкоўніка Кадафі, зніжэння ўзроўню карупцыі і паляпшэння сацыяльных паслуг. Але разам з тым мясцовая апазіцыя змагалася за адраджэнне [[берберы|берберскія]] культуры, якая пры Кадафі пакутавала ад дыскрымінацыі{{sfn|Doyle|2011|loc='Jigsaw of war'}}. Баевікі апазіцыі з Бенгазі рушылі на захад, але наступныя баі склаліся для іх няўдачна. Кадафісты здолелі перайсці ў контрнаступленне, [[Бітва за Рас-Лануф|адбілі Рас-Лануф]], ключавы нафтавы порт на ўсходзе Лівіі, і захапілі размешчаныя непадалёк гарады [[Бітва за Бін-Джавад|Бін-Джавад]] і [[Другая бітва за Брэгу|Брэга]]; таксама разгарэліся [[Бітва за Адждабію|жорсткія баі ў Адждабіі]], яшчэ адным пункце на шляху ў Бенгазі, і [[Другая бітва за Бенгазі|дайшлі да ўскраін паўстанцкай сталіцы]]. У той жа час ўлады здушылі [[Першая бітва за Эз-Завію|паўстанне ў Эз-Завіі]], на захадзе Лівіі, што негатыўна адбілася на баявым духу баевікоў. У гэты момант здавалася, што паўстанцы могуць быць разбіты{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 10: Gaddafi bombs Brega; retakes Zawiyah, Bin Jawad}}. === Заходняя ваенная інтэрвенцыя === {{Асноўны артыкул|Інтэрвенцыя ў Лівіі}} [[File:Coalition action against Libya-en.svg|thumb|left|Ваенныя дзеянні кааліцыі.]] Сілавое падаўленне мітынгаў не засталося па-за ўвагай сусветнай супольнасці. 17 сакавіка [[Савет Бяспекі ААН]] прыняў [[Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 1973|рэзалюцыю 1973]]. Дакумент прадугледжваў абарону мірнага насельніцтва, увядзенне беспалётнай зоны над Джамахірыяй і зброевае эмбарга. У падтрымку дакумента прагаласавалі тры пастаянныя члены СБ ААН — ЗША, Вялікабрытанія, Францыя, у той час як Расія і Кітай устрымаліся. 18 сакавіка Вашынгтон, Лондан, Парыж і шэраг арабскіх краін пад пагрозай ваеннага ўмяшання вылучылі Кадафі патрабаванне неадкладна спыніц атакі на мірнае насельніцтва{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. 19 сакавіка французскія, брытанскія і амерыканскія ўзброеныя сілы пачынаюць [[Аперацыя «Odyssey Dawn»|аперацыю «Світанак адысеі»]], накіраванай на забеспячэнне захавання беспалётнай зоны. Больш за 110 ракет «Тамагаўк», выпушчаных з амерыканскіх і брытанскіх караблёў і падводных лодак, пабілі каля 20 цэляў лівійскай супрацьпаветранай і супрацьракетнай абароны{{sfn|CNN|2013|loc=March 19, 2011}}. Адначасна па Лівіі ўдарылі французскія знішчальнікі, а неўзабаве да іх далучыліся бамбардзіроўшчыкі іншых краін НАТА{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. 22 сакавіка альянс абвясціў пра пачатак [[Аперацыя «Саюзны абаронца»|аперацыі «Саюзны абаронца»]]. На наступны дзень ВМС кааліцыя ўсталявалі марскую блакаду, спыняючы і абшукваюсв любыя караблі, якія, па іх падазрэнні, перавозілі зброю або наймітаў у Лівію. 24 сакавіка над краінай была ўсталяван беспалётная зона, якая прадугледжвала перакрыць усе палёты ў паветранай прасторы Джамахірыі для «абароны населеных пунктаў ад паветраных нападаў, за выключэннем палётаў, якія выкарыстоўваюцца ў гуманітарных мэтах і для аказання дапамогі»{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}. Фактычна дзеянні альянсу былі накіраваны на падтрымку апазіцыі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. 31 сакавіка Альянс узяў на сябе аднаасобнае камандаванне і кантроль над міжнароднымі ваеннымі дзеяннямі ў Лівіі{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}{{sfn|CNN|2013|loc=March 31, 2011}}{{sfn|Amnesty International|2012|loc=INTRODUCTION}}. Авіяцыйная падтрымка НАТА ў сакавіку аказала вырашальную ролю ў прыпыненні ціску кадафістаў. Пры тым камандзіры паўстанцаў часта скардзіліся на нізкую інтэнсіўнасць авіяўдараў. Часта пад бамбардзіроўкі траплялі не сілы Кадафі, а самі баевікі{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. Значны ўклад быў ваенных інструктараў краін-інтэрвенатаў (асабліва брытанцаў, французаў, італьянцаў і амерыканцаў). Калі ў пачатку канфлікту апазіцыянеры ўяўлялі сабой фактычна зборышча не навучаных і слаба ўзброеных людзей, якія ў асноўным скалыналі дэманстратыўнай стральбой і бесперапынна адступалі, то ўжо праз пару месяцаў яны змаглі пераламаць сітуацыю ў іншы бок{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Асаблівае значэнне мела [[інфармацыйная вайна]]. З пачаткам інтэрвенцыі асноўнымі яе кампанентамі з’яўляліся інфармацыйна-прапагандысцкія акцыі, [[радыёэлектронная барацьба]], вывад з ладу элементаў грамадзянскай і ваеннай інфраструктуры. Калі канфлікт перайшоў у працяглую фазу, задачай стала выкрыць праціўніка ў маральна непрымальных формах вядзення канфлікту, а таксама прыцягнуць на свой бок новых саюзнікаў. У нязначнай ступені НАТА адпрацоўвалася тэхналогія барацьбы з кампутарнымі сеткамі. Нярэдка супрацьстаялыя бакі (Захад і рэжым Кадафі) выкарыстоўвалі адны і тыя ж прыёмы: прымяншаць свае страты і перабольшвалі маштабы шкоды праціўніка. У сваю чаргу лівійскі бок завышаў лічбы страт сярод мясцовага насельніцтва{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. У той жа час разбурэнне Лівіі не перашкодзіла НАТА паўтара месяца выкарыстоўваць радыё і тэлебачанне для перадачы сваіх прапагандысцкіх матэрыялаў. У рамках інфармацыйна-прапагандысцкіх акцый ажыццяўлялася радыё- і тэлевяшчанне на Лівію з тэрыторыі сумежных краін. Для павелічэння даходлівасці гэтых радыёперадач над тэрыторыяй Лівіі раскідваліся УКХ-радыёпрыёмнікі з фіксаванай частатой прыёму. Акрамя таго, пастаянна раскідваліся з паветра прапагандысцкія ўлёткі, якія насілі графічны характар (коміксы, плакаты, малюнкі, ігральныя карты з партрэтамі лівійскіх лідараў). Абодва бакі звярталіся да дэзінфармацыі, імкнучыся пасеяць паніку{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. Блок НАТА арганізаваў інтэнсіўную прапагандысцкую кампанію ў СМІ. Як адзначаў Бенджамін Барбер з Huffington Post, у ходзе вайны журналісты страцілі нават бачнасць аб’ектыўнасці ў лівійскіх падзеях. Кампанія выйшла далёка за межы звычайна задзейнічаных у падобных акцыях ліберальных колаў, пераканаўшы «прагрэсіўных» журналістаў і іх выданні, а таксама «левых» інтэлектуалаў, прадстаўляць наймітаў у якасці «рэвалюцыянераў». Прапаганда распаўсюджвала лапезныя вобразы ўрадавых войск (часта малюючы іх як «чарнаскурых наймітаў»), малюючы іх гвалтаўнікамі, якія прымаюць велізарныя дозы «Віягры». Між тым [[Amnesty International]] і [[Human Rights Watch]] сведчаць, што да пачатку аперацыі НАТА ва ўсходняй Лівіі ніякіх масавых згвалтаванняў, ніякіх верталётных нападаў або бамбёжак мірных дэманстрантаў з боку сіл Кадафі не было. Што дакладна было, дык гэта 110 загінулых з абодвух бакоў падчас беспарадкаў у Бенгазі. Тым не менш, усе гэтыя гісторыі сталі падставай для ўстанаўлення беспалётнай зоны і нападу НАТА на Лівію{{sfn|Цыганок|2012|loc=Провокационная роль современных СМИ}}. === Пераходы ініцыятыў === {{некалькі выяў <!-- Значныя параметры --> | align = | direction =horizontal | background color = <!-- колер фона --> <!-- Загаловак --> | header_background = | header_align = right | header = <!-- Выявы --> | width = 200 <!--выява 1--> | image1 = Gulf of Sirt Front 29 March.svg | caption1 = Наступленне паўстанцаў пасля пачатку інтэрвенцыі <!--выява 2--> | image2 = Gulf of Sirt Front 11 April.svg | caption2 = Становішча пасля контрнаступлення кадафістаў | footer_background = | footer_align = <!-- left "злева" (па змоўчанні), center "пасярэдзіне", right "справа" --> | footer = Падзеі на Усходнім фронце ў канцы сакавіка — пачатку красавіка. }} 22 сакавіка пры падтрымцы заходняй авіяцыі ўрадавыя войскі адбітыя ад Бенгазі. На наступны дзень яны адыходзяць пад Адждабію. 26 сакавіка лаялісты пачалі адступаць з гэтага раёна. Паўстанцы неадкладна ўзмацнілі націск і без бою ўзялі Брэгу<ref name=aljazeera-blog-3-26>{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-26 |title=Live Blog Libya&nbsp;&ndash; March 26 |work= Al Jazeera|date=26 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref><ref name=skynews1>{{cite web|url=http://news.sky.com/home/world-news/article/15960556 |title=Libyan Rebels Push West To Capture Brega |work= Sky News |date=27 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref>. 27 сакавіка антыўрадавыя атрады без адзінага стрэлу захапілі Рас-Лануф<ref name=libyafeb2>{{cite web|url=http://archive.libyafeb17.com/2011/03/video-revolutionaries-take-ras-lanuf-brega-uqayla-bin-jawad/ |title=Revolutionaries Take Ras Lanuf, Brega, Uqayla, Bin Jawad|publisher=Libyafeb17.com|access-date= 30 March 2011}}</ref>. Да канца дня яны ўвайшлі ў Бен-Джавад, у 150 кіламетрах на ўсход ад Сірта, дзе таксама не сустрэлі супраціву<ref name=aljazeera-blog-3-27>{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-27 |title=Live Blog Libya&nbsp;&ndash; March 27 |work= Al Jazeera |date=27 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref>. Такім чынам, за два дні войскі ПНС прасунуліся на адлегласць больш за 300 кіламетраў<ref name=libyafeb2 /><ref name=straitstimes1>{{cite news| url=http://www.straitstimes.com/BreakingNews/World/Story/STIStory_649954.html |title=Libyan Rebels Retake Hamlet of Bin Jawad |agency= Agence France-Presse|work=The Straits Times |date= 27 March 2011 |access-date= 14 August 2011}}</ref>. Горад [[Сірт]], куды рушыла апазіцы, быў ключавой апорай арміі Кадафі. У ходзе вайны места набыло важнае значэнне як дзякуючы стратэгічнаму размяшчэнню, так і з-за сваёй сімвалічнай каштоўнасці (Кадафі фактычна ператварыў яго ў другую сталіцу)<ref name="ctv">{{cite news|url= https://www.ctvnews.ca/libyan-rebels-close-on-key-gadhafi-stronghold-1.624245|title= Libyan Rebels Close on Key Gadhafi Stronghold|agency= [[Associated Press]]|work= CTV Television Network|access-date= 14 August 2011|archive-date= 9 студзеня 2024|archive-url= https://web.archive.org/web/20240109234723/https://www.ctvnews.ca/libyan-rebels-close-on-key-gadhafi-stronghold-1.624245|url-status= dead}}</ref>. Нягледзячы на ціск з боку НАТА, прасоўванне паўстанцаў ва ўсходніх і заходніх рэгіёнах Лівіі і міжнародную ізаляцыю рэжыму Кадафі, урад Джамахірыі працягваў утрымліваць уладу ў Трыпалі{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. Нават пасля ўмяшання замежных войск, армія Лівіі здолела перайсці ў контрнаступленне. Як пазначалі ваенныя камандзіры апазіцыі, гэта збольшага выклікана адсутнасцю дысцыпліны і расцягнутасць ліній забеспячэння<ref name=aljazeera-blog-3-29>{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-29 |title=Live Blog Libya&nbsp;&ndash; March 29 |work= Al Jazeera |date= 29 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref> і скарачэннем авіяналётаў міжнароднай кааліцыі<ref name="vesti">[https://www.vesti.ru/article/1958208 Армия Каддафи перешла в контрнаступление] // Вести ФМ, 30 марта 2011</ref><ref name="18kras">{{Cite web |url=http://jordantimes.com/index.php?news=36625 |title=Libyan rebels fear fresh attack on Ajdabiya |access-date=2011-10-01 |archive-date=2012-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111023841/http://jordantimes.com/index.php?news=36625 |url-status=live }}</ref>. Аднак нават калі ўдары рабіліся, то праз неарганізаванасць войск ПНС, як заяўлялі замежныя журналісты, ім не заўсёды ўдавалася выкарыстаць сітуацыю<ref name=rs>Александра Вагнер. [https://www.svoboda.org/a/3541619.html Каддафи нашел силы для контрнаступления] // Радио Свобода, 30 марта 2011</ref>. Паралельна з трэцяга тыдня грамадзянскай вайны армія лаялістаў стала адмаўляцца ад бранятэхнікі, якую лёгка знішчыць з паветра, і па прыкладзе паўстанцаў пачала выкарыстоўваць хуткаходныя джыпы, у кузаве якіх усталёўвалі НУРС, цяжкі кулямёт або зенітную гармату. У дадатак байцы ўрадавых атрадаў паўсюдна выводзілі са строю аўтазаправачныя станцыі, пакідаючы апазіцыю без паліва, што скоўвала яе дзеянні. Узброенае апалчэнне было слаба падрыхтавана да вядзення працяглых баявых дзеянняў ва ўмовах адрыву ад баз забеспячэння. Апынуўшыся без паліва, паўстанцы не маглі ні наступаць, ні своечасова адступаць, што вяло да значных страт тэхнікі і чалавек{{sfn|Цыганок|2012|p=137}}. На працягу канца сакавіка — пачатку красавіка ўрадавыя войскі адбілі Нафалію, Бін-Джавад<ref name=ottawacitizen1>{{cite news|url=http://www.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=179704|title=Gaddafi troops reverse Libyan rebel charge|agency=[[Reuters]]|work=The Daily Star|date=29 March 2011|access-date=20 November 2011|first1=Maria|last1=Golovnina|first2=Michael|last2=Georgy|location=Tripoli}}</ref>, Рас-Лануф<ref>[http://tvrain.ru/news/kak_voyuyut_v_livii_8327-8327/ Как воюют в Ливии]</ref>, Брэгу<ref>[http://tvrain.ru/news/vojska_kaddafi_zahvatili_bregu_8343-8343/ Войска Каддафи захватили Брегу]</ref> і атакавалі Адждабію<ref>{{Cite web |url=http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 |title=Libya conflict: Street battle rages for Ajdabiya |access-date=2011-10-01 |archive-date=2014-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140428175340/http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 |url-status=live }}</ref>. Тым часам нафускія паўстанцы ўмацавалі свой кантроль над цэлым шэрагам гарадоў ад туніскай мяжы на крайнім захадзе да гарадоў, размешчаных у некалькіх гадзінах язды ад Трыпалі. Станам на чэрвень баевікі рыхтаваліся да наступлення на лівійскую сталіцу{{sfn|Doyle|2011|loc='Painfully young men'}}. Найбольш жорсткія баі разгарнуліся ў горадзе [[Місурата]], за 200 км на ўсход ад сталіцы Лівіі. Тутэйшыя баевікі былі адрэзаныя як ад апазіцыянераў Бенгазі, так і Нафуса. Увесь гэты час пра падзеі ў Місураце было мала што вядома — трапіць у яе можна было толькі з мора, што здолелі толькі нешматлікія рэпарцёры, тры з якіх загінулі. Пры тым менавіта Місурата стала асноўным сімвалам барацьбы для лівійскіх паўстанцаў як горад-крэпасць, якая стрымлівае націск шматтысячнай групоўкі ўрадавых войск. Моцны супраціў горада быў абумоўлены тым, што ў горадзе сканцэнтраваны амаль уся прамысловасць краіны (за выключэннем нафтаздабычы), і місурацкія прадпрымальнікі мелі канфлікты з уладамі з-за выпадкаў дзяржаўнага рэкета<ref name="мисурата"/>. Місурата некалькі месяцаў знаходзіўся ў аблозе войскамі Кадафі. Лаялісты часта абстрэльвалі цэнтр горада з мінамётаў{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=May 15: Gaddafi forces withdraw from Misrata}} і праводзілі шматлікія атакі на гарадскія раёны. Спачатку вялася артпадрыхтоўка, і адразу, не чакаючы яе завяршэння, разгортваўся штурм. Разлютаваныя баі прывялі да сур’ёзных разбурэнняў. Да фіналу баёў у Місураце наперадзе наступаючых нават пускалі бульдозеры, каб разграбаць завалы і барыкады<ref name="мисурата">[https://www.kp.ru/daily/25744/2732276/ «Мы не деньги считаем, а погибших товарищей»]</ref>. У канцы красавіка самалёты НАТА пачалі бамбардзіроўкі горада, наносячы ўдары па танках і артылерыі Кадафі. 25 красавіка паўстанцы разгарнули контрнаступленне, павольна прасоўваючыся па Місураце, і захапілі партовую зону. У выніку жорсткага бою 11 мая паўстанцы ўсталявалі кантроль над аэрапортам, а праз 15 мая абвясцілі аб завяршэнні бітвы за Місурату{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=May 15: Gaddafi forces withdraw from Misrata}}. Тым часам альянс правёў бамбардзіроўкі аб’ектаў, звязаных з Кадафі і яго набліжанымі. Сярод такіх — комплекс Баб Аль-Азізія ў Трыпалі. Напады на яго выклікалі пратэсты з боку лівійскіх чыноўнікаў, якія абвінавацілі інтэрвентаў у спробе забіць кіраўніка краіны. У красавіку сын лідара Джамахірыі [[Саіф аль-Араб Кадафі|Саіф аль-Араб]] і трое ўнукаў загінулі пры бамбёжках{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. === Разгром кадафісцкіх сіл === Пасля некалькіх месяцаў тупіковай сітуацыі баланс сіл зноў зрушыўся на карысць паўстанцаў{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. Разам з тым, у першую палову чэрвеня шэраг краін, уключаючы Злучаныя Штаты, Іспанію, Германію і Канаду, прызнаюць узначалены апазіцыяй Пераходны нацыянальны савет законным прадстаўніком Лівіі{{sfn|CNN|2013|loc=June 8-15, 2011}}. У жніўні апазіцыянеры прасунуліся да ўскраін Трыпалі, узяўшы пад кантроль стратэгічна важныя раёны, уключаючы горад Эз-Завія, дзе размешчаны адзін з найбуйнейшых нафтаперапрацоўчых заводаў Лівіі. Неўзабаве паўстанцы прасунуліся ў саму сталіцу. Паралельна баевікі і інтэрвенты спрабавалі высачыць месцазнаходжанне Кадафі. 23 жніўня паўстанцкія сілы, здавалася, атрымалі верх, захапіўшы комплекс Баб Аль-Азізія, штаб-кватэру Кадафі. Паўстанцы паднялі над комплексам сцяг Лівіі, які існаваў да прыходу Кадафі да ўлады, у той час як радасныя натоўпы знішчалі сімвалы Джамахірыі. Але баі паміж паўстанцамі і лаялістамі ў некаторых раёнах Трыпалі працягваліся{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. [[File:NTC fighters claim Bani Walid.jpg|міні|Баевікі ПНС святкуюць узяцце Бені-Валіда, 17 кастрычніка.]] Незадоўга да падзення Трыпалі, Цьеры Мейсан адкрыта заявіў, што большасць заходніх журналістаў, якія спыніліся ў гатэлі Rixos былі агентамі інтэрвентаў. У прыватнасці, ён паказаў на групы [[Associated Press]], [[Бі-Бі-Сі|ВBC]], [[CNN]] і [[Fox News]]. 31 кастрычніка ў інтэрв’ю на «Радыё Канада» Шарль Бушар распавёў, што ў штаб-кватэры НАТА ў [[Неапаль|Неапалі]] было створана аналітычнае падраздзяленне. Для яго ўзмацнення было створана некалькі інфармацыйных сетак. Разведданыя паступалі з многіх крыніц, уключаючы [[сродкі масавай інфармацыі]]. Такім чынам НАТА прызнала, што афіцыйныя замежныя журналісты ў Лівіі былі агентамі альянсу{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. Да пачатку верасня апазіцыянеры засяродзілі сваю ўвагу на нешматлікіх ачагах супраціўлення лаялістаў, спрабуючы з дапамогай перамоваў пераканаць праўрадавых камандзіраў мірна здацца і пазбегнуць баёў. Калі перамовы праваліліся, войскі ПНС разгортвалі штурм. У прыватнасці, так адбылося з гарадамі Сірт і Бені-Валід, дзе вяліся жорсткія баі{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. 20 кастрычніка Муамар Кадафі быў забіты{{sfn|CNN|2013|loc=June 20, 2011}}. Праз тры дні апазіцыя абвясціла пра перамогу над рэжымам Кадафі{{sfn|CNN|2013|loc=June 23, 2011}}. == Вынікі і наступствы == Ваеннае супрацьстаянне скончылася звяржэннем і забойствам Муамара Кадафі, пасля чаго ўлада ў краіне перайшла да ПНС. Грамадзянская вайна ў Лівіі стала найбуйнейшым па ліку ахвяр канфліктам у ходзе [[Арабская вясна|Арабскай вясны]] пасля [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|вайны ў Сірыі]]. Вайна нанесла моцны ўдар па эканоміцы краіны, перш за ўсё па яе знешным гандлі. Напрыклад, таваразварот Лівіі з [[Еўрапейскі саюз|ЕС]] у 2011 годзе склаў каля траціны (каля $12 млрд) ад ўзроўня [[2010]] года (тады ён быў каля $35 млрд). Але ўжо ў [[2012]] годзе тавараабарот з ЕС перавысіў узровень 2010 года. Наступствам звяржэння ў 2011 годзе Муамара Кадафі стаў крызіс у [[Малі]], калі на малійскую тэрыторыю хлынулі ўцекачы з плямёнаў туарэгаў. Заняўшы паўночную частку Малі, яны абвясцілі там незалежную дзяржава [[Азавад]]. Пазней туарэгаў з падкантрольных тэрыторый выціснулі экстрэмісты. Пасля заканчэння вайны на тэрыторыі краіны ўзброеныя сутычкі не сканчаліся, так як частка лаялістаў вырашыла [[Узброеныя сутыкненні ў Лівіі (2011—2014)|працягнуць барацьбу]]. Вяліся сутыкненні паміж рознымі апалчэннямі былой апазіцыі. Праз пару гадоў ваенныя дзеянні прывялі да [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (з 2014)|шматбаковай канфрантацыі]] з удзелам Усеагульнага нацыянальнага кангрэса, Палаты прадстаўнікоў, лівійскіх плямёнаў, баевікоў з радыкальных ісламіскіх груповак і іншых сіл. == Ваенныя злачынствы == У пачатку вайны ў Лівіі [[26 лютага]] 2011 Савет Бяспекі ААН прыняў рэзалюцыю 1970, у якой было сказана: СБ ААН пастанаўляе перадаць пытанне аб сітуацыі ў Лівійскай Арабскай Джамахірыі ў перыяд з 15 лютага 2011 года на разгляд Пракурора Міжнароднага крымінальнага суда. [[16 мая]] пракуратура МУС запатрабавала санкцыі на арышт Муамара Кадафі па абвінавачванні ў злачынствах супраць чалавечнасці. [[27 чэрвеня]] Міжнародны крымінальны суд выдаў ордэр на арышт Муамара Кадафі, Сейфа аль-Іслама і кіраўніка разведслужбы краіны Абдулы ас-Сенусі па абвінавачванні ў наборы наймітаў і нападах на ўдзельнікаў антыўрадавых дэманстрацый і іншых злачынствах<ref>[http://www.ria.ru/arab_ly/20110627/394013421.html МУС выдал ордер на арест Муамара Каддафи | РИА Новости]</ref>. У дакладзе, які быў падрыхтаваны аўтарытэтнай міжнароднай праваабарончай арганізацыяй ''Human Rights Watch'', якая базуецца ў [[Нью-Ёрк]]у, гаворыцца, што расправа над лідарам Лівійскай Джамахірыі Муамарам Кадафі і яго асяроддзем, зладжаная 20 кастрычніка 2011 года, уяўляе сабой ваеннае злачынства. Па словах яе экспертаў, сабраныя імі новыя даныя паказваюць на «відавочную пакаранне» без суда і следства мяцежнікамі не толькі Муамара Кадафі і яго сына Мутазіма, але і «дзесяткаў палонных» з ліку тых, хто знаходзіўся ў асяроддзі ранейшага лівійскага кіраўніка ў апошні дзень яго жыцця. Мяцежнікі пакаралі смерцю па меншай меры 66 палонных у гасцініцы «Махары». Атрыманая Human Rights Watch інфармацыя паказвае на тое, што Мутазім Кадафі, паранены пры першапачатковым сутыкненні паміж аўтакалонай бацькі і паўстанцамі, быў дастаўлены жывым з Сірта ў Місурату, дзе яго неўзабаве забілі. Сам Муамар Кадафі быў жорстка збіты. Акрамя таго, яго калолі штыком, сведчыць арганізацыя, спасылаючыся на відэазапісы, зробленыя самімі мяцежнікамі на камеры мабільных тэлефонаў. Агенцтва Франс Прэс перадае інфармацыю, што ў яе распараджэнні апынуўся даклад Камісіі ААН па расследаванні ваенных злачынстваў і парушэнняў правоў чалавека падчас грамадзянскай вайны ў Лівіі. З гэтай справаздачы можна зрабіць выснову, што «з 20 расследаваных налётаў НАТА камісія выявіла пяць налётаў, падчас якіх былі забітыя 60 мірных жыхароў, 55 атрымалі раненні»<ref>[http://ria.ru/arab_ly/20120303/584131343.html РИА «Новости». «Жертвами серии авиаударов НАТО в Ливии стали 60 мирных жителей — ООН». 02:4203.03.2012]</ref>. [[29 мая]] 2011 каталіцкі апостальскі вікарый Трыпалі біскуп Джавані Марцінелі прыехаў у Італію, каб звярнуць увагу сусветнай супольнасці на пакуты мірнага насельніцтва Лівіі з-за бамбардзіровак краіны авіяцыяй НАТА. Як паведамляе радыё [[Ватыкан]]а, біскуп заявіў, што некалькі грамадзянскіх асоб загінулі на яго вачах<ref>[http://ria.ru/arab_war/20110529/381520199.html Католический епископ Триполи призвал прекратить бомбардировки Ливии]</ref>. == Выкарыстанне зброі са збедненым уранам == У ліпені [[2018]] года ўрад нацыянальнай згоды Лівіі абвінаваціў блок НАТА ў выкарыстанне зброі са [[Збеднены ўран|збедненым уранам]], калі лівійскія медыкі высветлілі, што за апошнія гады ў краіне рэзка вырасла колькасць анкалагічных захворванняў менавіта ў тых месцах, якія падвяргаліся бамбардзіроўкам у 2011 годзе<ref>[https://ria.ru/world/20180713/1524543935.html РИА НОВОСТИ: Ливия обвинила НАТО в применении оружия с обедненным ураном]</ref>. Улады мелі намер звярнуцца ў МАГАТЭ і іншыя міжнародныя арганізацыі па дапамогу ў правядзенні дбайных даследаванняў прысутнасці збедненага ўрану і ў раёнах Лівіі, якія падвергліся авіяналётам. Першыя паведамленні аб выкарыстанні збедненага ўрану ў лівійскім канфлікце з’явіліся яшчэ ў красавіку 2011. Па сведчанні незалежнай групы навукоўцаў, якія тады працавалі ў Лівіі, у гэтай краіне былі знойдзены сляды збедненага ўрану. Імі быў зафіксаваны павышаны ўзровень радыяцыі ў варонках ад бомбаў і на аскепках снарадаў, якія заставаліся пасля авіяўдараў НАТА<ref>[http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ Армейский вестник: Урановая нанопыль засеяла ливийские города] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170601034629/http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ |date=1 чэрвеня 2017 }}</ref>. Афіцыйныя прадстаўнікі Паўночнаатлантычнага альянсу абвяргаюць любую інфармацыю пра ўжыванне забароненых рэчываў у канфлікце ў Лівіі. == Інфармацыйная вайна == На працягу ўсяго канфлікту з Лівіі паступала супярэчлівая інфармацыя. Яе распаўсюджвалі ў тым ліку некаторыя сусветныя СМІ, якія грунтаваліся на даных тэлекампаній Аль-Джазіра і Аль-Арабія. Навіны значна нагняталі становішча ў Лівіі і выдавалі за рэальнасць ілжывыя факты<ref>[http://ru.euronews.net/newswires/762951-newswire/ ITAR-TASS, 25/02 17:57 CET]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>[http://www.vz.ru/opinions/2011/3/9/474295.print.html «Постановка в стиле Голливуда»]// Взгляд.ru,09.03.2011 г.</ref>. Некаторыя аглядальнікі лічаць, што ў Лівіі ўпершыню былі ўжыты ў сусветным маштабе тэхналогіі інфармацыйнай вайны<ref>Гумер Исаев [http://meast.ru/article/informatsionnaya-voina-protiv-livii Информационная война против Ливии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110306140810/http://meast.ru/article/informatsionnaya-voina-protiv-livii |date=6 сакавіка 2011 }}</ref>. Таксама неаб’ектыўную інфармацыю падаваў брытанскі тэлеканал [[BBC|Бі-бі-сі]]. Так, па словах кіраўніка службы навін Хелен Боўдэн, аб’ектыўнасці асвятлення перашкодзілі занадта цесныя сувязі з паўстанцамі. Таксама часта выкарыстоўвалася непацверджаная інфармацыя<ref>[http://ria.ru/media/20120626/685071054.html Эмоции помешали Би-би-си объективно освещать «арабскую весну» — СМИ]</ref>. Протаіерэй Вячаслаў (Пушкароў), загадчык місіянерскім аддзелам Іркуцкай епархіі Рускай Праваслаўнай Царквы, даў ацэнку пазіцыі тэлеканала «Расія» і «Першы канал» у асвятленні вайны ў Лівіі<ref>[http://www.voskres.ru/kolonka/pushkarev.htm voskres.ru — «Об информационной войне»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120203181342/http://www.voskres.ru/kolonka/pushkarev.htm |date=3 лютага 2012 }}</ref>.:{{Пачатак цытаты}}«…два месяцы таму назад Кадафі быў надзейным партнёрам Расіі, цяпер ён стаў „дыктатарам“ і „забойцам уласнага народа“. Якая метамарфоза! Пры ўсім гэтым відавочны аднабокі падыход да асвятлення праблемы. Нашы тэлеканалы абралі для сябе лінію пераймання заходнім СМІ … Атрымліваецца, што нашы журналісты і рэдактары з’яўляюцца прыхільнікамі мецяжоў і дзяржаўных пераваротаў і ім напляваць на канстытуцыйны лад? .. нашы цэнтральныя СМІ пайшлі на падставе ў палітыкі і, парушаючы асноўныя нормы журналісцкай этыкі, паказалі ўсіму свету і нам вельмі высокі ўзровень свайго ўласнага непрафесіяналізму і ангажаванасці. Бо яны бессаромна чынам сталі выкарыстоўваць методыку падвойных стандартаў у сваёй „працы“ … Ці знойдуць нашы СМІ, а асабліва канал „Расія“ і „Першы канал“, у сабе сілы і рашучасць прызнацца ў несумленнасці і папрасіць прабачэння ў лівійскага народа і яго лідара? Сумняваюся.»{{канец цытаты}} == Роля замежных дзяржаў == [[File:AV-8B Harrier Operation Odyssey Dawn.jpg|thumb|200px|Самалёт AV-8B Harrier ВПС ЗША перад баявым вылетам на тэрыторыю Лівіі, 20 сакавіка]] === Інтэрвенцыя Заходніх краін === Важным момантам у гісторыі лівійскага канфлікту з’яўляецца інтэрвенцыя [[НАТА]], якая пачалася [[19 сакавіка]]. Інтэрвенцыя гэтага ваенна-палітычнага блока стала адным з самых вырашальных фактараў паразы сіл Кадафі. Ваеннае ўмяшанне Паўночнаатлантычнага альянсу і яго саюзнікаў суправаджаліся бамбардзіроўкамі ваенных і грамадзянскіх аб’ектаў у Лівіі. Інтэрвенты таксама займаліся пастаўкамі зброі для ПНС і ваеннай падрыхтоўкай мяцежнікаў. ВПС краін НАТА змаглі нанесці вялікую шкоду інфраструктуры Лівіі і авіяцыі ўрадавых сіл, што было аднымі з самых важных пераваг лівійскай арміі перад ПНС. === Беларусь === {{Main|Беларусы ў лівійскім канфлікце}} Да пачатку грамадзянскай вайны паміж [[Мінск]]ам і Трыпалі былі наладжаны цесныя дыпламатычныя сувязі. 15 лютага з [[Баранавічы|Баранавічаў]] ў Лівію вылецеў самалёт Іл-76, які, як мяркуецца, перавозіў зброю<ref name="зброя"/>. У канцы лютага ў заходніх СМІ з’явілася інфармацыя, што ў падаўленні вулічных беспарадкаў прымалі ўдзел беларускія найміты<ref>[https://www.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]</ref>. Пазней, у красавіку, звесткі аб удзеле пра тое, што сур’ёзную дапамогу аказваюць беларускія ваенныя спецыялісты, чыя прысутнасць ў Лівіі дапамагла Кадафі ў першыя месяцы вайны павялічыць мабільнасць войскаў, прадпрымаць паспяховыя контратакі і нават зберагчы значныя сілы і рэсурсы ад авіяўдараў НАТА. Таксама яны займаліся эксплуатацыяй некаторай армейскай тэхнікі. Па афіцыйных даных ад беларускага пасольства, колькасць вайскоўцаў і інструктараў у Лівійскай Джамахірыі перад грамадзянскай вайной складала каля 500 чалавек, большую частку з якіх з пачаткам канфлікту эвакуіравалі, але некаторых было вырышына заставіць. Сярод ваеннага кантынента, як мяркуецца, былі ваеннаслужачыя [[Галоўнае разведвальнае ўпраўленне (Беларусь)|Галоўнага разведвальнага ўпраўлення]]/[[Сілы спецыяльных аперацый УС РБ|Сіл спецыяльных аперацый]], у тым ліку былыя байцы [[334-ы асобны атрад спецыяльнага прызначэння|334-га асобнага атрада спецпрызну]]<ref>[https://naviny.by/node/60812 Authorities deny report of Belarus` military presence in Libya] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210123210321/https://naviny.by/node/60812 |date=23 студзеня 2021 }}</ref>. Як заявіў выданню «Камсамольская праўда» непасрэдны ўдзельнік падзей па імі Міхаіл, які знаходзіўся па асабістым кантракту ў Лівіі ўжо больш за год, там дзейнічаюць некалькі сотняў вайсковых спецыялістаў з Беларусі. Паводле яго слоў, іх зарплата складае амаль 3000 долараў у месяц. Замежнікі не прымаюць непасрэднага ўдзелу ў баявых дзеяннях супраць паўстанцаў, але ўвесь час знаходзяцца на баявых пазіцыях<ref name="партызаны"/> У верасні 2011 г. прадстаўнікі ПНС заявілі, што ў іх ёсць інфармацыя аб удзеле беларускіх снайпераў у баявых дзеяннях на баку ўрадавых сіл<ref>[https://ria.ru/20110906/431141568.html Белорусских снайперов в Ливии не было, заявил МИД]</ref>. Чацвёра грамадзян Беларусі (Валерый Гардзіенка, Ігар Едзімічаў, Фёдар Труфанаў<ref>[https://m.kp.by/daily/26790.7/3823973/ В Минск вернулся белорус, который провел в ливийском плену больше шести лет // Комсомольская правда, 2 февраля 2018]{{Недаступная спасылка}}</ref> і [[Вячаслаў Міхайлавіч Качура|Вячаслаў Качура]]<ref name="РИА1"/>) трапілі ў палон да паўстанцаў у Трыпалі, дзе былі асуджаны на 10 гадоў пазбаўлення волі за супрацоўніцтва з лаялістамі<ref>[https://russian.rt.com/inotv/2012-06-05/Sud-nad-russkimi-naemnikami-v Суд над русскими «наемниками» в Ливии возмутил Москву // RT, 5 июня 2012]</ref>. Пасродкам доўгіх перамоваў, удалося дамагчыся датэрміновага вызвалення беларускіх грамадзян, апошні з якіх, Качура, вярнуўся дадому ў [[2018]] годзе<ref name="РИА1">[https://ria.ru/20180202/1513834267.html Источник: освобожденный из плена в Ливии белорусский военный прибыл в Минск// РИА Новости, 2 февраля 2018]</ref>. Афіцыйна беларускі ўрад адмаўляе прысутнасць беларускіх ваенных саветнікаў і наймітаў у Лівіі падчас грамадзянскай вайны. === Зімбабвэ === У самым пачатку вайны ў Трыпалі на самалёце прыбылі некалькі сотняў вайскоўцаў з Зімбабвэ<ref name="Зімбабвэ"/>. Сярод іх былі ў асноўным вайскоўцы элітных падраздзяленняў зімбабвіійскай арміі, такіх як байцы [[5-я брыгада (Зімбабвэ)|5-й брыгады]]. Акрамя дзеючых ваенных кадраў, у Лівіі знаходзіліся і найміты. У жніўні ўрад Зімбабвэ выслаў лівійскага пасла з краіны за тое, што той перайшоў на бок ПНС<ref>[http://www.km.ru/v-mire/2011/08/26/voina-v-livii/zimbabve-vyslala-posla-livii-za-perekhod-na-storonu-povstantsev Зимбабве выслала посла Ливии за переход на сторону повстанцев] — km.ru</ref>. === Катар === З самага пачатку лівійскага канфлікту Катар заняў бок паўстанцаў. Дзяржава ахвотна дапамагала Пераходнага Нацыянальнаму савету ў барацьбе з урадам Кадафі. Катар не толькі забяспечваў мяцежнікаў зброяй і боепрыпасамі, але і непасрэдна займаўся трэніроўкай байцоў паўстанцкіх атрадаў<ref name="worldtribune.com">[http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_libya0445_04_15.asp Qatar trains anti-Gadhafi rebels in use of anti-tank weapons]</ref>. Па заяве начальніка Генштаба ўзброеных сілаў Катара Хамада бен Алі аль-Атыя, у Лівіі знаходзіліся сотні катарскіх вайскоўцаў, якія займаліся падрыхтоўкай паўстанцаў і забеспячэннем сувязі з сіламі НАТА<ref name="Армия Катара">[http://www.km.ru/v-mire/2011/10/26/voina-v-livii/katar-priznal-uchastie-svoei-armii-v-liviiskoi-voine Катар признал участие своей армии в ливийской войне] — km.ru</ref>. Не выключаецца магчымасць прамога ўдзелу вайскоўцаў з Катара ў баявых дзеяннях. == Гл. таксама == * [[Замежныя найміты ў Лівіі]] * [[Інтэрвенцыя ў Лівіі]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{cite journal|last=Roberts|first=Hugh|title=Who said Gaddafi had to go?|journal=London Review of Books|date=17 November 2011|volume=33|issue=22|pages=8–18|url=https://www.lrb.co.uk/v33/n22/hugh-roberts/who-said-gaddafi-had-to-go|access-date=14 November 2011}} * {{h|Doyle|2011|Mark Doyle. [https://www.bbc.com/news/world-africa-13904110 Libya's Western Mountains - the 'forgotten war'] // BBC, 24 June 2011}} * {{h|ICRC|2012|[https://casebook.icrc.org/case-study/libya-nato-intervention-2011 Libya, NATO Intervention 2011] // ICRC, 2012}} * {{h|Цыганок|2012|Цыганок А. Д. [http://otvaga2004.ru/boyevoe-primenenie/boyevoye-primeneniye10/livia-itogi-i-uroki/ Война в Ливии 2011 г.: итоги и уроки] // Журнал «Арсенал Отечества», №2 / 2012.}} * {{h|Хамза|2021|Ахмед Хамза. Анализ событий первого этапа гражданской войны в Ливии 2011 г. на основе работ российских исследователей // Журнал международного права и международных отношений. 2021 № 3 (98). С. 68—72.}} * {{h|Бурак|2021|Захар Бурак. Дзесяць гадоў хаосу: куды рушыць Лівія? // Звязда : газета. — 27 лютага 2021.}} * {{h|Al Jazeera|2011|[https://www.aljazeera.com/news/2011/8/23/battle-for-libya-key-moments Battle for Libya: Key moments] // Al Jazeera, 23 Aug 2011}} * {{h|CNN|2013|[https://us.cnn.com/2013/09/20/world/libya-civil-war-fast-facts/index.html 2011 Libya Civil War Fast Facts] // CNN, Sep 20, 2013}} * {{h|NATO|2012|[https://www.nato.int/en/what-we-do/operations-and-missions/nato-and-libya-february-october-2011 NATO and Libya (February - October 2011)] // North Atlantic Treaty Organization, 4 April 2012}} * {{h|Britannica|2011|[https://www.britannica.com/event/Libya-Revolt-of-2011#ref300033 Libya Revolt of 2011] // Britannica.}} * {{h|Amnesty International|2012|[https://www.amnesty.org/en/documents/MDE19/003/2012/en/ "Libya: The Forgotten Victims of NATO Strikes"] // Amnesty International, AI INDEX: MDE 19/003/2012, 19 March 2012}} == Спасылкі == * [http://www.izvestia.ru/world/article3152501/ Ю. Снегирев. Мятеж в пустыне] * [http://www.izvestia.ru/world/article3152559/ Ю. Снегирев. Война в песочнице] * [http://echo.msk.ru/programs/svoi-glaza/758807-echo/ Своими глазами. Бунтующая Ливия.//Передача радиостанции «Эхо Москвы»] * [http://www.izvestia.ru/story/191 О. Джемаль, М. Сайченко. Ливийский дневник] * [http://www.ng.ru/world/2011-06-23/7_livia.html Война в Ливии — тяжкая ноша для НАТО] Петр Силантьев, 23 июня 2011 * [https://web.archive.org/web/20150908092552/http://fototelegraf.ru/?tag=%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%8F-2011-%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D0%B9 Фоторепортажи о восстании в Ливии] * «На стороне Каддафи воюют белорусские партизане» Комсомольская правда [https://m.kp.by/daily/25664/825870/]{{Недаступная спасылка}} * Передача «Права человека. Взгляд в мир» с Евгением Новиковым (Белоруссия) [https://www.youtube.com/watch?v=OcgbYX30lFA Ливия: истинные причины войны] (видео) * [https://www.historyguy.com/libyan_war_2011.htm Сітуацыя ў Лівіі ў 2011 годзе (англ.)] * [http://www.wikiznanie.ru/b/index.php/%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0_%D0%B2_%D0%9B%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B8 Грамадзянскія войны ў Лівіі (руск.)] {{Арабская вясна}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Лівіі]] [[Катэгорыя:Палітыка Лівіі]] [[Катэгорыя:2011 год у Лівіі]] [[Катэгорыя:Войны XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Гісторыя Лівіі]] ae9p9ggli30ai0mhyo8ngnfo5fqun22 5202744 5202742 2026-09-20T14:46:48Z DBatura 73587 /* Разгром кадафісцкіх сіл */ 5202744 wikitext text/x-wiki {{пра|Грамадзянскую вайну ў 2011|другі канфлікт|Грамадзянская вайна ў Лівіі (2014—2020)}} {{Узброены канфлікт |канфлікт = Грамадзянская вайна ў Лівіі |частка = [[Арабская вясна]], [[Лівійскі крызіс]] |выява = [[File:Tanks outside of Misrata (6) (8288579409).jpg|300px|]] |памер = |загаловак = Знішчаныя падчас вясновых баёў танкі лаялістаў ля [[Місурата|Місураты]] |дата = [[15 лютага]] — [[23 кастрычніка]] [[2011]] |месца = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] [[Лівія]] |прычына = |casus belli = |вынік = Скінуты ўрад [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]] |змены = |праціўнік1 = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] '''[[Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі]]''' *[[Нацыянальна-вызваленчая армія Лівіі|НВАЛ]] *Лівійскія плямёны<ref name="tribewsj">{{cite news|url=http://online.wsj.com/article/SB10001424052702304887904576395143328336026.html|work=The Wall Street Journal|date=21 June 2011|title=Libya City Torn by Tribal Feud|accessdate=26 July 2011|first=Sam|last=Dagher}}</ref><ref name="tribespiegel">{{cite news|date=26 July 2011|url=http://www.spiegel.de/international/world/0,1518,776695,00.html|work=Der Spiegel|accessdate=26 July 2011|title=Tribal Rivalries Complicate Libyan War|last=Von Rohr|first=Mathieu}}</ref> **• Тубу ([[Фронт тубу для выратавання Лівіі|ФТВЛ]]) **• Амазігі ** [[Лівійская ісламская баявая група|ЛІБГ]] * Замежныя найміты<ref>[http://interfax.ru/politics/news.asp?id=204759 Старший сын Каддафи утверждает, что в Триполи воюют подразделения НАТО и наемники] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200727111717/https://www.interfax.ru/russia/204759 |date=27 ліпеня 2020 }}</ref> ''' '''Ваенная падтрымка [[Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 1973|UNSC Resolution 1973]]''': *{{Сцягафікацыя|НАТА}} {{Collapsible list |bullets =yes |title = Членаў НАТА |{{Сцягафікацыя|Belgium}} |{{Сцягафікацыя|Bulgaria}} |{{Сцягафікацыя|Canada}} |{{Сцягафікацыя|Denmark}} |[[File:Flag of France (1976–2020).svg|22пкс]] [[Францыя]] |{{Сцягафікацыя|Greece}} |{{Сцягафікацыя|Italy}} |{{Сцягафікацыя|Netherlands}} |{{Сцягафікацыя|Norway}}<ref>{{cite news |date=29 July 2011 |url=http://www.agi.it/english-version/world/elenco-notizie/201107291140-pol-ren1034-last_libyan_mission_for_norway_s_f16s_to_fly_tomorrow |title=Last Libyan Mission for Norway's F16S To Fly Tomorrow |agency=[[Agenzia Giornalistica Italia]] |accessdate=11 August 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121123033546/http://www.agi.it/english-version/world/elenco-notizie/201107291140-pol-ren1034-last_libyan_mission_for_norway_s_f16s_to_fly_tomorrow |archivedate=23 лістапада 2012 }}</ref> |{{Сцягафікацыя|Romania}} |{{Сцягафікацыя|Spain}} |{{Сцягафікацыя|Turkey}} |{{Сцягафікацыя|United Kingdom}} |{{Сцягафікацыя|United States}} }} {{Collapsible list |bullets =yes |title = Іншых краін |{{Сцягафікацыя|Туніс}}<ref>{{cite web |title=Libya says Gaddafi survives air strikes, but son killed |url=http://www.stuff.co.nz/world/africa/4947667/Libyas-Gaddafi-offers-ceasefire-but-will-not-leave |author=Noueihed, Lin |date=2011-05-02 |work=Stuff.co.nz |accessdate=2011-09-17 |lang=en}}</ref><ref group="~">Армія Туніса ўдзельнічала ў [[Бітва за Вазін|пагранічных сутыкненнях у раёне горада Вазін]] на баку ПНС.</ref> |{{Сцягафікацыя|Jordan}}<ref>{{cite news|url=http://www.jordantimes.com/?news=36218|title=Jordanian Fighters Protecting Aid Mission|work=The Jordan Times|date=6 April 2011|accessdate=6 April 2011}}</ref> |{{Сцягафікацыя|Sweden}} |{{Сцягафікацыя|United Arab Emirates}}<ref>{{cite news|url=http://www.wam.org.ae/servlet/Satellite?c=WamLocEnews&cid=1300255413630&p=1135099400124&pagename=WAM%2FWamLocEnews%2FW-T-LEN-FullNews|title=UAE Updates Support to UN Resolution 1973|agency=[[Emirates News Agency]]|date=25 March 2011|accessdate=26 March 2011}}</ref> |{{Сцягафікацыя|Катар}}<ref name="Армия Катара"/> }} {{Сцяг|Джыхад}} [[Аль-Каіда]]<ref>{{Cite web |url=http://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html |title="Аль-Каида" проникла в ряды ливийской оппозиции |access-date=13 красавіка 2019 |archive-date=13 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190413213938/http://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html |url-status=dead }}</ref><br>'''Ваенныя інструктары''':<br>{{Сцягафікацыя|Катар}}<ref name="worldtribune.com">[http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_libya0445_04_15.asp Qatar trains anti-Gadhafi rebels in use of anti-tank weapons]</ref><br>{{Сцягафікацыя|НАТА}}<ref>[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110823152013.shtml?print Дмитрий Рогозин обвинил НАТО в участии в гражданской войне в Ливии.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131112061522/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110823152013.shtml?print |date=12 лістапада 2013 }}//РБК, 23.08.2011 г. [http://www.utro.ru/news/2011/08/23/993926.shtml копия]</ref><br>'''Пастаўкі зброі:''' {{сцягафікацыя|Qatar}}<ref>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/10/2011102693420436507.html|title=NTC asks NATO to extend Libya presence|publisher=Al Jazeera|date=26 October 2011|accessdate=26 October 2011}}</ref><ref>{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15459473|title=Libya's Mustafa Abdul Jalil asks Nato to stay longer|work=BBC|date=26 October 2011|accessdate=4 November 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/oct/26/qatar-troops-libya-rebels-support |title=Qatar admits sending hundreds of troops to support Libya rebels|work=The Guardian|date=26 October 2011|accessdate=20 November 2011 |last=Black|first=Ian|location=London}}</ref><br>{{сцягафікацыя|Egypt}}<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/03/18/masr/ Ближний Восток: Египет начал поставлять оружие ливийским повстанцам]//Lenta.ru,18.03.2011 г.</ref><br>{{сцягафікацыя|Малдавія}}<ref>[https://m.point.md/ru/novosti/politika/moldova-prodala-oruzhie-livijskim-terroristam Молдова продала оружие ливийским террористам] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230414021733/https://m.point.md/ru/novosti/politika/moldova-prodala-oruzhie-livijskim-terroristam |date=14 красавіка 2023 }} — ''point'', 14 ноября 2013</ref><br>{{сцягафікацыя|Швейцарыя}}<ref>[http://nashagazeta.ch/news/12112 Швейцарское оружие оказалось в руках ливийских повстанцев] — ''Наша газета'', 29 июля 2011</ref><br>'''Іншая падтрымка''':<br>{{сцягафікацыя|Судан}}<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14881745 Darfur rebel leader Khalil Ibrahim flees Libya]</ref> |праціўнік2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] '''[[Вялікая Сацыялістычная Народная Лівійская Арабская Джамахірыя|Лівійская Арабская Джамахірыя]]''' * [[Узброеныя сілы Лівійскай Джамахірыі|Узброеныя сілы Лівіі]] * Ваенізаваныя фармаванні * Лівійскія плямёны<ref name="tribewsj"/><ref name="tribespiegel"/> **• Кадафа **• Туарэгі **• Варфала * Замежныя найміты<ref>[http://vesti.az/news/90437/На_стороне_Каддафи_сражаются_наемники_из_России НА СТОРОНЕ КАДДАФИ СРАЖАЮТСЯ НАЕМНИКИ ИЗ РОССИИ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110926005426/http://vesti.az/news/90437/%D0%9D%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B5_%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8_%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%81%D1%8F_%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%B8%D0%B7_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 |date=26 верасня 2011 }}</ref> '''Ваенная патрымка''':<br>{{Сцягафікацыя|Zimbabwe}}<ref name="Зімбабвэ">[https://m.kp.by/daily/25645/809127/ В Ливии на стороне правительства воюет немало зимбабвийцев. Комсомольская правда]{{Недаступная спасылка}}</ref><br>[[Файл:Flag of Darfur Liberation Front.svg|border|22px]] Паўстанцы [[Дарфур]]а<ref name="Дарфур">[http://allafrica.com/stories/201106010572.html Sudan: Govt Deploys Troops to Borders With Libya]</ref><br>'''Ваенныя саветнікі''':<br>{{Сцяг|Belarus|1995}} [[Беларусь]]<ref name="РИА">[https://ria.ru/20180202/1513834267.html Источник: освобожденный из плена в Ливии белорусский военный прибыл в Минск]</ref><ref name="партызаны">[https://m.kp.by/daily/25664/825870/?share.target.id=396795&share.target.class=4 На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны. Комсомольская правда]{{Недаступная спасылка}}</ref><br> '''Пастаўкі зброі:'''<br>{{Сцягафікацыя|Algeria}}<ref>[http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- Algeria May have Violated UN Resolution By Providing Weapons to Libya, US State Dept] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180730140427/http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- |date=30 ліпеня 2018 }}</ref><br>{{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]]<ref>[http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/14/828153.html Сирия шлет Каддафи оружие и боеприпасы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181028224237/http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/14/828153.html |date=28 кастрычніка 2018 }}// ИА Росбалт, 14/03/2011</ref><br>{{Сцягафікацыя|Беларусь|1995}}<ref>[https://www.newsru.com/world/01mar2011/minsk.html SIPRI: Белоруссия снабдила Каддафи оружием для уничтожения революционеров] — news.ru, 1 марта 2011</ref><ref name="зброя">[https://news.tut.by/politics/216932.html Летало ли белорусское оружие в Ливию и Кот-д'Ивуар?. Tut.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181130125052/https://news.tut.by/politics/216932.html |date=30 лістапада 2018 }}</ref> |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] [[Мустафа Мухамад Абд-аль-Джаліль]]<br>{{Сцяг|НАТА}} [[Шарль Бушар]] |камандзір2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] [[Муамар Кадафі]] † |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] каля 30 000 паўстанцаў<ref>http://www.aljazeera.com/blogs/africa/2011/03/18951.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180810120429/https://www.aljazeera.com/blogs/africa/2011/03/18951.html |date=10 жніўня 2018 }}</ref>;<br>{{Сцяг|НАТА}} больш за 200 самалётаў, 20 баявых караблёў, 20 падводных лодак, некалькі тысяч ваеннаслужачых;<br>{{Сцяг|Катар}} некалькі сотняў вайскоўцаў<ref name="Армия Катара"/>;<br>сотні замежных наймітаў. |сілы2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] каля 30 000 вайскоўцаў і лаялістаў<ref>[http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ «Gadhafi Asks Obama To Call Off NATO Military Campaign»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120119045921/http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ |date=19 студзеня 2012 }}// {{iw|CTV News}}, 6 April 2011. Retrieved 27 August 2011.</ref>;<br>{{Сцяг|Zimbabwe}} некалькі сотняў вайскоўцаў і наймітаў<ref name="Зімбабвэ"/>;<br>{{Сцяг|Беларусь|1995}} каля 500 ваенных інструктараў і наймітаў<ref name="партызаны"/>;<br>сотні замежных наймітаў. |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = '''Усходні фронт''': 7 200 забітых, параненых і зніклых без вестак паўстанцаў<ref name="armsexpo">[http://www.arms-expo.ru/049051124050054057054048.html В чем уникальность 240-дневной Ливийской войны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120427095911/http://www.arms-expo.ru/049051124050054057054048.html |date=27 красавіка 2012 }}</ref> '''Заходні фронт''': ''невядома'' |страты2 = '''Усходні фронт''': 11 000 забітых, параненых і зніклых без звестак лаялістаў<ref name="armsexpo"/><ref>[http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&newsId=256121&link=256121 Libyan estimate: At least 30,000 died in the war] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110909143158/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&newsId=256121&link=256121 |date=9 верасня 2011 }}</ref> '''Заходні фронт''': ''невядома'' |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = 25 000<ref>Ian Black, Middle East editor (8 January 2013). [https://www.theguardian.com/world/2013/jan/08/libyan-revolution-casualties-lower-expected-government "Libyan revolution casualties lower than expected, says new government".] London: Guardian. Retrieved 2 October 2013.</ref><ref>[https://m.rosbalt.ru/main/2011/09/08/887837.html В Ливии подсчитали количество погибших за время войны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191012112042/https://m.rosbalt.ru/main/2011/09/08/887837.html |date=12 кастрычніка 2019 }} // Росбалт, 8 сентября</ref> — 50 000<ref>[https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны]//РБК,30 августа 2011 года</ref> забітых |заўвага = |Commons = }} {{Паўстанне ў Лівіі}} Першая '''грамадзянская вайна ў Лівіі''', або '''Лівійская рэвалюцыя'''<ref>{{cite web|url=http://www.pbs.org/newshour/multimedia/libya_9months/index.html|title=A Visual Look Back at the Libyan Revolution|work=PBS|date=20 October 2009|accessdate=28 October 2009|archive-date=21 кастрычніка 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111021172948/http://www.pbs.org/newshour/multimedia/libya_9months/index.html|url-status=dead}}</ref> — узброены канфлікт [[2011]] года паміж войскамі ўрада [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]] і паўстанцаў. Адзін з этапаў так званай «[[Арабская вясна|арабскай вясны]]». == Прычыны == {{Асноўны артыкул|Вялікая Сацыялістычная Народная Лівійская Арабская Джамахірыя}} У перыяд праўлення Кадафі ўзровень жыцця насельніцтва знаходзіўся на досыць высокім узроўні. Сярэдняя працягласць жыцця складала 74 гады, а сярэдні заробак набліжаўся да адзнакі 1050 даляраў ЗША. Таксама дзяржава забяспечвала бясплатную адукацыю і медыцынскае абслугоўванне, выплачвала фінансавую дапамогу для набыцця жылля. Аднак узровень беспрацоўя складаў па розных дадзеных ад 20 да 30 %. Даходы ад нафтаздабычы ішлі на ўзбагачэнне ўрада і набліжаных. Найвышэйшы ўзровень карупцыі, барацьба з іншадумствам, масавыя забойствы дысідэнтаў выклікалі незадаволенасць грамадзян. Пасля арышту вядомых апазіцыянераў у краіне пачаліся паўстанні<ref>[https://fb.ru/article/386328/voyna-v-livii-prichinyi-i-posledstviya Война в Ливии: причины и последствия]{{ref-ru}}</ref>. == Ход падзей == === Пачатак грамадзянскай вайны === 15 лютага 2011 года ў [[Бенгазі]] прайшлі антыўрадавыя мітынгі пратэстоўцаў, разгневаных арыштам праваабаронцы [[Фатхі Тэрбіль|Фатхі Тэрбіля]], які ўдзельнічаў у разглядзе справы аб гібелі зняволеных у турме Абу-Салім. Пратэстоўцы, арганізаваныя праз сацыяльныя сеткі, патрабавалі адстаўкі Кадафі і вызвалення палітычных зняволеных. Лівійскія сілы бяспекі ўжылі супраць натоўпу вадамёты і гумовыя кулі, у выніку чаго некалькі чалавек атрымалі раненні{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. Арышт адваката-актывіста і хваля пратэстаў за яго вызвалення хутка перацяклі ў інтэрнэт-прастору і СМІ. З’явілася незвычайна вялікая колькасць відэа на [[Ютуб]]е і паведамленняў у [[Твітэр]]ы, якія апынуліся падобнымі. Нягледзячы на сумніўнае паходжанне, прафесійныя групы такіх [[СМІ]], як [[CNN]], [[BBC]], [[NBC]], [[CBS]], [[ABC]], канал «[[Fox News]]» і [[Аль-Джазіра]] прынялі гэтыя ананімныя і непацверджаныя відэа, як легітымныя крыніцы навін{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. Хоць першыя выступленні ў Бенгазі былі падаўленыя{{sfn|CNN|2013|loc=February 16, 2011}}, але мітынгі аднавіліся. 17 лютага незадаволеныя абвясцілі Днём гневу. Буйныя дэманстрацыі прайшлі ў Бенгазі, Адждабіі, [[Дэрна|Дэрне]] і Зінтане; сілы Кадафі адказалі прымяненнем баявых патронаў супраць натоўпу{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 17: The Day of Revolt}}. За лічаныя дні хваляванні ахапілі ўсе найбуйнейшыя гарады. Супраць апазіцыі выступілі войскі, а таксама [[Замежныя найміты ў Лівіі|замежныя найміты]]{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 17: The Day of Revolt}}, а 21 лютага ўпершыню задзейнічана авіяцыя. Бамбардзіроўкам падвергнулася нават сталіца. У Бенгазі толькі з 17-га па 21-га загінула каля 300 чалавек{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Урад абмежаваў сувязь, заблакаваўшы Інтэрнэт і перапыніўшы тэлефонную сувязь па ўсёй краіне{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. [[File:People on a tank in Benghazi1.jpg|thumb|Дэманстранты на захопленым танку ў Бенгазі, 23 лютага.]] Неўзабаве ўзброеная апазіцыя бярэ пад свой кантроль Бенгазі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Гарады на ўсход ад яго, уключаючы Байду і [[Табрук]], да гэтага моманту ўжо знаходзіліся пад кантролем паўстанцаў. Ключавой падзеяй стала падзенне Катыбы Бенгазі, добра ўкамплектаванага ваеннага гарнізона, у якім, акрамя іншых падраздзяленняў, служыла [[брыгада Хаміса]]. Байцы апазіцыі, узброеныя вінтоўкамі і самаробнымі бомбамі, аблажылі гарнізон і дзякуючы тэрарысту-смяротніку на аўтамабілі, які прабіў дзірку ў варотах будынка, захапілі аб’ект{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 20: Rebels take Benghazi}}. У наступныя тыдні армія ўрада працягвала здзяйсняць спарадычныя напады на Бенгазі, але так і не змагла аднавіць кантроль над горадам{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 20: Rebels take Benghazi}}. 27 лютага праціўнікі Кадафі ўтвараюць свой урад — [[Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі|Пераходны нацыянальны савет (ПНС)]]{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Апроч Бенгазі на ўсходзе, утварыўся другі ачаг паўстання — горы Нафуса. Як і ў іншых рэгіёнах Лівіі, мяцежнікі Нафуса патрабавалі звяржэння палкоўніка Кадафі, зніжэння ўзроўню карупцыі і паляпшэння сацыяльных паслуг. Але разам з тым мясцовая апазіцыя змагалася за адраджэнне [[берберы|берберскія]] культуры, якая пры Кадафі пакутавала ад дыскрымінацыі{{sfn|Doyle|2011|loc='Jigsaw of war'}}. Баевікі апазіцыі з Бенгазі рушылі на захад, але наступныя баі склаліся для іх няўдачна. Кадафісты здолелі перайсці ў контрнаступленне, [[Бітва за Рас-Лануф|адбілі Рас-Лануф]], ключавы нафтавы порт на ўсходзе Лівіі, і захапілі размешчаныя непадалёк гарады [[Бітва за Бін-Джавад|Бін-Джавад]] і [[Другая бітва за Брэгу|Брэга]]; таксама разгарэліся [[Бітва за Адждабію|жорсткія баі ў Адждабіі]], яшчэ адным пункце на шляху ў Бенгазі, і [[Другая бітва за Бенгазі|дайшлі да ўскраін паўстанцкай сталіцы]]. У той жа час ўлады здушылі [[Першая бітва за Эз-Завію|паўстанне ў Эз-Завіі]], на захадзе Лівіі, што негатыўна адбілася на баявым духу баевікоў. У гэты момант здавалася, што паўстанцы могуць быць разбіты{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 10: Gaddafi bombs Brega; retakes Zawiyah, Bin Jawad}}. === Заходняя ваенная інтэрвенцыя === {{Асноўны артыкул|Інтэрвенцыя ў Лівіі}} [[File:Coalition action against Libya-en.svg|thumb|left|Ваенныя дзеянні кааліцыі.]] Сілавое падаўленне мітынгаў не засталося па-за ўвагай сусветнай супольнасці. 17 сакавіка [[Савет Бяспекі ААН]] прыняў [[Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 1973|рэзалюцыю 1973]]. Дакумент прадугледжваў абарону мірнага насельніцтва, увядзенне беспалётнай зоны над Джамахірыяй і зброевае эмбарга. У падтрымку дакумента прагаласавалі тры пастаянныя члены СБ ААН — ЗША, Вялікабрытанія, Францыя, у той час як Расія і Кітай устрымаліся. 18 сакавіка Вашынгтон, Лондан, Парыж і шэраг арабскіх краін пад пагрозай ваеннага ўмяшання вылучылі Кадафі патрабаванне неадкладна спыніц атакі на мірнае насельніцтва{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. 19 сакавіка французскія, брытанскія і амерыканскія ўзброеныя сілы пачынаюць [[Аперацыя «Odyssey Dawn»|аперацыю «Світанак адысеі»]], накіраванай на забеспячэнне захавання беспалётнай зоны. Больш за 110 ракет «Тамагаўк», выпушчаных з амерыканскіх і брытанскіх караблёў і падводных лодак, пабілі каля 20 цэляў лівійскай супрацьпаветранай і супрацьракетнай абароны{{sfn|CNN|2013|loc=March 19, 2011}}. Адначасна па Лівіі ўдарылі французскія знішчальнікі, а неўзабаве да іх далучыліся бамбардзіроўшчыкі іншых краін НАТА{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. 22 сакавіка альянс абвясціў пра пачатак [[Аперацыя «Саюзны абаронца»|аперацыі «Саюзны абаронца»]]. На наступны дзень ВМС кааліцыя ўсталявалі марскую блакаду, спыняючы і абшукваюсв любыя караблі, якія, па іх падазрэнні, перавозілі зброю або наймітаў у Лівію. 24 сакавіка над краінай была ўсталяван беспалётная зона, якая прадугледжвала перакрыць усе палёты ў паветранай прасторы Джамахірыі для «абароны населеных пунктаў ад паветраных нападаў, за выключэннем палётаў, якія выкарыстоўваюцца ў гуманітарных мэтах і для аказання дапамогі»{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}. Фактычна дзеянні альянсу былі накіраваны на падтрымку апазіцыі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. 31 сакавіка Альянс узяў на сябе аднаасобнае камандаванне і кантроль над міжнароднымі ваеннымі дзеяннямі ў Лівіі{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}{{sfn|CNN|2013|loc=March 31, 2011}}{{sfn|Amnesty International|2012|loc=INTRODUCTION}}. Авіяцыйная падтрымка НАТА ў сакавіку аказала вырашальную ролю ў прыпыненні ціску кадафістаў. Пры тым камандзіры паўстанцаў часта скардзіліся на нізкую інтэнсіўнасць авіяўдараў. Часта пад бамбардзіроўкі траплялі не сілы Кадафі, а самі баевікі{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. Значны ўклад быў ваенных інструктараў краін-інтэрвенатаў (асабліва брытанцаў, французаў, італьянцаў і амерыканцаў). Калі ў пачатку канфлікту апазіцыянеры ўяўлялі сабой фактычна зборышча не навучаных і слаба ўзброеных людзей, якія ў асноўным скалыналі дэманстратыўнай стральбой і бесперапынна адступалі, то ўжо праз пару месяцаў яны змаглі пераламаць сітуацыю ў іншы бок{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Асаблівае значэнне мела [[інфармацыйная вайна]]. З пачаткам інтэрвенцыі асноўнымі яе кампанентамі з’яўляліся інфармацыйна-прапагандысцкія акцыі, [[радыёэлектронная барацьба]], вывад з ладу элементаў грамадзянскай і ваеннай інфраструктуры. Калі канфлікт перайшоў у працяглую фазу, задачай стала выкрыць праціўніка ў маральна непрымальных формах вядзення канфлікту, а таксама прыцягнуць на свой бок новых саюзнікаў. У нязначнай ступені НАТА адпрацоўвалася тэхналогія барацьбы з кампутарнымі сеткамі. Нярэдка супрацьстаялыя бакі (Захад і рэжым Кадафі) выкарыстоўвалі адны і тыя ж прыёмы: прымяншаць свае страты і перабольшвалі маштабы шкоды праціўніка. У сваю чаргу лівійскі бок завышаў лічбы страт сярод мясцовага насельніцтва{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. У той жа час разбурэнне Лівіі не перашкодзіла НАТА паўтара месяца выкарыстоўваць радыё і тэлебачанне для перадачы сваіх прапагандысцкіх матэрыялаў. У рамках інфармацыйна-прапагандысцкіх акцый ажыццяўлялася радыё- і тэлевяшчанне на Лівію з тэрыторыі сумежных краін. Для павелічэння даходлівасці гэтых радыёперадач над тэрыторыяй Лівіі раскідваліся УКХ-радыёпрыёмнікі з фіксаванай частатой прыёму. Акрамя таго, пастаянна раскідваліся з паветра прапагандысцкія ўлёткі, якія насілі графічны характар (коміксы, плакаты, малюнкі, ігральныя карты з партрэтамі лівійскіх лідараў). Абодва бакі звярталіся да дэзінфармацыі, імкнучыся пасеяць паніку{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. Блок НАТА арганізаваў інтэнсіўную прапагандысцкую кампанію ў СМІ. Як адзначаў Бенджамін Барбер з Huffington Post, у ходзе вайны журналісты страцілі нават бачнасць аб’ектыўнасці ў лівійскіх падзеях. Кампанія выйшла далёка за межы звычайна задзейнічаных у падобных акцыях ліберальных колаў, пераканаўшы «прагрэсіўных» журналістаў і іх выданні, а таксама «левых» інтэлектуалаў, прадстаўляць наймітаў у якасці «рэвалюцыянераў». Прапаганда распаўсюджвала лапезныя вобразы ўрадавых войск (часта малюючы іх як «чарнаскурых наймітаў»), малюючы іх гвалтаўнікамі, якія прымаюць велізарныя дозы «Віягры». Між тым [[Amnesty International]] і [[Human Rights Watch]] сведчаць, што да пачатку аперацыі НАТА ва ўсходняй Лівіі ніякіх масавых згвалтаванняў, ніякіх верталётных нападаў або бамбёжак мірных дэманстрантаў з боку сіл Кадафі не было. Што дакладна было, дык гэта 110 загінулых з абодвух бакоў падчас беспарадкаў у Бенгазі. Тым не менш, усе гэтыя гісторыі сталі падставай для ўстанаўлення беспалётнай зоны і нападу НАТА на Лівію{{sfn|Цыганок|2012|loc=Провокационная роль современных СМИ}}. === Пераходы ініцыятыў === {{некалькі выяў <!-- Значныя параметры --> | align = | direction =horizontal | background color = <!-- колер фона --> <!-- Загаловак --> | header_background = | header_align = right | header = <!-- Выявы --> | width = 200 <!--выява 1--> | image1 = Gulf of Sirt Front 29 March.svg | caption1 = Наступленне паўстанцаў пасля пачатку інтэрвенцыі <!--выява 2--> | image2 = Gulf of Sirt Front 11 April.svg | caption2 = Становішча пасля контрнаступлення кадафістаў | footer_background = | footer_align = <!-- left "злева" (па змоўчанні), center "пасярэдзіне", right "справа" --> | footer = Падзеі на Усходнім фронце ў канцы сакавіка — пачатку красавіка. }} 22 сакавіка пры падтрымцы заходняй авіяцыі ўрадавыя войскі адбітыя ад Бенгазі. На наступны дзень яны адыходзяць пад Адждабію. 26 сакавіка лаялісты пачалі адступаць з гэтага раёна. Паўстанцы неадкладна ўзмацнілі націск і без бою ўзялі Брэгу<ref name=aljazeera-blog-3-26>{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-26 |title=Live Blog Libya&nbsp;&ndash; March 26 |work= Al Jazeera|date=26 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref><ref name=skynews1>{{cite web|url=http://news.sky.com/home/world-news/article/15960556 |title=Libyan Rebels Push West To Capture Brega |work= Sky News |date=27 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref>. 27 сакавіка антыўрадавыя атрады без адзінага стрэлу захапілі Рас-Лануф<ref name=libyafeb2>{{cite web|url=http://archive.libyafeb17.com/2011/03/video-revolutionaries-take-ras-lanuf-brega-uqayla-bin-jawad/ |title=Revolutionaries Take Ras Lanuf, Brega, Uqayla, Bin Jawad|publisher=Libyafeb17.com|access-date= 30 March 2011}}</ref>. Да канца дня яны ўвайшлі ў Бен-Джавад, у 150 кіламетрах на ўсход ад Сірта, дзе таксама не сустрэлі супраціву<ref name=aljazeera-blog-3-27>{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-27 |title=Live Blog Libya&nbsp;&ndash; March 27 |work= Al Jazeera |date=27 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref>. Такім чынам, за два дні войскі ПНС прасунуліся на адлегласць больш за 300 кіламетраў<ref name=libyafeb2 /><ref name=straitstimes1>{{cite news| url=http://www.straitstimes.com/BreakingNews/World/Story/STIStory_649954.html |title=Libyan Rebels Retake Hamlet of Bin Jawad |agency= Agence France-Presse|work=The Straits Times |date= 27 March 2011 |access-date= 14 August 2011}}</ref>. Горад [[Сірт]], куды рушыла апазіцы, быў ключавой апорай арміі Кадафі. У ходзе вайны места набыло важнае значэнне як дзякуючы стратэгічнаму размяшчэнню, так і з-за сваёй сімвалічнай каштоўнасці (Кадафі фактычна ператварыў яго ў другую сталіцу)<ref name="ctv">{{cite news|url= https://www.ctvnews.ca/libyan-rebels-close-on-key-gadhafi-stronghold-1.624245|title= Libyan Rebels Close on Key Gadhafi Stronghold|agency= [[Associated Press]]|work= CTV Television Network|access-date= 14 August 2011|archive-date= 9 студзеня 2024|archive-url= https://web.archive.org/web/20240109234723/https://www.ctvnews.ca/libyan-rebels-close-on-key-gadhafi-stronghold-1.624245|url-status= dead}}</ref>. Нягледзячы на ціск з боку НАТА, прасоўванне паўстанцаў ва ўсходніх і заходніх рэгіёнах Лівіі і міжнародную ізаляцыю рэжыму Кадафі, урад Джамахірыі працягваў утрымліваць уладу ў Трыпалі{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. Нават пасля ўмяшання замежных войск, армія Лівіі здолела перайсці ў контрнаступленне. Як пазначалі ваенныя камандзіры апазіцыі, гэта збольшага выклікана адсутнасцю дысцыпліны і расцягнутасць ліній забеспячэння<ref name=aljazeera-blog-3-29>{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-29 |title=Live Blog Libya&nbsp;&ndash; March 29 |work= Al Jazeera |date= 29 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref> і скарачэннем авіяналётаў міжнароднай кааліцыі<ref name="vesti">[https://www.vesti.ru/article/1958208 Армия Каддафи перешла в контрнаступление] // Вести ФМ, 30 марта 2011</ref><ref name="18kras">{{Cite web |url=http://jordantimes.com/index.php?news=36625 |title=Libyan rebels fear fresh attack on Ajdabiya |access-date=2011-10-01 |archive-date=2012-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111023841/http://jordantimes.com/index.php?news=36625 |url-status=live }}</ref>. Аднак нават калі ўдары рабіліся, то праз неарганізаванасць войск ПНС, як заяўлялі замежныя журналісты, ім не заўсёды ўдавалася выкарыстаць сітуацыю<ref name=rs>Александра Вагнер. [https://www.svoboda.org/a/3541619.html Каддафи нашел силы для контрнаступления] // Радио Свобода, 30 марта 2011</ref>. Паралельна з трэцяга тыдня грамадзянскай вайны армія лаялістаў стала адмаўляцца ад бранятэхнікі, якую лёгка знішчыць з паветра, і па прыкладзе паўстанцаў пачала выкарыстоўваць хуткаходныя джыпы, у кузаве якіх усталёўвалі НУРС, цяжкі кулямёт або зенітную гармату. У дадатак байцы ўрадавых атрадаў паўсюдна выводзілі са строю аўтазаправачныя станцыі, пакідаючы апазіцыю без паліва, што скоўвала яе дзеянні. Узброенае апалчэнне было слаба падрыхтавана да вядзення працяглых баявых дзеянняў ва ўмовах адрыву ад баз забеспячэння. Апынуўшыся без паліва, паўстанцы не маглі ні наступаць, ні своечасова адступаць, што вяло да значных страт тэхнікі і чалавек{{sfn|Цыганок|2012|p=137}}. На працягу канца сакавіка — пачатку красавіка ўрадавыя войскі адбілі Нафалію, Бін-Джавад<ref name=ottawacitizen1>{{cite news|url=http://www.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=179704|title=Gaddafi troops reverse Libyan rebel charge|agency=[[Reuters]]|work=The Daily Star|date=29 March 2011|access-date=20 November 2011|first1=Maria|last1=Golovnina|first2=Michael|last2=Georgy|location=Tripoli}}</ref>, Рас-Лануф<ref>[http://tvrain.ru/news/kak_voyuyut_v_livii_8327-8327/ Как воюют в Ливии]</ref>, Брэгу<ref>[http://tvrain.ru/news/vojska_kaddafi_zahvatili_bregu_8343-8343/ Войска Каддафи захватили Брегу]</ref> і атакавалі Адждабію<ref>{{Cite web |url=http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 |title=Libya conflict: Street battle rages for Ajdabiya |access-date=2011-10-01 |archive-date=2014-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140428175340/http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 |url-status=live }}</ref>. Тым часам нафускія паўстанцы ўмацавалі свой кантроль над цэлым шэрагам гарадоў ад туніскай мяжы на крайнім захадзе да гарадоў, размешчаных у некалькіх гадзінах язды ад Трыпалі. Станам на чэрвень баевікі рыхтаваліся да наступлення на лівійскую сталіцу{{sfn|Doyle|2011|loc='Painfully young men'}}. Найбольш жорсткія баі разгарнуліся ў горадзе [[Місурата]], за 200 км на ўсход ад сталіцы Лівіі. Тутэйшыя баевікі былі адрэзаныя як ад апазіцыянераў Бенгазі, так і Нафуса. Увесь гэты час пра падзеі ў Місураце было мала што вядома — трапіць у яе можна было толькі з мора, што здолелі толькі нешматлікія рэпарцёры, тры з якіх загінулі. Пры тым менавіта Місурата стала асноўным сімвалам барацьбы для лівійскіх паўстанцаў як горад-крэпасць, якая стрымлівае націск шматтысячнай групоўкі ўрадавых войск. Моцны супраціў горада быў абумоўлены тым, што ў горадзе сканцэнтраваны амаль уся прамысловасць краіны (за выключэннем нафтаздабычы), і місурацкія прадпрымальнікі мелі канфлікты з уладамі з-за выпадкаў дзяржаўнага рэкета<ref name="мисурата"/>. Місурата некалькі месяцаў знаходзіўся ў аблозе войскамі Кадафі. Лаялісты часта абстрэльвалі цэнтр горада з мінамётаў{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=May 15: Gaddafi forces withdraw from Misrata}} і праводзілі шматлікія атакі на гарадскія раёны. Спачатку вялася артпадрыхтоўка, і адразу, не чакаючы яе завяршэння, разгортваўся штурм. Разлютаваныя баі прывялі да сур’ёзных разбурэнняў. Да фіналу баёў у Місураце наперадзе наступаючых нават пускалі бульдозеры, каб разграбаць завалы і барыкады<ref name="мисурата">[https://www.kp.ru/daily/25744/2732276/ «Мы не деньги считаем, а погибших товарищей»]</ref>. У канцы красавіка самалёты НАТА пачалі бамбардзіроўкі горада, наносячы ўдары па танках і артылерыі Кадафі. 25 красавіка паўстанцы разгарнули контрнаступленне, павольна прасоўваючыся па Місураце, і захапілі партовую зону. У выніку жорсткага бою 11 мая паўстанцы ўсталявалі кантроль над аэрапортам, а праз 15 мая абвясцілі аб завяршэнні бітвы за Місурату{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=May 15: Gaddafi forces withdraw from Misrata}}. Тым часам альянс правёў бамбардзіроўкі аб’ектаў, звязаных з Кадафі і яго набліжанымі. Сярод такіх — комплекс Баб Аль-Азізія ў Трыпалі. Напады на яго выклікалі пратэсты з боку лівійскіх чыноўнікаў, якія абвінавацілі інтэрвентаў у спробе забіць кіраўніка краіны. У красавіку сын лідара Джамахірыі [[Саіф аль-Араб Кадафі|Саіф аль-Араб]] і трое ўнукаў загінулі пры бамбёжках{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. === Разгром кадафісцкіх сіл === Пасля некалькіх месяцаў тупіковай сітуацыі баланс сіл зноў зрушыўся на карысць паўстанцаў{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. Разам з тым, у першую палову чэрвеня шэраг краін, уключаючы Злучаныя Штаты, Іспанію, Германію і Канаду, прызналі ўзначалены апазіцыяй Пераходны нацыянальны савет законным прадстаўніком Лівіі{{sfn|CNN|2013|loc=June 8-15, 2011}}. У жніўні апазіцыянеры прасунуліся да ўскраін Трыпалі, узяўшы пад кантроль стратэгічна важныя раёны, уключаючы горад Эз-Завія, дзе размешчаны адзін з найбуйнейшых нафтаперапрацоўчых заводаў Лівіі. Неўзабаве паўстанцы прасунуліся ў саму сталіцу. Паралельна баевікі і інтэрвенты спрабавалі высачыць месцазнаходжанне Кадафі. 23 жніўня паўстанцкія сілы, здавалася, атрымалі верх, захапіўшы комплекс Баб Аль-Азізія, штаб-кватэру Кадафі. Паўстанцы паднялі над комплексам свой сцяг Лівіі, , у той час як радасныя натоўпы знішчалі сімвалы Джамахірыі. Але баі паміж паўстанцамі і лаялістамі ў некаторых раёнах Трыпалі працягваліся{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. [[File:NTC fighters claim Bani Walid.jpg|міні|Баевікі ПНС святкуюць узяцце Бені-Валіда, 17 кастрычніка.]] Незадоўга да падзення Трыпалі, Цьеры Мейсан адкрыта заявіў, што большасць заходніх журналістаў, якія спыніліся ў гатэлі Rixos былі агентамі інтэрвентаў. У прыватнасці, ён паказаў на групы [[Associated Press]], [[Бі-Бі-Сі|ВBC]], [[CNN]] і [[Fox News]]. 31 кастрычніка ў інтэрв’ю на «Радыё Канада» Шарль Бушар распавёў, што ў штаб-кватэры НАТА ў [[Неапаль|Неапалі]] было створана аналітычнае падраздзяленне. Для яго ўзмацнення было створана некалькі інфармацыйных сетак. Разведданыя паступалі з многіх крыніц, уключаючы [[сродкі масавай інфармацыі]]. Такім чынам НАТА прызнала, што афіцыйныя замежныя журналісты ў Лівіі былі агентамі альянсу{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. Да пачатку верасня апазіцыянеры засяродзілі сваю ўвагу на нешматлікіх ачагах супраціўлення лаялістаў, спрабуючы з дапамогай перамоваў пераканаць праўрадавых камандзіраў мірна здацца і пазбегнуць баёў. Калі перамовы праваліліся, войскі ПНС разгортвалі штурм. У прыватнасці, так адбылося з гарадамі Сірт і Бені-Валід, дзе вяліся жорсткія баі{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. 20 кастрычніка Муамар Кадафі быў забіты{{sfn|CNN|2013|loc=June 20, 2011}}. Праз тры дні апазіцыя абвясціла пра перамогу над рэжымам Кадафі{{sfn|CNN|2013|loc=June 23, 2011}}. == Вынікі і наступствы == Ваеннае супрацьстаянне скончылася звяржэннем і забойствам Муамара Кадафі, пасля чаго ўлада ў краіне перайшла да ПНС. Грамадзянская вайна ў Лівіі стала найбуйнейшым па ліку ахвяр канфліктам у ходзе [[Арабская вясна|Арабскай вясны]] пасля [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|вайны ў Сірыі]]. Вайна нанесла моцны ўдар па эканоміцы краіны, перш за ўсё па яе знешным гандлі. Напрыклад, таваразварот Лівіі з [[Еўрапейскі саюз|ЕС]] у 2011 годзе склаў каля траціны (каля $12 млрд) ад ўзроўня [[2010]] года (тады ён быў каля $35 млрд). Але ўжо ў [[2012]] годзе тавараабарот з ЕС перавысіў узровень 2010 года. Наступствам звяржэння ў 2011 годзе Муамара Кадафі стаў крызіс у [[Малі]], калі на малійскую тэрыторыю хлынулі ўцекачы з плямёнаў туарэгаў. Заняўшы паўночную частку Малі, яны абвясцілі там незалежную дзяржава [[Азавад]]. Пазней туарэгаў з падкантрольных тэрыторый выціснулі экстрэмісты. Пасля заканчэння вайны на тэрыторыі краіны ўзброеныя сутычкі не сканчаліся, так як частка лаялістаў вырашыла [[Узброеныя сутыкненні ў Лівіі (2011—2014)|працягнуць барацьбу]]. Вяліся сутыкненні паміж рознымі апалчэннямі былой апазіцыі. Праз пару гадоў ваенныя дзеянні прывялі да [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (з 2014)|шматбаковай канфрантацыі]] з удзелам Усеагульнага нацыянальнага кангрэса, Палаты прадстаўнікоў, лівійскіх плямёнаў, баевікоў з радыкальных ісламіскіх груповак і іншых сіл. == Ваенныя злачынствы == У пачатку вайны ў Лівіі [[26 лютага]] 2011 Савет Бяспекі ААН прыняў рэзалюцыю 1970, у якой было сказана: СБ ААН пастанаўляе перадаць пытанне аб сітуацыі ў Лівійскай Арабскай Джамахірыі ў перыяд з 15 лютага 2011 года на разгляд Пракурора Міжнароднага крымінальнага суда. [[16 мая]] пракуратура МУС запатрабавала санкцыі на арышт Муамара Кадафі па абвінавачванні ў злачынствах супраць чалавечнасці. [[27 чэрвеня]] Міжнародны крымінальны суд выдаў ордэр на арышт Муамара Кадафі, Сейфа аль-Іслама і кіраўніка разведслужбы краіны Абдулы ас-Сенусі па абвінавачванні ў наборы наймітаў і нападах на ўдзельнікаў антыўрадавых дэманстрацый і іншых злачынствах<ref>[http://www.ria.ru/arab_ly/20110627/394013421.html МУС выдал ордер на арест Муамара Каддафи | РИА Новости]</ref>. У дакладзе, які быў падрыхтаваны аўтарытэтнай міжнароднай праваабарончай арганізацыяй ''Human Rights Watch'', якая базуецца ў [[Нью-Ёрк]]у, гаворыцца, што расправа над лідарам Лівійскай Джамахірыі Муамарам Кадафі і яго асяроддзем, зладжаная 20 кастрычніка 2011 года, уяўляе сабой ваеннае злачынства. Па словах яе экспертаў, сабраныя імі новыя даныя паказваюць на «відавочную пакаранне» без суда і следства мяцежнікамі не толькі Муамара Кадафі і яго сына Мутазіма, але і «дзесяткаў палонных» з ліку тых, хто знаходзіўся ў асяроддзі ранейшага лівійскага кіраўніка ў апошні дзень яго жыцця. Мяцежнікі пакаралі смерцю па меншай меры 66 палонных у гасцініцы «Махары». Атрыманая Human Rights Watch інфармацыя паказвае на тое, што Мутазім Кадафі, паранены пры першапачатковым сутыкненні паміж аўтакалонай бацькі і паўстанцамі, быў дастаўлены жывым з Сірта ў Місурату, дзе яго неўзабаве забілі. Сам Муамар Кадафі быў жорстка збіты. Акрамя таго, яго калолі штыком, сведчыць арганізацыя, спасылаючыся на відэазапісы, зробленыя самімі мяцежнікамі на камеры мабільных тэлефонаў. Агенцтва Франс Прэс перадае інфармацыю, што ў яе распараджэнні апынуўся даклад Камісіі ААН па расследаванні ваенных злачынстваў і парушэнняў правоў чалавека падчас грамадзянскай вайны ў Лівіі. З гэтай справаздачы можна зрабіць выснову, што «з 20 расследаваных налётаў НАТА камісія выявіла пяць налётаў, падчас якіх былі забітыя 60 мірных жыхароў, 55 атрымалі раненні»<ref>[http://ria.ru/arab_ly/20120303/584131343.html РИА «Новости». «Жертвами серии авиаударов НАТО в Ливии стали 60 мирных жителей — ООН». 02:4203.03.2012]</ref>. [[29 мая]] 2011 каталіцкі апостальскі вікарый Трыпалі біскуп Джавані Марцінелі прыехаў у Італію, каб звярнуць увагу сусветнай супольнасці на пакуты мірнага насельніцтва Лівіі з-за бамбардзіровак краіны авіяцыяй НАТА. Як паведамляе радыё [[Ватыкан]]а, біскуп заявіў, што некалькі грамадзянскіх асоб загінулі на яго вачах<ref>[http://ria.ru/arab_war/20110529/381520199.html Католический епископ Триполи призвал прекратить бомбардировки Ливии]</ref>. == Выкарыстанне зброі са збедненым уранам == У ліпені [[2018]] года ўрад нацыянальнай згоды Лівіі абвінаваціў блок НАТА ў выкарыстанне зброі са [[Збеднены ўран|збедненым уранам]], калі лівійскія медыкі высветлілі, што за апошнія гады ў краіне рэзка вырасла колькасць анкалагічных захворванняў менавіта ў тых месцах, якія падвяргаліся бамбардзіроўкам у 2011 годзе<ref>[https://ria.ru/world/20180713/1524543935.html РИА НОВОСТИ: Ливия обвинила НАТО в применении оружия с обедненным ураном]</ref>. Улады мелі намер звярнуцца ў МАГАТЭ і іншыя міжнародныя арганізацыі па дапамогу ў правядзенні дбайных даследаванняў прысутнасці збедненага ўрану і ў раёнах Лівіі, якія падвергліся авіяналётам. Першыя паведамленні аб выкарыстанні збедненага ўрану ў лівійскім канфлікце з’явіліся яшчэ ў красавіку 2011. Па сведчанні незалежнай групы навукоўцаў, якія тады працавалі ў Лівіі, у гэтай краіне былі знойдзены сляды збедненага ўрану. Імі быў зафіксаваны павышаны ўзровень радыяцыі ў варонках ад бомбаў і на аскепках снарадаў, якія заставаліся пасля авіяўдараў НАТА<ref>[http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ Армейский вестник: Урановая нанопыль засеяла ливийские города] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170601034629/http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ |date=1 чэрвеня 2017 }}</ref>. Афіцыйныя прадстаўнікі Паўночнаатлантычнага альянсу абвяргаюць любую інфармацыю пра ўжыванне забароненых рэчываў у канфлікце ў Лівіі. == Інфармацыйная вайна == На працягу ўсяго канфлікту з Лівіі паступала супярэчлівая інфармацыя. Яе распаўсюджвалі ў тым ліку некаторыя сусветныя СМІ, якія грунтаваліся на даных тэлекампаній Аль-Джазіра і Аль-Арабія. Навіны значна нагняталі становішча ў Лівіі і выдавалі за рэальнасць ілжывыя факты<ref>[http://ru.euronews.net/newswires/762951-newswire/ ITAR-TASS, 25/02 17:57 CET]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>[http://www.vz.ru/opinions/2011/3/9/474295.print.html «Постановка в стиле Голливуда»]// Взгляд.ru,09.03.2011 г.</ref>. Некаторыя аглядальнікі лічаць, што ў Лівіі ўпершыню былі ўжыты ў сусветным маштабе тэхналогіі інфармацыйнай вайны<ref>Гумер Исаев [http://meast.ru/article/informatsionnaya-voina-protiv-livii Информационная война против Ливии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110306140810/http://meast.ru/article/informatsionnaya-voina-protiv-livii |date=6 сакавіка 2011 }}</ref>. Таксама неаб’ектыўную інфармацыю падаваў брытанскі тэлеканал [[BBC|Бі-бі-сі]]. Так, па словах кіраўніка службы навін Хелен Боўдэн, аб’ектыўнасці асвятлення перашкодзілі занадта цесныя сувязі з паўстанцамі. Таксама часта выкарыстоўвалася непацверджаная інфармацыя<ref>[http://ria.ru/media/20120626/685071054.html Эмоции помешали Би-би-си объективно освещать «арабскую весну» — СМИ]</ref>. Протаіерэй Вячаслаў (Пушкароў), загадчык місіянерскім аддзелам Іркуцкай епархіі Рускай Праваслаўнай Царквы, даў ацэнку пазіцыі тэлеканала «Расія» і «Першы канал» у асвятленні вайны ў Лівіі<ref>[http://www.voskres.ru/kolonka/pushkarev.htm voskres.ru — «Об информационной войне»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120203181342/http://www.voskres.ru/kolonka/pushkarev.htm |date=3 лютага 2012 }}</ref>.:{{Пачатак цытаты}}«…два месяцы таму назад Кадафі быў надзейным партнёрам Расіі, цяпер ён стаў „дыктатарам“ і „забойцам уласнага народа“. Якая метамарфоза! Пры ўсім гэтым відавочны аднабокі падыход да асвятлення праблемы. Нашы тэлеканалы абралі для сябе лінію пераймання заходнім СМІ … Атрымліваецца, што нашы журналісты і рэдактары з’яўляюцца прыхільнікамі мецяжоў і дзяржаўных пераваротаў і ім напляваць на канстытуцыйны лад? .. нашы цэнтральныя СМІ пайшлі на падставе ў палітыкі і, парушаючы асноўныя нормы журналісцкай этыкі, паказалі ўсіму свету і нам вельмі высокі ўзровень свайго ўласнага непрафесіяналізму і ангажаванасці. Бо яны бессаромна чынам сталі выкарыстоўваць методыку падвойных стандартаў у сваёй „працы“ … Ці знойдуць нашы СМІ, а асабліва канал „Расія“ і „Першы канал“, у сабе сілы і рашучасць прызнацца ў несумленнасці і папрасіць прабачэння ў лівійскага народа і яго лідара? Сумняваюся.»{{канец цытаты}} == Роля замежных дзяржаў == [[File:AV-8B Harrier Operation Odyssey Dawn.jpg|thumb|200px|Самалёт AV-8B Harrier ВПС ЗША перад баявым вылетам на тэрыторыю Лівіі, 20 сакавіка]] === Інтэрвенцыя Заходніх краін === Важным момантам у гісторыі лівійскага канфлікту з’яўляецца інтэрвенцыя [[НАТА]], якая пачалася [[19 сакавіка]]. Інтэрвенцыя гэтага ваенна-палітычнага блока стала адным з самых вырашальных фактараў паразы сіл Кадафі. Ваеннае ўмяшанне Паўночнаатлантычнага альянсу і яго саюзнікаў суправаджаліся бамбардзіроўкамі ваенных і грамадзянскіх аб’ектаў у Лівіі. Інтэрвенты таксама займаліся пастаўкамі зброі для ПНС і ваеннай падрыхтоўкай мяцежнікаў. ВПС краін НАТА змаглі нанесці вялікую шкоду інфраструктуры Лівіі і авіяцыі ўрадавых сіл, што было аднымі з самых важных пераваг лівійскай арміі перад ПНС. === Беларусь === {{Main|Беларусы ў лівійскім канфлікце}} Да пачатку грамадзянскай вайны паміж [[Мінск]]ам і Трыпалі былі наладжаны цесныя дыпламатычныя сувязі. 15 лютага з [[Баранавічы|Баранавічаў]] ў Лівію вылецеў самалёт Іл-76, які, як мяркуецца, перавозіў зброю<ref name="зброя"/>. У канцы лютага ў заходніх СМІ з’явілася інфармацыя, што ў падаўленні вулічных беспарадкаў прымалі ўдзел беларускія найміты<ref>[https://www.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]</ref>. Пазней, у красавіку, звесткі аб удзеле пра тое, што сур’ёзную дапамогу аказваюць беларускія ваенныя спецыялісты, чыя прысутнасць ў Лівіі дапамагла Кадафі ў першыя месяцы вайны павялічыць мабільнасць войскаў, прадпрымаць паспяховыя контратакі і нават зберагчы значныя сілы і рэсурсы ад авіяўдараў НАТА. Таксама яны займаліся эксплуатацыяй некаторай армейскай тэхнікі. Па афіцыйных даных ад беларускага пасольства, колькасць вайскоўцаў і інструктараў у Лівійскай Джамахірыі перад грамадзянскай вайной складала каля 500 чалавек, большую частку з якіх з пачаткам канфлікту эвакуіравалі, але некаторых было вырышына заставіць. Сярод ваеннага кантынента, як мяркуецца, былі ваеннаслужачыя [[Галоўнае разведвальнае ўпраўленне (Беларусь)|Галоўнага разведвальнага ўпраўлення]]/[[Сілы спецыяльных аперацый УС РБ|Сіл спецыяльных аперацый]], у тым ліку былыя байцы [[334-ы асобны атрад спецыяльнага прызначэння|334-га асобнага атрада спецпрызну]]<ref>[https://naviny.by/node/60812 Authorities deny report of Belarus` military presence in Libya] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210123210321/https://naviny.by/node/60812 |date=23 студзеня 2021 }}</ref>. Як заявіў выданню «Камсамольская праўда» непасрэдны ўдзельнік падзей па імі Міхаіл, які знаходзіўся па асабістым кантракту ў Лівіі ўжо больш за год, там дзейнічаюць некалькі сотняў вайсковых спецыялістаў з Беларусі. Паводле яго слоў, іх зарплата складае амаль 3000 долараў у месяц. Замежнікі не прымаюць непасрэднага ўдзелу ў баявых дзеяннях супраць паўстанцаў, але ўвесь час знаходзяцца на баявых пазіцыях<ref name="партызаны"/> У верасні 2011 г. прадстаўнікі ПНС заявілі, што ў іх ёсць інфармацыя аб удзеле беларускіх снайпераў у баявых дзеяннях на баку ўрадавых сіл<ref>[https://ria.ru/20110906/431141568.html Белорусских снайперов в Ливии не было, заявил МИД]</ref>. Чацвёра грамадзян Беларусі (Валерый Гардзіенка, Ігар Едзімічаў, Фёдар Труфанаў<ref>[https://m.kp.by/daily/26790.7/3823973/ В Минск вернулся белорус, который провел в ливийском плену больше шести лет // Комсомольская правда, 2 февраля 2018]{{Недаступная спасылка}}</ref> і [[Вячаслаў Міхайлавіч Качура|Вячаслаў Качура]]<ref name="РИА1"/>) трапілі ў палон да паўстанцаў у Трыпалі, дзе былі асуджаны на 10 гадоў пазбаўлення волі за супрацоўніцтва з лаялістамі<ref>[https://russian.rt.com/inotv/2012-06-05/Sud-nad-russkimi-naemnikami-v Суд над русскими «наемниками» в Ливии возмутил Москву // RT, 5 июня 2012]</ref>. Пасродкам доўгіх перамоваў, удалося дамагчыся датэрміновага вызвалення беларускіх грамадзян, апошні з якіх, Качура, вярнуўся дадому ў [[2018]] годзе<ref name="РИА1">[https://ria.ru/20180202/1513834267.html Источник: освобожденный из плена в Ливии белорусский военный прибыл в Минск// РИА Новости, 2 февраля 2018]</ref>. Афіцыйна беларускі ўрад адмаўляе прысутнасць беларускіх ваенных саветнікаў і наймітаў у Лівіі падчас грамадзянскай вайны. === Зімбабвэ === У самым пачатку вайны ў Трыпалі на самалёце прыбылі некалькі сотняў вайскоўцаў з Зімбабвэ<ref name="Зімбабвэ"/>. Сярод іх былі ў асноўным вайскоўцы элітных падраздзяленняў зімбабвіійскай арміі, такіх як байцы [[5-я брыгада (Зімбабвэ)|5-й брыгады]]. Акрамя дзеючых ваенных кадраў, у Лівіі знаходзіліся і найміты. У жніўні ўрад Зімбабвэ выслаў лівійскага пасла з краіны за тое, што той перайшоў на бок ПНС<ref>[http://www.km.ru/v-mire/2011/08/26/voina-v-livii/zimbabve-vyslala-posla-livii-za-perekhod-na-storonu-povstantsev Зимбабве выслала посла Ливии за переход на сторону повстанцев] — km.ru</ref>. === Катар === З самага пачатку лівійскага канфлікту Катар заняў бок паўстанцаў. Дзяржава ахвотна дапамагала Пераходнага Нацыянальнаму савету ў барацьбе з урадам Кадафі. Катар не толькі забяспечваў мяцежнікаў зброяй і боепрыпасамі, але і непасрэдна займаўся трэніроўкай байцоў паўстанцкіх атрадаў<ref name="worldtribune.com">[http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_libya0445_04_15.asp Qatar trains anti-Gadhafi rebels in use of anti-tank weapons]</ref>. Па заяве начальніка Генштаба ўзброеных сілаў Катара Хамада бен Алі аль-Атыя, у Лівіі знаходзіліся сотні катарскіх вайскоўцаў, якія займаліся падрыхтоўкай паўстанцаў і забеспячэннем сувязі з сіламі НАТА<ref name="Армия Катара">[http://www.km.ru/v-mire/2011/10/26/voina-v-livii/katar-priznal-uchastie-svoei-armii-v-liviiskoi-voine Катар признал участие своей армии в ливийской войне] — km.ru</ref>. Не выключаецца магчымасць прамога ўдзелу вайскоўцаў з Катара ў баявых дзеяннях. == Гл. таксама == * [[Замежныя найміты ў Лівіі]] * [[Інтэрвенцыя ў Лівіі]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{cite journal|last=Roberts|first=Hugh|title=Who said Gaddafi had to go?|journal=London Review of Books|date=17 November 2011|volume=33|issue=22|pages=8–18|url=https://www.lrb.co.uk/v33/n22/hugh-roberts/who-said-gaddafi-had-to-go|access-date=14 November 2011}} * {{h|Doyle|2011|Mark Doyle. [https://www.bbc.com/news/world-africa-13904110 Libya's Western Mountains - the 'forgotten war'] // BBC, 24 June 2011}} * {{h|ICRC|2012|[https://casebook.icrc.org/case-study/libya-nato-intervention-2011 Libya, NATO Intervention 2011] // ICRC, 2012}} * {{h|Цыганок|2012|Цыганок А. Д. [http://otvaga2004.ru/boyevoe-primenenie/boyevoye-primeneniye10/livia-itogi-i-uroki/ Война в Ливии 2011 г.: итоги и уроки] // Журнал «Арсенал Отечества», №2 / 2012.}} * {{h|Хамза|2021|Ахмед Хамза. Анализ событий первого этапа гражданской войны в Ливии 2011 г. на основе работ российских исследователей // Журнал международного права и международных отношений. 2021 № 3 (98). С. 68—72.}} * {{h|Бурак|2021|Захар Бурак. Дзесяць гадоў хаосу: куды рушыць Лівія? // Звязда : газета. — 27 лютага 2021.}} * {{h|Al Jazeera|2011|[https://www.aljazeera.com/news/2011/8/23/battle-for-libya-key-moments Battle for Libya: Key moments] // Al Jazeera, 23 Aug 2011}} * {{h|CNN|2013|[https://us.cnn.com/2013/09/20/world/libya-civil-war-fast-facts/index.html 2011 Libya Civil War Fast Facts] // CNN, Sep 20, 2013}} * {{h|NATO|2012|[https://www.nato.int/en/what-we-do/operations-and-missions/nato-and-libya-february-october-2011 NATO and Libya (February - October 2011)] // North Atlantic Treaty Organization, 4 April 2012}} * {{h|Britannica|2011|[https://www.britannica.com/event/Libya-Revolt-of-2011#ref300033 Libya Revolt of 2011] // Britannica.}} * {{h|Amnesty International|2012|[https://www.amnesty.org/en/documents/MDE19/003/2012/en/ "Libya: The Forgotten Victims of NATO Strikes"] // Amnesty International, AI INDEX: MDE 19/003/2012, 19 March 2012}} == Спасылкі == * [http://www.izvestia.ru/world/article3152501/ Ю. Снегирев. Мятеж в пустыне] * [http://www.izvestia.ru/world/article3152559/ Ю. Снегирев. Война в песочнице] * [http://echo.msk.ru/programs/svoi-glaza/758807-echo/ Своими глазами. Бунтующая Ливия.//Передача радиостанции «Эхо Москвы»] * [http://www.izvestia.ru/story/191 О. Джемаль, М. Сайченко. Ливийский дневник] * [http://www.ng.ru/world/2011-06-23/7_livia.html Война в Ливии — тяжкая ноша для НАТО] Петр Силантьев, 23 июня 2011 * [https://web.archive.org/web/20150908092552/http://fototelegraf.ru/?tag=%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%8F-2011-%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D0%B9 Фоторепортажи о восстании в Ливии] * «На стороне Каддафи воюют белорусские партизане» Комсомольская правда [https://m.kp.by/daily/25664/825870/]{{Недаступная спасылка}} * Передача «Права человека. Взгляд в мир» с Евгением Новиковым (Белоруссия) [https://www.youtube.com/watch?v=OcgbYX30lFA Ливия: истинные причины войны] (видео) * [https://www.historyguy.com/libyan_war_2011.htm Сітуацыя ў Лівіі ў 2011 годзе (англ.)] * [http://www.wikiznanie.ru/b/index.php/%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0_%D0%B2_%D0%9B%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B8 Грамадзянскія войны ў Лівіі (руск.)] {{Арабская вясна}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Лівіі]] [[Катэгорыя:Палітыка Лівіі]] [[Катэгорыя:2011 год у Лівіі]] [[Катэгорыя:Войны XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Гісторыя Лівіі]] amqh3akaiq05895cdpqc8zg1umo9kq0 5202745 5202744 2026-09-20T14:47:53Z DBatura 73587 /* Прычыны */ 5202745 wikitext text/x-wiki {{пра|Грамадзянскую вайну ў 2011|другі канфлікт|Грамадзянская вайна ў Лівіі (2014—2020)}} {{Узброены канфлікт |канфлікт = Грамадзянская вайна ў Лівіі |частка = [[Арабская вясна]], [[Лівійскі крызіс]] |выява = [[File:Tanks outside of Misrata (6) (8288579409).jpg|300px|]] |памер = |загаловак = Знішчаныя падчас вясновых баёў танкі лаялістаў ля [[Місурата|Місураты]] |дата = [[15 лютага]] — [[23 кастрычніка]] [[2011]] |месца = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] [[Лівія]] |прычына = |casus belli = |вынік = Скінуты ўрад [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]] |змены = |праціўнік1 = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] '''[[Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі]]''' *[[Нацыянальна-вызваленчая армія Лівіі|НВАЛ]] *Лівійскія плямёны<ref name="tribewsj">{{cite news|url=http://online.wsj.com/article/SB10001424052702304887904576395143328336026.html|work=The Wall Street Journal|date=21 June 2011|title=Libya City Torn by Tribal Feud|accessdate=26 July 2011|first=Sam|last=Dagher}}</ref><ref name="tribespiegel">{{cite news|date=26 July 2011|url=http://www.spiegel.de/international/world/0,1518,776695,00.html|work=Der Spiegel|accessdate=26 July 2011|title=Tribal Rivalries Complicate Libyan War|last=Von Rohr|first=Mathieu}}</ref> **• Тубу ([[Фронт тубу для выратавання Лівіі|ФТВЛ]]) **• Амазігі ** [[Лівійская ісламская баявая група|ЛІБГ]] * Замежныя найміты<ref>[http://interfax.ru/politics/news.asp?id=204759 Старший сын Каддафи утверждает, что в Триполи воюют подразделения НАТО и наемники] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200727111717/https://www.interfax.ru/russia/204759 |date=27 ліпеня 2020 }}</ref> ''' '''Ваенная падтрымка [[Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 1973|UNSC Resolution 1973]]''': *{{Сцягафікацыя|НАТА}} {{Collapsible list |bullets =yes |title = Членаў НАТА |{{Сцягафікацыя|Belgium}} |{{Сцягафікацыя|Bulgaria}} |{{Сцягафікацыя|Canada}} |{{Сцягафікацыя|Denmark}} |[[File:Flag of France (1976–2020).svg|22пкс]] [[Францыя]] |{{Сцягафікацыя|Greece}} |{{Сцягафікацыя|Italy}} |{{Сцягафікацыя|Netherlands}} |{{Сцягафікацыя|Norway}}<ref>{{cite news |date=29 July 2011 |url=http://www.agi.it/english-version/world/elenco-notizie/201107291140-pol-ren1034-last_libyan_mission_for_norway_s_f16s_to_fly_tomorrow |title=Last Libyan Mission for Norway's F16S To Fly Tomorrow |agency=[[Agenzia Giornalistica Italia]] |accessdate=11 August 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121123033546/http://www.agi.it/english-version/world/elenco-notizie/201107291140-pol-ren1034-last_libyan_mission_for_norway_s_f16s_to_fly_tomorrow |archivedate=23 лістапада 2012 }}</ref> |{{Сцягафікацыя|Romania}} |{{Сцягафікацыя|Spain}} |{{Сцягафікацыя|Turkey}} |{{Сцягафікацыя|United Kingdom}} |{{Сцягафікацыя|United States}} }} {{Collapsible list |bullets =yes |title = Іншых краін |{{Сцягафікацыя|Туніс}}<ref>{{cite web |title=Libya says Gaddafi survives air strikes, but son killed |url=http://www.stuff.co.nz/world/africa/4947667/Libyas-Gaddafi-offers-ceasefire-but-will-not-leave |author=Noueihed, Lin |date=2011-05-02 |work=Stuff.co.nz |accessdate=2011-09-17 |lang=en}}</ref><ref group="~">Армія Туніса ўдзельнічала ў [[Бітва за Вазін|пагранічных сутыкненнях у раёне горада Вазін]] на баку ПНС.</ref> |{{Сцягафікацыя|Jordan}}<ref>{{cite news|url=http://www.jordantimes.com/?news=36218|title=Jordanian Fighters Protecting Aid Mission|work=The Jordan Times|date=6 April 2011|accessdate=6 April 2011}}</ref> |{{Сцягафікацыя|Sweden}} |{{Сцягафікацыя|United Arab Emirates}}<ref>{{cite news|url=http://www.wam.org.ae/servlet/Satellite?c=WamLocEnews&cid=1300255413630&p=1135099400124&pagename=WAM%2FWamLocEnews%2FW-T-LEN-FullNews|title=UAE Updates Support to UN Resolution 1973|agency=[[Emirates News Agency]]|date=25 March 2011|accessdate=26 March 2011}}</ref> |{{Сцягафікацыя|Катар}}<ref name="Армия Катара"/> }} {{Сцяг|Джыхад}} [[Аль-Каіда]]<ref>{{Cite web |url=http://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html |title="Аль-Каида" проникла в ряды ливийской оппозиции |access-date=13 красавіка 2019 |archive-date=13 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190413213938/http://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html |url-status=dead }}</ref><br>'''Ваенныя інструктары''':<br>{{Сцягафікацыя|Катар}}<ref name="worldtribune.com">[http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_libya0445_04_15.asp Qatar trains anti-Gadhafi rebels in use of anti-tank weapons]</ref><br>{{Сцягафікацыя|НАТА}}<ref>[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110823152013.shtml?print Дмитрий Рогозин обвинил НАТО в участии в гражданской войне в Ливии.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131112061522/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110823152013.shtml?print |date=12 лістапада 2013 }}//РБК, 23.08.2011 г. [http://www.utro.ru/news/2011/08/23/993926.shtml копия]</ref><br>'''Пастаўкі зброі:''' {{сцягафікацыя|Qatar}}<ref>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/10/2011102693420436507.html|title=NTC asks NATO to extend Libya presence|publisher=Al Jazeera|date=26 October 2011|accessdate=26 October 2011}}</ref><ref>{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15459473|title=Libya's Mustafa Abdul Jalil asks Nato to stay longer|work=BBC|date=26 October 2011|accessdate=4 November 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/oct/26/qatar-troops-libya-rebels-support |title=Qatar admits sending hundreds of troops to support Libya rebels|work=The Guardian|date=26 October 2011|accessdate=20 November 2011 |last=Black|first=Ian|location=London}}</ref><br>{{сцягафікацыя|Egypt}}<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/03/18/masr/ Ближний Восток: Египет начал поставлять оружие ливийским повстанцам]//Lenta.ru,18.03.2011 г.</ref><br>{{сцягафікацыя|Малдавія}}<ref>[https://m.point.md/ru/novosti/politika/moldova-prodala-oruzhie-livijskim-terroristam Молдова продала оружие ливийским террористам] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230414021733/https://m.point.md/ru/novosti/politika/moldova-prodala-oruzhie-livijskim-terroristam |date=14 красавіка 2023 }} — ''point'', 14 ноября 2013</ref><br>{{сцягафікацыя|Швейцарыя}}<ref>[http://nashagazeta.ch/news/12112 Швейцарское оружие оказалось в руках ливийских повстанцев] — ''Наша газета'', 29 июля 2011</ref><br>'''Іншая падтрымка''':<br>{{сцягафікацыя|Судан}}<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14881745 Darfur rebel leader Khalil Ibrahim flees Libya]</ref> |праціўнік2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] '''[[Вялікая Сацыялістычная Народная Лівійская Арабская Джамахірыя|Лівійская Арабская Джамахірыя]]''' * [[Узброеныя сілы Лівійскай Джамахірыі|Узброеныя сілы Лівіі]] * Ваенізаваныя фармаванні * Лівійскія плямёны<ref name="tribewsj"/><ref name="tribespiegel"/> **• Кадафа **• Туарэгі **• Варфала * Замежныя найміты<ref>[http://vesti.az/news/90437/На_стороне_Каддафи_сражаются_наемники_из_России НА СТОРОНЕ КАДДАФИ СРАЖАЮТСЯ НАЕМНИКИ ИЗ РОССИИ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110926005426/http://vesti.az/news/90437/%D0%9D%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B5_%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8_%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%81%D1%8F_%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%B8%D0%B7_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 |date=26 верасня 2011 }}</ref> '''Ваенная патрымка''':<br>{{Сцягафікацыя|Zimbabwe}}<ref name="Зімбабвэ">[https://m.kp.by/daily/25645/809127/ В Ливии на стороне правительства воюет немало зимбабвийцев. Комсомольская правда]{{Недаступная спасылка}}</ref><br>[[Файл:Flag of Darfur Liberation Front.svg|border|22px]] Паўстанцы [[Дарфур]]а<ref name="Дарфур">[http://allafrica.com/stories/201106010572.html Sudan: Govt Deploys Troops to Borders With Libya]</ref><br>'''Ваенныя саветнікі''':<br>{{Сцяг|Belarus|1995}} [[Беларусь]]<ref name="РИА">[https://ria.ru/20180202/1513834267.html Источник: освобожденный из плена в Ливии белорусский военный прибыл в Минск]</ref><ref name="партызаны">[https://m.kp.by/daily/25664/825870/?share.target.id=396795&share.target.class=4 На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны. Комсомольская правда]{{Недаступная спасылка}}</ref><br> '''Пастаўкі зброі:'''<br>{{Сцягафікацыя|Algeria}}<ref>[http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- Algeria May have Violated UN Resolution By Providing Weapons to Libya, US State Dept] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180730140427/http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- |date=30 ліпеня 2018 }}</ref><br>{{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]]<ref>[http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/14/828153.html Сирия шлет Каддафи оружие и боеприпасы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181028224237/http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/14/828153.html |date=28 кастрычніка 2018 }}// ИА Росбалт, 14/03/2011</ref><br>{{Сцягафікацыя|Беларусь|1995}}<ref>[https://www.newsru.com/world/01mar2011/minsk.html SIPRI: Белоруссия снабдила Каддафи оружием для уничтожения революционеров] — news.ru, 1 марта 2011</ref><ref name="зброя">[https://news.tut.by/politics/216932.html Летало ли белорусское оружие в Ливию и Кот-д'Ивуар?. Tut.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181130125052/https://news.tut.by/politics/216932.html |date=30 лістапада 2018 }}</ref> |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] [[Мустафа Мухамад Абд-аль-Джаліль]]<br>{{Сцяг|НАТА}} [[Шарль Бушар]] |камандзір2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] [[Муамар Кадафі]] † |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] каля 30 000 паўстанцаў<ref>http://www.aljazeera.com/blogs/africa/2011/03/18951.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180810120429/https://www.aljazeera.com/blogs/africa/2011/03/18951.html |date=10 жніўня 2018 }}</ref>;<br>{{Сцяг|НАТА}} больш за 200 самалётаў, 20 баявых караблёў, 20 падводных лодак, некалькі тысяч ваеннаслужачых;<br>{{Сцяг|Катар}} некалькі сотняў вайскоўцаў<ref name="Армия Катара"/>;<br>сотні замежных наймітаў. |сілы2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] каля 30 000 вайскоўцаў і лаялістаў<ref>[http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ «Gadhafi Asks Obama To Call Off NATO Military Campaign»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120119045921/http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ |date=19 студзеня 2012 }}// {{iw|CTV News}}, 6 April 2011. Retrieved 27 August 2011.</ref>;<br>{{Сцяг|Zimbabwe}} некалькі сотняў вайскоўцаў і наймітаў<ref name="Зімбабвэ"/>;<br>{{Сцяг|Беларусь|1995}} каля 500 ваенных інструктараў і наймітаў<ref name="партызаны"/>;<br>сотні замежных наймітаў. |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = '''Усходні фронт''': 7 200 забітых, параненых і зніклых без вестак паўстанцаў<ref name="armsexpo">[http://www.arms-expo.ru/049051124050054057054048.html В чем уникальность 240-дневной Ливийской войны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120427095911/http://www.arms-expo.ru/049051124050054057054048.html |date=27 красавіка 2012 }}</ref> '''Заходні фронт''': ''невядома'' |страты2 = '''Усходні фронт''': 11 000 забітых, параненых і зніклых без звестак лаялістаў<ref name="armsexpo"/><ref>[http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&newsId=256121&link=256121 Libyan estimate: At least 30,000 died in the war] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110909143158/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&newsId=256121&link=256121 |date=9 верасня 2011 }}</ref> '''Заходні фронт''': ''невядома'' |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = 25 000<ref>Ian Black, Middle East editor (8 January 2013). [https://www.theguardian.com/world/2013/jan/08/libyan-revolution-casualties-lower-expected-government "Libyan revolution casualties lower than expected, says new government".] London: Guardian. Retrieved 2 October 2013.</ref><ref>[https://m.rosbalt.ru/main/2011/09/08/887837.html В Ливии подсчитали количество погибших за время войны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191012112042/https://m.rosbalt.ru/main/2011/09/08/887837.html |date=12 кастрычніка 2019 }} // Росбалт, 8 сентября</ref> — 50 000<ref>[https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны]//РБК,30 августа 2011 года</ref> забітых |заўвага = |Commons = }} {{Паўстанне ў Лівіі}} Першая '''грамадзянская вайна ў Лівіі''', або '''Лівійская рэвалюцыя'''<ref>{{cite web|url=http://www.pbs.org/newshour/multimedia/libya_9months/index.html|title=A Visual Look Back at the Libyan Revolution|work=PBS|date=20 October 2009|accessdate=28 October 2009|archive-date=21 кастрычніка 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111021172948/http://www.pbs.org/newshour/multimedia/libya_9months/index.html|url-status=dead}}</ref> — узброены канфлікт [[2011]] года паміж войскамі ўрада [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]] і паўстанцаў. Адзін з этапаў так званай «[[Арабская вясна|арабскай вясны]]». == Прычыны == {{Асноўны артыкул|Вялікая Сацыялістычная Народная Лівійская Арабская Джамахірыя}} Доўгі час палітычнае жыццё Лівіі абапіралася выключна на асабістай уладзе Муамара Кадафі, які кіраваў краінай з 1969 года{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. У перыяд праўлення Кадафі ўзровень жыцця насельніцтва знаходзіўся на досыць высокім узроўні. Сярэдняя працягласць жыцця складала 74 гады, а сярэдні заробак набліжаўся да адзнакі 1050 долараў ЗША. Таксама дзяржава забяспечвала бясплатную адукацыю і медыцынскае абслугоўванне, выплачвала фінансавую дапамогу для набыцця жылля. Аднак узровень беспрацоўя складаў па розных дадзеных ад 20 да 30 %. Даходы ад нафтаздабычы ішлі на ўзбагачэнне ўрада і набліжаных. Найвышэйшы ўзровень карупцыі, барацьба з іншадумствам, масавыя забойствы дысідэнтаў выклікалі незадаволенасць грамадзян<ref>[https://fb.ru/article/386328/voyna-v-livii-prichinyi-i-posledstviya Война в Ливии: причины и последствия]{{ref-ru}}</ref>. Вялікі ўплыў на сітуацыю ў Лівіі аказала знешнія фактары. Па-першае, гэта [[Арабская вясна]] на Блізкім Усходзе і ў Паўночнай Афрыцы ў снежні 2010 — студзені 2011, якая характарызавалася хвалёў масавых пратэстаў і беспарадкаў, выкліканых імкненнем да дэмакратычных ператварэнняў. Па-другое, гэта канфрантацыя з Захадам, што было звязана з датычнасцю ў 1980-я Лівіі да тэрактаў у [[Еўропа|Еўропе]]. На фоне [[Вайна супраць тэрарызму|барацьбы ЗША і іх саюзнікаў з міжнародным тэрарызмам]] дадзены факт узмацніў антылівійскія настроі ў заходніх кіруючых колах, хоць на працягу 2000-х гадоў рэжым Кадафі праводзіў палітыку па нармалізацыі адносін з амерыканцамі і еўрапейцамі, дамогчыся скасавання санкцый і наладжванню супрацоўніцтва. Найбольш Лівія зблізілася з [[Францыя]]й{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. == Ход падзей == === Пачатак грамадзянскай вайны === 15 лютага 2011 года ў [[Бенгазі]] прайшлі антыўрадавыя мітынгі пратэстоўцаў, разгневаных арыштам праваабаронцы [[Фатхі Тэрбіль|Фатхі Тэрбіля]], які ўдзельнічаў у разглядзе справы аб гібелі зняволеных у турме Абу-Салім. Пратэстоўцы, арганізаваныя праз сацыяльныя сеткі, патрабавалі адстаўкі Кадафі і вызвалення палітычных зняволеных. Лівійскія сілы бяспекі ўжылі супраць натоўпу вадамёты і гумовыя кулі, у выніку чаго некалькі чалавек атрымалі раненні{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. Арышт адваката-актывіста і хваля пратэстаў за яго вызвалення хутка перацяклі ў інтэрнэт-прастору і СМІ. З’явілася незвычайна вялікая колькасць відэа на [[Ютуб]]е і паведамленняў у [[Твітэр]]ы, якія апынуліся падобнымі. Нягледзячы на сумніўнае паходжанне, прафесійныя групы такіх [[СМІ]], як [[CNN]], [[BBC]], [[NBC]], [[CBS]], [[ABC]], канал «[[Fox News]]» і [[Аль-Джазіра]] прынялі гэтыя ананімныя і непацверджаныя відэа, як легітымныя крыніцы навін{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. Хоць першыя выступленні ў Бенгазі былі падаўленыя{{sfn|CNN|2013|loc=February 16, 2011}}, але мітынгі аднавіліся. 17 лютага незадаволеныя абвясцілі Днём гневу. Буйныя дэманстрацыі прайшлі ў Бенгазі, Адждабіі, [[Дэрна|Дэрне]] і Зінтане; сілы Кадафі адказалі прымяненнем баявых патронаў супраць натоўпу{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 17: The Day of Revolt}}. За лічаныя дні хваляванні ахапілі ўсе найбуйнейшыя гарады. Супраць апазіцыі выступілі войскі, а таксама [[Замежныя найміты ў Лівіі|замежныя найміты]]{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 17: The Day of Revolt}}, а 21 лютага ўпершыню задзейнічана авіяцыя. Бамбардзіроўкам падвергнулася нават сталіца. У Бенгазі толькі з 17-га па 21-га загінула каля 300 чалавек{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Урад абмежаваў сувязь, заблакаваўшы Інтэрнэт і перапыніўшы тэлефонную сувязь па ўсёй краіне{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. [[File:People on a tank in Benghazi1.jpg|thumb|Дэманстранты на захопленым танку ў Бенгазі, 23 лютага.]] Неўзабаве ўзброеная апазіцыя бярэ пад свой кантроль Бенгазі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Гарады на ўсход ад яго, уключаючы Байду і [[Табрук]], да гэтага моманту ўжо знаходзіліся пад кантролем паўстанцаў. Ключавой падзеяй стала падзенне Катыбы Бенгазі, добра ўкамплектаванага ваеннага гарнізона, у якім, акрамя іншых падраздзяленняў, служыла [[брыгада Хаміса]]. Байцы апазіцыі, узброеныя вінтоўкамі і самаробнымі бомбамі, аблажылі гарнізон і дзякуючы тэрарысту-смяротніку на аўтамабілі, які прабіў дзірку ў варотах будынка, захапілі аб’ект{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 20: Rebels take Benghazi}}. У наступныя тыдні армія ўрада працягвала здзяйсняць спарадычныя напады на Бенгазі, але так і не змагла аднавіць кантроль над горадам{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 20: Rebels take Benghazi}}. 27 лютага праціўнікі Кадафі ўтвараюць свой урад — [[Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі|Пераходны нацыянальны савет (ПНС)]]{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Апроч Бенгазі на ўсходзе, утварыўся другі ачаг паўстання — горы Нафуса. Як і ў іншых рэгіёнах Лівіі, мяцежнікі Нафуса патрабавалі звяржэння палкоўніка Кадафі, зніжэння ўзроўню карупцыі і паляпшэння сацыяльных паслуг. Але разам з тым мясцовая апазіцыя змагалася за адраджэнне [[берберы|берберскія]] культуры, якая пры Кадафі пакутавала ад дыскрымінацыі{{sfn|Doyle|2011|loc='Jigsaw of war'}}. Баевікі апазіцыі з Бенгазі рушылі на захад, але наступныя баі склаліся для іх няўдачна. Кадафісты здолелі перайсці ў контрнаступленне, [[Бітва за Рас-Лануф|адбілі Рас-Лануф]], ключавы нафтавы порт на ўсходзе Лівіі, і захапілі размешчаныя непадалёк гарады [[Бітва за Бін-Джавад|Бін-Джавад]] і [[Другая бітва за Брэгу|Брэга]]; таксама разгарэліся [[Бітва за Адждабію|жорсткія баі ў Адждабіі]], яшчэ адным пункце на шляху ў Бенгазі, і [[Другая бітва за Бенгазі|дайшлі да ўскраін паўстанцкай сталіцы]]. У той жа час ўлады здушылі [[Першая бітва за Эз-Завію|паўстанне ў Эз-Завіі]], на захадзе Лівіі, што негатыўна адбілася на баявым духу баевікоў. У гэты момант здавалася, што паўстанцы могуць быць разбіты{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 10: Gaddafi bombs Brega; retakes Zawiyah, Bin Jawad}}. === Заходняя ваенная інтэрвенцыя === {{Асноўны артыкул|Інтэрвенцыя ў Лівіі}} [[File:Coalition action against Libya-en.svg|thumb|left|Ваенныя дзеянні кааліцыі.]] Сілавое падаўленне мітынгаў не засталося па-за ўвагай сусветнай супольнасці. 17 сакавіка [[Савет Бяспекі ААН]] прыняў [[Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 1973|рэзалюцыю 1973]]. Дакумент прадугледжваў абарону мірнага насельніцтва, увядзенне беспалётнай зоны над Джамахірыяй і зброевае эмбарга. У падтрымку дакумента прагаласавалі тры пастаянныя члены СБ ААН — ЗША, Вялікабрытанія, Францыя, у той час як Расія і Кітай устрымаліся. 18 сакавіка Вашынгтон, Лондан, Парыж і шэраг арабскіх краін пад пагрозай ваеннага ўмяшання вылучылі Кадафі патрабаванне неадкладна спыніц атакі на мірнае насельніцтва{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. 19 сакавіка французскія, брытанскія і амерыканскія ўзброеныя сілы пачынаюць [[Аперацыя «Odyssey Dawn»|аперацыю «Світанак адысеі»]], накіраванай на забеспячэнне захавання беспалётнай зоны. Больш за 110 ракет «Тамагаўк», выпушчаных з амерыканскіх і брытанскіх караблёў і падводных лодак, пабілі каля 20 цэляў лівійскай супрацьпаветранай і супрацьракетнай абароны{{sfn|CNN|2013|loc=March 19, 2011}}. Адначасна па Лівіі ўдарылі французскія знішчальнікі, а неўзабаве да іх далучыліся бамбардзіроўшчыкі іншых краін НАТА{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. 22 сакавіка альянс абвясціў пра пачатак [[Аперацыя «Саюзны абаронца»|аперацыі «Саюзны абаронца»]]. На наступны дзень ВМС кааліцыя ўсталявалі марскую блакаду, спыняючы і абшукваюсв любыя караблі, якія, па іх падазрэнні, перавозілі зброю або наймітаў у Лівію. 24 сакавіка над краінай была ўсталяван беспалётная зона, якая прадугледжвала перакрыць усе палёты ў паветранай прасторы Джамахірыі для «абароны населеных пунктаў ад паветраных нападаў, за выключэннем палётаў, якія выкарыстоўваюцца ў гуманітарных мэтах і для аказання дапамогі»{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}. Фактычна дзеянні альянсу былі накіраваны на падтрымку апазіцыі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. 31 сакавіка Альянс узяў на сябе аднаасобнае камандаванне і кантроль над міжнароднымі ваеннымі дзеяннямі ў Лівіі{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}{{sfn|CNN|2013|loc=March 31, 2011}}{{sfn|Amnesty International|2012|loc=INTRODUCTION}}. Авіяцыйная падтрымка НАТА ў сакавіку аказала вырашальную ролю ў прыпыненні ціску кадафістаў. Пры тым камандзіры паўстанцаў часта скардзіліся на нізкую інтэнсіўнасць авіяўдараў. Часта пад бамбардзіроўкі траплялі не сілы Кадафі, а самі баевікі{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. Значны ўклад быў ваенных інструктараў краін-інтэрвенатаў (асабліва брытанцаў, французаў, італьянцаў і амерыканцаў). Калі ў пачатку канфлікту апазіцыянеры ўяўлялі сабой фактычна зборышча не навучаных і слаба ўзброеных людзей, якія ў асноўным скалыналі дэманстратыўнай стральбой і бесперапынна адступалі, то ўжо праз пару месяцаў яны змаглі пераламаць сітуацыю ў іншы бок{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Асаблівае значэнне мела [[інфармацыйная вайна]]. З пачаткам інтэрвенцыі асноўнымі яе кампанентамі з’яўляліся інфармацыйна-прапагандысцкія акцыі, [[радыёэлектронная барацьба]], вывад з ладу элементаў грамадзянскай і ваеннай інфраструктуры. Калі канфлікт перайшоў у працяглую фазу, задачай стала выкрыць праціўніка ў маральна непрымальных формах вядзення канфлікту, а таксама прыцягнуць на свой бок новых саюзнікаў. У нязначнай ступені НАТА адпрацоўвалася тэхналогія барацьбы з кампутарнымі сеткамі. Нярэдка супрацьстаялыя бакі (Захад і рэжым Кадафі) выкарыстоўвалі адны і тыя ж прыёмы: прымяншаць свае страты і перабольшвалі маштабы шкоды праціўніка. У сваю чаргу лівійскі бок завышаў лічбы страт сярод мясцовага насельніцтва{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. У той жа час разбурэнне Лівіі не перашкодзіла НАТА паўтара месяца выкарыстоўваць радыё і тэлебачанне для перадачы сваіх прапагандысцкіх матэрыялаў. У рамках інфармацыйна-прапагандысцкіх акцый ажыццяўлялася радыё- і тэлевяшчанне на Лівію з тэрыторыі сумежных краін. Для павелічэння даходлівасці гэтых радыёперадач над тэрыторыяй Лівіі раскідваліся УКХ-радыёпрыёмнікі з фіксаванай частатой прыёму. Акрамя таго, пастаянна раскідваліся з паветра прапагандысцкія ўлёткі, якія насілі графічны характар (коміксы, плакаты, малюнкі, ігральныя карты з партрэтамі лівійскіх лідараў). Абодва бакі звярталіся да дэзінфармацыі, імкнучыся пасеяць паніку{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. Блок НАТА арганізаваў інтэнсіўную прапагандысцкую кампанію ў СМІ. Як адзначаў Бенджамін Барбер з Huffington Post, у ходзе вайны журналісты страцілі нават бачнасць аб’ектыўнасці ў лівійскіх падзеях. Кампанія выйшла далёка за межы звычайна задзейнічаных у падобных акцыях ліберальных колаў, пераканаўшы «прагрэсіўных» журналістаў і іх выданні, а таксама «левых» інтэлектуалаў, прадстаўляць наймітаў у якасці «рэвалюцыянераў». Прапаганда распаўсюджвала лапезныя вобразы ўрадавых войск (часта малюючы іх як «чарнаскурых наймітаў»), малюючы іх гвалтаўнікамі, якія прымаюць велізарныя дозы «Віягры». Між тым [[Amnesty International]] і [[Human Rights Watch]] сведчаць, што да пачатку аперацыі НАТА ва ўсходняй Лівіі ніякіх масавых згвалтаванняў, ніякіх верталётных нападаў або бамбёжак мірных дэманстрантаў з боку сіл Кадафі не было. Што дакладна было, дык гэта 110 загінулых з абодвух бакоў падчас беспарадкаў у Бенгазі. Тым не менш, усе гэтыя гісторыі сталі падставай для ўстанаўлення беспалётнай зоны і нападу НАТА на Лівію{{sfn|Цыганок|2012|loc=Провокационная роль современных СМИ}}. === Пераходы ініцыятыў === {{некалькі выяў <!-- Значныя параметры --> | align = | direction =horizontal | background color = <!-- колер фона --> <!-- Загаловак --> | header_background = | header_align = right | header = <!-- Выявы --> | width = 200 <!--выява 1--> | image1 = Gulf of Sirt Front 29 March.svg | caption1 = Наступленне паўстанцаў пасля пачатку інтэрвенцыі <!--выява 2--> | image2 = Gulf of Sirt Front 11 April.svg | caption2 = Становішча пасля контрнаступлення кадафістаў | footer_background = | footer_align = <!-- left "злева" (па змоўчанні), center "пасярэдзіне", right "справа" --> | footer = Падзеі на Усходнім фронце ў канцы сакавіка — пачатку красавіка. }} 22 сакавіка пры падтрымцы заходняй авіяцыі ўрадавыя войскі адбітыя ад Бенгазі. На наступны дзень яны адыходзяць пад Адждабію. 26 сакавіка лаялісты пачалі адступаць з гэтага раёна. Паўстанцы неадкладна ўзмацнілі націск і без бою ўзялі Брэгу<ref name=aljazeera-blog-3-26>{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-26 |title=Live Blog Libya&nbsp;&ndash; March 26 |work= Al Jazeera|date=26 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref><ref name=skynews1>{{cite web|url=http://news.sky.com/home/world-news/article/15960556 |title=Libyan Rebels Push West To Capture Brega |work= Sky News |date=27 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref>. 27 сакавіка антыўрадавыя атрады без адзінага стрэлу захапілі Рас-Лануф<ref name=libyafeb2>{{cite web|url=http://archive.libyafeb17.com/2011/03/video-revolutionaries-take-ras-lanuf-brega-uqayla-bin-jawad/ |title=Revolutionaries Take Ras Lanuf, Brega, Uqayla, Bin Jawad|publisher=Libyafeb17.com|access-date= 30 March 2011}}</ref>. Да канца дня яны ўвайшлі ў Бен-Джавад, у 150 кіламетрах на ўсход ад Сірта, дзе таксама не сустрэлі супраціву<ref name=aljazeera-blog-3-27>{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-27 |title=Live Blog Libya&nbsp;&ndash; March 27 |work= Al Jazeera |date=27 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref>. Такім чынам, за два дні войскі ПНС прасунуліся на адлегласць больш за 300 кіламетраў<ref name=libyafeb2 /><ref name=straitstimes1>{{cite news| url=http://www.straitstimes.com/BreakingNews/World/Story/STIStory_649954.html |title=Libyan Rebels Retake Hamlet of Bin Jawad |agency= Agence France-Presse|work=The Straits Times |date= 27 March 2011 |access-date= 14 August 2011}}</ref>. Горад [[Сірт]], куды рушыла апазіцы, быў ключавой апорай арміі Кадафі. У ходзе вайны места набыло важнае значэнне як дзякуючы стратэгічнаму размяшчэнню, так і з-за сваёй сімвалічнай каштоўнасці (Кадафі фактычна ператварыў яго ў другую сталіцу)<ref name="ctv">{{cite news|url= https://www.ctvnews.ca/libyan-rebels-close-on-key-gadhafi-stronghold-1.624245|title= Libyan Rebels Close on Key Gadhafi Stronghold|agency= [[Associated Press]]|work= CTV Television Network|access-date= 14 August 2011|archive-date= 9 студзеня 2024|archive-url= https://web.archive.org/web/20240109234723/https://www.ctvnews.ca/libyan-rebels-close-on-key-gadhafi-stronghold-1.624245|url-status= dead}}</ref>. Нягледзячы на ціск з боку НАТА, прасоўванне паўстанцаў ва ўсходніх і заходніх рэгіёнах Лівіі і міжнародную ізаляцыю рэжыму Кадафі, урад Джамахірыі працягваў утрымліваць уладу ў Трыпалі{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. Нават пасля ўмяшання замежных войск, армія Лівіі здолела перайсці ў контрнаступленне. Як пазначалі ваенныя камандзіры апазіцыі, гэта збольшага выклікана адсутнасцю дысцыпліны і расцягнутасць ліній забеспячэння<ref name=aljazeera-blog-3-29>{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-29 |title=Live Blog Libya&nbsp;&ndash; March 29 |work= Al Jazeera |date= 29 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref> і скарачэннем авіяналётаў міжнароднай кааліцыі<ref name="vesti">[https://www.vesti.ru/article/1958208 Армия Каддафи перешла в контрнаступление] // Вести ФМ, 30 марта 2011</ref><ref name="18kras">{{Cite web |url=http://jordantimes.com/index.php?news=36625 |title=Libyan rebels fear fresh attack on Ajdabiya |access-date=2011-10-01 |archive-date=2012-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111023841/http://jordantimes.com/index.php?news=36625 |url-status=live }}</ref>. Аднак нават калі ўдары рабіліся, то праз неарганізаванасць войск ПНС, як заяўлялі замежныя журналісты, ім не заўсёды ўдавалася выкарыстаць сітуацыю<ref name=rs>Александра Вагнер. [https://www.svoboda.org/a/3541619.html Каддафи нашел силы для контрнаступления] // Радио Свобода, 30 марта 2011</ref>. Паралельна з трэцяга тыдня грамадзянскай вайны армія лаялістаў стала адмаўляцца ад бранятэхнікі, якую лёгка знішчыць з паветра, і па прыкладзе паўстанцаў пачала выкарыстоўваць хуткаходныя джыпы, у кузаве якіх усталёўвалі НУРС, цяжкі кулямёт або зенітную гармату. У дадатак байцы ўрадавых атрадаў паўсюдна выводзілі са строю аўтазаправачныя станцыі, пакідаючы апазіцыю без паліва, што скоўвала яе дзеянні. Узброенае апалчэнне было слаба падрыхтавана да вядзення працяглых баявых дзеянняў ва ўмовах адрыву ад баз забеспячэння. Апынуўшыся без паліва, паўстанцы не маглі ні наступаць, ні своечасова адступаць, што вяло да значных страт тэхнікі і чалавек{{sfn|Цыганок|2012|p=137}}. На працягу канца сакавіка — пачатку красавіка ўрадавыя войскі адбілі Нафалію, Бін-Джавад<ref name=ottawacitizen1>{{cite news|url=http://www.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=179704|title=Gaddafi troops reverse Libyan rebel charge|agency=[[Reuters]]|work=The Daily Star|date=29 March 2011|access-date=20 November 2011|first1=Maria|last1=Golovnina|first2=Michael|last2=Georgy|location=Tripoli}}</ref>, Рас-Лануф<ref>[http://tvrain.ru/news/kak_voyuyut_v_livii_8327-8327/ Как воюют в Ливии]</ref>, Брэгу<ref>[http://tvrain.ru/news/vojska_kaddafi_zahvatili_bregu_8343-8343/ Войска Каддафи захватили Брегу]</ref> і атакавалі Адждабію<ref>{{Cite web |url=http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 |title=Libya conflict: Street battle rages for Ajdabiya |access-date=2011-10-01 |archive-date=2014-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140428175340/http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 |url-status=live }}</ref>. Тым часам нафускія паўстанцы ўмацавалі свой кантроль над цэлым шэрагам гарадоў ад туніскай мяжы на крайнім захадзе да гарадоў, размешчаных у некалькіх гадзінах язды ад Трыпалі. Станам на чэрвень баевікі рыхтаваліся да наступлення на лівійскую сталіцу{{sfn|Doyle|2011|loc='Painfully young men'}}. Найбольш жорсткія баі разгарнуліся ў горадзе [[Місурата]], за 200 км на ўсход ад сталіцы Лівіі. Тутэйшыя баевікі былі адрэзаныя як ад апазіцыянераў Бенгазі, так і Нафуса. Увесь гэты час пра падзеі ў Місураце было мала што вядома — трапіць у яе можна было толькі з мора, што здолелі толькі нешматлікія рэпарцёры, тры з якіх загінулі. Пры тым менавіта Місурата стала асноўным сімвалам барацьбы для лівійскіх паўстанцаў як горад-крэпасць, якая стрымлівае націск шматтысячнай групоўкі ўрадавых войск. Моцны супраціў горада быў абумоўлены тым, што ў горадзе сканцэнтраваны амаль уся прамысловасць краіны (за выключэннем нафтаздабычы), і місурацкія прадпрымальнікі мелі канфлікты з уладамі з-за выпадкаў дзяржаўнага рэкета<ref name="мисурата"/>. Місурата некалькі месяцаў знаходзіўся ў аблозе войскамі Кадафі. Лаялісты часта абстрэльвалі цэнтр горада з мінамётаў{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=May 15: Gaddafi forces withdraw from Misrata}} і праводзілі шматлікія атакі на гарадскія раёны. Спачатку вялася артпадрыхтоўка, і адразу, не чакаючы яе завяршэння, разгортваўся штурм. Разлютаваныя баі прывялі да сур’ёзных разбурэнняў. Да фіналу баёў у Місураце наперадзе наступаючых нават пускалі бульдозеры, каб разграбаць завалы і барыкады<ref name="мисурата">[https://www.kp.ru/daily/25744/2732276/ «Мы не деньги считаем, а погибших товарищей»]</ref>. У канцы красавіка самалёты НАТА пачалі бамбардзіроўкі горада, наносячы ўдары па танках і артылерыі Кадафі. 25 красавіка паўстанцы разгарнули контрнаступленне, павольна прасоўваючыся па Місураце, і захапілі партовую зону. У выніку жорсткага бою 11 мая паўстанцы ўсталявалі кантроль над аэрапортам, а праз 15 мая абвясцілі аб завяршэнні бітвы за Місурату{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=May 15: Gaddafi forces withdraw from Misrata}}. Тым часам альянс правёў бамбардзіроўкі аб’ектаў, звязаных з Кадафі і яго набліжанымі. Сярод такіх — комплекс Баб Аль-Азізія ў Трыпалі. Напады на яго выклікалі пратэсты з боку лівійскіх чыноўнікаў, якія абвінавацілі інтэрвентаў у спробе забіць кіраўніка краіны. У красавіку сын лідара Джамахірыі [[Саіф аль-Араб Кадафі|Саіф аль-Араб]] і трое ўнукаў загінулі пры бамбёжках{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. === Разгром кадафісцкіх сіл === Пасля некалькіх месяцаў тупіковай сітуацыі баланс сіл зноў зрушыўся на карысць паўстанцаў{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. Разам з тым, у першую палову чэрвеня шэраг краін, уключаючы Злучаныя Штаты, Іспанію, Германію і Канаду, прызналі ўзначалены апазіцыяй Пераходны нацыянальны савет законным прадстаўніком Лівіі{{sfn|CNN|2013|loc=June 8-15, 2011}}. У жніўні апазіцыянеры прасунуліся да ўскраін Трыпалі, узяўшы пад кантроль стратэгічна важныя раёны, уключаючы горад Эз-Завія, дзе размешчаны адзін з найбуйнейшых нафтаперапрацоўчых заводаў Лівіі. Неўзабаве паўстанцы прасунуліся ў саму сталіцу. Паралельна баевікі і інтэрвенты спрабавалі высачыць месцазнаходжанне Кадафі. 23 жніўня паўстанцкія сілы, здавалася, атрымалі верх, захапіўшы комплекс Баб Аль-Азізія, штаб-кватэру Кадафі. Паўстанцы паднялі над комплексам свой сцяг Лівіі, , у той час як радасныя натоўпы знішчалі сімвалы Джамахірыі. Але баі паміж паўстанцамі і лаялістамі ў некаторых раёнах Трыпалі працягваліся{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. [[File:NTC fighters claim Bani Walid.jpg|міні|Баевікі ПНС святкуюць узяцце Бені-Валіда, 17 кастрычніка.]] Незадоўга да падзення Трыпалі, Цьеры Мейсан адкрыта заявіў, што большасць заходніх журналістаў, якія спыніліся ў гатэлі Rixos былі агентамі інтэрвентаў. У прыватнасці, ён паказаў на групы [[Associated Press]], [[Бі-Бі-Сі|ВBC]], [[CNN]] і [[Fox News]]. 31 кастрычніка ў інтэрв’ю на «Радыё Канада» Шарль Бушар распавёў, што ў штаб-кватэры НАТА ў [[Неапаль|Неапалі]] было створана аналітычнае падраздзяленне. Для яго ўзмацнення было створана некалькі інфармацыйных сетак. Разведданыя паступалі з многіх крыніц, уключаючы [[сродкі масавай інфармацыі]]. Такім чынам НАТА прызнала, што афіцыйныя замежныя журналісты ў Лівіі былі агентамі альянсу{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. Да пачатку верасня апазіцыянеры засяродзілі сваю ўвагу на нешматлікіх ачагах супраціўлення лаялістаў, спрабуючы з дапамогай перамоваў пераканаць праўрадавых камандзіраў мірна здацца і пазбегнуць баёў. Калі перамовы праваліліся, войскі ПНС разгортвалі штурм. У прыватнасці, так адбылося з гарадамі Сірт і Бені-Валід, дзе вяліся жорсткія баі{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. 20 кастрычніка Муамар Кадафі быў забіты{{sfn|CNN|2013|loc=June 20, 2011}}. Праз тры дні апазіцыя абвясціла пра перамогу над рэжымам Кадафі{{sfn|CNN|2013|loc=June 23, 2011}}. == Вынікі і наступствы == Ваеннае супрацьстаянне скончылася звяржэннем і забойствам Муамара Кадафі, пасля чаго ўлада ў краіне перайшла да ПНС. Грамадзянская вайна ў Лівіі стала найбуйнейшым па ліку ахвяр канфліктам у ходзе [[Арабская вясна|Арабскай вясны]] пасля [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|вайны ў Сірыі]]. Вайна нанесла моцны ўдар па эканоміцы краіны, перш за ўсё па яе знешным гандлі. Напрыклад, таваразварот Лівіі з [[Еўрапейскі саюз|ЕС]] у 2011 годзе склаў каля траціны (каля $12 млрд) ад ўзроўня [[2010]] года (тады ён быў каля $35 млрд). Але ўжо ў [[2012]] годзе тавараабарот з ЕС перавысіў узровень 2010 года. Наступствам звяржэння ў 2011 годзе Муамара Кадафі стаў крызіс у [[Малі]], калі на малійскую тэрыторыю хлынулі ўцекачы з плямёнаў туарэгаў. Заняўшы паўночную частку Малі, яны абвясцілі там незалежную дзяржава [[Азавад]]. Пазней туарэгаў з падкантрольных тэрыторый выціснулі экстрэмісты. Пасля заканчэння вайны на тэрыторыі краіны ўзброеныя сутычкі не сканчаліся, так як частка лаялістаў вырашыла [[Узброеныя сутыкненні ў Лівіі (2011—2014)|працягнуць барацьбу]]. Вяліся сутыкненні паміж рознымі апалчэннямі былой апазіцыі. Праз пару гадоў ваенныя дзеянні прывялі да [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (з 2014)|шматбаковай канфрантацыі]] з удзелам Усеагульнага нацыянальнага кангрэса, Палаты прадстаўнікоў, лівійскіх плямёнаў, баевікоў з радыкальных ісламіскіх груповак і іншых сіл. == Ваенныя злачынствы == У пачатку вайны ў Лівіі [[26 лютага]] 2011 Савет Бяспекі ААН прыняў рэзалюцыю 1970, у якой было сказана: СБ ААН пастанаўляе перадаць пытанне аб сітуацыі ў Лівійскай Арабскай Джамахірыі ў перыяд з 15 лютага 2011 года на разгляд Пракурора Міжнароднага крымінальнага суда. [[16 мая]] пракуратура МУС запатрабавала санкцыі на арышт Муамара Кадафі па абвінавачванні ў злачынствах супраць чалавечнасці. [[27 чэрвеня]] Міжнародны крымінальны суд выдаў ордэр на арышт Муамара Кадафі, Сейфа аль-Іслама і кіраўніка разведслужбы краіны Абдулы ас-Сенусі па абвінавачванні ў наборы наймітаў і нападах на ўдзельнікаў антыўрадавых дэманстрацый і іншых злачынствах<ref>[http://www.ria.ru/arab_ly/20110627/394013421.html МУС выдал ордер на арест Муамара Каддафи | РИА Новости]</ref>. У дакладзе, які быў падрыхтаваны аўтарытэтнай міжнароднай праваабарончай арганізацыяй ''Human Rights Watch'', якая базуецца ў [[Нью-Ёрк]]у, гаворыцца, што расправа над лідарам Лівійскай Джамахірыі Муамарам Кадафі і яго асяроддзем, зладжаная 20 кастрычніка 2011 года, уяўляе сабой ваеннае злачынства. Па словах яе экспертаў, сабраныя імі новыя даныя паказваюць на «відавочную пакаранне» без суда і следства мяцежнікамі не толькі Муамара Кадафі і яго сына Мутазіма, але і «дзесяткаў палонных» з ліку тых, хто знаходзіўся ў асяроддзі ранейшага лівійскага кіраўніка ў апошні дзень яго жыцця. Мяцежнікі пакаралі смерцю па меншай меры 66 палонных у гасцініцы «Махары». Атрыманая Human Rights Watch інфармацыя паказвае на тое, што Мутазім Кадафі, паранены пры першапачатковым сутыкненні паміж аўтакалонай бацькі і паўстанцамі, быў дастаўлены жывым з Сірта ў Місурату, дзе яго неўзабаве забілі. Сам Муамар Кадафі быў жорстка збіты. Акрамя таго, яго калолі штыком, сведчыць арганізацыя, спасылаючыся на відэазапісы, зробленыя самімі мяцежнікамі на камеры мабільных тэлефонаў. Агенцтва Франс Прэс перадае інфармацыю, што ў яе распараджэнні апынуўся даклад Камісіі ААН па расследаванні ваенных злачынстваў і парушэнняў правоў чалавека падчас грамадзянскай вайны ў Лівіі. З гэтай справаздачы можна зрабіць выснову, што «з 20 расследаваных налётаў НАТА камісія выявіла пяць налётаў, падчас якіх былі забітыя 60 мірных жыхароў, 55 атрымалі раненні»<ref>[http://ria.ru/arab_ly/20120303/584131343.html РИА «Новости». «Жертвами серии авиаударов НАТО в Ливии стали 60 мирных жителей — ООН». 02:4203.03.2012]</ref>. [[29 мая]] 2011 каталіцкі апостальскі вікарый Трыпалі біскуп Джавані Марцінелі прыехаў у Італію, каб звярнуць увагу сусветнай супольнасці на пакуты мірнага насельніцтва Лівіі з-за бамбардзіровак краіны авіяцыяй НАТА. Як паведамляе радыё [[Ватыкан]]а, біскуп заявіў, што некалькі грамадзянскіх асоб загінулі на яго вачах<ref>[http://ria.ru/arab_war/20110529/381520199.html Католический епископ Триполи призвал прекратить бомбардировки Ливии]</ref>. == Выкарыстанне зброі са збедненым уранам == У ліпені [[2018]] года ўрад нацыянальнай згоды Лівіі абвінаваціў блок НАТА ў выкарыстанне зброі са [[Збеднены ўран|збедненым уранам]], калі лівійскія медыкі высветлілі, што за апошнія гады ў краіне рэзка вырасла колькасць анкалагічных захворванняў менавіта ў тых месцах, якія падвяргаліся бамбардзіроўкам у 2011 годзе<ref>[https://ria.ru/world/20180713/1524543935.html РИА НОВОСТИ: Ливия обвинила НАТО в применении оружия с обедненным ураном]</ref>. Улады мелі намер звярнуцца ў МАГАТЭ і іншыя міжнародныя арганізацыі па дапамогу ў правядзенні дбайных даследаванняў прысутнасці збедненага ўрану і ў раёнах Лівіі, якія падвергліся авіяналётам. Першыя паведамленні аб выкарыстанні збедненага ўрану ў лівійскім канфлікце з’явіліся яшчэ ў красавіку 2011. Па сведчанні незалежнай групы навукоўцаў, якія тады працавалі ў Лівіі, у гэтай краіне былі знойдзены сляды збедненага ўрану. Імі быў зафіксаваны павышаны ўзровень радыяцыі ў варонках ад бомбаў і на аскепках снарадаў, якія заставаліся пасля авіяўдараў НАТА<ref>[http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ Армейский вестник: Урановая нанопыль засеяла ливийские города] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170601034629/http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ |date=1 чэрвеня 2017 }}</ref>. Афіцыйныя прадстаўнікі Паўночнаатлантычнага альянсу абвяргаюць любую інфармацыю пра ўжыванне забароненых рэчываў у канфлікце ў Лівіі. == Інфармацыйная вайна == На працягу ўсяго канфлікту з Лівіі паступала супярэчлівая інфармацыя. Яе распаўсюджвалі ў тым ліку некаторыя сусветныя СМІ, якія грунтаваліся на даных тэлекампаній Аль-Джазіра і Аль-Арабія. Навіны значна нагняталі становішча ў Лівіі і выдавалі за рэальнасць ілжывыя факты<ref>[http://ru.euronews.net/newswires/762951-newswire/ ITAR-TASS, 25/02 17:57 CET]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>[http://www.vz.ru/opinions/2011/3/9/474295.print.html «Постановка в стиле Голливуда»]// Взгляд.ru,09.03.2011 г.</ref>. Некаторыя аглядальнікі лічаць, што ў Лівіі ўпершыню былі ўжыты ў сусветным маштабе тэхналогіі інфармацыйнай вайны<ref>Гумер Исаев [http://meast.ru/article/informatsionnaya-voina-protiv-livii Информационная война против Ливии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110306140810/http://meast.ru/article/informatsionnaya-voina-protiv-livii |date=6 сакавіка 2011 }}</ref>. Таксама неаб’ектыўную інфармацыю падаваў брытанскі тэлеканал [[BBC|Бі-бі-сі]]. Так, па словах кіраўніка службы навін Хелен Боўдэн, аб’ектыўнасці асвятлення перашкодзілі занадта цесныя сувязі з паўстанцамі. Таксама часта выкарыстоўвалася непацверджаная інфармацыя<ref>[http://ria.ru/media/20120626/685071054.html Эмоции помешали Би-би-си объективно освещать «арабскую весну» — СМИ]</ref>. Протаіерэй Вячаслаў (Пушкароў), загадчык місіянерскім аддзелам Іркуцкай епархіі Рускай Праваслаўнай Царквы, даў ацэнку пазіцыі тэлеканала «Расія» і «Першы канал» у асвятленні вайны ў Лівіі<ref>[http://www.voskres.ru/kolonka/pushkarev.htm voskres.ru — «Об информационной войне»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120203181342/http://www.voskres.ru/kolonka/pushkarev.htm |date=3 лютага 2012 }}</ref>.:{{Пачатак цытаты}}«…два месяцы таму назад Кадафі быў надзейным партнёрам Расіі, цяпер ён стаў „дыктатарам“ і „забойцам уласнага народа“. Якая метамарфоза! Пры ўсім гэтым відавочны аднабокі падыход да асвятлення праблемы. Нашы тэлеканалы абралі для сябе лінію пераймання заходнім СМІ … Атрымліваецца, што нашы журналісты і рэдактары з’яўляюцца прыхільнікамі мецяжоў і дзяржаўных пераваротаў і ім напляваць на канстытуцыйны лад? .. нашы цэнтральныя СМІ пайшлі на падставе ў палітыкі і, парушаючы асноўныя нормы журналісцкай этыкі, паказалі ўсіму свету і нам вельмі высокі ўзровень свайго ўласнага непрафесіяналізму і ангажаванасці. Бо яны бессаромна чынам сталі выкарыстоўваць методыку падвойных стандартаў у сваёй „працы“ … Ці знойдуць нашы СМІ, а асабліва канал „Расія“ і „Першы канал“, у сабе сілы і рашучасць прызнацца ў несумленнасці і папрасіць прабачэння ў лівійскага народа і яго лідара? Сумняваюся.»{{канец цытаты}} == Роля замежных дзяржаў == [[File:AV-8B Harrier Operation Odyssey Dawn.jpg|thumb|200px|Самалёт AV-8B Harrier ВПС ЗША перад баявым вылетам на тэрыторыю Лівіі, 20 сакавіка]] === Інтэрвенцыя Заходніх краін === Важным момантам у гісторыі лівійскага канфлікту з’яўляецца інтэрвенцыя [[НАТА]], якая пачалася [[19 сакавіка]]. Інтэрвенцыя гэтага ваенна-палітычнага блока стала адным з самых вырашальных фактараў паразы сіл Кадафі. Ваеннае ўмяшанне Паўночнаатлантычнага альянсу і яго саюзнікаў суправаджаліся бамбардзіроўкамі ваенных і грамадзянскіх аб’ектаў у Лівіі. Інтэрвенты таксама займаліся пастаўкамі зброі для ПНС і ваеннай падрыхтоўкай мяцежнікаў. ВПС краін НАТА змаглі нанесці вялікую шкоду інфраструктуры Лівіі і авіяцыі ўрадавых сіл, што было аднымі з самых важных пераваг лівійскай арміі перад ПНС. === Беларусь === {{Main|Беларусы ў лівійскім канфлікце}} Да пачатку грамадзянскай вайны паміж [[Мінск]]ам і Трыпалі былі наладжаны цесныя дыпламатычныя сувязі. 15 лютага з [[Баранавічы|Баранавічаў]] ў Лівію вылецеў самалёт Іл-76, які, як мяркуецца, перавозіў зброю<ref name="зброя"/>. У канцы лютага ў заходніх СМІ з’явілася інфармацыя, што ў падаўленні вулічных беспарадкаў прымалі ўдзел беларускія найміты<ref>[https://www.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]</ref>. Пазней, у красавіку, звесткі аб удзеле пра тое, што сур’ёзную дапамогу аказваюць беларускія ваенныя спецыялісты, чыя прысутнасць ў Лівіі дапамагла Кадафі ў першыя месяцы вайны павялічыць мабільнасць войскаў, прадпрымаць паспяховыя контратакі і нават зберагчы значныя сілы і рэсурсы ад авіяўдараў НАТА. Таксама яны займаліся эксплуатацыяй некаторай армейскай тэхнікі. Па афіцыйных даных ад беларускага пасольства, колькасць вайскоўцаў і інструктараў у Лівійскай Джамахірыі перад грамадзянскай вайной складала каля 500 чалавек, большую частку з якіх з пачаткам канфлікту эвакуіравалі, але некаторых было вырышына заставіць. Сярод ваеннага кантынента, як мяркуецца, былі ваеннаслужачыя [[Галоўнае разведвальнае ўпраўленне (Беларусь)|Галоўнага разведвальнага ўпраўлення]]/[[Сілы спецыяльных аперацый УС РБ|Сіл спецыяльных аперацый]], у тым ліку былыя байцы [[334-ы асобны атрад спецыяльнага прызначэння|334-га асобнага атрада спецпрызну]]<ref>[https://naviny.by/node/60812 Authorities deny report of Belarus` military presence in Libya] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210123210321/https://naviny.by/node/60812 |date=23 студзеня 2021 }}</ref>. Як заявіў выданню «Камсамольская праўда» непасрэдны ўдзельнік падзей па імі Міхаіл, які знаходзіўся па асабістым кантракту ў Лівіі ўжо больш за год, там дзейнічаюць некалькі сотняў вайсковых спецыялістаў з Беларусі. Паводле яго слоў, іх зарплата складае амаль 3000 долараў у месяц. Замежнікі не прымаюць непасрэднага ўдзелу ў баявых дзеяннях супраць паўстанцаў, але ўвесь час знаходзяцца на баявых пазіцыях<ref name="партызаны"/> У верасні 2011 г. прадстаўнікі ПНС заявілі, што ў іх ёсць інфармацыя аб удзеле беларускіх снайпераў у баявых дзеяннях на баку ўрадавых сіл<ref>[https://ria.ru/20110906/431141568.html Белорусских снайперов в Ливии не было, заявил МИД]</ref>. Чацвёра грамадзян Беларусі (Валерый Гардзіенка, Ігар Едзімічаў, Фёдар Труфанаў<ref>[https://m.kp.by/daily/26790.7/3823973/ В Минск вернулся белорус, который провел в ливийском плену больше шести лет // Комсомольская правда, 2 февраля 2018]{{Недаступная спасылка}}</ref> і [[Вячаслаў Міхайлавіч Качура|Вячаслаў Качура]]<ref name="РИА1"/>) трапілі ў палон да паўстанцаў у Трыпалі, дзе былі асуджаны на 10 гадоў пазбаўлення волі за супрацоўніцтва з лаялістамі<ref>[https://russian.rt.com/inotv/2012-06-05/Sud-nad-russkimi-naemnikami-v Суд над русскими «наемниками» в Ливии возмутил Москву // RT, 5 июня 2012]</ref>. Пасродкам доўгіх перамоваў, удалося дамагчыся датэрміновага вызвалення беларускіх грамадзян, апошні з якіх, Качура, вярнуўся дадому ў [[2018]] годзе<ref name="РИА1">[https://ria.ru/20180202/1513834267.html Источник: освобожденный из плена в Ливии белорусский военный прибыл в Минск// РИА Новости, 2 февраля 2018]</ref>. Афіцыйна беларускі ўрад адмаўляе прысутнасць беларускіх ваенных саветнікаў і наймітаў у Лівіі падчас грамадзянскай вайны. === Зімбабвэ === У самым пачатку вайны ў Трыпалі на самалёце прыбылі некалькі сотняў вайскоўцаў з Зімбабвэ<ref name="Зімбабвэ"/>. Сярод іх былі ў асноўным вайскоўцы элітных падраздзяленняў зімбабвіійскай арміі, такіх як байцы [[5-я брыгада (Зімбабвэ)|5-й брыгады]]. Акрамя дзеючых ваенных кадраў, у Лівіі знаходзіліся і найміты. У жніўні ўрад Зімбабвэ выслаў лівійскага пасла з краіны за тое, што той перайшоў на бок ПНС<ref>[http://www.km.ru/v-mire/2011/08/26/voina-v-livii/zimbabve-vyslala-posla-livii-za-perekhod-na-storonu-povstantsev Зимбабве выслала посла Ливии за переход на сторону повстанцев] — km.ru</ref>. === Катар === З самага пачатку лівійскага канфлікту Катар заняў бок паўстанцаў. Дзяржава ахвотна дапамагала Пераходнага Нацыянальнаму савету ў барацьбе з урадам Кадафі. Катар не толькі забяспечваў мяцежнікаў зброяй і боепрыпасамі, але і непасрэдна займаўся трэніроўкай байцоў паўстанцкіх атрадаў<ref name="worldtribune.com">[http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_libya0445_04_15.asp Qatar trains anti-Gadhafi rebels in use of anti-tank weapons]</ref>. Па заяве начальніка Генштаба ўзброеных сілаў Катара Хамада бен Алі аль-Атыя, у Лівіі знаходзіліся сотні катарскіх вайскоўцаў, якія займаліся падрыхтоўкай паўстанцаў і забеспячэннем сувязі з сіламі НАТА<ref name="Армия Катара">[http://www.km.ru/v-mire/2011/10/26/voina-v-livii/katar-priznal-uchastie-svoei-armii-v-liviiskoi-voine Катар признал участие своей армии в ливийской войне] — km.ru</ref>. Не выключаецца магчымасць прамога ўдзелу вайскоўцаў з Катара ў баявых дзеяннях. == Гл. таксама == * [[Замежныя найміты ў Лівіі]] * [[Інтэрвенцыя ў Лівіі]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{cite journal|last=Roberts|first=Hugh|title=Who said Gaddafi had to go?|journal=London Review of Books|date=17 November 2011|volume=33|issue=22|pages=8–18|url=https://www.lrb.co.uk/v33/n22/hugh-roberts/who-said-gaddafi-had-to-go|access-date=14 November 2011}} * {{h|Doyle|2011|Mark Doyle. [https://www.bbc.com/news/world-africa-13904110 Libya's Western Mountains - the 'forgotten war'] // BBC, 24 June 2011}} * {{h|ICRC|2012|[https://casebook.icrc.org/case-study/libya-nato-intervention-2011 Libya, NATO Intervention 2011] // ICRC, 2012}} * {{h|Цыганок|2012|Цыганок А. Д. [http://otvaga2004.ru/boyevoe-primenenie/boyevoye-primeneniye10/livia-itogi-i-uroki/ Война в Ливии 2011 г.: итоги и уроки] // Журнал «Арсенал Отечества», №2 / 2012.}} * {{h|Хамза|2021|Ахмед Хамза. Анализ событий первого этапа гражданской войны в Ливии 2011 г. на основе работ российских исследователей // Журнал международного права и международных отношений. 2021 № 3 (98). С. 68—72.}} * {{h|Бурак|2021|Захар Бурак. Дзесяць гадоў хаосу: куды рушыць Лівія? // Звязда : газета. — 27 лютага 2021.}} * {{h|Al Jazeera|2011|[https://www.aljazeera.com/news/2011/8/23/battle-for-libya-key-moments Battle for Libya: Key moments] // Al Jazeera, 23 Aug 2011}} * {{h|CNN|2013|[https://us.cnn.com/2013/09/20/world/libya-civil-war-fast-facts/index.html 2011 Libya Civil War Fast Facts] // CNN, Sep 20, 2013}} * {{h|NATO|2012|[https://www.nato.int/en/what-we-do/operations-and-missions/nato-and-libya-february-october-2011 NATO and Libya (February - October 2011)] // North Atlantic Treaty Organization, 4 April 2012}} * {{h|Britannica|2011|[https://www.britannica.com/event/Libya-Revolt-of-2011#ref300033 Libya Revolt of 2011] // Britannica.}} * {{h|Amnesty International|2012|[https://www.amnesty.org/en/documents/MDE19/003/2012/en/ "Libya: The Forgotten Victims of NATO Strikes"] // Amnesty International, AI INDEX: MDE 19/003/2012, 19 March 2012}} == Спасылкі == * [http://www.izvestia.ru/world/article3152501/ Ю. Снегирев. Мятеж в пустыне] * [http://www.izvestia.ru/world/article3152559/ Ю. Снегирев. Война в песочнице] * [http://echo.msk.ru/programs/svoi-glaza/758807-echo/ Своими глазами. Бунтующая Ливия.//Передача радиостанции «Эхо Москвы»] * [http://www.izvestia.ru/story/191 О. Джемаль, М. Сайченко. Ливийский дневник] * [http://www.ng.ru/world/2011-06-23/7_livia.html Война в Ливии — тяжкая ноша для НАТО] Петр Силантьев, 23 июня 2011 * [https://web.archive.org/web/20150908092552/http://fototelegraf.ru/?tag=%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%8F-2011-%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D0%B9 Фоторепортажи о восстании в Ливии] * «На стороне Каддафи воюют белорусские партизане» Комсомольская правда [https://m.kp.by/daily/25664/825870/]{{Недаступная спасылка}} * Передача «Права человека. Взгляд в мир» с Евгением Новиковым (Белоруссия) [https://www.youtube.com/watch?v=OcgbYX30lFA Ливия: истинные причины войны] (видео) * [https://www.historyguy.com/libyan_war_2011.htm Сітуацыя ў Лівіі ў 2011 годзе (англ.)] * [http://www.wikiznanie.ru/b/index.php/%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0_%D0%B2_%D0%9B%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B8 Грамадзянскія войны ў Лівіі (руск.)] {{Арабская вясна}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Лівіі]] [[Катэгорыя:Палітыка Лівіі]] [[Катэгорыя:2011 год у Лівіі]] [[Катэгорыя:Войны XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Гісторыя Лівіі]] t1hj58vte91ubevhipzmvapmn9t9qqr 5202746 5202745 2026-09-20T14:53:14Z DBatura 73587 5202746 wikitext text/x-wiki {{пра|Грамадзянскую вайну ў 2011|другі канфлікт|Грамадзянская вайна ў Лівіі (2014—2020)}} {{Узброены канфлікт |канфлікт = Грамадзянская вайна ў Лівіі |частка = [[Арабская вясна]], [[Лівійскі крызіс]] |выява = [[File:Tanks outside of Misrata (6) (8288579409).jpg|300px|]] |памер = |загаловак = Знішчаныя падчас вясновых баёў танкі лаялістаў ля [[Місурата|Місураты]] |дата = [[15 лютага]] — [[23 кастрычніка]] [[2011]] |месца = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] [[Лівія]] |прычына = |casus belli = |вынік = Скінуты ўрад [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]] |змены = |праціўнік1 = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] '''[[Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі]]''' *[[Нацыянальна-вызваленчая армія Лівіі|НВАЛ]] *Лівійскія плямёны<ref name="tribewsj">{{cite news|url=http://online.wsj.com/article/SB10001424052702304887904576395143328336026.html|work=The Wall Street Journal|date=21 June 2011|title=Libya City Torn by Tribal Feud|accessdate=26 July 2011|first=Sam|last=Dagher}}</ref><ref name="tribespiegel">{{cite news|date=26 July 2011|url=http://www.spiegel.de/international/world/0,1518,776695,00.html|work=Der Spiegel|accessdate=26 July 2011|title=Tribal Rivalries Complicate Libyan War|last=Von Rohr|first=Mathieu}}</ref> **• Тубу ([[Фронт тубу для выратавання Лівіі|ФТВЛ]]) **• Амазігі ** [[Лівійская ісламская баявая група|ЛІБГ]] * Замежныя найміты<ref>[http://interfax.ru/politics/news.asp?id=204759 Старший сын Каддафи утверждает, что в Триполи воюют подразделения НАТО и наемники] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200727111717/https://www.interfax.ru/russia/204759 |date=27 ліпеня 2020 }}</ref> ''' '''Ваенная падтрымка [[Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 1973|UNSC Resolution 1973]]''': *{{Сцягафікацыя|НАТА}} {{Collapsible list |bullets =yes |title = Членаў НАТА |{{Сцягафікацыя|Belgium}} |{{Сцягафікацыя|Bulgaria}} |{{Сцягафікацыя|Canada}} |{{Сцягафікацыя|Denmark}} |[[File:Flag of France (1976–2020).svg|22пкс]] [[Францыя]] |{{Сцягафікацыя|Greece}} |{{Сцягафікацыя|Italy}} |{{Сцягафікацыя|Netherlands}} |{{Сцягафікацыя|Norway}}<ref>{{cite news |date=29 July 2011 |url=http://www.agi.it/english-version/world/elenco-notizie/201107291140-pol-ren1034-last_libyan_mission_for_norway_s_f16s_to_fly_tomorrow |title=Last Libyan Mission for Norway's F16S To Fly Tomorrow |agency=[[Agenzia Giornalistica Italia]] |accessdate=11 August 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121123033546/http://www.agi.it/english-version/world/elenco-notizie/201107291140-pol-ren1034-last_libyan_mission_for_norway_s_f16s_to_fly_tomorrow |archivedate=23 лістапада 2012 }}</ref> |{{Сцягафікацыя|Romania}} |{{Сцягафікацыя|Spain}} |{{Сцягафікацыя|Turkey}} |{{Сцягафікацыя|United Kingdom}} |{{Сцягафікацыя|United States}} }} {{Collapsible list |bullets =yes |title = Іншых краін |{{Сцягафікацыя|Туніс}}<ref>{{cite web |title=Libya says Gaddafi survives air strikes, but son killed |url=http://www.stuff.co.nz/world/africa/4947667/Libyas-Gaddafi-offers-ceasefire-but-will-not-leave |author=Noueihed, Lin |date=2011-05-02 |work=Stuff.co.nz |accessdate=2011-09-17 |lang=en}}</ref><ref group="~">Армія Туніса ўдзельнічала ў [[Бітва за Вазін|пагранічных сутыкненнях у раёне горада Вазін]] на баку ПНС.</ref> |{{Сцягафікацыя|Jordan}}<ref>{{cite news|url=http://www.jordantimes.com/?news=36218|title=Jordanian Fighters Protecting Aid Mission|work=The Jordan Times|date=6 April 2011|accessdate=6 April 2011}}</ref> |{{Сцягафікацыя|Sweden}} |{{Сцягафікацыя|United Arab Emirates}}<ref>{{cite news|url=http://www.wam.org.ae/servlet/Satellite?c=WamLocEnews&cid=1300255413630&p=1135099400124&pagename=WAM%2FWamLocEnews%2FW-T-LEN-FullNews|title=UAE Updates Support to UN Resolution 1973|agency=[[Emirates News Agency]]|date=25 March 2011|accessdate=26 March 2011}}</ref> |{{Сцягафікацыя|Катар}}<ref name="Армия Катара"/> }} {{Сцяг|Джыхад}} [[Аль-Каіда]]<ref>{{Cite web |url=http://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html |title="Аль-Каида" проникла в ряды ливийской оппозиции |access-date=13 красавіка 2019 |archive-date=13 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190413213938/http://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html |url-status=dead }}</ref><br>'''Ваенныя інструктары''':<br>{{Сцягафікацыя|Катар}}<ref name="worldtribune.com">[http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_libya0445_04_15.asp Qatar trains anti-Gadhafi rebels in use of anti-tank weapons]</ref><br>{{Сцягафікацыя|НАТА}}<ref>[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110823152013.shtml?print Дмитрий Рогозин обвинил НАТО в участии в гражданской войне в Ливии.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131112061522/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110823152013.shtml?print |date=12 лістапада 2013 }}//РБК, 23.08.2011 г. [http://www.utro.ru/news/2011/08/23/993926.shtml копия]</ref><br>'''Пастаўкі зброі:''' {{сцягафікацыя|Qatar}}<ref>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/10/2011102693420436507.html|title=NTC asks NATO to extend Libya presence|publisher=Al Jazeera|date=26 October 2011|accessdate=26 October 2011}}</ref><ref>{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15459473|title=Libya's Mustafa Abdul Jalil asks Nato to stay longer|work=BBC|date=26 October 2011|accessdate=4 November 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/oct/26/qatar-troops-libya-rebels-support |title=Qatar admits sending hundreds of troops to support Libya rebels|work=The Guardian|date=26 October 2011|accessdate=20 November 2011 |last=Black|first=Ian|location=London}}</ref><br>{{сцягафікацыя|Egypt}}<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/03/18/masr/ Ближний Восток: Египет начал поставлять оружие ливийским повстанцам]//Lenta.ru,18.03.2011 г.</ref><br>{{сцягафікацыя|Малдавія}}<ref>[https://m.point.md/ru/novosti/politika/moldova-prodala-oruzhie-livijskim-terroristam Молдова продала оружие ливийским террористам] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230414021733/https://m.point.md/ru/novosti/politika/moldova-prodala-oruzhie-livijskim-terroristam |date=14 красавіка 2023 }} — ''point'', 14 ноября 2013</ref><br>{{сцягафікацыя|Швейцарыя}}<ref>[http://nashagazeta.ch/news/12112 Швейцарское оружие оказалось в руках ливийских повстанцев] — ''Наша газета'', 29 июля 2011</ref><br>'''Іншая падтрымка''':<br>{{сцягафікацыя|Судан}}<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14881745 Darfur rebel leader Khalil Ibrahim flees Libya]</ref> |праціўнік2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] '''[[Вялікая Сацыялістычная Народная Лівійская Арабская Джамахірыя|Лівійская Арабская Джамахірыя]]''' * [[Узброеныя сілы Лівійскай Джамахірыі|Узброеныя сілы Лівіі]] * Ваенізаваныя фармаванні * Лівійскія плямёны<ref name="tribewsj"/><ref name="tribespiegel"/> **• Кадафа **• Туарэгі **• Варфала * Замежныя найміты<ref>[http://vesti.az/news/90437/На_стороне_Каддафи_сражаются_наемники_из_России НА СТОРОНЕ КАДДАФИ СРАЖАЮТСЯ НАЕМНИКИ ИЗ РОССИИ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110926005426/http://vesti.az/news/90437/%D0%9D%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B5_%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8_%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%81%D1%8F_%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%B8%D0%B7_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 |date=26 верасня 2011 }}</ref> '''Ваенная патрымка''':<br>{{Сцягафікацыя|Zimbabwe}}<ref name="Зімбабвэ">[https://m.kp.by/daily/25645/809127/ В Ливии на стороне правительства воюет немало зимбабвийцев. Комсомольская правда]{{Недаступная спасылка}}</ref><br>[[Файл:Flag of Darfur Liberation Front.svg|border|22px]] Паўстанцы [[Дарфур]]а<ref name="Дарфур">[http://allafrica.com/stories/201106010572.html Sudan: Govt Deploys Troops to Borders With Libya]</ref><br>'''Ваенныя саветнікі''':<br>{{Сцяг|Belarus|1995}} [[Беларусь]]<ref name="РИА">[https://ria.ru/20180202/1513834267.html Источник: освобожденный из плена в Ливии белорусский военный прибыл в Минск]</ref><ref name="партызаны">[https://m.kp.by/daily/25664/825870/?share.target.id=396795&share.target.class=4 На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны. Комсомольская правда]{{Недаступная спасылка}}</ref><br> '''Пастаўкі зброі:'''<br>{{Сцягафікацыя|Algeria}}<ref>[http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- Algeria May have Violated UN Resolution By Providing Weapons to Libya, US State Dept] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180730140427/http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- |date=30 ліпеня 2018 }}</ref><br>{{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]]<ref>[http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/14/828153.html Сирия шлет Каддафи оружие и боеприпасы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181028224237/http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/14/828153.html |date=28 кастрычніка 2018 }}// ИА Росбалт, 14/03/2011</ref><br>{{Сцягафікацыя|Беларусь|1995}}<ref>[https://www.newsru.com/world/01mar2011/minsk.html SIPRI: Белоруссия снабдила Каддафи оружием для уничтожения революционеров] — news.ru, 1 марта 2011</ref><ref name="зброя">[https://news.tut.by/politics/216932.html Летало ли белорусское оружие в Ливию и Кот-д'Ивуар?. Tut.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181130125052/https://news.tut.by/politics/216932.html |date=30 лістапада 2018 }}</ref> |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] [[Мустафа Мухамад Абд-аль-Джаліль]]<br>{{Сцяг|НАТА}} [[Шарль Бушар]] |камандзір2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] [[Муамар Кадафі]] † |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] каля 30 000 паўстанцаў<ref>http://www.aljazeera.com/blogs/africa/2011/03/18951.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180810120429/https://www.aljazeera.com/blogs/africa/2011/03/18951.html |date=10 жніўня 2018 }}</ref>;<br>{{Сцяг|НАТА}} больш за 200 самалётаў, 20 баявых караблёў, 20 падводных лодак, некалькі тысяч ваеннаслужачых;<br>{{Сцяг|Катар}} некалькі сотняў вайскоўцаў<ref name="Армия Катара"/>;<br>сотні замежных наймітаў. |сілы2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] каля 30 000 вайскоўцаў і лаялістаў<ref>[http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ «Gadhafi Asks Obama To Call Off NATO Military Campaign»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120119045921/http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ |date=19 студзеня 2012 }}// {{iw|CTV News}}, 6 April 2011. Retrieved 27 August 2011.</ref>;<br>{{Сцяг|Zimbabwe}} некалькі сотняў вайскоўцаў і наймітаў<ref name="Зімбабвэ"/>;<br>{{Сцяг|Беларусь|1995}} каля 500 ваенных інструктараў і наймітаў<ref name="партызаны"/>;<br>сотні замежных наймітаў. |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = '''Усходні фронт''': 7 200 забітых, параненых і зніклых без вестак паўстанцаў<ref name="armsexpo">[http://www.arms-expo.ru/049051124050054057054048.html В чем уникальность 240-дневной Ливийской войны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120427095911/http://www.arms-expo.ru/049051124050054057054048.html |date=27 красавіка 2012 }}</ref> '''Заходні фронт''': ''невядома'' |страты2 = '''Усходні фронт''': 11 000 забітых, параненых і зніклых без звестак лаялістаў<ref name="armsexpo"/><ref>[http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&newsId=256121&link=256121 Libyan estimate: At least 30,000 died in the war] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110909143158/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&newsId=256121&link=256121 |date=9 верасня 2011 }}</ref> '''Заходні фронт''': ''невядома'' |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = 25 000<ref>Ian Black, Middle East editor (8 January 2013). [https://www.theguardian.com/world/2013/jan/08/libyan-revolution-casualties-lower-expected-government "Libyan revolution casualties lower than expected, says new government".] London: Guardian. Retrieved 2 October 2013.</ref><ref>[https://m.rosbalt.ru/main/2011/09/08/887837.html В Ливии подсчитали количество погибших за время войны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191012112042/https://m.rosbalt.ru/main/2011/09/08/887837.html |date=12 кастрычніка 2019 }} // Росбалт, 8 сентября</ref> — 50 000<ref>[https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны]//РБК,30 августа 2011 года</ref> забітых |заўвага = |Commons = }} {{Паўстанне ў Лівіі}} Першая '''грамадзянская вайна ў Лівіі''', або '''Лівійская рэвалюцыя'''<ref>{{cite web|url=http://www.pbs.org/newshour/multimedia/libya_9months/index.html|title=A Visual Look Back at the Libyan Revolution|work=PBS|date=20 October 2009|accessdate=28 October 2009|archive-date=21 кастрычніка 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111021172948/http://www.pbs.org/newshour/multimedia/libya_9months/index.html|url-status=dead}}</ref> — узброены канфлікт [[2011]] года паміж войскамі ўрада [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]] і паўстанцаў. Адзін з этапаў так званай «[[Арабская вясна|арабскай вясны]]». == Прычыны == {{Асноўны артыкул|Вялікая Сацыялістычная Народная Лівійская Арабская Джамахірыя}} Доўгі час палітычнае жыццё Лівіі абапіралася выключна на асабістай уладзе Муамара Кадафі, які кіраваў краінай з 1969 года{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. У перыяд праўлення Кадафі ўзровень жыцця насельніцтва знаходзіўся на досыць высокім узроўні. Сярэдняя працягласць жыцця складала 74 гады, а сярэдні заробак набліжаўся да адзнакі 1050 долараў ЗША. Таксама дзяржава забяспечвала бясплатную адукацыю і медыцынскае абслугоўванне, выплачвала фінансавую дапамогу для набыцця жылля. Аднак узровень беспрацоўя складаў па розных дадзеных ад 20 да 30 %. Даходы ад нафтаздабычы ішлі на ўзбагачэнне ўрада і набліжаных. Найвышэйшы ўзровень карупцыі, барацьба з іншадумствам, масавыя забойствы дысідэнтаў выклікалі незадаволенасць грамадзян<ref>[https://fb.ru/article/386328/voyna-v-livii-prichinyi-i-posledstviya Война в Ливии: причины и последствия]{{ref-ru}}</ref>. Вялікі ўплыў на сітуацыю ў Лівіі аказала знешнія фактары. Па-першае, гэта [[Арабская вясна]] на Блізкім Усходзе і ў Паўночнай Афрыцы ў снежні 2010 — студзені 2011, якая характарызавалася хвалёў масавых пратэстаў і беспарадкаў, выкліканых імкненнем да дэмакратычных ператварэнняў. Па-другое, гэта канфрантацыя з Захадам, што было звязана з датычнасцю ў 1980-я Лівіі да тэрактаў у [[Еўропа|Еўропе]]. На фоне [[Вайна супраць тэрарызму|барацьбы ЗША і іх саюзнікаў з міжнародным тэрарызмам]] дадзены факт узмацніў антылівійскія настроі ў заходніх кіруючых колах, хоць на працягу 2000-х гадоў рэжым Кадафі праводзіў палітыку па нармалізацыі адносін з амерыканцамі і еўрапейцамі, дамогчыся скасавання санкцый і наладжванню супрацоўніцтва. Найбольш Лівія зблізілася з [[Францыя]]й{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. == Ход падзей == === Пачатак грамадзянскай вайны === 15 лютага 2011 года ў [[Бенгазі]] прайшлі антыўрадавыя мітынгі пратэстоўцаў, разгневаных арыштам праваабаронцы [[Фатхі Тэрбіль|Фатхі Тэрбіля]], які ўдзельнічаў у разглядзе справы аб гібелі зняволеных у турме Абу-Салім. Пратэстоўцы, арганізаваныя праз сацыяльныя сеткі, патрабавалі адстаўкі Кадафі і вызвалення палітычных зняволеных. Лівійскія сілы бяспекі ўжылі супраць натоўпу вадамёты і гумовыя кулі, у выніку чаго некалькі чалавек атрымалі раненні{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. Хоць першыя выступленні ў Бенгазі былі падаўленыя{{sfn|CNN|2013|loc=February 16, 2011}}, але мітынгі аднавіліся. 17 лютага незадаволеныя абвясцілі Днём гневу. Буйныя дэманстрацыі прайшлі ў Бенгазі, Адждабіі, [[Дэрна|Дэрне]] і Зінтане; сілы Кадафі адказалі прымяненнем баявых патронаў супраць натоўпу{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 17: The Day of Revolt}}. За лічаныя дні хваляванні ахапілі ўсе найбуйнейшыя гарады. Супраць апазіцыі выступілі войскі, а таксама [[Замежныя найміты ў Лівіі|замежныя найміты]]{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 17: The Day of Revolt}}, а 21 лютага ўпершыню задзейнічана авіяцыя. Бамбардзіроўкам падвергнулася нават сталіца. У Бенгазі толькі з 17-га па 21-га загінула каля 300 чалавек{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Урад абмежаваў сувязь, заблакаваўшы Інтэрнэт і перапыніўшы тэлефонную сувязь па ўсёй краіне{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. [[File:People on a tank in Benghazi1.jpg|thumb|Дэманстранты на захопленым танку ў Бенгазі, 23 лютага.]] Неўзабаве ўзброеная апазіцыя бярэ пад свой кантроль Бенгазі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Гарады на ўсход ад яго, уключаючы Байду і [[Табрук]], да гэтага моманту ўжо знаходзіліся пад кантролем паўстанцаў. Ключавой падзеяй стала падзенне Катыбы Бенгазі, добра ўкамплектаванага ваеннага гарнізона, у якім, акрамя іншых падраздзяленняў, служыла [[брыгада Хаміса]]. Байцы апазіцыі, узброеныя вінтоўкамі і самаробнымі бомбамі, аблажылі гарнізон і дзякуючы тэрарысту-смяротніку на аўтамабілі, які прабіў дзірку ў варотах будынка, захапілі аб’ект{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 20: Rebels take Benghazi}}. У наступныя тыдні армія ўрада працягвала здзяйсняць спарадычныя напады на Бенгазі, але так і не змагла аднавіць кантроль над горадам{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 20: Rebels take Benghazi}}. 27 лютага праціўнікі Кадафі ўтвараюць свой урад — [[Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі|Пераходны нацыянальны савет (ПНС)]]{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Апроч Бенгазі на ўсходзе, утварыўся другі ачаг паўстання — горы Нафуса. Як і ў іншых рэгіёнах Лівіі, мяцежнікі Нафуса патрабавалі звяржэння палкоўніка Кадафі, зніжэння ўзроўню карупцыі і паляпшэння сацыяльных паслуг. Але разам з тым мясцовая апазіцыя змагалася за адраджэнне [[берберы|берберскія]] культуры, якая пры Кадафі пакутавала ад дыскрымінацыі{{sfn|Doyle|2011|loc='Jigsaw of war'}}. Баевікі апазіцыі з Бенгазі рушылі на захад, але наступныя баі склаліся для іх няўдачна. Кадафісты здолелі перайсці ў контрнаступленне, [[Бітва за Рас-Лануф|адбілі Рас-Лануф]], ключавы нафтавы порт на ўсходзе Лівіі, і захапілі размешчаныя непадалёк гарады [[Бітва за Бін-Джавад|Бін-Джавад]] і [[Другая бітва за Брэгу|Брэга]]; таксама разгарэліся [[Бітва за Адждабію|жорсткія баі ў Адждабіі]], яшчэ адным пункце на шляху ў Бенгазі, і [[Другая бітва за Бенгазі|дайшлі да ўскраін паўстанцкай сталіцы]]. У той жа час ўлады здушылі [[Першая бітва за Эз-Завію|паўстанне ў Эз-Завіі]], на захадзе Лівіі, што негатыўна адбілася на баявым духу баевікоў. У гэты момант здавалася, што паўстанцы могуць быць разбіты{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 10: Gaddafi bombs Brega; retakes Zawiyah, Bin Jawad}}. === Заходняя ваенная інтэрвенцыя === {{Асноўны артыкул|Інтэрвенцыя ў Лівіі}} [[File:Coalition action against Libya-en.svg|thumb|left|Ваенныя дзеянні кааліцыі.]] Сілавое падаўленне мітынгаў не засталося па-за ўвагай сусветнай супольнасці. 17 сакавіка [[Савет Бяспекі ААН]] прыняў [[Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 1973|рэзалюцыю 1973]]. Дакумент прадугледжваў абарону мірнага насельніцтва, увядзенне беспалётнай зоны над Джамахірыяй і зброевае эмбарга. У падтрымку дакумента прагаласавалі тры пастаянныя члены СБ ААН — ЗША, Вялікабрытанія, Францыя, у той час як Расія і Кітай устрымаліся. 18 сакавіка Вашынгтон, Лондан, Парыж і шэраг арабскіх краін пад пагрозай ваеннага ўмяшання вылучылі Кадафі патрабаванне неадкладна спыніц атакі на мірнае насельніцтва{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. 19 сакавіка французскія, брытанскія і амерыканскія ўзброеныя сілы пачынаюць [[Аперацыя «Odyssey Dawn»|аперацыю «Світанак адысеі»]], накіраванай на забеспячэнне захавання беспалётнай зоны. Больш за 110 ракет «Тамагаўк», выпушчаных з амерыканскіх і брытанскіх караблёў і падводных лодак, пабілі каля 20 цэляў лівійскай супрацьпаветранай і супрацьракетнай абароны{{sfn|CNN|2013|loc=March 19, 2011}}. Адначасна па Лівіі ўдарылі французскія знішчальнікі, а неўзабаве да іх далучыліся бамбардзіроўшчыкі іншых краін НАТА{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. 22 сакавіка альянс абвясціў пра пачатак [[Аперацыя «Саюзны абаронца»|аперацыі «Саюзны абаронца»]]. На наступны дзень ВМС кааліцыя ўсталявалі марскую блакаду, спыняючы і абшукваюсв любыя караблі, якія, па іх падазрэнні, перавозілі зброю або наймітаў у Лівію. 24 сакавіка над краінай была ўсталяван беспалётная зона, якая прадугледжвала перакрыць усе палёты ў паветранай прасторы Джамахірыі для «абароны населеных пунктаў ад паветраных нападаў, за выключэннем палётаў, якія выкарыстоўваюцца ў гуманітарных мэтах і для аказання дапамогі»{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}. Фактычна дзеянні альянсу былі накіраваны на падтрымку апазіцыі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. 31 сакавіка Альянс узяў на сябе аднаасобнае камандаванне і кантроль над міжнароднымі ваеннымі дзеяннямі ў Лівіі{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}{{sfn|CNN|2013|loc=March 31, 2011}}{{sfn|Amnesty International|2012|loc=INTRODUCTION}}. Авіяцыйная падтрымка НАТА ў сакавіку аказала вырашальную ролю ў прыпыненні ціску кадафістаў. Пры тым камандзіры паўстанцаў часта скардзіліся на нізкую інтэнсіўнасць авіяўдараў. Часта пад бамбардзіроўкі траплялі не сілы Кадафі, а самі баевікі{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. Значны ўклад быў ваенных інструктараў краін-інтэрвенатаў (асабліва брытанцаў, французаў, італьянцаў і амерыканцаў). Калі ў пачатку канфлікту апазіцыянеры ўяўлялі сабой фактычна зборышча не навучаных і слаба ўзброеных людзей, якія ў асноўным скалыналі дэманстратыўнай стральбой і бесперапынна адступалі, то ўжо праз пару месяцаў яны змаглі пераламаць сітуацыю ў іншы бок{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. === Пераходы ініцыятыў === {{некалькі выяў <!-- Значныя параметры --> | align = | direction =horizontal | background color = <!-- колер фона --> <!-- Загаловак --> | header_background = | header_align = right | header = <!-- Выявы --> | width = 200 <!--выява 1--> | image1 = Gulf of Sirt Front 29 March.svg | caption1 = Наступленне паўстанцаў пасля пачатку інтэрвенцыі <!--выява 2--> | image2 = Gulf of Sirt Front 11 April.svg | caption2 = Становішча пасля контрнаступлення кадафістаў | footer_background = | footer_align = <!-- left "злева" (па змоўчанні), center "пасярэдзіне", right "справа" --> | footer = Падзеі на Усходнім фронце ў канцы сакавіка — пачатку красавіка. }} 22 сакавіка пры падтрымцы заходняй авіяцыі ўрадавыя войскі адбітыя ад Бенгазі. На наступны дзень яны адыходзяць пад Адждабію. 26 сакавіка лаялісты пачалі адступаць з гэтага раёна. Паўстанцы неадкладна ўзмацнілі націск і без бою ўзялі Брэгу<ref name=aljazeera-blog-3-26>{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-26 |title=Live Blog Libya&nbsp;&ndash; March 26 |work= Al Jazeera|date=26 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref><ref name=skynews1>{{cite web|url=http://news.sky.com/home/world-news/article/15960556 |title=Libyan Rebels Push West To Capture Brega |work= Sky News |date=27 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref>. 27 сакавіка антыўрадавыя атрады без адзінага стрэлу захапілі Рас-Лануф<ref name=libyafeb2>{{cite web|url=http://archive.libyafeb17.com/2011/03/video-revolutionaries-take-ras-lanuf-brega-uqayla-bin-jawad/ |title=Revolutionaries Take Ras Lanuf, Brega, Uqayla, Bin Jawad|publisher=Libyafeb17.com|access-date= 30 March 2011}}</ref>. Да канца дня яны ўвайшлі ў Бен-Джавад, у 150 кіламетрах на ўсход ад Сірта, дзе таксама не сустрэлі супраціву<ref name=aljazeera-blog-3-27>{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-27 |title=Live Blog Libya&nbsp;&ndash; March 27 |work= Al Jazeera |date=27 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref>. Такім чынам, за два дні войскі ПНС прасунуліся на адлегласць больш за 300 кіламетраў<ref name=libyafeb2 /><ref name=straitstimes1>{{cite news| url=http://www.straitstimes.com/BreakingNews/World/Story/STIStory_649954.html |title=Libyan Rebels Retake Hamlet of Bin Jawad |agency= Agence France-Presse|work=The Straits Times |date= 27 March 2011 |access-date= 14 August 2011}}</ref>. Горад [[Сірт]], куды рушыла апазіцы, быў ключавой апорай арміі Кадафі. У ходзе вайны места набыло важнае значэнне як дзякуючы стратэгічнаму размяшчэнню, так і з-за сваёй сімвалічнай каштоўнасці (Кадафі фактычна ператварыў яго ў другую сталіцу)<ref name="ctv">{{cite news|url= https://www.ctvnews.ca/libyan-rebels-close-on-key-gadhafi-stronghold-1.624245|title= Libyan Rebels Close on Key Gadhafi Stronghold|agency= [[Associated Press]]|work= CTV Television Network|access-date= 14 August 2011|archive-date= 9 студзеня 2024|archive-url= https://web.archive.org/web/20240109234723/https://www.ctvnews.ca/libyan-rebels-close-on-key-gadhafi-stronghold-1.624245|url-status= dead}}</ref>. Нягледзячы на ціск з боку НАТА, прасоўванне паўстанцаў ва ўсходніх і заходніх рэгіёнах Лівіі і міжнародную ізаляцыю рэжыму Кадафі, урад Джамахірыі працягваў утрымліваць уладу ў Трыпалі{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. Нават пасля ўмяшання замежных войск, армія Лівіі здолела перайсці ў контрнаступленне. Як пазначалі ваенныя камандзіры апазіцыі, гэта збольшага выклікана адсутнасцю дысцыпліны і расцягнутасць ліній забеспячэння<ref name=aljazeera-blog-3-29>{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-29 |title=Live Blog Libya&nbsp;&ndash; March 29 |work= Al Jazeera |date= 29 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref> і скарачэннем авіяналётаў міжнароднай кааліцыі<ref name="vesti">[https://www.vesti.ru/article/1958208 Армия Каддафи перешла в контрнаступление] // Вести ФМ, 30 марта 2011</ref><ref name="18kras">{{Cite web |url=http://jordantimes.com/index.php?news=36625 |title=Libyan rebels fear fresh attack on Ajdabiya |access-date=2011-10-01 |archive-date=2012-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111023841/http://jordantimes.com/index.php?news=36625 |url-status=live }}</ref>. Аднак нават калі ўдары рабіліся, то праз неарганізаванасць войск ПНС, як заяўлялі замежныя журналісты, ім не заўсёды ўдавалася выкарыстаць сітуацыю<ref name=rs>Александра Вагнер. [https://www.svoboda.org/a/3541619.html Каддафи нашел силы для контрнаступления] // Радио Свобода, 30 марта 2011</ref>. Паралельна з трэцяга тыдня грамадзянскай вайны армія лаялістаў стала адмаўляцца ад бранятэхнікі, якую лёгка знішчыць з паветра, і па прыкладзе паўстанцаў пачала выкарыстоўваць хуткаходныя джыпы, у кузаве якіх усталёўвалі НУРС, цяжкі кулямёт або зенітную гармату. У дадатак байцы ўрадавых атрадаў паўсюдна выводзілі са строю аўтазаправачныя станцыі, пакідаючы апазіцыю без паліва, што скоўвала яе дзеянні. Узброенае апалчэнне было слаба падрыхтавана да вядзення працяглых баявых дзеянняў ва ўмовах адрыву ад баз забеспячэння. Апынуўшыся без паліва, паўстанцы не маглі ні наступаць, ні своечасова адступаць, што вяло да значных страт тэхнікі і чалавек{{sfn|Цыганок|2012|p=137}}. На працягу канца сакавіка — пачатку красавіка ўрадавыя войскі адбілі Нафалію, Бін-Джавад<ref name=ottawacitizen1>{{cite news|url=http://www.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=179704|title=Gaddafi troops reverse Libyan rebel charge|agency=[[Reuters]]|work=The Daily Star|date=29 March 2011|access-date=20 November 2011|first1=Maria|last1=Golovnina|first2=Michael|last2=Georgy|location=Tripoli}}</ref>, Рас-Лануф<ref>[http://tvrain.ru/news/kak_voyuyut_v_livii_8327-8327/ Как воюют в Ливии]</ref>, Брэгу<ref>[http://tvrain.ru/news/vojska_kaddafi_zahvatili_bregu_8343-8343/ Войска Каддафи захватили Брегу]</ref> і атакавалі Адждабію<ref>{{Cite web |url=http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 |title=Libya conflict: Street battle rages for Ajdabiya |access-date=2011-10-01 |archive-date=2014-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140428175340/http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 |url-status=live }}</ref>. Тым часам нафускія паўстанцы ўмацавалі свой кантроль над цэлым шэрагам гарадоў ад туніскай мяжы на крайнім захадзе да гарадоў, размешчаных у некалькіх гадзінах язды ад Трыпалі. Станам на чэрвень баевікі рыхтаваліся да наступлення на лівійскую сталіцу{{sfn|Doyle|2011|loc='Painfully young men'}}. Найбольш жорсткія баі разгарнуліся ў горадзе [[Місурата]], за 200 км на ўсход ад сталіцы Лівіі. Тутэйшыя баевікі былі адрэзаныя як ад апазіцыянераў Бенгазі, так і Нафуса. Увесь гэты час пра падзеі ў Місураце было мала што вядома — трапіць у яе можна было толькі з мора, што здолелі толькі нешматлікія рэпарцёры, тры з якіх загінулі. Пры тым менавіта Місурата стала асноўным сімвалам барацьбы для лівійскіх паўстанцаў як горад-крэпасць, якая стрымлівае націск шматтысячнай групоўкі ўрадавых войск. Моцны супраціў горада быў абумоўлены тым, што ў горадзе сканцэнтраваны амаль уся прамысловасць краіны (за выключэннем нафтаздабычы), і місурацкія прадпрымальнікі мелі канфлікты з уладамі з-за выпадкаў дзяржаўнага рэкета<ref name="мисурата"/>. Місурата некалькі месяцаў знаходзіўся ў аблозе войскамі Кадафі. Лаялісты часта абстрэльвалі цэнтр горада з мінамётаў{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=May 15: Gaddafi forces withdraw from Misrata}} і праводзілі шматлікія атакі на гарадскія раёны. Спачатку вялася артпадрыхтоўка, і адразу, не чакаючы яе завяршэння, разгортваўся штурм. Разлютаваныя баі прывялі да сур’ёзных разбурэнняў. Да фіналу баёў у Місураце наперадзе наступаючых нават пускалі бульдозеры, каб разграбаць завалы і барыкады<ref name="мисурата">[https://www.kp.ru/daily/25744/2732276/ «Мы не деньги считаем, а погибших товарищей»]</ref>. У канцы красавіка самалёты НАТА пачалі бамбардзіроўкі горада, наносячы ўдары па танках і артылерыі Кадафі. 25 красавіка паўстанцы разгарнули контрнаступленне, павольна прасоўваючыся па Місураце, і захапілі партовую зону. У выніку жорсткага бою 11 мая паўстанцы ўсталявалі кантроль над аэрапортам, а праз 15 мая абвясцілі аб завяршэнні бітвы за Місурату{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=May 15: Gaddafi forces withdraw from Misrata}}. Тым часам альянс правёў бамбардзіроўкі аб’ектаў, звязаных з Кадафі і яго набліжанымі. Сярод такіх — комплекс Баб Аль-Азізія ў Трыпалі. Напады на яго выклікалі пратэсты з боку лівійскіх чыноўнікаў, якія абвінавацілі інтэрвентаў у спробе забіць кіраўніка краіны. У красавіку сын лідара Джамахірыі [[Саіф аль-Араб Кадафі|Саіф аль-Араб]] і трое ўнукаў загінулі пры бамбёжках{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. === Разгром кадафісцкіх сіл === Пасля некалькіх месяцаў тупіковай сітуацыі баланс сіл зноў зрушыўся на карысць паўстанцаў{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. Разам з тым, у першую палову чэрвеня шэраг краін, уключаючы Злучаныя Штаты, Іспанію, Германію і Канаду, прызналі ўзначалены апазіцыяй Пераходны нацыянальны савет законным прадстаўніком Лівіі{{sfn|CNN|2013|loc=June 8-15, 2011}}. У жніўні апазіцыянеры прасунуліся да ўскраін Трыпалі, узяўшы пад кантроль стратэгічна важныя раёны, уключаючы горад Эз-Завія, дзе размешчаны адзін з найбуйнейшых нафтаперапрацоўчых заводаў Лівіі. Неўзабаве паўстанцы прасунуліся ў саму сталіцу. Паралельна баевікі і інтэрвенты спрабавалі высачыць месцазнаходжанне Кадафі. 23 жніўня паўстанцкія сілы, здавалася, атрымалі верх, захапіўшы комплекс Баб Аль-Азізія, штаб-кватэру Кадафі. Паўстанцы паднялі над комплексам свой сцяг Лівіі, , у той час як радасныя натоўпы знішчалі сімвалы Джамахірыі. Але баі паміж паўстанцамі і лаялістамі ў некаторых раёнах Трыпалі працягваліся{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. [[File:NTC fighters claim Bani Walid.jpg|міні|Баевікі ПНС святкуюць узяцце Бені-Валіда, 17 кастрычніка.]] Да пачатку верасня апазіцыянеры засяродзілі сваю ўвагу на нешматлікіх ачагах супраціўлення лаялістаў, спрабуючы з дапамогай перамоваў пераканаць праўрадавых камандзіраў мірна здацца і пазбегнуць баёў. Калі перамовы праваліліся, войскі ПНС разгортвалі штурм. У прыватнасці, так адбылося з гарадамі Сірт і Бені-Валід, дзе вяліся жорсткія баі{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. 20 кастрычніка Муамар Кадафі быў забіты{{sfn|CNN|2013|loc=June 20, 2011}}. Праз тры дні апазіцыя абвясціла пра перамогу над рэжымам Кадафі{{sfn|CNN|2013|loc=June 23, 2011}}. == Вынікі і наступствы == Ваеннае супрацьстаянне скончылася звяржэннем і забойствам Муамара Кадафі, пасля чаго ўлада ў краіне перайшла да ПНС. Грамадзянская вайна ў Лівіі стала найбуйнейшым па ліку ахвяр канфліктам у ходзе [[Арабская вясна|Арабскай вясны]] пасля [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|вайны ў Сірыі]]. Вайна нанесла моцны ўдар па эканоміцы краіны, перш за ўсё па яе знешным гандлі. Напрыклад, таваразварот Лівіі з [[Еўрапейскі саюз|ЕС]] у 2011 годзе склаў каля траціны (каля $12 млрд) ад ўзроўня [[2010]] года (тады ён быў каля $35 млрд). Але ўжо ў [[2012]] годзе тавараабарот з ЕС перавысіў узровень 2010 года. Наступствам звяржэння ў 2011 годзе Муамара Кадафі стаў крызіс у [[Малі]], калі на малійскую тэрыторыю хлынулі ўцекачы з плямёнаў туарэгаў. Заняўшы паўночную частку Малі, яны абвясцілі там незалежную дзяржава [[Азавад]]. Пазней туарэгаў з падкантрольных тэрыторый выціснулі экстрэмісты. Пасля заканчэння вайны на тэрыторыі краіны ўзброеныя сутычкі не сканчаліся, так як частка лаялістаў вырашыла [[Узброеныя сутыкненні ў Лівіі (2011—2014)|працягнуць барацьбу]]. Вяліся сутыкненні паміж рознымі апалчэннямі былой апазіцыі. Праз пару гадоў ваенныя дзеянні прывялі да [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (з 2014)|шматбаковай канфрантацыі]] з удзелам Усеагульнага нацыянальнага кангрэса, Палаты прадстаўнікоў, лівійскіх плямёнаў, баевікоў з радыкальных ісламіскіх груповак і іншых сіл. == Ваенныя злачынствы == У пачатку вайны ў Лівіі [[26 лютага]] 2011 Савет Бяспекі ААН прыняў рэзалюцыю 1970, у якой было сказана: СБ ААН пастанаўляе перадаць пытанне аб сітуацыі ў Лівійскай Арабскай Джамахірыі ў перыяд з 15 лютага 2011 года на разгляд Пракурора Міжнароднага крымінальнага суда. [[16 мая]] пракуратура МУС запатрабавала санкцыі на арышт Муамара Кадафі па абвінавачванні ў злачынствах супраць чалавечнасці. [[27 чэрвеня]] Міжнародны крымінальны суд выдаў ордэр на арышт Муамара Кадафі, Сейфа аль-Іслама і кіраўніка разведслужбы краіны Абдулы ас-Сенусі па абвінавачванні ў наборы наймітаў і нападах на ўдзельнікаў антыўрадавых дэманстрацый і іншых злачынствах<ref>[http://www.ria.ru/arab_ly/20110627/394013421.html МУС выдал ордер на арест Муамара Каддафи | РИА Новости]</ref>. У дакладзе, які быў падрыхтаваны аўтарытэтнай міжнароднай праваабарончай арганізацыяй ''Human Rights Watch'', якая базуецца ў [[Нью-Ёрк]]у, гаворыцца, што расправа над лідарам Лівійскай Джамахірыі Муамарам Кадафі і яго асяроддзем, зладжаная 20 кастрычніка 2011 года, уяўляе сабой ваеннае злачынства. Па словах яе экспертаў, сабраныя імі новыя даныя паказваюць на «відавочную пакаранне» без суда і следства мяцежнікамі не толькі Муамара Кадафі і яго сына Мутазіма, але і «дзесяткаў палонных» з ліку тых, хто знаходзіўся ў асяроддзі ранейшага лівійскага кіраўніка ў апошні дзень яго жыцця. Мяцежнікі пакаралі смерцю па меншай меры 66 палонных у гасцініцы «Махары». Атрыманая Human Rights Watch інфармацыя паказвае на тое, што Мутазім Кадафі, паранены пры першапачатковым сутыкненні паміж аўтакалонай бацькі і паўстанцамі, быў дастаўлены жывым з Сірта ў Місурату, дзе яго неўзабаве забілі. Сам Муамар Кадафі быў жорстка збіты. Акрамя таго, яго калолі штыком, сведчыць арганізацыя, спасылаючыся на відэазапісы, зробленыя самімі мяцежнікамі на камеры мабільных тэлефонаў. Агенцтва Франс Прэс перадае інфармацыю, што ў яе распараджэнні апынуўся даклад Камісіі ААН па расследаванні ваенных злачынстваў і парушэнняў правоў чалавека падчас грамадзянскай вайны ў Лівіі. З гэтай справаздачы можна зрабіць выснову, што «з 20 расследаваных налётаў НАТА камісія выявіла пяць налётаў, падчас якіх былі забітыя 60 мірных жыхароў, 55 атрымалі раненні»<ref>[http://ria.ru/arab_ly/20120303/584131343.html РИА «Новости». «Жертвами серии авиаударов НАТО в Ливии стали 60 мирных жителей — ООН». 02:4203.03.2012]</ref>. [[29 мая]] 2011 каталіцкі апостальскі вікарый Трыпалі біскуп Джавані Марцінелі прыехаў у Італію, каб звярнуць увагу сусветнай супольнасці на пакуты мірнага насельніцтва Лівіі з-за бамбардзіровак краіны авіяцыяй НАТА. Як паведамляе радыё [[Ватыкан]]а, біскуп заявіў, што некалькі грамадзянскіх асоб загінулі на яго вачах<ref>[http://ria.ru/arab_war/20110529/381520199.html Католический епископ Триполи призвал прекратить бомбардировки Ливии]</ref>. == Выкарыстанне зброі са збедненым уранам == У ліпені [[2018]] года ўрад нацыянальнай згоды Лівіі абвінаваціў блок НАТА ў выкарыстанне зброі са [[Збеднены ўран|збедненым уранам]], калі лівійскія медыкі высветлілі, што за апошнія гады ў краіне рэзка вырасла колькасць анкалагічных захворванняў менавіта ў тых месцах, якія падвяргаліся бамбардзіроўкам у 2011 годзе<ref>[https://ria.ru/world/20180713/1524543935.html РИА НОВОСТИ: Ливия обвинила НАТО в применении оружия с обедненным ураном]</ref>. Улады мелі намер звярнуцца ў МАГАТЭ і іншыя міжнародныя арганізацыі па дапамогу ў правядзенні дбайных даследаванняў прысутнасці збедненага ўрану і ў раёнах Лівіі, якія падвергліся авіяналётам. Першыя паведамленні аб выкарыстанні збедненага ўрану ў лівійскім канфлікце з’явіліся яшчэ ў красавіку 2011. Па сведчанні незалежнай групы навукоўцаў, якія тады працавалі ў Лівіі, у гэтай краіне былі знойдзены сляды збедненага ўрану. Імі быў зафіксаваны павышаны ўзровень радыяцыі ў варонках ад бомбаў і на аскепках снарадаў, якія заставаліся пасля авіяўдараў НАТА<ref>[http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ Армейский вестник: Урановая нанопыль засеяла ливийские города] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170601034629/http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ |date=1 чэрвеня 2017 }}</ref>. Афіцыйныя прадстаўнікі Паўночнаатлантычнага альянсу абвяргаюць любую інфармацыю пра ўжыванне забароненых рэчываў у канфлікце ў Лівіі. == Інфармацыйная вайна == Як адзначаў Бенджамін Барбер з Huffington Post, у ходзе вайны журналісты страцілі нават бачнасць аб’ектыўнасці ў лівійскіх падзеях{{sfn|Цыганок|2012|loc=Провокационная роль современных СМИ}}. Арышт адваката-актывіста і хваля пратэстаў за яго вызвалення ў лютым хутка перацяклі ў інтэрнэт-прастору і СМІ. З’явілася незвычайна вялікая колькасць відэа на [[Ютуб]]е і паведамленняў у [[Твітэр]]ы, якія апынуліся падобнымі. Нягледзячы на сумніўнае паходжанне, прафесійныя групы такіх [[СМІ]], як [[CNN]], [[BBC]], [[NBC]], [[CBS]], [[ABC]], канал «[[Fox News]]» і [[Аль-Джазіра]] прынялі гэтыя ананімныя і непацверджаныя відэа, як легітымныя крыніцы навін{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. Блок НАТА арганізаваў інтэнсіўную прапагандысцкую кампанію ў СМІ. Незадоўга да падзення Трыпалі, Цьеры Мейсан адкрыта заявіў, што большасць заходніх журналістаў, якія спыніліся ў гатэлі Rixos былі агентамі інтэрвентаў. У прыватнасці, ён паказаў на групы [[Associated Press]], [[Бі-Бі-Сі|ВBC]], [[CNN]] і [[Fox News]]. 31 кастрычніка ў інтэрв’ю на «Радыё Канада» Шарль Бушар распавёў, што ў штаб-кватэры НАТА ў [[Неапаль|Неапалі]] было створана аналітычнае падраздзяленне. Для яго ўзмацнення было створана некалькі інфармацыйных сетак. Разведданыя паступалі з многіх крыніц, уключаючы [[сродкі масавай інфармацыі]]. Такім чынам НАТА прызнала, што афіцыйныя замежныя журналісты ў Лівіі былі агентамі альянсу{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. Кампанія выйшла далёка за межы звычайна задзейнічаных у падобных акцыях ліберальных колаў, пераканаўшы «прагрэсіўных» журналістаў і іх выданні, а таксама «левых» інтэлектуалаў, прадстаўляць наймітаў у якасці «рэвалюцыянераў». Прапаганда распаўсюджвала лапезныя вобразы ўрадавых войск (часта малюючы іх як «чарнаскурых наймітаў»), малюючы іх гвалтаўнікамі, якія прымаюць велізарныя дозы «Віягры». Між тым [[Amnesty International]] і [[Human Rights Watch]] сведчаць, што да пачатку аперацыі НАТА ва ўсходняй Лівіі ніякіх масавых згвалтаванняў, ніякіх верталётных нападаў або бамбёжак мірных дэманстрантаў з боку сіл Кадафі не было. Што дакладна было, дык гэта 110 загінулых з абодвух бакоў падчас беспарадкаў у Бенгазі. Тым не менш, усе гэтыя гісторыі сталі падставай для ўстанаўлення беспалётнай зоны і нападу НАТА на Лівію{{sfn|Цыганок|2012|loc=Провокационная роль современных СМИ}}. З пачаткам інтэрвенцыі асноўнымі кампанентамі інфармацыйнай вайны з’яўляліся інфармацыйна-прапагандысцкія акцыі, [[радыёэлектронная барацьба]], вывад з ладу элементаў грамадзянскай і ваеннай інфраструктуры. Калі канфлікт перайшоў у працяглую фазу, задачай стала выкрыць праціўніка ў маральна непрымальных формах вядзення канфлікту, а таксама прыцягнуць на свой бок новых саюзнікаў. У нязначнай ступені НАТА адпрацоўвалася тэхналогія барацьбы з кампутарнымі сеткамі. Нярэдка супрацьстаялыя бакі (Захад і рэжым Кадафі) выкарыстоўвалі адны і тыя ж прыёмы: прымяншаць свае страты і перабольшвалі маштабы шкоды праціўніка. У сваю чаргу лівійскі бок завышаў лічбы страт сярод мясцовага насельніцтва. У той жа час разбурэнне Лівіі не перашкодзіла НАТА паўтара месяца выкарыстоўваць радыё і тэлебачанне для перадачы сваіх прапагандысцкіх матэрыялаў. У рамках інфармацыйна-прапагандысцкіх акцый ажыццяўлялася радыё- і тэлевяшчанне на Лівію з тэрыторыі сумежных краін. Для павелічэння даходлівасці гэтых радыёперадач над тэрыторыяй Лівіі раскідваліся УКХ-радыёпрыёмнікі з фіксаванай частатой прыёму. Акрамя таго, пастаянна раскідваліся з паветра прапагандысцкія ўлёткі, якія насілі графічны характар (коміксы, плакаты, малюнкі, ігральныя карты з партрэтамі лівійскіх лідараў). Абодва бакі звярталіся да дэзінфармацыі, імкнучыся пасеяць паніку{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. == Роля замежных дзяржаў == [[File:AV-8B Harrier Operation Odyssey Dawn.jpg|thumb|200px|Самалёт AV-8B Harrier ВПС ЗША перад баявым вылетам на тэрыторыю Лівіі, 20 сакавіка]] === Інтэрвенцыя Заходніх краін === Важным момантам у гісторыі лівійскага канфлікту з’яўляецца інтэрвенцыя [[НАТА]], якая пачалася [[19 сакавіка]]. Інтэрвенцыя гэтага ваенна-палітычнага блока стала адным з самых вырашальных фактараў паразы сіл Кадафі. Ваеннае ўмяшанне Паўночнаатлантычнага альянсу і яго саюзнікаў суправаджаліся бамбардзіроўкамі ваенных і грамадзянскіх аб’ектаў у Лівіі. Інтэрвенты таксама займаліся пастаўкамі зброі для ПНС і ваеннай падрыхтоўкай мяцежнікаў. ВПС краін НАТА змаглі нанесці вялікую шкоду інфраструктуры Лівіі і авіяцыі ўрадавых сіл, што было аднымі з самых важных пераваг лівійскай арміі перад ПНС. === Беларусь === {{Main|Беларусы ў лівійскім канфлікце}} Да пачатку грамадзянскай вайны паміж [[Мінск]]ам і Трыпалі былі наладжаны цесныя дыпламатычныя сувязі. 15 лютага з [[Баранавічы|Баранавічаў]] ў Лівію вылецеў самалёт Іл-76, які, як мяркуецца, перавозіў зброю<ref name="зброя"/>. У канцы лютага ў заходніх СМІ з’явілася інфармацыя, што ў падаўленні вулічных беспарадкаў прымалі ўдзел беларускія найміты<ref>[https://www.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]</ref>. Пазней, у красавіку, звесткі аб удзеле пра тое, што сур’ёзную дапамогу аказваюць беларускія ваенныя спецыялісты, чыя прысутнасць ў Лівіі дапамагла Кадафі ў першыя месяцы вайны павялічыць мабільнасць войскаў, прадпрымаць паспяховыя контратакі і нават зберагчы значныя сілы і рэсурсы ад авіяўдараў НАТА. Таксама яны займаліся эксплуатацыяй некаторай армейскай тэхнікі. Па афіцыйных даных ад беларускага пасольства, колькасць вайскоўцаў і інструктараў у Лівійскай Джамахірыі перад грамадзянскай вайной складала каля 500 чалавек, большую частку з якіх з пачаткам канфлікту эвакуіравалі, але некаторых было вырышына заставіць. Сярод ваеннага кантынента, як мяркуецца, былі ваеннаслужачыя [[Галоўнае разведвальнае ўпраўленне (Беларусь)|Галоўнага разведвальнага ўпраўлення]]/[[Сілы спецыяльных аперацый УС РБ|Сіл спецыяльных аперацый]], у тым ліку былыя байцы [[334-ы асобны атрад спецыяльнага прызначэння|334-га асобнага атрада спецпрызну]]<ref>[https://naviny.by/node/60812 Authorities deny report of Belarus` military presence in Libya] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210123210321/https://naviny.by/node/60812 |date=23 студзеня 2021 }}</ref>. Як заявіў выданню «Камсамольская праўда» непасрэдны ўдзельнік падзей па імі Міхаіл, які знаходзіўся па асабістым кантракту ў Лівіі ўжо больш за год, там дзейнічаюць некалькі сотняў вайсковых спецыялістаў з Беларусі. Паводле яго слоў, іх зарплата складае амаль 3000 долараў у месяц. Замежнікі не прымаюць непасрэднага ўдзелу ў баявых дзеяннях супраць паўстанцаў, але ўвесь час знаходзяцца на баявых пазіцыях<ref name="партызаны"/> У верасні 2011 г. прадстаўнікі ПНС заявілі, што ў іх ёсць інфармацыя аб удзеле беларускіх снайпераў у баявых дзеяннях на баку ўрадавых сіл<ref>[https://ria.ru/20110906/431141568.html Белорусских снайперов в Ливии не было, заявил МИД]</ref>. Чацвёра грамадзян Беларусі (Валерый Гардзіенка, Ігар Едзімічаў, Фёдар Труфанаў<ref>[https://m.kp.by/daily/26790.7/3823973/ В Минск вернулся белорус, который провел в ливийском плену больше шести лет // Комсомольская правда, 2 февраля 2018]{{Недаступная спасылка}}</ref> і [[Вячаслаў Міхайлавіч Качура|Вячаслаў Качура]]<ref name="РИА1"/>) трапілі ў палон да паўстанцаў у Трыпалі, дзе былі асуджаны на 10 гадоў пазбаўлення волі за супрацоўніцтва з лаялістамі<ref>[https://russian.rt.com/inotv/2012-06-05/Sud-nad-russkimi-naemnikami-v Суд над русскими «наемниками» в Ливии возмутил Москву // RT, 5 июня 2012]</ref>. Пасродкам доўгіх перамоваў, удалося дамагчыся датэрміновага вызвалення беларускіх грамадзян, апошні з якіх, Качура, вярнуўся дадому ў [[2018]] годзе<ref name="РИА1">[https://ria.ru/20180202/1513834267.html Источник: освобожденный из плена в Ливии белорусский военный прибыл в Минск// РИА Новости, 2 февраля 2018]</ref>. Афіцыйна беларускі ўрад адмаўляе прысутнасць беларускіх ваенных саветнікаў і наймітаў у Лівіі падчас грамадзянскай вайны. === Зімбабвэ === У самым пачатку вайны ў Трыпалі на самалёце прыбылі некалькі сотняў вайскоўцаў з Зімбабвэ<ref name="Зімбабвэ"/>. Сярод іх былі ў асноўным вайскоўцы элітных падраздзяленняў зімбабвіійскай арміі, такіх як байцы [[5-я брыгада (Зімбабвэ)|5-й брыгады]]. Акрамя дзеючых ваенных кадраў, у Лівіі знаходзіліся і найміты. У жніўні ўрад Зімбабвэ выслаў лівійскага пасла з краіны за тое, што той перайшоў на бок ПНС<ref>[http://www.km.ru/v-mire/2011/08/26/voina-v-livii/zimbabve-vyslala-posla-livii-za-perekhod-na-storonu-povstantsev Зимбабве выслала посла Ливии за переход на сторону повстанцев] — km.ru</ref>. === Катар === З самага пачатку лівійскага канфлікту Катар заняў бок паўстанцаў. Дзяржава ахвотна дапамагала Пераходнага Нацыянальнаму савету ў барацьбе з урадам Кадафі. Катар не толькі забяспечваў мяцежнікаў зброяй і боепрыпасамі, але і непасрэдна займаўся трэніроўкай байцоў паўстанцкіх атрадаў<ref name="worldtribune.com">[http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_libya0445_04_15.asp Qatar trains anti-Gadhafi rebels in use of anti-tank weapons]</ref>. Па заяве начальніка Генштаба ўзброеных сілаў Катара Хамада бен Алі аль-Атыя, у Лівіі знаходзіліся сотні катарскіх вайскоўцаў, якія займаліся падрыхтоўкай паўстанцаў і забеспячэннем сувязі з сіламі НАТА<ref name="Армия Катара">[http://www.km.ru/v-mire/2011/10/26/voina-v-livii/katar-priznal-uchastie-svoei-armii-v-liviiskoi-voine Катар признал участие своей армии в ливийской войне] — km.ru</ref>. Не выключаецца магчымасць прамога ўдзелу вайскоўцаў з Катара ў баявых дзеяннях. == Гл. таксама == * [[Замежныя найміты ў Лівіі]] * [[Інтэрвенцыя ў Лівіі]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{cite journal|last=Roberts|first=Hugh|title=Who said Gaddafi had to go?|journal=London Review of Books|date=17 November 2011|volume=33|issue=22|pages=8–18|url=https://www.lrb.co.uk/v33/n22/hugh-roberts/who-said-gaddafi-had-to-go|access-date=14 November 2011}} * {{h|Doyle|2011|Mark Doyle. [https://www.bbc.com/news/world-africa-13904110 Libya's Western Mountains - the 'forgotten war'] // BBC, 24 June 2011}} * {{h|ICRC|2012|[https://casebook.icrc.org/case-study/libya-nato-intervention-2011 Libya, NATO Intervention 2011] // ICRC, 2012}} * {{h|Цыганок|2012|Цыганок А. Д. [http://otvaga2004.ru/boyevoe-primenenie/boyevoye-primeneniye10/livia-itogi-i-uroki/ Война в Ливии 2011 г.: итоги и уроки] // Журнал «Арсенал Отечества», №2 / 2012.}} * {{h|Хамза|2021|Ахмед Хамза. Анализ событий первого этапа гражданской войны в Ливии 2011 г. на основе работ российских исследователей // Журнал международного права и международных отношений. 2021 № 3 (98). С. 68—72.}} * {{h|Бурак|2021|Захар Бурак. Дзесяць гадоў хаосу: куды рушыць Лівія? // Звязда : газета. — 27 лютага 2021.}} * {{h|Al Jazeera|2011|[https://www.aljazeera.com/news/2011/8/23/battle-for-libya-key-moments Battle for Libya: Key moments] // Al Jazeera, 23 Aug 2011}} * {{h|CNN|2013|[https://us.cnn.com/2013/09/20/world/libya-civil-war-fast-facts/index.html 2011 Libya Civil War Fast Facts] // CNN, Sep 20, 2013}} * {{h|NATO|2012|[https://www.nato.int/en/what-we-do/operations-and-missions/nato-and-libya-february-october-2011 NATO and Libya (February - October 2011)] // North Atlantic Treaty Organization, 4 April 2012}} * {{h|Britannica|2011|[https://www.britannica.com/event/Libya-Revolt-of-2011#ref300033 Libya Revolt of 2011] // Britannica.}} * {{h|Amnesty International|2012|[https://www.amnesty.org/en/documents/MDE19/003/2012/en/ "Libya: The Forgotten Victims of NATO Strikes"] // Amnesty International, AI INDEX: MDE 19/003/2012, 19 March 2012}} == Спасылкі == * [http://www.izvestia.ru/world/article3152501/ Ю. Снегирев. Мятеж в пустыне] * [http://www.izvestia.ru/world/article3152559/ Ю. Снегирев. Война в песочнице] * [http://echo.msk.ru/programs/svoi-glaza/758807-echo/ Своими глазами. Бунтующая Ливия.//Передача радиостанции «Эхо Москвы»] * [http://www.izvestia.ru/story/191 О. Джемаль, М. Сайченко. Ливийский дневник] * [http://www.ng.ru/world/2011-06-23/7_livia.html Война в Ливии — тяжкая ноша для НАТО] Петр Силантьев, 23 июня 2011 * [https://web.archive.org/web/20150908092552/http://fototelegraf.ru/?tag=%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%8F-2011-%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D0%B9 Фоторепортажи о восстании в Ливии] * «На стороне Каддафи воюют белорусские партизане» Комсомольская правда [https://m.kp.by/daily/25664/825870/]{{Недаступная спасылка}} * Передача «Права человека. Взгляд в мир» с Евгением Новиковым (Белоруссия) [https://www.youtube.com/watch?v=OcgbYX30lFA Ливия: истинные причины войны] (видео) * [https://www.historyguy.com/libyan_war_2011.htm Сітуацыя ў Лівіі ў 2011 годзе (англ.)] * [http://www.wikiznanie.ru/b/index.php/%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0_%D0%B2_%D0%9B%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B8 Грамадзянскія войны ў Лівіі (руск.)] {{Арабская вясна}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Лівіі]] [[Катэгорыя:Палітыка Лівіі]] [[Катэгорыя:2011 год у Лівіі]] [[Катэгорыя:Войны XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Гісторыя Лівіі]] 9hwqe42zfux91rt5152yxf1cs53stbn 5202747 5202746 2026-09-20T14:54:07Z DBatura 73587 /* Ход падзей */ 5202747 wikitext text/x-wiki {{пра|Грамадзянскую вайну ў 2011|другі канфлікт|Грамадзянская вайна ў Лівіі (2014—2020)}} {{Узброены канфлікт |канфлікт = Грамадзянская вайна ў Лівіі |частка = [[Арабская вясна]], [[Лівійскі крызіс]] |выява = [[File:Tanks outside of Misrata (6) (8288579409).jpg|300px|]] |памер = |загаловак = Знішчаныя падчас вясновых баёў танкі лаялістаў ля [[Місурата|Місураты]] |дата = [[15 лютага]] — [[23 кастрычніка]] [[2011]] |месца = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] [[Лівія]] |прычына = |casus belli = |вынік = Скінуты ўрад [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]] |змены = |праціўнік1 = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] '''[[Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі]]''' *[[Нацыянальна-вызваленчая армія Лівіі|НВАЛ]] *Лівійскія плямёны<ref name="tribewsj">{{cite news|url=http://online.wsj.com/article/SB10001424052702304887904576395143328336026.html|work=The Wall Street Journal|date=21 June 2011|title=Libya City Torn by Tribal Feud|accessdate=26 July 2011|first=Sam|last=Dagher}}</ref><ref name="tribespiegel">{{cite news|date=26 July 2011|url=http://www.spiegel.de/international/world/0,1518,776695,00.html|work=Der Spiegel|accessdate=26 July 2011|title=Tribal Rivalries Complicate Libyan War|last=Von Rohr|first=Mathieu}}</ref> **• Тубу ([[Фронт тубу для выратавання Лівіі|ФТВЛ]]) **• Амазігі ** [[Лівійская ісламская баявая група|ЛІБГ]] * Замежныя найміты<ref>[http://interfax.ru/politics/news.asp?id=204759 Старший сын Каддафи утверждает, что в Триполи воюют подразделения НАТО и наемники] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200727111717/https://www.interfax.ru/russia/204759 |date=27 ліпеня 2020 }}</ref> ''' '''Ваенная падтрымка [[Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 1973|UNSC Resolution 1973]]''': *{{Сцягафікацыя|НАТА}} {{Collapsible list |bullets =yes |title = Членаў НАТА |{{Сцягафікацыя|Belgium}} |{{Сцягафікацыя|Bulgaria}} |{{Сцягафікацыя|Canada}} |{{Сцягафікацыя|Denmark}} |[[File:Flag of France (1976–2020).svg|22пкс]] [[Францыя]] |{{Сцягафікацыя|Greece}} |{{Сцягафікацыя|Italy}} |{{Сцягафікацыя|Netherlands}} |{{Сцягафікацыя|Norway}}<ref>{{cite news |date=29 July 2011 |url=http://www.agi.it/english-version/world/elenco-notizie/201107291140-pol-ren1034-last_libyan_mission_for_norway_s_f16s_to_fly_tomorrow |title=Last Libyan Mission for Norway's F16S To Fly Tomorrow |agency=[[Agenzia Giornalistica Italia]] |accessdate=11 August 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121123033546/http://www.agi.it/english-version/world/elenco-notizie/201107291140-pol-ren1034-last_libyan_mission_for_norway_s_f16s_to_fly_tomorrow |archivedate=23 лістапада 2012 }}</ref> |{{Сцягафікацыя|Romania}} |{{Сцягафікацыя|Spain}} |{{Сцягафікацыя|Turkey}} |{{Сцягафікацыя|United Kingdom}} |{{Сцягафікацыя|United States}} }} {{Collapsible list |bullets =yes |title = Іншых краін |{{Сцягафікацыя|Туніс}}<ref>{{cite web |title=Libya says Gaddafi survives air strikes, but son killed |url=http://www.stuff.co.nz/world/africa/4947667/Libyas-Gaddafi-offers-ceasefire-but-will-not-leave |author=Noueihed, Lin |date=2011-05-02 |work=Stuff.co.nz |accessdate=2011-09-17 |lang=en}}</ref><ref group="~">Армія Туніса ўдзельнічала ў [[Бітва за Вазін|пагранічных сутыкненнях у раёне горада Вазін]] на баку ПНС.</ref> |{{Сцягафікацыя|Jordan}}<ref>{{cite news|url=http://www.jordantimes.com/?news=36218|title=Jordanian Fighters Protecting Aid Mission|work=The Jordan Times|date=6 April 2011|accessdate=6 April 2011}}</ref> |{{Сцягафікацыя|Sweden}} |{{Сцягафікацыя|United Arab Emirates}}<ref>{{cite news|url=http://www.wam.org.ae/servlet/Satellite?c=WamLocEnews&cid=1300255413630&p=1135099400124&pagename=WAM%2FWamLocEnews%2FW-T-LEN-FullNews|title=UAE Updates Support to UN Resolution 1973|agency=[[Emirates News Agency]]|date=25 March 2011|accessdate=26 March 2011}}</ref> |{{Сцягафікацыя|Катар}}<ref name="Армия Катара"/> }} {{Сцяг|Джыхад}} [[Аль-Каіда]]<ref>{{Cite web |url=http://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html |title="Аль-Каида" проникла в ряды ливийской оппозиции |access-date=13 красавіка 2019 |archive-date=13 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190413213938/http://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html |url-status=dead }}</ref><br>'''Ваенныя інструктары''':<br>{{Сцягафікацыя|Катар}}<ref name="worldtribune.com">[http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_libya0445_04_15.asp Qatar trains anti-Gadhafi rebels in use of anti-tank weapons]</ref><br>{{Сцягафікацыя|НАТА}}<ref>[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110823152013.shtml?print Дмитрий Рогозин обвинил НАТО в участии в гражданской войне в Ливии.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131112061522/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110823152013.shtml?print |date=12 лістапада 2013 }}//РБК, 23.08.2011 г. [http://www.utro.ru/news/2011/08/23/993926.shtml копия]</ref><br>'''Пастаўкі зброі:''' {{сцягафікацыя|Qatar}}<ref>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/10/2011102693420436507.html|title=NTC asks NATO to extend Libya presence|publisher=Al Jazeera|date=26 October 2011|accessdate=26 October 2011}}</ref><ref>{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15459473|title=Libya's Mustafa Abdul Jalil asks Nato to stay longer|work=BBC|date=26 October 2011|accessdate=4 November 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/oct/26/qatar-troops-libya-rebels-support |title=Qatar admits sending hundreds of troops to support Libya rebels|work=The Guardian|date=26 October 2011|accessdate=20 November 2011 |last=Black|first=Ian|location=London}}</ref><br>{{сцягафікацыя|Egypt}}<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/03/18/masr/ Ближний Восток: Египет начал поставлять оружие ливийским повстанцам]//Lenta.ru,18.03.2011 г.</ref><br>{{сцягафікацыя|Малдавія}}<ref>[https://m.point.md/ru/novosti/politika/moldova-prodala-oruzhie-livijskim-terroristam Молдова продала оружие ливийским террористам] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230414021733/https://m.point.md/ru/novosti/politika/moldova-prodala-oruzhie-livijskim-terroristam |date=14 красавіка 2023 }} — ''point'', 14 ноября 2013</ref><br>{{сцягафікацыя|Швейцарыя}}<ref>[http://nashagazeta.ch/news/12112 Швейцарское оружие оказалось в руках ливийских повстанцев] — ''Наша газета'', 29 июля 2011</ref><br>'''Іншая падтрымка''':<br>{{сцягафікацыя|Судан}}<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14881745 Darfur rebel leader Khalil Ibrahim flees Libya]</ref> |праціўнік2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] '''[[Вялікая Сацыялістычная Народная Лівійская Арабская Джамахірыя|Лівійская Арабская Джамахірыя]]''' * [[Узброеныя сілы Лівійскай Джамахірыі|Узброеныя сілы Лівіі]] * Ваенізаваныя фармаванні * Лівійскія плямёны<ref name="tribewsj"/><ref name="tribespiegel"/> **• Кадафа **• Туарэгі **• Варфала * Замежныя найміты<ref>[http://vesti.az/news/90437/На_стороне_Каддафи_сражаются_наемники_из_России НА СТОРОНЕ КАДДАФИ СРАЖАЮТСЯ НАЕМНИКИ ИЗ РОССИИ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110926005426/http://vesti.az/news/90437/%D0%9D%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B5_%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8_%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%81%D1%8F_%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%B8%D0%B7_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 |date=26 верасня 2011 }}</ref> '''Ваенная патрымка''':<br>{{Сцягафікацыя|Zimbabwe}}<ref name="Зімбабвэ">[https://m.kp.by/daily/25645/809127/ В Ливии на стороне правительства воюет немало зимбабвийцев. Комсомольская правда]{{Недаступная спасылка}}</ref><br>[[Файл:Flag of Darfur Liberation Front.svg|border|22px]] Паўстанцы [[Дарфур]]а<ref name="Дарфур">[http://allafrica.com/stories/201106010572.html Sudan: Govt Deploys Troops to Borders With Libya]</ref><br>'''Ваенныя саветнікі''':<br>{{Сцяг|Belarus|1995}} [[Беларусь]]<ref name="РИА">[https://ria.ru/20180202/1513834267.html Источник: освобожденный из плена в Ливии белорусский военный прибыл в Минск]</ref><ref name="партызаны">[https://m.kp.by/daily/25664/825870/?share.target.id=396795&share.target.class=4 На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны. Комсомольская правда]{{Недаступная спасылка}}</ref><br> '''Пастаўкі зброі:'''<br>{{Сцягафікацыя|Algeria}}<ref>[http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- Algeria May have Violated UN Resolution By Providing Weapons to Libya, US State Dept] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180730140427/http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- |date=30 ліпеня 2018 }}</ref><br>{{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]]<ref>[http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/14/828153.html Сирия шлет Каддафи оружие и боеприпасы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181028224237/http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/14/828153.html |date=28 кастрычніка 2018 }}// ИА Росбалт, 14/03/2011</ref><br>{{Сцягафікацыя|Беларусь|1995}}<ref>[https://www.newsru.com/world/01mar2011/minsk.html SIPRI: Белоруссия снабдила Каддафи оружием для уничтожения революционеров] — news.ru, 1 марта 2011</ref><ref name="зброя">[https://news.tut.by/politics/216932.html Летало ли белорусское оружие в Ливию и Кот-д'Ивуар?. Tut.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181130125052/https://news.tut.by/politics/216932.html |date=30 лістапада 2018 }}</ref> |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] [[Мустафа Мухамад Абд-аль-Джаліль]]<br>{{Сцяг|НАТА}} [[Шарль Бушар]] |камандзір2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] [[Муамар Кадафі]] † |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] каля 30 000 паўстанцаў<ref>http://www.aljazeera.com/blogs/africa/2011/03/18951.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180810120429/https://www.aljazeera.com/blogs/africa/2011/03/18951.html |date=10 жніўня 2018 }}</ref>;<br>{{Сцяг|НАТА}} больш за 200 самалётаў, 20 баявых караблёў, 20 падводных лодак, некалькі тысяч ваеннаслужачых;<br>{{Сцяг|Катар}} некалькі сотняў вайскоўцаў<ref name="Армия Катара"/>;<br>сотні замежных наймітаў. |сілы2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] каля 30 000 вайскоўцаў і лаялістаў<ref>[http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ «Gadhafi Asks Obama To Call Off NATO Military Campaign»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120119045921/http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ |date=19 студзеня 2012 }}// {{iw|CTV News}}, 6 April 2011. Retrieved 27 August 2011.</ref>;<br>{{Сцяг|Zimbabwe}} некалькі сотняў вайскоўцаў і наймітаў<ref name="Зімбабвэ"/>;<br>{{Сцяг|Беларусь|1995}} каля 500 ваенных інструктараў і наймітаў<ref name="партызаны"/>;<br>сотні замежных наймітаў. |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = '''Усходні фронт''': 7 200 забітых, параненых і зніклых без вестак паўстанцаў<ref name="armsexpo">[http://www.arms-expo.ru/049051124050054057054048.html В чем уникальность 240-дневной Ливийской войны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120427095911/http://www.arms-expo.ru/049051124050054057054048.html |date=27 красавіка 2012 }}</ref> '''Заходні фронт''': ''невядома'' |страты2 = '''Усходні фронт''': 11 000 забітых, параненых і зніклых без звестак лаялістаў<ref name="armsexpo"/><ref>[http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&newsId=256121&link=256121 Libyan estimate: At least 30,000 died in the war] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110909143158/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&newsId=256121&link=256121 |date=9 верасня 2011 }}</ref> '''Заходні фронт''': ''невядома'' |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = 25 000<ref>Ian Black, Middle East editor (8 January 2013). [https://www.theguardian.com/world/2013/jan/08/libyan-revolution-casualties-lower-expected-government "Libyan revolution casualties lower than expected, says new government".] London: Guardian. Retrieved 2 October 2013.</ref><ref>[https://m.rosbalt.ru/main/2011/09/08/887837.html В Ливии подсчитали количество погибших за время войны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191012112042/https://m.rosbalt.ru/main/2011/09/08/887837.html |date=12 кастрычніка 2019 }} // Росбалт, 8 сентября</ref> — 50 000<ref>[https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны]//РБК,30 августа 2011 года</ref> забітых |заўвага = |Commons = }} {{Паўстанне ў Лівіі}} Першая '''грамадзянская вайна ў Лівіі''', або '''Лівійская рэвалюцыя'''<ref>{{cite web|url=http://www.pbs.org/newshour/multimedia/libya_9months/index.html|title=A Visual Look Back at the Libyan Revolution|work=PBS|date=20 October 2009|accessdate=28 October 2009|archive-date=21 кастрычніка 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111021172948/http://www.pbs.org/newshour/multimedia/libya_9months/index.html|url-status=dead}}</ref> — узброены канфлікт [[2011]] года паміж войскамі ўрада [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]] і паўстанцаў. Адзін з этапаў так званай «[[Арабская вясна|арабскай вясны]]». == Прычыны == {{Асноўны артыкул|Вялікая Сацыялістычная Народная Лівійская Арабская Джамахірыя}} Доўгі час палітычнае жыццё Лівіі абапіралася выключна на асабістай уладзе Муамара Кадафі, які кіраваў краінай з 1969 года{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. У перыяд праўлення Кадафі ўзровень жыцця насельніцтва знаходзіўся на досыць высокім узроўні. Сярэдняя працягласць жыцця складала 74 гады, а сярэдні заробак набліжаўся да адзнакі 1050 долараў ЗША. Таксама дзяржава забяспечвала бясплатную адукацыю і медыцынскае абслугоўванне, выплачвала фінансавую дапамогу для набыцця жылля. Аднак узровень беспрацоўя складаў па розных дадзеных ад 20 да 30 %. Даходы ад нафтаздабычы ішлі на ўзбагачэнне ўрада і набліжаных. Найвышэйшы ўзровень карупцыі, барацьба з іншадумствам, масавыя забойствы дысідэнтаў выклікалі незадаволенасць грамадзян<ref>[https://fb.ru/article/386328/voyna-v-livii-prichinyi-i-posledstviya Война в Ливии: причины и последствия]{{ref-ru}}</ref>. Вялікі ўплыў на сітуацыю ў Лівіі аказала знешнія фактары. Па-першае, гэта [[Арабская вясна]] на Блізкім Усходзе і ў Паўночнай Афрыцы ў снежні 2010 — студзені 2011, якая характарызавалася хвалёў масавых пратэстаў і беспарадкаў, выкліканых імкненнем да дэмакратычных ператварэнняў. Па-другое, гэта канфрантацыя з Захадам, што было звязана з датычнасцю ў 1980-я Лівіі да тэрактаў у [[Еўропа|Еўропе]]. На фоне [[Вайна супраць тэрарызму|барацьбы ЗША і іх саюзнікаў з міжнародным тэрарызмам]] дадзены факт узмацніў антылівійскія настроі ў заходніх кіруючых колах, хоць на працягу 2000-х гадоў рэжым Кадафі праводзіў палітыку па нармалізацыі адносін з амерыканцамі і еўрапейцамі, дамогчыся скасавання санкцый і наладжванню супрацоўніцтва. Найбольш Лівія зблізілася з [[Францыя]]й{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. == Ход падзей == === Пачатак грамадзянскай вайны === 15 лютага 2011 года ў [[Бенгазі]] прайшлі антыўрадавыя мітынгі пратэстоўцаў, разгневаных арыштам праваабаронцы [[Фатхі Тэрбіль|Фатхі Тэрбіля]], які ўдзельнічаў у разглядзе справы аб гібелі зняволеных у турме Абу-Салім. Пратэстоўцы, арганізаваныя праз сацыяльныя сеткі, патрабавалі адстаўкі Кадафі і вызвалення палітычных зняволеных. Лівійскія сілы бяспекі ўжылі супраць натоўпу вадамёты і гумовыя кулі, у выніку чаго некалькі чалавек атрымалі раненні{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. Хоць першыя выступленні ў Бенгазі былі падаўленыя{{sfn|CNN|2013|loc=February 16, 2011}}, але мітынгі аднавіліся. 17 лютага незадаволеныя абвясцілі Днём гневу. Буйныя дэманстрацыі прайшлі ў Бенгазі, Адждабіі, [[Дэрна|Дэрне]] і Зінтане; сілы Кадафі адказалі прымяненнем баявых патронаў супраць натоўпу{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 17: The Day of Revolt}}. За лічаныя дні хваляванні ахапілі ўсе найбуйнейшыя гарады. Супраць апазіцыі выступілі войскі, а таксама [[Замежныя найміты ў Лівіі|замежныя найміты]]{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 17: The Day of Revolt}}, а 21 лютага ўпершыню задзейнічана авіяцыя. Бамбардзіроўкам падвергнулася нават сталіца. У Бенгазі толькі з 17-га па 21-га загінула каля 300 чалавек{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Урад абмежаваў сувязь, заблакаваўшы Інтэрнэт і перапыніўшы тэлефонную сувязь па ўсёй краіне{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. [[File:People on a tank in Benghazi1.jpg|thumb|злева|Дэманстранты на захопленым танку ў Бенгазі, 23 лютага.]] Неўзабаве ўзброеная апазіцыя бярэ пад свой кантроль Бенгазі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Гарады на ўсход ад яго, уключаючы Байду і [[Табрук]], да гэтага моманту ўжо знаходзіліся пад кантролем паўстанцаў. Ключавой падзеяй стала падзенне Катыбы Бенгазі, добра ўкамплектаванага ваеннага гарнізона, у якім, акрамя іншых падраздзяленняў, служыла [[брыгада Хаміса]]. Байцы апазіцыі, узброеныя вінтоўкамі і самаробнымі бомбамі, аблажылі гарнізон і дзякуючы тэрарысту-смяротніку на аўтамабілі, які прабіў дзірку ў варотах будынка, захапілі аб’ект{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 20: Rebels take Benghazi}}. У наступныя тыдні армія ўрада працягвала здзяйсняць спарадычныя напады на Бенгазі, але так і не змагла аднавіць кантроль над горадам{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 20: Rebels take Benghazi}}. 27 лютага праціўнікі Кадафі ўтвараюць свой урад — [[Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі|Пераходны нацыянальны савет (ПНС)]]{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Апроч Бенгазі на ўсходзе, утварыўся другі ачаг паўстання — горы Нафуса. Як і ў іншых рэгіёнах Лівіі, мяцежнікі Нафуса патрабавалі звяржэння палкоўніка Кадафі, зніжэння ўзроўню карупцыі і паляпшэння сацыяльных паслуг. Але разам з тым мясцовая апазіцыя змагалася за адраджэнне [[берберы|берберскія]] культуры, якая пры Кадафі пакутавала ад дыскрымінацыі{{sfn|Doyle|2011|loc='Jigsaw of war'}}. Баевікі апазіцыі з Бенгазі рушылі на захад, але наступныя баі склаліся для іх няўдачна. Кадафісты здолелі перайсці ў контрнаступленне, [[Бітва за Рас-Лануф|адбілі Рас-Лануф]], ключавы нафтавы порт на ўсходзе Лівіі, і захапілі размешчаныя непадалёк гарады [[Бітва за Бін-Джавад|Бін-Джавад]] і [[Другая бітва за Брэгу|Брэга]]; таксама разгарэліся [[Бітва за Адждабію|жорсткія баі ў Адждабіі]], яшчэ адным пункце на шляху ў Бенгазі, і [[Другая бітва за Бенгазі|дайшлі да ўскраін паўстанцкай сталіцы]]. У той жа час ўлады здушылі [[Першая бітва за Эз-Завію|паўстанне ў Эз-Завіі]], на захадзе Лівіі, што негатыўна адбілася на баявым духу баевікоў. У гэты момант здавалася, што паўстанцы могуць быць разбіты{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 10: Gaddafi bombs Brega; retakes Zawiyah, Bin Jawad}}. === Заходняя ваенная інтэрвенцыя === {{Асноўны артыкул|Інтэрвенцыя ў Лівіі}} [[File:Coalition action against Libya-en.svg|thumb|left|Ваенныя дзеянні кааліцыі.]] Сілавое падаўленне мітынгаў не засталося па-за ўвагай сусветнай супольнасці. 17 сакавіка [[Савет Бяспекі ААН]] прыняў [[Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 1973|рэзалюцыю 1973]]. Дакумент прадугледжваў абарону мірнага насельніцтва, увядзенне беспалётнай зоны над Джамахірыяй і зброевае эмбарга. У падтрымку дакумента прагаласавалі тры пастаянныя члены СБ ААН — ЗША, Вялікабрытанія, Францыя, у той час як Расія і Кітай устрымаліся. 18 сакавіка Вашынгтон, Лондан, Парыж і шэраг арабскіх краін пад пагрозай ваеннага ўмяшання вылучылі Кадафі патрабаванне неадкладна спыніц атакі на мірнае насельніцтва{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. 19 сакавіка французскія, брытанскія і амерыканскія ўзброеныя сілы пачынаюць [[Аперацыя «Odyssey Dawn»|аперацыю «Світанак адысеі»]], накіраванай на забеспячэнне захавання беспалётнай зоны. Больш за 110 ракет «Тамагаўк», выпушчаных з амерыканскіх і брытанскіх караблёў і падводных лодак, пабілі каля 20 цэляў лівійскай супрацьпаветранай і супрацьракетнай абароны{{sfn|CNN|2013|loc=March 19, 2011}}. Адначасна па Лівіі ўдарылі французскія знішчальнікі, а неўзабаве да іх далучыліся бамбардзіроўшчыкі іншых краін НАТА{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. 22 сакавіка альянс абвясціў пра пачатак [[Аперацыя «Саюзны абаронца»|аперацыі «Саюзны абаронца»]]. На наступны дзень ВМС кааліцыя ўсталявалі марскую блакаду, спыняючы і абшукваюсв любыя караблі, якія, па іх падазрэнні, перавозілі зброю або наймітаў у Лівію. 24 сакавіка над краінай была ўсталяван беспалётная зона, якая прадугледжвала перакрыць усе палёты ў паветранай прасторы Джамахірыі для «абароны населеных пунктаў ад паветраных нападаў, за выключэннем палётаў, якія выкарыстоўваюцца ў гуманітарных мэтах і для аказання дапамогі»{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}. Фактычна дзеянні альянсу былі накіраваны на падтрымку апазіцыі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. 31 сакавіка Альянс узяў на сябе аднаасобнае камандаванне і кантроль над міжнароднымі ваеннымі дзеяннямі ў Лівіі{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}{{sfn|CNN|2013|loc=March 31, 2011}}{{sfn|Amnesty International|2012|loc=INTRODUCTION}}. Авіяцыйная падтрымка НАТА ў сакавіку аказала вырашальную ролю ў прыпыненні ціску кадафістаў. Пры тым камандзіры паўстанцаў часта скардзіліся на нізкую інтэнсіўнасць авіяўдараў. Часта пад бамбардзіроўкі траплялі не сілы Кадафі, а самі баевікі{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. Значны ўклад быў ваенных інструктараў краін-інтэрвенатаў (асабліва брытанцаў, французаў, італьянцаў і амерыканцаў). Калі ў пачатку канфлікту апазіцыянеры ўяўлялі сабой фактычна зборышча не навучаных і слаба ўзброеных людзей, якія ў асноўным скалыналі дэманстратыўнай стральбой і бесперапынна адступалі, то ўжо праз пару месяцаў яны змаглі пераламаць сітуацыю ў іншы бок{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. === Пераходы ініцыятыў === {{некалькі выяў <!-- Значныя параметры --> | align = | direction =horizontal | background color = <!-- колер фона --> <!-- Загаловак --> | header_background = | header_align = right | header = <!-- Выявы --> | width = 200 <!--выява 1--> | image1 = Gulf of Sirt Front 29 March.svg | caption1 = Наступленне паўстанцаў пасля пачатку інтэрвенцыі <!--выява 2--> | image2 = Gulf of Sirt Front 11 April.svg | caption2 = Становішча пасля контрнаступлення кадафістаў | footer_background = | footer_align = <!-- left "злева" (па змоўчанні), center "пасярэдзіне", right "справа" --> | footer = Падзеі на Усходнім фронце ў канцы сакавіка — пачатку красавіка. }} 22 сакавіка пры падтрымцы заходняй авіяцыі ўрадавыя войскі адбітыя ад Бенгазі. На наступны дзень яны адыходзяць пад Адждабію. 26 сакавіка лаялісты пачалі адступаць з гэтага раёна. Паўстанцы неадкладна ўзмацнілі націск і без бою ўзялі Брэгу<ref name=aljazeera-blog-3-26>{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-26 |title=Live Blog Libya&nbsp;&ndash; March 26 |work= Al Jazeera|date=26 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref><ref name=skynews1>{{cite web|url=http://news.sky.com/home/world-news/article/15960556 |title=Libyan Rebels Push West To Capture Brega |work= Sky News |date=27 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref>. 27 сакавіка антыўрадавыя атрады без адзінага стрэлу захапілі Рас-Лануф<ref name=libyafeb2>{{cite web|url=http://archive.libyafeb17.com/2011/03/video-revolutionaries-take-ras-lanuf-brega-uqayla-bin-jawad/ |title=Revolutionaries Take Ras Lanuf, Brega, Uqayla, Bin Jawad|publisher=Libyafeb17.com|access-date= 30 March 2011}}</ref>. Да канца дня яны ўвайшлі ў Бен-Джавад, у 150 кіламетрах на ўсход ад Сірта, дзе таксама не сустрэлі супраціву<ref name=aljazeera-blog-3-27>{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-27 |title=Live Blog Libya&nbsp;&ndash; March 27 |work= Al Jazeera |date=27 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref>. Такім чынам, за два дні войскі ПНС прасунуліся на адлегласць больш за 300 кіламетраў<ref name=libyafeb2 /><ref name=straitstimes1>{{cite news| url=http://www.straitstimes.com/BreakingNews/World/Story/STIStory_649954.html |title=Libyan Rebels Retake Hamlet of Bin Jawad |agency= Agence France-Presse|work=The Straits Times |date= 27 March 2011 |access-date= 14 August 2011}}</ref>. Горад [[Сірт]], куды рушыла апазіцы, быў ключавой апорай арміі Кадафі. У ходзе вайны места набыло важнае значэнне як дзякуючы стратэгічнаму размяшчэнню, так і з-за сваёй сімвалічнай каштоўнасці (Кадафі фактычна ператварыў яго ў другую сталіцу)<ref name="ctv">{{cite news|url= https://www.ctvnews.ca/libyan-rebels-close-on-key-gadhafi-stronghold-1.624245|title= Libyan Rebels Close on Key Gadhafi Stronghold|agency= [[Associated Press]]|work= CTV Television Network|access-date= 14 August 2011|archive-date= 9 студзеня 2024|archive-url= https://web.archive.org/web/20240109234723/https://www.ctvnews.ca/libyan-rebels-close-on-key-gadhafi-stronghold-1.624245|url-status= dead}}</ref>. Нягледзячы на ціск з боку НАТА, прасоўванне паўстанцаў ва ўсходніх і заходніх рэгіёнах Лівіі і міжнародную ізаляцыю рэжыму Кадафі, урад Джамахірыі працягваў утрымліваць уладу ў Трыпалі{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. Нават пасля ўмяшання замежных войск, армія Лівіі здолела перайсці ў контрнаступленне. Як пазначалі ваенныя камандзіры апазіцыі, гэта збольшага выклікана адсутнасцю дысцыпліны і расцягнутасць ліній забеспячэння<ref name=aljazeera-blog-3-29>{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-29 |title=Live Blog Libya&nbsp;&ndash; March 29 |work= Al Jazeera |date= 29 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref> і скарачэннем авіяналётаў міжнароднай кааліцыі<ref name="vesti">[https://www.vesti.ru/article/1958208 Армия Каддафи перешла в контрнаступление] // Вести ФМ, 30 марта 2011</ref><ref name="18kras">{{Cite web |url=http://jordantimes.com/index.php?news=36625 |title=Libyan rebels fear fresh attack on Ajdabiya |access-date=2011-10-01 |archive-date=2012-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111023841/http://jordantimes.com/index.php?news=36625 |url-status=live }}</ref>. Аднак нават калі ўдары рабіліся, то праз неарганізаванасць войск ПНС, як заяўлялі замежныя журналісты, ім не заўсёды ўдавалася выкарыстаць сітуацыю<ref name=rs>Александра Вагнер. [https://www.svoboda.org/a/3541619.html Каддафи нашел силы для контрнаступления] // Радио Свобода, 30 марта 2011</ref>. Паралельна з трэцяга тыдня грамадзянскай вайны армія лаялістаў стала адмаўляцца ад бранятэхнікі, якую лёгка знішчыць з паветра, і па прыкладзе паўстанцаў пачала выкарыстоўваць хуткаходныя джыпы, у кузаве якіх усталёўвалі НУРС, цяжкі кулямёт або зенітную гармату. У дадатак байцы ўрадавых атрадаў паўсюдна выводзілі са строю аўтазаправачныя станцыі, пакідаючы апазіцыю без паліва, што скоўвала яе дзеянні. Узброенае апалчэнне было слаба падрыхтавана да вядзення працяглых баявых дзеянняў ва ўмовах адрыву ад баз забеспячэння. Апынуўшыся без паліва, паўстанцы не маглі ні наступаць, ні своечасова адступаць, што вяло да значных страт тэхнікі і чалавек{{sfn|Цыганок|2012|p=137}}. На працягу канца сакавіка — пачатку красавіка ўрадавыя войскі адбілі Нафалію, Бін-Джавад<ref name=ottawacitizen1>{{cite news|url=http://www.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=179704|title=Gaddafi troops reverse Libyan rebel charge|agency=[[Reuters]]|work=The Daily Star|date=29 March 2011|access-date=20 November 2011|first1=Maria|last1=Golovnina|first2=Michael|last2=Georgy|location=Tripoli}}</ref>, Рас-Лануф<ref>[http://tvrain.ru/news/kak_voyuyut_v_livii_8327-8327/ Как воюют в Ливии]</ref>, Брэгу<ref>[http://tvrain.ru/news/vojska_kaddafi_zahvatili_bregu_8343-8343/ Войска Каддафи захватили Брегу]</ref> і атакавалі Адждабію<ref>{{Cite web |url=http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 |title=Libya conflict: Street battle rages for Ajdabiya |access-date=2011-10-01 |archive-date=2014-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140428175340/http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 |url-status=live }}</ref>. Тым часам нафускія паўстанцы ўмацавалі свой кантроль над цэлым шэрагам гарадоў ад туніскай мяжы на крайнім захадзе да гарадоў, размешчаных у некалькіх гадзінах язды ад Трыпалі. Станам на чэрвень баевікі рыхтаваліся да наступлення на лівійскую сталіцу{{sfn|Doyle|2011|loc='Painfully young men'}}. Найбольш жорсткія баі разгарнуліся ў горадзе [[Місурата]], за 200 км на ўсход ад сталіцы Лівіі. Тутэйшыя баевікі былі адрэзаныя як ад апазіцыянераў Бенгазі, так і Нафуса. Увесь гэты час пра падзеі ў Місураце было мала што вядома — трапіць у яе можна было толькі з мора, што здолелі толькі нешматлікія рэпарцёры, тры з якіх загінулі. Пры тым менавіта Місурата стала асноўным сімвалам барацьбы для лівійскіх паўстанцаў як горад-крэпасць, якая стрымлівае націск шматтысячнай групоўкі ўрадавых войск. Моцны супраціў горада быў абумоўлены тым, што ў горадзе сканцэнтраваны амаль уся прамысловасць краіны (за выключэннем нафтаздабычы), і місурацкія прадпрымальнікі мелі канфлікты з уладамі з-за выпадкаў дзяржаўнага рэкета<ref name="мисурата"/>. Місурата некалькі месяцаў знаходзіўся ў аблозе войскамі Кадафі. Лаялісты часта абстрэльвалі цэнтр горада з мінамётаў{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=May 15: Gaddafi forces withdraw from Misrata}} і праводзілі шматлікія атакі на гарадскія раёны. Спачатку вялася артпадрыхтоўка, і адразу, не чакаючы яе завяршэння, разгортваўся штурм. Разлютаваныя баі прывялі да сур’ёзных разбурэнняў. Да фіналу баёў у Місураце наперадзе наступаючых нават пускалі бульдозеры, каб разграбаць завалы і барыкады<ref name="мисурата">[https://www.kp.ru/daily/25744/2732276/ «Мы не деньги считаем, а погибших товарищей»]</ref>. У канцы красавіка самалёты НАТА пачалі бамбардзіроўкі горада, наносячы ўдары па танках і артылерыі Кадафі. 25 красавіка паўстанцы разгарнули контрнаступленне, павольна прасоўваючыся па Місураце, і захапілі партовую зону. У выніку жорсткага бою 11 мая паўстанцы ўсталявалі кантроль над аэрапортам, а праз 15 мая абвясцілі аб завяршэнні бітвы за Місурату{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=May 15: Gaddafi forces withdraw from Misrata}}. Тым часам альянс правёў бамбардзіроўкі аб’ектаў, звязаных з Кадафі і яго набліжанымі. Сярод такіх — комплекс Баб Аль-Азізія ў Трыпалі. Напады на яго выклікалі пратэсты з боку лівійскіх чыноўнікаў, якія абвінавацілі інтэрвентаў у спробе забіць кіраўніка краіны. У красавіку сын лідара Джамахірыі [[Саіф аль-Араб Кадафі|Саіф аль-Араб]] і трое ўнукаў загінулі пры бамбёжках{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. === Разгром кадафісцкіх сіл === [[File:NTC fighters claim Bani Walid.jpg|міні|Баевікі ПНС святкуюць узяцце Бені-Валіда, 17 кастрычніка.]] Пасля некалькіх месяцаў тупіковай сітуацыі баланс сіл зноў зрушыўся на карысць паўстанцаў{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. Разам з тым, у першую палову чэрвеня шэраг краін, уключаючы Злучаныя Штаты, Іспанію, Германію і Канаду, прызналі ўзначалены апазіцыяй Пераходны нацыянальны савет законным прадстаўніком Лівіі{{sfn|CNN|2013|loc=June 8-15, 2011}}. У жніўні апазіцыянеры прасунуліся да ўскраін Трыпалі, узяўшы пад кантроль стратэгічна важныя раёны, уключаючы горад Эз-Завія, дзе размешчаны адзін з найбуйнейшых нафтаперапрацоўчых заводаў Лівіі. Неўзабаве паўстанцы прасунуліся ў саму сталіцу. Паралельна баевікі і інтэрвенты спрабавалі высачыць месцазнаходжанне Кадафі. 23 жніўня паўстанцкія сілы, здавалася, атрымалі верх, захапіўшы комплекс Баб Аль-Азізія, штаб-кватэру Кадафі. Паўстанцы паднялі над комплексам свой сцяг Лівіі, , у той час як радасныя натоўпы знішчалі сімвалы Джамахірыі. Але баі паміж паўстанцамі і лаялістамі ў некаторых раёнах Трыпалі працягваліся{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. Да пачатку верасня апазіцыянеры засяродзілі сваю ўвагу на нешматлікіх ачагах супраціўлення лаялістаў, спрабуючы з дапамогай перамоваў пераканаць праўрадавых камандзіраў мірна здацца і пазбегнуць баёў. Калі перамовы праваліліся, войскі ПНС разгортвалі штурм. У прыватнасці, так адбылося з гарадамі Сірт і Бені-Валід, дзе вяліся жорсткія баі{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. 20 кастрычніка Муамар Кадафі быў забіты{{sfn|CNN|2013|loc=June 20, 2011}}. Праз тры дні апазіцыя абвясціла пра перамогу над рэжымам Кадафі{{sfn|CNN|2013|loc=June 23, 2011}}. == Вынікі і наступствы == Ваеннае супрацьстаянне скончылася звяржэннем і забойствам Муамара Кадафі, пасля чаго ўлада ў краіне перайшла да ПНС. Грамадзянская вайна ў Лівіі стала найбуйнейшым па ліку ахвяр канфліктам у ходзе [[Арабская вясна|Арабскай вясны]] пасля [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|вайны ў Сірыі]]. Вайна нанесла моцны ўдар па эканоміцы краіны, перш за ўсё па яе знешным гандлі. Напрыклад, таваразварот Лівіі з [[Еўрапейскі саюз|ЕС]] у 2011 годзе склаў каля траціны (каля $12 млрд) ад ўзроўня [[2010]] года (тады ён быў каля $35 млрд). Але ўжо ў [[2012]] годзе тавараабарот з ЕС перавысіў узровень 2010 года. Наступствам звяржэння ў 2011 годзе Муамара Кадафі стаў крызіс у [[Малі]], калі на малійскую тэрыторыю хлынулі ўцекачы з плямёнаў туарэгаў. Заняўшы паўночную частку Малі, яны абвясцілі там незалежную дзяржава [[Азавад]]. Пазней туарэгаў з падкантрольных тэрыторый выціснулі экстрэмісты. Пасля заканчэння вайны на тэрыторыі краіны ўзброеныя сутычкі не сканчаліся, так як частка лаялістаў вырашыла [[Узброеныя сутыкненні ў Лівіі (2011—2014)|працягнуць барацьбу]]. Вяліся сутыкненні паміж рознымі апалчэннямі былой апазіцыі. Праз пару гадоў ваенныя дзеянні прывялі да [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (з 2014)|шматбаковай канфрантацыі]] з удзелам Усеагульнага нацыянальнага кангрэса, Палаты прадстаўнікоў, лівійскіх плямёнаў, баевікоў з радыкальных ісламіскіх груповак і іншых сіл. == Ваенныя злачынствы == У пачатку вайны ў Лівіі [[26 лютага]] 2011 Савет Бяспекі ААН прыняў рэзалюцыю 1970, у якой было сказана: СБ ААН пастанаўляе перадаць пытанне аб сітуацыі ў Лівійскай Арабскай Джамахірыі ў перыяд з 15 лютага 2011 года на разгляд Пракурора Міжнароднага крымінальнага суда. [[16 мая]] пракуратура МУС запатрабавала санкцыі на арышт Муамара Кадафі па абвінавачванні ў злачынствах супраць чалавечнасці. [[27 чэрвеня]] Міжнародны крымінальны суд выдаў ордэр на арышт Муамара Кадафі, Сейфа аль-Іслама і кіраўніка разведслужбы краіны Абдулы ас-Сенусі па абвінавачванні ў наборы наймітаў і нападах на ўдзельнікаў антыўрадавых дэманстрацый і іншых злачынствах<ref>[http://www.ria.ru/arab_ly/20110627/394013421.html МУС выдал ордер на арест Муамара Каддафи | РИА Новости]</ref>. У дакладзе, які быў падрыхтаваны аўтарытэтнай міжнароднай праваабарончай арганізацыяй ''Human Rights Watch'', якая базуецца ў [[Нью-Ёрк]]у, гаворыцца, што расправа над лідарам Лівійскай Джамахірыі Муамарам Кадафі і яго асяроддзем, зладжаная 20 кастрычніка 2011 года, уяўляе сабой ваеннае злачынства. Па словах яе экспертаў, сабраныя імі новыя даныя паказваюць на «відавочную пакаранне» без суда і следства мяцежнікамі не толькі Муамара Кадафі і яго сына Мутазіма, але і «дзесяткаў палонных» з ліку тых, хто знаходзіўся ў асяроддзі ранейшага лівійскага кіраўніка ў апошні дзень яго жыцця. Мяцежнікі пакаралі смерцю па меншай меры 66 палонных у гасцініцы «Махары». Атрыманая Human Rights Watch інфармацыя паказвае на тое, што Мутазім Кадафі, паранены пры першапачатковым сутыкненні паміж аўтакалонай бацькі і паўстанцамі, быў дастаўлены жывым з Сірта ў Місурату, дзе яго неўзабаве забілі. Сам Муамар Кадафі быў жорстка збіты. Акрамя таго, яго калолі штыком, сведчыць арганізацыя, спасылаючыся на відэазапісы, зробленыя самімі мяцежнікамі на камеры мабільных тэлефонаў. Агенцтва Франс Прэс перадае інфармацыю, што ў яе распараджэнні апынуўся даклад Камісіі ААН па расследаванні ваенных злачынстваў і парушэнняў правоў чалавека падчас грамадзянскай вайны ў Лівіі. З гэтай справаздачы можна зрабіць выснову, што «з 20 расследаваных налётаў НАТА камісія выявіла пяць налётаў, падчас якіх былі забітыя 60 мірных жыхароў, 55 атрымалі раненні»<ref>[http://ria.ru/arab_ly/20120303/584131343.html РИА «Новости». «Жертвами серии авиаударов НАТО в Ливии стали 60 мирных жителей — ООН». 02:4203.03.2012]</ref>. [[29 мая]] 2011 каталіцкі апостальскі вікарый Трыпалі біскуп Джавані Марцінелі прыехаў у Італію, каб звярнуць увагу сусветнай супольнасці на пакуты мірнага насельніцтва Лівіі з-за бамбардзіровак краіны авіяцыяй НАТА. Як паведамляе радыё [[Ватыкан]]а, біскуп заявіў, што некалькі грамадзянскіх асоб загінулі на яго вачах<ref>[http://ria.ru/arab_war/20110529/381520199.html Католический епископ Триполи призвал прекратить бомбардировки Ливии]</ref>. == Выкарыстанне зброі са збедненым уранам == У ліпені [[2018]] года ўрад нацыянальнай згоды Лівіі абвінаваціў блок НАТА ў выкарыстанне зброі са [[Збеднены ўран|збедненым уранам]], калі лівійскія медыкі высветлілі, што за апошнія гады ў краіне рэзка вырасла колькасць анкалагічных захворванняў менавіта ў тых месцах, якія падвяргаліся бамбардзіроўкам у 2011 годзе<ref>[https://ria.ru/world/20180713/1524543935.html РИА НОВОСТИ: Ливия обвинила НАТО в применении оружия с обедненным ураном]</ref>. Улады мелі намер звярнуцца ў МАГАТЭ і іншыя міжнародныя арганізацыі па дапамогу ў правядзенні дбайных даследаванняў прысутнасці збедненага ўрану і ў раёнах Лівіі, якія падвергліся авіяналётам. Першыя паведамленні аб выкарыстанні збедненага ўрану ў лівійскім канфлікце з’явіліся яшчэ ў красавіку 2011. Па сведчанні незалежнай групы навукоўцаў, якія тады працавалі ў Лівіі, у гэтай краіне былі знойдзены сляды збедненага ўрану. Імі быў зафіксаваны павышаны ўзровень радыяцыі ў варонках ад бомбаў і на аскепках снарадаў, якія заставаліся пасля авіяўдараў НАТА<ref>[http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ Армейский вестник: Урановая нанопыль засеяла ливийские города] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170601034629/http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ |date=1 чэрвеня 2017 }}</ref>. Афіцыйныя прадстаўнікі Паўночнаатлантычнага альянсу абвяргаюць любую інфармацыю пра ўжыванне забароненых рэчываў у канфлікце ў Лівіі. == Інфармацыйная вайна == Як адзначаў Бенджамін Барбер з Huffington Post, у ходзе вайны журналісты страцілі нават бачнасць аб’ектыўнасці ў лівійскіх падзеях{{sfn|Цыганок|2012|loc=Провокационная роль современных СМИ}}. Арышт адваката-актывіста і хваля пратэстаў за яго вызвалення ў лютым хутка перацяклі ў інтэрнэт-прастору і СМІ. З’явілася незвычайна вялікая колькасць відэа на [[Ютуб]]е і паведамленняў у [[Твітэр]]ы, якія апынуліся падобнымі. Нягледзячы на сумніўнае паходжанне, прафесійныя групы такіх [[СМІ]], як [[CNN]], [[BBC]], [[NBC]], [[CBS]], [[ABC]], канал «[[Fox News]]» і [[Аль-Джазіра]] прынялі гэтыя ананімныя і непацверджаныя відэа, як легітымныя крыніцы навін{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. Блок НАТА арганізаваў інтэнсіўную прапагандысцкую кампанію ў СМІ. Незадоўга да падзення Трыпалі, Цьеры Мейсан адкрыта заявіў, што большасць заходніх журналістаў, якія спыніліся ў гатэлі Rixos былі агентамі інтэрвентаў. У прыватнасці, ён паказаў на групы [[Associated Press]], [[Бі-Бі-Сі|ВBC]], [[CNN]] і [[Fox News]]. 31 кастрычніка ў інтэрв’ю на «Радыё Канада» Шарль Бушар распавёў, што ў штаб-кватэры НАТА ў [[Неапаль|Неапалі]] было створана аналітычнае падраздзяленне. Для яго ўзмацнення было створана некалькі інфармацыйных сетак. Разведданыя паступалі з многіх крыніц, уключаючы [[сродкі масавай інфармацыі]]. Такім чынам НАТА прызнала, што афіцыйныя замежныя журналісты ў Лівіі былі агентамі альянсу{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. Кампанія выйшла далёка за межы звычайна задзейнічаных у падобных акцыях ліберальных колаў, пераканаўшы «прагрэсіўных» журналістаў і іх выданні, а таксама «левых» інтэлектуалаў, прадстаўляць наймітаў у якасці «рэвалюцыянераў». Прапаганда распаўсюджвала лапезныя вобразы ўрадавых войск (часта малюючы іх як «чарнаскурых наймітаў»), малюючы іх гвалтаўнікамі, якія прымаюць велізарныя дозы «Віягры». Між тым [[Amnesty International]] і [[Human Rights Watch]] сведчаць, што да пачатку аперацыі НАТА ва ўсходняй Лівіі ніякіх масавых згвалтаванняў, ніякіх верталётных нападаў або бамбёжак мірных дэманстрантаў з боку сіл Кадафі не было. Што дакладна было, дык гэта 110 загінулых з абодвух бакоў падчас беспарадкаў у Бенгазі. Тым не менш, усе гэтыя гісторыі сталі падставай для ўстанаўлення беспалётнай зоны і нападу НАТА на Лівію{{sfn|Цыганок|2012|loc=Провокационная роль современных СМИ}}. З пачаткам інтэрвенцыі асноўнымі кампанентамі інфармацыйнай вайны з’яўляліся інфармацыйна-прапагандысцкія акцыі, [[радыёэлектронная барацьба]], вывад з ладу элементаў грамадзянскай і ваеннай інфраструктуры. Калі канфлікт перайшоў у працяглую фазу, задачай стала выкрыць праціўніка ў маральна непрымальных формах вядзення канфлікту, а таксама прыцягнуць на свой бок новых саюзнікаў. У нязначнай ступені НАТА адпрацоўвалася тэхналогія барацьбы з кампутарнымі сеткамі. Нярэдка супрацьстаялыя бакі (Захад і рэжым Кадафі) выкарыстоўвалі адны і тыя ж прыёмы: прымяншаць свае страты і перабольшвалі маштабы шкоды праціўніка. У сваю чаргу лівійскі бок завышаў лічбы страт сярод мясцовага насельніцтва. У той жа час разбурэнне Лівіі не перашкодзіла НАТА паўтара месяца выкарыстоўваць радыё і тэлебачанне для перадачы сваіх прапагандысцкіх матэрыялаў. У рамках інфармацыйна-прапагандысцкіх акцый ажыццяўлялася радыё- і тэлевяшчанне на Лівію з тэрыторыі сумежных краін. Для павелічэння даходлівасці гэтых радыёперадач над тэрыторыяй Лівіі раскідваліся УКХ-радыёпрыёмнікі з фіксаванай частатой прыёму. Акрамя таго, пастаянна раскідваліся з паветра прапагандысцкія ўлёткі, якія насілі графічны характар (коміксы, плакаты, малюнкі, ігральныя карты з партрэтамі лівійскіх лідараў). Абодва бакі звярталіся да дэзінфармацыі, імкнучыся пасеяць паніку{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. == Роля замежных дзяржаў == [[File:AV-8B Harrier Operation Odyssey Dawn.jpg|thumb|200px|Самалёт AV-8B Harrier ВПС ЗША перад баявым вылетам на тэрыторыю Лівіі, 20 сакавіка]] === Інтэрвенцыя Заходніх краін === Важным момантам у гісторыі лівійскага канфлікту з’яўляецца інтэрвенцыя [[НАТА]], якая пачалася [[19 сакавіка]]. Інтэрвенцыя гэтага ваенна-палітычнага блока стала адным з самых вырашальных фактараў паразы сіл Кадафі. Ваеннае ўмяшанне Паўночнаатлантычнага альянсу і яго саюзнікаў суправаджаліся бамбардзіроўкамі ваенных і грамадзянскіх аб’ектаў у Лівіі. Інтэрвенты таксама займаліся пастаўкамі зброі для ПНС і ваеннай падрыхтоўкай мяцежнікаў. ВПС краін НАТА змаглі нанесці вялікую шкоду інфраструктуры Лівіі і авіяцыі ўрадавых сіл, што было аднымі з самых важных пераваг лівійскай арміі перад ПНС. === Беларусь === {{Main|Беларусы ў лівійскім канфлікце}} Да пачатку грамадзянскай вайны паміж [[Мінск]]ам і Трыпалі былі наладжаны цесныя дыпламатычныя сувязі. 15 лютага з [[Баранавічы|Баранавічаў]] ў Лівію вылецеў самалёт Іл-76, які, як мяркуецца, перавозіў зброю<ref name="зброя"/>. У канцы лютага ў заходніх СМІ з’явілася інфармацыя, што ў падаўленні вулічных беспарадкаў прымалі ўдзел беларускія найміты<ref>[https://www.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]</ref>. Пазней, у красавіку, звесткі аб удзеле пра тое, што сур’ёзную дапамогу аказваюць беларускія ваенныя спецыялісты, чыя прысутнасць ў Лівіі дапамагла Кадафі ў першыя месяцы вайны павялічыць мабільнасць войскаў, прадпрымаць паспяховыя контратакі і нават зберагчы значныя сілы і рэсурсы ад авіяўдараў НАТА. Таксама яны займаліся эксплуатацыяй некаторай армейскай тэхнікі. Па афіцыйных даных ад беларускага пасольства, колькасць вайскоўцаў і інструктараў у Лівійскай Джамахірыі перад грамадзянскай вайной складала каля 500 чалавек, большую частку з якіх з пачаткам канфлікту эвакуіравалі, але некаторых было вырышына заставіць. Сярод ваеннага кантынента, як мяркуецца, былі ваеннаслужачыя [[Галоўнае разведвальнае ўпраўленне (Беларусь)|Галоўнага разведвальнага ўпраўлення]]/[[Сілы спецыяльных аперацый УС РБ|Сіл спецыяльных аперацый]], у тым ліку былыя байцы [[334-ы асобны атрад спецыяльнага прызначэння|334-га асобнага атрада спецпрызну]]<ref>[https://naviny.by/node/60812 Authorities deny report of Belarus` military presence in Libya] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210123210321/https://naviny.by/node/60812 |date=23 студзеня 2021 }}</ref>. Як заявіў выданню «Камсамольская праўда» непасрэдны ўдзельнік падзей па імі Міхаіл, які знаходзіўся па асабістым кантракту ў Лівіі ўжо больш за год, там дзейнічаюць некалькі сотняў вайсковых спецыялістаў з Беларусі. Паводле яго слоў, іх зарплата складае амаль 3000 долараў у месяц. Замежнікі не прымаюць непасрэднага ўдзелу ў баявых дзеяннях супраць паўстанцаў, але ўвесь час знаходзяцца на баявых пазіцыях<ref name="партызаны"/> У верасні 2011 г. прадстаўнікі ПНС заявілі, што ў іх ёсць інфармацыя аб удзеле беларускіх снайпераў у баявых дзеяннях на баку ўрадавых сіл<ref>[https://ria.ru/20110906/431141568.html Белорусских снайперов в Ливии не было, заявил МИД]</ref>. Чацвёра грамадзян Беларусі (Валерый Гардзіенка, Ігар Едзімічаў, Фёдар Труфанаў<ref>[https://m.kp.by/daily/26790.7/3823973/ В Минск вернулся белорус, который провел в ливийском плену больше шести лет // Комсомольская правда, 2 февраля 2018]{{Недаступная спасылка}}</ref> і [[Вячаслаў Міхайлавіч Качура|Вячаслаў Качура]]<ref name="РИА1"/>) трапілі ў палон да паўстанцаў у Трыпалі, дзе былі асуджаны на 10 гадоў пазбаўлення волі за супрацоўніцтва з лаялістамі<ref>[https://russian.rt.com/inotv/2012-06-05/Sud-nad-russkimi-naemnikami-v Суд над русскими «наемниками» в Ливии возмутил Москву // RT, 5 июня 2012]</ref>. Пасродкам доўгіх перамоваў, удалося дамагчыся датэрміновага вызвалення беларускіх грамадзян, апошні з якіх, Качура, вярнуўся дадому ў [[2018]] годзе<ref name="РИА1">[https://ria.ru/20180202/1513834267.html Источник: освобожденный из плена в Ливии белорусский военный прибыл в Минск// РИА Новости, 2 февраля 2018]</ref>. Афіцыйна беларускі ўрад адмаўляе прысутнасць беларускіх ваенных саветнікаў і наймітаў у Лівіі падчас грамадзянскай вайны. === Зімбабвэ === У самым пачатку вайны ў Трыпалі на самалёце прыбылі некалькі сотняў вайскоўцаў з Зімбабвэ<ref name="Зімбабвэ"/>. Сярод іх былі ў асноўным вайскоўцы элітных падраздзяленняў зімбабвіійскай арміі, такіх як байцы [[5-я брыгада (Зімбабвэ)|5-й брыгады]]. Акрамя дзеючых ваенных кадраў, у Лівіі знаходзіліся і найміты. У жніўні ўрад Зімбабвэ выслаў лівійскага пасла з краіны за тое, што той перайшоў на бок ПНС<ref>[http://www.km.ru/v-mire/2011/08/26/voina-v-livii/zimbabve-vyslala-posla-livii-za-perekhod-na-storonu-povstantsev Зимбабве выслала посла Ливии за переход на сторону повстанцев] — km.ru</ref>. === Катар === З самага пачатку лівійскага канфлікту Катар заняў бок паўстанцаў. Дзяржава ахвотна дапамагала Пераходнага Нацыянальнаму савету ў барацьбе з урадам Кадафі. Катар не толькі забяспечваў мяцежнікаў зброяй і боепрыпасамі, але і непасрэдна займаўся трэніроўкай байцоў паўстанцкіх атрадаў<ref name="worldtribune.com">[http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_libya0445_04_15.asp Qatar trains anti-Gadhafi rebels in use of anti-tank weapons]</ref>. Па заяве начальніка Генштаба ўзброеных сілаў Катара Хамада бен Алі аль-Атыя, у Лівіі знаходзіліся сотні катарскіх вайскоўцаў, якія займаліся падрыхтоўкай паўстанцаў і забеспячэннем сувязі з сіламі НАТА<ref name="Армия Катара">[http://www.km.ru/v-mire/2011/10/26/voina-v-livii/katar-priznal-uchastie-svoei-armii-v-liviiskoi-voine Катар признал участие своей армии в ливийской войне] — km.ru</ref>. Не выключаецца магчымасць прамога ўдзелу вайскоўцаў з Катара ў баявых дзеяннях. == Гл. таксама == * [[Замежныя найміты ў Лівіі]] * [[Інтэрвенцыя ў Лівіі]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{cite journal|last=Roberts|first=Hugh|title=Who said Gaddafi had to go?|journal=London Review of Books|date=17 November 2011|volume=33|issue=22|pages=8–18|url=https://www.lrb.co.uk/v33/n22/hugh-roberts/who-said-gaddafi-had-to-go|access-date=14 November 2011}} * {{h|Doyle|2011|Mark Doyle. [https://www.bbc.com/news/world-africa-13904110 Libya's Western Mountains - the 'forgotten war'] // BBC, 24 June 2011}} * {{h|ICRC|2012|[https://casebook.icrc.org/case-study/libya-nato-intervention-2011 Libya, NATO Intervention 2011] // ICRC, 2012}} * {{h|Цыганок|2012|Цыганок А. Д. [http://otvaga2004.ru/boyevoe-primenenie/boyevoye-primeneniye10/livia-itogi-i-uroki/ Война в Ливии 2011 г.: итоги и уроки] // Журнал «Арсенал Отечества», №2 / 2012.}} * {{h|Хамза|2021|Ахмед Хамза. Анализ событий первого этапа гражданской войны в Ливии 2011 г. на основе работ российских исследователей // Журнал международного права и международных отношений. 2021 № 3 (98). С. 68—72.}} * {{h|Бурак|2021|Захар Бурак. Дзесяць гадоў хаосу: куды рушыць Лівія? // Звязда : газета. — 27 лютага 2021.}} * {{h|Al Jazeera|2011|[https://www.aljazeera.com/news/2011/8/23/battle-for-libya-key-moments Battle for Libya: Key moments] // Al Jazeera, 23 Aug 2011}} * {{h|CNN|2013|[https://us.cnn.com/2013/09/20/world/libya-civil-war-fast-facts/index.html 2011 Libya Civil War Fast Facts] // CNN, Sep 20, 2013}} * {{h|NATO|2012|[https://www.nato.int/en/what-we-do/operations-and-missions/nato-and-libya-february-october-2011 NATO and Libya (February - October 2011)] // North Atlantic Treaty Organization, 4 April 2012}} * {{h|Britannica|2011|[https://www.britannica.com/event/Libya-Revolt-of-2011#ref300033 Libya Revolt of 2011] // Britannica.}} * {{h|Amnesty International|2012|[https://www.amnesty.org/en/documents/MDE19/003/2012/en/ "Libya: The Forgotten Victims of NATO Strikes"] // Amnesty International, AI INDEX: MDE 19/003/2012, 19 March 2012}} == Спасылкі == * [http://www.izvestia.ru/world/article3152501/ Ю. Снегирев. Мятеж в пустыне] * [http://www.izvestia.ru/world/article3152559/ Ю. Снегирев. Война в песочнице] * [http://echo.msk.ru/programs/svoi-glaza/758807-echo/ Своими глазами. Бунтующая Ливия.//Передача радиостанции «Эхо Москвы»] * [http://www.izvestia.ru/story/191 О. Джемаль, М. Сайченко. Ливийский дневник] * [http://www.ng.ru/world/2011-06-23/7_livia.html Война в Ливии — тяжкая ноша для НАТО] Петр Силантьев, 23 июня 2011 * [https://web.archive.org/web/20150908092552/http://fototelegraf.ru/?tag=%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%8F-2011-%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D0%B9 Фоторепортажи о восстании в Ливии] * «На стороне Каддафи воюют белорусские партизане» Комсомольская правда [https://m.kp.by/daily/25664/825870/]{{Недаступная спасылка}} * Передача «Права человека. Взгляд в мир» с Евгением Новиковым (Белоруссия) [https://www.youtube.com/watch?v=OcgbYX30lFA Ливия: истинные причины войны] (видео) * [https://www.historyguy.com/libyan_war_2011.htm Сітуацыя ў Лівіі ў 2011 годзе (англ.)] * [http://www.wikiznanie.ru/b/index.php/%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0_%D0%B2_%D0%9B%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B8 Грамадзянскія войны ў Лівіі (руск.)] {{Арабская вясна}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Лівіі]] [[Катэгорыя:Палітыка Лівіі]] [[Катэгорыя:2011 год у Лівіі]] [[Катэгорыя:Войны XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Гісторыя Лівіі]] c5qnmedialv5staztq00mgs6z6srs5t 5202748 5202747 2026-09-20T14:54:27Z DBatura 73587 /* Пачатак грамадзянскай вайны */ 5202748 wikitext text/x-wiki {{пра|Грамадзянскую вайну ў 2011|другі канфлікт|Грамадзянская вайна ў Лівіі (2014—2020)}} {{Узброены канфлікт |канфлікт = Грамадзянская вайна ў Лівіі |частка = [[Арабская вясна]], [[Лівійскі крызіс]] |выява = [[File:Tanks outside of Misrata (6) (8288579409).jpg|300px|]] |памер = |загаловак = Знішчаныя падчас вясновых баёў танкі лаялістаў ля [[Місурата|Місураты]] |дата = [[15 лютага]] — [[23 кастрычніка]] [[2011]] |месца = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] [[Лівія]] |прычына = |casus belli = |вынік = Скінуты ўрад [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]] |змены = |праціўнік1 = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] '''[[Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі]]''' *[[Нацыянальна-вызваленчая армія Лівіі|НВАЛ]] *Лівійскія плямёны<ref name="tribewsj">{{cite news|url=http://online.wsj.com/article/SB10001424052702304887904576395143328336026.html|work=The Wall Street Journal|date=21 June 2011|title=Libya City Torn by Tribal Feud|accessdate=26 July 2011|first=Sam|last=Dagher}}</ref><ref name="tribespiegel">{{cite news|date=26 July 2011|url=http://www.spiegel.de/international/world/0,1518,776695,00.html|work=Der Spiegel|accessdate=26 July 2011|title=Tribal Rivalries Complicate Libyan War|last=Von Rohr|first=Mathieu}}</ref> **• Тубу ([[Фронт тубу для выратавання Лівіі|ФТВЛ]]) **• Амазігі ** [[Лівійская ісламская баявая група|ЛІБГ]] * Замежныя найміты<ref>[http://interfax.ru/politics/news.asp?id=204759 Старший сын Каддафи утверждает, что в Триполи воюют подразделения НАТО и наемники] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200727111717/https://www.interfax.ru/russia/204759 |date=27 ліпеня 2020 }}</ref> ''' '''Ваенная падтрымка [[Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 1973|UNSC Resolution 1973]]''': *{{Сцягафікацыя|НАТА}} {{Collapsible list |bullets =yes |title = Членаў НАТА |{{Сцягафікацыя|Belgium}} |{{Сцягафікацыя|Bulgaria}} |{{Сцягафікацыя|Canada}} |{{Сцягафікацыя|Denmark}} |[[File:Flag of France (1976–2020).svg|22пкс]] [[Францыя]] |{{Сцягафікацыя|Greece}} |{{Сцягафікацыя|Italy}} |{{Сцягафікацыя|Netherlands}} |{{Сцягафікацыя|Norway}}<ref>{{cite news |date=29 July 2011 |url=http://www.agi.it/english-version/world/elenco-notizie/201107291140-pol-ren1034-last_libyan_mission_for_norway_s_f16s_to_fly_tomorrow |title=Last Libyan Mission for Norway's F16S To Fly Tomorrow |agency=[[Agenzia Giornalistica Italia]] |accessdate=11 August 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121123033546/http://www.agi.it/english-version/world/elenco-notizie/201107291140-pol-ren1034-last_libyan_mission_for_norway_s_f16s_to_fly_tomorrow |archivedate=23 лістапада 2012 }}</ref> |{{Сцягафікацыя|Romania}} |{{Сцягафікацыя|Spain}} |{{Сцягафікацыя|Turkey}} |{{Сцягафікацыя|United Kingdom}} |{{Сцягафікацыя|United States}} }} {{Collapsible list |bullets =yes |title = Іншых краін |{{Сцягафікацыя|Туніс}}<ref>{{cite web |title=Libya says Gaddafi survives air strikes, but son killed |url=http://www.stuff.co.nz/world/africa/4947667/Libyas-Gaddafi-offers-ceasefire-but-will-not-leave |author=Noueihed, Lin |date=2011-05-02 |work=Stuff.co.nz |accessdate=2011-09-17 |lang=en}}</ref><ref group="~">Армія Туніса ўдзельнічала ў [[Бітва за Вазін|пагранічных сутыкненнях у раёне горада Вазін]] на баку ПНС.</ref> |{{Сцягафікацыя|Jordan}}<ref>{{cite news|url=http://www.jordantimes.com/?news=36218|title=Jordanian Fighters Protecting Aid Mission|work=The Jordan Times|date=6 April 2011|accessdate=6 April 2011}}</ref> |{{Сцягафікацыя|Sweden}} |{{Сцягафікацыя|United Arab Emirates}}<ref>{{cite news|url=http://www.wam.org.ae/servlet/Satellite?c=WamLocEnews&cid=1300255413630&p=1135099400124&pagename=WAM%2FWamLocEnews%2FW-T-LEN-FullNews|title=UAE Updates Support to UN Resolution 1973|agency=[[Emirates News Agency]]|date=25 March 2011|accessdate=26 March 2011}}</ref> |{{Сцягафікацыя|Катар}}<ref name="Армия Катара"/> }} {{Сцяг|Джыхад}} [[Аль-Каіда]]<ref>{{Cite web |url=http://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html |title="Аль-Каида" проникла в ряды ливийской оппозиции |access-date=13 красавіка 2019 |archive-date=13 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190413213938/http://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html |url-status=dead }}</ref><br>'''Ваенныя інструктары''':<br>{{Сцягафікацыя|Катар}}<ref name="worldtribune.com">[http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_libya0445_04_15.asp Qatar trains anti-Gadhafi rebels in use of anti-tank weapons]</ref><br>{{Сцягафікацыя|НАТА}}<ref>[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110823152013.shtml?print Дмитрий Рогозин обвинил НАТО в участии в гражданской войне в Ливии.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131112061522/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110823152013.shtml?print |date=12 лістапада 2013 }}//РБК, 23.08.2011 г. [http://www.utro.ru/news/2011/08/23/993926.shtml копия]</ref><br>'''Пастаўкі зброі:''' {{сцягафікацыя|Qatar}}<ref>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/10/2011102693420436507.html|title=NTC asks NATO to extend Libya presence|publisher=Al Jazeera|date=26 October 2011|accessdate=26 October 2011}}</ref><ref>{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15459473|title=Libya's Mustafa Abdul Jalil asks Nato to stay longer|work=BBC|date=26 October 2011|accessdate=4 November 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/oct/26/qatar-troops-libya-rebels-support |title=Qatar admits sending hundreds of troops to support Libya rebels|work=The Guardian|date=26 October 2011|accessdate=20 November 2011 |last=Black|first=Ian|location=London}}</ref><br>{{сцягафікацыя|Egypt}}<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/03/18/masr/ Ближний Восток: Египет начал поставлять оружие ливийским повстанцам]//Lenta.ru,18.03.2011 г.</ref><br>{{сцягафікацыя|Малдавія}}<ref>[https://m.point.md/ru/novosti/politika/moldova-prodala-oruzhie-livijskim-terroristam Молдова продала оружие ливийским террористам] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230414021733/https://m.point.md/ru/novosti/politika/moldova-prodala-oruzhie-livijskim-terroristam |date=14 красавіка 2023 }} — ''point'', 14 ноября 2013</ref><br>{{сцягафікацыя|Швейцарыя}}<ref>[http://nashagazeta.ch/news/12112 Швейцарское оружие оказалось в руках ливийских повстанцев] — ''Наша газета'', 29 июля 2011</ref><br>'''Іншая падтрымка''':<br>{{сцягафікацыя|Судан}}<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14881745 Darfur rebel leader Khalil Ibrahim flees Libya]</ref> |праціўнік2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] '''[[Вялікая Сацыялістычная Народная Лівійская Арабская Джамахірыя|Лівійская Арабская Джамахірыя]]''' * [[Узброеныя сілы Лівійскай Джамахірыі|Узброеныя сілы Лівіі]] * Ваенізаваныя фармаванні * Лівійскія плямёны<ref name="tribewsj"/><ref name="tribespiegel"/> **• Кадафа **• Туарэгі **• Варфала * Замежныя найміты<ref>[http://vesti.az/news/90437/На_стороне_Каддафи_сражаются_наемники_из_России НА СТОРОНЕ КАДДАФИ СРАЖАЮТСЯ НАЕМНИКИ ИЗ РОССИИ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110926005426/http://vesti.az/news/90437/%D0%9D%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B5_%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8_%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%81%D1%8F_%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%B8%D0%B7_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 |date=26 верасня 2011 }}</ref> '''Ваенная патрымка''':<br>{{Сцягафікацыя|Zimbabwe}}<ref name="Зімбабвэ">[https://m.kp.by/daily/25645/809127/ В Ливии на стороне правительства воюет немало зимбабвийцев. Комсомольская правда]{{Недаступная спасылка}}</ref><br>[[Файл:Flag of Darfur Liberation Front.svg|border|22px]] Паўстанцы [[Дарфур]]а<ref name="Дарфур">[http://allafrica.com/stories/201106010572.html Sudan: Govt Deploys Troops to Borders With Libya]</ref><br>'''Ваенныя саветнікі''':<br>{{Сцяг|Belarus|1995}} [[Беларусь]]<ref name="РИА">[https://ria.ru/20180202/1513834267.html Источник: освобожденный из плена в Ливии белорусский военный прибыл в Минск]</ref><ref name="партызаны">[https://m.kp.by/daily/25664/825870/?share.target.id=396795&share.target.class=4 На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны. Комсомольская правда]{{Недаступная спасылка}}</ref><br> '''Пастаўкі зброі:'''<br>{{Сцягафікацыя|Algeria}}<ref>[http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- Algeria May have Violated UN Resolution By Providing Weapons to Libya, US State Dept] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180730140427/http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- |date=30 ліпеня 2018 }}</ref><br>{{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]]<ref>[http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/14/828153.html Сирия шлет Каддафи оружие и боеприпасы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181028224237/http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/14/828153.html |date=28 кастрычніка 2018 }}// ИА Росбалт, 14/03/2011</ref><br>{{Сцягафікацыя|Беларусь|1995}}<ref>[https://www.newsru.com/world/01mar2011/minsk.html SIPRI: Белоруссия снабдила Каддафи оружием для уничтожения революционеров] — news.ru, 1 марта 2011</ref><ref name="зброя">[https://news.tut.by/politics/216932.html Летало ли белорусское оружие в Ливию и Кот-д'Ивуар?. Tut.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181130125052/https://news.tut.by/politics/216932.html |date=30 лістапада 2018 }}</ref> |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] [[Мустафа Мухамад Абд-аль-Джаліль]]<br>{{Сцяг|НАТА}} [[Шарль Бушар]] |камандзір2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] [[Муамар Кадафі]] † |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] каля 30 000 паўстанцаў<ref>http://www.aljazeera.com/blogs/africa/2011/03/18951.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180810120429/https://www.aljazeera.com/blogs/africa/2011/03/18951.html |date=10 жніўня 2018 }}</ref>;<br>{{Сцяг|НАТА}} больш за 200 самалётаў, 20 баявых караблёў, 20 падводных лодак, некалькі тысяч ваеннаслужачых;<br>{{Сцяг|Катар}} некалькі сотняў вайскоўцаў<ref name="Армия Катара"/>;<br>сотні замежных наймітаў. |сілы2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] каля 30 000 вайскоўцаў і лаялістаў<ref>[http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ «Gadhafi Asks Obama To Call Off NATO Military Campaign»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120119045921/http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ |date=19 студзеня 2012 }}// {{iw|CTV News}}, 6 April 2011. Retrieved 27 August 2011.</ref>;<br>{{Сцяг|Zimbabwe}} некалькі сотняў вайскоўцаў і наймітаў<ref name="Зімбабвэ"/>;<br>{{Сцяг|Беларусь|1995}} каля 500 ваенных інструктараў і наймітаў<ref name="партызаны"/>;<br>сотні замежных наймітаў. |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = '''Усходні фронт''': 7 200 забітых, параненых і зніклых без вестак паўстанцаў<ref name="armsexpo">[http://www.arms-expo.ru/049051124050054057054048.html В чем уникальность 240-дневной Ливийской войны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120427095911/http://www.arms-expo.ru/049051124050054057054048.html |date=27 красавіка 2012 }}</ref> '''Заходні фронт''': ''невядома'' |страты2 = '''Усходні фронт''': 11 000 забітых, параненых і зніклых без звестак лаялістаў<ref name="armsexpo"/><ref>[http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&newsId=256121&link=256121 Libyan estimate: At least 30,000 died in the war] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110909143158/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&newsId=256121&link=256121 |date=9 верасня 2011 }}</ref> '''Заходні фронт''': ''невядома'' |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = 25 000<ref>Ian Black, Middle East editor (8 January 2013). [https://www.theguardian.com/world/2013/jan/08/libyan-revolution-casualties-lower-expected-government "Libyan revolution casualties lower than expected, says new government".] London: Guardian. Retrieved 2 October 2013.</ref><ref>[https://m.rosbalt.ru/main/2011/09/08/887837.html В Ливии подсчитали количество погибших за время войны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191012112042/https://m.rosbalt.ru/main/2011/09/08/887837.html |date=12 кастрычніка 2019 }} // Росбалт, 8 сентября</ref> — 50 000<ref>[https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны]//РБК,30 августа 2011 года</ref> забітых |заўвага = |Commons = }} {{Паўстанне ў Лівіі}} Першая '''грамадзянская вайна ў Лівіі''', або '''Лівійская рэвалюцыя'''<ref>{{cite web|url=http://www.pbs.org/newshour/multimedia/libya_9months/index.html|title=A Visual Look Back at the Libyan Revolution|work=PBS|date=20 October 2009|accessdate=28 October 2009|archive-date=21 кастрычніка 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111021172948/http://www.pbs.org/newshour/multimedia/libya_9months/index.html|url-status=dead}}</ref> — узброены канфлікт [[2011]] года паміж войскамі ўрада [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]] і паўстанцаў. Адзін з этапаў так званай «[[Арабская вясна|арабскай вясны]]». == Прычыны == {{Асноўны артыкул|Вялікая Сацыялістычная Народная Лівійская Арабская Джамахірыя}} Доўгі час палітычнае жыццё Лівіі абапіралася выключна на асабістай уладзе Муамара Кадафі, які кіраваў краінай з 1969 года{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. У перыяд праўлення Кадафі ўзровень жыцця насельніцтва знаходзіўся на досыць высокім узроўні. Сярэдняя працягласць жыцця складала 74 гады, а сярэдні заробак набліжаўся да адзнакі 1050 долараў ЗША. Таксама дзяржава забяспечвала бясплатную адукацыю і медыцынскае абслугоўванне, выплачвала фінансавую дапамогу для набыцця жылля. Аднак узровень беспрацоўя складаў па розных дадзеных ад 20 да 30 %. Даходы ад нафтаздабычы ішлі на ўзбагачэнне ўрада і набліжаных. Найвышэйшы ўзровень карупцыі, барацьба з іншадумствам, масавыя забойствы дысідэнтаў выклікалі незадаволенасць грамадзян<ref>[https://fb.ru/article/386328/voyna-v-livii-prichinyi-i-posledstviya Война в Ливии: причины и последствия]{{ref-ru}}</ref>. Вялікі ўплыў на сітуацыю ў Лівіі аказала знешнія фактары. Па-першае, гэта [[Арабская вясна]] на Блізкім Усходзе і ў Паўночнай Афрыцы ў снежні 2010 — студзені 2011, якая характарызавалася хвалёў масавых пратэстаў і беспарадкаў, выкліканых імкненнем да дэмакратычных ператварэнняў. Па-другое, гэта канфрантацыя з Захадам, што было звязана з датычнасцю ў 1980-я Лівіі да тэрактаў у [[Еўропа|Еўропе]]. На фоне [[Вайна супраць тэрарызму|барацьбы ЗША і іх саюзнікаў з міжнародным тэрарызмам]] дадзены факт узмацніў антылівійскія настроі ў заходніх кіруючых колах, хоць на працягу 2000-х гадоў рэжым Кадафі праводзіў палітыку па нармалізацыі адносін з амерыканцамі і еўрапейцамі, дамогчыся скасавання санкцый і наладжванню супрацоўніцтва. Найбольш Лівія зблізілася з [[Францыя]]й{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. == Ход падзей == === Пачатак грамадзянскай вайны === [[File:People on a tank in Benghazi1.jpg|thumb|злева|Дэманстранты на захопленым танку ў Бенгазі, 23 лютага.]] 15 лютага 2011 года ў [[Бенгазі]] прайшлі антыўрадавыя мітынгі пратэстоўцаў, разгневаных арыштам праваабаронцы [[Фатхі Тэрбіль|Фатхі Тэрбіля]], які ўдзельнічаў у разглядзе справы аб гібелі зняволеных у турме Абу-Салім. Пратэстоўцы, арганізаваныя праз сацыяльныя сеткі, патрабавалі адстаўкі Кадафі і вызвалення палітычных зняволеных. Лівійскія сілы бяспекі ўжылі супраць натоўпу вадамёты і гумовыя кулі, у выніку чаго некалькі чалавек атрымалі раненні{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. Хоць першыя выступленні ў Бенгазі былі падаўленыя{{sfn|CNN|2013|loc=February 16, 2011}}, але мітынгі аднавіліся. 17 лютага незадаволеныя абвясцілі Днём гневу. Буйныя дэманстрацыі прайшлі ў Бенгазі, Адждабіі, [[Дэрна|Дэрне]] і Зінтане; сілы Кадафі адказалі прымяненнем баявых патронаў супраць натоўпу{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 17: The Day of Revolt}}. За лічаныя дні хваляванні ахапілі ўсе найбуйнейшыя гарады. Супраць апазіцыі выступілі войскі, а таксама [[Замежныя найміты ў Лівіі|замежныя найміты]]{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 17: The Day of Revolt}}, а 21 лютага ўпершыню задзейнічана авіяцыя. Бамбардзіроўкам падвергнулася нават сталіца. У Бенгазі толькі з 17-га па 21-га загінула каля 300 чалавек{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Урад абмежаваў сувязь, заблакаваўшы Інтэрнэт і перапыніўшы тэлефонную сувязь па ўсёй краіне{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. Неўзабаве ўзброеная апазіцыя бярэ пад свой кантроль Бенгазі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Гарады на ўсход ад яго, уключаючы Байду і [[Табрук]], да гэтага моманту ўжо знаходзіліся пад кантролем паўстанцаў. Ключавой падзеяй стала падзенне Катыбы Бенгазі, добра ўкамплектаванага ваеннага гарнізона, у якім, акрамя іншых падраздзяленняў, служыла [[брыгада Хаміса]]. Байцы апазіцыі, узброеныя вінтоўкамі і самаробнымі бомбамі, аблажылі гарнізон і дзякуючы тэрарысту-смяротніку на аўтамабілі, які прабіў дзірку ў варотах будынка, захапілі аб’ект{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 20: Rebels take Benghazi}}. У наступныя тыдні армія ўрада працягвала здзяйсняць спарадычныя напады на Бенгазі, але так і не змагла аднавіць кантроль над горадам{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 20: Rebels take Benghazi}}. 27 лютага праціўнікі Кадафі ўтвараюць свой урад — [[Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі|Пераходны нацыянальны савет (ПНС)]]{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Апроч Бенгазі на ўсходзе, утварыўся другі ачаг паўстання — горы Нафуса. Як і ў іншых рэгіёнах Лівіі, мяцежнікі Нафуса патрабавалі звяржэння палкоўніка Кадафі, зніжэння ўзроўню карупцыі і паляпшэння сацыяльных паслуг. Але разам з тым мясцовая апазіцыя змагалася за адраджэнне [[берберы|берберскія]] культуры, якая пры Кадафі пакутавала ад дыскрымінацыі{{sfn|Doyle|2011|loc='Jigsaw of war'}}. Баевікі апазіцыі з Бенгазі рушылі на захад, але наступныя баі склаліся для іх няўдачна. Кадафісты здолелі перайсці ў контрнаступленне, [[Бітва за Рас-Лануф|адбілі Рас-Лануф]], ключавы нафтавы порт на ўсходзе Лівіі, і захапілі размешчаныя непадалёк гарады [[Бітва за Бін-Джавад|Бін-Джавад]] і [[Другая бітва за Брэгу|Брэга]]; таксама разгарэліся [[Бітва за Адждабію|жорсткія баі ў Адждабіі]], яшчэ адным пункце на шляху ў Бенгазі, і [[Другая бітва за Бенгазі|дайшлі да ўскраін паўстанцкай сталіцы]]. У той жа час ўлады здушылі [[Першая бітва за Эз-Завію|паўстанне ў Эз-Завіі]], на захадзе Лівіі, што негатыўна адбілася на баявым духу баевікоў. У гэты момант здавалася, што паўстанцы могуць быць разбіты{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 10: Gaddafi bombs Brega; retakes Zawiyah, Bin Jawad}}. === Заходняя ваенная інтэрвенцыя === {{Асноўны артыкул|Інтэрвенцыя ў Лівіі}} [[File:Coalition action against Libya-en.svg|thumb|left|Ваенныя дзеянні кааліцыі.]] Сілавое падаўленне мітынгаў не засталося па-за ўвагай сусветнай супольнасці. 17 сакавіка [[Савет Бяспекі ААН]] прыняў [[Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 1973|рэзалюцыю 1973]]. Дакумент прадугледжваў абарону мірнага насельніцтва, увядзенне беспалётнай зоны над Джамахірыяй і зброевае эмбарга. У падтрымку дакумента прагаласавалі тры пастаянныя члены СБ ААН — ЗША, Вялікабрытанія, Францыя, у той час як Расія і Кітай устрымаліся. 18 сакавіка Вашынгтон, Лондан, Парыж і шэраг арабскіх краін пад пагрозай ваеннага ўмяшання вылучылі Кадафі патрабаванне неадкладна спыніц атакі на мірнае насельніцтва{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. 19 сакавіка французскія, брытанскія і амерыканскія ўзброеныя сілы пачынаюць [[Аперацыя «Odyssey Dawn»|аперацыю «Світанак адысеі»]], накіраванай на забеспячэнне захавання беспалётнай зоны. Больш за 110 ракет «Тамагаўк», выпушчаных з амерыканскіх і брытанскіх караблёў і падводных лодак, пабілі каля 20 цэляў лівійскай супрацьпаветранай і супрацьракетнай абароны{{sfn|CNN|2013|loc=March 19, 2011}}. Адначасна па Лівіі ўдарылі французскія знішчальнікі, а неўзабаве да іх далучыліся бамбардзіроўшчыкі іншых краін НАТА{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. 22 сакавіка альянс абвясціў пра пачатак [[Аперацыя «Саюзны абаронца»|аперацыі «Саюзны абаронца»]]. На наступны дзень ВМС кааліцыя ўсталявалі марскую блакаду, спыняючы і абшукваюсв любыя караблі, якія, па іх падазрэнні, перавозілі зброю або наймітаў у Лівію. 24 сакавіка над краінай была ўсталяван беспалётная зона, якая прадугледжвала перакрыць усе палёты ў паветранай прасторы Джамахірыі для «абароны населеных пунктаў ад паветраных нападаў, за выключэннем палётаў, якія выкарыстоўваюцца ў гуманітарных мэтах і для аказання дапамогі»{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}. Фактычна дзеянні альянсу былі накіраваны на падтрымку апазіцыі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. 31 сакавіка Альянс узяў на сябе аднаасобнае камандаванне і кантроль над міжнароднымі ваеннымі дзеяннямі ў Лівіі{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}{{sfn|CNN|2013|loc=March 31, 2011}}{{sfn|Amnesty International|2012|loc=INTRODUCTION}}. Авіяцыйная падтрымка НАТА ў сакавіку аказала вырашальную ролю ў прыпыненні ціску кадафістаў. Пры тым камандзіры паўстанцаў часта скардзіліся на нізкую інтэнсіўнасць авіяўдараў. Часта пад бамбардзіроўкі траплялі не сілы Кадафі, а самі баевікі{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. Значны ўклад быў ваенных інструктараў краін-інтэрвенатаў (асабліва брытанцаў, французаў, італьянцаў і амерыканцаў). Калі ў пачатку канфлікту апазіцыянеры ўяўлялі сабой фактычна зборышча не навучаных і слаба ўзброеных людзей, якія ў асноўным скалыналі дэманстратыўнай стральбой і бесперапынна адступалі, то ўжо праз пару месяцаў яны змаглі пераламаць сітуацыю ў іншы бок{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. === Пераходы ініцыятыў === {{некалькі выяў <!-- Значныя параметры --> | align = | direction =horizontal | background color = <!-- колер фона --> <!-- Загаловак --> | header_background = | header_align = right | header = <!-- Выявы --> | width = 200 <!--выява 1--> | image1 = Gulf of Sirt Front 29 March.svg | caption1 = Наступленне паўстанцаў пасля пачатку інтэрвенцыі <!--выява 2--> | image2 = Gulf of Sirt Front 11 April.svg | caption2 = Становішча пасля контрнаступлення кадафістаў | footer_background = | footer_align = <!-- left "злева" (па змоўчанні), center "пасярэдзіне", right "справа" --> | footer = Падзеі на Усходнім фронце ў канцы сакавіка — пачатку красавіка. }} 22 сакавіка пры падтрымцы заходняй авіяцыі ўрадавыя войскі адбітыя ад Бенгазі. На наступны дзень яны адыходзяць пад Адждабію. 26 сакавіка лаялісты пачалі адступаць з гэтага раёна. Паўстанцы неадкладна ўзмацнілі націск і без бою ўзялі Брэгу<ref name=aljazeera-blog-3-26>{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-26 |title=Live Blog Libya&nbsp;&ndash; March 26 |work= Al Jazeera|date=26 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref><ref name=skynews1>{{cite web|url=http://news.sky.com/home/world-news/article/15960556 |title=Libyan Rebels Push West To Capture Brega |work= Sky News |date=27 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref>. 27 сакавіка антыўрадавыя атрады без адзінага стрэлу захапілі Рас-Лануф<ref name=libyafeb2>{{cite web|url=http://archive.libyafeb17.com/2011/03/video-revolutionaries-take-ras-lanuf-brega-uqayla-bin-jawad/ |title=Revolutionaries Take Ras Lanuf, Brega, Uqayla, Bin Jawad|publisher=Libyafeb17.com|access-date= 30 March 2011}}</ref>. Да канца дня яны ўвайшлі ў Бен-Джавад, у 150 кіламетрах на ўсход ад Сірта, дзе таксама не сустрэлі супраціву<ref name=aljazeera-blog-3-27>{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-27 |title=Live Blog Libya&nbsp;&ndash; March 27 |work= Al Jazeera |date=27 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref>. Такім чынам, за два дні войскі ПНС прасунуліся на адлегласць больш за 300 кіламетраў<ref name=libyafeb2 /><ref name=straitstimes1>{{cite news| url=http://www.straitstimes.com/BreakingNews/World/Story/STIStory_649954.html |title=Libyan Rebels Retake Hamlet of Bin Jawad |agency= Agence France-Presse|work=The Straits Times |date= 27 March 2011 |access-date= 14 August 2011}}</ref>. Горад [[Сірт]], куды рушыла апазіцы, быў ключавой апорай арміі Кадафі. У ходзе вайны места набыло важнае значэнне як дзякуючы стратэгічнаму размяшчэнню, так і з-за сваёй сімвалічнай каштоўнасці (Кадафі фактычна ператварыў яго ў другую сталіцу)<ref name="ctv">{{cite news|url= https://www.ctvnews.ca/libyan-rebels-close-on-key-gadhafi-stronghold-1.624245|title= Libyan Rebels Close on Key Gadhafi Stronghold|agency= [[Associated Press]]|work= CTV Television Network|access-date= 14 August 2011|archive-date= 9 студзеня 2024|archive-url= https://web.archive.org/web/20240109234723/https://www.ctvnews.ca/libyan-rebels-close-on-key-gadhafi-stronghold-1.624245|url-status= dead}}</ref>. Нягледзячы на ціск з боку НАТА, прасоўванне паўстанцаў ва ўсходніх і заходніх рэгіёнах Лівіі і міжнародную ізаляцыю рэжыму Кадафі, урад Джамахірыі працягваў утрымліваць уладу ў Трыпалі{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. Нават пасля ўмяшання замежных войск, армія Лівіі здолела перайсці ў контрнаступленне. Як пазначалі ваенныя камандзіры апазіцыі, гэта збольшага выклікана адсутнасцю дысцыпліны і расцягнутасць ліній забеспячэння<ref name=aljazeera-blog-3-29>{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-29 |title=Live Blog Libya&nbsp;&ndash; March 29 |work= Al Jazeera |date= 29 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref> і скарачэннем авіяналётаў міжнароднай кааліцыі<ref name="vesti">[https://www.vesti.ru/article/1958208 Армия Каддафи перешла в контрнаступление] // Вести ФМ, 30 марта 2011</ref><ref name="18kras">{{Cite web |url=http://jordantimes.com/index.php?news=36625 |title=Libyan rebels fear fresh attack on Ajdabiya |access-date=2011-10-01 |archive-date=2012-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111023841/http://jordantimes.com/index.php?news=36625 |url-status=live }}</ref>. Аднак нават калі ўдары рабіліся, то праз неарганізаванасць войск ПНС, як заяўлялі замежныя журналісты, ім не заўсёды ўдавалася выкарыстаць сітуацыю<ref name=rs>Александра Вагнер. [https://www.svoboda.org/a/3541619.html Каддафи нашел силы для контрнаступления] // Радио Свобода, 30 марта 2011</ref>. Паралельна з трэцяга тыдня грамадзянскай вайны армія лаялістаў стала адмаўляцца ад бранятэхнікі, якую лёгка знішчыць з паветра, і па прыкладзе паўстанцаў пачала выкарыстоўваць хуткаходныя джыпы, у кузаве якіх усталёўвалі НУРС, цяжкі кулямёт або зенітную гармату. У дадатак байцы ўрадавых атрадаў паўсюдна выводзілі са строю аўтазаправачныя станцыі, пакідаючы апазіцыю без паліва, што скоўвала яе дзеянні. Узброенае апалчэнне было слаба падрыхтавана да вядзення працяглых баявых дзеянняў ва ўмовах адрыву ад баз забеспячэння. Апынуўшыся без паліва, паўстанцы не маглі ні наступаць, ні своечасова адступаць, што вяло да значных страт тэхнікі і чалавек{{sfn|Цыганок|2012|p=137}}. На працягу канца сакавіка — пачатку красавіка ўрадавыя войскі адбілі Нафалію, Бін-Джавад<ref name=ottawacitizen1>{{cite news|url=http://www.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=179704|title=Gaddafi troops reverse Libyan rebel charge|agency=[[Reuters]]|work=The Daily Star|date=29 March 2011|access-date=20 November 2011|first1=Maria|last1=Golovnina|first2=Michael|last2=Georgy|location=Tripoli}}</ref>, Рас-Лануф<ref>[http://tvrain.ru/news/kak_voyuyut_v_livii_8327-8327/ Как воюют в Ливии]</ref>, Брэгу<ref>[http://tvrain.ru/news/vojska_kaddafi_zahvatili_bregu_8343-8343/ Войска Каддафи захватили Брегу]</ref> і атакавалі Адждабію<ref>{{Cite web |url=http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 |title=Libya conflict: Street battle rages for Ajdabiya |access-date=2011-10-01 |archive-date=2014-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140428175340/http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 |url-status=live }}</ref>. Тым часам нафускія паўстанцы ўмацавалі свой кантроль над цэлым шэрагам гарадоў ад туніскай мяжы на крайнім захадзе да гарадоў, размешчаных у некалькіх гадзінах язды ад Трыпалі. Станам на чэрвень баевікі рыхтаваліся да наступлення на лівійскую сталіцу{{sfn|Doyle|2011|loc='Painfully young men'}}. Найбольш жорсткія баі разгарнуліся ў горадзе [[Місурата]], за 200 км на ўсход ад сталіцы Лівіі. Тутэйшыя баевікі былі адрэзаныя як ад апазіцыянераў Бенгазі, так і Нафуса. Увесь гэты час пра падзеі ў Місураце было мала што вядома — трапіць у яе можна было толькі з мора, што здолелі толькі нешматлікія рэпарцёры, тры з якіх загінулі. Пры тым менавіта Місурата стала асноўным сімвалам барацьбы для лівійскіх паўстанцаў як горад-крэпасць, якая стрымлівае націск шматтысячнай групоўкі ўрадавых войск. Моцны супраціў горада быў абумоўлены тым, што ў горадзе сканцэнтраваны амаль уся прамысловасць краіны (за выключэннем нафтаздабычы), і місурацкія прадпрымальнікі мелі канфлікты з уладамі з-за выпадкаў дзяржаўнага рэкета<ref name="мисурата"/>. Місурата некалькі месяцаў знаходзіўся ў аблозе войскамі Кадафі. Лаялісты часта абстрэльвалі цэнтр горада з мінамётаў{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=May 15: Gaddafi forces withdraw from Misrata}} і праводзілі шматлікія атакі на гарадскія раёны. Спачатку вялася артпадрыхтоўка, і адразу, не чакаючы яе завяршэння, разгортваўся штурм. Разлютаваныя баі прывялі да сур’ёзных разбурэнняў. Да фіналу баёў у Місураце наперадзе наступаючых нават пускалі бульдозеры, каб разграбаць завалы і барыкады<ref name="мисурата">[https://www.kp.ru/daily/25744/2732276/ «Мы не деньги считаем, а погибших товарищей»]</ref>. У канцы красавіка самалёты НАТА пачалі бамбардзіроўкі горада, наносячы ўдары па танках і артылерыі Кадафі. 25 красавіка паўстанцы разгарнули контрнаступленне, павольна прасоўваючыся па Місураце, і захапілі партовую зону. У выніку жорсткага бою 11 мая паўстанцы ўсталявалі кантроль над аэрапортам, а праз 15 мая абвясцілі аб завяршэнні бітвы за Місурату{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=May 15: Gaddafi forces withdraw from Misrata}}. Тым часам альянс правёў бамбардзіроўкі аб’ектаў, звязаных з Кадафі і яго набліжанымі. Сярод такіх — комплекс Баб Аль-Азізія ў Трыпалі. Напады на яго выклікалі пратэсты з боку лівійскіх чыноўнікаў, якія абвінавацілі інтэрвентаў у спробе забіць кіраўніка краіны. У красавіку сын лідара Джамахірыі [[Саіф аль-Араб Кадафі|Саіф аль-Араб]] і трое ўнукаў загінулі пры бамбёжках{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. === Разгром кадафісцкіх сіл === [[File:NTC fighters claim Bani Walid.jpg|міні|Баевікі ПНС святкуюць узяцце Бені-Валіда, 17 кастрычніка.]] Пасля некалькіх месяцаў тупіковай сітуацыі баланс сіл зноў зрушыўся на карысць паўстанцаў{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. Разам з тым, у першую палову чэрвеня шэраг краін, уключаючы Злучаныя Штаты, Іспанію, Германію і Канаду, прызналі ўзначалены апазіцыяй Пераходны нацыянальны савет законным прадстаўніком Лівіі{{sfn|CNN|2013|loc=June 8-15, 2011}}. У жніўні апазіцыянеры прасунуліся да ўскраін Трыпалі, узяўшы пад кантроль стратэгічна важныя раёны, уключаючы горад Эз-Завія, дзе размешчаны адзін з найбуйнейшых нафтаперапрацоўчых заводаў Лівіі. Неўзабаве паўстанцы прасунуліся ў саму сталіцу. Паралельна баевікі і інтэрвенты спрабавалі высачыць месцазнаходжанне Кадафі. 23 жніўня паўстанцкія сілы, здавалася, атрымалі верх, захапіўшы комплекс Баб Аль-Азізія, штаб-кватэру Кадафі. Паўстанцы паднялі над комплексам свой сцяг Лівіі, , у той час як радасныя натоўпы знішчалі сімвалы Джамахірыі. Але баі паміж паўстанцамі і лаялістамі ў некаторых раёнах Трыпалі працягваліся{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. Да пачатку верасня апазіцыянеры засяродзілі сваю ўвагу на нешматлікіх ачагах супраціўлення лаялістаў, спрабуючы з дапамогай перамоваў пераканаць праўрадавых камандзіраў мірна здацца і пазбегнуць баёў. Калі перамовы праваліліся, войскі ПНС разгортвалі штурм. У прыватнасці, так адбылося з гарадамі Сірт і Бені-Валід, дзе вяліся жорсткія баі{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. 20 кастрычніка Муамар Кадафі быў забіты{{sfn|CNN|2013|loc=June 20, 2011}}. Праз тры дні апазіцыя абвясціла пра перамогу над рэжымам Кадафі{{sfn|CNN|2013|loc=June 23, 2011}}. == Вынікі і наступствы == Ваеннае супрацьстаянне скончылася звяржэннем і забойствам Муамара Кадафі, пасля чаго ўлада ў краіне перайшла да ПНС. Грамадзянская вайна ў Лівіі стала найбуйнейшым па ліку ахвяр канфліктам у ходзе [[Арабская вясна|Арабскай вясны]] пасля [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|вайны ў Сірыі]]. Вайна нанесла моцны ўдар па эканоміцы краіны, перш за ўсё па яе знешным гандлі. Напрыклад, таваразварот Лівіі з [[Еўрапейскі саюз|ЕС]] у 2011 годзе склаў каля траціны (каля $12 млрд) ад ўзроўня [[2010]] года (тады ён быў каля $35 млрд). Але ўжо ў [[2012]] годзе тавараабарот з ЕС перавысіў узровень 2010 года. Наступствам звяржэння ў 2011 годзе Муамара Кадафі стаў крызіс у [[Малі]], калі на малійскую тэрыторыю хлынулі ўцекачы з плямёнаў туарэгаў. Заняўшы паўночную частку Малі, яны абвясцілі там незалежную дзяржава [[Азавад]]. Пазней туарэгаў з падкантрольных тэрыторый выціснулі экстрэмісты. Пасля заканчэння вайны на тэрыторыі краіны ўзброеныя сутычкі не сканчаліся, так як частка лаялістаў вырашыла [[Узброеныя сутыкненні ў Лівіі (2011—2014)|працягнуць барацьбу]]. Вяліся сутыкненні паміж рознымі апалчэннямі былой апазіцыі. Праз пару гадоў ваенныя дзеянні прывялі да [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (з 2014)|шматбаковай канфрантацыі]] з удзелам Усеагульнага нацыянальнага кангрэса, Палаты прадстаўнікоў, лівійскіх плямёнаў, баевікоў з радыкальных ісламіскіх груповак і іншых сіл. == Ваенныя злачынствы == У пачатку вайны ў Лівіі [[26 лютага]] 2011 Савет Бяспекі ААН прыняў рэзалюцыю 1970, у якой было сказана: СБ ААН пастанаўляе перадаць пытанне аб сітуацыі ў Лівійскай Арабскай Джамахірыі ў перыяд з 15 лютага 2011 года на разгляд Пракурора Міжнароднага крымінальнага суда. [[16 мая]] пракуратура МУС запатрабавала санкцыі на арышт Муамара Кадафі па абвінавачванні ў злачынствах супраць чалавечнасці. [[27 чэрвеня]] Міжнародны крымінальны суд выдаў ордэр на арышт Муамара Кадафі, Сейфа аль-Іслама і кіраўніка разведслужбы краіны Абдулы ас-Сенусі па абвінавачванні ў наборы наймітаў і нападах на ўдзельнікаў антыўрадавых дэманстрацый і іншых злачынствах<ref>[http://www.ria.ru/arab_ly/20110627/394013421.html МУС выдал ордер на арест Муамара Каддафи | РИА Новости]</ref>. У дакладзе, які быў падрыхтаваны аўтарытэтнай міжнароднай праваабарончай арганізацыяй ''Human Rights Watch'', якая базуецца ў [[Нью-Ёрк]]у, гаворыцца, што расправа над лідарам Лівійскай Джамахірыі Муамарам Кадафі і яго асяроддзем, зладжаная 20 кастрычніка 2011 года, уяўляе сабой ваеннае злачынства. Па словах яе экспертаў, сабраныя імі новыя даныя паказваюць на «відавочную пакаранне» без суда і следства мяцежнікамі не толькі Муамара Кадафі і яго сына Мутазіма, але і «дзесяткаў палонных» з ліку тых, хто знаходзіўся ў асяроддзі ранейшага лівійскага кіраўніка ў апошні дзень яго жыцця. Мяцежнікі пакаралі смерцю па меншай меры 66 палонных у гасцініцы «Махары». Атрыманая Human Rights Watch інфармацыя паказвае на тое, што Мутазім Кадафі, паранены пры першапачатковым сутыкненні паміж аўтакалонай бацькі і паўстанцамі, быў дастаўлены жывым з Сірта ў Місурату, дзе яго неўзабаве забілі. Сам Муамар Кадафі быў жорстка збіты. Акрамя таго, яго калолі штыком, сведчыць арганізацыя, спасылаючыся на відэазапісы, зробленыя самімі мяцежнікамі на камеры мабільных тэлефонаў. Агенцтва Франс Прэс перадае інфармацыю, што ў яе распараджэнні апынуўся даклад Камісіі ААН па расследаванні ваенных злачынстваў і парушэнняў правоў чалавека падчас грамадзянскай вайны ў Лівіі. З гэтай справаздачы можна зрабіць выснову, што «з 20 расследаваных налётаў НАТА камісія выявіла пяць налётаў, падчас якіх былі забітыя 60 мірных жыхароў, 55 атрымалі раненні»<ref>[http://ria.ru/arab_ly/20120303/584131343.html РИА «Новости». «Жертвами серии авиаударов НАТО в Ливии стали 60 мирных жителей — ООН». 02:4203.03.2012]</ref>. [[29 мая]] 2011 каталіцкі апостальскі вікарый Трыпалі біскуп Джавані Марцінелі прыехаў у Італію, каб звярнуць увагу сусветнай супольнасці на пакуты мірнага насельніцтва Лівіі з-за бамбардзіровак краіны авіяцыяй НАТА. Як паведамляе радыё [[Ватыкан]]а, біскуп заявіў, што некалькі грамадзянскіх асоб загінулі на яго вачах<ref>[http://ria.ru/arab_war/20110529/381520199.html Католический епископ Триполи призвал прекратить бомбардировки Ливии]</ref>. == Выкарыстанне зброі са збедненым уранам == У ліпені [[2018]] года ўрад нацыянальнай згоды Лівіі абвінаваціў блок НАТА ў выкарыстанне зброі са [[Збеднены ўран|збедненым уранам]], калі лівійскія медыкі высветлілі, што за апошнія гады ў краіне рэзка вырасла колькасць анкалагічных захворванняў менавіта ў тых месцах, якія падвяргаліся бамбардзіроўкам у 2011 годзе<ref>[https://ria.ru/world/20180713/1524543935.html РИА НОВОСТИ: Ливия обвинила НАТО в применении оружия с обедненным ураном]</ref>. Улады мелі намер звярнуцца ў МАГАТЭ і іншыя міжнародныя арганізацыі па дапамогу ў правядзенні дбайных даследаванняў прысутнасці збедненага ўрану і ў раёнах Лівіі, якія падвергліся авіяналётам. Першыя паведамленні аб выкарыстанні збедненага ўрану ў лівійскім канфлікце з’явіліся яшчэ ў красавіку 2011. Па сведчанні незалежнай групы навукоўцаў, якія тады працавалі ў Лівіі, у гэтай краіне былі знойдзены сляды збедненага ўрану. Імі быў зафіксаваны павышаны ўзровень радыяцыі ў варонках ад бомбаў і на аскепках снарадаў, якія заставаліся пасля авіяўдараў НАТА<ref>[http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ Армейский вестник: Урановая нанопыль засеяла ливийские города] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170601034629/http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ |date=1 чэрвеня 2017 }}</ref>. Афіцыйныя прадстаўнікі Паўночнаатлантычнага альянсу абвяргаюць любую інфармацыю пра ўжыванне забароненых рэчываў у канфлікце ў Лівіі. == Інфармацыйная вайна == Як адзначаў Бенджамін Барбер з Huffington Post, у ходзе вайны журналісты страцілі нават бачнасць аб’ектыўнасці ў лівійскіх падзеях{{sfn|Цыганок|2012|loc=Провокационная роль современных СМИ}}. Арышт адваката-актывіста і хваля пратэстаў за яго вызвалення ў лютым хутка перацяклі ў інтэрнэт-прастору і СМІ. З’явілася незвычайна вялікая колькасць відэа на [[Ютуб]]е і паведамленняў у [[Твітэр]]ы, якія апынуліся падобнымі. Нягледзячы на сумніўнае паходжанне, прафесійныя групы такіх [[СМІ]], як [[CNN]], [[BBC]], [[NBC]], [[CBS]], [[ABC]], канал «[[Fox News]]» і [[Аль-Джазіра]] прынялі гэтыя ананімныя і непацверджаныя відэа, як легітымныя крыніцы навін{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. Блок НАТА арганізаваў інтэнсіўную прапагандысцкую кампанію ў СМІ. Незадоўга да падзення Трыпалі, Цьеры Мейсан адкрыта заявіў, што большасць заходніх журналістаў, якія спыніліся ў гатэлі Rixos былі агентамі інтэрвентаў. У прыватнасці, ён паказаў на групы [[Associated Press]], [[Бі-Бі-Сі|ВBC]], [[CNN]] і [[Fox News]]. 31 кастрычніка ў інтэрв’ю на «Радыё Канада» Шарль Бушар распавёў, што ў штаб-кватэры НАТА ў [[Неапаль|Неапалі]] было створана аналітычнае падраздзяленне. Для яго ўзмацнення было створана некалькі інфармацыйных сетак. Разведданыя паступалі з многіх крыніц, уключаючы [[сродкі масавай інфармацыі]]. Такім чынам НАТА прызнала, што афіцыйныя замежныя журналісты ў Лівіі былі агентамі альянсу{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. Кампанія выйшла далёка за межы звычайна задзейнічаных у падобных акцыях ліберальных колаў, пераканаўшы «прагрэсіўных» журналістаў і іх выданні, а таксама «левых» інтэлектуалаў, прадстаўляць наймітаў у якасці «рэвалюцыянераў». Прапаганда распаўсюджвала лапезныя вобразы ўрадавых войск (часта малюючы іх як «чарнаскурых наймітаў»), малюючы іх гвалтаўнікамі, якія прымаюць велізарныя дозы «Віягры». Між тым [[Amnesty International]] і [[Human Rights Watch]] сведчаць, што да пачатку аперацыі НАТА ва ўсходняй Лівіі ніякіх масавых згвалтаванняў, ніякіх верталётных нападаў або бамбёжак мірных дэманстрантаў з боку сіл Кадафі не было. Што дакладна было, дык гэта 110 загінулых з абодвух бакоў падчас беспарадкаў у Бенгазі. Тым не менш, усе гэтыя гісторыі сталі падставай для ўстанаўлення беспалётнай зоны і нападу НАТА на Лівію{{sfn|Цыганок|2012|loc=Провокационная роль современных СМИ}}. З пачаткам інтэрвенцыі асноўнымі кампанентамі інфармацыйнай вайны з’яўляліся інфармацыйна-прапагандысцкія акцыі, [[радыёэлектронная барацьба]], вывад з ладу элементаў грамадзянскай і ваеннай інфраструктуры. Калі канфлікт перайшоў у працяглую фазу, задачай стала выкрыць праціўніка ў маральна непрымальных формах вядзення канфлікту, а таксама прыцягнуць на свой бок новых саюзнікаў. У нязначнай ступені НАТА адпрацоўвалася тэхналогія барацьбы з кампутарнымі сеткамі. Нярэдка супрацьстаялыя бакі (Захад і рэжым Кадафі) выкарыстоўвалі адны і тыя ж прыёмы: прымяншаць свае страты і перабольшвалі маштабы шкоды праціўніка. У сваю чаргу лівійскі бок завышаў лічбы страт сярод мясцовага насельніцтва. У той жа час разбурэнне Лівіі не перашкодзіла НАТА паўтара месяца выкарыстоўваць радыё і тэлебачанне для перадачы сваіх прапагандысцкіх матэрыялаў. У рамках інфармацыйна-прапагандысцкіх акцый ажыццяўлялася радыё- і тэлевяшчанне на Лівію з тэрыторыі сумежных краін. Для павелічэння даходлівасці гэтых радыёперадач над тэрыторыяй Лівіі раскідваліся УКХ-радыёпрыёмнікі з фіксаванай частатой прыёму. Акрамя таго, пастаянна раскідваліся з паветра прапагандысцкія ўлёткі, якія насілі графічны характар (коміксы, плакаты, малюнкі, ігральныя карты з партрэтамі лівійскіх лідараў). Абодва бакі звярталіся да дэзінфармацыі, імкнучыся пасеяць паніку{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. == Роля замежных дзяржаў == [[File:AV-8B Harrier Operation Odyssey Dawn.jpg|thumb|200px|Самалёт AV-8B Harrier ВПС ЗША перад баявым вылетам на тэрыторыю Лівіі, 20 сакавіка]] === Інтэрвенцыя Заходніх краін === Важным момантам у гісторыі лівійскага канфлікту з’яўляецца інтэрвенцыя [[НАТА]], якая пачалася [[19 сакавіка]]. Інтэрвенцыя гэтага ваенна-палітычнага блока стала адным з самых вырашальных фактараў паразы сіл Кадафі. Ваеннае ўмяшанне Паўночнаатлантычнага альянсу і яго саюзнікаў суправаджаліся бамбардзіроўкамі ваенных і грамадзянскіх аб’ектаў у Лівіі. Інтэрвенты таксама займаліся пастаўкамі зброі для ПНС і ваеннай падрыхтоўкай мяцежнікаў. ВПС краін НАТА змаглі нанесці вялікую шкоду інфраструктуры Лівіі і авіяцыі ўрадавых сіл, што было аднымі з самых важных пераваг лівійскай арміі перад ПНС. === Беларусь === {{Main|Беларусы ў лівійскім канфлікце}} Да пачатку грамадзянскай вайны паміж [[Мінск]]ам і Трыпалі былі наладжаны цесныя дыпламатычныя сувязі. 15 лютага з [[Баранавічы|Баранавічаў]] ў Лівію вылецеў самалёт Іл-76, які, як мяркуецца, перавозіў зброю<ref name="зброя"/>. У канцы лютага ў заходніх СМІ з’явілася інфармацыя, што ў падаўленні вулічных беспарадкаў прымалі ўдзел беларускія найміты<ref>[https://www.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]</ref>. Пазней, у красавіку, звесткі аб удзеле пра тое, што сур’ёзную дапамогу аказваюць беларускія ваенныя спецыялісты, чыя прысутнасць ў Лівіі дапамагла Кадафі ў першыя месяцы вайны павялічыць мабільнасць войскаў, прадпрымаць паспяховыя контратакі і нават зберагчы значныя сілы і рэсурсы ад авіяўдараў НАТА. Таксама яны займаліся эксплуатацыяй некаторай армейскай тэхнікі. Па афіцыйных даных ад беларускага пасольства, колькасць вайскоўцаў і інструктараў у Лівійскай Джамахірыі перад грамадзянскай вайной складала каля 500 чалавек, большую частку з якіх з пачаткам канфлікту эвакуіравалі, але некаторых было вырышына заставіць. Сярод ваеннага кантынента, як мяркуецца, былі ваеннаслужачыя [[Галоўнае разведвальнае ўпраўленне (Беларусь)|Галоўнага разведвальнага ўпраўлення]]/[[Сілы спецыяльных аперацый УС РБ|Сіл спецыяльных аперацый]], у тым ліку былыя байцы [[334-ы асобны атрад спецыяльнага прызначэння|334-га асобнага атрада спецпрызну]]<ref>[https://naviny.by/node/60812 Authorities deny report of Belarus` military presence in Libya] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210123210321/https://naviny.by/node/60812 |date=23 студзеня 2021 }}</ref>. Як заявіў выданню «Камсамольская праўда» непасрэдны ўдзельнік падзей па імі Міхаіл, які знаходзіўся па асабістым кантракту ў Лівіі ўжо больш за год, там дзейнічаюць некалькі сотняў вайсковых спецыялістаў з Беларусі. Паводле яго слоў, іх зарплата складае амаль 3000 долараў у месяц. Замежнікі не прымаюць непасрэднага ўдзелу ў баявых дзеяннях супраць паўстанцаў, але ўвесь час знаходзяцца на баявых пазіцыях<ref name="партызаны"/> У верасні 2011 г. прадстаўнікі ПНС заявілі, што ў іх ёсць інфармацыя аб удзеле беларускіх снайпераў у баявых дзеяннях на баку ўрадавых сіл<ref>[https://ria.ru/20110906/431141568.html Белорусских снайперов в Ливии не было, заявил МИД]</ref>. Чацвёра грамадзян Беларусі (Валерый Гардзіенка, Ігар Едзімічаў, Фёдар Труфанаў<ref>[https://m.kp.by/daily/26790.7/3823973/ В Минск вернулся белорус, который провел в ливийском плену больше шести лет // Комсомольская правда, 2 февраля 2018]{{Недаступная спасылка}}</ref> і [[Вячаслаў Міхайлавіч Качура|Вячаслаў Качура]]<ref name="РИА1"/>) трапілі ў палон да паўстанцаў у Трыпалі, дзе былі асуджаны на 10 гадоў пазбаўлення волі за супрацоўніцтва з лаялістамі<ref>[https://russian.rt.com/inotv/2012-06-05/Sud-nad-russkimi-naemnikami-v Суд над русскими «наемниками» в Ливии возмутил Москву // RT, 5 июня 2012]</ref>. Пасродкам доўгіх перамоваў, удалося дамагчыся датэрміновага вызвалення беларускіх грамадзян, апошні з якіх, Качура, вярнуўся дадому ў [[2018]] годзе<ref name="РИА1">[https://ria.ru/20180202/1513834267.html Источник: освобожденный из плена в Ливии белорусский военный прибыл в Минск// РИА Новости, 2 февраля 2018]</ref>. Афіцыйна беларускі ўрад адмаўляе прысутнасць беларускіх ваенных саветнікаў і наймітаў у Лівіі падчас грамадзянскай вайны. === Зімбабвэ === У самым пачатку вайны ў Трыпалі на самалёце прыбылі некалькі сотняў вайскоўцаў з Зімбабвэ<ref name="Зімбабвэ"/>. Сярод іх былі ў асноўным вайскоўцы элітных падраздзяленняў зімбабвіійскай арміі, такіх як байцы [[5-я брыгада (Зімбабвэ)|5-й брыгады]]. Акрамя дзеючых ваенных кадраў, у Лівіі знаходзіліся і найміты. У жніўні ўрад Зімбабвэ выслаў лівійскага пасла з краіны за тое, што той перайшоў на бок ПНС<ref>[http://www.km.ru/v-mire/2011/08/26/voina-v-livii/zimbabve-vyslala-posla-livii-za-perekhod-na-storonu-povstantsev Зимбабве выслала посла Ливии за переход на сторону повстанцев] — km.ru</ref>. === Катар === З самага пачатку лівійскага канфлікту Катар заняў бок паўстанцаў. Дзяржава ахвотна дапамагала Пераходнага Нацыянальнаму савету ў барацьбе з урадам Кадафі. Катар не толькі забяспечваў мяцежнікаў зброяй і боепрыпасамі, але і непасрэдна займаўся трэніроўкай байцоў паўстанцкіх атрадаў<ref name="worldtribune.com">[http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_libya0445_04_15.asp Qatar trains anti-Gadhafi rebels in use of anti-tank weapons]</ref>. Па заяве начальніка Генштаба ўзброеных сілаў Катара Хамада бен Алі аль-Атыя, у Лівіі знаходзіліся сотні катарскіх вайскоўцаў, якія займаліся падрыхтоўкай паўстанцаў і забеспячэннем сувязі з сіламі НАТА<ref name="Армия Катара">[http://www.km.ru/v-mire/2011/10/26/voina-v-livii/katar-priznal-uchastie-svoei-armii-v-liviiskoi-voine Катар признал участие своей армии в ливийской войне] — km.ru</ref>. Не выключаецца магчымасць прамога ўдзелу вайскоўцаў з Катара ў баявых дзеяннях. == Гл. таксама == * [[Замежныя найміты ў Лівіі]] * [[Інтэрвенцыя ў Лівіі]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{cite journal|last=Roberts|first=Hugh|title=Who said Gaddafi had to go?|journal=London Review of Books|date=17 November 2011|volume=33|issue=22|pages=8–18|url=https://www.lrb.co.uk/v33/n22/hugh-roberts/who-said-gaddafi-had-to-go|access-date=14 November 2011}} * {{h|Doyle|2011|Mark Doyle. [https://www.bbc.com/news/world-africa-13904110 Libya's Western Mountains - the 'forgotten war'] // BBC, 24 June 2011}} * {{h|ICRC|2012|[https://casebook.icrc.org/case-study/libya-nato-intervention-2011 Libya, NATO Intervention 2011] // ICRC, 2012}} * {{h|Цыганок|2012|Цыганок А. Д. [http://otvaga2004.ru/boyevoe-primenenie/boyevoye-primeneniye10/livia-itogi-i-uroki/ Война в Ливии 2011 г.: итоги и уроки] // Журнал «Арсенал Отечества», №2 / 2012.}} * {{h|Хамза|2021|Ахмед Хамза. Анализ событий первого этапа гражданской войны в Ливии 2011 г. на основе работ российских исследователей // Журнал международного права и международных отношений. 2021 № 3 (98). С. 68—72.}} * {{h|Бурак|2021|Захар Бурак. Дзесяць гадоў хаосу: куды рушыць Лівія? // Звязда : газета. — 27 лютага 2021.}} * {{h|Al Jazeera|2011|[https://www.aljazeera.com/news/2011/8/23/battle-for-libya-key-moments Battle for Libya: Key moments] // Al Jazeera, 23 Aug 2011}} * {{h|CNN|2013|[https://us.cnn.com/2013/09/20/world/libya-civil-war-fast-facts/index.html 2011 Libya Civil War Fast Facts] // CNN, Sep 20, 2013}} * {{h|NATO|2012|[https://www.nato.int/en/what-we-do/operations-and-missions/nato-and-libya-february-october-2011 NATO and Libya (February - October 2011)] // North Atlantic Treaty Organization, 4 April 2012}} * {{h|Britannica|2011|[https://www.britannica.com/event/Libya-Revolt-of-2011#ref300033 Libya Revolt of 2011] // Britannica.}} * {{h|Amnesty International|2012|[https://www.amnesty.org/en/documents/MDE19/003/2012/en/ "Libya: The Forgotten Victims of NATO Strikes"] // Amnesty International, AI INDEX: MDE 19/003/2012, 19 March 2012}} == Спасылкі == * [http://www.izvestia.ru/world/article3152501/ Ю. Снегирев. Мятеж в пустыне] * [http://www.izvestia.ru/world/article3152559/ Ю. Снегирев. Война в песочнице] * [http://echo.msk.ru/programs/svoi-glaza/758807-echo/ Своими глазами. Бунтующая Ливия.//Передача радиостанции «Эхо Москвы»] * [http://www.izvestia.ru/story/191 О. Джемаль, М. Сайченко. Ливийский дневник] * [http://www.ng.ru/world/2011-06-23/7_livia.html Война в Ливии — тяжкая ноша для НАТО] Петр Силантьев, 23 июня 2011 * [https://web.archive.org/web/20150908092552/http://fototelegraf.ru/?tag=%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%8F-2011-%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D0%B9 Фоторепортажи о восстании в Ливии] * «На стороне Каддафи воюют белорусские партизане» Комсомольская правда [https://m.kp.by/daily/25664/825870/]{{Недаступная спасылка}} * Передача «Права человека. Взгляд в мир» с Евгением Новиковым (Белоруссия) [https://www.youtube.com/watch?v=OcgbYX30lFA Ливия: истинные причины войны] (видео) * [https://www.historyguy.com/libyan_war_2011.htm Сітуацыя ў Лівіі ў 2011 годзе (англ.)] * [http://www.wikiznanie.ru/b/index.php/%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0_%D0%B2_%D0%9B%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B8 Грамадзянскія войны ў Лівіі (руск.)] {{Арабская вясна}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Лівіі]] [[Катэгорыя:Палітыка Лівіі]] [[Катэгорыя:2011 год у Лівіі]] [[Катэгорыя:Войны XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Гісторыя Лівіі]] gjm78rjs1hx1mu7c5nra9n0lko4s4iq 5202751 5202748 2026-09-20T14:57:37Z DBatura 73587 /* Роля замежных дзяржаў */ 5202751 wikitext text/x-wiki {{пра|Грамадзянскую вайну ў 2011|другі канфлікт|Грамадзянская вайна ў Лівіі (2014—2020)}} {{Узброены канфлікт |канфлікт = Грамадзянская вайна ў Лівіі |частка = [[Арабская вясна]], [[Лівійскі крызіс]] |выява = [[File:Tanks outside of Misrata (6) (8288579409).jpg|300px|]] |памер = |загаловак = Знішчаныя падчас вясновых баёў танкі лаялістаў ля [[Місурата|Місураты]] |дата = [[15 лютага]] — [[23 кастрычніка]] [[2011]] |месца = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] [[Лівія]] |прычына = |casus belli = |вынік = Скінуты ўрад [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]] |змены = |праціўнік1 = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] '''[[Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі]]''' *[[Нацыянальна-вызваленчая армія Лівіі|НВАЛ]] *Лівійскія плямёны<ref name="tribewsj">{{cite news|url=http://online.wsj.com/article/SB10001424052702304887904576395143328336026.html|work=The Wall Street Journal|date=21 June 2011|title=Libya City Torn by Tribal Feud|accessdate=26 July 2011|first=Sam|last=Dagher}}</ref><ref name="tribespiegel">{{cite news|date=26 July 2011|url=http://www.spiegel.de/international/world/0,1518,776695,00.html|work=Der Spiegel|accessdate=26 July 2011|title=Tribal Rivalries Complicate Libyan War|last=Von Rohr|first=Mathieu}}</ref> **• Тубу ([[Фронт тубу для выратавання Лівіі|ФТВЛ]]) **• Амазігі ** [[Лівійская ісламская баявая група|ЛІБГ]] * Замежныя найміты<ref>[http://interfax.ru/politics/news.asp?id=204759 Старший сын Каддафи утверждает, что в Триполи воюют подразделения НАТО и наемники] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200727111717/https://www.interfax.ru/russia/204759 |date=27 ліпеня 2020 }}</ref> ''' '''Ваенная падтрымка [[Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 1973|UNSC Resolution 1973]]''': *{{Сцягафікацыя|НАТА}} {{Collapsible list |bullets =yes |title = Членаў НАТА |{{Сцягафікацыя|Belgium}} |{{Сцягафікацыя|Bulgaria}} |{{Сцягафікацыя|Canada}} |{{Сцягафікацыя|Denmark}} |[[File:Flag of France (1976–2020).svg|22пкс]] [[Францыя]] |{{Сцягафікацыя|Greece}} |{{Сцягафікацыя|Italy}} |{{Сцягафікацыя|Netherlands}} |{{Сцягафікацыя|Norway}}<ref>{{cite news |date=29 July 2011 |url=http://www.agi.it/english-version/world/elenco-notizie/201107291140-pol-ren1034-last_libyan_mission_for_norway_s_f16s_to_fly_tomorrow |title=Last Libyan Mission for Norway's F16S To Fly Tomorrow |agency=[[Agenzia Giornalistica Italia]] |accessdate=11 August 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121123033546/http://www.agi.it/english-version/world/elenco-notizie/201107291140-pol-ren1034-last_libyan_mission_for_norway_s_f16s_to_fly_tomorrow |archivedate=23 лістапада 2012 }}</ref> |{{Сцягафікацыя|Romania}} |{{Сцягафікацыя|Spain}} |{{Сцягафікацыя|Turkey}} |{{Сцягафікацыя|United Kingdom}} |{{Сцягафікацыя|United States}} }} {{Collapsible list |bullets =yes |title = Іншых краін |{{Сцягафікацыя|Туніс}}<ref>{{cite web |title=Libya says Gaddafi survives air strikes, but son killed |url=http://www.stuff.co.nz/world/africa/4947667/Libyas-Gaddafi-offers-ceasefire-but-will-not-leave |author=Noueihed, Lin |date=2011-05-02 |work=Stuff.co.nz |accessdate=2011-09-17 |lang=en}}</ref><ref group="~">Армія Туніса ўдзельнічала ў [[Бітва за Вазін|пагранічных сутыкненнях у раёне горада Вазін]] на баку ПНС.</ref> |{{Сцягафікацыя|Jordan}}<ref>{{cite news|url=http://www.jordantimes.com/?news=36218|title=Jordanian Fighters Protecting Aid Mission|work=The Jordan Times|date=6 April 2011|accessdate=6 April 2011}}</ref> |{{Сцягафікацыя|Sweden}} |{{Сцягафікацыя|United Arab Emirates}}<ref>{{cite news|url=http://www.wam.org.ae/servlet/Satellite?c=WamLocEnews&cid=1300255413630&p=1135099400124&pagename=WAM%2FWamLocEnews%2FW-T-LEN-FullNews|title=UAE Updates Support to UN Resolution 1973|agency=[[Emirates News Agency]]|date=25 March 2011|accessdate=26 March 2011}}</ref> |{{Сцягафікацыя|Катар}}<ref name="Армия Катара"/> }} {{Сцяг|Джыхад}} [[Аль-Каіда]]<ref>{{Cite web |url=http://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html |title="Аль-Каида" проникла в ряды ливийской оппозиции |access-date=13 красавіка 2019 |archive-date=13 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190413213938/http://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html |url-status=dead }}</ref><br>'''Ваенныя інструктары''':<br>{{Сцягафікацыя|Катар}}<ref name="worldtribune.com">[http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_libya0445_04_15.asp Qatar trains anti-Gadhafi rebels in use of anti-tank weapons]</ref><br>{{Сцягафікацыя|НАТА}}<ref>[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110823152013.shtml?print Дмитрий Рогозин обвинил НАТО в участии в гражданской войне в Ливии.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131112061522/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110823152013.shtml?print |date=12 лістапада 2013 }}//РБК, 23.08.2011 г. [http://www.utro.ru/news/2011/08/23/993926.shtml копия]</ref><br>'''Пастаўкі зброі:''' {{сцягафікацыя|Qatar}}<ref>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/10/2011102693420436507.html|title=NTC asks NATO to extend Libya presence|publisher=Al Jazeera|date=26 October 2011|accessdate=26 October 2011}}</ref><ref>{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15459473|title=Libya's Mustafa Abdul Jalil asks Nato to stay longer|work=BBC|date=26 October 2011|accessdate=4 November 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/oct/26/qatar-troops-libya-rebels-support |title=Qatar admits sending hundreds of troops to support Libya rebels|work=The Guardian|date=26 October 2011|accessdate=20 November 2011 |last=Black|first=Ian|location=London}}</ref><br>{{сцягафікацыя|Egypt}}<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/03/18/masr/ Ближний Восток: Египет начал поставлять оружие ливийским повстанцам]//Lenta.ru,18.03.2011 г.</ref><br>{{сцягафікацыя|Малдавія}}<ref>[https://m.point.md/ru/novosti/politika/moldova-prodala-oruzhie-livijskim-terroristam Молдова продала оружие ливийским террористам] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230414021733/https://m.point.md/ru/novosti/politika/moldova-prodala-oruzhie-livijskim-terroristam |date=14 красавіка 2023 }} — ''point'', 14 ноября 2013</ref><br>{{сцягафікацыя|Швейцарыя}}<ref>[http://nashagazeta.ch/news/12112 Швейцарское оружие оказалось в руках ливийских повстанцев] — ''Наша газета'', 29 июля 2011</ref><br>'''Іншая падтрымка''':<br>{{сцягафікацыя|Судан}}<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14881745 Darfur rebel leader Khalil Ibrahim flees Libya]</ref> |праціўнік2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] '''[[Вялікая Сацыялістычная Народная Лівійская Арабская Джамахірыя|Лівійская Арабская Джамахірыя]]''' * [[Узброеныя сілы Лівійскай Джамахірыі|Узброеныя сілы Лівіі]] * Ваенізаваныя фармаванні * Лівійскія плямёны<ref name="tribewsj"/><ref name="tribespiegel"/> **• Кадафа **• Туарэгі **• Варфала * Замежныя найміты<ref>[http://vesti.az/news/90437/На_стороне_Каддафи_сражаются_наемники_из_России НА СТОРОНЕ КАДДАФИ СРАЖАЮТСЯ НАЕМНИКИ ИЗ РОССИИ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110926005426/http://vesti.az/news/90437/%D0%9D%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B5_%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8_%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%81%D1%8F_%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%B8%D0%B7_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 |date=26 верасня 2011 }}</ref> '''Ваенная патрымка''':<br>{{Сцягафікацыя|Zimbabwe}}<ref name="Зімбабвэ">[https://m.kp.by/daily/25645/809127/ В Ливии на стороне правительства воюет немало зимбабвийцев. Комсомольская правда]{{Недаступная спасылка}}</ref><br>[[Файл:Flag of Darfur Liberation Front.svg|border|22px]] Паўстанцы [[Дарфур]]а<ref name="Дарфур">[http://allafrica.com/stories/201106010572.html Sudan: Govt Deploys Troops to Borders With Libya]</ref><br>'''Ваенныя саветнікі''':<br>{{Сцяг|Belarus|1995}} [[Беларусь]]<ref name="РИА">[https://ria.ru/20180202/1513834267.html Источник: освобожденный из плена в Ливии белорусский военный прибыл в Минск]</ref><ref name="партызаны">[https://m.kp.by/daily/25664/825870/?share.target.id=396795&share.target.class=4 На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны. Комсомольская правда]{{Недаступная спасылка}}</ref><br> '''Пастаўкі зброі:'''<br>{{Сцягафікацыя|Algeria}}<ref>[http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- Algeria May have Violated UN Resolution By Providing Weapons to Libya, US State Dept] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180730140427/http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- |date=30 ліпеня 2018 }}</ref><br>{{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]]<ref>[http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/14/828153.html Сирия шлет Каддафи оружие и боеприпасы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181028224237/http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/14/828153.html |date=28 кастрычніка 2018 }}// ИА Росбалт, 14/03/2011</ref><br>{{Сцягафікацыя|Беларусь|1995}}<ref>[https://www.newsru.com/world/01mar2011/minsk.html SIPRI: Белоруссия снабдила Каддафи оружием для уничтожения революционеров] — news.ru, 1 марта 2011</ref><ref name="зброя">[https://news.tut.by/politics/216932.html Летало ли белорусское оружие в Ливию и Кот-д'Ивуар?. Tut.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181130125052/https://news.tut.by/politics/216932.html |date=30 лістапада 2018 }}</ref> |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] [[Мустафа Мухамад Абд-аль-Джаліль]]<br>{{Сцяг|НАТА}} [[Шарль Бушар]] |камандзір2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] [[Муамар Кадафі]] † |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] каля 30 000 паўстанцаў<ref>http://www.aljazeera.com/blogs/africa/2011/03/18951.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180810120429/https://www.aljazeera.com/blogs/africa/2011/03/18951.html |date=10 жніўня 2018 }}</ref>;<br>{{Сцяг|НАТА}} больш за 200 самалётаў, 20 баявых караблёў, 20 падводных лодак, некалькі тысяч ваеннаслужачых;<br>{{Сцяг|Катар}} некалькі сотняў вайскоўцаў<ref name="Армия Катара"/>;<br>сотні замежных наймітаў. |сілы2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] каля 30 000 вайскоўцаў і лаялістаў<ref>[http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ «Gadhafi Asks Obama To Call Off NATO Military Campaign»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120119045921/http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ |date=19 студзеня 2012 }}// {{iw|CTV News}}, 6 April 2011. Retrieved 27 August 2011.</ref>;<br>{{Сцяг|Zimbabwe}} некалькі сотняў вайскоўцаў і наймітаў<ref name="Зімбабвэ"/>;<br>{{Сцяг|Беларусь|1995}} каля 500 ваенных інструктараў і наймітаў<ref name="партызаны"/>;<br>сотні замежных наймітаў. |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = '''Усходні фронт''': 7 200 забітых, параненых і зніклых без вестак паўстанцаў<ref name="armsexpo">[http://www.arms-expo.ru/049051124050054057054048.html В чем уникальность 240-дневной Ливийской войны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120427095911/http://www.arms-expo.ru/049051124050054057054048.html |date=27 красавіка 2012 }}</ref> '''Заходні фронт''': ''невядома'' |страты2 = '''Усходні фронт''': 11 000 забітых, параненых і зніклых без звестак лаялістаў<ref name="armsexpo"/><ref>[http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&newsId=256121&link=256121 Libyan estimate: At least 30,000 died in the war] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110909143158/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&newsId=256121&link=256121 |date=9 верасня 2011 }}</ref> '''Заходні фронт''': ''невядома'' |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = 25 000<ref>Ian Black, Middle East editor (8 January 2013). [https://www.theguardian.com/world/2013/jan/08/libyan-revolution-casualties-lower-expected-government "Libyan revolution casualties lower than expected, says new government".] London: Guardian. Retrieved 2 October 2013.</ref><ref>[https://m.rosbalt.ru/main/2011/09/08/887837.html В Ливии подсчитали количество погибших за время войны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191012112042/https://m.rosbalt.ru/main/2011/09/08/887837.html |date=12 кастрычніка 2019 }} // Росбалт, 8 сентября</ref> — 50 000<ref>[https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны]//РБК,30 августа 2011 года</ref> забітых |заўвага = |Commons = }} {{Паўстанне ў Лівіі}} Першая '''грамадзянская вайна ў Лівіі''', або '''Лівійская рэвалюцыя'''<ref>{{cite web|url=http://www.pbs.org/newshour/multimedia/libya_9months/index.html|title=A Visual Look Back at the Libyan Revolution|work=PBS|date=20 October 2009|accessdate=28 October 2009|archive-date=21 кастрычніка 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111021172948/http://www.pbs.org/newshour/multimedia/libya_9months/index.html|url-status=dead}}</ref> — узброены канфлікт [[2011]] года паміж войскамі ўрада [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]] і паўстанцаў. Адзін з этапаў так званай «[[Арабская вясна|арабскай вясны]]». == Прычыны == {{Асноўны артыкул|Вялікая Сацыялістычная Народная Лівійская Арабская Джамахірыя}} Доўгі час палітычнае жыццё Лівіі абапіралася выключна на асабістай уладзе Муамара Кадафі, які кіраваў краінай з 1969 года{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. У перыяд праўлення Кадафі ўзровень жыцця насельніцтва знаходзіўся на досыць высокім узроўні. Сярэдняя працягласць жыцця складала 74 гады, а сярэдні заробак набліжаўся да адзнакі 1050 долараў ЗША. Таксама дзяржава забяспечвала бясплатную адукацыю і медыцынскае абслугоўванне, выплачвала фінансавую дапамогу для набыцця жылля. Аднак узровень беспрацоўя складаў па розных дадзеных ад 20 да 30 %. Даходы ад нафтаздабычы ішлі на ўзбагачэнне ўрада і набліжаных. Найвышэйшы ўзровень карупцыі, барацьба з іншадумствам, масавыя забойствы дысідэнтаў выклікалі незадаволенасць грамадзян<ref>[https://fb.ru/article/386328/voyna-v-livii-prichinyi-i-posledstviya Война в Ливии: причины и последствия]{{ref-ru}}</ref>. Вялікі ўплыў на сітуацыю ў Лівіі аказала знешнія фактары. Па-першае, гэта [[Арабская вясна]] на Блізкім Усходзе і ў Паўночнай Афрыцы ў снежні 2010 — студзені 2011, якая характарызавалася хвалёў масавых пратэстаў і беспарадкаў, выкліканых імкненнем да дэмакратычных ператварэнняў. Па-другое, гэта канфрантацыя з Захадам, што было звязана з датычнасцю ў 1980-я Лівіі да тэрактаў у [[Еўропа|Еўропе]]. На фоне [[Вайна супраць тэрарызму|барацьбы ЗША і іх саюзнікаў з міжнародным тэрарызмам]] дадзены факт узмацніў антылівійскія настроі ў заходніх кіруючых колах, хоць на працягу 2000-х гадоў рэжым Кадафі праводзіў палітыку па нармалізацыі адносін з амерыканцамі і еўрапейцамі, дамогчыся скасавання санкцый і наладжванню супрацоўніцтва. Найбольш Лівія зблізілася з [[Францыя]]й{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. == Ход падзей == === Пачатак грамадзянскай вайны === [[File:People on a tank in Benghazi1.jpg|thumb|злева|Дэманстранты на захопленым танку ў Бенгазі, 23 лютага.]] 15 лютага 2011 года ў [[Бенгазі]] прайшлі антыўрадавыя мітынгі пратэстоўцаў, разгневаных арыштам праваабаронцы [[Фатхі Тэрбіль|Фатхі Тэрбіля]], які ўдзельнічаў у разглядзе справы аб гібелі зняволеных у турме Абу-Салім. Пратэстоўцы, арганізаваныя праз сацыяльныя сеткі, патрабавалі адстаўкі Кадафі і вызвалення палітычных зняволеных. Лівійскія сілы бяспекі ўжылі супраць натоўпу вадамёты і гумовыя кулі, у выніку чаго некалькі чалавек атрымалі раненні{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. Хоць першыя выступленні ў Бенгазі былі падаўленыя{{sfn|CNN|2013|loc=February 16, 2011}}, але мітынгі аднавіліся. 17 лютага незадаволеныя абвясцілі Днём гневу. Буйныя дэманстрацыі прайшлі ў Бенгазі, Адждабіі, [[Дэрна|Дэрне]] і Зінтане; сілы Кадафі адказалі прымяненнем баявых патронаў супраць натоўпу{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 17: The Day of Revolt}}. За лічаныя дні хваляванні ахапілі ўсе найбуйнейшыя гарады. Супраць апазіцыі выступілі войскі, а таксама [[Замежныя найміты ў Лівіі|замежныя найміты]]{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 17: The Day of Revolt}}, а 21 лютага ўпершыню задзейнічана авіяцыя. Бамбардзіроўкам падвергнулася нават сталіца. У Бенгазі толькі з 17-га па 21-га загінула каля 300 чалавек{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Урад абмежаваў сувязь, заблакаваўшы Інтэрнэт і перапыніўшы тэлефонную сувязь па ўсёй краіне{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. Неўзабаве ўзброеная апазіцыя бярэ пад свой кантроль Бенгазі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Гарады на ўсход ад яго, уключаючы Байду і [[Табрук]], да гэтага моманту ўжо знаходзіліся пад кантролем паўстанцаў. Ключавой падзеяй стала падзенне Катыбы Бенгазі, добра ўкамплектаванага ваеннага гарнізона, у якім, акрамя іншых падраздзяленняў, служыла [[брыгада Хаміса]]. Байцы апазіцыі, узброеныя вінтоўкамі і самаробнымі бомбамі, аблажылі гарнізон і дзякуючы тэрарысту-смяротніку на аўтамабілі, які прабіў дзірку ў варотах будынка, захапілі аб’ект{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 20: Rebels take Benghazi}}. У наступныя тыдні армія ўрада працягвала здзяйсняць спарадычныя напады на Бенгазі, але так і не змагла аднавіць кантроль над горадам{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 20: Rebels take Benghazi}}. 27 лютага праціўнікі Кадафі ўтвараюць свой урад — [[Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі|Пераходны нацыянальны савет (ПНС)]]{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Апроч Бенгазі на ўсходзе, утварыўся другі ачаг паўстання — горы Нафуса. Як і ў іншых рэгіёнах Лівіі, мяцежнікі Нафуса патрабавалі звяржэння палкоўніка Кадафі, зніжэння ўзроўню карупцыі і паляпшэння сацыяльных паслуг. Але разам з тым мясцовая апазіцыя змагалася за адраджэнне [[берберы|берберскія]] культуры, якая пры Кадафі пакутавала ад дыскрымінацыі{{sfn|Doyle|2011|loc='Jigsaw of war'}}. Баевікі апазіцыі з Бенгазі рушылі на захад, але наступныя баі склаліся для іх няўдачна. Кадафісты здолелі перайсці ў контрнаступленне, [[Бітва за Рас-Лануф|адбілі Рас-Лануф]], ключавы нафтавы порт на ўсходзе Лівіі, і захапілі размешчаныя непадалёк гарады [[Бітва за Бін-Джавад|Бін-Джавад]] і [[Другая бітва за Брэгу|Брэга]]; таксама разгарэліся [[Бітва за Адждабію|жорсткія баі ў Адждабіі]], яшчэ адным пункце на шляху ў Бенгазі, і [[Другая бітва за Бенгазі|дайшлі да ўскраін паўстанцкай сталіцы]]. У той жа час ўлады здушылі [[Першая бітва за Эз-Завію|паўстанне ў Эз-Завіі]], на захадзе Лівіі, што негатыўна адбілася на баявым духу баевікоў. У гэты момант здавалася, што паўстанцы могуць быць разбіты{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 10: Gaddafi bombs Brega; retakes Zawiyah, Bin Jawad}}. === Заходняя ваенная інтэрвенцыя === {{Асноўны артыкул|Інтэрвенцыя ў Лівіі}} [[File:Coalition action against Libya-en.svg|thumb|left|Ваенныя дзеянні кааліцыі.]] Сілавое падаўленне мітынгаў не засталося па-за ўвагай сусветнай супольнасці. 17 сакавіка [[Савет Бяспекі ААН]] прыняў [[Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 1973|рэзалюцыю 1973]]. Дакумент прадугледжваў абарону мірнага насельніцтва, увядзенне беспалётнай зоны над Джамахірыяй і зброевае эмбарга. У падтрымку дакумента прагаласавалі тры пастаянныя члены СБ ААН — ЗША, Вялікабрытанія, Францыя, у той час як Расія і Кітай устрымаліся. 18 сакавіка Вашынгтон, Лондан, Парыж і шэраг арабскіх краін пад пагрозай ваеннага ўмяшання вылучылі Кадафі патрабаванне неадкладна спыніц атакі на мірнае насельніцтва{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. 19 сакавіка французскія, брытанскія і амерыканскія ўзброеныя сілы пачынаюць [[Аперацыя «Odyssey Dawn»|аперацыю «Світанак адысеі»]], накіраванай на забеспячэнне захавання беспалётнай зоны. Больш за 110 ракет «Тамагаўк», выпушчаных з амерыканскіх і брытанскіх караблёў і падводных лодак, пабілі каля 20 цэляў лівійскай супрацьпаветранай і супрацьракетнай абароны{{sfn|CNN|2013|loc=March 19, 2011}}. Адначасна па Лівіі ўдарылі французскія знішчальнікі, а неўзабаве да іх далучыліся бамбардзіроўшчыкі іншых краін НАТА{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. 22 сакавіка альянс абвясціў пра пачатак [[Аперацыя «Саюзны абаронца»|аперацыі «Саюзны абаронца»]]. На наступны дзень ВМС кааліцыя ўсталявалі марскую блакаду, спыняючы і абшукваюсв любыя караблі, якія, па іх падазрэнні, перавозілі зброю або наймітаў у Лівію. 24 сакавіка над краінай была ўсталяван беспалётная зона, якая прадугледжвала перакрыць усе палёты ў паветранай прасторы Джамахірыі для «абароны населеных пунктаў ад паветраных нападаў, за выключэннем палётаў, якія выкарыстоўваюцца ў гуманітарных мэтах і для аказання дапамогі»{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}. Фактычна дзеянні альянсу былі накіраваны на падтрымку апазіцыі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. 31 сакавіка Альянс узяў на сябе аднаасобнае камандаванне і кантроль над міжнароднымі ваеннымі дзеяннямі ў Лівіі{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}{{sfn|CNN|2013|loc=March 31, 2011}}{{sfn|Amnesty International|2012|loc=INTRODUCTION}}. Авіяцыйная падтрымка НАТА ў сакавіку аказала вырашальную ролю ў прыпыненні ціску кадафістаў. Пры тым камандзіры паўстанцаў часта скардзіліся на нізкую інтэнсіўнасць авіяўдараў. Часта пад бамбардзіроўкі траплялі не сілы Кадафі, а самі баевікі{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. Значны ўклад быў ваенных інструктараў краін-інтэрвенатаў (асабліва брытанцаў, французаў, італьянцаў і амерыканцаў). Калі ў пачатку канфлікту апазіцыянеры ўяўлялі сабой фактычна зборышча не навучаных і слаба ўзброеных людзей, якія ў асноўным скалыналі дэманстратыўнай стральбой і бесперапынна адступалі, то ўжо праз пару месяцаў яны змаглі пераламаць сітуацыю ў іншы бок{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. === Пераходы ініцыятыў === {{некалькі выяў <!-- Значныя параметры --> | align = | direction =horizontal | background color = <!-- колер фона --> <!-- Загаловак --> | header_background = | header_align = right | header = <!-- Выявы --> | width = 200 <!--выява 1--> | image1 = Gulf of Sirt Front 29 March.svg | caption1 = Наступленне паўстанцаў пасля пачатку інтэрвенцыі <!--выява 2--> | image2 = Gulf of Sirt Front 11 April.svg | caption2 = Становішча пасля контрнаступлення кадафістаў | footer_background = | footer_align = <!-- left "злева" (па змоўчанні), center "пасярэдзіне", right "справа" --> | footer = Падзеі на Усходнім фронце ў канцы сакавіка — пачатку красавіка. }} 22 сакавіка пры падтрымцы заходняй авіяцыі ўрадавыя войскі адбітыя ад Бенгазі. На наступны дзень яны адыходзяць пад Адждабію. 26 сакавіка лаялісты пачалі адступаць з гэтага раёна. Паўстанцы неадкладна ўзмацнілі націск і без бою ўзялі Брэгу<ref name=aljazeera-blog-3-26>{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-26 |title=Live Blog Libya&nbsp;&ndash; March 26 |work= Al Jazeera|date=26 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref><ref name=skynews1>{{cite web|url=http://news.sky.com/home/world-news/article/15960556 |title=Libyan Rebels Push West To Capture Brega |work= Sky News |date=27 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref>. 27 сакавіка антыўрадавыя атрады без адзінага стрэлу захапілі Рас-Лануф<ref name=libyafeb2>{{cite web|url=http://archive.libyafeb17.com/2011/03/video-revolutionaries-take-ras-lanuf-brega-uqayla-bin-jawad/ |title=Revolutionaries Take Ras Lanuf, Brega, Uqayla, Bin Jawad|publisher=Libyafeb17.com|access-date= 30 March 2011}}</ref>. Да канца дня яны ўвайшлі ў Бен-Джавад, у 150 кіламетрах на ўсход ад Сірта, дзе таксама не сустрэлі супраціву<ref name=aljazeera-blog-3-27>{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-27 |title=Live Blog Libya&nbsp;&ndash; March 27 |work= Al Jazeera |date=27 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref>. Такім чынам, за два дні войскі ПНС прасунуліся на адлегласць больш за 300 кіламетраў<ref name=libyafeb2 /><ref name=straitstimes1>{{cite news| url=http://www.straitstimes.com/BreakingNews/World/Story/STIStory_649954.html |title=Libyan Rebels Retake Hamlet of Bin Jawad |agency= Agence France-Presse|work=The Straits Times |date= 27 March 2011 |access-date= 14 August 2011}}</ref>. Горад [[Сірт]], куды рушыла апазіцы, быў ключавой апорай арміі Кадафі. У ходзе вайны места набыло важнае значэнне як дзякуючы стратэгічнаму размяшчэнню, так і з-за сваёй сімвалічнай каштоўнасці (Кадафі фактычна ператварыў яго ў другую сталіцу)<ref name="ctv">{{cite news|url= https://www.ctvnews.ca/libyan-rebels-close-on-key-gadhafi-stronghold-1.624245|title= Libyan Rebels Close on Key Gadhafi Stronghold|agency= [[Associated Press]]|work= CTV Television Network|access-date= 14 August 2011|archive-date= 9 студзеня 2024|archive-url= https://web.archive.org/web/20240109234723/https://www.ctvnews.ca/libyan-rebels-close-on-key-gadhafi-stronghold-1.624245|url-status= dead}}</ref>. Нягледзячы на ціск з боку НАТА, прасоўванне паўстанцаў ва ўсходніх і заходніх рэгіёнах Лівіі і міжнародную ізаляцыю рэжыму Кадафі, урад Джамахірыі працягваў утрымліваць уладу ў Трыпалі{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. Нават пасля ўмяшання замежных войск, армія Лівіі здолела перайсці ў контрнаступленне. Як пазначалі ваенныя камандзіры апазіцыі, гэта збольшага выклікана адсутнасцю дысцыпліны і расцягнутасць ліній забеспячэння<ref name=aljazeera-blog-3-29>{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-29 |title=Live Blog Libya&nbsp;&ndash; March 29 |work= Al Jazeera |date= 29 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref> і скарачэннем авіяналётаў міжнароднай кааліцыі<ref name="vesti">[https://www.vesti.ru/article/1958208 Армия Каддафи перешла в контрнаступление] // Вести ФМ, 30 марта 2011</ref><ref name="18kras">{{Cite web |url=http://jordantimes.com/index.php?news=36625 |title=Libyan rebels fear fresh attack on Ajdabiya |access-date=2011-10-01 |archive-date=2012-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111023841/http://jordantimes.com/index.php?news=36625 |url-status=live }}</ref>. Аднак нават калі ўдары рабіліся, то праз неарганізаванасць войск ПНС, як заяўлялі замежныя журналісты, ім не заўсёды ўдавалася выкарыстаць сітуацыю<ref name=rs>Александра Вагнер. [https://www.svoboda.org/a/3541619.html Каддафи нашел силы для контрнаступления] // Радио Свобода, 30 марта 2011</ref>. Паралельна з трэцяга тыдня грамадзянскай вайны армія лаялістаў стала адмаўляцца ад бранятэхнікі, якую лёгка знішчыць з паветра, і па прыкладзе паўстанцаў пачала выкарыстоўваць хуткаходныя джыпы, у кузаве якіх усталёўвалі НУРС, цяжкі кулямёт або зенітную гармату. У дадатак байцы ўрадавых атрадаў паўсюдна выводзілі са строю аўтазаправачныя станцыі, пакідаючы апазіцыю без паліва, што скоўвала яе дзеянні. Узброенае апалчэнне было слаба падрыхтавана да вядзення працяглых баявых дзеянняў ва ўмовах адрыву ад баз забеспячэння. Апынуўшыся без паліва, паўстанцы не маглі ні наступаць, ні своечасова адступаць, што вяло да значных страт тэхнікі і чалавек{{sfn|Цыганок|2012|p=137}}. На працягу канца сакавіка — пачатку красавіка ўрадавыя войскі адбілі Нафалію, Бін-Джавад<ref name=ottawacitizen1>{{cite news|url=http://www.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=179704|title=Gaddafi troops reverse Libyan rebel charge|agency=[[Reuters]]|work=The Daily Star|date=29 March 2011|access-date=20 November 2011|first1=Maria|last1=Golovnina|first2=Michael|last2=Georgy|location=Tripoli}}</ref>, Рас-Лануф<ref>[http://tvrain.ru/news/kak_voyuyut_v_livii_8327-8327/ Как воюют в Ливии]</ref>, Брэгу<ref>[http://tvrain.ru/news/vojska_kaddafi_zahvatili_bregu_8343-8343/ Войска Каддафи захватили Брегу]</ref> і атакавалі Адждабію<ref>{{Cite web |url=http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 |title=Libya conflict: Street battle rages for Ajdabiya |access-date=2011-10-01 |archive-date=2014-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140428175340/http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 |url-status=live }}</ref>. Тым часам нафускія паўстанцы ўмацавалі свой кантроль над цэлым шэрагам гарадоў ад туніскай мяжы на крайнім захадзе да гарадоў, размешчаных у некалькіх гадзінах язды ад Трыпалі. Станам на чэрвень баевікі рыхтаваліся да наступлення на лівійскую сталіцу{{sfn|Doyle|2011|loc='Painfully young men'}}. Найбольш жорсткія баі разгарнуліся ў горадзе [[Місурата]], за 200 км на ўсход ад сталіцы Лівіі. Тутэйшыя баевікі былі адрэзаныя як ад апазіцыянераў Бенгазі, так і Нафуса. Увесь гэты час пра падзеі ў Місураце было мала што вядома — трапіць у яе можна было толькі з мора, што здолелі толькі нешматлікія рэпарцёры, тры з якіх загінулі. Пры тым менавіта Місурата стала асноўным сімвалам барацьбы для лівійскіх паўстанцаў як горад-крэпасць, якая стрымлівае націск шматтысячнай групоўкі ўрадавых войск. Моцны супраціў горада быў абумоўлены тым, што ў горадзе сканцэнтраваны амаль уся прамысловасць краіны (за выключэннем нафтаздабычы), і місурацкія прадпрымальнікі мелі канфлікты з уладамі з-за выпадкаў дзяржаўнага рэкета<ref name="мисурата"/>. Місурата некалькі месяцаў знаходзіўся ў аблозе войскамі Кадафі. Лаялісты часта абстрэльвалі цэнтр горада з мінамётаў{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=May 15: Gaddafi forces withdraw from Misrata}} і праводзілі шматлікія атакі на гарадскія раёны. Спачатку вялася артпадрыхтоўка, і адразу, не чакаючы яе завяршэння, разгортваўся штурм. Разлютаваныя баі прывялі да сур’ёзных разбурэнняў. Да фіналу баёў у Місураце наперадзе наступаючых нават пускалі бульдозеры, каб разграбаць завалы і барыкады<ref name="мисурата">[https://www.kp.ru/daily/25744/2732276/ «Мы не деньги считаем, а погибших товарищей»]</ref>. У канцы красавіка самалёты НАТА пачалі бамбардзіроўкі горада, наносячы ўдары па танках і артылерыі Кадафі. 25 красавіка паўстанцы разгарнули контрнаступленне, павольна прасоўваючыся па Місураце, і захапілі партовую зону. У выніку жорсткага бою 11 мая паўстанцы ўсталявалі кантроль над аэрапортам, а праз 15 мая абвясцілі аб завяршэнні бітвы за Місурату{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=May 15: Gaddafi forces withdraw from Misrata}}. Тым часам альянс правёў бамбардзіроўкі аб’ектаў, звязаных з Кадафі і яго набліжанымі. Сярод такіх — комплекс Баб Аль-Азізія ў Трыпалі. Напады на яго выклікалі пратэсты з боку лівійскіх чыноўнікаў, якія абвінавацілі інтэрвентаў у спробе забіць кіраўніка краіны. У красавіку сын лідара Джамахірыі [[Саіф аль-Араб Кадафі|Саіф аль-Араб]] і трое ўнукаў загінулі пры бамбёжках{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. === Разгром кадафісцкіх сіл === [[File:NTC fighters claim Bani Walid.jpg|міні|Баевікі ПНС святкуюць узяцце Бені-Валіда, 17 кастрычніка.]] Пасля некалькіх месяцаў тупіковай сітуацыі баланс сіл зноў зрушыўся на карысць паўстанцаў{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. Разам з тым, у першую палову чэрвеня шэраг краін, уключаючы Злучаныя Штаты, Іспанію, Германію і Канаду, прызналі ўзначалены апазіцыяй Пераходны нацыянальны савет законным прадстаўніком Лівіі{{sfn|CNN|2013|loc=June 8-15, 2011}}. У жніўні апазіцыянеры прасунуліся да ўскраін Трыпалі, узяўшы пад кантроль стратэгічна важныя раёны, уключаючы горад Эз-Завія, дзе размешчаны адзін з найбуйнейшых нафтаперапрацоўчых заводаў Лівіі. Неўзабаве паўстанцы прасунуліся ў саму сталіцу. Паралельна баевікі і інтэрвенты спрабавалі высачыць месцазнаходжанне Кадафі. 23 жніўня паўстанцкія сілы, здавалася, атрымалі верх, захапіўшы комплекс Баб Аль-Азізія, штаб-кватэру Кадафі. Паўстанцы паднялі над комплексам свой сцяг Лівіі, , у той час як радасныя натоўпы знішчалі сімвалы Джамахірыі. Але баі паміж паўстанцамі і лаялістамі ў некаторых раёнах Трыпалі працягваліся{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. Да пачатку верасня апазіцыянеры засяродзілі сваю ўвагу на нешматлікіх ачагах супраціўлення лаялістаў, спрабуючы з дапамогай перамоваў пераканаць праўрадавых камандзіраў мірна здацца і пазбегнуць баёў. Калі перамовы праваліліся, войскі ПНС разгортвалі штурм. У прыватнасці, так адбылося з гарадамі Сірт і Бені-Валід, дзе вяліся жорсткія баі{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. 20 кастрычніка Муамар Кадафі быў забіты{{sfn|CNN|2013|loc=June 20, 2011}}. Праз тры дні апазіцыя абвясціла пра перамогу над рэжымам Кадафі{{sfn|CNN|2013|loc=June 23, 2011}}. == Вынікі і наступствы == Ваеннае супрацьстаянне скончылася звяржэннем і забойствам Муамара Кадафі, пасля чаго ўлада ў краіне перайшла да ПНС. Грамадзянская вайна ў Лівіі стала найбуйнейшым па ліку ахвяр канфліктам у ходзе [[Арабская вясна|Арабскай вясны]] пасля [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|вайны ў Сірыі]]. Вайна нанесла моцны ўдар па эканоміцы краіны, перш за ўсё па яе знешным гандлі. Напрыклад, таваразварот Лівіі з [[Еўрапейскі саюз|ЕС]] у 2011 годзе склаў каля траціны (каля $12 млрд) ад ўзроўня [[2010]] года (тады ён быў каля $35 млрд). Але ўжо ў [[2012]] годзе тавараабарот з ЕС перавысіў узровень 2010 года. Наступствам звяржэння ў 2011 годзе Муамара Кадафі стаў крызіс у [[Малі]], калі на малійскую тэрыторыю хлынулі ўцекачы з плямёнаў туарэгаў. Заняўшы паўночную частку Малі, яны абвясцілі там незалежную дзяржава [[Азавад]]. Пазней туарэгаў з падкантрольных тэрыторый выціснулі экстрэмісты. Пасля заканчэння вайны на тэрыторыі краіны ўзброеныя сутычкі не сканчаліся, так як частка лаялістаў вырашыла [[Узброеныя сутыкненні ў Лівіі (2011—2014)|працягнуць барацьбу]]. Вяліся сутыкненні паміж рознымі апалчэннямі былой апазіцыі. Праз пару гадоў ваенныя дзеянні прывялі да [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (з 2014)|шматбаковай канфрантацыі]] з удзелам Усеагульнага нацыянальнага кангрэса, Палаты прадстаўнікоў, лівійскіх плямёнаў, баевікоў з радыкальных ісламіскіх груповак і іншых сіл. == Ваенныя злачынствы == У пачатку вайны ў Лівіі [[26 лютага]] 2011 Савет Бяспекі ААН прыняў рэзалюцыю 1970, у якой было сказана: СБ ААН пастанаўляе перадаць пытанне аб сітуацыі ў Лівійскай Арабскай Джамахірыі ў перыяд з 15 лютага 2011 года на разгляд Пракурора Міжнароднага крымінальнага суда. [[16 мая]] пракуратура МУС запатрабавала санкцыі на арышт Муамара Кадафі па абвінавачванні ў злачынствах супраць чалавечнасці. [[27 чэрвеня]] Міжнародны крымінальны суд выдаў ордэр на арышт Муамара Кадафі, Сейфа аль-Іслама і кіраўніка разведслужбы краіны Абдулы ас-Сенусі па абвінавачванні ў наборы наймітаў і нападах на ўдзельнікаў антыўрадавых дэманстрацый і іншых злачынствах<ref>[http://www.ria.ru/arab_ly/20110627/394013421.html МУС выдал ордер на арест Муамара Каддафи | РИА Новости]</ref>. У дакладзе, які быў падрыхтаваны аўтарытэтнай міжнароднай праваабарончай арганізацыяй ''Human Rights Watch'', якая базуецца ў [[Нью-Ёрк]]у, гаворыцца, што расправа над лідарам Лівійскай Джамахірыі Муамарам Кадафі і яго асяроддзем, зладжаная 20 кастрычніка 2011 года, уяўляе сабой ваеннае злачынства. Па словах яе экспертаў, сабраныя імі новыя даныя паказваюць на «відавочную пакаранне» без суда і следства мяцежнікамі не толькі Муамара Кадафі і яго сына Мутазіма, але і «дзесяткаў палонных» з ліку тых, хто знаходзіўся ў асяроддзі ранейшага лівійскага кіраўніка ў апошні дзень яго жыцця. Мяцежнікі пакаралі смерцю па меншай меры 66 палонных у гасцініцы «Махары». Атрыманая Human Rights Watch інфармацыя паказвае на тое, што Мутазім Кадафі, паранены пры першапачатковым сутыкненні паміж аўтакалонай бацькі і паўстанцамі, быў дастаўлены жывым з Сірта ў Місурату, дзе яго неўзабаве забілі. Сам Муамар Кадафі быў жорстка збіты. Акрамя таго, яго калолі штыком, сведчыць арганізацыя, спасылаючыся на відэазапісы, зробленыя самімі мяцежнікамі на камеры мабільных тэлефонаў. Агенцтва Франс Прэс перадае інфармацыю, што ў яе распараджэнні апынуўся даклад Камісіі ААН па расследаванні ваенных злачынстваў і парушэнняў правоў чалавека падчас грамадзянскай вайны ў Лівіі. З гэтай справаздачы можна зрабіць выснову, што «з 20 расследаваных налётаў НАТА камісія выявіла пяць налётаў, падчас якіх былі забітыя 60 мірных жыхароў, 55 атрымалі раненні»<ref>[http://ria.ru/arab_ly/20120303/584131343.html РИА «Новости». «Жертвами серии авиаударов НАТО в Ливии стали 60 мирных жителей — ООН». 02:4203.03.2012]</ref>. [[29 мая]] 2011 каталіцкі апостальскі вікарый Трыпалі біскуп Джавані Марцінелі прыехаў у Італію, каб звярнуць увагу сусветнай супольнасці на пакуты мірнага насельніцтва Лівіі з-за бамбардзіровак краіны авіяцыяй НАТА. Як паведамляе радыё [[Ватыкан]]а, біскуп заявіў, што некалькі грамадзянскіх асоб загінулі на яго вачах<ref>[http://ria.ru/arab_war/20110529/381520199.html Католический епископ Триполи призвал прекратить бомбардировки Ливии]</ref>. == Выкарыстанне зброі са збедненым уранам == У ліпені [[2018]] года ўрад нацыянальнай згоды Лівіі абвінаваціў блок НАТА ў выкарыстанне зброі са [[Збеднены ўран|збедненым уранам]], калі лівійскія медыкі высветлілі, што за апошнія гады ў краіне рэзка вырасла колькасць анкалагічных захворванняў менавіта ў тых месцах, якія падвяргаліся бамбардзіроўкам у 2011 годзе<ref>[https://ria.ru/world/20180713/1524543935.html РИА НОВОСТИ: Ливия обвинила НАТО в применении оружия с обедненным ураном]</ref>. Улады мелі намер звярнуцца ў МАГАТЭ і іншыя міжнародныя арганізацыі па дапамогу ў правядзенні дбайных даследаванняў прысутнасці збедненага ўрану і ў раёнах Лівіі, якія падвергліся авіяналётам. Першыя паведамленні аб выкарыстанні збедненага ўрану ў лівійскім канфлікце з’явіліся яшчэ ў красавіку 2011. Па сведчанні незалежнай групы навукоўцаў, якія тады працавалі ў Лівіі, у гэтай краіне былі знойдзены сляды збедненага ўрану. Імі быў зафіксаваны павышаны ўзровень радыяцыі ў варонках ад бомбаў і на аскепках снарадаў, якія заставаліся пасля авіяўдараў НАТА<ref>[http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ Армейский вестник: Урановая нанопыль засеяла ливийские города] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170601034629/http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ |date=1 чэрвеня 2017 }}</ref>. Афіцыйныя прадстаўнікі Паўночнаатлантычнага альянсу абвяргаюць любую інфармацыю пра ўжыванне забароненых рэчываў у канфлікце ў Лівіі. == Інфармацыйная вайна == Як адзначаў Бенджамін Барбер з Huffington Post, у ходзе вайны журналісты страцілі нават бачнасць аб’ектыўнасці ў лівійскіх падзеях{{sfn|Цыганок|2012|loc=Провокационная роль современных СМИ}}. Арышт адваката-актывіста і хваля пратэстаў за яго вызвалення ў лютым хутка перацяклі ў інтэрнэт-прастору і СМІ. З’явілася незвычайна вялікая колькасць відэа на [[Ютуб]]е і паведамленняў у [[Твітэр]]ы, якія апынуліся падобнымі. Нягледзячы на сумніўнае паходжанне, прафесійныя групы такіх [[СМІ]], як [[CNN]], [[BBC]], [[NBC]], [[CBS]], [[ABC]], канал «[[Fox News]]» і [[Аль-Джазіра]] прынялі гэтыя ананімныя і непацверджаныя відэа, як легітымныя крыніцы навін{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. Блок НАТА арганізаваў інтэнсіўную прапагандысцкую кампанію ў СМІ. Незадоўга да падзення Трыпалі, Цьеры Мейсан адкрыта заявіў, што большасць заходніх журналістаў, якія спыніліся ў гатэлі Rixos былі агентамі інтэрвентаў. У прыватнасці, ён паказаў на групы [[Associated Press]], [[Бі-Бі-Сі|ВBC]], [[CNN]] і [[Fox News]]. 31 кастрычніка ў інтэрв’ю на «Радыё Канада» Шарль Бушар распавёў, што ў штаб-кватэры НАТА ў [[Неапаль|Неапалі]] было створана аналітычнае падраздзяленне. Для яго ўзмацнення было створана некалькі інфармацыйных сетак. Разведданыя паступалі з многіх крыніц, уключаючы [[сродкі масавай інфармацыі]]. Такім чынам НАТА прызнала, што афіцыйныя замежныя журналісты ў Лівіі былі агентамі альянсу{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. Кампанія выйшла далёка за межы звычайна задзейнічаных у падобных акцыях ліберальных колаў, пераканаўшы «прагрэсіўных» журналістаў і іх выданні, а таксама «левых» інтэлектуалаў, прадстаўляць наймітаў у якасці «рэвалюцыянераў». Прапаганда распаўсюджвала лапезныя вобразы ўрадавых войск (часта малюючы іх як «чарнаскурых наймітаў»), малюючы іх гвалтаўнікамі, якія прымаюць велізарныя дозы «Віягры». Між тым [[Amnesty International]] і [[Human Rights Watch]] сведчаць, што да пачатку аперацыі НАТА ва ўсходняй Лівіі ніякіх масавых згвалтаванняў, ніякіх верталётных нападаў або бамбёжак мірных дэманстрантаў з боку сіл Кадафі не было. Што дакладна было, дык гэта 110 загінулых з абодвух бакоў падчас беспарадкаў у Бенгазі. Тым не менш, усе гэтыя гісторыі сталі падставай для ўстанаўлення беспалётнай зоны і нападу НАТА на Лівію{{sfn|Цыганок|2012|loc=Провокационная роль современных СМИ}}. З пачаткам інтэрвенцыі асноўнымі кампанентамі інфармацыйнай вайны з’яўляліся інфармацыйна-прапагандысцкія акцыі, [[радыёэлектронная барацьба]], вывад з ладу элементаў грамадзянскай і ваеннай інфраструктуры. Калі канфлікт перайшоў у працяглую фазу, задачай стала выкрыць праціўніка ў маральна непрымальных формах вядзення канфлікту, а таксама прыцягнуць на свой бок новых саюзнікаў. У нязначнай ступені НАТА адпрацоўвалася тэхналогія барацьбы з кампутарнымі сеткамі. Нярэдка супрацьстаялыя бакі (Захад і рэжым Кадафі) выкарыстоўвалі адны і тыя ж прыёмы: прымяншаць свае страты і перабольшвалі маштабы шкоды праціўніка. У сваю чаргу лівійскі бок завышаў лічбы страт сярод мясцовага насельніцтва. У той жа час разбурэнне Лівіі не перашкодзіла НАТА паўтара месяца выкарыстоўваць радыё і тэлебачанне для перадачы сваіх прапагандысцкіх матэрыялаў. У рамках інфармацыйна-прапагандысцкіх акцый ажыццяўлялася радыё- і тэлевяшчанне на Лівію з тэрыторыі сумежных краін. Для павелічэння даходлівасці гэтых радыёперадач над тэрыторыяй Лівіі раскідваліся УКХ-радыёпрыёмнікі з фіксаванай частатой прыёму. Акрамя таго, пастаянна раскідваліся з паветра прапагандысцкія ўлёткі, якія насілі графічны характар (коміксы, плакаты, малюнкі, ігральныя карты з партрэтамі лівійскіх лідараў). Абодва бакі звярталіся да дэзінфармацыі, імкнучыся пасеяць паніку{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. == Замежны ўдзел == === Заходняя кааліцыя === [[File:AV-8B Harrier Operation Odyssey Dawn.jpg|thumb|Самалёт AV-8B Harrier ВПС ЗША перад баявым вылетам на тэрыторыю Лівіі, 20 сакавіка]] Планаванне аперацыі праводзілася штабам Аб’яднанага камандавання Узброеных Сіл ЗША ў зоне Афрыкі, на чале з генералам Кэтры Хэмам. У штабе кіраўніцтва аперацыі для каардынацыі сумесных дзеянняў былі накіраваныя афіцэры з Вялікабрытаніі, Францыі і іншых краін кааліцыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Адной з асаблівасцяў вядзення баявых дзеянняў у Лівіі стала маштабнае выкарыстанне сістэм кіраванага зброі, прымяненне якіх грунтавалася на даных, што атрымліваліся па каналах сувязі ў рэальным маштабе часу, сродкаў радыёэлектроннай і аптычнай разведкі. Высокая дакладнасць цэлеўказання дазволіла павысіць долю прымянення кіраваных боепрыпасаў да 85%. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі мэтаў і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваюцца ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, для спецназа [[ВМС ЗША]], Вялікабрытаніі і Францыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. У ходзе баявых дзеянняў знайшла практычнае пацвярджэнне канцэпцыя спалучэння інфармацыйных сістэм краін НАТА і амерыканскага камандавання ў зоне Афрыкі. Было рэалізавана ўзаемадзеянне паміж амерыканскімі, англійскімі, італьянскімі інфармацыйнымі сістэмамі, у прыватнасці рэалізаваны прыём разведвальных даных ад самалётаў GR-4A Tornado (Вялікабрытанія), аснашчаных кантэйнернай разведвальнай станцыяй RAPTOR, амерыканскімі сродкамі прыёму і апрацоўкі разведінфармацыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Сістэма ўзбраенняў, задзейнічаная кааліцыйнымі войскамі ЗША і Вялікабрытаніі ў Лівіі, уключала правераныя ў ходзе папярэдніх ваенных канфліктаў тыпы і ўзоры. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі цэлей і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваліся ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, адзінай для розных звёнаў кіравання. У прыватнасці, упершыню былі ўжытыя ў звяне «ўзвод-рота» і разведвальна-пошукавымі групамі адзіныя тактычныя тэрміналы JTT-B, якія дазвалялі ў рэальным маштабе часу адлюстроўваць атрыманыя па спадарожнікавых і наземных каналах сувязі даныя на электроннай карце, якая выводзіцца альбо непасрэдна на ўласны тэрмінал, альбо на экран падлучанага да яго партатыўнага кампутара{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Была створана магутная амерыканская авіяцыйная групоўка разведвальнай авіяцыі і радыёэлектроннай барацьбы, якая ўключала cамалёты Lockheed U-2; RC-135 Rivet Joint, EC-130Y, EC-130J, EA-18G, cамалёты электроннай разведкі ЕР-3Е, Boeing Е-3F Centry, Grumman E-2 Hawkeye; EC-130J Commando Solo, Tornado ECR; Transall C-130 JSTARS і БЛА Global Hawk, cамалёты базавай патрульнай авіяцыі P-3C Orion і самалёты-запраўшчыкі КС-135P і KC-10A. Па стане на 19 сакавіка авіягрупа была прадстаўлена 42 тактычнымі знішчальнікамі F-15C Блок 50, F-15E і F-16E. Ударная авіяцыя таксама была прадстаўлена штурмавікамі AV-8B «Харыер II»{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Некаторыя тыпы ўзбраенняў УС краін Захаду ўпершыню ўжытыя ў баявых умовах у Лівіі. Напрыклад, падводная лодка атамная з крылатымі ракетамі Florida (пераабсталяваная з ПЛАРБ), тактычная крылатая ракета Tomahawk Block IV (TLAM-E), удасканаленыя сродкі дастаўкі баявых плыўцоў Advanced SEAL Delivery System (ASDS), шматмэтавы знішчальнік Eurofighter «Typhoon» ВПС Вялікабрытаніі, цяжкаўзброены самалёт падтрымкі сухапутных падраздзяленняў AC-130U{{sfn|Цыганок|2012|loc=Основные виды ВВТ, использованные вооруженными силами сторон}}. === Беларусь === {{Асноўны артыкул|Беларусы ў лівійскім канфлікце}} [[Рэспубліка Беларусь]] стала адной з нямногіх краін, якія падтрымалі Кадафі, не прызналі паўстанцкі [[Нацыянальны пераходны савет Лівіі|Нацыянальны пераходны савет]] і асудзілі дзеянні блока НАТА<ref>{{cite web|url=http://www.mfa.gov.by/en/press/news_mfa/f75073a623f49a26.html|title=Statement released by the Foreign Ministry in connection with the missile strikes and bombings on Libya|access-date=2016-04-20|lang=en}}</ref>. Як заяўляў саветнік пасольства Беларусі ў Трыпалі Георгій Грамыка, да грамадзянскай вайны і замежнай інтэрвенцыі ў краіне быў размешчаны кантынгент з 500 беларускіх ваенных саветнікаў, інструктараў і спецыялістаў, але з пачаткам баявых дзеянняў частку з іх эвакуявалі. Аднак са слоў ваеннага аташэ Ігара Качугіна, афіцыйна ў краіну вайскоўцы не накіроўваліся. Тым не менш ён не выключыў, што хтосьці мог заключыць індывідуальныя кантракты з лівійскімі [[сілавікі|сілавымі структурамі]]<ref name="комсомолка">[https://web.archive.org/web/20211022165612/https://www.kp.ru/daily/25664/825870/ На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны] // Комсомольская правда : газета. — 6 апреля 2011.</ref>. 15 лютага, па даных [[Стакгольмскі інстытут даследавання праблем міру|SIPRI]], з [[Баранавічы|Баранавічаў]] у [[Себха|Себху]] вылецеў транспартнік [[Іл-76]]. Самалёт меркавана вёз зброю для войск Кадафі<ref>[https://www.newsru.com/world/01mar2011/minsk.html NEWSru.com :: SIPRI: Белоруссия снабдила Каддафи оружием для уничтожения революционеров<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. У канцы лютага амерыканскае разведвальна-аналітычнае агенцтва Stratfor са спасылкай на ўласныя крыніцы распаўсюдзіла інфармацыю пра тое, што ў расправах над апазіцыяй прымалі ўдзел выхадцы з Усходняй Еўропы<ref name="newtimes">[https://newtimes.ru/articles/detail/35642 Белорусская джамахирия: Полковник Каддафи ищет прибежища в Минске] // The New Times : журнал. — № 08 (193). — 7 марта 2011.</ref> — у прыватнасці, з Беларусі, Украіны, Сербіі і Румыніі<ref name="febr"/>. Тэлеканал [[CNN]] паказаў відавочцаў, якія казалі, быццам у джыпах з [[АК-47]] на плячы раз’язджалі людзі ''«з усходнееўрапейскай знешнасцю»''<ref name="newtimes"/>. Замежныя байцы пілатавалі баявую авіяцыю, абстрэльваючы апазіцыю, а таксама праводзілі патруляванне і зачыстку вуліц на аўтамабілях<ref name="febr">[https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]</ref>. 6 красавіка выдавецтва «[[Камсамольская праўда]]» апублікавала артыкул пра ўдзел у баявых дзеяннях у Лівіі на баку Кадафі беларускіх ваенных саветнікаў. Рэдакцыя пісала, што замежнікі займаліся падрыхтоўкай лівійскіх сілавікоў, рамонтам і эксплуатацыяй тэхнікі. Яны не ўдзельнічалі ў баявых дзеяннях, але пастаянна знаходзіліся на лініі фронту. Паведамлялася і пра наймітаў з індывідуальнымі кантрактамі, і пра дзейных вайскоўцаў Узброеных Сіл Беларусі. Сярод спецыялістаў былыя байцы [[334-ы асобны атрад спецыяльнага прызначэння|334-га атрада]] са складу [[5-я асобная брыгада спецыяльнага прызначэння|5-й асобнай брыгады спецпрызначэння]]. Некаторыя з іх, як мяркуецца, праходзілі падрыхтоўку на расійскіх базах [[спецпрызн|спецназа]] і ўдзельнічалі ў [[Афганская вайна (1979—1989)|вайне ў Афганістане]]. [[Ваенны спецыяліст|Ваенспецы]] пераканалі лівійцаў аддаць перавагу [[узброены пікап|ўзброеным пікапам]] замест бранятэхнікі, а таксама ўнесці ў тактыку некаторыя элементы [[Партызанская вайна|партызанскай вайны]], што знізіла эфектыўнасць авіяўдараў НАТА і павялічыла мабільнасць арміі. Дзякуючы іх садзейнічанню, [[Другое контрнаступленне кадафістаў|у канцы сакавіка—пачатку красавіка]] войскі Кадафі нават змаглі перайсці ў контрнаступленне на ўсходзе краіны. Рэдакцыя звязалася з нейкім Міхаілам, адным з беларускіх наймітаў. Ён паведаміў, што ''«яго зарплата ў Лівіі складае 3000 долараў»''. Паводле інфармацыі суразмоўцы, пры ўрадавых узброеных сілах ''«знаходзяцца некалькі сотняў беларусаў»''<ref name="комсомолка"/>. 8 красавіка кіраўнік рабочай групы [[ААН]] па выкарыстанні наймітаў Хасэ Луіс Гомес дэль Прада паведаміў пра наяўнасць мноства доказаў выкарыстання Кадафі замежных байцоў. Большасць, па яго словах, з’яўляліся афрыканцамі, аднак, верагодна, сярод іх меліся і беларусы<ref>[https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ ООН: на стороне Каддафи воюют белорусы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230106185410/https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ |date=6 студзеня 2023 }} // Telegraf.by : интернет-ресурс. — 9 сентября 2011.</ref>. Ізноў пра беларускі ўдзел загаварылі ў жніўні—верасні, калі з’явілася інфармацыя пра прысутнасць беларусаў, у тым ліку снайпераў<ref name="снайпера">[https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii Белорусские снайперы защищали Каддафи в Ливии?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200724145852/https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii |date=24 ліпеня 2020 }}</ref>, на паўночным захадзе краіны, дзе яны маглі ўступіць у прамыя сутыкненні са спецпадраздзяленнямі НАТА, [[ААЭ]] і [[Катар]]а<ref>[https://m.lenta.ru/news/2011/08/24/qatari/ В боях за Триполи принял участие иностранный спецназ]</ref>. Ібрагім Абдэль Магід, адзін з ваенных кіраўнікоў Нацыянальнага пераходнага савета, заявіў, што апазіцыя была праінфармавана з ''«некаторых крыніц разведкі»'' пра прыбыццё на дапамогу [[кадафісты|кадафістам]] снайпераў розных еўрапейскіх нацыянальнасцяў, у тым ліку ўкраінцаў, беларусаў і іншых. Група ўвайшла ў Лівію праз порт Нуфейда ў [[Туніс]]е, пасля чаго перамешчана ў Трыпалі<ref name="снайпера"/>. Акрамя таго, як паведамлялася, лівійскія паўстанцы выявілі ў будынку спецслужбаў дакументацыю, згодна з якой пастаўкі зброі ў Лівію вяліся беларускай арганізацыяй «Белтэхэкспарт»<ref>[https://piter.tv/event/Povstanci_Na_storone_Ka/ Повстанцы: На стороне Каддафи воевали не только украинские, но и белорусские снайперы]</ref>. Афіцыйныя прадстаўнікі Беларусі (прэс-сакратар МЗС [[Андрэй Уладзіміравіч Савіных|Андрэй Савіных]]<ref>[https://news.tut.by/politics/256754.html МИД: Белорусских военных в Ливии нет и никогда не было] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210419202259/https://news.tut.by/politics/256754.html |date=19 красавіка 2021 }}</ref><ref>[https://ria.ru/20110906/431141568.html Белорусских снайперов в Ливии не было, заявил МИД]</ref><ref>[https://www.belta.by/politics/view/publikatsii-so-ssylkoj-na-ekspertov-oon-o-nalichii-v-livii-belorusskih-naemnikov-ne-zasluzhivajut-dover-128168-2011 Публикации со ссылкой на экспертов ООН о наличии в Ливии белорусских наемников не заслуживают доверия - МИД]</ref><ref name="комсомолка"/>, памочнік міністра абароны па пытаннях ваеннай палітыкі генерал-маёр Аляксандр Анісімаў<ref>{{Cite web |url=https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |title=Генерал Анисимов: белорусских военных в Ливии не было |access-date=29 верасня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929122716/https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |archive-date=29 верасня 2021 |url-status=dead }}</ref>, міністр абароны [[Юрый Жадобін]]<ref>[https://charter97.org/ru/news/2013/8/28/74674/ Жадобин отшутился о белорусских военных в Судане] // Хартыя '97, 28 августа 2013</ref>) адмаўлялі факт удзелу не толькі дзеючых вайскоўцаў, але і беларускіх грамадзян у якасці наёмнікаў. == Гл. таксама == * [[Замежныя найміты ў Лівіі]] * [[Інтэрвенцыя ў Лівіі]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{cite journal|last=Roberts|first=Hugh|title=Who said Gaddafi had to go?|journal=London Review of Books|date=17 November 2011|volume=33|issue=22|pages=8–18|url=https://www.lrb.co.uk/v33/n22/hugh-roberts/who-said-gaddafi-had-to-go|access-date=14 November 2011}} * {{h|Doyle|2011|Mark Doyle. [https://www.bbc.com/news/world-africa-13904110 Libya's Western Mountains - the 'forgotten war'] // BBC, 24 June 2011}} * {{h|ICRC|2012|[https://casebook.icrc.org/case-study/libya-nato-intervention-2011 Libya, NATO Intervention 2011] // ICRC, 2012}} * {{h|Цыганок|2012|Цыганок А. Д. [http://otvaga2004.ru/boyevoe-primenenie/boyevoye-primeneniye10/livia-itogi-i-uroki/ Война в Ливии 2011 г.: итоги и уроки] // Журнал «Арсенал Отечества», №2 / 2012.}} * {{h|Хамза|2021|Ахмед Хамза. Анализ событий первого этапа гражданской войны в Ливии 2011 г. на основе работ российских исследователей // Журнал международного права и международных отношений. 2021 № 3 (98). С. 68—72.}} * {{h|Бурак|2021|Захар Бурак. Дзесяць гадоў хаосу: куды рушыць Лівія? // Звязда : газета. — 27 лютага 2021.}} * {{h|Al Jazeera|2011|[https://www.aljazeera.com/news/2011/8/23/battle-for-libya-key-moments Battle for Libya: Key moments] // Al Jazeera, 23 Aug 2011}} * {{h|CNN|2013|[https://us.cnn.com/2013/09/20/world/libya-civil-war-fast-facts/index.html 2011 Libya Civil War Fast Facts] // CNN, Sep 20, 2013}} * {{h|NATO|2012|[https://www.nato.int/en/what-we-do/operations-and-missions/nato-and-libya-february-october-2011 NATO and Libya (February - October 2011)] // North Atlantic Treaty Organization, 4 April 2012}} * {{h|Britannica|2011|[https://www.britannica.com/event/Libya-Revolt-of-2011#ref300033 Libya Revolt of 2011] // Britannica.}} * {{h|Amnesty International|2012|[https://www.amnesty.org/en/documents/MDE19/003/2012/en/ "Libya: The Forgotten Victims of NATO Strikes"] // Amnesty International, AI INDEX: MDE 19/003/2012, 19 March 2012}} == Спасылкі == * [http://www.izvestia.ru/world/article3152501/ Ю. Снегирев. Мятеж в пустыне] * [http://www.izvestia.ru/world/article3152559/ Ю. Снегирев. Война в песочнице] * [http://echo.msk.ru/programs/svoi-glaza/758807-echo/ Своими глазами. Бунтующая Ливия.//Передача радиостанции «Эхо Москвы»] * [http://www.izvestia.ru/story/191 О. Джемаль, М. Сайченко. Ливийский дневник] * [http://www.ng.ru/world/2011-06-23/7_livia.html Война в Ливии — тяжкая ноша для НАТО] Петр Силантьев, 23 июня 2011 * [https://web.archive.org/web/20150908092552/http://fototelegraf.ru/?tag=%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%8F-2011-%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D0%B9 Фоторепортажи о восстании в Ливии] * «На стороне Каддафи воюют белорусские партизане» Комсомольская правда [https://m.kp.by/daily/25664/825870/]{{Недаступная спасылка}} * Передача «Права человека. Взгляд в мир» с Евгением Новиковым (Белоруссия) [https://www.youtube.com/watch?v=OcgbYX30lFA Ливия: истинные причины войны] (видео) * [https://www.historyguy.com/libyan_war_2011.htm Сітуацыя ў Лівіі ў 2011 годзе (англ.)] * [http://www.wikiznanie.ru/b/index.php/%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0_%D0%B2_%D0%9B%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B8 Грамадзянскія войны ў Лівіі (руск.)] {{Арабская вясна}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Лівіі]] [[Катэгорыя:Палітыка Лівіі]] [[Катэгорыя:2011 год у Лівіі]] [[Катэгорыя:Войны XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Гісторыя Лівіі]] brktmlks0nj7osjtw3nbvj86htm8zh2 5202752 5202751 2026-09-20T14:57:56Z DBatura 73587 /* Інфармацыйная вайна */ 5202752 wikitext text/x-wiki {{пра|Грамадзянскую вайну ў 2011|другі канфлікт|Грамадзянская вайна ў Лівіі (2014—2020)}} {{Узброены канфлікт |канфлікт = Грамадзянская вайна ў Лівіі |частка = [[Арабская вясна]], [[Лівійскі крызіс]] |выява = [[File:Tanks outside of Misrata (6) (8288579409).jpg|300px|]] |памер = |загаловак = Знішчаныя падчас вясновых баёў танкі лаялістаў ля [[Місурата|Місураты]] |дата = [[15 лютага]] — [[23 кастрычніка]] [[2011]] |месца = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] [[Лівія]] |прычына = |casus belli = |вынік = Скінуты ўрад [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]] |змены = |праціўнік1 = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] '''[[Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі]]''' *[[Нацыянальна-вызваленчая армія Лівіі|НВАЛ]] *Лівійскія плямёны<ref name="tribewsj">{{cite news|url=http://online.wsj.com/article/SB10001424052702304887904576395143328336026.html|work=The Wall Street Journal|date=21 June 2011|title=Libya City Torn by Tribal Feud|accessdate=26 July 2011|first=Sam|last=Dagher}}</ref><ref name="tribespiegel">{{cite news|date=26 July 2011|url=http://www.spiegel.de/international/world/0,1518,776695,00.html|work=Der Spiegel|accessdate=26 July 2011|title=Tribal Rivalries Complicate Libyan War|last=Von Rohr|first=Mathieu}}</ref> **• Тубу ([[Фронт тубу для выратавання Лівіі|ФТВЛ]]) **• Амазігі ** [[Лівійская ісламская баявая група|ЛІБГ]] * Замежныя найміты<ref>[http://interfax.ru/politics/news.asp?id=204759 Старший сын Каддафи утверждает, что в Триполи воюют подразделения НАТО и наемники] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200727111717/https://www.interfax.ru/russia/204759 |date=27 ліпеня 2020 }}</ref> ''' '''Ваенная падтрымка [[Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 1973|UNSC Resolution 1973]]''': *{{Сцягафікацыя|НАТА}} {{Collapsible list |bullets =yes |title = Членаў НАТА |{{Сцягафікацыя|Belgium}} |{{Сцягафікацыя|Bulgaria}} |{{Сцягафікацыя|Canada}} |{{Сцягафікацыя|Denmark}} |[[File:Flag of France (1976–2020).svg|22пкс]] [[Францыя]] |{{Сцягафікацыя|Greece}} |{{Сцягафікацыя|Italy}} |{{Сцягафікацыя|Netherlands}} |{{Сцягафікацыя|Norway}}<ref>{{cite news |date=29 July 2011 |url=http://www.agi.it/english-version/world/elenco-notizie/201107291140-pol-ren1034-last_libyan_mission_for_norway_s_f16s_to_fly_tomorrow |title=Last Libyan Mission for Norway's F16S To Fly Tomorrow |agency=[[Agenzia Giornalistica Italia]] |accessdate=11 August 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121123033546/http://www.agi.it/english-version/world/elenco-notizie/201107291140-pol-ren1034-last_libyan_mission_for_norway_s_f16s_to_fly_tomorrow |archivedate=23 лістапада 2012 }}</ref> |{{Сцягафікацыя|Romania}} |{{Сцягафікацыя|Spain}} |{{Сцягафікацыя|Turkey}} |{{Сцягафікацыя|United Kingdom}} |{{Сцягафікацыя|United States}} }} {{Collapsible list |bullets =yes |title = Іншых краін |{{Сцягафікацыя|Туніс}}<ref>{{cite web |title=Libya says Gaddafi survives air strikes, but son killed |url=http://www.stuff.co.nz/world/africa/4947667/Libyas-Gaddafi-offers-ceasefire-but-will-not-leave |author=Noueihed, Lin |date=2011-05-02 |work=Stuff.co.nz |accessdate=2011-09-17 |lang=en}}</ref><ref group="~">Армія Туніса ўдзельнічала ў [[Бітва за Вазін|пагранічных сутыкненнях у раёне горада Вазін]] на баку ПНС.</ref> |{{Сцягафікацыя|Jordan}}<ref>{{cite news|url=http://www.jordantimes.com/?news=36218|title=Jordanian Fighters Protecting Aid Mission|work=The Jordan Times|date=6 April 2011|accessdate=6 April 2011}}</ref> |{{Сцягафікацыя|Sweden}} |{{Сцягафікацыя|United Arab Emirates}}<ref>{{cite news|url=http://www.wam.org.ae/servlet/Satellite?c=WamLocEnews&cid=1300255413630&p=1135099400124&pagename=WAM%2FWamLocEnews%2FW-T-LEN-FullNews|title=UAE Updates Support to UN Resolution 1973|agency=[[Emirates News Agency]]|date=25 March 2011|accessdate=26 March 2011}}</ref> |{{Сцягафікацыя|Катар}}<ref name="Армия Катара"/> }} {{Сцяг|Джыхад}} [[Аль-Каіда]]<ref>{{Cite web |url=http://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html |title="Аль-Каида" проникла в ряды ливийской оппозиции |access-date=13 красавіка 2019 |archive-date=13 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190413213938/http://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html |url-status=dead }}</ref><br>'''Ваенныя інструктары''':<br>{{Сцягафікацыя|Катар}}<ref name="worldtribune.com">[http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_libya0445_04_15.asp Qatar trains anti-Gadhafi rebels in use of anti-tank weapons]</ref><br>{{Сцягафікацыя|НАТА}}<ref>[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110823152013.shtml?print Дмитрий Рогозин обвинил НАТО в участии в гражданской войне в Ливии.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131112061522/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110823152013.shtml?print |date=12 лістапада 2013 }}//РБК, 23.08.2011 г. [http://www.utro.ru/news/2011/08/23/993926.shtml копия]</ref><br>'''Пастаўкі зброі:''' {{сцягафікацыя|Qatar}}<ref>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/10/2011102693420436507.html|title=NTC asks NATO to extend Libya presence|publisher=Al Jazeera|date=26 October 2011|accessdate=26 October 2011}}</ref><ref>{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15459473|title=Libya's Mustafa Abdul Jalil asks Nato to stay longer|work=BBC|date=26 October 2011|accessdate=4 November 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/oct/26/qatar-troops-libya-rebels-support |title=Qatar admits sending hundreds of troops to support Libya rebels|work=The Guardian|date=26 October 2011|accessdate=20 November 2011 |last=Black|first=Ian|location=London}}</ref><br>{{сцягафікацыя|Egypt}}<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/03/18/masr/ Ближний Восток: Египет начал поставлять оружие ливийским повстанцам]//Lenta.ru,18.03.2011 г.</ref><br>{{сцягафікацыя|Малдавія}}<ref>[https://m.point.md/ru/novosti/politika/moldova-prodala-oruzhie-livijskim-terroristam Молдова продала оружие ливийским террористам] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230414021733/https://m.point.md/ru/novosti/politika/moldova-prodala-oruzhie-livijskim-terroristam |date=14 красавіка 2023 }} — ''point'', 14 ноября 2013</ref><br>{{сцягафікацыя|Швейцарыя}}<ref>[http://nashagazeta.ch/news/12112 Швейцарское оружие оказалось в руках ливийских повстанцев] — ''Наша газета'', 29 июля 2011</ref><br>'''Іншая падтрымка''':<br>{{сцягафікацыя|Судан}}<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14881745 Darfur rebel leader Khalil Ibrahim flees Libya]</ref> |праціўнік2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] '''[[Вялікая Сацыялістычная Народная Лівійская Арабская Джамахірыя|Лівійская Арабская Джамахірыя]]''' * [[Узброеныя сілы Лівійскай Джамахірыі|Узброеныя сілы Лівіі]] * Ваенізаваныя фармаванні * Лівійскія плямёны<ref name="tribewsj"/><ref name="tribespiegel"/> **• Кадафа **• Туарэгі **• Варфала * Замежныя найміты<ref>[http://vesti.az/news/90437/На_стороне_Каддафи_сражаются_наемники_из_России НА СТОРОНЕ КАДДАФИ СРАЖАЮТСЯ НАЕМНИКИ ИЗ РОССИИ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110926005426/http://vesti.az/news/90437/%D0%9D%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B5_%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8_%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%81%D1%8F_%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%B8%D0%B7_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 |date=26 верасня 2011 }}</ref> '''Ваенная патрымка''':<br>{{Сцягафікацыя|Zimbabwe}}<ref name="Зімбабвэ">[https://m.kp.by/daily/25645/809127/ В Ливии на стороне правительства воюет немало зимбабвийцев. Комсомольская правда]{{Недаступная спасылка}}</ref><br>[[Файл:Flag of Darfur Liberation Front.svg|border|22px]] Паўстанцы [[Дарфур]]а<ref name="Дарфур">[http://allafrica.com/stories/201106010572.html Sudan: Govt Deploys Troops to Borders With Libya]</ref><br>'''Ваенныя саветнікі''':<br>{{Сцяг|Belarus|1995}} [[Беларусь]]<ref name="РИА">[https://ria.ru/20180202/1513834267.html Источник: освобожденный из плена в Ливии белорусский военный прибыл в Минск]</ref><ref name="партызаны">[https://m.kp.by/daily/25664/825870/?share.target.id=396795&share.target.class=4 На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны. Комсомольская правда]{{Недаступная спасылка}}</ref><br> '''Пастаўкі зброі:'''<br>{{Сцягафікацыя|Algeria}}<ref>[http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- Algeria May have Violated UN Resolution By Providing Weapons to Libya, US State Dept] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180730140427/http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- |date=30 ліпеня 2018 }}</ref><br>{{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]]<ref>[http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/14/828153.html Сирия шлет Каддафи оружие и боеприпасы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181028224237/http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/14/828153.html |date=28 кастрычніка 2018 }}// ИА Росбалт, 14/03/2011</ref><br>{{Сцягафікацыя|Беларусь|1995}}<ref>[https://www.newsru.com/world/01mar2011/minsk.html SIPRI: Белоруссия снабдила Каддафи оружием для уничтожения революционеров] — news.ru, 1 марта 2011</ref><ref name="зброя">[https://news.tut.by/politics/216932.html Летало ли белорусское оружие в Ливию и Кот-д'Ивуар?. Tut.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181130125052/https://news.tut.by/politics/216932.html |date=30 лістапада 2018 }}</ref> |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] [[Мустафа Мухамад Абд-аль-Джаліль]]<br>{{Сцяг|НАТА}} [[Шарль Бушар]] |камандзір2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] [[Муамар Кадафі]] † |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] каля 30 000 паўстанцаў<ref>http://www.aljazeera.com/blogs/africa/2011/03/18951.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180810120429/https://www.aljazeera.com/blogs/africa/2011/03/18951.html |date=10 жніўня 2018 }}</ref>;<br>{{Сцяг|НАТА}} больш за 200 самалётаў, 20 баявых караблёў, 20 падводных лодак, некалькі тысяч ваеннаслужачых;<br>{{Сцяг|Катар}} некалькі сотняў вайскоўцаў<ref name="Армия Катара"/>;<br>сотні замежных наймітаў. |сілы2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] каля 30 000 вайскоўцаў і лаялістаў<ref>[http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ «Gadhafi Asks Obama To Call Off NATO Military Campaign»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120119045921/http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ |date=19 студзеня 2012 }}// {{iw|CTV News}}, 6 April 2011. Retrieved 27 August 2011.</ref>;<br>{{Сцяг|Zimbabwe}} некалькі сотняў вайскоўцаў і наймітаў<ref name="Зімбабвэ"/>;<br>{{Сцяг|Беларусь|1995}} каля 500 ваенных інструктараў і наймітаў<ref name="партызаны"/>;<br>сотні замежных наймітаў. |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = '''Усходні фронт''': 7 200 забітых, параненых і зніклых без вестак паўстанцаў<ref name="armsexpo">[http://www.arms-expo.ru/049051124050054057054048.html В чем уникальность 240-дневной Ливийской войны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120427095911/http://www.arms-expo.ru/049051124050054057054048.html |date=27 красавіка 2012 }}</ref> '''Заходні фронт''': ''невядома'' |страты2 = '''Усходні фронт''': 11 000 забітых, параненых і зніклых без звестак лаялістаў<ref name="armsexpo"/><ref>[http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&newsId=256121&link=256121 Libyan estimate: At least 30,000 died in the war] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110909143158/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&newsId=256121&link=256121 |date=9 верасня 2011 }}</ref> '''Заходні фронт''': ''невядома'' |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = 25 000<ref>Ian Black, Middle East editor (8 January 2013). [https://www.theguardian.com/world/2013/jan/08/libyan-revolution-casualties-lower-expected-government "Libyan revolution casualties lower than expected, says new government".] London: Guardian. Retrieved 2 October 2013.</ref><ref>[https://m.rosbalt.ru/main/2011/09/08/887837.html В Ливии подсчитали количество погибших за время войны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191012112042/https://m.rosbalt.ru/main/2011/09/08/887837.html |date=12 кастрычніка 2019 }} // Росбалт, 8 сентября</ref> — 50 000<ref>[https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны]//РБК,30 августа 2011 года</ref> забітых |заўвага = |Commons = }} {{Паўстанне ў Лівіі}} Першая '''грамадзянская вайна ў Лівіі''', або '''Лівійская рэвалюцыя'''<ref>{{cite web|url=http://www.pbs.org/newshour/multimedia/libya_9months/index.html|title=A Visual Look Back at the Libyan Revolution|work=PBS|date=20 October 2009|accessdate=28 October 2009|archive-date=21 кастрычніка 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111021172948/http://www.pbs.org/newshour/multimedia/libya_9months/index.html|url-status=dead}}</ref> — узброены канфлікт [[2011]] года паміж войскамі ўрада [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]] і паўстанцаў. Адзін з этапаў так званай «[[Арабская вясна|арабскай вясны]]». == Прычыны == {{Асноўны артыкул|Вялікая Сацыялістычная Народная Лівійская Арабская Джамахірыя}} Доўгі час палітычнае жыццё Лівіі абапіралася выключна на асабістай уладзе Муамара Кадафі, які кіраваў краінай з 1969 года{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. У перыяд праўлення Кадафі ўзровень жыцця насельніцтва знаходзіўся на досыць высокім узроўні. Сярэдняя працягласць жыцця складала 74 гады, а сярэдні заробак набліжаўся да адзнакі 1050 долараў ЗША. Таксама дзяржава забяспечвала бясплатную адукацыю і медыцынскае абслугоўванне, выплачвала фінансавую дапамогу для набыцця жылля. Аднак узровень беспрацоўя складаў па розных дадзеных ад 20 да 30 %. Даходы ад нафтаздабычы ішлі на ўзбагачэнне ўрада і набліжаных. Найвышэйшы ўзровень карупцыі, барацьба з іншадумствам, масавыя забойствы дысідэнтаў выклікалі незадаволенасць грамадзян<ref>[https://fb.ru/article/386328/voyna-v-livii-prichinyi-i-posledstviya Война в Ливии: причины и последствия]{{ref-ru}}</ref>. Вялікі ўплыў на сітуацыю ў Лівіі аказала знешнія фактары. Па-першае, гэта [[Арабская вясна]] на Блізкім Усходзе і ў Паўночнай Афрыцы ў снежні 2010 — студзені 2011, якая характарызавалася хвалёў масавых пратэстаў і беспарадкаў, выкліканых імкненнем да дэмакратычных ператварэнняў. Па-другое, гэта канфрантацыя з Захадам, што было звязана з датычнасцю ў 1980-я Лівіі да тэрактаў у [[Еўропа|Еўропе]]. На фоне [[Вайна супраць тэрарызму|барацьбы ЗША і іх саюзнікаў з міжнародным тэрарызмам]] дадзены факт узмацніў антылівійскія настроі ў заходніх кіруючых колах, хоць на працягу 2000-х гадоў рэжым Кадафі праводзіў палітыку па нармалізацыі адносін з амерыканцамі і еўрапейцамі, дамогчыся скасавання санкцый і наладжванню супрацоўніцтва. Найбольш Лівія зблізілася з [[Францыя]]й{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. == Ход падзей == === Пачатак грамадзянскай вайны === [[File:People on a tank in Benghazi1.jpg|thumb|злева|Дэманстранты на захопленым танку ў Бенгазі, 23 лютага.]] 15 лютага 2011 года ў [[Бенгазі]] прайшлі антыўрадавыя мітынгі пратэстоўцаў, разгневаных арыштам праваабаронцы [[Фатхі Тэрбіль|Фатхі Тэрбіля]], які ўдзельнічаў у разглядзе справы аб гібелі зняволеных у турме Абу-Салім. Пратэстоўцы, арганізаваныя праз сацыяльныя сеткі, патрабавалі адстаўкі Кадафі і вызвалення палітычных зняволеных. Лівійскія сілы бяспекі ўжылі супраць натоўпу вадамёты і гумовыя кулі, у выніку чаго некалькі чалавек атрымалі раненні{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. Хоць першыя выступленні ў Бенгазі былі падаўленыя{{sfn|CNN|2013|loc=February 16, 2011}}, але мітынгі аднавіліся. 17 лютага незадаволеныя абвясцілі Днём гневу. Буйныя дэманстрацыі прайшлі ў Бенгазі, Адждабіі, [[Дэрна|Дэрне]] і Зінтане; сілы Кадафі адказалі прымяненнем баявых патронаў супраць натоўпу{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 17: The Day of Revolt}}. За лічаныя дні хваляванні ахапілі ўсе найбуйнейшыя гарады. Супраць апазіцыі выступілі войскі, а таксама [[Замежныя найміты ў Лівіі|замежныя найміты]]{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 17: The Day of Revolt}}, а 21 лютага ўпершыню задзейнічана авіяцыя. Бамбардзіроўкам падвергнулася нават сталіца. У Бенгазі толькі з 17-га па 21-га загінула каля 300 чалавек{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Урад абмежаваў сувязь, заблакаваўшы Інтэрнэт і перапыніўшы тэлефонную сувязь па ўсёй краіне{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. Неўзабаве ўзброеная апазіцыя бярэ пад свой кантроль Бенгазі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Гарады на ўсход ад яго, уключаючы Байду і [[Табрук]], да гэтага моманту ўжо знаходзіліся пад кантролем паўстанцаў. Ключавой падзеяй стала падзенне Катыбы Бенгазі, добра ўкамплектаванага ваеннага гарнізона, у якім, акрамя іншых падраздзяленняў, служыла [[брыгада Хаміса]]. Байцы апазіцыі, узброеныя вінтоўкамі і самаробнымі бомбамі, аблажылі гарнізон і дзякуючы тэрарысту-смяротніку на аўтамабілі, які прабіў дзірку ў варотах будынка, захапілі аб’ект{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 20: Rebels take Benghazi}}. У наступныя тыдні армія ўрада працягвала здзяйсняць спарадычныя напады на Бенгазі, але так і не змагла аднавіць кантроль над горадам{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 20: Rebels take Benghazi}}. 27 лютага праціўнікі Кадафі ўтвараюць свой урад — [[Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі|Пераходны нацыянальны савет (ПНС)]]{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Апроч Бенгазі на ўсходзе, утварыўся другі ачаг паўстання — горы Нафуса. Як і ў іншых рэгіёнах Лівіі, мяцежнікі Нафуса патрабавалі звяржэння палкоўніка Кадафі, зніжэння ўзроўню карупцыі і паляпшэння сацыяльных паслуг. Але разам з тым мясцовая апазіцыя змагалася за адраджэнне [[берберы|берберскія]] культуры, якая пры Кадафі пакутавала ад дыскрымінацыі{{sfn|Doyle|2011|loc='Jigsaw of war'}}. Баевікі апазіцыі з Бенгазі рушылі на захад, але наступныя баі склаліся для іх няўдачна. Кадафісты здолелі перайсці ў контрнаступленне, [[Бітва за Рас-Лануф|адбілі Рас-Лануф]], ключавы нафтавы порт на ўсходзе Лівіі, і захапілі размешчаныя непадалёк гарады [[Бітва за Бін-Джавад|Бін-Джавад]] і [[Другая бітва за Брэгу|Брэга]]; таксама разгарэліся [[Бітва за Адждабію|жорсткія баі ў Адждабіі]], яшчэ адным пункце на шляху ў Бенгазі, і [[Другая бітва за Бенгазі|дайшлі да ўскраін паўстанцкай сталіцы]]. У той жа час ўлады здушылі [[Першая бітва за Эз-Завію|паўстанне ў Эз-Завіі]], на захадзе Лівіі, што негатыўна адбілася на баявым духу баевікоў. У гэты момант здавалася, што паўстанцы могуць быць разбіты{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 10: Gaddafi bombs Brega; retakes Zawiyah, Bin Jawad}}. === Заходняя ваенная інтэрвенцыя === {{Асноўны артыкул|Інтэрвенцыя ў Лівіі}} [[File:Coalition action against Libya-en.svg|thumb|left|Ваенныя дзеянні кааліцыі.]] Сілавое падаўленне мітынгаў не засталося па-за ўвагай сусветнай супольнасці. 17 сакавіка [[Савет Бяспекі ААН]] прыняў [[Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 1973|рэзалюцыю 1973]]. Дакумент прадугледжваў абарону мірнага насельніцтва, увядзенне беспалётнай зоны над Джамахірыяй і зброевае эмбарга. У падтрымку дакумента прагаласавалі тры пастаянныя члены СБ ААН — ЗША, Вялікабрытанія, Францыя, у той час як Расія і Кітай устрымаліся. 18 сакавіка Вашынгтон, Лондан, Парыж і шэраг арабскіх краін пад пагрозай ваеннага ўмяшання вылучылі Кадафі патрабаванне неадкладна спыніц атакі на мірнае насельніцтва{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. 19 сакавіка французскія, брытанскія і амерыканскія ўзброеныя сілы пачынаюць [[Аперацыя «Odyssey Dawn»|аперацыю «Світанак адысеі»]], накіраванай на забеспячэнне захавання беспалётнай зоны. Больш за 110 ракет «Тамагаўк», выпушчаных з амерыканскіх і брытанскіх караблёў і падводных лодак, пабілі каля 20 цэляў лівійскай супрацьпаветранай і супрацьракетнай абароны{{sfn|CNN|2013|loc=March 19, 2011}}. Адначасна па Лівіі ўдарылі французскія знішчальнікі, а неўзабаве да іх далучыліся бамбардзіроўшчыкі іншых краін НАТА{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. 22 сакавіка альянс абвясціў пра пачатак [[Аперацыя «Саюзны абаронца»|аперацыі «Саюзны абаронца»]]. На наступны дзень ВМС кааліцыя ўсталявалі марскую блакаду, спыняючы і абшукваюсв любыя караблі, якія, па іх падазрэнні, перавозілі зброю або наймітаў у Лівію. 24 сакавіка над краінай была ўсталяван беспалётная зона, якая прадугледжвала перакрыць усе палёты ў паветранай прасторы Джамахірыі для «абароны населеных пунктаў ад паветраных нападаў, за выключэннем палётаў, якія выкарыстоўваюцца ў гуманітарных мэтах і для аказання дапамогі»{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}. Фактычна дзеянні альянсу былі накіраваны на падтрымку апазіцыі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. 31 сакавіка Альянс узяў на сябе аднаасобнае камандаванне і кантроль над міжнароднымі ваеннымі дзеяннямі ў Лівіі{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}{{sfn|CNN|2013|loc=March 31, 2011}}{{sfn|Amnesty International|2012|loc=INTRODUCTION}}. Авіяцыйная падтрымка НАТА ў сакавіку аказала вырашальную ролю ў прыпыненні ціску кадафістаў. Пры тым камандзіры паўстанцаў часта скардзіліся на нізкую інтэнсіўнасць авіяўдараў. Часта пад бамбардзіроўкі траплялі не сілы Кадафі, а самі баевікі{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. Значны ўклад быў ваенных інструктараў краін-інтэрвенатаў (асабліва брытанцаў, французаў, італьянцаў і амерыканцаў). Калі ў пачатку канфлікту апазіцыянеры ўяўлялі сабой фактычна зборышча не навучаных і слаба ўзброеных людзей, якія ў асноўным скалыналі дэманстратыўнай стральбой і бесперапынна адступалі, то ўжо праз пару месяцаў яны змаглі пераламаць сітуацыю ў іншы бок{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. === Пераходы ініцыятыў === {{некалькі выяў <!-- Значныя параметры --> | align = | direction =horizontal | background color = <!-- колер фона --> <!-- Загаловак --> | header_background = | header_align = right | header = <!-- Выявы --> | width = 200 <!--выява 1--> | image1 = Gulf of Sirt Front 29 March.svg | caption1 = Наступленне паўстанцаў пасля пачатку інтэрвенцыі <!--выява 2--> | image2 = Gulf of Sirt Front 11 April.svg | caption2 = Становішча пасля контрнаступлення кадафістаў | footer_background = | footer_align = <!-- left "злева" (па змоўчанні), center "пасярэдзіне", right "справа" --> | footer = Падзеі на Усходнім фронце ў канцы сакавіка — пачатку красавіка. }} 22 сакавіка пры падтрымцы заходняй авіяцыі ўрадавыя войскі адбітыя ад Бенгазі. На наступны дзень яны адыходзяць пад Адждабію. 26 сакавіка лаялісты пачалі адступаць з гэтага раёна. Паўстанцы неадкладна ўзмацнілі націск і без бою ўзялі Брэгу<ref name=aljazeera-blog-3-26>{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-26 |title=Live Blog Libya&nbsp;&ndash; March 26 |work= Al Jazeera|date=26 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref><ref name=skynews1>{{cite web|url=http://news.sky.com/home/world-news/article/15960556 |title=Libyan Rebels Push West To Capture Brega |work= Sky News |date=27 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref>. 27 сакавіка антыўрадавыя атрады без адзінага стрэлу захапілі Рас-Лануф<ref name=libyafeb2>{{cite web|url=http://archive.libyafeb17.com/2011/03/video-revolutionaries-take-ras-lanuf-brega-uqayla-bin-jawad/ |title=Revolutionaries Take Ras Lanuf, Brega, Uqayla, Bin Jawad|publisher=Libyafeb17.com|access-date= 30 March 2011}}</ref>. Да канца дня яны ўвайшлі ў Бен-Джавад, у 150 кіламетрах на ўсход ад Сірта, дзе таксама не сустрэлі супраціву<ref name=aljazeera-blog-3-27>{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-27 |title=Live Blog Libya&nbsp;&ndash; March 27 |work= Al Jazeera |date=27 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref>. Такім чынам, за два дні войскі ПНС прасунуліся на адлегласць больш за 300 кіламетраў<ref name=libyafeb2 /><ref name=straitstimes1>{{cite news| url=http://www.straitstimes.com/BreakingNews/World/Story/STIStory_649954.html |title=Libyan Rebels Retake Hamlet of Bin Jawad |agency= Agence France-Presse|work=The Straits Times |date= 27 March 2011 |access-date= 14 August 2011}}</ref>. Горад [[Сірт]], куды рушыла апазіцы, быў ключавой апорай арміі Кадафі. У ходзе вайны места набыло важнае значэнне як дзякуючы стратэгічнаму размяшчэнню, так і з-за сваёй сімвалічнай каштоўнасці (Кадафі фактычна ператварыў яго ў другую сталіцу)<ref name="ctv">{{cite news|url= https://www.ctvnews.ca/libyan-rebels-close-on-key-gadhafi-stronghold-1.624245|title= Libyan Rebels Close on Key Gadhafi Stronghold|agency= [[Associated Press]]|work= CTV Television Network|access-date= 14 August 2011|archive-date= 9 студзеня 2024|archive-url= https://web.archive.org/web/20240109234723/https://www.ctvnews.ca/libyan-rebels-close-on-key-gadhafi-stronghold-1.624245|url-status= dead}}</ref>. Нягледзячы на ціск з боку НАТА, прасоўванне паўстанцаў ва ўсходніх і заходніх рэгіёнах Лівіі і міжнародную ізаляцыю рэжыму Кадафі, урад Джамахірыі працягваў утрымліваць уладу ў Трыпалі{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. Нават пасля ўмяшання замежных войск, армія Лівіі здолела перайсці ў контрнаступленне. Як пазначалі ваенныя камандзіры апазіцыі, гэта збольшага выклікана адсутнасцю дысцыпліны і расцягнутасць ліній забеспячэння<ref name=aljazeera-blog-3-29>{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-29 |title=Live Blog Libya&nbsp;&ndash; March 29 |work= Al Jazeera |date= 29 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref> і скарачэннем авіяналётаў міжнароднай кааліцыі<ref name="vesti">[https://www.vesti.ru/article/1958208 Армия Каддафи перешла в контрнаступление] // Вести ФМ, 30 марта 2011</ref><ref name="18kras">{{Cite web |url=http://jordantimes.com/index.php?news=36625 |title=Libyan rebels fear fresh attack on Ajdabiya |access-date=2011-10-01 |archive-date=2012-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111023841/http://jordantimes.com/index.php?news=36625 |url-status=live }}</ref>. Аднак нават калі ўдары рабіліся, то праз неарганізаванасць войск ПНС, як заяўлялі замежныя журналісты, ім не заўсёды ўдавалася выкарыстаць сітуацыю<ref name=rs>Александра Вагнер. [https://www.svoboda.org/a/3541619.html Каддафи нашел силы для контрнаступления] // Радио Свобода, 30 марта 2011</ref>. Паралельна з трэцяга тыдня грамадзянскай вайны армія лаялістаў стала адмаўляцца ад бранятэхнікі, якую лёгка знішчыць з паветра, і па прыкладзе паўстанцаў пачала выкарыстоўваць хуткаходныя джыпы, у кузаве якіх усталёўвалі НУРС, цяжкі кулямёт або зенітную гармату. У дадатак байцы ўрадавых атрадаў паўсюдна выводзілі са строю аўтазаправачныя станцыі, пакідаючы апазіцыю без паліва, што скоўвала яе дзеянні. Узброенае апалчэнне было слаба падрыхтавана да вядзення працяглых баявых дзеянняў ва ўмовах адрыву ад баз забеспячэння. Апынуўшыся без паліва, паўстанцы не маглі ні наступаць, ні своечасова адступаць, што вяло да значных страт тэхнікі і чалавек{{sfn|Цыганок|2012|p=137}}. На працягу канца сакавіка — пачатку красавіка ўрадавыя войскі адбілі Нафалію, Бін-Джавад<ref name=ottawacitizen1>{{cite news|url=http://www.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=179704|title=Gaddafi troops reverse Libyan rebel charge|agency=[[Reuters]]|work=The Daily Star|date=29 March 2011|access-date=20 November 2011|first1=Maria|last1=Golovnina|first2=Michael|last2=Georgy|location=Tripoli}}</ref>, Рас-Лануф<ref>[http://tvrain.ru/news/kak_voyuyut_v_livii_8327-8327/ Как воюют в Ливии]</ref>, Брэгу<ref>[http://tvrain.ru/news/vojska_kaddafi_zahvatili_bregu_8343-8343/ Войска Каддафи захватили Брегу]</ref> і атакавалі Адждабію<ref>{{Cite web |url=http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 |title=Libya conflict: Street battle rages for Ajdabiya |access-date=2011-10-01 |archive-date=2014-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140428175340/http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 |url-status=live }}</ref>. Тым часам нафускія паўстанцы ўмацавалі свой кантроль над цэлым шэрагам гарадоў ад туніскай мяжы на крайнім захадзе да гарадоў, размешчаных у некалькіх гадзінах язды ад Трыпалі. Станам на чэрвень баевікі рыхтаваліся да наступлення на лівійскую сталіцу{{sfn|Doyle|2011|loc='Painfully young men'}}. Найбольш жорсткія баі разгарнуліся ў горадзе [[Місурата]], за 200 км на ўсход ад сталіцы Лівіі. Тутэйшыя баевікі былі адрэзаныя як ад апазіцыянераў Бенгазі, так і Нафуса. Увесь гэты час пра падзеі ў Місураце было мала што вядома — трапіць у яе можна было толькі з мора, што здолелі толькі нешматлікія рэпарцёры, тры з якіх загінулі. Пры тым менавіта Місурата стала асноўным сімвалам барацьбы для лівійскіх паўстанцаў як горад-крэпасць, якая стрымлівае націск шматтысячнай групоўкі ўрадавых войск. Моцны супраціў горада быў абумоўлены тым, што ў горадзе сканцэнтраваны амаль уся прамысловасць краіны (за выключэннем нафтаздабычы), і місурацкія прадпрымальнікі мелі канфлікты з уладамі з-за выпадкаў дзяржаўнага рэкета<ref name="мисурата"/>. Місурата некалькі месяцаў знаходзіўся ў аблозе войскамі Кадафі. Лаялісты часта абстрэльвалі цэнтр горада з мінамётаў{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=May 15: Gaddafi forces withdraw from Misrata}} і праводзілі шматлікія атакі на гарадскія раёны. Спачатку вялася артпадрыхтоўка, і адразу, не чакаючы яе завяршэння, разгортваўся штурм. Разлютаваныя баі прывялі да сур’ёзных разбурэнняў. Да фіналу баёў у Місураце наперадзе наступаючых нават пускалі бульдозеры, каб разграбаць завалы і барыкады<ref name="мисурата">[https://www.kp.ru/daily/25744/2732276/ «Мы не деньги считаем, а погибших товарищей»]</ref>. У канцы красавіка самалёты НАТА пачалі бамбардзіроўкі горада, наносячы ўдары па танках і артылерыі Кадафі. 25 красавіка паўстанцы разгарнули контрнаступленне, павольна прасоўваючыся па Місураце, і захапілі партовую зону. У выніку жорсткага бою 11 мая паўстанцы ўсталявалі кантроль над аэрапортам, а праз 15 мая абвясцілі аб завяршэнні бітвы за Місурату{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=May 15: Gaddafi forces withdraw from Misrata}}. Тым часам альянс правёў бамбардзіроўкі аб’ектаў, звязаных з Кадафі і яго набліжанымі. Сярод такіх — комплекс Баб Аль-Азізія ў Трыпалі. Напады на яго выклікалі пратэсты з боку лівійскіх чыноўнікаў, якія абвінавацілі інтэрвентаў у спробе забіць кіраўніка краіны. У красавіку сын лідара Джамахірыі [[Саіф аль-Араб Кадафі|Саіф аль-Араб]] і трое ўнукаў загінулі пры бамбёжках{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. === Разгром кадафісцкіх сіл === [[File:NTC fighters claim Bani Walid.jpg|міні|Баевікі ПНС святкуюць узяцце Бені-Валіда, 17 кастрычніка.]] Пасля некалькіх месяцаў тупіковай сітуацыі баланс сіл зноў зрушыўся на карысць паўстанцаў{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. Разам з тым, у першую палову чэрвеня шэраг краін, уключаючы Злучаныя Штаты, Іспанію, Германію і Канаду, прызналі ўзначалены апазіцыяй Пераходны нацыянальны савет законным прадстаўніком Лівіі{{sfn|CNN|2013|loc=June 8-15, 2011}}. У жніўні апазіцыянеры прасунуліся да ўскраін Трыпалі, узяўшы пад кантроль стратэгічна важныя раёны, уключаючы горад Эз-Завія, дзе размешчаны адзін з найбуйнейшых нафтаперапрацоўчых заводаў Лівіі. Неўзабаве паўстанцы прасунуліся ў саму сталіцу. Паралельна баевікі і інтэрвенты спрабавалі высачыць месцазнаходжанне Кадафі. 23 жніўня паўстанцкія сілы, здавалася, атрымалі верх, захапіўшы комплекс Баб Аль-Азізія, штаб-кватэру Кадафі. Паўстанцы паднялі над комплексам свой сцяг Лівіі, , у той час як радасныя натоўпы знішчалі сімвалы Джамахірыі. Але баі паміж паўстанцамі і лаялістамі ў некаторых раёнах Трыпалі працягваліся{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. Да пачатку верасня апазіцыянеры засяродзілі сваю ўвагу на нешматлікіх ачагах супраціўлення лаялістаў, спрабуючы з дапамогай перамоваў пераканаць праўрадавых камандзіраў мірна здацца і пазбегнуць баёў. Калі перамовы праваліліся, войскі ПНС разгортвалі штурм. У прыватнасці, так адбылося з гарадамі Сірт і Бені-Валід, дзе вяліся жорсткія баі{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. 20 кастрычніка Муамар Кадафі быў забіты{{sfn|CNN|2013|loc=June 20, 2011}}. Праз тры дні апазіцыя абвясціла пра перамогу над рэжымам Кадафі{{sfn|CNN|2013|loc=June 23, 2011}}. == Вынікі і наступствы == Ваеннае супрацьстаянне скончылася звяржэннем і забойствам Муамара Кадафі, пасля чаго ўлада ў краіне перайшла да ПНС. Грамадзянская вайна ў Лівіі стала найбуйнейшым па ліку ахвяр канфліктам у ходзе [[Арабская вясна|Арабскай вясны]] пасля [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|вайны ў Сірыі]]. Вайна нанесла моцны ўдар па эканоміцы краіны, перш за ўсё па яе знешным гандлі. Напрыклад, таваразварот Лівіі з [[Еўрапейскі саюз|ЕС]] у 2011 годзе склаў каля траціны (каля $12 млрд) ад ўзроўня [[2010]] года (тады ён быў каля $35 млрд). Але ўжо ў [[2012]] годзе тавараабарот з ЕС перавысіў узровень 2010 года. Наступствам звяржэння ў 2011 годзе Муамара Кадафі стаў крызіс у [[Малі]], калі на малійскую тэрыторыю хлынулі ўцекачы з плямёнаў туарэгаў. Заняўшы паўночную частку Малі, яны абвясцілі там незалежную дзяржава [[Азавад]]. Пазней туарэгаў з падкантрольных тэрыторый выціснулі экстрэмісты. Пасля заканчэння вайны на тэрыторыі краіны ўзброеныя сутычкі не сканчаліся, так як частка лаялістаў вырашыла [[Узброеныя сутыкненні ў Лівіі (2011—2014)|працягнуць барацьбу]]. Вяліся сутыкненні паміж рознымі апалчэннямі былой апазіцыі. Праз пару гадоў ваенныя дзеянні прывялі да [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (з 2014)|шматбаковай канфрантацыі]] з удзелам Усеагульнага нацыянальнага кангрэса, Палаты прадстаўнікоў, лівійскіх плямёнаў, баевікоў з радыкальных ісламіскіх груповак і іншых сіл. == Ваенныя злачынствы == У пачатку вайны ў Лівіі [[26 лютага]] 2011 Савет Бяспекі ААН прыняў рэзалюцыю 1970, у якой было сказана: СБ ААН пастанаўляе перадаць пытанне аб сітуацыі ў Лівійскай Арабскай Джамахірыі ў перыяд з 15 лютага 2011 года на разгляд Пракурора Міжнароднага крымінальнага суда. [[16 мая]] пракуратура МУС запатрабавала санкцыі на арышт Муамара Кадафі па абвінавачванні ў злачынствах супраць чалавечнасці. [[27 чэрвеня]] Міжнародны крымінальны суд выдаў ордэр на арышт Муамара Кадафі, Сейфа аль-Іслама і кіраўніка разведслужбы краіны Абдулы ас-Сенусі па абвінавачванні ў наборы наймітаў і нападах на ўдзельнікаў антыўрадавых дэманстрацый і іншых злачынствах<ref>[http://www.ria.ru/arab_ly/20110627/394013421.html МУС выдал ордер на арест Муамара Каддафи | РИА Новости]</ref>. У дакладзе, які быў падрыхтаваны аўтарытэтнай міжнароднай праваабарончай арганізацыяй ''Human Rights Watch'', якая базуецца ў [[Нью-Ёрк]]у, гаворыцца, што расправа над лідарам Лівійскай Джамахірыі Муамарам Кадафі і яго асяроддзем, зладжаная 20 кастрычніка 2011 года, уяўляе сабой ваеннае злачынства. Па словах яе экспертаў, сабраныя імі новыя даныя паказваюць на «відавочную пакаранне» без суда і следства мяцежнікамі не толькі Муамара Кадафі і яго сына Мутазіма, але і «дзесяткаў палонных» з ліку тых, хто знаходзіўся ў асяроддзі ранейшага лівійскага кіраўніка ў апошні дзень яго жыцця. Мяцежнікі пакаралі смерцю па меншай меры 66 палонных у гасцініцы «Махары». Атрыманая Human Rights Watch інфармацыя паказвае на тое, што Мутазім Кадафі, паранены пры першапачатковым сутыкненні паміж аўтакалонай бацькі і паўстанцамі, быў дастаўлены жывым з Сірта ў Місурату, дзе яго неўзабаве забілі. Сам Муамар Кадафі быў жорстка збіты. Акрамя таго, яго калолі штыком, сведчыць арганізацыя, спасылаючыся на відэазапісы, зробленыя самімі мяцежнікамі на камеры мабільных тэлефонаў. Агенцтва Франс Прэс перадае інфармацыю, што ў яе распараджэнні апынуўся даклад Камісіі ААН па расследаванні ваенных злачынстваў і парушэнняў правоў чалавека падчас грамадзянскай вайны ў Лівіі. З гэтай справаздачы можна зрабіць выснову, што «з 20 расследаваных налётаў НАТА камісія выявіла пяць налётаў, падчас якіх былі забітыя 60 мірных жыхароў, 55 атрымалі раненні»<ref>[http://ria.ru/arab_ly/20120303/584131343.html РИА «Новости». «Жертвами серии авиаударов НАТО в Ливии стали 60 мирных жителей — ООН». 02:4203.03.2012]</ref>. [[29 мая]] 2011 каталіцкі апостальскі вікарый Трыпалі біскуп Джавані Марцінелі прыехаў у Італію, каб звярнуць увагу сусветнай супольнасці на пакуты мірнага насельніцтва Лівіі з-за бамбардзіровак краіны авіяцыяй НАТА. Як паведамляе радыё [[Ватыкан]]а, біскуп заявіў, што некалькі грамадзянскіх асоб загінулі на яго вачах<ref>[http://ria.ru/arab_war/20110529/381520199.html Католический епископ Триполи призвал прекратить бомбардировки Ливии]</ref>. == Выкарыстанне зброі са збедненым уранам == У ліпені [[2018]] года ўрад нацыянальнай згоды Лівіі абвінаваціў блок НАТА ў выкарыстанне зброі са [[Збеднены ўран|збедненым уранам]], калі лівійскія медыкі высветлілі, што за апошнія гады ў краіне рэзка вырасла колькасць анкалагічных захворванняў менавіта ў тых месцах, якія падвяргаліся бамбардзіроўкам у 2011 годзе<ref>[https://ria.ru/world/20180713/1524543935.html РИА НОВОСТИ: Ливия обвинила НАТО в применении оружия с обедненным ураном]</ref>. Улады мелі намер звярнуцца ў МАГАТЭ і іншыя міжнародныя арганізацыі па дапамогу ў правядзенні дбайных даследаванняў прысутнасці збедненага ўрану і ў раёнах Лівіі, якія падвергліся авіяналётам. Першыя паведамленні аб выкарыстанні збедненага ўрану ў лівійскім канфлікце з’явіліся яшчэ ў красавіку 2011. Па сведчанні незалежнай групы навукоўцаў, якія тады працавалі ў Лівіі, у гэтай краіне былі знойдзены сляды збедненага ўрану. Імі быў зафіксаваны павышаны ўзровень радыяцыі ў варонках ад бомбаў і на аскепках снарадаў, якія заставаліся пасля авіяўдараў НАТА<ref>[http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ Армейский вестник: Урановая нанопыль засеяла ливийские города] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170601034629/http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ |date=1 чэрвеня 2017 }}</ref>. Афіцыйныя прадстаўнікі Паўночнаатлантычнага альянсу абвяргаюць любую інфармацыю пра ўжыванне забароненых рэчываў у канфлікце ў Лівіі. == Інфармацыйная вайна == Як адзначаў Бенджамін Барбер з Huffington Post, у ходзе вайны журналісты страцілі нават бачнасць аб’ектыўнасці ў лівійскіх падзеях{{sfn|Цыганок|2012|loc=Провокационная роль современных СМИ}}. Арышт адваката-актывіста і хваля пратэстаў за яго вызвалення ў лютым хутка перацяклі ў інтэрнэт-прастору і СМІ. З’явілася незвычайна вялікая колькасць відэа на [[Ютуб]]е і паведамленняў у [[Твітэр]]ы, якія апынуліся падобнымі. Нягледзячы на сумніўнае паходжанне, прафесійныя групы такіх [[СМІ]], як [[CNN]], [[BBC]], [[NBC]], [[CBS]], [[ABC]], канал «[[Fox News]]» і [[Аль-Джазіра]] прынялі гэтыя ананімныя і непацверджаныя відэа, як легітымныя крыніцы навін{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. Блок НАТА арганізаваў інтэнсіўную прапагандысцкую кампанію ў СМІ. Незадоўга да падзення Трыпалі, Цьеры Мейсан адкрыта заявіў, што большасць заходніх журналістаў, якія спыніліся ў гатэлі Rixos былі агентамі інтэрвентаў. У прыватнасці, ён паказаў на групы [[Associated Press]], [[Бі-Бі-Сі|ВBC]], [[CNN]] і [[Fox News]]. 31 кастрычніка ў інтэрв’ю на «Радыё Канада» Шарль Бушар распавёў, што ў штаб-кватэры НАТА ў [[Неапаль|Неапалі]] было створана аналітычнае падраздзяленне. Для яго ўзмацнення было створана некалькі інфармацыйных сетак. Разведданыя паступалі з многіх крыніц, уключаючы [[сродкі масавай інфармацыі]]. Такім чынам НАТА прызнала, што афіцыйныя замежныя журналісты ў Лівіі былі агентамі альянсу{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. Кампанія выйшла далёка за межы звычайна задзейнічаных у падобных акцыях ліберальных колаў, пераканаўшы «прагрэсіўных» журналістаў і іх выданні, а таксама «левых» інтэлектуалаў, прадстаўляць наймітаў у якасці «рэвалюцыянераў». Прапаганда распаўсюджвала лапезныя вобразы ўрадавых войск (часта малюючы іх як «чарнаскурых наймітаў»), малюючы іх гвалтаўнікамі, якія прымаюць велізарныя дозы «Віягры». Між тым [[Amnesty International]] і [[Human Rights Watch]] сведчаць, што да пачатку аперацыі НАТА ва ўсходняй Лівіі ніякіх масавых згвалтаванняў, ніякіх верталётных нападаў або бамбёжак мірных дэманстрантаў з боку сіл Кадафі не было. Што дакладна было, дык гэта 110 загінулых з абодвух бакоў падчас беспарадкаў у Бенгазі. Тым не менш, усе гэтыя гісторыі сталі падставай для ўстанаўлення беспалётнай зоны і нападу НАТА на Лівію{{sfn|Цыганок|2012|loc=Провокационная роль современных СМИ}}. З пачаткам інтэрвенцыі асноўнымі кампанентамі інфармацыйнай вайны з’яўляліся інфармацыйна-прапагандысцкія акцыі, [[радыёэлектронная барацьба]], вывад з ладу элементаў грамадзянскай і ваеннай інфраструктуры. Калі канфлікт перайшоў у працяглую фазу, задачай стала выкрыць праціўніка ў маральна непрымальных формах вядзення канфлікту, а таксама прыцягнуць на свой бок новых саюзнікаў. У нязначнай ступені НАТА адпрацоўвалася тэхналогія барацьбы з кампутарнымі сеткамі. Нярэдка супрацьстаялыя бакі (Захад і рэжым Кадафі) выкарыстоўвалі адны і тыя ж прыёмы: прымяншаць свае страты і перабольшвалі маштабы шкоды праціўніка. У сваю чаргу лівійскі бок завышаў лічбы страт сярод мясцовага насельніцтва. У той жа час разбурэнне Лівіі не перашкодзіла НАТА паўтара месяца выкарыстоўваць радыё і тэлебачанне для перадачы сваіх прапагандысцкіх матэрыялаў. У рамках інфармацыйна-прапагандысцкіх акцый ажыццяўлялася радыё- і тэлевяшчанне на Лівію з тэрыторыі сумежных краін. Для павелічэння даходлівасці гэтых радыёперадач над тэрыторыяй Лівіі раскідваліся УКХ-радыёпрыёмнікі з фіксаванай частатой прыёму. Акрамя таго, пастаянна раскідваліся з паветра прапагандысцкія ўлёткі, якія насілі графічны характар (коміксы, плакаты, малюнкі, ігральныя карты з партрэтамі лівійскіх лідараў). Абодва бакі звярталіся да дэзінфармацыі, імкнучыся пасеяць паніку{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. == Замежны ўдзел == === Заходняя кааліцыя === [[File:AV-8B Harrier Operation Odyssey Dawn.jpg|thumb|Самалёт AV-8B Harrier ВПС ЗША перад баявым вылетам на тэрыторыю Лівіі, 20 сакавіка]] Планаванне аперацыі праводзілася штабам Аб’яднанага камандавання Узброеных Сіл ЗША ў зоне Афрыкі, на чале з генералам Кэтры Хэмам. У штабе кіраўніцтва аперацыі для каардынацыі сумесных дзеянняў былі накіраваныя афіцэры з Вялікабрытаніі, Францыі і іншых краін кааліцыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Адной з асаблівасцяў вядзення баявых дзеянняў у Лівіі стала маштабнае выкарыстанне сістэм кіраванага зброі, прымяненне якіх грунтавалася на даных, што атрымліваліся па каналах сувязі ў рэальным маштабе часу, сродкаў радыёэлектроннай і аптычнай разведкі. Высокая дакладнасць цэлеўказання дазволіла павысіць долю прымянення кіраваных боепрыпасаў да 85%. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі мэтаў і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваюцца ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, для спецназа [[ВМС ЗША]], Вялікабрытаніі і Францыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. У ходзе баявых дзеянняў знайшла практычнае пацвярджэнне канцэпцыя спалучэння інфармацыйных сістэм краін НАТА і амерыканскага камандавання ў зоне Афрыкі. Было рэалізавана ўзаемадзеянне паміж амерыканскімі, англійскімі, італьянскімі інфармацыйнымі сістэмамі, у прыватнасці рэалізаваны прыём разведвальных даных ад самалётаў GR-4A Tornado (Вялікабрытанія), аснашчаных кантэйнернай разведвальнай станцыяй RAPTOR, амерыканскімі сродкамі прыёму і апрацоўкі разведінфармацыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Сістэма ўзбраенняў, задзейнічаная кааліцыйнымі войскамі ЗША і Вялікабрытаніі ў Лівіі, уключала правераныя ў ходзе папярэдніх ваенных канфліктаў тыпы і ўзоры. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі цэлей і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваліся ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, адзінай для розных звёнаў кіравання. У прыватнасці, упершыню былі ўжытыя ў звяне «ўзвод-рота» і разведвальна-пошукавымі групамі адзіныя тактычныя тэрміналы JTT-B, якія дазвалялі ў рэальным маштабе часу адлюстроўваць атрыманыя па спадарожнікавых і наземных каналах сувязі даныя на электроннай карце, якая выводзіцца альбо непасрэдна на ўласны тэрмінал, альбо на экран падлучанага да яго партатыўнага кампутара{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Была створана магутная амерыканская авіяцыйная групоўка разведвальнай авіяцыі і радыёэлектроннай барацьбы, якая ўключала cамалёты Lockheed U-2; RC-135 Rivet Joint, EC-130Y, EC-130J, EA-18G, cамалёты электроннай разведкі ЕР-3Е, Boeing Е-3F Centry, Grumman E-2 Hawkeye; EC-130J Commando Solo, Tornado ECR; Transall C-130 JSTARS і БЛА Global Hawk, cамалёты базавай патрульнай авіяцыі P-3C Orion і самалёты-запраўшчыкі КС-135P і KC-10A. Па стане на 19 сакавіка авіягрупа была прадстаўлена 42 тактычнымі знішчальнікамі F-15C Блок 50, F-15E і F-16E. Ударная авіяцыя таксама была прадстаўлена штурмавікамі AV-8B «Харыер II»{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Некаторыя тыпы ўзбраенняў УС краін Захаду ўпершыню ўжытыя ў баявых умовах у Лівіі. Напрыклад, падводная лодка атамная з крылатымі ракетамі Florida (пераабсталяваная з ПЛАРБ), тактычная крылатая ракета Tomahawk Block IV (TLAM-E), удасканаленыя сродкі дастаўкі баявых плыўцоў Advanced SEAL Delivery System (ASDS), шматмэтавы знішчальнік Eurofighter «Typhoon» ВПС Вялікабрытаніі, цяжкаўзброены самалёт падтрымкі сухапутных падраздзяленняў AC-130U{{sfn|Цыганок|2012|loc=Основные виды ВВТ, использованные вооруженными силами сторон}}. === Беларусь === {{Асноўны артыкул|Беларусы ў лівійскім канфлікце}} [[Рэспубліка Беларусь]] стала адной з нямногіх краін, якія падтрымалі Кадафі, не прызналі паўстанцкі [[Нацыянальны пераходны савет Лівіі|Нацыянальны пераходны савет]] і асудзілі дзеянні блока НАТА<ref>{{cite web|url=http://www.mfa.gov.by/en/press/news_mfa/f75073a623f49a26.html|title=Statement released by the Foreign Ministry in connection with the missile strikes and bombings on Libya|access-date=2016-04-20|lang=en}}</ref>. Як заяўляў саветнік пасольства Беларусі ў Трыпалі Георгій Грамыка, да грамадзянскай вайны і замежнай інтэрвенцыі ў краіне быў размешчаны кантынгент з 500 беларускіх ваенных саветнікаў, інструктараў і спецыялістаў, але з пачаткам баявых дзеянняў частку з іх эвакуявалі. Аднак са слоў ваеннага аташэ Ігара Качугіна, афіцыйна ў краіну вайскоўцы не накіроўваліся. Тым не менш ён не выключыў, што хтосьці мог заключыць індывідуальныя кантракты з лівійскімі [[сілавікі|сілавымі структурамі]]<ref name="комсомолка">[https://web.archive.org/web/20211022165612/https://www.kp.ru/daily/25664/825870/ На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны] // Комсомольская правда : газета. — 6 апреля 2011.</ref>. 15 лютага, па даных [[Стакгольмскі інстытут даследавання праблем міру|SIPRI]], з [[Баранавічы|Баранавічаў]] у [[Себха|Себху]] вылецеў транспартнік [[Іл-76]]. Самалёт меркавана вёз зброю для войск Кадафі<ref>[https://www.newsru.com/world/01mar2011/minsk.html NEWSru.com :: SIPRI: Белоруссия снабдила Каддафи оружием для уничтожения революционеров<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. У канцы лютага амерыканскае разведвальна-аналітычнае агенцтва Stratfor са спасылкай на ўласныя крыніцы распаўсюдзіла інфармацыю пра тое, што ў расправах над апазіцыяй прымалі ўдзел выхадцы з Усходняй Еўропы<ref name="newtimes">[https://newtimes.ru/articles/detail/35642 Белорусская джамахирия: Полковник Каддафи ищет прибежища в Минске] // The New Times : журнал. — № 08 (193). — 7 марта 2011.</ref> — у прыватнасці, з Беларусі, Украіны, Сербіі і Румыніі<ref name="febr"/>. Тэлеканал [[CNN]] паказаў відавочцаў, якія казалі, быццам у джыпах з [[АК-47]] на плячы раз’язджалі людзі ''«з усходнееўрапейскай знешнасцю»''<ref name="newtimes"/>. Замежныя байцы пілатавалі баявую авіяцыю, абстрэльваючы апазіцыю, а таксама праводзілі патруляванне і зачыстку вуліц на аўтамабілях<ref name="febr">[https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]</ref>. 6 красавіка выдавецтва «[[Камсамольская праўда]]» апублікавала артыкул пра ўдзел у баявых дзеяннях у Лівіі на баку Кадафі беларускіх ваенных саветнікаў. Рэдакцыя пісала, што замежнікі займаліся падрыхтоўкай лівійскіх сілавікоў, рамонтам і эксплуатацыяй тэхнікі. Яны не ўдзельнічалі ў баявых дзеяннях, але пастаянна знаходзіліся на лініі фронту. Паведамлялася і пра наймітаў з індывідуальнымі кантрактамі, і пра дзейных вайскоўцаў Узброеных Сіл Беларусі. Сярод спецыялістаў былыя байцы [[334-ы асобны атрад спецыяльнага прызначэння|334-га атрада]] са складу [[5-я асобная брыгада спецыяльнага прызначэння|5-й асобнай брыгады спецпрызначэння]]. Некаторыя з іх, як мяркуецца, праходзілі падрыхтоўку на расійскіх базах [[спецпрызн|спецназа]] і ўдзельнічалі ў [[Афганская вайна (1979—1989)|вайне ў Афганістане]]. [[Ваенны спецыяліст|Ваенспецы]] пераканалі лівійцаў аддаць перавагу [[узброены пікап|ўзброеным пікапам]] замест бранятэхнікі, а таксама ўнесці ў тактыку некаторыя элементы [[Партызанская вайна|партызанскай вайны]], што знізіла эфектыўнасць авіяўдараў НАТА і павялічыла мабільнасць арміі. Дзякуючы іх садзейнічанню, [[Другое контрнаступленне кадафістаў|у канцы сакавіка—пачатку красавіка]] войскі Кадафі нават змаглі перайсці ў контрнаступленне на ўсходзе краіны. Рэдакцыя звязалася з нейкім Міхаілам, адным з беларускіх наймітаў. Ён паведаміў, што ''«яго зарплата ў Лівіі складае 3000 долараў»''. Паводле інфармацыі суразмоўцы, пры ўрадавых узброеных сілах ''«знаходзяцца некалькі сотняў беларусаў»''<ref name="комсомолка"/>. 8 красавіка кіраўнік рабочай групы [[ААН]] па выкарыстанні наймітаў Хасэ Луіс Гомес дэль Прада паведаміў пра наяўнасць мноства доказаў выкарыстання Кадафі замежных байцоў. Большасць, па яго словах, з’яўляліся афрыканцамі, аднак, верагодна, сярод іх меліся і беларусы<ref>[https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ ООН: на стороне Каддафи воюют белорусы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230106185410/https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ |date=6 студзеня 2023 }} // Telegraf.by : интернет-ресурс. — 9 сентября 2011.</ref>. Ізноў пра беларускі ўдзел загаварылі ў жніўні—верасні, калі з’явілася інфармацыя пра прысутнасць беларусаў, у тым ліку снайпераў<ref name="снайпера">[https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii Белорусские снайперы защищали Каддафи в Ливии?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200724145852/https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii |date=24 ліпеня 2020 }}</ref>, на паўночным захадзе краіны, дзе яны маглі ўступіць у прамыя сутыкненні са спецпадраздзяленнямі НАТА, [[ААЭ]] і [[Катар]]а<ref>[https://m.lenta.ru/news/2011/08/24/qatari/ В боях за Триполи принял участие иностранный спецназ]</ref>. Ібрагім Абдэль Магід, адзін з ваенных кіраўнікоў Нацыянальнага пераходнага савета, заявіў, што апазіцыя была праінфармавана з ''«некаторых крыніц разведкі»'' пра прыбыццё на дапамогу [[кадафісты|кадафістам]] снайпераў розных еўрапейскіх нацыянальнасцяў, у тым ліку ўкраінцаў, беларусаў і іншых. Група ўвайшла ў Лівію праз порт Нуфейда ў [[Туніс]]е, пасля чаго перамешчана ў Трыпалі<ref name="снайпера"/>. Акрамя таго, як паведамлялася, лівійскія паўстанцы выявілі ў будынку спецслужбаў дакументацыю, згодна з якой пастаўкі зброі ў Лівію вяліся беларускай арганізацыяй «Белтэхэкспарт»<ref>[https://piter.tv/event/Povstanci_Na_storone_Ka/ Повстанцы: На стороне Каддафи воевали не только украинские, но и белорусские снайперы]</ref>. Афіцыйныя прадстаўнікі Беларусі (прэс-сакратар МЗС [[Андрэй Уладзіміравіч Савіных|Андрэй Савіных]]<ref>[https://news.tut.by/politics/256754.html МИД: Белорусских военных в Ливии нет и никогда не было] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210419202259/https://news.tut.by/politics/256754.html |date=19 красавіка 2021 }}</ref><ref>[https://ria.ru/20110906/431141568.html Белорусских снайперов в Ливии не было, заявил МИД]</ref><ref>[https://www.belta.by/politics/view/publikatsii-so-ssylkoj-na-ekspertov-oon-o-nalichii-v-livii-belorusskih-naemnikov-ne-zasluzhivajut-dover-128168-2011 Публикации со ссылкой на экспертов ООН о наличии в Ливии белорусских наемников не заслуживают доверия - МИД]</ref><ref name="комсомолка"/>, памочнік міністра абароны па пытаннях ваеннай палітыкі генерал-маёр Аляксандр Анісімаў<ref>{{Cite web |url=https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |title=Генерал Анисимов: белорусских военных в Ливии не было |access-date=29 верасня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929122716/https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |archive-date=29 верасня 2021 |url-status=dead }}</ref>, міністр абароны [[Юрый Жадобін]]<ref>[https://charter97.org/ru/news/2013/8/28/74674/ Жадобин отшутился о белорусских военных в Судане] // Хартыя '97, 28 августа 2013</ref>) адмаўлялі факт удзелу не толькі дзеючых вайскоўцаў, але і беларускіх грамадзян у якасці наёмнікаў. == Гл. таксама == * [[Замежныя найміты ў Лівіі]] * [[Інтэрвенцыя ў Лівіі]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{cite journal|last=Roberts|first=Hugh|title=Who said Gaddafi had to go?|journal=London Review of Books|date=17 November 2011|volume=33|issue=22|pages=8–18|url=https://www.lrb.co.uk/v33/n22/hugh-roberts/who-said-gaddafi-had-to-go|access-date=14 November 2011}} * {{h|Doyle|2011|Mark Doyle. [https://www.bbc.com/news/world-africa-13904110 Libya's Western Mountains - the 'forgotten war'] // BBC, 24 June 2011}} * {{h|ICRC|2012|[https://casebook.icrc.org/case-study/libya-nato-intervention-2011 Libya, NATO Intervention 2011] // ICRC, 2012}} * {{h|Цыганок|2012|Цыганок А. Д. [http://otvaga2004.ru/boyevoe-primenenie/boyevoye-primeneniye10/livia-itogi-i-uroki/ Война в Ливии 2011 г.: итоги и уроки] // Журнал «Арсенал Отечества», №2 / 2012.}} * {{h|Хамза|2021|Ахмед Хамза. Анализ событий первого этапа гражданской войны в Ливии 2011 г. на основе работ российских исследователей // Журнал международного права и международных отношений. 2021 № 3 (98). С. 68—72.}} * {{h|Бурак|2021|Захар Бурак. Дзесяць гадоў хаосу: куды рушыць Лівія? // Звязда : газета. — 27 лютага 2021.}} * {{h|Al Jazeera|2011|[https://www.aljazeera.com/news/2011/8/23/battle-for-libya-key-moments Battle for Libya: Key moments] // Al Jazeera, 23 Aug 2011}} * {{h|CNN|2013|[https://us.cnn.com/2013/09/20/world/libya-civil-war-fast-facts/index.html 2011 Libya Civil War Fast Facts] // CNN, Sep 20, 2013}} * {{h|NATO|2012|[https://www.nato.int/en/what-we-do/operations-and-missions/nato-and-libya-february-october-2011 NATO and Libya (February - October 2011)] // North Atlantic Treaty Organization, 4 April 2012}} * {{h|Britannica|2011|[https://www.britannica.com/event/Libya-Revolt-of-2011#ref300033 Libya Revolt of 2011] // Britannica.}} * {{h|Amnesty International|2012|[https://www.amnesty.org/en/documents/MDE19/003/2012/en/ "Libya: The Forgotten Victims of NATO Strikes"] // Amnesty International, AI INDEX: MDE 19/003/2012, 19 March 2012}} == Спасылкі == * [http://www.izvestia.ru/world/article3152501/ Ю. Снегирев. Мятеж в пустыне] * [http://www.izvestia.ru/world/article3152559/ Ю. Снегирев. Война в песочнице] * [http://echo.msk.ru/programs/svoi-glaza/758807-echo/ Своими глазами. Бунтующая Ливия.//Передача радиостанции «Эхо Москвы»] * [http://www.izvestia.ru/story/191 О. Джемаль, М. Сайченко. Ливийский дневник] * [http://www.ng.ru/world/2011-06-23/7_livia.html Война в Ливии — тяжкая ноша для НАТО] Петр Силантьев, 23 июня 2011 * [https://web.archive.org/web/20150908092552/http://fototelegraf.ru/?tag=%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%8F-2011-%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D0%B9 Фоторепортажи о восстании в Ливии] * «На стороне Каддафи воюют белорусские партизане» Комсомольская правда [https://m.kp.by/daily/25664/825870/]{{Недаступная спасылка}} * Передача «Права человека. Взгляд в мир» с Евгением Новиковым (Белоруссия) [https://www.youtube.com/watch?v=OcgbYX30lFA Ливия: истинные причины войны] (видео) * [https://www.historyguy.com/libyan_war_2011.htm Сітуацыя ў Лівіі ў 2011 годзе (англ.)] * [http://www.wikiznanie.ru/b/index.php/%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0_%D0%B2_%D0%9B%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B8 Грамадзянскія войны ў Лівіі (руск.)] {{Арабская вясна}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Лівіі]] [[Катэгорыя:Палітыка Лівіі]] [[Катэгорыя:2011 год у Лівіі]] [[Катэгорыя:Войны XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Гісторыя Лівіі]] 8wun93i4vl430bo68c63ry9p3wqdmji 5202755 5202752 2026-09-20T15:00:49Z DBatura 73587 5202755 wikitext text/x-wiki {{пра|Грамадзянскую вайну ў 2011|другі канфлікт|Грамадзянская вайна ў Лівіі (2014—2020)}} {{Узброены канфлікт |канфлікт = Грамадзянская вайна ў Лівіі |частка = [[Арабская вясна]], [[Лівійскі крызіс]] |выява = [[File:Tanks outside of Misrata (6) (8288579409).jpg|300px|]] |памер = |загаловак = Знішчаныя падчас вясновых баёў танкі лаялістаў ля [[Місурата|Місураты]] |дата = [[15 лютага]] — [[23 кастрычніка]] [[2011]] |месца = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] [[Лівія]] |прычына = |casus belli = |вынік = Скінуты ўрад [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]] |змены = |праціўнік1 = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] '''[[Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі]]''' *[[Нацыянальна-вызваленчая армія Лівіі|НВАЛ]] *Лівійскія плямёны<ref name="tribewsj">{{cite news|url=http://online.wsj.com/article/SB10001424052702304887904576395143328336026.html|work=The Wall Street Journal|date=21 June 2011|title=Libya City Torn by Tribal Feud|accessdate=26 July 2011|first=Sam|last=Dagher}}</ref><ref name="tribespiegel">{{cite news|date=26 July 2011|url=http://www.spiegel.de/international/world/0,1518,776695,00.html|work=Der Spiegel|accessdate=26 July 2011|title=Tribal Rivalries Complicate Libyan War|last=Von Rohr|first=Mathieu}}</ref> **• Тубу ([[Фронт тубу для выратавання Лівіі|ФТВЛ]]) **• Амазігі ** [[Лівійская ісламская баявая група|ЛІБГ]] * Замежныя найміты<ref>[http://interfax.ru/politics/news.asp?id=204759 Старший сын Каддафи утверждает, что в Триполи воюют подразделения НАТО и наемники] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200727111717/https://www.interfax.ru/russia/204759 |date=27 ліпеня 2020 }}</ref> ''' '''Ваенная падтрымка [[Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 1973|UNSC Resolution 1973]]''': *{{Сцягафікацыя|НАТА}} {{Collapsible list |bullets =yes |title = Членаў НАТА |{{Сцягафікацыя|Belgium}} |{{Сцягафікацыя|Bulgaria}} |{{Сцягафікацыя|Canada}} |{{Сцягафікацыя|Denmark}} |[[File:Flag of France (1976–2020).svg|22пкс]] [[Францыя]] |{{Сцягафікацыя|Greece}} |{{Сцягафікацыя|Italy}} |{{Сцягафікацыя|Netherlands}} |{{Сцягафікацыя|Norway}}<ref>{{cite news |date=29 July 2011 |url=http://www.agi.it/english-version/world/elenco-notizie/201107291140-pol-ren1034-last_libyan_mission_for_norway_s_f16s_to_fly_tomorrow |title=Last Libyan Mission for Norway's F16S To Fly Tomorrow |agency=[[Agenzia Giornalistica Italia]] |accessdate=11 August 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121123033546/http://www.agi.it/english-version/world/elenco-notizie/201107291140-pol-ren1034-last_libyan_mission_for_norway_s_f16s_to_fly_tomorrow |archivedate=23 лістапада 2012 }}</ref> |{{Сцягафікацыя|Romania}} |{{Сцягафікацыя|Spain}} |{{Сцягафікацыя|Turkey}} |{{Сцягафікацыя|United Kingdom}} |{{Сцягафікацыя|United States}} }} {{Collapsible list |bullets =yes |title = Іншых краін |{{Сцягафікацыя|Туніс}}<ref>{{cite web |title=Libya says Gaddafi survives air strikes, but son killed |url=http://www.stuff.co.nz/world/africa/4947667/Libyas-Gaddafi-offers-ceasefire-but-will-not-leave |author=Noueihed, Lin |date=2011-05-02 |work=Stuff.co.nz |accessdate=2011-09-17 |lang=en}}</ref><ref group="~">Армія Туніса ўдзельнічала ў [[Бітва за Вазін|пагранічных сутыкненнях у раёне горада Вазін]] на баку ПНС.</ref> |{{Сцягафікацыя|Jordan}}<ref>{{cite news|url=http://www.jordantimes.com/?news=36218|title=Jordanian Fighters Protecting Aid Mission|work=The Jordan Times|date=6 April 2011|accessdate=6 April 2011}}</ref> |{{Сцягафікацыя|Sweden}} |{{Сцягафікацыя|United Arab Emirates}}<ref>{{cite news|url=http://www.wam.org.ae/servlet/Satellite?c=WamLocEnews&cid=1300255413630&p=1135099400124&pagename=WAM%2FWamLocEnews%2FW-T-LEN-FullNews|title=UAE Updates Support to UN Resolution 1973|agency=[[Emirates News Agency]]|date=25 March 2011|accessdate=26 March 2011}}</ref> |{{Сцягафікацыя|Катар}}<ref name="Армия Катара">[http://www.km.ru/v-mire/2011/10/26/voina-v-livii/katar-priznal-uchastie-svoei-armii-v-liviiskoi-voine Катар признал участие своей армии в ливийской войне] — km.ru</ref> }} {{Сцяг|Джыхад}} [[Аль-Каіда]]<ref>{{Cite web |url=http://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html |title="Аль-Каида" проникла в ряды ливийской оппозиции |access-date=13 красавіка 2019 |archive-date=13 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190413213938/http://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html |url-status=dead }}</ref><br>'''Ваенныя інструктары''':<br>{{Сцягафікацыя|Катар}}<ref name="worldtribune.com">[http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_libya0445_04_15.asp Qatar trains anti-Gadhafi rebels in use of anti-tank weapons]</ref><br>{{Сцягафікацыя|НАТА}}<ref>[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110823152013.shtml?print Дмитрий Рогозин обвинил НАТО в участии в гражданской войне в Ливии.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131112061522/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110823152013.shtml?print |date=12 лістапада 2013 }}//РБК, 23.08.2011 г. [http://www.utro.ru/news/2011/08/23/993926.shtml копия]</ref><br>'''Пастаўкі зброі:''' {{сцягафікацыя|Qatar}}<ref>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/10/2011102693420436507.html|title=NTC asks NATO to extend Libya presence|publisher=Al Jazeera|date=26 October 2011|accessdate=26 October 2011}}</ref><ref>{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15459473|title=Libya's Mustafa Abdul Jalil asks Nato to stay longer|work=BBC|date=26 October 2011|accessdate=4 November 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/oct/26/qatar-troops-libya-rebels-support |title=Qatar admits sending hundreds of troops to support Libya rebels|work=The Guardian|date=26 October 2011|accessdate=20 November 2011 |last=Black|first=Ian|location=London}}</ref><br>{{сцягафікацыя|Egypt}}<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/03/18/masr/ Ближний Восток: Египет начал поставлять оружие ливийским повстанцам]//Lenta.ru,18.03.2011 г.</ref><br>{{сцягафікацыя|Малдавія}}<ref>[https://m.point.md/ru/novosti/politika/moldova-prodala-oruzhie-livijskim-terroristam Молдова продала оружие ливийским террористам] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230414021733/https://m.point.md/ru/novosti/politika/moldova-prodala-oruzhie-livijskim-terroristam |date=14 красавіка 2023 }} — ''point'', 14 ноября 2013</ref><br>{{сцягафікацыя|Швейцарыя}}<ref>[http://nashagazeta.ch/news/12112 Швейцарское оружие оказалось в руках ливийских повстанцев] — ''Наша газета'', 29 июля 2011</ref><br>'''Іншая падтрымка''':<br>{{сцягафікацыя|Судан}}<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14881745 Darfur rebel leader Khalil Ibrahim flees Libya]</ref> |праціўнік2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] '''[[Вялікая Сацыялістычная Народная Лівійская Арабская Джамахірыя|Лівійская Арабская Джамахірыя]]''' * [[Узброеныя сілы Лівійскай Джамахірыі|Узброеныя сілы Лівіі]] * Ваенізаваныя фармаванні * Лівійскія плямёны<ref name="tribewsj"/><ref name="tribespiegel"/> **• Кадафа **• Туарэгі **• Варфала * Замежныя найміты<ref>[http://vesti.az/news/90437/На_стороне_Каддафи_сражаются_наемники_из_России НА СТОРОНЕ КАДДАФИ СРАЖАЮТСЯ НАЕМНИКИ ИЗ РОССИИ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110926005426/http://vesti.az/news/90437/%D0%9D%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B5_%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8_%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%81%D1%8F_%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%B8%D0%B7_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 |date=26 верасня 2011 }}</ref> '''Ваенная патрымка''':<br>{{Сцягафікацыя|Zimbabwe}}<ref name="Зімбабвэ">[https://m.kp.by/daily/25645/809127/ В Ливии на стороне правительства воюет немало зимбабвийцев. Комсомольская правда]{{Недаступная спасылка}}</ref><br>[[Файл:Flag of Darfur Liberation Front.svg|border|22px]] Паўстанцы [[Дарфур]]а<ref name="Дарфур">[http://allafrica.com/stories/201106010572.html Sudan: Govt Deploys Troops to Borders With Libya]</ref><br>'''Ваенныя саветнікі''':<br>{{Сцяг|Belarus|1995}} [[Беларусь]]<ref name="РИА">[https://ria.ru/20180202/1513834267.html Источник: освобожденный из плена в Ливии белорусский военный прибыл в Минск]</ref><ref name="партызаны">[https://m.kp.by/daily/25664/825870/?share.target.id=396795&share.target.class=4 На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны. Комсомольская правда]{{Недаступная спасылка}}</ref><br> '''Пастаўкі зброі:'''<br>{{Сцягафікацыя|Algeria}}<ref>[http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- Algeria May have Violated UN Resolution By Providing Weapons to Libya, US State Dept] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180730140427/http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- |date=30 ліпеня 2018 }}</ref><br>{{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]]<ref>[http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/14/828153.html Сирия шлет Каддафи оружие и боеприпасы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181028224237/http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/14/828153.html |date=28 кастрычніка 2018 }}// ИА Росбалт, 14/03/2011</ref><br>{{Сцягафікацыя|Беларусь|1995}}<ref>[https://www.newsru.com/world/01mar2011/minsk.html SIPRI: Белоруссия снабдила Каддафи оружием для уничтожения революционеров] — news.ru, 1 марта 2011</ref><ref name="зброя">[https://news.tut.by/politics/216932.html Летало ли белорусское оружие в Ливию и Кот-д'Ивуар?. Tut.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181130125052/https://news.tut.by/politics/216932.html |date=30 лістапада 2018 }}</ref> |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] [[Мустафа Мухамад Абд-аль-Джаліль]]<br>{{Сцяг|НАТА}} [[Шарль Бушар]] |камандзір2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] [[Муамар Кадафі]] † |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] каля 30 000 паўстанцаў<ref>http://www.aljazeera.com/blogs/africa/2011/03/18951.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180810120429/https://www.aljazeera.com/blogs/africa/2011/03/18951.html |date=10 жніўня 2018 }}</ref>;<br>{{Сцяг|НАТА}} больш за 200 самалётаў, 20 баявых караблёў, 20 падводных лодак, некалькі тысяч ваеннаслужачых;<br>{{Сцяг|Катар}} некалькі сотняў вайскоўцаў<ref name="Армия Катара"/>;<br>сотні замежных наймітаў. |сілы2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] каля 30 000 вайскоўцаў і лаялістаў<ref>[http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ «Gadhafi Asks Obama To Call Off NATO Military Campaign»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120119045921/http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ |date=19 студзеня 2012 }}// {{iw|CTV News}}, 6 April 2011. Retrieved 27 August 2011.</ref>;<br>{{Сцяг|Zimbabwe}} некалькі сотняў вайскоўцаў і наймітаў<ref name="Зімбабвэ"/>;<br>{{Сцяг|Беларусь|1995}} каля 500 ваенных інструктараў і наймітаў<ref name="партызаны"/>;<br>сотні замежных наймітаў. |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = '''Усходні фронт''': 7 200 забітых, параненых і зніклых без вестак паўстанцаў<ref name="armsexpo">[http://www.arms-expo.ru/049051124050054057054048.html В чем уникальность 240-дневной Ливийской войны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120427095911/http://www.arms-expo.ru/049051124050054057054048.html |date=27 красавіка 2012 }}</ref> '''Заходні фронт''': ''невядома'' |страты2 = '''Усходні фронт''': 11 000 забітых, параненых і зніклых без звестак лаялістаў<ref name="armsexpo"/><ref>[http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&newsId=256121&link=256121 Libyan estimate: At least 30,000 died in the war] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110909143158/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&newsId=256121&link=256121 |date=9 верасня 2011 }}</ref> '''Заходні фронт''': ''невядома'' |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = 25 000<ref>Ian Black, Middle East editor (8 January 2013). [https://www.theguardian.com/world/2013/jan/08/libyan-revolution-casualties-lower-expected-government "Libyan revolution casualties lower than expected, says new government".] London: Guardian. Retrieved 2 October 2013.</ref><ref>[https://m.rosbalt.ru/main/2011/09/08/887837.html В Ливии подсчитали количество погибших за время войны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191012112042/https://m.rosbalt.ru/main/2011/09/08/887837.html |date=12 кастрычніка 2019 }} // Росбалт, 8 сентября</ref> — 50 000<ref>[https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны]//РБК,30 августа 2011 года</ref> забітых |заўвага = |Commons = }} {{Паўстанне ў Лівіі}} Першая '''грамадзянская вайна ў Лівіі''', або '''Лівійская рэвалюцыя'''<ref>{{cite web|url=http://www.pbs.org/newshour/multimedia/libya_9months/index.html|title=A Visual Look Back at the Libyan Revolution|work=PBS|date=20 October 2009|accessdate=28 October 2009|archive-date=21 кастрычніка 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111021172948/http://www.pbs.org/newshour/multimedia/libya_9months/index.html|url-status=dead}}</ref> — узброены канфлікт [[2011]] года паміж войскамі ўрада [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]] і паўстанцаў. Адзін з этапаў так званай «[[Арабская вясна|арабскай вясны]]». == Прычыны == {{Асноўны артыкул|Вялікая Сацыялістычная Народная Лівійская Арабская Джамахірыя}} Доўгі час палітычнае жыццё Лівіі абапіралася выключна на асабістай уладзе Муамара Кадафі, які кіраваў краінай з 1969 года{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. У перыяд праўлення Кадафі ўзровень жыцця насельніцтва знаходзіўся на досыць высокім узроўні. Сярэдняя працягласць жыцця складала 74 гады, а сярэдні заробак набліжаўся да адзнакі 1050 долараў ЗША. Таксама дзяржава забяспечвала бясплатную адукацыю і медыцынскае абслугоўванне, выплачвала фінансавую дапамогу для набыцця жылля. Аднак узровень беспрацоўя складаў па розных дадзеных ад 20 да 30 %. Даходы ад нафтаздабычы ішлі на ўзбагачэнне ўрада і набліжаных. Найвышэйшы ўзровень карупцыі, барацьба з іншадумствам, масавыя забойствы дысідэнтаў выклікалі незадаволенасць грамадзян<ref>[https://fb.ru/article/386328/voyna-v-livii-prichinyi-i-posledstviya Война в Ливии: причины и последствия]{{ref-ru}}</ref>. Вялікі ўплыў на сітуацыю ў Лівіі аказала знешнія фактары. Па-першае, гэта [[Арабская вясна]] на Блізкім Усходзе і ў Паўночнай Афрыцы ў снежні 2010 — студзені 2011, якая характарызавалася хвалёў масавых пратэстаў і беспарадкаў, выкліканых імкненнем да дэмакратычных ператварэнняў. Па-другое, гэта канфрантацыя з Захадам, што было звязана з датычнасцю ў 1980-я Лівіі да тэрактаў у [[Еўропа|Еўропе]]. На фоне [[Вайна супраць тэрарызму|барацьбы ЗША і іх саюзнікаў з міжнародным тэрарызмам]] дадзены факт узмацніў антылівійскія настроі ў заходніх кіруючых колах, хоць на працягу 2000-х гадоў рэжым Кадафі праводзіў палітыку па нармалізацыі адносін з амерыканцамі і еўрапейцамі, дамогчыся скасавання санкцый і наладжванню супрацоўніцтва. Найбольш Лівія зблізілася з [[Францыя]]й{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. == Ход падзей == === Пачатак грамадзянскай вайны === [[File:People on a tank in Benghazi1.jpg|thumb|злева|Дэманстранты на захопленым танку ў Бенгазі, 23 лютага.]] 15 лютага 2011 года ў [[Бенгазі]] прайшлі антыўрадавыя мітынгі пратэстоўцаў, разгневаных арыштам праваабаронцы [[Фатхі Тэрбіль|Фатхі Тэрбіля]], які ўдзельнічаў у разглядзе справы аб гібелі зняволеных у турме Абу-Салім. Пратэстоўцы, арганізаваныя праз сацыяльныя сеткі, патрабавалі адстаўкі Кадафі і вызвалення палітычных зняволеных. Лівійскія сілы бяспекі ўжылі супраць натоўпу вадамёты і гумовыя кулі, у выніку чаго некалькі чалавек атрымалі раненні{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. Хоць першыя выступленні ў Бенгазі былі падаўленыя{{sfn|CNN|2013|loc=February 16, 2011}}, але мітынгі аднавіліся. 17 лютага незадаволеныя абвясцілі Днём гневу. Буйныя дэманстрацыі прайшлі ў Бенгазі, Адждабіі, [[Дэрна|Дэрне]] і Зінтане; сілы Кадафі адказалі прымяненнем баявых патронаў супраць натоўпу{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 17: The Day of Revolt}}. За лічаныя дні хваляванні ахапілі ўсе найбуйнейшыя гарады. Супраць апазіцыі выступілі войскі, а таксама [[Замежныя найміты ў Лівіі|замежныя найміты]]{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 17: The Day of Revolt}}, а 21 лютага ўпершыню задзейнічана авіяцыя. Бамбардзіроўкам падвергнулася нават сталіца. У Бенгазі толькі з 17-га па 21-га загінула каля 300 чалавек{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Урад абмежаваў сувязь, заблакаваўшы Інтэрнэт і перапыніўшы тэлефонную сувязь па ўсёй краіне{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. Неўзабаве ўзброеная апазіцыя бярэ пад свой кантроль Бенгазі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Гарады на ўсход ад яго, уключаючы Байду і [[Табрук]], да гэтага моманту ўжо знаходзіліся пад кантролем паўстанцаў. Ключавой падзеяй стала падзенне Катыбы Бенгазі, добра ўкамплектаванага ваеннага гарнізона, у якім, акрамя іншых падраздзяленняў, служыла [[брыгада Хаміса]]. Байцы апазіцыі, узброеныя вінтоўкамі і самаробнымі бомбамі, аблажылі гарнізон і дзякуючы тэрарысту-смяротніку на аўтамабілі, які прабіў дзірку ў варотах будынка, захапілі аб’ект{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 20: Rebels take Benghazi}}. У наступныя тыдні армія ўрада працягвала здзяйсняць спарадычныя напады на Бенгазі, але так і не змагла аднавіць кантроль над горадам{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 20: Rebels take Benghazi}}. 27 лютага праціўнікі Кадафі ўтвараюць свой урад — [[Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі|Пераходны нацыянальны савет (ПНС)]]{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Апроч Бенгазі на ўсходзе, утварыўся другі ачаг паўстання — горы Нафуса. Як і ў іншых рэгіёнах Лівіі, мяцежнікі Нафуса патрабавалі звяржэння палкоўніка Кадафі, зніжэння ўзроўню карупцыі і паляпшэння сацыяльных паслуг. Але разам з тым мясцовая апазіцыя змагалася за адраджэнне [[берберы|берберскія]] культуры, якая пры Кадафі пакутавала ад дыскрымінацыі{{sfn|Doyle|2011|loc='Jigsaw of war'}}. Баевікі апазіцыі з Бенгазі рушылі на захад, але наступныя баі склаліся для іх няўдачна. Кадафісты здолелі перайсці ў контрнаступленне, [[Бітва за Рас-Лануф|адбілі Рас-Лануф]], ключавы нафтавы порт на ўсходзе Лівіі, і захапілі размешчаныя непадалёк гарады [[Бітва за Бін-Джавад|Бін-Джавад]] і [[Другая бітва за Брэгу|Брэга]]; таксама разгарэліся [[Бітва за Адждабію|жорсткія баі ў Адждабіі]], яшчэ адным пункце на шляху ў Бенгазі, і [[Другая бітва за Бенгазі|дайшлі да ўскраін паўстанцкай сталіцы]]. У той жа час ўлады здушылі [[Першая бітва за Эз-Завію|паўстанне ў Эз-Завіі]], на захадзе Лівіі, што негатыўна адбілася на баявым духу баевікоў. У гэты момант здавалася, што паўстанцы могуць быць разбіты{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 10: Gaddafi bombs Brega; retakes Zawiyah, Bin Jawad}}. === Заходняя ваенная інтэрвенцыя === {{Асноўны артыкул|Інтэрвенцыя ў Лівіі}} [[File:Coalition action against Libya-en.svg|thumb|left|Ваенныя дзеянні кааліцыі.]] Сілавое падаўленне мітынгаў не засталося па-за ўвагай сусветнай супольнасці. 17 сакавіка [[Савет Бяспекі ААН]] прыняў [[Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 1973|рэзалюцыю 1973]]. Дакумент прадугледжваў абарону мірнага насельніцтва, увядзенне беспалётнай зоны над Джамахірыяй і зброевае эмбарга. У падтрымку дакумента прагаласавалі тры пастаянныя члены СБ ААН — ЗША, Вялікабрытанія, Францыя, у той час як Расія і Кітай устрымаліся. 18 сакавіка Вашынгтон, Лондан, Парыж і шэраг арабскіх краін пад пагрозай ваеннага ўмяшання вылучылі Кадафі патрабаванне неадкладна спыніц атакі на мірнае насельніцтва{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. 19 сакавіка французскія, брытанскія і амерыканскія ўзброеныя сілы пачынаюць [[Аперацыя «Odyssey Dawn»|аперацыю «Світанак адысеі»]], накіраванай на забеспячэнне захавання беспалётнай зоны. Больш за 110 ракет «Тамагаўк», выпушчаных з амерыканскіх і брытанскіх караблёў і падводных лодак, пабілі каля 20 цэляў лівійскай супрацьпаветранай і супрацьракетнай абароны{{sfn|CNN|2013|loc=March 19, 2011}}. Адначасна па Лівіі ўдарылі французскія знішчальнікі, а неўзабаве да іх далучыліся бамбардзіроўшчыкі іншых краін НАТА{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. 22 сакавіка альянс абвясціў пра пачатак [[Аперацыя «Саюзны абаронца»|аперацыі «Саюзны абаронца»]]. На наступны дзень ВМС кааліцыя ўсталявалі марскую блакаду, спыняючы і абшукваюсв любыя караблі, якія, па іх падазрэнні, перавозілі зброю або наймітаў у Лівію. 24 сакавіка над краінай была ўсталяван беспалётная зона, якая прадугледжвала перакрыць усе палёты ў паветранай прасторы Джамахірыі для «абароны населеных пунктаў ад паветраных нападаў, за выключэннем палётаў, якія выкарыстоўваюцца ў гуманітарных мэтах і для аказання дапамогі»{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}. Фактычна дзеянні альянсу былі накіраваны на падтрымку апазіцыі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. 31 сакавіка Альянс узяў на сябе аднаасобнае камандаванне і кантроль над міжнароднымі ваеннымі дзеяннямі ў Лівіі{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}{{sfn|CNN|2013|loc=March 31, 2011}}{{sfn|Amnesty International|2012|loc=INTRODUCTION}}. Авіяцыйная падтрымка НАТА ў сакавіку аказала вырашальную ролю ў прыпыненні ціску кадафістаў. Пры тым камандзіры паўстанцаў часта скардзіліся на нізкую інтэнсіўнасць авіяўдараў. Часта пад бамбардзіроўкі траплялі не сілы Кадафі, а самі баевікі{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. Значны ўклад быў ваенных інструктараў краін-інтэрвенатаў (асабліва брытанцаў, французаў, італьянцаў і амерыканцаў). Калі ў пачатку канфлікту апазіцыянеры ўяўлялі сабой фактычна зборышча не навучаных і слаба ўзброеных людзей, якія ў асноўным скалыналі дэманстратыўнай стральбой і бесперапынна адступалі, то ўжо праз пару месяцаў яны змаглі пераламаць сітуацыю ў іншы бок{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. === Пераходы ініцыятыў === {{некалькі выяў <!-- Значныя параметры --> | align = | direction =horizontal | background color = <!-- колер фона --> <!-- Загаловак --> | header_background = | header_align = right | header = <!-- Выявы --> | width = 200 <!--выява 1--> | image1 = Gulf of Sirt Front 29 March.svg | caption1 = Наступленне паўстанцаў пасля пачатку інтэрвенцыі <!--выява 2--> | image2 = Gulf of Sirt Front 11 April.svg | caption2 = Становішча пасля контрнаступлення кадафістаў | footer_background = | footer_align = <!-- left "злева" (па змоўчанні), center "пасярэдзіне", right "справа" --> | footer = Падзеі на Усходнім фронце ў канцы сакавіка — пачатку красавіка. }} 22 сакавіка пры падтрымцы заходняй авіяцыі ўрадавыя войскі адбітыя ад Бенгазі. На наступны дзень яны адыходзяць пад Адждабію. 26 сакавіка лаялісты пачалі адступаць з гэтага раёна. Паўстанцы неадкладна ўзмацнілі націск і без бою ўзялі Брэгу<ref name=aljazeera-blog-3-26>{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-26 |title=Live Blog Libya&nbsp;&ndash; March 26 |work= Al Jazeera|date=26 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref><ref name=skynews1>{{cite web|url=http://news.sky.com/home/world-news/article/15960556 |title=Libyan Rebels Push West To Capture Brega |work= Sky News |date=27 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref>. 27 сакавіка антыўрадавыя атрады без адзінага стрэлу захапілі Рас-Лануф<ref name=libyafeb2>{{cite web|url=http://archive.libyafeb17.com/2011/03/video-revolutionaries-take-ras-lanuf-brega-uqayla-bin-jawad/ |title=Revolutionaries Take Ras Lanuf, Brega, Uqayla, Bin Jawad|publisher=Libyafeb17.com|access-date= 30 March 2011}}</ref>. Да канца дня яны ўвайшлі ў Бен-Джавад, у 150 кіламетрах на ўсход ад Сірта, дзе таксама не сустрэлі супраціву<ref name=aljazeera-blog-3-27>{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-27 |title=Live Blog Libya&nbsp;&ndash; March 27 |work= Al Jazeera |date=27 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref>. Такім чынам, за два дні войскі ПНС прасунуліся на адлегласць больш за 300 кіламетраў<ref name=libyafeb2 /><ref name=straitstimes1>{{cite news| url=http://www.straitstimes.com/BreakingNews/World/Story/STIStory_649954.html |title=Libyan Rebels Retake Hamlet of Bin Jawad |agency= Agence France-Presse|work=The Straits Times |date= 27 March 2011 |access-date= 14 August 2011}}</ref>. Горад [[Сірт]], куды рушыла апазіцы, быў ключавой апорай арміі Кадафі. У ходзе вайны места набыло важнае значэнне як дзякуючы стратэгічнаму размяшчэнню, так і з-за сваёй сімвалічнай каштоўнасці (Кадафі фактычна ператварыў яго ў другую сталіцу)<ref name="ctv">{{cite news|url= https://www.ctvnews.ca/libyan-rebels-close-on-key-gadhafi-stronghold-1.624245|title= Libyan Rebels Close on Key Gadhafi Stronghold|agency= [[Associated Press]]|work= CTV Television Network|access-date= 14 August 2011|archive-date= 9 студзеня 2024|archive-url= https://web.archive.org/web/20240109234723/https://www.ctvnews.ca/libyan-rebels-close-on-key-gadhafi-stronghold-1.624245|url-status= dead}}</ref>. Нягледзячы на ціск з боку НАТА, прасоўванне паўстанцаў ва ўсходніх і заходніх рэгіёнах Лівіі і міжнародную ізаляцыю рэжыму Кадафі, урад Джамахірыі працягваў утрымліваць уладу ў Трыпалі{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. Нават пасля ўмяшання замежных войск, армія Лівіі здолела перайсці ў контрнаступленне. Як пазначалі ваенныя камандзіры апазіцыі, гэта збольшага выклікана адсутнасцю дысцыпліны і расцягнутасць ліній забеспячэння<ref name=aljazeera-blog-3-29>{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-29 |title=Live Blog Libya&nbsp;&ndash; March 29 |work= Al Jazeera |date= 29 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref> і скарачэннем авіяналётаў міжнароднай кааліцыі<ref name="vesti">[https://www.vesti.ru/article/1958208 Армия Каддафи перешла в контрнаступление] // Вести ФМ, 30 марта 2011</ref><ref name="18kras">{{Cite web |url=http://jordantimes.com/index.php?news=36625 |title=Libyan rebels fear fresh attack on Ajdabiya |access-date=2011-10-01 |archive-date=2012-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111023841/http://jordantimes.com/index.php?news=36625 |url-status=live }}</ref>. Аднак нават калі ўдары рабіліся, то праз неарганізаванасць войск ПНС, як заяўлялі замежныя журналісты, ім не заўсёды ўдавалася выкарыстаць сітуацыю<ref name=rs>Александра Вагнер. [https://www.svoboda.org/a/3541619.html Каддафи нашел силы для контрнаступления] // Радио Свобода, 30 марта 2011</ref>. Паралельна з трэцяга тыдня грамадзянскай вайны армія лаялістаў стала адмаўляцца ад бранятэхнікі, якую лёгка знішчыць з паветра, і па прыкладзе паўстанцаў пачала выкарыстоўваць хуткаходныя джыпы, у кузаве якіх усталёўвалі НУРС, цяжкі кулямёт або зенітную гармату. У дадатак байцы ўрадавых атрадаў паўсюдна выводзілі са строю аўтазаправачныя станцыі, пакідаючы апазіцыю без паліва, што скоўвала яе дзеянні. Узброенае апалчэнне было слаба падрыхтавана да вядзення працяглых баявых дзеянняў ва ўмовах адрыву ад баз забеспячэння. Апынуўшыся без паліва, паўстанцы не маглі ні наступаць, ні своечасова адступаць, што вяло да значных страт тэхнікі і чалавек{{sfn|Цыганок|2012|p=137}}. На працягу канца сакавіка — пачатку красавіка ўрадавыя войскі адбілі Нафалію, Бін-Джавад<ref name=ottawacitizen1>{{cite news|url=http://www.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=179704|title=Gaddafi troops reverse Libyan rebel charge|agency=[[Reuters]]|work=The Daily Star|date=29 March 2011|access-date=20 November 2011|first1=Maria|last1=Golovnina|first2=Michael|last2=Georgy|location=Tripoli}}</ref>, Рас-Лануф<ref>[http://tvrain.ru/news/kak_voyuyut_v_livii_8327-8327/ Как воюют в Ливии]</ref>, Брэгу<ref>[http://tvrain.ru/news/vojska_kaddafi_zahvatili_bregu_8343-8343/ Войска Каддафи захватили Брегу]</ref> і атакавалі Адждабію<ref>{{Cite web |url=http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 |title=Libya conflict: Street battle rages for Ajdabiya |access-date=2011-10-01 |archive-date=2014-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140428175340/http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 |url-status=live }}</ref>. Тым часам нафускія паўстанцы ўмацавалі свой кантроль над цэлым шэрагам гарадоў ад туніскай мяжы на крайнім захадзе да гарадоў, размешчаных у некалькіх гадзінах язды ад Трыпалі. Станам на чэрвень баевікі рыхтаваліся да наступлення на лівійскую сталіцу{{sfn|Doyle|2011|loc='Painfully young men'}}. Найбольш жорсткія баі разгарнуліся ў горадзе [[Місурата]], за 200 км на ўсход ад сталіцы Лівіі. Тутэйшыя баевікі былі адрэзаныя як ад апазіцыянераў Бенгазі, так і Нафуса. Увесь гэты час пра падзеі ў Місураце было мала што вядома — трапіць у яе можна было толькі з мора, што здолелі толькі нешматлікія рэпарцёры, тры з якіх загінулі. Пры тым менавіта Місурата стала асноўным сімвалам барацьбы для лівійскіх паўстанцаў як горад-крэпасць, якая стрымлівае націск шматтысячнай групоўкі ўрадавых войск. Моцны супраціў горада быў абумоўлены тым, што ў горадзе сканцэнтраваны амаль уся прамысловасць краіны (за выключэннем нафтаздабычы), і місурацкія прадпрымальнікі мелі канфлікты з уладамі з-за выпадкаў дзяржаўнага рэкета<ref name="мисурата"/>. Місурата некалькі месяцаў знаходзіўся ў аблозе войскамі Кадафі. Лаялісты часта абстрэльвалі цэнтр горада з мінамётаў{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=May 15: Gaddafi forces withdraw from Misrata}} і праводзілі шматлікія атакі на гарадскія раёны. Спачатку вялася артпадрыхтоўка, і адразу, не чакаючы яе завяршэння, разгортваўся штурм. Разлютаваныя баі прывялі да сур’ёзных разбурэнняў. Да фіналу баёў у Місураце наперадзе наступаючых нават пускалі бульдозеры, каб разграбаць завалы і барыкады<ref name="мисурата">[https://www.kp.ru/daily/25744/2732276/ «Мы не деньги считаем, а погибших товарищей»]</ref>. У канцы красавіка самалёты НАТА пачалі бамбардзіроўкі горада, наносячы ўдары па танках і артылерыі Кадафі. 25 красавіка паўстанцы разгарнули контрнаступленне, павольна прасоўваючыся па Місураце, і захапілі партовую зону. У выніку жорсткага бою 11 мая паўстанцы ўсталявалі кантроль над аэрапортам, а праз 15 мая абвясцілі аб завяршэнні бітвы за Місурату{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=May 15: Gaddafi forces withdraw from Misrata}}. Тым часам альянс правёў бамбардзіроўкі аб’ектаў, звязаных з Кадафі і яго набліжанымі. Сярод такіх — комплекс Баб Аль-Азізія ў Трыпалі. Напады на яго выклікалі пратэсты з боку лівійскіх чыноўнікаў, якія абвінавацілі інтэрвентаў у спробе забіць кіраўніка краіны. У красавіку сын лідара Джамахірыі [[Саіф аль-Араб Кадафі|Саіф аль-Араб]] і трое ўнукаў загінулі пры бамбёжках{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. === Разгром кадафісцкіх сіл === [[File:NTC fighters claim Bani Walid.jpg|міні|Баевікі ПНС святкуюць узяцце Бені-Валіда, 17 кастрычніка.]] Пасля некалькіх месяцаў тупіковай сітуацыі баланс сіл зноў зрушыўся на карысць паўстанцаў{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. Разам з тым, у першую палову чэрвеня шэраг краін, уключаючы Злучаныя Штаты, Іспанію, Германію і Канаду, прызналі ўзначалены апазіцыяй Пераходны нацыянальны савет законным прадстаўніком Лівіі{{sfn|CNN|2013|loc=June 8-15, 2011}}. У жніўні апазіцыянеры прасунуліся да ўскраін Трыпалі, узяўшы пад кантроль стратэгічна важныя раёны, уключаючы горад Эз-Завія, дзе размешчаны адзін з найбуйнейшых нафтаперапрацоўчых заводаў Лівіі. Неўзабаве паўстанцы прасунуліся ў саму сталіцу. Паралельна баевікі і інтэрвенты спрабавалі высачыць месцазнаходжанне Кадафі. 23 жніўня паўстанцкія сілы, здавалася, атрымалі верх, захапіўшы комплекс Баб Аль-Азізія, штаб-кватэру Кадафі. Паўстанцы паднялі над комплексам свой сцяг Лівіі, , у той час як радасныя натоўпы знішчалі сімвалы Джамахірыі. Але баі паміж паўстанцамі і лаялістамі ў некаторых раёнах Трыпалі працягваліся{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. Да пачатку верасня апазіцыянеры засяродзілі сваю ўвагу на нешматлікіх ачагах супраціўлення лаялістаў, спрабуючы з дапамогай перамоваў пераканаць праўрадавых камандзіраў мірна здацца і пазбегнуць баёў. Калі перамовы праваліліся, войскі ПНС разгортвалі штурм. У прыватнасці, так адбылося з гарадамі Сірт і Бені-Валід, дзе вяліся жорсткія баі{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. 20 кастрычніка Муамар Кадафі быў забіты{{sfn|CNN|2013|loc=June 20, 2011}}. Праз тры дні апазіцыя абвясціла пра перамогу над рэжымам Кадафі{{sfn|CNN|2013|loc=June 23, 2011}}. == Вынікі і наступствы == Ваеннае супрацьстаянне скончылася звяржэннем і забойствам Муамара Кадафі, пасля чаго ўлада ў краіне перайшла да ПНС. Грамадзянская вайна ў Лівіі стала найбуйнейшым па ліку ахвяр канфліктам у ходзе [[Арабская вясна|Арабскай вясны]] пасля [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|вайны ў Сірыі]]. Вайна нанесла моцны ўдар па эканоміцы краіны, перш за ўсё па яе знешным гандлі. Напрыклад, таваразварот Лівіі з [[Еўрапейскі саюз|ЕС]] у 2011 годзе склаў каля траціны (каля $12 млрд) ад ўзроўня [[2010]] года (тады ён быў каля $35 млрд). Але ўжо ў [[2012]] годзе тавараабарот з ЕС перавысіў узровень 2010 года. Наступствам звяржэння ў 2011 годзе Муамара Кадафі стаў крызіс у [[Малі]], калі на малійскую тэрыторыю хлынулі ўцекачы з плямёнаў туарэгаў. Заняўшы паўночную частку Малі, яны абвясцілі там незалежную дзяржава [[Азавад]]. Пазней туарэгаў з падкантрольных тэрыторый выціснулі экстрэмісты. Пасля заканчэння вайны на тэрыторыі краіны ўзброеныя сутычкі не сканчаліся, так як частка лаялістаў вырашыла [[Узброеныя сутыкненні ў Лівіі (2011—2014)|працягнуць барацьбу]]. Вяліся сутыкненні паміж рознымі апалчэннямі былой апазіцыі. Праз пару гадоў ваенныя дзеянні прывялі да [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (з 2014)|шматбаковай канфрантацыі]] з удзелам Усеагульнага нацыянальнага кангрэса, Палаты прадстаўнікоў, лівійскіх плямёнаў, баевікоў з радыкальных ісламіскіх груповак і іншых сіл. == Ваенныя злачынствы == У пачатку вайны ў Лівіі [[26 лютага]] 2011 Савет Бяспекі ААН прыняў рэзалюцыю 1970, у якой было сказана: СБ ААН пастанаўляе перадаць пытанне аб сітуацыі ў Лівійскай Арабскай Джамахірыі ў перыяд з 15 лютага 2011 года на разгляд Пракурора Міжнароднага крымінальнага суда. [[16 мая]] пракуратура МУС запатрабавала санкцыі на арышт Муамара Кадафі па абвінавачванні ў злачынствах супраць чалавечнасці. [[27 чэрвеня]] Міжнародны крымінальны суд выдаў ордэр на арышт Муамара Кадафі, Сейфа аль-Іслама і кіраўніка разведслужбы краіны Абдулы ас-Сенусі па абвінавачванні ў наборы наймітаў і нападах на ўдзельнікаў антыўрадавых дэманстрацый і іншых злачынствах<ref>[http://www.ria.ru/arab_ly/20110627/394013421.html МУС выдал ордер на арест Муамара Каддафи | РИА Новости]</ref>. У дакладзе, які быў падрыхтаваны аўтарытэтнай міжнароднай праваабарончай арганізацыяй ''Human Rights Watch'', якая базуецца ў [[Нью-Ёрк]]у, гаворыцца, што расправа над лідарам Лівійскай Джамахірыі Муамарам Кадафі і яго асяроддзем, зладжаная 20 кастрычніка 2011 года, уяўляе сабой ваеннае злачынства. Па словах яе экспертаў, сабраныя імі новыя даныя паказваюць на «відавочную пакаранне» без суда і следства мяцежнікамі не толькі Муамара Кадафі і яго сына Мутазіма, але і «дзесяткаў палонных» з ліку тых, хто знаходзіўся ў асяроддзі ранейшага лівійскага кіраўніка ў апошні дзень яго жыцця. Мяцежнікі пакаралі смерцю па меншай меры 66 палонных у гасцініцы «Махары». Атрыманая Human Rights Watch інфармацыя паказвае на тое, што Мутазім Кадафі, паранены пры першапачатковым сутыкненні паміж аўтакалонай бацькі і паўстанцамі, быў дастаўлены жывым з Сірта ў Місурату, дзе яго неўзабаве забілі. Сам Муамар Кадафі быў жорстка збіты. Акрамя таго, яго калолі штыком, сведчыць арганізацыя, спасылаючыся на відэазапісы, зробленыя самімі мяцежнікамі на камеры мабільных тэлефонаў. Агенцтва Франс Прэс перадае інфармацыю, што ў яе распараджэнні апынуўся даклад Камісіі ААН па расследаванні ваенных злачынстваў і парушэнняў правоў чалавека падчас грамадзянскай вайны ў Лівіі. З гэтай справаздачы можна зрабіць выснову, што «з 20 расследаваных налётаў НАТА камісія выявіла пяць налётаў, падчас якіх былі забітыя 60 мірных жыхароў, 55 атрымалі раненні»<ref>[http://ria.ru/arab_ly/20120303/584131343.html РИА «Новости». «Жертвами серии авиаударов НАТО в Ливии стали 60 мирных жителей — ООН». 02:4203.03.2012]</ref>. [[29 мая]] 2011 каталіцкі апостальскі вікарый Трыпалі біскуп Джавані Марцінелі прыехаў у Італію, каб звярнуць увагу сусветнай супольнасці на пакуты мірнага насельніцтва Лівіі з-за бамбардзіровак краіны авіяцыяй НАТА. Як паведамляе радыё [[Ватыкан]]а, біскуп заявіў, што некалькі грамадзянскіх асоб загінулі на яго вачах<ref>[http://ria.ru/arab_war/20110529/381520199.html Католический епископ Триполи призвал прекратить бомбардировки Ливии]</ref>. == Выкарыстанне зброі са збедненым уранам == У ліпені [[2018]] года ўрад нацыянальнай згоды Лівіі абвінаваціў блок НАТА ў выкарыстанне зброі са [[Збеднены ўран|збедненым уранам]], калі лівійскія медыкі высветлілі, што за апошнія гады ў краіне рэзка вырасла колькасць анкалагічных захворванняў менавіта ў тых месцах, якія падвяргаліся бамбардзіроўкам у 2011 годзе<ref>[https://ria.ru/world/20180713/1524543935.html РИА НОВОСТИ: Ливия обвинила НАТО в применении оружия с обедненным ураном]</ref>. Улады мелі намер звярнуцца ў МАГАТЭ і іншыя міжнародныя арганізацыі па дапамогу ў правядзенні дбайных даследаванняў прысутнасці збедненага ўрану і ў раёнах Лівіі, якія падвергліся авіяналётам. Першыя паведамленні аб выкарыстанні збедненага ўрану ў лівійскім канфлікце з’явіліся яшчэ ў красавіку 2011. Па сведчанні незалежнай групы навукоўцаў, якія тады працавалі ў Лівіі, у гэтай краіне былі знойдзены сляды збедненага ўрану. Імі быў зафіксаваны павышаны ўзровень радыяцыі ў варонках ад бомбаў і на аскепках снарадаў, якія заставаліся пасля авіяўдараў НАТА<ref>[http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ Армейский вестник: Урановая нанопыль засеяла ливийские города] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170601034629/http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ |date=1 чэрвеня 2017 }}</ref>. Афіцыйныя прадстаўнікі Паўночнаатлантычнага альянсу абвяргаюць любую інфармацыю пра ўжыванне забароненых рэчываў у канфлікце ў Лівіі. == Інфармацыйная вайна == Як адзначаў Бенджамін Барбер з Huffington Post, у ходзе вайны журналісты страцілі нават бачнасць аб’ектыўнасці ў лівійскіх падзеях{{sfn|Цыганок|2012|loc=Провокационная роль современных СМИ}}. Арышт адваката-актывіста і хваля пратэстаў за яго вызвалення ў лютым хутка перацяклі ў інтэрнэт-прастору і СМІ. З’явілася незвычайна вялікая колькасць відэа на [[Ютуб]]е і паведамленняў у [[Твітэр]]ы, якія апынуліся падобнымі. Нягледзячы на сумніўнае паходжанне, прафесійныя групы такіх [[СМІ]], як [[CNN]], [[BBC]], [[NBC]], [[CBS]], [[ABC]], канал «[[Fox News]]» і [[Аль-Джазіра]] прынялі гэтыя ананімныя і непацверджаныя відэа, як легітымныя крыніцы навін{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. Блок НАТА арганізаваў інтэнсіўную прапагандысцкую кампанію ў СМІ. Незадоўга да падзення Трыпалі, Цьеры Мейсан адкрыта заявіў, што большасць заходніх журналістаў, якія спыніліся ў гатэлі Rixos былі агентамі інтэрвентаў. У прыватнасці, ён паказаў на групы [[Associated Press]], [[Бі-Бі-Сі|ВBC]], [[CNN]] і [[Fox News]]. 31 кастрычніка ў інтэрв’ю на «Радыё Канада» Шарль Бушар распавёў, што ў штаб-кватэры НАТА ў [[Неапаль|Неапалі]] было створана аналітычнае падраздзяленне. Для яго ўзмацнення было створана некалькі інфармацыйных сетак. Разведданыя паступалі з многіх крыніц, уключаючы [[сродкі масавай інфармацыі]]. Такім чынам НАТА прызнала, што афіцыйныя замежныя журналісты ў Лівіі былі агентамі альянсу{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. Кампанія выйшла далёка за межы звычайна задзейнічаных у падобных акцыях ліберальных колаў, пераканаўшы «прагрэсіўных» журналістаў і іх выданні, а таксама «левых» інтэлектуалаў, прадстаўляць наймітаў у якасці «рэвалюцыянераў». Прапаганда распаўсюджвала лапезныя вобразы ўрадавых войск (часта малюючы іх як «чарнаскурых наймітаў»), малюючы іх гвалтаўнікамі, якія прымаюць велізарныя дозы «Віягры». Між тым [[Amnesty International]] і [[Human Rights Watch]] сведчаць, што да пачатку аперацыі НАТА ва ўсходняй Лівіі ніякіх масавых згвалтаванняў, ніякіх верталётных нападаў або бамбёжак мірных дэманстрантаў з боку сіл Кадафі не было. Што дакладна было, дык гэта 110 загінулых з абодвух бакоў падчас беспарадкаў у Бенгазі. Тым не менш, усе гэтыя гісторыі сталі падставай для ўстанаўлення беспалётнай зоны і нападу НАТА на Лівію{{sfn|Цыганок|2012|loc=Провокационная роль современных СМИ}}. З пачаткам інтэрвенцыі асноўнымі кампанентамі інфармацыйнай вайны з’яўляліся інфармацыйна-прапагандысцкія акцыі, [[радыёэлектронная барацьба]], вывад з ладу элементаў грамадзянскай і ваеннай інфраструктуры. Калі канфлікт перайшоў у працяглую фазу, задачай стала выкрыць праціўніка ў маральна непрымальных формах вядзення канфлікту, а таксама прыцягнуць на свой бок новых саюзнікаў. У нязначнай ступені НАТА адпрацоўвалася тэхналогія барацьбы з кампутарнымі сеткамі. Нярэдка супрацьстаялыя бакі (Захад і рэжым Кадафі) выкарыстоўвалі адны і тыя ж прыёмы: прымяншаць свае страты і перабольшвалі маштабы шкоды праціўніка. У сваю чаргу лівійскі бок завышаў лічбы страт сярод мясцовага насельніцтва. У той жа час разбурэнне Лівіі не перашкодзіла НАТА паўтара месяца выкарыстоўваць радыё і тэлебачанне для перадачы сваіх прапагандысцкіх матэрыялаў. У рамках інфармацыйна-прапагандысцкіх акцый ажыццяўлялася радыё- і тэлевяшчанне на Лівію з тэрыторыі сумежных краін. Для павелічэння даходлівасці гэтых радыёперадач над тэрыторыяй Лівіі раскідваліся УКХ-радыёпрыёмнікі з фіксаванай частатой прыёму. Акрамя таго, пастаянна раскідваліся з паветра прапагандысцкія ўлёткі, якія насілі графічны характар (коміксы, плакаты, малюнкі, ігральныя карты з партрэтамі лівійскіх лідараў). Абодва бакі звярталіся да дэзінфармацыі, імкнучыся пасеяць паніку{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. == Замежны ўдзел == === Заходняя кааліцыя === [[File:AV-8B Harrier Operation Odyssey Dawn.jpg|thumb|Самалёт AV-8B Harrier ВПС ЗША перад баявым вылетам на тэрыторыю Лівіі, 20 сакавіка]] Планаванне аперацыі праводзілася штабам Аб’яднанага камандавання Узброеных Сіл ЗША ў зоне Афрыкі, на чале з генералам Кэтры Хэмам. У штабе кіраўніцтва аперацыі для каардынацыі сумесных дзеянняў былі накіраваныя афіцэры з Вялікабрытаніі, Францыі і іншых краін кааліцыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Адной з асаблівасцяў вядзення баявых дзеянняў у Лівіі стала маштабнае выкарыстанне сістэм кіраванага зброі, прымяненне якіх грунтавалася на даных, што атрымліваліся па каналах сувязі ў рэальным маштабе часу, сродкаў радыёэлектроннай і аптычнай разведкі. Высокая дакладнасць цэлеўказання дазволіла павысіць долю прымянення кіраваных боепрыпасаў да 85%. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі мэтаў і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваюцца ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, для спецназа [[ВМС ЗША]], Вялікабрытаніі і Францыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. У ходзе баявых дзеянняў знайшла практычнае пацвярджэнне канцэпцыя спалучэння інфармацыйных сістэм краін НАТА і амерыканскага камандавання ў зоне Афрыкі. Было рэалізавана ўзаемадзеянне паміж амерыканскімі, англійскімі, італьянскімі інфармацыйнымі сістэмамі, у прыватнасці рэалізаваны прыём разведвальных даных ад самалётаў GR-4A Tornado (Вялікабрытанія), аснашчаных кантэйнернай разведвальнай станцыяй RAPTOR, амерыканскімі сродкамі прыёму і апрацоўкі разведінфармацыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Сістэма ўзбраенняў, задзейнічаная кааліцыйнымі войскамі ЗША і Вялікабрытаніі ў Лівіі, уключала правераныя ў ходзе папярэдніх ваенных канфліктаў тыпы і ўзоры. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі цэлей і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваліся ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, адзінай для розных звёнаў кіравання. У прыватнасці, упершыню былі ўжытыя ў звяне «ўзвод-рота» і разведвальна-пошукавымі групамі адзіныя тактычныя тэрміналы JTT-B, якія дазвалялі ў рэальным маштабе часу адлюстроўваць атрыманыя па спадарожнікавых і наземных каналах сувязі даныя на электроннай карце, якая выводзіцца альбо непасрэдна на ўласны тэрмінал, альбо на экран падлучанага да яго партатыўнага кампутара{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Была створана магутная амерыканская авіяцыйная групоўка разведвальнай авіяцыі і радыёэлектроннай барацьбы, якая ўключала cамалёты Lockheed U-2; RC-135 Rivet Joint, EC-130Y, EC-130J, EA-18G, cамалёты электроннай разведкі ЕР-3Е, Boeing Е-3F Centry, Grumman E-2 Hawkeye; EC-130J Commando Solo, Tornado ECR; Transall C-130 JSTARS і БЛА Global Hawk, cамалёты базавай патрульнай авіяцыі P-3C Orion і самалёты-запраўшчыкі КС-135P і KC-10A. Па стане на 19 сакавіка авіягрупа была прадстаўлена 42 тактычнымі знішчальнікамі F-15C Блок 50, F-15E і F-16E. Ударная авіяцыя таксама была прадстаўлена штурмавікамі AV-8B «Харыер II»{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Некаторыя тыпы ўзбраенняў УС краін Захаду ўпершыню ўжытыя ў баявых умовах у Лівіі. Напрыклад, падводная лодка атамная з крылатымі ракетамі Florida (пераабсталяваная з ПЛАРБ), тактычная крылатая ракета Tomahawk Block IV (TLAM-E), удасканаленыя сродкі дастаўкі баявых плыўцоў Advanced SEAL Delivery System (ASDS), шматмэтавы знішчальнік Eurofighter «Typhoon» ВПС Вялікабрытаніі, цяжкаўзброены самалёт падтрымкі сухапутных падраздзяленняў AC-130U{{sfn|Цыганок|2012|loc=Основные виды ВВТ, использованные вооруженными силами сторон}}. === Беларусь === {{Асноўны артыкул|Беларусы ў лівійскім канфлікце}} [[Рэспубліка Беларусь]] стала адной з нямногіх краін, якія падтрымалі Кадафі, не прызналі паўстанцкі [[Нацыянальны пераходны савет Лівіі|Нацыянальны пераходны савет]] і асудзілі дзеянні блока НАТА<ref>{{cite web|url=http://www.mfa.gov.by/en/press/news_mfa/f75073a623f49a26.html|title=Statement released by the Foreign Ministry in connection with the missile strikes and bombings on Libya|access-date=2016-04-20|lang=en}}</ref>. Як заяўляў саветнік пасольства Беларусі ў Трыпалі Георгій Грамыка, да грамадзянскай вайны і замежнай інтэрвенцыі ў краіне быў размешчаны кантынгент з 500 беларускіх ваенных саветнікаў, інструктараў і спецыялістаў, але з пачаткам баявых дзеянняў частку з іх эвакуявалі. Аднак са слоў ваеннага аташэ Ігара Качугіна, афіцыйна ў краіну вайскоўцы не накіроўваліся. Тым не менш ён не выключыў, што хтосьці мог заключыць індывідуальныя кантракты з лівійскімі [[сілавікі|сілавымі структурамі]]<ref name="комсомолка">[https://web.archive.org/web/20211022165612/https://www.kp.ru/daily/25664/825870/ На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны] // Комсомольская правда : газета. — 6 апреля 2011.</ref>. 15 лютага, па даных [[Стакгольмскі інстытут даследавання праблем міру|SIPRI]], з [[Баранавічы|Баранавічаў]] у [[Себха|Себху]] вылецеў транспартнік [[Іл-76]]. Самалёт меркавана вёз зброю для войск Кадафі<ref>[https://www.newsru.com/world/01mar2011/minsk.html NEWSru.com :: SIPRI: Белоруссия снабдила Каддафи оружием для уничтожения революционеров<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. У канцы лютага амерыканскае разведвальна-аналітычнае агенцтва Stratfor са спасылкай на ўласныя крыніцы распаўсюдзіла інфармацыю пра тое, што ў расправах над апазіцыяй прымалі ўдзел выхадцы з Усходняй Еўропы<ref name="newtimes">[https://newtimes.ru/articles/detail/35642 Белорусская джамахирия: Полковник Каддафи ищет прибежища в Минске] // The New Times : журнал. — № 08 (193). — 7 марта 2011.</ref> — у прыватнасці, з Беларусі, Украіны, Сербіі і Румыніі<ref name="febr"/>. Тэлеканал [[CNN]] паказаў відавочцаў, якія казалі, быццам у джыпах з [[АК-47]] на плячы раз’язджалі людзі ''«з усходнееўрапейскай знешнасцю»''<ref name="newtimes"/>. Замежныя байцы пілатавалі баявую авіяцыю, абстрэльваючы апазіцыю, а таксама праводзілі патруляванне і зачыстку вуліц на аўтамабілях<ref name="febr">[https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]</ref>. 6 красавіка выдавецтва «[[Камсамольская праўда]]» апублікавала артыкул пра ўдзел у баявых дзеяннях у Лівіі на баку Кадафі беларускіх ваенных саветнікаў. Рэдакцыя пісала, што замежнікі займаліся падрыхтоўкай лівійскіх сілавікоў, рамонтам і эксплуатацыяй тэхнікі. Яны не ўдзельнічалі ў баявых дзеяннях, але пастаянна знаходзіліся на лініі фронту. Паведамлялася і пра наймітаў з індывідуальнымі кантрактамі, і пра дзейных вайскоўцаў Узброеных Сіл Беларусі. Сярод спецыялістаў былыя байцы [[334-ы асобны атрад спецыяльнага прызначэння|334-га атрада]] са складу [[5-я асобная брыгада спецыяльнага прызначэння|5-й асобнай брыгады спецпрызначэння]]. Некаторыя з іх, як мяркуецца, праходзілі падрыхтоўку на расійскіх базах [[спецпрызн|спецназа]] і ўдзельнічалі ў [[Афганская вайна (1979—1989)|вайне ў Афганістане]]. [[Ваенны спецыяліст|Ваенспецы]] пераканалі лівійцаў аддаць перавагу [[узброены пікап|ўзброеным пікапам]] замест бранятэхнікі, а таксама ўнесці ў тактыку некаторыя элементы [[Партызанская вайна|партызанскай вайны]], што знізіла эфектыўнасць авіяўдараў НАТА і павялічыла мабільнасць арміі. Дзякуючы іх садзейнічанню, [[Другое контрнаступленне кадафістаў|у канцы сакавіка—пачатку красавіка]] войскі Кадафі нават змаглі перайсці ў контрнаступленне на ўсходзе краіны. Рэдакцыя звязалася з нейкім Міхаілам, адным з беларускіх наймітаў. Ён паведаміў, што ''«яго зарплата ў Лівіі складае 3000 долараў»''. Паводле інфармацыі суразмоўцы, пры ўрадавых узброеных сілах ''«знаходзяцца некалькі сотняў беларусаў»''<ref name="комсомолка"/>. 8 красавіка кіраўнік рабочай групы [[ААН]] па выкарыстанні наймітаў Хасэ Луіс Гомес дэль Прада паведаміў пра наяўнасць мноства доказаў выкарыстання Кадафі замежных байцоў. Большасць, па яго словах, з’яўляліся афрыканцамі, аднак, верагодна, сярод іх меліся і беларусы<ref>[https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ ООН: на стороне Каддафи воюют белорусы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230106185410/https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ |date=6 студзеня 2023 }} // Telegraf.by : интернет-ресурс. — 9 сентября 2011.</ref>. Ізноў пра беларускі ўдзел загаварылі ў жніўні—верасні, калі з’явілася інфармацыя пра прысутнасць беларусаў, у тым ліку снайпераў<ref name="снайпера">[https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii Белорусские снайперы защищали Каддафи в Ливии?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200724145852/https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii |date=24 ліпеня 2020 }}</ref>, на паўночным захадзе краіны, дзе яны маглі ўступіць у прамыя сутыкненні са спецпадраздзяленнямі НАТА, [[ААЭ]] і [[Катар]]а<ref>[https://m.lenta.ru/news/2011/08/24/qatari/ В боях за Триполи принял участие иностранный спецназ]</ref>. Ібрагім Абдэль Магід, адзін з ваенных кіраўнікоў Нацыянальнага пераходнага савета, заявіў, што апазіцыя была праінфармавана з ''«некаторых крыніц разведкі»'' пра прыбыццё на дапамогу [[кадафісты|кадафістам]] снайпераў розных еўрапейскіх нацыянальнасцяў, у тым ліку ўкраінцаў, беларусаў і іншых. Група ўвайшла ў Лівію праз порт Нуфейда ў [[Туніс]]е, пасля чаго перамешчана ў Трыпалі<ref name="снайпера"/>. Акрамя таго, як паведамлялася, лівійскія паўстанцы выявілі ў будынку спецслужбаў дакументацыю, згодна з якой пастаўкі зброі ў Лівію вяліся беларускай арганізацыяй «Белтэхэкспарт»<ref>[https://piter.tv/event/Povstanci_Na_storone_Ka/ Повстанцы: На стороне Каддафи воевали не только украинские, но и белорусские снайперы]</ref>. Афіцыйныя прадстаўнікі Беларусі (прэс-сакратар МЗС [[Андрэй Уладзіміравіч Савіных|Андрэй Савіных]]<ref>[https://news.tut.by/politics/256754.html МИД: Белорусских военных в Ливии нет и никогда не было] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210419202259/https://news.tut.by/politics/256754.html |date=19 красавіка 2021 }}</ref><ref>[https://ria.ru/20110906/431141568.html Белорусских снайперов в Ливии не было, заявил МИД]</ref><ref>[https://www.belta.by/politics/view/publikatsii-so-ssylkoj-na-ekspertov-oon-o-nalichii-v-livii-belorusskih-naemnikov-ne-zasluzhivajut-dover-128168-2011 Публикации со ссылкой на экспертов ООН о наличии в Ливии белорусских наемников не заслуживают доверия - МИД]</ref><ref name="комсомолка"/>, памочнік міністра абароны па пытаннях ваеннай палітыкі генерал-маёр Аляксандр Анісімаў<ref>{{Cite web |url=https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |title=Генерал Анисимов: белорусских военных в Ливии не было |access-date=29 верасня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929122716/https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |archive-date=29 верасня 2021 |url-status=dead }}</ref>, міністр абароны [[Юрый Жадобін]]<ref>[https://charter97.org/ru/news/2013/8/28/74674/ Жадобин отшутился о белорусских военных в Судане] // Хартыя '97, 28 августа 2013</ref>) адмаўлялі факт удзелу не толькі дзеючых вайскоўцаў, але і беларускіх грамадзян у якасці наёмнікаў. == Гл. таксама == * [[Замежныя найміты ў Лівіі]] * [[Інтэрвенцыя ў Лівіі]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{cite journal|last=Roberts|first=Hugh|title=Who said Gaddafi had to go?|journal=London Review of Books|date=17 November 2011|volume=33|issue=22|pages=8–18|url=https://www.lrb.co.uk/v33/n22/hugh-roberts/who-said-gaddafi-had-to-go|access-date=14 November 2011}} * {{h|Doyle|2011|Mark Doyle. [https://www.bbc.com/news/world-africa-13904110 Libya's Western Mountains - the 'forgotten war'] // BBC, 24 June 2011}} * {{h|ICRC|2012|[https://casebook.icrc.org/case-study/libya-nato-intervention-2011 Libya, NATO Intervention 2011] // ICRC, 2012}} * {{h|Цыганок|2012|Цыганок А. Д. [http://otvaga2004.ru/boyevoe-primenenie/boyevoye-primeneniye10/livia-itogi-i-uroki/ Война в Ливии 2011 г.: итоги и уроки] // Журнал «Арсенал Отечества», №2 / 2012.}} * {{h|Хамза|2021|Ахмед Хамза. Анализ событий первого этапа гражданской войны в Ливии 2011 г. на основе работ российских исследователей // Журнал международного права и международных отношений. 2021 № 3 (98). С. 68—72.}} * {{h|Бурак|2021|Захар Бурак. Дзесяць гадоў хаосу: куды рушыць Лівія? // Звязда : газета. — 27 лютага 2021.}} * {{h|Al Jazeera|2011|[https://www.aljazeera.com/news/2011/8/23/battle-for-libya-key-moments Battle for Libya: Key moments] // Al Jazeera, 23 Aug 2011}} * {{h|CNN|2013|[https://us.cnn.com/2013/09/20/world/libya-civil-war-fast-facts/index.html 2011 Libya Civil War Fast Facts] // CNN, Sep 20, 2013}} * {{h|NATO|2012|[https://www.nato.int/en/what-we-do/operations-and-missions/nato-and-libya-february-october-2011 NATO and Libya (February - October 2011)] // North Atlantic Treaty Organization, 4 April 2012}} * {{h|Britannica|2011|[https://www.britannica.com/event/Libya-Revolt-of-2011#ref300033 Libya Revolt of 2011] // Britannica.}} * {{h|Amnesty International|2012|[https://www.amnesty.org/en/documents/MDE19/003/2012/en/ "Libya: The Forgotten Victims of NATO Strikes"] // Amnesty International, AI INDEX: MDE 19/003/2012, 19 March 2012}} == Спасылкі == * [http://www.izvestia.ru/world/article3152501/ Ю. Снегирев. Мятеж в пустыне] * [http://www.izvestia.ru/world/article3152559/ Ю. Снегирев. Война в песочнице] * [http://echo.msk.ru/programs/svoi-glaza/758807-echo/ Своими глазами. Бунтующая Ливия.//Передача радиостанции «Эхо Москвы»] * [http://www.izvestia.ru/story/191 О. Джемаль, М. Сайченко. Ливийский дневник] * [http://www.ng.ru/world/2011-06-23/7_livia.html Война в Ливии — тяжкая ноша для НАТО] Петр Силантьев, 23 июня 2011 * [https://web.archive.org/web/20150908092552/http://fototelegraf.ru/?tag=%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%8F-2011-%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D0%B9 Фоторепортажи о восстании в Ливии] * «На стороне Каддафи воюют белорусские партизане» Комсомольская правда [https://m.kp.by/daily/25664/825870/]{{Недаступная спасылка}} * Передача «Права человека. Взгляд в мир» с Евгением Новиковым (Белоруссия) [https://www.youtube.com/watch?v=OcgbYX30lFA Ливия: истинные причины войны] (видео) * [https://www.historyguy.com/libyan_war_2011.htm Сітуацыя ў Лівіі ў 2011 годзе (англ.)] * [http://www.wikiznanie.ru/b/index.php/%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0_%D0%B2_%D0%9B%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B8 Грамадзянскія войны ў Лівіі (руск.)] {{Арабская вясна}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Лівіі]] [[Катэгорыя:Палітыка Лівіі]] [[Катэгорыя:2011 год у Лівіі]] [[Катэгорыя:Войны XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Гісторыя Лівіі]] ln7tky2bcgi4srdr2oavh51cw4bkl0d 0 347819 5202775 4792689 2026-09-20T15:44:50Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1786 годзе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5202775 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = |image title = |image descr = |regnum = Жывёлы |parent = Aedia |rang = Від |latin = Aedia funesta |author = |syn = |typus = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |children name = |children = |wikispecies = Aedia funesta |commons = Category:Aedia funesta | itis = | ncbi = |eol = }} '''''Aedia funesta''''' — від [[Матылі|матылькоў]] з сямейства [[Соўкі|совак]]. == Арэал == Распаўсюджаны ад [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай]] і [[Паўднёвая Еўропа|Паўднёвай Еўропы]] да Цэнтральнай Сібіры і [[Іран]]а, а таксама ў [[Ліван]]е, [[Ізраіль|Ізраілі]] і [[Сірыя|Сірыі]]<ref name="Kravchenko.et.al.2004">{{артыкул| аўтар= Kravchenko, V.&nbsp;D.; Müller, G.; Orlov, O.&nbsp;B. & и Seplyarsky, V.&nbsp;N.| загаловак= The Catocalinae (Lepidoptera:Noctuidae) of Israel| арыгінал= | спасылка= http://www.ppis.moag.gov.il/ppis/insect_gallery/images/NOCTUIDAE/Catocalinae2006/images/Catocalinae_of_Israel.pdf| мова= en| адказны= | аўтар выдання= | выданне= Russian Entomological Journal| тып= | месца= | выдавецтва= | год= 2004| выпуск= | том= 13| нумар= 3| старонкі= 1—12| isbn= | issn= | archiveurl= https://web.archive.org/web/20120513152303/http://www.ppis.moag.gov.il/ppis/insect_gallery/images/NOCTUIDAE/Catocalinae2006/images/Catocalinae_of_Israel.pdf| archivedate= 13 мая 2012}}</ref>. Пашыраны ў [[Нізіна|нізінных]] [[Стэп|стэпах]] з [[Куст|хмызняком]]. Засяляюць вільготныя і гарачыя месцы з багатай расліннасцю. [[Вусень|Вусені]] развіваюцца на [[Бярозка (род раслін)|бярозцы]]<ref name="Kravchenko.et.al.2004"/>. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Насякомыя Еўразіі]] [[Катэгорыя:Стужачніцы]] [[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1786 годзе]] 5xzvbepivacpm1rr7p69c2ha55qp6sc 14 348656 5202946 3454139 2026-09-20T22:11:36Z JerzyKundrat 174 5202946 wikitext text/x-wiki {{Catmain|Беларусы Францыі}} [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара|Францыя]] [[Катэгорыя:Народы Францыі]] riov8mmrw6v7ncvgg8cnxkrei3jmatq 0 352903 5202810 4438699 2026-09-20T17:39:29Z JerzyKundrat 174 5202810 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Мікалай Буляк''' ({{ДН|20|1|1915}}, {{МН|Варшава}}<ref>Ва ўліковай картцы члена ЗБВБ указана Варшава. Але часам у аналагічных картках месца нараджэння не адпавядала праўдзе. Так, беларускія дзеячы, каб ня быць рэпатрыіраваныцмі ў савецкую Беларусь, указвалі месца нараджэння гарады, якія пасля 1945 г. знаходзіліся па-за межамі Беларускай ССР</ref>, [[Царства Польскае]] (цяпер — [[Польшча]]) — ?) — беларускі грамадска-палітычны дзеяч. Скончыў юрыдычны факультэт [[Віленскі ўніверсітэт#Універсітэт Стэфана Баторыя|Універсітэт Стэфана Баторыя]]. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] быў старшынёй акругі ў Навагрудку. [[24 студзеня]] [[1944]] г. [[Р. Астроўскі]] запрасіў яго ў [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускую цэнтральную раду]] (БЦР), але Буляк не змог пакінукць пасады ў Навагрудку. З лета [[1944]] г. — у эміграцыі. З [[1946]] г. — у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Прымаў удзел у I з'ездзе [[Згуртаванне беларусаў у Вялікай Брытаніі|Згуртавання беларусаў Вялікай Брытаніі]] (ЗБВБ) ([[18 студзеня|18]] — [[19 студзеня]] [[1947]] г.) і быў абраны віцэ-старшынёй Галоўнай управы ЗБВБ. Быў адзіным неваенным удзельнікам з'езду<ref>Гардзіенка, Н. Беларусы ў Вялікабрытаніі / Наталля Гардзіенка; [рэд. А. Гардзіенка]. — Мн.: Медысонт, 2010. — 617 с. — С. 80. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны; Кн. 18). ''Са спасылкай на:'' Ліст Юрыя Весялкоўскага ад 05.06.2006</ref>. У хуткім часе стаў на чале прыхільнікаў БЦР, з сакавіка [[1948]] г. узначаліў Часовую ўправу [[Хрысціянскае аб’яднанне беларускіх работнікаў у Вялікабрытаніі|Хрысціянскага аб'яднання беларускіх работнікаў]] (ХАБР). Быў адным з заснавальнікаў часопісу [[Аб’еднаньне|«Аб'еднаньне»]], аднак неўзабаве моцна захварэў, паводле інфармацыі [[Юры Весялкоўскі|Ю. Весялкоўскага]] на манію пераследу<ref>Гардзіенка, Н. Беларусы ў Вялікабрытаніі... — С. 242.</ref>, і адышоў ад грамадскай дзейнасці і пакінуў [[Лондан]]. Далейшы лёс невядомы. {{зноскі}} == Літаратура == * Адзінец, А. Паваенная эміграцыя: скрыжаваньні лёсаў: зборнік успамінаў / Аляксандр Адзінец; [каментары А. Гардзіенкі]. — Мн.: Медисонт, 2007. — 703 с., [14] л. іл. — С. 402, 640 — 641. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны; Кн. 11). — ISBN 978-985-6530-47-3. * Гардзіенка, Н. Беларусы ў Вялікабрытаніі / Наталля Гардзіенка; [рэд. А. Гардзіенка]. — Мн.: Медысонт, 2010. — 617 с. — С. 525. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны; Кн. 18). — ISBN 978-985-6887-63-8. {{ізаляваны артыкул}} {{DEFAULTSORT:Буляк Мікалай}} [[Катэгорыя:Члены Беларускай цэнтральнай рады]] [[Катэгорыя:Члены Згуртавання беларусаў у Вялікай Брытаніі]] 0mi1r7xtkuge66pce7vz13nky1o2za1 0 358374 5202968 3043145 2026-09-21T04:28:55Z StarDeg 16311 5202968 wikitext text/x-wiki {{ДД}} {{Цёзкі2|Джонсан}} '''Луіс Артур Джонсан''' ({{lang-en|Louis Arthur Johnson}}; [[10 студзеня]] [[1891]] — [[24 красавіка]] [[1966]]) — амерыканскі дзяржаўны дзеяч. Быў другім Міністрам абароны ЗША ў кабінеце прэзідэнта [[Гары Трумэн|Трумэна]] з 28 сакавіка 1949 па 19 верасня 1950. == Біяграфія == Нарадзіўся ў горадзе Раанок у штаце Вірджынія. Скончыў Універсітэт Вірджыніі. Займаўся юрыдычнай практыкай у фірме Steptoe and Johnson у Кларксбургу. У 1916 абраны ў палату прадстаўнікоў Заходняй Віргініі. Падчас Першай сусветнай вайны паступіў у войска, удзельнік ваенных дзеянняў у Францыі. Быў адным з заснавальнікаў Амерыканскага легіёна — арганізацыі амерыканскіх ветэранаў войнаў. З 1937 па 1940 быў намеснікам ваеннага міністра ЗША. У 1940 годзе быў адпраўлены прэзідэнтам Рузвельтам у адстаўку разам з ваенным міністрам Гары Вудынгам. Кіраваў амерыканскім маёмасцю нямецкага хімічнага гіганта I. G. Farben. У 1942 быў асабістым прадстаўніком Рузвельта ў Індыі. У 1948 падчас прэзідэнцкай кампаніі Гары Трумэна заняў пасаду старшыні Фінансавага камітэта Дэмакратычнай партыі, збіраў грошы на выбары. Пасля перамогі Трумэна на выбарах быў прызначаны міністрам абароны ЗША, змяніўшы на гэтай пасадзе [[Джэймс Форэстал|Джэймса Форэстала]]. Праз тыдзень пасля ўступлення Джонсана ў пасаду 11 краін падпісалі Паўночнаатлантычны дагавор, які стварыў НАТА. На пасадзе міністра абароны праводзіў палітыку рэзкага скарачэння бюджэтных расходаў на абарону. Зброю і запасы, што засталіся пасля другой сусветнай вайны знішчаліся або прадаваліся за мяжу, каб пазбегнуць выдаткаў на захоўванне, ваенныя караблі рэзаліся на металалом або ставіліся на кансервацыю. Асабліва моцным скарачэнняў быў падвергнуты флот і корпус марской пяхоты, так як Джонсан прытрымліваўся думкі, што стварэнне ядзернай зброі і стратэгічнай авіяцыі памяншае патрэба ў надводных караблях і дэсантных аперацыях. У прыватнасці, было спыненае будаўніцтва гіганцкага суперавіяносца USS United States. Гэта выклікала так званую «рэвалюцыю адміралаў», калі кіраўніцтва флоту выступіў супраць перабольшанага развіцця ваенна-паветраных сілаў ЗША за кошт флоту. У прыватнасці крытыцы падвергнуўся новы гіганцкі бамбавік Convair B-36. Сакратар флоту Джон Саліван падаў у адстаўку ў знак пратэсту супраць спынення будаўніцтва суперавіяносца. БСЭ паказвае: "Джонсан, з’яўляючыся маклерам шэрагу буйных карпарацый, апынуўся замяшаным у ашуканскіх махінацыях, звязаных з ваеннымі заказамі. За хабар ён забяспечыў буйным манаполіям заказы на дзесяткі мільёнаў даляраў. Член палаты прадстаўнікоў ЗША Кэйсі, адмірал Хэлсі, старшыня муніцыпалітэта Нью-Ёрка Морыс і іншыя дзялкі, а таксама вышэйшыя ўрадавыя чыноўнікі дзяржаўнага апарату ў 1948—1949 закупілі ў ваеннага ведамства як «ваенныя лішкі» партыю танкераў за 100 тыс. дал., прадаўшы іх затым з дапамогай хабару таго ж ваеннаму ведамству за 3 млн. 250 тыс. дал. " Калі пачалася Карэйская вайна апынулася што амерыканскія войскі адчуваюць недахоп ў зброі і рыштунку. У верасні 1950 года Джонсан быў адпраўлены ў адстаўку. Пасля адстаўкі Джонсан працягваў займацца юрыдычнай практыкай. Памёр у 1966 годзе. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Міністры абароны ЗША}} {{Кабінет Гары Трумэна}} {{DEFAULTSORT:Джонсан Луіс Артур}} [[Катэгорыя:Міністры абароны ЗША]] srd6qu1o0391j4al2ogc8fvzx1da6c6 0 470470 5203198 4607364 2026-09-21T11:49:49Z Autumndancer 168015 /* Вядомыя носьбіты */ +1 5203198 wikitext text/x-wiki '''Коналі''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Артур Коналі]] — англійскі разведчык, падарожнік, пісьменнік * [[Гаральд Коналі]] — амерыканскі лёгкаатлет, кідальнік молата, алімпійскі чэмпіён * [[Джон Боўдэн Коналі]] — міністр фінансаў ЗША (1971-72) * [[Джэймс Коналі]] — ірландскі палітычны дзеяч, стваральнік Ірландскай сацыялістычнай рэспубліканскай партыі * [[Джэймс Брэндан Коналі]] — амерыканскі лёгкаатлет, алімпійскі чэмпіён * [[Дэвід Коналі]] — ірландскі футбаліст * [[Кэтрын Коналі]] — прэзідэнт Ірландыі * [[Марын Коналі]] — амерыканская тэнісістка, першая ў гісторыі жанчына-уладальніца Вялікага шлема {{неадназначнасць}} r1r2e9h12opznircvsq5gv9lvod37vf 0 472460 5202793 5197830 2026-09-20T16:08:11Z АлесьНавіцкі90 162483 вікіфікацыя 5202793 wikitext text/x-wiki {{Часопіс | назва = Запісы БІНіМ | малюнак = | подпіс = | спецыялізацыя = [[беларусазнаўства]], гісторыя і культура [[Беларуская эміграцыя|беларускага замежжа]] | перыядычнасць = гадавік, выходзіць нерэгулярна | скарачэнне = | мова = [[Беларуская мова|беларуская]], [[Англійская мова|англійская]] | адрас рэдакцыі = | галоўны рэдактар = [[Наталля Сяргееўна Гардзіенка|Наталля Гардзіенка]] | заснавальнік = [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Нью-Ёрку|Беларускі інстытут навукі і мастацтва]] | выдавец = [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Нью-Ёрку|Беларускі інстытут навукі і мастацтва]] | краіна = [[ЗША]], [[Польшча]] | гісторыя = з [[1952]] | аб'ём = | камплектацыя = | тыраж = | ISSN = | веб-сайт = }} '''«Запісы БІНіМ»''' (таксама '''«Запісы Беларускага інстытута навукі і мастацтва»''') — перыядычнае беларусазнаўчае выданне [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Нью-Ёрку|Беларускага інстытута навукі і мастацтва]] (БІНіМ), заснаванае ў [[Нью-Ёрк]]у ў [[1952]] годзе. Гістарычна «Запісы» былі навуковым часопісам [[Беларуская эміграцыя|беларускай эміграцыі]] і друкаваным органам БІНіМ; у сучасным выдавецкім апісанні вызначаюцца як навукова-папулярны альманах, прысвечаны гісторыі і сучаснасці беларускага замежжа<ref name="catalog44">«Запісы». № 44 // Электронны каталог Беларускай інтэрнэт-бібліятэкі ''Kamunikat.org''. — Нью-Ёрк — Беласток, 2024.</ref>. На старонках выдання змяшчаюцца навуковыя і навукова-папулярныя артыкулы, архіўныя матэрыялы, дакументы, успаміны, эпісталярыі, літаратурныя творы, бібліяграфіі, рэцэнзіі і матэрыялы хронікі. Значная частка публікацый прысвечана гісторыі беларускай эміграцыі, дзейнасці беларускіх арганізацый і асоб у замежжы, а таксама гісторыі, культуры, літаратуры і грамадскага жыцця Беларусі<ref name="catalog44" />. У аглядзе «Запісаў» у ''[[Беларускі гістарычны агляд|Беларускім гістарычным аглядзе]]'' асабліва адзначалася публікацыя значнага аб'ёму архіўных крыніц, у тым ліку эпісталярных і мемуарных, а таксама паступовае пашырэнне тэматыкі выдання за межы ўласна эміграцыязнаўства<ref name="BHA">Грыбоўскі Ю. «Запісы БІНіМ» Т. 30—34 (2006—2011) // ''Беларускі гістарычны агляд''.</ref>. == Гісторыя == === Нью-Ёркскі пачатак === «Запісы» пачалі выдавацца ў [[1952]] годзе ў Нью-Ёрку намаганнямі заснавальнікаў і супрацоўнікаў БІНіМ. У 1952—1954 гадах выйшлі шэсць першых выпускаў — па два ў год<ref name="history">Гісторыя серыі «Запісы» // Электронны каталог ''Kamunikat.org''.</ref>. Паводле ўспамінаў [[Вітаўт Кіпель|Вітаўта Кіпеля]], першапачаткова выданне задумвалася як штоквартальнік, а пазней набыло характар гадавіка; фактычна ў першыя тры гады было надрукавана па два выпускі штогод<ref name="svaboda2001">Беларускаму інстытуту навукі і мастацтва ў Нью-Ёрку — 50 гадоў: гутарка з Вітаўтам Кіпелем // ''Радыё Свабода''. — 2001. — 14 снежня.</ref>. У першых нумарах матэрыялы друкаваліся па-беларуску. Пазней рэдакцыя пачала дадаваць англамоўныя рэзюмэ, а затым і асобныя матэрыялы на англійскай мове<ref name="svaboda2001" />. Такім чынам, выданне ад пачатку выконвала не толькі ўнутраную функцыю навуковага асяродка беларускай эміграцыі, але і задачу прадстаўлення беларусазнаўчай праблематыкі ў англамоўным акадэмічным асяроддзі. === Мюнхенскі этап === Пасля перапынку выданне было адноўлена ў [[1962]] годзе ў [[Мюнхен]]е, [[Федэратыўная Рэспубліка Германія (1949—1990)|ФРГ]]. У 1962—1970 гадах там выйшлі пяць кніг «Запісаў»: у 1962, 1963, 1964, 1966 і 1970 гадах<ref name="history" />. Нумарацыя на гэтым этапе была пачата нанова ад № 1 да № 5, таму ў агульнай храналогіі серыі гэтыя выпускі адпавядаюць сёмаму — адзінаццатаму месцам. Паводле ўспамінаў [[Вітаўт Тумаш|Вітаўта Тумаша]], перанос друку ў Мюнхен быў звязаны, у прыватнасці, з ніжэйшымі на той час выдаткамі на друк; рост выдаткаў у ФРГ стаў адной з прычын наступнага вяртання выдання ў ЗША<ref name="polacak">Інтэрв'ю з Вітаўтам Тумашам // ''Полацак''. — 1992. — № 5.</ref>. === Вяртанне ў Нью-Ёрк === У [[1974]] годзе «Запісы» зноў пачалі выходзіць у Нью-Ёрку. Ад № 12 (1974) да № 24 (1999) тут было выдадзена 13 выпускаў<ref name="history" />. Перыядычнасць заставалася нерэгулярнай: пасля выпускаў 1974—1978 гадоў наступныя нумары выйшлі ў 1983, 1988, 1989, 1992, 1994, 1996 і 1999 гадах. З № 17, які выйшаў у [[1983]] годзе, рэдактарам «Запісаў» стаў амерыканскі беларусіст [[Томас Бэрд]]<ref name="svaboda50">Беларускаму інстытуту навукі і мастацтва ў Нью-Ёрку — 50 гадоў // ''Радыё Свабода''. — 2001. — 14 снежня.</ref>. У гэты перыяд часопіс заставаўся адным з асноўных перыядычных выданняў БІНіМ і публікаваў даследаванні, дакументы, бібліяграфічныя матэрыялы і хроніку беларускага навукова-культурнага жыцця ў замежжы<ref name="oldcatalog">Беларускі інстытут навукі і мастацтва: выданні // Электронны каталог ''Kamunikat.org''.</ref>. === Нью-ёркска-мінскі і сучасны этап === Пасля перапынку выданне аднавілася на пачатку 2000-х гадоў як супольны нью-ёркска-мінскі праект. Выпуск № 25 мае ў выхадных звестках год [[2001]] і месца выдання «Нью-Ёрк — Мінск», а паведамленне пра яго з'яўленне было надрукавана ў красавіку 2002 года<ref name="no25">Бібліятэка // ''Наша Ніва''. — 2002. — 5 красавіка. У бібліяграфічным апісанні выдання пазначана: «Запісы: Беларускі інстытут навукі і мастацтва. Т. 25. — New York — Менск, 2001».</ref>. Таму ў пазнейшых аглядах пачатак супольнага этапу датуюць як 2001 годам — паводле выхадных звестак № 25, так і 2002 годам — паводле фактычнага аднаўлення распаўсюджвання выдання<ref name="catalog44" />. Ад пачатку 2000-х гадоў істотную ролю ў падрыхтоўцы выдання адыгрывае [[Наталля Сяргееўна Гардзіенка|Наталля Гардзіенка]]; паводле сучаснага каталога «Запісаў», яна рэдагуе выданне з 2003 года<ref name="catalog44" />. У № 39 за 2017 год Наталля Гардзіенка ўжо пазначана як галоўны рэдактар<ref name="no39">''Запісы Беларускага інстытута навукі і мастацтва''. — № 39. — Нью-Ёрк — Мінск, 2017.</ref>. У 2001—2022 гадах выпускі выходзілі з пазначэннем Нью-Ёрка і Мінска. № 43 за 2023 год быў выдадзены ў Нью-Ёрку, [[Вільнюс]]е і [[Беласток]]у, а № 44 за 2024 год — у Нью-Ёрку і Беластоку<ref name="catalog44" />. Паведамленне пра з'яўленне 44-га выпуску было апублікавана ў лютым 2025 года, таму яго выхадны год і фактычны час з'яўлення ў распаўсюджванні не супадаюць<ref name="no44news">Гардзіенка Н. Выйшаў 44-ты выпуск альманаху «Запісы БІНіМ» // ''Kamunikat.org''. — 2025. — 12 лютага.</ref>. == Тэматыка і структура == Тэматыка «Запісаў» ахоплівае гісторыю беларускай эміграцыі і дыяспары, беларусазнаўства, гісторыю культуры, літаратуразнаўства, мовазнаўства, рэлігійнае жыццё, кнігазнаўства, архівазнаўства, біяграфістыку і гісторыю беларускіх арганізацый за межамі Беларусі. У выданні публікуюцца як аўтарскія даследаванні, так і падрыхтаваныя да друку гістарычныя крыніцы — ліставанне, успаміны, дзённікі, дакументы арганізацый і матэрыялы прыватных архіваў<ref name="catalog44" /><ref name="BHA" />. У розныя часы ў «Запісах» выкарыстоўваліся рубрыкі «Даследаванні», «Рэфератныя працы», «Нарысы», «Успаміны», «Дакументы», «Зацемкі», «Бібліяграфія», «Хроніка беларускага жыцця ў замежжы», «Кнігапіс» і іншыя<ref name="oldcatalog" />. У сучасных выпусках структура змяняецца ў залежнасці ад тэматыкі нумара; сярод пастаянных або паўторных рубрык — «Публікацыі», «Архіваліі», «Эпісталярыі», «Беларусіка», «Угодкі», «Кніжная паліца» і «Кніга ў „Запісах“»<ref name="no44news" />. З 2000-х гадоў значная частка выпускаў мела выяўленую цэнтральную тэму. Так, № 30 (2006) змяшчаў юбілейныя блокі, прысвечаныя [[Янка Запруднік|Янку Запрудніку]] і [[Аляксандр Надсан|Аляксандру Надсану]], асноўнай тэмай № 31 (2008) была крыніцазнаўчая база гісторыі беларускай эміграцыі, а № 34 (2011) быў у значнай ступені прысвечаны беларусам у Германіі<ref name="BHA" />. № 36 за 2013 год меў дадатак «Беларускія эміграцыйныя калекцыі», прысвечаны архіўным і музейным зборам беларускага замежжа<ref>''Беларускія эміграцыйныя калекцыі'': дадатак да «Запісаў БІНіМ». — № 36. — Нью-Ёрк — Мінск, 2013.</ref>. № 39 за 2017 год меў тэматычны блок «Італійская мазаіка», у якім разглядаліся розныя праявы беларускай прысутнасці ў [[Італія|Італіі]]<ref name="no39" />. У № 40 за 2018 год значнае месца занялі матэрыялы да 100-годдзя [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], а таксама тэматычны блок «Амерыканская гісторыя»<ref name="no40">''Запісы Беларускага інстытута навукі і мастацтва''. — № 40. — Нью-Ёрк — Мінск, 2018.</ref>. № 41 (2019) змяшчаў вялікі комплекс матэрыялаў пра беларусаў [[Канада|Канады]] і гісторыю беларускага жыцця ў гэтай краіне<ref>Свежыя «Запісы БІНіМ»: пра беларускую Канаду // ''Будзьма беларусамі!''. — 2019.</ref>. У № 43 (2023) побач з гістарычнымі і архіўнымі матэрыяламі з'явіліся даследаванні новай хвалі палітычнай эміграцыі з Беларусі, у тым ліку матэрыял пра эміграцыю 1996—2022 гадоў<ref>Гардзіенка Н. і інш. ''Запісы БІНіМ''. — № 43. — Нью-Ёрк — Вільнюс — Беласток, 2023.</ref>. У № 44 (2024) асобная ўвага была аддадзена сучасным беларускім асяродкам у ЗША, Італіі, Канадзе, Нарвегіі, Германіі і Чэхіі; упершыню былі апублікаваны ўспаміны Людмілы (Мікі) Канчэўскай, жонкі [[Ігнат Канчэўскі|Ігната Канчэўскага]]<ref name="no44news" />. Такім чынам, выданне спалучае вывучэнне гістарычнай беларускай эміграцыі з дакументаваннем сучаснага беларускага жыцця за межамі краіны. Важнай асаблівасцю «Запісаў» стала сістэматычная публікацыя матэрыялаў з прыватных і інстытуцыйных архіваў. У аглядзе тамоў 30—34 у ''Беларускім гістарычным аглядзе'' як асабліва значны складнік выдання адзначаліся эпісталярныя і мемуарныя крыніцы, а таксама матэрыялы пра беларускія зборы ў архівах і бібліятэках ЗША, Вялікабрытаніі, Польшчы і іншых краін<ref name="BHA" />. == Рэдакцыя == [[Файл:Зора Кіпель.jpg|міні|[[Зора Кіпель]] — адна з рэдактараў «Запісаў»]] Галоўнымі рэдактарамі «Запісаў» у розныя часы былі [[Вітаўт Тумаш]], [[Станіслаў Іосіфавіч Станкевіч|Станіслаў Станкевіч]], [[Вітаўт Кіпель]] і [[Зора Кіпель]], [[Томас Бэрд]]<ref name="catalog44" />. Томас Бэрд узначаліў рэдагаванне выдання з № 17<ref name="svaboda50" />. З пачатку 2000-х гадоў выданне рэдагуе [[Наталля Сяргееўна Гардзіенка|Наталля Гардзіенка]]<ref name="catalog44" />. У рэдакцыйную калегію № 44 уваходзілі Юры Грыбоўскі, Вольга Зубко, Юрка Кіпель, [[Генадзь Мікалаевіч Сагановіч|Генадзь Сагановіч]], [[Сяргей Шупа]] і [[Лявон Навумавіч Юрэвіч|Лявон Юрэвіч]]<ref name="catalog44" />. == Храналогія выпускаў == Нумарацыя «Запісаў» у першыя два дзесяцігоддзі не была цалкам скразной. У 1953—1954 гадах побач з нумарам выпуску ў межах года пазначаўся яго агульны парадкавы нумар, а пасля аднаўлення выдання ў Мюнхене ў 1962 годзе нумарацыя зноў пачалася з № 1. Ніжэй у першым слупку паказана месца выпуску ў агульнай храналагічнай паслядоўнасці, а ў другім — нумар, пад якім ён выйшаў<ref name="history" />. {| class="wikitable" ! Месца ў паслядоўнасці ! Абазначэнне выпуску ! Год ! Месца выдання |- | 1 | № 1 | 1952 | [[Нью-Ёрк]] |- | 2 | № 2 | 1952 | [[Нью-Ёрк]] |- | 3 | № 1 (3) | 1953 | [[Нью-Ёрк]] |- | 4 | № 2 (4) | 1953 | [[Нью-Ёрк]] |- | 5 | № 1 (5) | 1954 | [[Нью-Ёрк]] |- | 6 | № 2 (6) | 1954 | [[Нью-Ёрк]] |- | 7 | № 1 | 1962 | [[Мюнхен]] |- | 8 | № 2 | 1963 | [[Мюнхен]] |- | 9 | № 3 | 1964 | [[Мюнхен]] |- | 10 | № 4 | 1966 | [[Мюнхен]] |- | 11 | № 5 | 1970 | [[Мюнхен]] |- | 12 | № 12 | 1974 | [[Нью-Ёрк]] |- | 13 | № 13 | 1975 | [[Нью-Ёрк]] |- | 14 | № 14 | 1976 | [[Нью-Ёрк]] |- | 15 | № 15 | 1977 | [[Нью-Ёрк]] |- | 16 | № 16 | 1978 | [[Нью-Ёрк]] |- | 17 | № 17 | 1983 | [[Нью-Ёрк]] |- | 18 | № 18 | 1988 | [[Нью-Ёрк]] |- | 19 | № 19 | 1989 | [[Нью-Ёрк]] |- | 20 | № 20 | 1992 | [[Нью-Ёрк]] |- | 21 | № 21 | 1994 | [[Нью-Ёрк]] |- | 22 | № 22 | 1996 | [[Нью-Ёрк]] |- | 23 | № 23 | 1999 | [[Нью-Ёрк]] |- | 24 | № 24 | 1999 | [[Нью-Ёрк]] |- | 25 | № 25 | 2001 | [[Нью-Ёрк]] — [[Мінск]] |- | 26 | № 26 | 2003 | [[Нью-Ёрк]] — [[Мінск]] |- | 27 | № 27 | 2004 | [[Нью-Ёрк]] — [[Мінск]] |- | 28 | № 28 | 2005 | [[Нью-Ёрк]] — [[Мінск]] |- | 29 | № 29 | 2005 | [[Нью-Ёрк]] — [[Мінск]] |- | 30 | № 30 | 2006 | [[Нью-Ёрк]] — [[Мінск]] |- | 31 | № 31 | 2008 | [[Нью-Ёрк]] — [[Мінск]] |- | 32 | № 32 | 2009 | [[Нью-Ёрк]] — [[Мінск]] |- | 33 | № 33 | 2010 | [[Нью-Ёрк]] — [[Мінск]] |- | 34 | № 34 | 2011 | [[Нью-Ёрк]] — [[Мінск]] |- | 35 | № 35 | 2012 | [[Нью-Ёрк]] — [[Мінск]] |- | 36 | № 36 | 2013 | [[Нью-Ёрк]] — [[Мінск]] |- | 37 | № 37 | 2014 | [[Нью-Ёрк]] — [[Мінск]] |- | 38 | № 38 | 2016 | [[Нью-Ёрк]] — [[Мінск]] |- | 39 | № 39 | 2017 | [[Нью-Ёрк]] — [[Мінск]] |- | 40 | № 40 | 2018 | [[Нью-Ёрк]] — [[Мінск]] |- | 41 | № 41 | 2019 | [[Нью-Ёрк]] — [[Мінск]] |- | 42 | № 42 | 2022 | [[Нью-Ёрк]] — [[Мінск]] |- | 43 | № 43 | 2023 | [[Нью-Ёрк]] — [[Вільнюс]] — [[Беласток]] |- | 44 | № 44 | 2024 | [[Нью-Ёрк]] — [[Беласток]] |} Год у табліцы адпавядае выхадным звесткам самога выпуску, а не абавязкова часу яго фактычнага паступлення ў распаўсюджванне. Гэта істотна, у прыватнасці, для № 25, датаванага 2001 годам, але прадстаўленага ў друку ў 2002 годзе, і № 44, датаванага 2024 годам, паведамленне пра выхад якога з'явілася ў лютым 2025 года<ref name="no25" /><ref name="no44news" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Ляднёва А., Сяргеева Г.'' «Запісы» // {{Крыніцы/ЭГБ|3}} * ''Мамонька У.'' Праблемы культуры і мастацтва ў «Запісах» // Культура беларускага замежжа. Кн. 1. — Мінск, 1993. * ''Гардзіенка Н., Юрэвіч Л.'' Хронікі БІНіМу: гісторыя Беларускага інстытута навукі і мастацтва ў дакументах, лістах і ўспамінах / пад наглядам і з каментаваннем Вітаўта Кіпеля. — Мінск: Кнігазбор, 2017. — 352 с. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны; кн. 33). — ISBN 978-985-7180-34-9. * ''Грыбоўскі Ю.'' «Запісы БІНіМ» Т. 30—34 (2006—2011) // Беларускі гістарычны агляд. == Гл. таксама == * [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Нью-Ёрку]] * [[Беларуская эміграцыя]] * [[Беларусазнаўства]] * [[Беларусы ў ЗША]] * [[Беларусы ў Канадзе]] == Спасылкі == * Электронны архіў «Запісаў» у Беларускай інтэрнэт-бібліятэцы ''Kamunikat.org''. * «Запісы» на старонках Беларускага інстытута навукі і мастацтва. {{Беларусазнаўства}} [[Катэгорыя:Часопісы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Друкаваныя выданні, якія ўзніклі ў 1952 годзе]] [[Катэгорыя:Часопісы на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Беларускі інстытут навукі і мастацтва]] roy3neozbd5q4k59dqifuqm7s5d9sr5 0 540255 5203144 3493383 2026-09-21T10:36:41Z Autumndancer 168015 5203144 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Айні}} {{пісьменнік}} '''Садрыдзін Айні''' ({{lang-tg|Садриддин Айнӣ}}, сапраўднае імя — ''Садрыдзін Саід-Мурадзада'', {{ДН|27|4|1878}}, кішлак Сактарэ, каля г. Гіджуван — {{ДС|15|7|1954}}) — таджыкскі [[пісьменнік]], грамадскі дзеяч і навуковец, аўтар прац па гісторыі і літаратуры народаў Сярэдняй Азіі. [[Сталінская прэмія]] другой ступені (1950) — за кнігу «Успаміны» («Бухара»). Ганаровы акадэмік АН УзССР (1943), 1-ы прэзідэнт [[Акадэмія навук Рэспублікі Таджыкістан|АН Таджыкістана]] (з 1951). == Біяграфія == Вучыўся ў бухарскіх медрэсэ. Пісаў на [[таджыкская мова|таджыкскай]] і [[узбекская мова|узбекскай мовах]]. Прапагандаваў асветніцкія ідэі. Аўтар зборніка вершаў «Іскры рэвалюцыі» (1923). Талент выявіўся ў аповесці «Адзіна» (1924), раманах «Дахунда» (1930), «Рабы» (1935). Аўтар кніг «Успаміны» (т.1-4, 1949-54), прац па гісторыі і літаратуры народаў Сярэдняй Азіі, пра творчасць [[Рудакі (паэт)|Рудакі]], [[Ібн Сіна]], [[Фірдаўсі]], [[Саадзі]], [[Алішэр Наваі|Наваі]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1}} {{Бібліяінфармацыя}} gzvd1rbjydz7bsj0iiq3v49vaw0cvz3 0 546508 5203045 4978155 2026-09-21T08:13:52Z Autumndancer 168015 5203045 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Караой}} {{НП-Казахстан}} '''Караой''' ({{lang-kz|Қараой}}) — [[аул]] у [[Актагайскі раён (Паўладарская вобласць)|Актагайскім раёне]] [[Паўладарская вобласць|Паўладарскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Кажамжарскай сельскай акругі. Код КАТА — 553247400<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 217 чалавек (100 мужчын і 117 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 164 чалавекі (81 мужчына і 83 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Актагайскага раёна Паўладарскай вобласці}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Актагайскага раёна Паўладарскай вобласці]] h78q1pwcwhf4ipjnrtnoduplyob1tif 0 549841 5203044 4978153 2026-09-21T08:13:20Z Autumndancer 168015 5203044 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Караой}} {{НП-Казахстан }} '''Караой''' ({{lang-kz|Қараой}}) — [[аул]] у [[Куршымскі раён|Куршымскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Церакцінскай сельскай акругі. Код КАТА — 635235600<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 лютага 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 608 чалавек (310 мужчын і 298 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражываў 341 чалавек (180 мужчын і 161 жанчына)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Куршымскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Куршымскага раёна]] 92kb4627dfexn0kltsxy692eb95h02p 0 549972 5203047 4978156 2026-09-21T08:14:28Z Autumndancer 168015 5203047 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Караой}} {{НП-Казахстан}} '''Караой''' ({{lang-kz|Қараой}}) — [[аул]] у [[Тарбагатайскі раён (Усходне-Казахстанская вобласць)|Тарбагатайскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Карасускай сельскай акругі. Код КАТА — 635847800<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 лютага 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 160 чалавек (93 мужчыны і 67 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 133 чалавекі (75 мужчын і 58 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Тарбагатайскага раёна Усходне-Казахстанскай вобласці}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Тарбагатайскага раёна Усходне-Казахстанскай вобласці]] crks3375zh672npkap72up4b2ymv2iv 10 550459 5203067 4703883 2026-09-21T08:28:28Z Autumndancer 168015 5203067 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = НП Катон-Карагайскага раёна |navbar = |state = autocollapse |клас_спісаў = hlist |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = Населеныя пункты [[Катон-Карагайскі раён|Катон-Карагайскага раёна]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |загаловак1 = Раённы цэнтр |спіс1 = сяло [[Катон-Карагай]] |загаловак2 = Сельскія населеныя пункты |спіс2 = * [[Акайнар (Усходне-Казахстанская вобласць)|Акайнар]] * [[Акмарал]] * [[Акшарбак]] * [[Алтынбел]] * [[Алыбай (Катон-Карагайскі раён)|Алыбай]] * [[Арнек (Катон-Карагайскі раён)|Арнек]] * [[Аршаты]] * [[Балгын (Усходне-Казахстанская вобласць)|Балгын]] * [[Барлык (Усходне-Казахстанская вобласць)|Барлык]] * [[Белкарагай]] * [[Берэль]] * [[Бякалка]] * [[Бясюй]] * [[Егінды (Катон-Карагайскі раён)|Егінды]] * [[Енбек (Усходне-Казахстанская вобласць)|Енбек]] * [[Жазаба]] * [[Жамбыл (Катон-Карагайскі раён)|Жамбыл]] * [[Жана-Ульга]] * [[Жулдыз (Усходне-Казахстанская вобласць)|Жулдыз]] * [[Кабырга (Усходне-Казахстанская вобласць)|Кабырга]] * [[Кайынды (Катон-Карагайскі раён)|Кайынды]] * [[Какбастау (Катон-Карагайскі раён)|Какбастау]] * [[Какцерэк (Катон-Карагайскі раён)|Какцерэк]] * [[Каражал (Катон-Карагайскі раён)|Каражал]] * [[Каробіха (Усходне-Казахстанская вобласць)|Каробіха]] * [[Кундызды (аул)|Кундызды]] * [[Кызылжулдыз (Катон-Карагайскі раён)|Кызылжулдыз]] * [[Маемер]] * [[Майылды (Катон-Карагайскі раён)|Майылды]] * [[Маланарымка]] * [[Маралды (Катон-Карагайскі раён)|Маралды]] * [[Нова-Хайрузаўка]] * [[Новапалякоўка]] * [[Прыморскае (Усходне-Казахстанская вобласць)|Прыморскае]] * [[Рахманаўскія ключы]] * [[Сагорнае (Усходне-Казахстанская вобласць)|Сагорнае]] * [[Салдатава (Усходне-Казахстанская вобласць)|Салдатава]] * [[Салонаўка (Катон-Карагайскі раён)|Салонаўка]] * [[Свінчатка (сяло)|Свінчатка]] * [[Сеннае (Усходне-Казахстанская вобласць)|Сеннае]] * [[Тапкаін]] * [[Улкен Нарын]] * [[Ульянаўка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Ульянаўка]] * [[Урыль]] * [[Ушбулак (Катон-Карагайскі раён)|Ушбулак]] * [[Уштабэ (Катон-Карагайскі раён)|Уштабэ]] * [[Шубарагаш (Усходне-Казахстанская вобласць)|Шубарагаш]] * [[Шынгыстай]] |загаловак3 = Скасаваныя сельскія населеныя пункты |спіс3 = * ''[[Аксу (Катон-Карагайскі раён)|Аксу]]'' * ''Акулаўка'' * ''Галубоўка'' * ''[[Караайрык]]'' * ''[[Красная Паляна (Усходне-Казахстанская вобласць)|Красная Паляна]]'' * ''Марксаўка'' * ''Мурзінка'' * ''Серадчыха'' * ''[[Талды (Катон-Карагайскі раён)|Талды]]'' * ''[[Усць-Язавая]]'' * ''Ячменка'' }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Катон-Карагайскі раён]] </noinclude> b3uqxxcu1cfihmxenaq0r1w9ab997ss 0 550491 5203064 5160074 2026-09-21T08:27:22Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Егынды]] у [[Егінды (Катон-Карагайскі раён)]]: памылка ў назве, ну хуткае выдаленне 5160074 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Егынды |казахская назва = Егінді |lat_deg = 49.248282 |lon_deg = 84.895563 |CoordScale = 25000 |насельніцтва = {{падзенне}} 232 |рэгіён = Усходне-Казахстанская вобласць |раён = Катон-Карагайскі раён |раён у табліцы = Катон-Карагайскі раён{{!}}Катон-Карагайскі |від паселішча = Сельская акруга |паселішча = Алтынбельская сельская акруга |паселішча ў табліцы = Алтынбельская сельская акруга{{!}}Алтынбельская |ранейшыя імёны = Жар, Яры |год перапісу = 2009 |КАТА = 635449200 }} '''Егынды''' ({{Lang-kk|Егінді}}, у 2009 г. — Жар, да 2013 г. — Яры<ref>{{Cite web |url=http://adilet.zan.kz/rus/docs/V13V0002993 |title=О переименовании некоторых административно-территориальных единиц Бескарагайского, Кокпектинского и Катон-Карагайского районов Восточно-Казахстанской области |access-date=29 ліпеня 2014 |archive-date=4 лютага 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150204130433/http://adilet.zan.kz/rus/docs/V13V0002993 |url-status=dead }}</ref>) — вёска ў [[Катон-Карагайскі раён|Катон-Карагайскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан|Казахстана]]. Уваходзіць у склад Алтынбельскай сельскай акругі. Код КАТА — 635449200<ref>[http://kodeksy-kz.com/klassifikatory/kato/635449200.htm Егинды в базе КАТО]</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва вёскі складала 362 жыхары (173 мужчыны і 189 жанчын)<ref name="stat">{{Cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=2013-02-27|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике}}</ref>. Па дадзеных перапісу 2009 года, у вёсцы пражывалі 232 жыхары (112 мужчын і 120 жанчын). {{зноскі}} {{НП Катон-Карагайскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Катон-Карагайскага раёна]] bd7iabomytg7htyz8sj7tm3ih2ojt0l 0 550798 5203156 4842758 2026-09-21T11:00:24Z Autumndancer 168015 5203156 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Ай Цін''', таксама '''Ай Цын'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|1|Айрэн|||}}</ref> ({{lang-zh|艾青}}; {{ДН|27|3|1910}} — {{ДС|5|5|1996}}) — кітайскі [[паэт]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў правінцыі Чжэцзян. З 1929 па 1932 год вучыўся ў Францыі. У 1932 годзе вярнуўся ў Кітай, быў арыштаваны за выступленне супраць [[Гаміньдан]]а. Да 1935 года — у астрозе. У 1936 годзе выдаў першы вершаваны зборнік «Даяньхэ», прысвечаны жыццю кітайскай вёскі. 7 ліпеня 1937 года ў Кітаі пачалася антыяпонская вайна. У перыяд Сапраціўлення Ай Цін напісаў паэмы «Да сонца» (1938), «Ён памёр другім разам» (1939), «Паходня» (1940). Вершу, які даў назву кнізе, папярэднічае такі эпіграф: "Аднойчы паэт сказаў мне: «Поўнач — самотная краіна»". У яго вольных вершах філасафічнасць, разуменне ўнутраных прычын з’яў і працэсаў, увага да жыцця простага чалавека. За крытыку падаўлення свабоды слова ў першыя гады створанай [[Мао Цзэдун]]ам Кітайскай Народнай Рэспублікі быў адпраўлены ў высылку ў Маньчжурыю ў 1958 годзе. На працягу 16 гадоў чысціў прыбіральні. Не друкаваўся ажно да поўнай рэабілітацыі ў 1978 годзе. У 1980 годзе выходзіць кніга «Песня вяртання». Унёс значны ўклад у развіццё свабоднага верша, вытрымаў сур’ёзныя ўплывы [[Э. Верхарн]]а, [[У. Уітмэн]]а, [[Уладзімір Маякоўскі|У. Маякоўскага]]. У 1985 годзе ўзнагароджаны Літаратурнай прэміяй Прэзідэнта Францыі Франсуа Мітэрана. На беларускую мову яго творы пераклалі [[Мікола Мятліцкі]], [[Навум Гальпяровіч]], [[Таццяна Сівец]]. == Беларускія пераклады == * Водар стоенага лесу: зборнік паэзіі / Ай Цін; укладальнікі: [[Алесь Карлюкевіч]], Вольга Аляксеева; прадмова Алеся Карлюкевіча. — [[Мінск]]: [[Звязда (газета)|Звязда]], 2015. — 61 с. — 500 экз. ISBN 978-985-575-022-3 * Гімн святу. Выбранае / Ай Цін; Пер. з кітайскай [[Мікола Мятліцкі]]. — Мінск: [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]], 2019. — 215 с. ISBN 978-985-02-1889-6 == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Ай Цын|||}} == Спасылкі == * [http://zviazda.by/be/news/20160513/1463126834-speu-moy-pra-vecer Спеў мой пра вецер… — zviazda.by] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Паэты Кітая]] ae1tvxwpk8s5dljqw3x1gxlbohwhufq 5203157 5203156 2026-09-21T11:01:07Z Autumndancer 168015 5203157 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Ай Цін''', таксама '''Ай Цын'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|1|Айрэн|||}}</ref> ({{lang-zh|艾青}}; {{ВД-Прэамбула}}) — кітайскі [[паэт]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў правінцыі Чжэцзян. З 1929 па 1932 год вучыўся ў Францыі. У 1932 годзе вярнуўся ў Кітай, быў арыштаваны за выступленне супраць [[Гаміньдан]]а. Да 1935 года — у астрозе. У 1936 годзе выдаў першы вершаваны зборнік «Даяньхэ», прысвечаны жыццю кітайскай вёскі. 7 ліпеня 1937 года ў Кітаі пачалася антыяпонская вайна. У перыяд Сапраціўлення Ай Цін напісаў паэмы «Да сонца» (1938), «Ён памёр другім разам» (1939), «Паходня» (1940). Вершу, які даў назву кнізе, папярэднічае такі эпіграф: "Аднойчы паэт сказаў мне: «Поўнач — самотная краіна»". У яго вольных вершах філасафічнасць, разуменне ўнутраных прычын з’яў і працэсаў, увага да жыцця простага чалавека. За крытыку падаўлення свабоды слова ў першыя гады створанай [[Мао Цзэдун]]ам Кітайскай Народнай Рэспублікі быў адпраўлены ў высылку ў Маньчжурыю ў 1958 годзе. На працягу 16 гадоў чысціў прыбіральні. Не друкаваўся ажно да поўнай рэабілітацыі ў 1978 годзе. У 1980 годзе выходзіць кніга «Песня вяртання». Унёс значны ўклад у развіццё свабоднага верша, вытрымаў сур’ёзныя ўплывы [[Э. Верхарн]]а, [[У. Уітмэн]]а, [[Уладзімір Маякоўскі|У. Маякоўскага]]. У 1985 годзе ўзнагароджаны Літаратурнай прэміяй Прэзідэнта Францыі Франсуа Мітэрана. На беларускую мову яго творы пераклалі [[Мікола Мятліцкі]], [[Навум Гальпяровіч]], [[Таццяна Сівец]]. == Беларускія пераклады == * Водар стоенага лесу: зборнік паэзіі / Ай Цін; укладальнікі: [[Алесь Карлюкевіч]], Вольга Аляксеева; прадмова Алеся Карлюкевіча. — [[Мінск]]: [[Звязда (газета)|Звязда]], 2015. — 61 с. — 500 экз. ISBN 978-985-575-022-3 * Гімн святу. Выбранае / Ай Цін; Пер. з кітайскай [[Мікола Мятліцкі]]. — Мінск: [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]], 2019. — 215 с. ISBN 978-985-02-1889-6 == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Ай Цын|||}} == Спасылкі == * [http://zviazda.by/be/news/20160513/1463126834-speu-moy-pra-vecer Спеў мой пра вецер… — zviazda.by] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Паэты Кітая]] aalrlmch5ulg6ropyxrvnfme7zgn9jc 0 551496 5202663 5130949 2026-09-20T12:16:30Z Андрэй 2403 Б 152769 /* Спасылкі */ 5202663 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска}} '''Свіслацкая вуліца''' — [[вуліца]] ў [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а. Пачынаецца ад [[Вуліца Машынабудаўнікоў (Мінск)|вул. Машынабудаўнікоў]] і цягнецца ўздоўж цячэння [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|р. Свіслач]], ад якой мае сваю назву, перасякае [[Вуліца Галадзеда (Мінск)|вул. Галадзеда]] ў раёне [[Чырвоная Слабада (могілкі)|могілак Чырвоная Слабада]], пераходзіць [[Магістраль М9|МКАД]] і цягнецца ў [[Шабаны (жылы раён)|Шабанах]] да [[Інжынерная вуліца (Мінск)|вул. Інжынернай]]. Нягледзячы на працягласць вуліцы, да яе адносіцца толькі 6 дамоў.<ref>Паводле [https://maps.tut.by/minsk/svislochskaya-ul/ maps.tut.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180306054645/http://maps.tut.by/minsk/svislochskaya-ul/ |date=6 сакавіка 2018 }}</ref>. Сярод значымых аб’ектаў вуліцы можна вылучыць РДЦ МТБанка (д. 9) і аўтастаянкі 103 і 104 (дд. 17 і 19). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://photobuildings.com/list.php?uid=49925 Свіслацкая вуліца ў архітэктурнай базе Рhotobuildings] * [https://blisch.by/minsk-svislochskaja Зачем в 90-х строили гигантскую Свислочскую улицу в Чижовке и не достроили] // Блогер Денис Блищ {{Commons|Category:}} {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} [[Катэгорыя:Вуліцы Мінска]] ro67bphc30dz8uli8fhx24dw0ti42ws 0 559978 5203008 5200741 2026-09-21T07:50:11Z Autumndancer 168015 5203008 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Какпекты}} {{НП-Казахстан}} '''Какпекты''' ({{lang-kz|Көкпекті}}) — [[аул]] у [[Бухар-Жыраўскі раён|Бухар-Жыраўскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Какпекцінскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 34 км на паўднёвы заход ад раённага цэнтра, пасёлка [[Батакара (пасёлак)|Батакара]]. Код КАТА — 354053100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 2540 чалавек (1221 мужчына і 1319 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 2822 чалавекі (1383 мужчыны і 1439 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Бухар-Жыраўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бухар-Жыраўскага раёна]] 9svl493rehsat66lcy1qdbvrk9i28ru 5203009 5203008 2026-09-21T07:50:22Z Autumndancer 168015 5203009 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Какпекты}} {{НП-Казахстан}} '''Какпекты''' ({{lang-kz|Көкпекті}}) — [[аул]] у [[Бухар-Жыраўскі раён|Бухар-Жыраўскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Какпекцінскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 34 км на паўднёвы захад ад раённага цэнтра, пасёлка [[Батакара (пасёлак)|Батакара]]. Код КАТА — 354053100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 2540 чалавек (1221 мужчына і 1319 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 2822 чалавекі (1383 мужчыны і 1439 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Бухар-Жыраўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бухар-Жыраўскага раёна]] 4qbedhmna07h7yunr77l3ch93nqs4zx 0 560115 5203078 4979148 2026-09-21T08:37:17Z Autumndancer 168015 5203078 wikitext text/x-wiki {{значэнні|2=Нура}} {{НП-Казахстан}} '''Нура''' ({{lang-kz|Нұра}}) — пасёлак у [[Нурынскі раён|Нурынскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт пасялковай адміністрацыі Кіеўка. Код КАТА — 355230100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=18 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва пасёлка складала 6807 чалавек (3253 мужчыны і 3554 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=8 мая 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130513004943/http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=13 мая 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у пасёлку пражывалі 5956 чалавек (2797 мужчын і 3159 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Нурынскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Нурынскага раёна]] 4nr118l9uk7tbowsx1qcrvyxdsu3g1c 0 560117 5203020 4977273 2026-09-21T07:59:58Z Autumndancer 168015 5203020 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Балыктыколь}} {{НП-Казахстан}} '''Балыктыколь''' ({{lang-kz|Балықтыкөл}}) — [[аул]] у [[Нурынскі раён|Нурынскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Балыктыкольскай сельскай акругі. Код КАТА — 355235100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 872 чалавекі (460 мужчын і 412 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 219 чалавек (116 мужчын і 103 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Нурынскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Нурынскага раёна]] 54nvog06rwn3sr9zyxbtslvm8l8y814 0 560118 5203021 4977296 2026-09-21T08:00:29Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Баршына]] у [[Баршын]]: памылка 4977296 wikitext text/x-wiki {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Баршына |казахская назва = Баршын |герб = |сцяг = |lat_deg = 49 |lat_min = 40 |lat_sec = 53.37 |lon_deg = 69 |lon_min = 32 |lon_sec = 34.69 |CoordScale = 25000 |рэгіён = Карагандзінская вобласць |рэгіён у табліцы = Карагандзінская вобласць{{!}}Карагандзінская |від раёна = |раён = Нурынскі раён |раён у табліцы = Нурынскі раён{{!}}Нурынскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Баршынская сельская акруга |селішча ў табліцы = Баршынская сельская акруга{{!}}Баршынская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 530 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 355237100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Баршына''' ({{lang-kz|Баршын}}) — сяло ў [[Нурынскі раён|Нурынскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Баршынскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 157 км на паўднёвы заход ад раённага цэнтра, пасёлка [[Кіеўка (Казахстан)|Кіеўка]]. Код КАТА — 355237100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 1434 чалавекі (700 мужчын і 734 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 530 чалавек (271 мужчына і 259 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Нурынскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Нурынскага раёна]] ieywwjgurqjwt88xunhtjohwrw7k0zz 5203024 5203021 2026-09-21T08:01:31Z Autumndancer 168015 5203024 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Баршына''' ({{lang-kz|Баршын}}) — [[аул]] у [[Нурынскі раён|Нурынскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Баршынскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 157 км на паўднёвы захад ад раённага цэнтра, пасёлка [[Кіеўка (Казахстан)|Кіеўка]]. Код КАТА — 355237100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1434 чалавекі (700 мужчын і 734 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 530 чалавек (271 мужчына і 259 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Нурынскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Нурынскага раёна]] 03tmlqy6d2qz1b68e3a5j327rivwnu6 5203057 5203024 2026-09-21T08:20:52Z Autumndancer 168015 5203057 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Баршына''' ({{lang-kz|Баршын}}) — [[аул]] у [[Нурынскі раён|Нурынскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Баршынскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 157 км на паўднёвы захад ад раённага цэнтра, пасёлка [[Нура (Нурынскі раён)|Нура]]. Код КАТА — 355237100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1434 чалавекі (700 мужчын і 734 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 530 чалавек (271 мужчына і 259 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Нурынскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Нурынскага раёна]] 28g24b8rvrp7gdm11eqbokwxcnmpzl3 0 560121 5203026 4977386 2026-09-21T08:02:41Z Autumndancer 168015 5203026 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Бестамак}} {{НП-Казахстан}} '''Бестамак''' ({{lang-kz|Бестамақ}}) — [[аул]] у [[Нурынскі раён|Нурынскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Баршынскай сельскай акругі. Код КАТА — 355237200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 124 чалавекі (69 мужчын і 55 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 89 чалавек (51 мужчына і 38 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Нурынскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Нурынскага раёна]] 0cu0kmjq3ub8vl3pl56fopzeh919l6z 0 560122 5203051 4978795 2026-09-21T08:17:43Z Autumndancer 168015 5203051 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Куланатпес}} {{НП-Казахстан}} '''Куланатпес''' ({{lang-kz|Құланөтпес}}) — [[аул]] у [[Нурынскі раён|Нурынскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр сельскай акругі Данская. Знаходзіцца прыкладна за 72 км на захад ад раённага цэнтра, пасёлка [[Кіеўка (Казахстан)|Кіеўка]]. Код КАТА — 355241100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1055 чалавек (523 мужчыны і 532 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 450 чалавек (214 мужчын і 236 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Нурынскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Нурынскага раёна]] at6spxy1u6pqnl5r7jilnxpqhwzfyrz 5203052 5203051 2026-09-21T08:18:23Z Autumndancer 168015 5203052 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Куланатпес}} {{НП-Казахстан}} '''Куланатпес''' ({{lang-kz|Құланөтпес}}) — [[аул]] у [[Нурынскі раён|Нурынскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр сельскай акругі Данская. Знаходзіцца прыкладна за 72 км на захад ад раённага цэнтра, пасёлка [[Нура (Нурынскі раён)|Нура]]. Код КАТА — 355241100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1055 чалавек (523 мужчыны і 532 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 450 чалавек (214 мужчын і 236 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Нурынскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Нурынскага раёна]] tk414fd0ltaegh8bdvdtm71e6q2dvli 0 560124 5203029 4977766 2026-09-21T08:04:41Z Autumndancer 168015 5203029 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Жараспай''' ({{lang-kz|Жараспай}}) — [[аул]] у [[Нурынскі раён|Нурынскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Жараспайскай сельскай акругі. Код КАТА — 355243100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1172 чалавекі (591 мужчына і 581 жанчына)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 599 чалавек (294 мужчыны і 305 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Нурынскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Нурынскага раёна]] k9qr8c2s0fkrycxt6i8dzrvvww4vojr 0 560125 5203031 4977861 2026-09-21T08:05:56Z Autumndancer 168015 5203031 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Зарэчнае}} {{НП-Казахстан}} '''Зарэчнае''' ({{lang-kz|Заречное}}) — [[аул]] у [[Нурынскі раён|Нурынскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Зарэчнай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 14 км на паўднёвы заход ад раённага цэнтра, пасёлка [[Кіеўка (Казахстан)|Кіеўка]]. Код КАТА — 355247100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1625 чалавек (838 мужчын і 787 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 1255 чалавек (621 мужчына і 634 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Нурынскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Нурынскага раёна]] 7skmjtcv4abz5h9t9ta4p9i6weizwwe 5203059 5203031 2026-09-21T08:22:08Z Autumndancer 168015 5203059 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Зарэчнае}} {{НП-Казахстан}} '''Зарэчнае''' ({{lang-kz|Заречное}}) — [[аул]] у [[Нурынскі раён|Нурынскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Зарэчнай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 14 км на паўднёвы заход ад раённага цэнтра, пасёлка [[Нура (Нурынскі раён)|Нура]]. Код КАТА — 355247100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1625 чалавек (838 мужчын і 787 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 1255 чалавек (621 мужчына і 634 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Нурынскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Нурынскага раёна]] 28574196ltvq869tbba7w5o0cxaq5xt 0 560126 5203010 4976959 2026-09-21T07:52:02Z Autumndancer 168015 5203010 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Акмешыт}} {{НП-Казахстан}} '''Акмешыт''' ({{lang-kz|Ақмешіт}}) — [[аул]] у [[Нурынскі раён|Нурынскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Захараўскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 59 км на поўдзень ад раённага цэнтра, пасёлка [[Кіеўка (Казахстан)|Кіеўка]]. Код КАТА — 355249100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1157 чалавек (590 мужчын і 567 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 684 чалавекі (322 мужчыны і 362 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Нурынскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Нурынскага раёна]] 6x6sc5cbptauax0afnztmk6p18vq3oa 5203053 5203010 2026-09-21T08:18:47Z Autumndancer 168015 5203053 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Акмешыт}} {{НП-Казахстан}} '''Акмешыт''' ({{lang-kz|Ақмешіт}}) — [[аул]] у [[Нурынскі раён|Нурынскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Захараўскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 59 км на поўдзень ад раённага цэнтра, пасёлка [[Нура (Нурынскі раён)|Нура]]. Код КАТА — 355249100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1157 чалавек (590 мужчын і 567 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 684 чалавекі (322 мужчыны і 362 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Нурынскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Нурынскага раёна]] 4ikatzvn3wk47n7wnsd1dp30mldnbid 0 560127 5203035 4978047 2026-09-21T08:08:07Z Autumndancer 168015 5203035 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Кантай''' ({{lang-kz|Қантай}}) — [[аул]] у [[Нурынскі раён|Нурынскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Захараўскай сельскай акругі. Код КАТА — 355249200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 432 чалавекі (206 мужчын і 226 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 276 чалавек (146 мужчын і 130 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Нурынскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Нурынскага раёна]] hl47oarzk2wjny1nr0pgpqnq6iw990a 0 560128 5203090 4979677 2026-09-21T08:44:40Z Autumndancer 168015 5203090 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Тасуат}} {{НП-Казахстан}} '''Тасуат''' ({{lang-kz|Тассуат}}) — [[аул]] у [[Нурынскі раён|Нурынскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Індустрыяльнай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 30 км на поўдзень ад раённага цэнтра, пасёлка [[Кіеўка (Казахстан)|Кіеўка]]. Код КАТА — 355251100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=21 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1164 чалавекі (593 мужчыны і 571 жанчына)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 1032 чалавекі (497 мужчын і 535 жанчын)<ref name="stat"/>. == Вядомыя асобы == * [[Валерый Анатольевіч Кухарчук]] (нар. 1961) — беларускі паэт, літаратар, журналіст. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Нурынскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Нурынскага раёна]] 3p3mwxlq2uzh5vt9nf5tqtsfmubqyg2 5203091 5203090 2026-09-21T08:45:10Z Autumndancer 168015 5203091 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Тасуат}} {{НП-Казахстан}} '''Тасуат''' ({{lang-kz|Тассуат}}) — [[аул]] у [[Нурынскі раён|Нурынскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Індустрыяльнай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 30 км на поўдзень ад раённага цэнтра, пасёлка [[Нура (Карагандзінская вобласць)|Нура]]. Код КАТА — 355251100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=21 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1164 чалавекі (593 мужчыны і 571 жанчына)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 1032 чалавекі (497 мужчын і 535 жанчын)<ref name="stat"/>. == Вядомыя асобы == * [[Валерый Анатольевіч Кухарчук]] (нар. 1961) — беларускі паэт, літаратар, журналіст. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Нурынскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Нурынскага раёна]] 9pr2z4w3fxwvls8pv3j51fjr48w5mca 0 560129 5203032 4977898 2026-09-21T08:06:38Z Autumndancer 168015 5203032 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Ізенды''' ({{lang-kz|Изенді}}) — [[аул]] у [[Нурынскі раён|Нурынскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Кенжарыкскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 59 км на паўднёвы захад ад раённага цэнтра, пасёлка [[Кіеўка (Казахстан)|Кіеўка]]. Код КАТА — 355253100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GGkXQcV1?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=30 красавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 828 чалавек (419 мужчын і 409 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 652 чалавекі (320 мужчын і 332 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Нурынскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Нурынскага раёна]] iqhrxm7q6lhfskxxtjgzwq04q81zjl3 5203060 5203032 2026-09-21T08:22:29Z Autumndancer 168015 5203060 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Ізенды''' ({{lang-kz|Изенді}}) — [[аул]] у [[Нурынскі раён|Нурынскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Кенжарыкскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 59 км на паўднёвы захад ад раённага цэнтра, пасёлка [[Нура (Нурынскі раён)|Нура]]. Код КАТА — 355253100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GGkXQcV1?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=30 красавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 828 чалавек (419 мужчын і 409 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 652 чалавекі (320 мужчын і 332 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Нурынскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Нурынскага раёна]] 5uy3f5puem8kel6tx7yejclgcj7adke 0 560130 5203049 4978708 2026-09-21T08:16:13Z Autumndancer 168015 5203049 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Кенжарык''' ({{lang-kz|Кеңжарық}}) — [[аул]] у [[Нурынскі раён|Нурынскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Кенжарыкскай сельскай акругі. Код КАТА — 355253200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 137 чалавек (65 мужчын і 72 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 95 чалавек (44 мужчыны і 51 жанчына)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Нурынскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Нурынскага раёна]] 6tbbhufd9ac8l35pbm6u0z5wa6vk6y8 0 560131 5203089 4979633 2026-09-21T08:44:02Z Autumndancer 168015 5203089 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Тапаркол''' ({{lang-kz|Топаркөл}}) — [[аул]] у [[Нурынскі раён|Нурынскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Кенжарыкскай сельскай акругі. Код КАТА — 355253300<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=21 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 49 чалавек (24 мужчыны і 25 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 59 чалавек (33 мужчыны і 26 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Нурынскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Нурынскага раёна]] 6q1uth5355tl424hzvkf54wo45kms46 0 560132 5203036 4978214 2026-09-21T08:09:03Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Карой (Карагандзінская вобласць)]] у [[Караой (Карагандзінская вобласць)]]: памылка ў назве, ёсць 3 НП з правільнай назвай. На хуткае выдаленне 4978214 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Карой}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Карой |казахская назва = Қараой |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Карагандзінская вобласць |рэгіён у табліцы = Карагандзінская вобласць{{!}}Карагандзінская |від раёна = |раён = Нурынскі раён |раён у табліцы = Нурынскі раён{{!}}Нурынскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Каройская сельская акруга |селішча ў табліцы = Каройская сельская акруга{{!}}Каройская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 586 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 355255100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Карой''' ({{lang-kz|Қараой}}) — сяло ў [[Нурынскі раён|Нурынскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Каройскай сельскай акругі. Код КАТА — 355255100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 687 чалавек (348 мужчын і 339 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 586 чалавек (295 мужчын і 291 жанчына)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Нурынскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Нурынскага раёна]] 4hmoud3q0kxt2ac2g7q8cnx7zaboxsw 5203039 5203036 2026-09-21T08:10:11Z Autumndancer 168015 5203039 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Караой}} {{НП-Казахстан}} '''Караой''' ({{lang-kz|Қараой}}) — [[аул]] у [[Нурынскі раён|Нурынскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Каройскай сельскай акругі. Код КАТА — 355255100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 687 чалавек (348 мужчын і 339 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 586 чалавек (295 мужчын і 291 жанчына)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Нурынскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Нурынскага раёна]] 1ym38ahocf2qnpa97zq5flxz20q41xm 0 560133 5203063 4978937 2026-09-21T08:25:16Z Autumndancer 168015 5203063 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Маёраўка}} {{НП-Казахстан}} '''Маёраўка''' ({{lang-kz|Майоровка}}) — [[аул]] у [[Нурынскі раён|Нурынскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Кіраўскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 38 км па поўнач ад раённага цэнтра, пасёлка [[Нура (Нурынскі раён)|Нура]]. Код КАТА — 355257100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1758 чалавек (869 мужчын і 889 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=9 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 1189 чалавек (579 мужчын і 610 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Нурынскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Нурынскага раёна]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1909 годзе]] bg7ofq2sy3fdm5iivo8i6pbmwi6c3dl 5203072 5203063 2026-09-21T08:31:40Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Маёраўка (Карагандзінская вобласць)]] у [[Егінды (Нурынскі раён)]]: новая назва 5203063 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Маёраўка}} {{НП-Казахстан}} '''Маёраўка''' ({{lang-kz|Майоровка}}) — [[аул]] у [[Нурынскі раён|Нурынскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Кіраўскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 38 км па поўнач ад раённага цэнтра, пасёлка [[Нура (Нурынскі раён)|Нура]]. Код КАТА — 355257100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1758 чалавек (869 мужчын і 889 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=9 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 1189 чалавек (579 мужчын і 610 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Нурынскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Нурынскага раёна]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1909 годзе]] bg7ofq2sy3fdm5iivo8i6pbmwi6c3dl 5203074 5203072 2026-09-21T08:32:05Z Autumndancer 168015 5203074 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Егінды}} {{Значэнні2|Маёраўка}} {{НП-Казахстан}} '''Маёраўка''' ({{lang-kz|Майоровка}}) — [[аул]] у [[Нурынскі раён|Нурынскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Кіраўскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 38 км па поўнач ад раённага цэнтра, пасёлка [[Нура (Нурынскі раён)|Нура]]. Код КАТА — 355257100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1758 чалавек (869 мужчын і 889 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=9 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 1189 чалавек (579 мужчын і 610 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Нурынскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Нурынскага раёна]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1909 годзе]] cgcihscu34gbvuhn2cnr75cpmz8syx8 5203076 5203074 2026-09-21T08:35:36Z Autumndancer 168015 5203076 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Егінды}} {{Значэнні2|Маёраўка}} {{НП-Казахстан}} '''Егінды''', да 2018 года — '''Маёраўка''' ({{lang-kz|Майоровка}}) — [[аул]] у [[Нурынскі раён|Нурынскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Кіраўскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 38 км па поўнач ад раённага цэнтра, пасёлка [[Нура (Нурынскі раён)|Нура]]. Код КАТА — 355257100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1758 чалавек (869 мужчын і 889 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=9 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 1189 чалавек (579 мужчын і 610 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Нурынскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Нурынскага раёна]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1909 годзе]] 363ibmorwlh5fp8hofgcy6ab2c50sra 0 560134 5203028 4977752 2026-09-21T08:04:08Z Autumndancer 168015 5203028 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Жанбабек''' ({{lang-kz|Жанбөбек}}) — [[аул]] у [[Нурынскі раён|Нурынскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Каракоінскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 197 км на захад ад раённага цэнтра, пасёлка [[Кіеўка (Казахстан)|Кіеўка]]. Код КАТА — 355259100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 772 чалавекі (393 мужчыны і 379 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 416 чалавек (215 мужчын і 201 жанчына)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Нурынскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Нурынскага раёна]] 5m8es26eolrutenmxhq839qw2kvhiep 5203058 5203028 2026-09-21T08:21:25Z Autumndancer 168015 5203058 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Жанбабек''' ({{lang-kz|Жанбөбек}}) — [[аул]] у [[Нурынскі раён|Нурынскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Каракоінскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 197 км на захад ад раённага цэнтра, пасёлка [[Нура (Нурынскі раён)|Нура]]. Код КАТА — 355259100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 772 чалавекі (393 мужчыны і 379 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 416 чалавек (215 мужчын і 201 жанчына)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Нурынскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Нурынскага раёна]] bnc7892cln1m5td3lpmcfygx0ly8sop 0 560135 5203012 4976965 2026-09-21T07:53:09Z Autumndancer 168015 5203012 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Аколка''' ({{lang-kz|Аққолқа}}) — [[аул]] у [[Нурынскі раён|Нурынскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Каракоінскай сельскай акругі. Код КАТА — 355259200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 127 чалавек (69 мужчын і 58 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражываў 131 чалавек (70 мужчын і 61 жанчына)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Нурынскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Нурынскага раёна]] bponyjo3flem804pyipx8bovjor78ot 0 560136 5203048 4978218 2026-09-21T08:15:43Z Autumndancer 168015 5203048 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Карым Мынбаеў}} {{НП-Казахстан}} '''Карым Мынбаеў''' ({{lang-kz|Кәрім Мыңбаев}}) — [[аул]] у [[Нурынскі раён|Нурынскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Карганжарскай сельскай акругі. Код КАТА — 355261100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1310 чалавек (664 мужчыны і 646 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 1015 чалавек (509 мужчын і 506 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Нурынскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Нурынскага раёна]] ebz77ach5hss4tm24lgv567xzi1ttum 0 560137 5203062 5192066 2026-09-21T08:23:49Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5203062 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Куланатпес}} {{НП-Казахстан}} '''Куланатпес''' ({{lang-kz|Құланөтпес}}) — [[аул]] у [[Нурынскі раён|Нурынскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Куланатпескай сельскай акругі. Код КАТА — 355263100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 565 чалавек (278 мужчын і 287 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 236 чалавек (130 мужчын і 106 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Нурынскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Нурынскага раёна]] d90ccfrwdbgwrky233dxd93ylv9ardj 0 560138 5203011 4977015 2026-09-21T07:52:37Z Autumndancer 168015 5203011 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Актубек}} {{НП-Казахстан}} '''Актубек''' ({{lang-kz|Ақтүбек}}) — [[аул]] у [[Нурынскі раён|Нурынскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Куланутпескай сельскай акругі. Код КАТА — 355263200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 350 чалавек (189 мужчын і 161 жанчына)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 110 чалавек (53 мужчыны і 57 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Нурынскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Нурынскага раёна]] qkcfvq7d9ak59jdlr0vwryy8uq19960 0 560139 5203079 4979155 2026-09-21T08:37:53Z Autumndancer 168015 5203079 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Ныгман''' ({{lang-kz|Нығман}}) — [[аул]] у [[Нурынскі раён|Нурынскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Куланутпескай сельскай акругі. Код КАТА — 355263300<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=18 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 172 чалавекі (89 мужчын і 83 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=8 мая 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130513004943/http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=13 мая 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 102 чалавекі (50 мужчын і 52 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Нурынскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Нурынскага раёна]] jwtrs4nc10sg6jij0g8pwrq80dcylrx 0 560140 5203050 4978719 2026-09-21T08:16:55Z Autumndancer 168015 5203050 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Кертындзі''' ({{lang-kz|Кертінді}}) — [[аул]] у [[Нурынскі раён|Нурынскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Кызылталскай сельскай акругі. Код КАТА — 355265100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1535 чалавек (797 мужчын і 738 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 1020 чалавек (528 мужчын і 492 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Нурынскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Нурынскага раёна]] gz6rcbusl7m1ricn7v50cs5vehsylz3 0 560141 5203014 4977060 2026-09-21T07:54:25Z Autumndancer 168015 5203014 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Алгабас}} {{НП-Казахстан}} '''Алгабас''' ({{lang-kz|Алғабас}}) — [[аул]] у [[Нурынскі раён|Нурынскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Кызылталскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 40 км на поўдзень ад раённага цэнтра, пасёлка [[Кіеўка (Казахстан)|Кіеўка]]. Код КАТА — 355265200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 633 чалавекі (318 мужчын і 315 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 466 чалавек (236 мужчын і 230 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Нурынскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Нурынскага раёна]] 1hzxjp6dkmjtk4wn3c4ncnrc4dedtd1 5203054 5203014 2026-09-21T08:19:26Z Autumndancer 168015 5203054 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Алгабас}} {{НП-Казахстан}} '''Алгабас''' ({{lang-kz|Алғабас}}) — [[аул]] у [[Нурынскі раён|Нурынскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Кызылталскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 40 км на поўдзень ад раённага цэнтра, пасёлка [[Нура (Нурынскі раён)|Нура]]. Код КАТА — 355265200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 633 чалавекі (318 мужчын і 315 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 466 чалавек (236 мужчын і 230 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Нурынскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Нурынскага раёна]] kv0iq5egharnl2o0vhd37febflawift 0 560142 5203019 4977256 2026-09-21T07:59:21Z Autumndancer 168015 5203019 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Байтуган}} {{НП-Казахстан}} '''Байтуган''' ({{lang-kz|Байтуған}}) — [[аул]] у [[Нурынскі раён|Нурынскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Навакарпаўскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 13 км на паўночны заход ад раённага цэнтра, пасёлка [[Кіеўка (Казахстан)|Кіеўка]]. Код КАТА — 355267100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1359 чалавек (688 мужчын і 671 жанчына)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 1052 чалавекі (524 мужчыны і 528 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Нурынскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Нурынскага раёна]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1920 годзе]] jafiy9nq7zxle5bhuu4sc50pik8t8vd 5203056 5203019 2026-09-21T08:20:27Z Autumndancer 168015 5203056 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Байтуган}} {{НП-Казахстан}} '''Байтуган''' ({{lang-kz|Байтуған}}) — [[аул]] у [[Нурынскі раён|Нурынскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Навакарпаўскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 13 км на паўночны заход ад раённага цэнтра, пасёлка [[Нура (Нурынскі раён)|Нура]]. Код КАТА — 355267100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1359 чалавек (688 мужчын і 671 жанчына)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 1052 чалавекі (524 мужчыны і 528 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Нурынскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Нурынскага раёна]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1920 годзе]] ex53fkmelxk77ylokv2avnzl6p6yj20 0 560143 5203027 4977733 2026-09-21T08:03:18Z Autumndancer 168015 5203027 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Жанакурылыс}} {{НП-Казахстан}} '''Жанакурылыс''' ({{lang-kz|Жаңақұрылыс}}) — [[аул]] у [[Нурынскі раён|Нурынскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Навакарпаўскай сельскай акругі. Код КАТА — 355267200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 309 чалавек (158 мужчын і 151 жанчына)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 245 чалавек (121 мужчына і 124 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Нурынскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Нурынскага раёна]] rs90xbptrbn26nju989tvlabqbdrn4v 0 560144 5203081 4979235 2026-09-21T08:39:11Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Пржэвальскае (Карагандзінская вобласць)]] у [[Музбель (Карагандзінская вобласць)]]: новая назва 4979235 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Пржэвальскае}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Пржэвальскае |казахская назва = Пржевальское |герб = |сцяг = |lat_deg = 50 |lat_min = 28 |lat_sec = 47.09 |lon_deg = 71 |lon_min = 5 |lon_sec = 40.99 |CoordScale = 25000 |рэгіён = Карагандзінская вобласць |рэгіён у табліцы = Карагандзінская вобласць{{!}}Карагандзінская |від раёна = |раён = Нурынскі раён |раён у табліцы = Нурынскі раён{{!}}Нурынскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Пржэвальская сельская акруга |селішча ў табліцы = Пржэвальская сельская акруга{{!}}Пржэвальская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 762 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 355269100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Пржэвальскае''' ({{lang-kz|Пржевальское}}) — сяло ў [[Нурынскі раён|Нурынскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Пржэвальскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 40 км на паўночны заход ад раённага цэнтра, пасёлка [[Кіеўка (Казахстан)|Кіеўка]]. Код КАТА — 355269100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=19 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 836 чалавек (413 мужчын і 423 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=18 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 762 чалавекі (373 мужчыны і 389 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Нурынскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Нурынскага раёна]] ipq18npydvz1iwe66agjjep69zx7ipv 5203083 5203081 2026-09-21T08:39:45Z Autumndancer 168015 5203083 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Пржэвальскае}} {{НП-Казахстан}} '''Музбель''', да 2018 года - '''Пржэвальскае''' ({{lang-kz|Пржевальское}}) — сяло ў [[Нурынскі раён|Нурынскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Пржэвальскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 40 км на паўночны заход ад раённага цэнтра, пасёлка [[Кіеўка (Казахстан)|Кіеўка]]. Код КАТА — 355269100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=19 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 836 чалавек (413 мужчын і 423 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=18 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 762 чалавекі (373 мужчыны і 389 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Нурынскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Нурынскага раёна]] mybzzf6x7mvtkuxo8ci75yo65h7osvs 5203084 5203083 2026-09-21T08:40:07Z Autumndancer 168015 5203084 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Пржэвальскае}} {{НП-Казахстан}} '''Музбель''', да 2018 года — '''Пржэвальскае''' ({{lang-kz|Пржевальское}}) — [[аул]] у [[Нурынскі раён|Нурынскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Пржэвальскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 40 км на паўночны заход ад раённага цэнтра, пасёлка [[Кіеўка (Казахстан)|Кіеўка]]. Код КАТА — 355269100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=19 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 836 чалавек (413 мужчын і 423 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=18 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 762 чалавекі (373 мужчыны і 389 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Нурынскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Нурынскага раёна]] 3q3uu4yzleszsdxq4wsx6b4eotps4qp 0 560146 5203030 4977803 2026-09-21T08:05:17Z Autumndancer 168015 5203030 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Жукей}} {{НП-Казахстан}} '''Жукей''' ({{lang-kz|Жүкей}}) — [[аул]] у [[Нурынскі раён|Нурынскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Сарыазенскай сельскай акругі. Код КАТА — 355271108<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 116 чалавек (62 мужчыны і 54 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 24 чалавекі (15 мужчын і 9 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Нурынскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Нурынскага раёна]] baf316g5o2qv5r8tid0gh35shbvg7or 0 560147 5203086 4979396 2026-09-21T08:42:22Z Autumndancer 168015 5203086 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Саналы}} {{НП-Казахстан}} '''Саналы''' ({{lang-kz|Соналы}}) — [[аул]] у [[Нурынскі раён|Нурынскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Саналінскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 97 км на захад ад раённага цэнтра, пасёлка [[Нура (Карагандзінская вобласць)|Нура]]. Код КАТА — 355273100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=19 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 634 чалавекі (314 мужчын і 320 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=19 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 219 чалавек (111 мужчын і 108 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Нурынскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Нурынскага раёна]] fu6m5y5g8hu0xr2eissvz8ttxdnz8cn 0 560148 5203016 4977199 2026-09-21T07:56:01Z Autumndancer 168015 5203016 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Ахмет}} {{НП-Казахстан}} '''Ахмет''' ({{lang-kz|Ахмет}}) — [[аул]] у [[Нурынскі раён|Нурынскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Энтузіясткай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 42 км па поўнач ад раённага цэнтра, пасёлка [[Кіеўка (Казахстан)|Кіеўка]]. Код КАТА — 355275100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1727 чалавек (851 мужчына і 876 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 1396 чалавек (668 мужчын і 728 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Нурынскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Нурынскага раёна]] b7sucu9tlzzqaa9bncgvu9juawggxqz 5203055 5203016 2026-09-21T08:19:59Z Autumndancer 168015 5203055 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Ахмет}} {{НП-Казахстан}} '''Ахмет''' ({{lang-kz|Ахмет}}) — [[аул]] у [[Нурынскі раён|Нурынскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Энтузіясткай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 42 км па поўнач ад раённага цэнтра, пасёлка [[Нура (Нурынскі раён)|Нура]]. Код КАТА — 355275100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1727 чалавек (851 мужчына і 876 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 1396 чалавек (668 мужчын і 728 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Нурынскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Нурынскага раёна]] 4bnbojq2xi6s9d888ka6sc31oevpok6 0 560149 5203088 4979608 2026-09-21T08:43:21Z Autumndancer 168015 5203088 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Талдысай}} {{НП-Казахстан}} '''Талдысай''' ({{lang-kz|Талдысай}}) — [[аул]] у [[Нурынскі раён|Нурынскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Талдысайскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 196 км на паўднёвы захад ад раённага цэнтра, пасёлка [[Нура (Карагандзінская вобласць)|Нура]]. Код КАТА — 355277100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=21 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1195 чалавек (615 мужчын і 580 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражываў 201 чалавек (110 мужчын і 91 жанчына)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Нурынскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Нурынскага раёна]] a1ihoij1azlnamo0x02poinhhinx6c9 0 560150 5203033 4977921 2026-09-21T08:07:06Z Autumndancer 168015 5203033 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Кабетэй''' ({{lang-kz|Көбетей}}) — [[аул]] у [[Нурынскі раён|Нурынскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Чарнігаўскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 25 км па поўнач ад раённага цэнтра, пасёлка [[Кіеўка (Казахстан)|Кіеўка]]. Код КАТА — 355283100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1596 чалавек (823 мужчыны і 773 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 1203 чалавекі (607 мужчын і 596 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Нурынскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Нурынскага раёна]] mhg83qb53bvjhpipu9r29y9m695kt82 5203061 5203033 2026-09-21T08:22:51Z Autumndancer 168015 5203061 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Кабетэй''' ({{lang-kz|Көбетей}}) — [[аул]] у [[Нурынскі раён|Нурынскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Чарнігаўскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 25 км па поўнач ад раённага цэнтра, пасёлка [[Нура (Нурынскі раён)|Нура]]. Код КАТА — 355283100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1596 чалавек (823 мужчыны і 773 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 1203 чалавекі (607 мужчын і 596 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Нурынскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Нурынскага раёна]] lfifq7lnh46ei8501q9sk6lgrloul3r 0 560152 5203015 4977107 2026-09-21T07:55:35Z Autumndancer 168015 5203015 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Андзірыс}} {{НП-Казахстан}} '''Андзірыс''' ({{lang-kz|Өндіріс}}) — [[аул]] у [[Нурынскі раён|Нурынскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Чарнігаўскай сельскай акругі. Код КАТА — 355283300<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 253 чалавекі (122 мужчыны і 131 жанчына)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 179 чалавек (84 мужчыны і 95 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Нурынскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Нурынскага раёна]] 8b3zwqmcpm6tjkbt3zi5690sm30jvag 0 560153 5203080 4979206 2026-09-21T08:38:30Z Autumndancer 168015 5203080 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Первае Мая}} {{НП-Казахстан}} '''Первае Мая''' ({{lang-kz|Первое Мая}}) — [[аул]] у [[Нурынскі раён|Нурынскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Чарнігаўскай сельскай акругі. Код КАТА — 355283400<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=18 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 223 чалавекі (107 мужчын і 116 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражываў 141 чалавек (68 мужчын і 73 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Нурынскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Нурынскага раёна]] oh456qjs5ftbvuzx67y81v4w882kcje 0 560154 5203092 4981013 2026-09-21T08:45:55Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Шахцёрскае (Карагандзінская вобласць)]] у [[Шахцёр (Карагандзінская вобласць)]]: памылка ў назве, на хуткае выдаленне 4981013 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Шахцёрскае}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Шахцёрскае |казахская назва = Шахтер |герб = |сцяг = |lat_deg = 50 |lat_min = 28 |lat_sec = 49.92 |lon_deg = 71 |lon_min = 23 |lon_sec = 41.97 |CoordScale = 25000 |рэгіён = Карагандзінская вобласць |рэгіён у табліцы = Карагандзінская вобласць{{!}}Карагандзінская |від раёна = |раён = Нурынскі раён |раён у табліцы = Нурынскі раён{{!}}Нурынскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Шахцёрская сельская акруга |селішча ў табліцы = Шахцёрская сельская акруга{{!}}Шахцёрская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 1211 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 355287100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Шахцёрскае''' ({{lang-kz|Шахтер}}) — сяло ў [[Нурынскі раён|Нурынскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Шахцёрскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 27 км на паўночны заход ад раённага цэнтра, пасёлка [[Кіеўка (Казахстан)|Кіеўка]]. Код КАТА — 355287100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 1389 чалавек (665 мужчын і 724 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=24 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 1211 чалавек (592 мужчыны і 619 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Нурынскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Нурынскага раёна]] shes0yycvuys3f4w1aj6106zxb1hfhb 5203095 5203092 2026-09-21T08:47:18Z Autumndancer 168015 5203095 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Шахцёр}} {{НП-Казахстан}} '''Шахцёрскае''' ({{lang-kz|Шахтер}}) — [[аул]] у [[Нурынскі раён|Нурынскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Шахцёрскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 27 км на паўночны захад ад раённага цэнтра, пасёлка [[Нура (Карагандзінская вобласць)|Нура]]. Код КАТА — 355287100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1389 чалавек (665 мужчын і 724 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=24 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 1211 чалавек (592 мужчыны і 619 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Нурынскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Нурынскага раёна]] 62nyuo4zvw3uk3oqsujamiwfy3ymcko 0 560155 5203097 4981024 2026-09-21T08:48:17Z Autumndancer 168015 5203097 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Шубарколь''' ({{lang-kz|Шұбаркөл}}) — пасёлак у [[Нурынскі раён|Нурынскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Шубаркольской пасялковай адміністрацыі. Код КАТА — 355289100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва пасёлка складала 669 чалавек (332 мужчыны і 337 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=24 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у пасёлку пражывалі 543 чалавекі (281 мужчына і 262 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Нурынскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Нурынскага раёна]] hdovs3xingw9x4cghsljynd6ocf61md 0 560213 5203068 5198995 2026-09-21T08:29:33Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Егіндзі]] у [[Егінды (Улытаўскі раён)]]: памылка ў назве, на хуткае выдаленне 5198995 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Егіндзі''' ({{lang-kz|Егінді}}) — [[аул]] ва [[Улытаўскі раён|Улытаускім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Егіндзінскай сельскай акругі. Код КАТА — 356039100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 627 чалавек (319 мужчын і 308 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 309 чалавек (177 мужчын і 132 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Улытаўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Улытаўскага раёна]] ktlc0boym8ths42r1leqn7v6emegurm 0 563567 5202721 4286584 2026-09-20T13:19:08Z ~2026-38891-38 170911 Максім Багдановіч 5202721 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі літаратуры|1917}} '''[[1917]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей. == Падзеі == == Кнігі == {{Асноўная катэгорыя|Кнігі 1917 года}} == Прэміі == * [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Карл Адольф Г’елеруп]], [[Генрык Пантопідан]]. == Нарадзіліся == == Памерлі == * [[25 траўня]]: [[Максім Багдановіч]] (25) — класік беларускай літаратуры, адзін з заснавальнікаў новай беларускай літаратуры і літаратурнай беларускай мовы. Сын беларускага этнографа [[Адам Багдановіч|Адама Багдановіча]]. {{Зноскі}} {{Храналагічны пералік}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1917 год у літаратуры| ]] [[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]] go08wok9jftjdmf25tlx0k2uydmv3at 0 563569 5202715 4286582 2026-09-20T13:11:04Z ~2026-38891-38 170911 Ларыса Кароткая 5202715 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі літаратуры|1919}} '''[[1919]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей. == Падзеі == == Кнігі == {{Асноўная катэгорыя|Кнігі 1919 года}} == Прэміі == * [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Карл Шпітэлер]]. == Нарадзіліся == * [[17 сакавіка]]: [[Ларыса Кароткая]] — беларуская літаратуразнаўца. Маці беларускага літаратуразнаўца [[Варлен Бечык|Варлена Бечыка]]. == Памерлі == {{Зноскі}} {{Храналагічны пералік}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1919 год у літаратуры| ]] [[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]] edxq4bi7xdvud8uogzftolqsmfy0rk2 0 564017 5202713 4286557 2026-09-20T13:07:49Z ~2026-38891-38 170911 Варлен Бечык 5202713 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі літаратуры|1939}} '''[[1939]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей. == Падзеі == == Кнігі == {{Асноўная катэгорыя|Кнігі 1939 года}} == Прэміі == * [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Франс Эміль Сіланпя]]. == Нарадзіліся == * [[25 чэрвеня]]: [[Варлен Бечык]] — беларускі літаратуразнаўца. Сын беларускай літаратуразнаўцы [[Ларыса Кароткая|Ларысы Кароткай]]. == Памерлі == {{Зноскі}} {{Храналагічны пералік}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1939 год у літаратуры| ]] [[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]] l7wem9o6funros4kk2mpfvhelxtbu8l 0 564715 5202706 4281159 2026-09-20T13:05:42Z ~2026-38891-38 170911 Варлен Бечык 5202706 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі літаратуры|1985}} '''[[1985]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей. == Падзеі == == Кнігі == {{Асноўная катэгорыя|Кнігі 1985 года}} == Прэміі == * [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Клод Сімон]]. == Нарадзіліся == == Памерлі == * [[13 лістапада]]: [[Варлен Бечык]] (46) — беларускі літаратуразнаўца. Сын беларускай літаратуразнаўцы [[Ларыса Кароткая|Ларысы Кароткай]]. {{зноскі}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1985 год у літаратуры| ]] [[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]] djxrdsjcspln1t89hs60epmcuue4asw 0 565366 5202656 4092829 2026-09-20T12:04:53Z ~2026-38891-38 170911 Рэй Брэдберы 5202656 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі літаратуры|2012}} '''[[2012]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей. == Падзеі == == Кнігі == {{Асноўная катэгорыя|Кнігі 2012 года}} *«[[Дзінь-дзілінь: пара гуляць у казкі]]» — аўдыёкніга казак [[Сяржук Вітушка|Сяргея Вітушкі]] *«[[Залатая табакерка]]» — зборнік беларускіх народных казак * «''[[Слоўнік беларускай мовы]]''» — акадэмічны слоўнік беларускай мовы. *«[[У невядомых сусветах]]» — зборнік сучаснай нямецкай літаратуры == Прэміі == * [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Мо Янь]]. == Нарадзіліся == == Памерлі == * [[5 чэрвеня]]: [[Рэй Брэдберы]] (91) — амерыканскі пісьменнік-фантаст. {{зноскі}} {{Храналагічны пералік}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2012 год у літаратуры| ]] [[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]] qb24vaup15lv0ib4j4lzv0ncrswsfb8 5202660 5202656 2026-09-20T12:10:37Z ~2026-38891-38 170911 Сяржук Вітушка 5202660 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі літаратуры|2012}} '''[[2012]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей. == Падзеі == == Кнігі == {{Асноўная катэгорыя|Кнігі 2012 года}} *«[[Дзінь-дзілінь: пара гуляць у казкі]]» — аўдыёкніга казак [[Сяржук Вітушка|Сяргея Вітушкі]] *«[[Залатая табакерка]]» — зборнік беларускіх народных казак * «''[[Слоўнік беларускай мовы]]''» — акадэмічны слоўнік беларускай мовы. *«[[У невядомых сусветах]]» — зборнік сучаснай нямецкай літаратуры == Прэміі == * [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Мо Янь]]. == Нарадзіліся == == Памерлі == * [[5 чэрвеня]]: [[Рэй Брэдберы]] (91) — амерыканскі пісьменнік-фантаст. * [[2 ліпеня]]: [[Сяржук Вітушка]] (47) — беларускі пісьменнік. {{зноскі}} {{Храналагічны пералік}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2012 год у літаратуры| ]] [[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]] 9djcgyxuz1edokvgv8i4s5shsnq3xug 5202665 5202660 2026-09-20T12:19:56Z ~2026-38891-38 170911 Вера Вярба 5202665 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі літаратуры|2012}} '''[[2012]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей. == Падзеі == == Кнігі == {{Асноўная катэгорыя|Кнігі 2012 года}} *«[[Дзінь-дзілінь: пара гуляць у казкі]]» — аўдыёкніга казак [[Сяржук Вітушка|Сяргея Вітушкі]] *«[[Залатая табакерка]]» — зборнік беларускіх народных казак * «''[[Слоўнік беларускай мовы]]''» — акадэмічны слоўнік беларускай мовы. *«[[У невядомых сусветах]]» — зборнік сучаснай нямецкай літаратуры == Прэміі == * [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Мо Янь]]. == Нарадзіліся == == Памерлі == * [[5 чэрвеня]]: [[Рэй Брэдберы]] (91) — амерыканскі пісьменнік-фантаст. * [[2 ліпеня]]: [[Сяржук Вітушка]] (47) — беларускі пісьменнік. * [[15 ліпеня]]: [[Вера Вярба]] (70) — беларуская паэтка. {{зноскі}} {{Храналагічны пералік}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2012 год у літаратуры| ]] [[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]] 7ukwdmw2isifr28lhgdai1v1bcths2t 5202688 5202665 2026-09-20T12:40:12Z ~2026-38891-38 170911 Уладзімір Гайдук 5202688 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі літаратуры|2012}} '''[[2012]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей. == Падзеі == == Кнігі == {{Асноўная катэгорыя|Кнігі 2012 года}} *«[[Дзінь-дзілінь: пара гуляць у казкі]]» — аўдыёкніга казак [[Сяржук Вітушка|Сяргея Вітушкі]] *«[[Залатая табакерка]]» — зборнік беларускіх народных казак * «''[[Слоўнік беларускай мовы]]''» — акадэмічны слоўнік беларускай мовы. *«[[У невядомых сусветах]]» — зборнік сучаснай нямецкай літаратуры == Прэміі == * [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Мо Янь]]. == Нарадзіліся == == Памерлі == * [[24 лютага]]: [[Уладзімір Гайдук]] (70) — беларускі паэт. * [[5 чэрвеня]]: [[Рэй Брэдберы]] (91) — амерыканскі пісьменнік-фантаст. * [[2 ліпеня]]: [[Сяржук Вітушка]] (47) — беларускі пісьменнік. * [[15 ліпеня]]: [[Вера Вярба]] (70) — беларуская паэтка. {{зноскі}} {{Храналагічны пералік}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2012 год у літаратуры| ]] [[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]] sa16is59i2a84pv9qnzzljjhzckhuk6 5202692 5202688 2026-09-20T12:44:51Z ~2026-38891-38 170911 Віталь Гарановіч 5202692 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі літаратуры|2012}} '''[[2012]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей. == Падзеі == == Кнігі == {{Асноўная катэгорыя|Кнігі 2012 года}} *«[[Дзінь-дзілінь: пара гуляць у казкі]]» — аўдыёкніга казак [[Сяржук Вітушка|Сяргея Вітушкі]] *«[[Залатая табакерка]]» — зборнік беларускіх народных казак * «''[[Слоўнік беларускай мовы]]''» — акадэмічны слоўнік беларускай мовы. *«[[У невядомых сусветах]]» — зборнік сучаснай нямецкай літаратуры == Прэміі == * [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Мо Янь]]. == Нарадзіліся == == Памерлі == * [[24 лютага]]: [[Уладзімір Гайдук]] (70) — беларускі паэт. * [[17 красавіка]]: [[Віталь Гарановіч]] (60) — беларускі паэт. * [[5 чэрвеня]]: [[Рэй Брэдберы]] (91) — амерыканскі пісьменнік-фантаст. * [[2 ліпеня]]: [[Сяржук Вітушка]] (47) — беларускі пісьменнік. * [[15 ліпеня]]: [[Вера Вярба]] (70) — беларуская паэтка. {{зноскі}} {{Храналагічны пералік}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2012 год у літаратуры| ]] [[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]] 2dbas533lvl5qfbmrhaij71fu5prgja 5202695 5202692 2026-09-20T12:49:36Z ~2026-38891-38 170911 Гары Гарысан 5202695 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі літаратуры|2012}} '''[[2012]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей. == Падзеі == == Кнігі == {{Асноўная катэгорыя|Кнігі 2012 года}} *«[[Дзінь-дзілінь: пара гуляць у казкі]]» — аўдыёкніга казак [[Сяржук Вітушка|Сяргея Вітушкі]] *«[[Залатая табакерка]]» — зборнік беларускіх народных казак * «''[[Слоўнік беларускай мовы]]''» — акадэмічны слоўнік беларускай мовы. *«[[У невядомых сусветах]]» — зборнік сучаснай нямецкай літаратуры == Прэміі == * [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Мо Янь]]. == Нарадзіліся == == Памерлі == * [[24 лютага]]: [[Уладзімір Гайдук]] (70) — беларускі паэт. * [[17 красавіка]]: [[Віталь Гарановіч]] (60) — беларускі паэт. * [[5 чэрвеня]]: [[Рэй Брэдберы]] (91) — амерыканскі пісьменнік-фантаст. * [[2 ліпеня]]: [[Сяржук Вітушка]] (47) — беларускі пісьменнік. * [[15 ліпеня]]: [[Вера Вярба]] (70) — беларуская паэтка. * [[15 жніўня]]: [[Гары Гарысан]] (88) — амерыканскі пісьменнік-фантаст. {{зноскі}} {{Храналагічны пералік}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2012 год у літаратуры| ]] [[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]] o63z5gz4ipqe4nv6rg3qy8qw0tbzorp 5202705 5202695 2026-09-20T13:00:01Z ~2026-38891-38 170911 Ларыса Кароткая 5202705 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі літаратуры|2012}} '''[[2012]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей. == Падзеі == == Кнігі == {{Асноўная катэгорыя|Кнігі 2012 года}} *«[[Дзінь-дзілінь: пара гуляць у казкі]]» — аўдыёкніга казак [[Сяржук Вітушка|Сяргея Вітушкі]] *«[[Залатая табакерка]]» — зборнік беларускіх народных казак * «''[[Слоўнік беларускай мовы]]''» — акадэмічны слоўнік беларускай мовы. *«[[У невядомых сусветах]]» — зборнік сучаснай нямецкай літаратуры == Прэміі == * [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Мо Янь]]. == Нарадзіліся == == Памерлі == * [[?]]: [[Ларыса Кароткая]] (92 або 93) — беларуская літаратуразнаўца. Маці беларускага літаратуразнаўца [[Варлен Бечык|Варлена Бечыка]]. * [[24 лютага]]: [[Уладзімір Гайдук]] (70) — беларускі паэт. * [[17 красавіка]]: [[Віталь Гарановіч]] (60) — беларускі паэт. * [[5 чэрвеня]]: [[Рэй Брэдберы]] (91) — амерыканскі пісьменнік-фантаст. * [[2 ліпеня]]: [[Сяржук Вітушка]] (47) — беларускі пісьменнік. * [[15 ліпеня]]: [[Вера Вярба]] (70) — беларуская паэтка. * [[15 жніўня]]: [[Гары Гарысан]] (88) — амерыканскі пісьменнік-фантаст. {{зноскі}} {{Храналагічны пералік}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2012 год у літаратуры| ]] [[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]] 6siitli46xgg3ec3sjmc7prd6p2eqv2 5202792 5202705 2026-09-20T16:03:33Z M.L.Bot 261 /* Памерлі */ 5202792 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі літаратуры|2012}} '''[[2012]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей. == Падзеі == == Кнігі == {{Асноўная катэгорыя|Кнігі 2012 года}} *«[[Дзінь-дзілінь: пара гуляць у казкі]]» — аўдыёкніга казак [[Сяржук Вітушка|Сяргея Вітушкі]] *«[[Залатая табакерка]]» — зборнік беларускіх народных казак * «''[[Слоўнік беларускай мовы]]''» — акадэмічны слоўнік беларускай мовы. *«[[У невядомых сусветах]]» — зборнік сучаснай нямецкай літаратуры == Прэміі == * [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Мо Янь]]. == Нарадзіліся == == Памерлі == * ?: [[Ларыса Кароткая]] (92 або 93) — беларуская літаратуразнаўца. Маці беларускага літаратуразнаўца [[Варлен Бечык|Варлена Бечыка]]. * [[24 лютага]]: [[Уладзімір Гайдук]] (70) — беларускі паэт. * [[17 красавіка]]: [[Віталь Гарановіч]] (60) — беларускі паэт. * [[5 чэрвеня]]: [[Рэй Брэдберы]] (91) — амерыканскі пісьменнік-фантаст. * [[2 ліпеня]]: [[Сяржук Вітушка]] (47) — беларускі пісьменнік. * [[15 ліпеня]]: [[Вера Вярба]] (70) — беларуская паэтка. * [[15 жніўня]]: [[Гары Гарысан]] (88) — амерыканскі пісьменнік-фантаст. {{зноскі}} {{Храналагічны пералік}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2012 год у літаратуры| ]] [[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]] m932xxep3984x9k3aealo6ayr8v13jk 0 567376 5202904 4600788 2026-09-20T20:21:31Z JerzyKundrat 174 5202904 wikitext text/x-wiki {{Газета}} '''Крывіцкі светач''' — беларускае эміграцыйнае студэнцкае выданне [[Беларускае студэнцкае згуртаванне|Беларускага студэнцкага згуртавання]]. Паслядоўнік «[[Студэнцкія весткі|Студэнцкіх вестак]]». Першы нумар выдадзены ў Мюнхене ў студзені [[1946]] года<ref>[http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/historia/pankou/chronika/02.htm Хроніка беларускага жыцця на чужыне (1945—1984)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110609032056/http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/historia/pankou/chronika/02.htm |date=9 чэрвеня 2011 }} [[Мікола Панькоў]]</ref>. Выходзіў на 32 старонках, тыражом 500 асобнікаў. Выйшла 8 нумароў выдання — 7 у [[1946]] годзе і 1 — у [[1947]]. У гэтым жа 1947 [[Беларускае студэнцкае згуртаванне]] пачало выдаваць «[[Студэнцкі кліч]]»<ref>[http://kamunikat.org/7956.html Эміграцыйная газета «Бацькаўшчына» ў абароне беларускай мовы 10-12] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090603045729/http://kamunikat.org/7956.html |date=3 чэрвеня 2009 }} [[Ніна Баршчэўская]]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Газеты Германіі на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Мюнхен]] [[Катэгорыя:1946 год у Германіі]] ju7euuzwi80ewz62evjh17d4vn8yn6a 5202905 5202904 2026-09-20T20:22:18Z JerzyKundrat 174 5202905 wikitext text/x-wiki {{Газета}} '''Крывіцкі светач''' — беларускае эміграцыйнае студэнцкае выданне [[Беларускае студэнцкае згуртаванне|Беларускага студэнцкага згуртавання]]. Паслядоўнік «[[Студэнцкія весткі|Студэнцкіх вестак]]». Першы нумар выдадзены ў Мюнхене ў студзені [[1946]] года<ref>[http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/historia/pankou/chronika/02.htm Хроніка беларускага жыцця на чужыне (1945—1984)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110609032056/http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/historia/pankou/chronika/02.htm |date=9 чэрвеня 2011 }} [[Мікола Панькоў]]</ref>. Выходзіў на 32 старонках, тыражом 500 асобнікаў. Выйшла 8 нумароў выдання — 7 у [[1946]] годзе і 1 — у [[1947]]. У гэтым жа 1947 [[Беларускае студэнцкае згуртаванне]] пачало выдаваць «[[Студэнцкі кліч]]»<ref>[http://kamunikat.org/7956.html Эміграцыйная газета «Бацькаўшчына» ў абароне беларускай мовы 10-12] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090603045729/http://kamunikat.org/7956.html |date=3 чэрвеня 2009 }} [[Ніна Баршчэўская]]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Газеты Германіі на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Мюнхен]] [[Катэгорыя:Перыядычныя выданні беларускай дыяспары]] [[Катэгорыя:1946 год у Германіі]] nw57y0wi0yetc80d8oq52q84gjqdc07 0 567377 5202908 3661327 2026-09-20T20:24:01Z JerzyKundrat 174 5202908 wikitext text/x-wiki {{Газета}} '''«Студэнцкія весткі»''' — першае беларускае эміграцыйнае студэнцкае выданне пасля Другой сусветнай вайны. Выдавалася [[Беларускае студэнцкае згуртаванне|Беларускім студэнцкім згуртаваннем]] у Мюнхене. Пабачыла свет 2 нумары. Першы нумар выдадзены [[26 кастрычніка]] [[1945]] у [[Мюнхен]]е. Другі нумар выйшаў у снежні [[1945]]. Часопіс заклікаў сваіх сяброў да навукі і працы ды інфармаваў аб наяўных у той час магчымасцях студый. Праз год Беларускае студэнцкае згуртаванне перайменавала свой часопіс у «[[Крывіцкі светач]]». {{НК}} [[Катэгорыя:Газеты Германіі на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Мюнхен]] [[Катэгорыя:1945 год у Германіі]] [[Катэгорыя:Перыядычныя выданні беларускай дыяспары]] sl71wq7b676b56xz032u4b60x0nifdw 0 570986 5202740 4935349 2026-09-20T14:40:48Z Spokiyny 153126 5202740 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія | плошча = 27.2 }} '''Старамінская'''<ref>карта Краснадарскага края — {{Крыніцы/БелЭн|8}}</ref> ({{lang-ru|Староми́нская}}) — станіца, размешчаная на поўначы [[Краснадарскі край|Краснадарскага края]] [[Расія|Расіі]], «Паўночная брама Кубані», адміністрацыйны цэнтр і самы буйны населены пункт Старамінскага раёна. Цэнтр Старамінскага сельскага паселішча. Мяжуе з Растоўскай вобласцю, а таксама з Кушчоўскім, Канеўскім, Ленінградскім і Шчарбінаўскім раёнамі Краснадарскага края. Адна з найбуйнейшых станіц Краснадарскага края і сельскіх населеных пунктаў у Расіі. Насельніцтва — 29 809 чал. == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Барыс Георгіевіч Няўзораў]], расійскі акцёр {{зноскі}} {{Краснадарскі край}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Краснадарскага края]] k2o5cg6bfaa7ux2qbgb95dbg3aubary 5202749 5202740 2026-09-20T14:55:34Z M.L.Bot 261 тады і лічбы не трэба 5202749 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія | плошча = 27.2 }} '''Старамінская'''<ref>карта Краснадарскага края — {{Крыніцы/БелЭн|8}}</ref> ({{lang-ru|Староми́нская}}) — станіца, размешчаная на поўначы [[Краснадарскі край|Краснадарскага края]] [[Расія|Расіі]], «Паўночная брама Кубані», адміністрацыйны цэнтр і самы буйны населены пункт Старамінскага раёна. Цэнтр Старамінскага сельскага паселішча. Мяжуе з Растоўскай вобласцю, а таксама з Кушчоўскім, Канеўскім, Ленінградскім і Шчарбінаўскім раёнамі Краснадарскага края. Адна з найбуйнейшых станіц Краснадарскага края і сельскіх населеных пунктаў у Расіі. == Вядомыя асобы == * [[Барыс Георгіевіч Няўзораў]], расійскі акцёр == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Краснадарскі край}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Краснадарскага края]] myunw9788nbn3smwe0qyv9be191bbr0 0 576562 5202913 4727979 2026-09-20T20:31:07Z JerzyKundrat 174 5202913 wikitext text/x-wiki {{Газета}} '''«Абуджэнне»''' — веснік магілёўскай Рады [[Беларускі народны фронт «Адраджэньне»|Беларускага народнага фронту]]. Выходзіў у 1989—1990 гадах, у 1990 годзе выйшлі паралельныя рускамоўныя выпускі пад тытулам «Пробуждение». У склад выдавецкай суполкі ўваходзілі Міхась Булавацкі, Віталь Васількоў, Наталля Рослава. {{зноскі}} == Літаратура == * [http://slounik.org/153753.html Дэмакратычная апазыцыя Беларусі (1956—1991). Даведнік], [[slounik.org]] {{ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Друкаваныя выданні, якія ўзніклі ў 1989 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1990 годзе]] [[Катэгорыя:Беларускі самвыдат]] [[Катэгорыя:Газеты Магілёва на беларускай мове]] [[Катэгорыя:1989 год у Магілёве]] [[Катэгорыя:Беларускі народны фронт «Адраджэньне»]] azjq0jtbz4w2d7vwtp3bihp75bvuu9i 0 577306 5202918 4945209 2026-09-20T20:39:33Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5202918 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Сарокіна}} {{Шахматыст | Імя = Анастасія Віктараўна Сарокіна | Арыгінал імя = | Поўнае імя = | Імя пры нараджэнні = | Выява = Anastasia Sorokina 2012.jpg | Краіны = [[Беларусь]] | Званне = [[Міжнародны майстар (шахматы)|Міжнародная майстрыха]] (2001) | Актуальны рэйтынг = 2194 (лістапад 2013) | Максімальны рэйтынг = 2230 (красавік 2005) | Пазіцыя = | Максімальная пазіцыя = | FideID = 13501151 | Сайт = }} '''Анастасі́я Ві́ктараўна Саро́кіна''' (нар. {{ДН|26|01|1980}}; [[Мінск]], [[БССР]], [[СССР]]) — беларуская [[шахматы]]стка, віцэ-прэзідэнт [[ФІДЭ|Міжнароднай федэрацыі шахмат]], [[Міжнародны шахматны суддзя|міжнародны суддзя]]<ref name="fide">{{Спасылка|url = http://ratings.fide.com/card.phtml?event=13501151|загаловак = FIDE Chess Profile|назва праекта = Chess Ratings|выдавец = ФІДЭ|дата доступу = 13 кастрычніка 2018|мова = en}}</ref>. == Біяграфія == Займацца шахматамі пачала з 5—6-цігадовага веку<ref name="cp">{{Спасылка|дата публікацыі = 22 чэрвеня 2017|url = https://chesspro.ru/details/sorokina_interview|загаловак = Анастасия Сорокина: «Раз не сложилось, значит, было не нужно»|назва праекта = ChessPro|дата доступу = 13 кастрычніка 2018|мова = ru}}</ref>. Скончыла вучылішча алімпійскага рэзерву, [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт фізічнай культуры]]. Сарокіна 8 разоў перамагала на дзявочых чэмпіянатах Беларусі (1992, 1993, 1994, 1995, 1996, 1997, 1998, 2000). Перамагла ў жаночым чэмпіянаце Мінска 1997 года<ref>https://belisrael.info/?p=28796</ref>. Прадстаўляла [[Беларусь]] на [[Шахматная алімпіяда|алімпіядах]] у [[Ерэван]]е ў 1996 годзе і [[Эліста|Элісце]] ў 1998; на [[XXXVI шахматная Алімпіяда|алімпіядзе 2004 годзе]] ў [[Кальвія|Кальвіі]] выступала за [[Аўстралія|Аўстралію]]. Найлепшага выніку дасягнула ў 1998 годзе за Беларусь: 5,5/9 на запасной дошцы<ref>{{Спасылка|аўтар = Wojciech Bartelski & Co.|url = http://www.olimpbase.org/playersw/vtvtp3dj.html|загаловак = Sorokina, Anastasia|назва праекта = Women’s chess Olympiads|дата доступу = 13 кастрычніка 2018|мова = en}}</ref>. У 2001 годзе Сарокіна выканала норму [[Міжнародны майстар (шахматы)|міжнароднага майстра]] па шахматах сярод жанчын (WIM), у 2002 стала [[Міжнародны шахматны суддзя|міжнароднай суддзёй]] [[ФІДЭ]], у 2005 — трэнерам ФІДЭ<ref name="fide" />. Судзіла на алімпіядах у [[Блэд]]зе (2002), [[Стамбул]]е (2012), некалькіх турнірах [[Гран-пры ФІДЭ (2012—2013)]] і іншых турнірах ФІДЭ<ref name="fide" /><ref>{{Спасылка|аўтар = Sorokina, Anastasia.|імя = Anastasia|прозвішча = Sorokina|дата публікацыі = 25 лістапада 2012|url = https://www.chessprofessionals.org/content/thankful-letter-anastasia-sorokina|загаловак = Thankful letter by Anastasia Sorokina|выдавец = Association of chess professionals|дата доступу = 13 кастрычніка 2018|мова = en|title = Архіўная копія|access-date = 4 лістапада 2018|archive-url = https://web.archive.org/web/20210115231051/https://www.chessprofessionals.org/content/thankful-letter-anastasia-sorokina|archive-date = 15 студзеня 2021|url-status = dead}}</ref>. Анастасія Сарокіна пераехала ў Аўстралію ў 2003 годзе, працавала трэнерам у шахматнай школе [[Квінсленд]]а, пасля ў [[Мельбурн]]е, стварыла ўласную школу «Шахматная акадэмія». З канца 2000-х гадоў зноў жыве ў Беларусі, замужам, мае дачку. У 2013 годзе заснавала ў Мінску дзіцячую школу шахмат, якая пазней атрымала акрэдытацыю ФІДЭ. З мая 2017 года ўзначальвае [[Беларуская федэрацыя шахмат|Беларускую федэрацыю шахмат]] (БФШ)<ref name="cp" /><ref>{{Спасылка|дата публікацыі = 19 мая 2017|url = http://www.chess.by/news/1579.html|загаловак = Официально|назва праекта = Открытые шахматы|дата доступу = 13 кастрычніка 2018|мова = ru}}</ref>. У жніўні 2020 года Анастасія Сарокіна падпісала ліст, у якім спартыўная грамадскасць выступіла супраць гвалту і беззаконня ў Беларусі<ref>{{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://www.pressball.by/pbonline/other/87900 |access-date=4 лістапада 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200820035557/https://www.pressball.by/pbonline/other/87900 |archive-date=20 жніўня 2020 |url-status=dead }}</ref>. Неўзабаве была дапытана ў міліцыі і выехала за мяжу. У маі 2021 года заявіла аб адстаўцы з пасады старшыні БФШ<ref>https://reform.by/230222-anastasija-sorokina-ushla-s-posta-predsedatelja-belorusskoj-federacii-shahmat</ref>. Дзядзька Анастасіі Сарокінай — беларускі гросмайстар [[Віктар Купрэйчык]]. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons}} * {{Chessgames|id=36310}} * {{Facebook|anastasia.sorokina.35}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сарокіна Анастасія Віктараўна}} [[Катэгорыя:Шахматысткі Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Шахматысткі Беларусі]] [[Катэгорыя:Міжнародныя майстры па шахматах сярод жанчын]] [[Катэгорыя:Удзельнікі шахматных алімпіяд]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў Аўстралію з Беларусі]] iddq7imzmpilx2rlamaqidnzqpg17tp 10 581341 5203013 5192072 2026-09-21T07:53:49Z Autumndancer 168015 5203013 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Нурынскага раёна |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Нурынскі раён|Нурынскага раёна]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr|[[Акмешыт (Карагандзінская вобласць)|Акмешыт]] •}} {{nobr|[[Аколка]] •}} {{nobr|[[Актубек (Нурынскі раён)|Актубек]] •}} {{nobr|[[Алгабас (Нурынскі раён)|Алгабас]] •}} {{nobr|[[Андзірыс (Карагандзінская вобласць)|Андзірыс]] •}} {{nobr|[[Ахмет (Карагандзінская вобласць)|Ахмет]] •}} {{nobr|[[Байтуган (Карагандзінская вобласць)|Байтуган]] •}} {{nobr|[[Балыктыколь (Карагандзінская вобласць)|Балыктыколь]] •}} {{nobr|[[Баршына]] •}} {{nobr|[[Бестамак (Нурынскі раён)|Бестамак]] •}} {{nobr|[[Жанакурылыс (Карагандзінская вобласць)|Жанакурылыс]] •}} {{nobr|[[Жанбабек]] •}} {{nobr|[[Жараспай]] •}} {{nobr|[[Жукей (Карагандзінская вобласць)|Жукей]] •}} {{nobr|[[Зарэчнае (Нурынскі раён)|Зарэчнае]] •}} {{nobr|[[Ізенды]] •}} {{nobr|[[Кабетэй]] •}} {{nobr|[[Кайнар (Карагандзінская вобласць)|Кайнар]] •}} {{nobr|[[Кантай]] •}} {{nobr|[[Карой (Карагандзінская вобласць)|Карой]] •}} {{nobr|[[Карым Мынбаеў (аул)|Карым Мынбаеў]] •}} {{nobr|[[Кенжарык]] •}} {{nobr|[[Кертындзі]] •}} {{nobr|[[Куланатпес (Данская сельская акруга)|Куланатпес]] (Данская с.а.) •}} {{nobr|[[Куланатпес (Куланатпеская сельская акруга)|Куланатпес]] (Куланатпеская с.а.) •}} {{nobr|[[Маёраўка (Карагандзінская вобласць)|Маёраўка]] •}} {{nobr|'''[[Нура (Нурынскі раён)|Нура]] •}}''' {{nobr|[[Ныгман]] •}} {{nobr|[[Первае Мая (Нурынскі раён)|Первае Мая]] •}} {{nobr|[[Пржэвальскае (Карагандзінская вобласць)|Пржэвальскае]] •}} {{nobr|[[Саналы (Карагандзінская вобласць)|Саналы]] •}} {{nobr|[[Талдысай (Карагандзінская вобласць)|Талдысай]] •}} {{nobr|[[Тапаркол]] •}} {{nobr|[[Тасуат (Карагандзінская вобласць)|Тасуат]] •}} {{nobr|[[Тыкенекты]] •}} {{nobr|[[Шахцёрскае (Карагандзінская вобласць)|Шахцёрскае]] •}} {{nobr|[[Шубарколь]] }} }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Карагандзінская вобласць]] </noinclude> bbf8qomf1iih8mpbuzjnegdeqgm5qtf 5203025 5203013 2026-09-21T08:01:52Z Autumndancer 168015 5203025 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Нурынскага раёна |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Нурынскі раён|Нурынскага раёна]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr|[[Акмешыт (Карагандзінская вобласць)|Акмешыт]] •}} {{nobr|[[Аколка]] •}} {{nobr|[[Актубек (Нурынскі раён)|Актубек]] •}} {{nobr|[[Алгабас (Нурынскі раён)|Алгабас]] •}} {{nobr|[[Андзірыс (Карагандзінская вобласць)|Андзірыс]] •}} {{nobr|[[Ахмет (Карагандзінская вобласць)|Ахмет]] •}} {{nobr|[[Байтуган (Карагандзінская вобласць)|Байтуган]] •}} {{nobr|[[Балыктыколь (Карагандзінская вобласць)|Балыктыколь]] •}} {{nobr|[[Баршын]] •}} {{nobr|[[Бестамак (Нурынскі раён)|Бестамак]] •}} {{nobr|[[Жанакурылыс (Карагандзінская вобласць)|Жанакурылыс]] •}} {{nobr|[[Жанбабек]] •}} {{nobr|[[Жараспай]] •}} {{nobr|[[Жукей (Карагандзінская вобласць)|Жукей]] •}} {{nobr|[[Зарэчнае (Нурынскі раён)|Зарэчнае]] •}} {{nobr|[[Ізенды]] •}} {{nobr|[[Кабетэй]] •}} {{nobr|[[Кайнар (Карагандзінская вобласць)|Кайнар]] •}} {{nobr|[[Кантай]] •}} {{nobr|[[Карой (Карагандзінская вобласць)|Карой]] •}} {{nobr|[[Карым Мынбаеў (аул)|Карым Мынбаеў]] •}} {{nobr|[[Кенжарык]] •}} {{nobr|[[Кертындзі]] •}} {{nobr|[[Куланатпес (Данская сельская акруга)|Куланатпес]] (Данская с.а.) •}} {{nobr|[[Куланатпес (Куланатпеская сельская акруга)|Куланатпес]] (Куланатпеская с.а.) •}} {{nobr|[[Маёраўка (Карагандзінская вобласць)|Маёраўка]] •}} {{nobr|'''[[Нура (Нурынскі раён)|Нура]] •}}''' {{nobr|[[Ныгман]] •}} {{nobr|[[Первае Мая (Нурынскі раён)|Первае Мая]] •}} {{nobr|[[Пржэвальскае (Карагандзінская вобласць)|Пржэвальскае]] •}} {{nobr|[[Саналы (Карагандзінская вобласць)|Саналы]] •}} {{nobr|[[Талдысай (Карагандзінская вобласць)|Талдысай]] •}} {{nobr|[[Тапаркол]] •}} {{nobr|[[Тасуат (Карагандзінская вобласць)|Тасуат]] •}} {{nobr|[[Тыкенекты]] •}} {{nobr|[[Шахцёрскае (Карагандзінская вобласць)|Шахцёрскае]] •}} {{nobr|[[Шубарколь]] }} }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Карагандзінская вобласць]] </noinclude> 1a1yqosqzso2pae97ilafrmyzha1eqa 5203040 5203025 2026-09-21T08:10:52Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5203040 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Нурынскага раёна |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Нурынскі раён|Нурынскага раёна]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr|[[Акмешыт (Карагандзінская вобласць)|Акмешыт]] •}} {{nobr|[[Аколка]] •}} {{nobr|[[Актубек (Нурынскі раён)|Актубек]] •}} {{nobr|[[Алгабас (Нурынскі раён)|Алгабас]] •}} {{nobr|[[Андзірыс (Карагандзінская вобласць)|Андзірыс]] •}} {{nobr|[[Ахмет (Карагандзінская вобласць)|Ахмет]] •}} {{nobr|[[Байтуган (Карагандзінская вобласць)|Байтуган]] •}} {{nobr|[[Балыктыколь (Карагандзінская вобласць)|Балыктыколь]] •}} {{nobr|[[Баршын]] •}} {{nobr|[[Бестамак (Нурынскі раён)|Бестамак]] •}} {{nobr|[[Жанакурылыс (Карагандзінская вобласць)|Жанакурылыс]] •}} {{nobr|[[Жанбабек]] •}} {{nobr|[[Жараспай]] •}} {{nobr|[[Жукей (Карагандзінская вобласць)|Жукей]] •}} {{nobr|[[Зарэчнае (Нурынскі раён)|Зарэчнае]] •}} {{nobr|[[Ізенды]] •}} {{nobr|[[Кабетэй]] •}} {{nobr|[[Кайнар (Карагандзінская вобласць)|Кайнар]] •}} {{nobr|[[Кантай]] •}} {{nobr|[[Караой (Карагандзінская вобласць)|Караой]] •}} {{nobr|[[Карым Мынбаеў (аул)|Карым Мынбаеў]] •}} {{nobr|[[Кенжарык]] •}} {{nobr|[[Кертындзі]] •}} {{nobr|[[Куланатпес (Данская сельская акруга)|Куланатпес]] (Данская с.а.) •}} {{nobr|[[Куланатпес (Куланатпеская сельская акруга)|Куланатпес]] (Куланатпеская с.а.) •}} {{nobr|[[Маёраўка (Карагандзінская вобласць)|Маёраўка]] •}} {{nobr|'''[[Нура (Нурынскі раён)|Нура]] •}}''' {{nobr|[[Ныгман]] •}} {{nobr|[[Первае Мая (Нурынскі раён)|Первае Мая]] •}} {{nobr|[[Пржэвальскае (Карагандзінская вобласць)|Пржэвальскае]] •}} {{nobr|[[Саналы (Карагандзінская вобласць)|Саналы]] •}} {{nobr|[[Талдысай (Карагандзінская вобласць)|Талдысай]] •}} {{nobr|[[Тапаркол]] •}} {{nobr|[[Тасуат (Карагандзінская вобласць)|Тасуат]] •}} {{nobr|[[Тыкенекты]] •}} {{nobr|[[Шахцёрскае (Карагандзінская вобласць)|Шахцёрскае]] •}} {{nobr|[[Шубарколь]] }} }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Карагандзінская вобласць]] </noinclude> sk42rfr7o1isizs17rn58rb2lxj3nl1 5203077 5203040 2026-09-21T08:36:51Z Autumndancer 168015 5203077 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Нурынскага раёна |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Нурынскі раён|Нурынскага раёна]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr|[[Акмешыт (Карагандзінская вобласць)|Акмешыт]] •}} {{nobr|[[Аколка]] •}} {{nobr|[[Актубек (Нурынскі раён)|Актубек]] •}} {{nobr|[[Алгабас (Нурынскі раён)|Алгабас]] •}} {{nobr|[[Андзірыс (Карагандзінская вобласць)|Андзірыс]] •}} {{nobr|[[Ахмет (Карагандзінская вобласць)|Ахмет]] •}} {{nobr|[[Байтуган (Карагандзінская вобласць)|Байтуган]] •}} {{nobr|[[Балыктыколь (Карагандзінская вобласць)|Балыктыколь]] •}} {{nobr|[[Баршын]] •}} {{nobr|[[Бестамак (Нурынскі раён)|Бестамак]] •}} {{nobr|[[Егінды (Нурынскі раён)|Егінды]] •}} {{nobr|[[Жанакурылыс (Карагандзінская вобласць)|Жанакурылыс]] •}} {{nobr|[[Жанбабек]] •}} {{nobr|[[Жараспай]] •}} {{nobr|[[Жукей (Карагандзінская вобласць)|Жукей]] •}} {{nobr|[[Зарэчнае (Нурынскі раён)|Зарэчнае]] •}} {{nobr|[[Ізенды]] •}} {{nobr|[[Кабетэй]] •}} {{nobr|[[Кайнар (Карагандзінская вобласць)|Кайнар]] •}} {{nobr|[[Кантай]] •}} {{nobr|[[Караой (Карагандзінская вобласць)|Караой]] •}} {{nobr|[[Карым Мынбаеў (аул)|Карым Мынбаеў]] •}} {{nobr|[[Кенжарык]] •}} {{nobr|[[Кертындзі]] •}} {{nobr|[[Куланатпес (Данская сельская акруга)|Куланатпес]] (Данская с.а.) •}} {{nobr|[[Куланатпес (Куланатпеская сельская акруга)|Куланатпес]] (Куланатпеская с.а.) •}} {{nobr|'''[[Нура (Нурынскі раён)|Нура]] •}}''' {{nobr|[[Ныгман]] •}} {{nobr|[[Первае Мая (Нурынскі раён)|Первае Мая]] •}} {{nobr|[[Пржэвальскае (Карагандзінская вобласць)|Пржэвальскае]] •}} {{nobr|[[Саналы (Карагандзінская вобласць)|Саналы]] •}} {{nobr|[[Талдысай (Карагандзінская вобласць)|Талдысай]] •}} {{nobr|[[Тапаркол]] •}} {{nobr|[[Тасуат (Карагандзінская вобласць)|Тасуат]] •}} {{nobr|[[Тыкенекты]] •}} {{nobr|[[Шахцёрскае (Карагандзінская вобласць)|Шахцёрскае]] •}} {{nobr|[[Шубарколь]] }} }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Карагандзінская вобласць]] </noinclude> onl5hxzye91ka3o5ugbc3cnn8geblx9 5203085 5203077 2026-09-21T08:41:00Z Autumndancer 168015 5203085 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Нурынскага раёна |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Нурынскі раён|Нурынскага раёна]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr|[[Акмешыт (Карагандзінская вобласць)|Акмешыт]] •}} {{nobr|[[Аколка]] •}} {{nobr|[[Актубек (Нурынскі раён)|Актубек]] •}} {{nobr|[[Алгабас (Нурынскі раён)|Алгабас]] •}} {{nobr|[[Андзірыс (Карагандзінская вобласць)|Андзірыс]] •}} {{nobr|[[Ахмет (Карагандзінская вобласць)|Ахмет]] •}} {{nobr|[[Байтуган (Карагандзінская вобласць)|Байтуган]] •}} {{nobr|[[Балыктыколь (Карагандзінская вобласць)|Балыктыколь]] •}} {{nobr|[[Баршын]] •}} {{nobr|[[Бестамак (Нурынскі раён)|Бестамак]] •}} {{nobr|[[Егінды (Нурынскі раён)|Егінды]] •}} {{nobr|[[Жанакурылыс (Карагандзінская вобласць)|Жанакурылыс]] •}} {{nobr|[[Жанбабек]] •}} {{nobr|[[Жараспай]] •}} {{nobr|[[Жукей (Карагандзінская вобласць)|Жукей]] •}} {{nobr|[[Зарэчнае (Нурынскі раён)|Зарэчнае]] •}} {{nobr|[[Ізенды]] •}} {{nobr|[[Кабетэй]] •}} {{nobr|[[Кайнар (Карагандзінская вобласць)|Кайнар]] •}} {{nobr|[[Кантай]] •}} {{nobr|[[Караой (Карагандзінская вобласць)|Караой]] •}} {{nobr|[[Карым Мынбаеў (аул)|Карым Мынбаеў]] •}} {{nobr|[[Кенжарык]] •}} {{nobr|[[Кертындзі]] •}} {{nobr|[[Куланатпес (Данская сельская акруга)|Куланатпес]] (Данская с.а.) •}} {{nobr|[[Куланатпес (Куланатпеская сельская акруга)|Куланатпес]] (Куланатпеская с.а.) •}} {{nobr|[[Музбель (Карагандзінская вобласць)|Музбель]] •}} {{nobr|'''[[Нура (Нурынскі раён)|Нура]] •}}''' {{nobr|[[Ныгман]] •}} {{nobr|[[Первае Мая (Нурынскі раён)|Первае Мая]] •}} {{nobr|[[Саналы (Карагандзінская вобласць)|Саналы]] •}} {{nobr|[[Талдысай (Карагандзінская вобласць)|Талдысай]] •}} {{nobr|[[Тапаркол]] •}} {{nobr|[[Тасуат (Карагандзінская вобласць)|Тасуат]] •}} {{nobr|[[Тыкенекты]] •}} {{nobr|[[Шахцёрскае (Карагандзінская вобласць)|Шахцёрскае]] •}} {{nobr|[[Шубарколь]] }} }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Карагандзінская вобласць]] </noinclude> j55w0e90nvsw8q6alie4ipo9avlo916 5203096 5203085 2026-09-21T08:47:59Z Autumndancer 168015 5203096 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Нурынскага раёна |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Нурынскі раён|Нурынскага раёна]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr|[[Акмешыт (Карагандзінская вобласць)|Акмешыт]] •}} {{nobr|[[Аколка]] •}} {{nobr|[[Актубек (Нурынскі раён)|Актубек]] •}} {{nobr|[[Алгабас (Нурынскі раён)|Алгабас]] •}} {{nobr|[[Андзірыс (Карагандзінская вобласць)|Андзірыс]] •}} {{nobr|[[Ахмет (Карагандзінская вобласць)|Ахмет]] •}} {{nobr|[[Байтуган (Карагандзінская вобласць)|Байтуган]] •}} {{nobr|[[Балыктыколь (Карагандзінская вобласць)|Балыктыколь]] •}} {{nobr|[[Баршын]] •}} {{nobr|[[Бестамак (Нурынскі раён)|Бестамак]] •}} {{nobr|[[Егінды (Нурынскі раён)|Егінды]] •}} {{nobr|[[Жанакурылыс (Карагандзінская вобласць)|Жанакурылыс]] •}} {{nobr|[[Жанбабек]] •}} {{nobr|[[Жараспай]] •}} {{nobr|[[Жукей (Карагандзінская вобласць)|Жукей]] •}} {{nobr|[[Зарэчнае (Нурынскі раён)|Зарэчнае]] •}} {{nobr|[[Ізенды]] •}} {{nobr|[[Кабетэй]] •}} {{nobr|[[Кайнар (Карагандзінская вобласць)|Кайнар]] •}} {{nobr|[[Кантай]] •}} {{nobr|[[Караой (Карагандзінская вобласць)|Караой]] •}} {{nobr|[[Карым Мынбаеў (аул)|Карым Мынбаеў]] •}} {{nobr|[[Кенжарык]] •}} {{nobr|[[Кертындзі]] •}} {{nobr|[[Куланатпес (Данская сельская акруга)|Куланатпес]] (Данская с.а.) •}} {{nobr|[[Куланатпес (Куланатпеская сельская акруга)|Куланатпес]] (Куланатпеская с.а.) •}} {{nobr|[[Музбель (Карагандзінская вобласць)|Музбель]] •}} {{nobr|'''[[Нура (Нурынскі раён)|Нура]] •}}''' {{nobr|[[Ныгман]] •}} {{nobr|[[Первае Мая (Нурынскі раён)|Первае Мая]] •}} {{nobr|[[Саналы (Карагандзінская вобласць)|Саналы]] •}} {{nobr|[[Талдысай (Карагандзінская вобласць)|Талдысай]] •}} {{nobr|[[Тапаркол]] •}} {{nobr|[[Тасуат (Карагандзінская вобласць)|Тасуат]] •}} {{nobr|[[Тыкенекты]] •}} {{nobr|[[Шахцёр (Карагандзінская вобласць)|Шахцёр]] •}} {{nobr|[[Шубарколь]] }} }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Карагандзінская вобласць]] </noinclude> im84egsc2qgf6fm4xuwjm675hzdt370 0 581342 5203034 4977956 2026-09-21T08:07:42Z Autumndancer 168015 5203034 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Кайнар}} {{НП-Казахстан}} '''Кайнар''' ({{lang-kz|Қайнар}}) — [[аул]] у [[Нурынскі раён|Нурынскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Тасуацкай сельскай акругі. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1381 чалавек (711 мужчыны і 670 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 1252 чалавекі (618 мужчын і 634 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Нурынскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Нурынскага раёна]] iyen5losn1pazhzjk87vtkf5mrdiypt 10 581345 5203071 5199027 2026-09-21T08:30:42Z Autumndancer 168015 5203071 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Улытаўскага раёна |загаловак = Населеныя пункты [[Улытаўскі раён|Улытаўскага раёна]] [[Улытаўская вобласць|Улытаўскай вобласці]] |змест = * [[Айыртау (Карагандзінская вобласць)|Айыртау]] * [[Акенсе (Карагандзінская вобласць)|Акенсе]] * [[Актас (Улытаўскі раён)|Актас]] * [[Арнек (Карагандзінская вобласць)|Арнек]] * [[Байканур (Карагандзінская вобласць)|Байканур]] * [[Баздак (Карагандзінская вобласць)|Баздак]] * [[Базтумсык]] * [[Барсенгір]] * [[Бетбулак]] * [[Егінды (Улытаўскі раён)|Егінды]] * [[Жыланды (Улытаўскі раён)|Жыланды]] * [[Жэзды (пасёлак)|Жэзды]] * [[Каргасын]] * [[Карсакпай]] * [[Касколь (Каскольская сельская акруга Улытаўскага раёна)|Касколь]] (Каскольская с.а.) * [[Касколь (Церсаканская сельская акруга)|Касколь]] (Церсаканская с.а.) * [[Кулжанбай]] * [[Кызылуй (Жангільдзінская сельская акруга)|Кызылуй]] (Жангільдзінская с.а.) * [[Кызылуй (сельская акруга імя Мукана Іманжанава)|Кызылуй]] (с.а. ім. М.Іманжанава) * [[Мыйбулак]] * [[Наралген]] * [[Піянер (Карагандзінская вобласць)|Піянер]] * [[Сарлык (Карагандзінская вобласць)|Сарлык]] * [[Талдыкудык (Карагандзінская вобласць)|Талдыкудык]] * [[Талдысай (Улытаўскі раён)|Талдысай]] * '''[[Улытау (аул)|Улытау]]''' * [[Унгірлі]] * [[Церысакан]] * [[Цюемайнак]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Улытаўская вобласць]] </noinclude> 6t2nrem63o2ajtuwlc6582go3yq8qjm 0 586874 5202996 4828508 2026-09-21T07:25:07Z Autumndancer 168015 5202996 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Су-Сент-Мары}} {{НП}} '''Су-Сент-Мары'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|10}} — карта Мічыгана</ref> ({{lang-en|Sault Ste. Marie}}) — горад у штаце [[Мічыган]], адміністрацыйны цэнтр акругі Чыпева. Размешчаны на ўсходнім ускрайку Верхняга паўвострава ў штаце Мічыган, на мяжы з Канадай, насупраць аднайменнага горада-блізнюка [[Су-Сент-Мары (Антарыа)|Су-Сент-Мары]] ў Канадзе, ад якога яго аддзяляе рака [[Сент-Мэрыс (рака)|Сент-Мэрыс]]. Паміж гарадамі размешчаны шлюзы Су-Локс. Па дадзеных перапісу 2010 года ў горадзе пражывала 14 144 жыхара. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гарады Мічыгана]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1668 годзе]] q2ewz5dssl5kmt4tmzer20uw2lvs6f1 0 594992 5202815 4789267 2026-09-20T17:47:59Z JerzyKundrat 174 /* Біяграфія */ 5202815 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Барыс Суравы''' ([[15 верасня]] [[1907]] — снежань [[1998]]) — беларускі настаўнік і грамадскі дзеяч. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] быў школьным інспектарам, кіраўніком [[Саюз беларускай моладзі|СБМ]] па [[Слонім]]скай акрузе. Дзеяч беларускай эміграцыі ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 15 верасня 1907 года ў [[Брэст|Брэсце]]. Скончыў гімназію, вучыўся ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]. З восені 1939 года працаваў дырэктарам [[Дзярэчын]]скай школы (сёння [[Зэльвенскі раён]]). На пачатку нямецкай акупацыі пераехаў у [[Слонім]], дзе з восені 1941 года арганізаваў 4-класную беларускую прагімназію для амаль 100 вучняў. Быў яе дырэктарам, выкладаў гісторыю Беларусі. Пэўны час быў Слонімскім акруговым школьным інспектарам. Як пісала ў сваіх успамінах [[Надзея Дземідовіч]], Барыс Суравы «быў першым дырэктарам і выкладаў нам гісторыю Беларусі. Гэта быў малады чалавек, меў дзіцятка гадоў чатырох. Спяваў вельмі прыгожа. Было відно, што ён вельмі любіў сваю працу, сваіх вучняў, сваю гісторыю»<ref>[http://brama.brestregion.com/nomer12-13/artic04.shtml Надзея Дземідовіч: «Я сябе вінаватай перад Радзімай не лічу». Інтэрв’ю Людмілы Майсені]</ref>. З мая 1943 г. актыўна заняўся арганізацыяй [[Саюз беларускай моладзі|Саюза беларускай моладзі]] ў Слонімскай акрузе. У чэрвені 1943 г. скончыў курс вышэйшых кіраўнікоў СБМ, а ў ліпені 1943 г. быў прызначаны кіраўніком Слонімскай акруговай арганізацыі СБМ. З’яўляўся супрацоўнікам часопіса для кіраўнікоў моладзі СБМ «[[Жыве Беларусь! (часопіс)|Жыве Беларусь!]]». За сваю беларускую дзейнасць атрымліваў пагрозы з боку мясцовых палякаў. Працаваў у [[Беларуская народная самапомач|Беларускай Народнай Самапомачы]], стаў удзельнікам [[Другі Усебеларускі кангрэс|II Усебеларускага Кангрэсу]] ў Мінску 27 чэрвеня 1944 г.<ref>[http://knihi.com/none/Druhi_Usiebielaruski_Kanhres.html Другі Усебеларускі Кангрэс. Выданне Беларускай Цэнтральнай Рады, 1954.]</ref> У ліпені 1944 выехаў з групай слонімскіх беларускіх дзеячаў у горад Бад-Заўльгаў (зямля [[Бадэн-Вюртэмберг]]) у Германіі. З 1947 г. жыў у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. 15 сакавіка 1948 г. абраны віцэ-старшынёй у Часовую ўправу Хрысціянскага аб’яднання беларускіх работнікаў ([[ХАБР]]), якое згуртавала прыхільнікаў Беларускай Цэнтральнай Рады [[Радаслаў Астроўскі|Радаслава Астроўскага]]. 26 снежня 1948 г., на 1-ым Агульным з’ездзе ХАБР, абраны старшынёй Галоўнай управы. Быў старшынёй гэтай арганізацыі да яе заняпаду: з канца 1948 г. па 1950 г. ды з чэрвеня 1954 г. па 1966 г. Уваходзіў у рэдакцыйную калегію [[Аб’еднанне (часопіс)|часопіса «Аб’еднанне»]], дзе пісаў пад псеўданімам Старшы Праваднік, а таксама ў склад Галоўнай дэлегатуры [[БЦР]] у Вялікабрытаніі. У 1948—1953 гг. быў кіраўніком Прадстаўніцтва БЦР у Вялікабрытаніі. У 1960—1980-ыя гг. Барыс Суравы — актывіст беларускай праваслаўнай парафіі св. Эўфрасінні Полацкай (канстанцінопальскай юрысдыкцыі). Паводле інфармацыі [[Юры Туронак|Юрыя Туронка]], меў уласны рэстаран у Лондане<ref>[http://zbsb.org/lib/index.php?option=com_alblib&view=article&id=600 Юры Туронак. Людзі СБМ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100915220834/http://www.zbsb.org/lib/index.php?option=com_alblib&view=article&id=600 |date=15 верасня 2010 }}</ref>. Аднак [[Барыс Кіт]] сцвярджаў, што ягоны сябар Барыс Суравы «быў кухарам у польскім рэстаране ў Лондане»<ref>[http://www.nv-online.info/by/61/300/11706/%D0%A6%D1%8F%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8B-%D1%88%D0%BB%D1%8F%D1%85.htm Цярновы шлях. Аповяды Барыса Кіта, запісаныя Васілём Быкавым улетку 2001 года ў Франкфурце-на-Майне] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305224006/http://www.nv-online.info/by/61/300/11706/%D0%A6%D1%8F%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8B-%D1%88%D0%BB%D1%8F%D1%85.htm |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. Апошнія гады жыцця быў паралізаваны. Памёр у Лондане, у снежні 1998 г. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * [http://zbsb.org/lib/index.php?option=com_alblib&view=article&id=600 Юры Туронак. Людзі СБМ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100915220834/http://www.zbsb.org/lib/index.php?option=com_alblib&view=article&id=600 |date=15 верасня 2010 }} {{DEFAULTSORT:Суравы Барыс}} [[Катэгорыя:Беларусы ў Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Члены Саюза беларускай моладзі]] 870hhproahpx4177mv30f5lkg07ec2h 5202817 5202815 2026-09-20T17:49:54Z JerzyKundrat 174 5202817 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Барыс Суравы''' ([[15 верасня]] [[1907]] — снежань [[1998]]) — беларускі настаўнік і грамадскі дзеяч. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] быў школьным інспектарам, кіраўніком [[Саюз беларускай моладзі|СБМ]] па [[Слонім]]скай акрузе. Дзеяч беларускай эміграцыі ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 15 верасня 1907 года ў [[Брэст|Брэсце]]. Скончыў гімназію, вучыўся ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]. З восені 1939 года працаваў дырэктарам [[Дзярэчын]]скай школы (сёння [[Зэльвенскі раён]]). На пачатку нямецкай акупацыі пераехаў у [[Слонім]], дзе з восені 1941 года арганізаваў 4-класную беларускую прагімназію для амаль 100 вучняў. Быў яе дырэктарам, выкладаў гісторыю Беларусі. Пэўны час быў Слонімскім акруговым школьным інспектарам. Як пісала ў сваіх успамінах [[Надзея Дземідовіч]], Барыс Суравы «быў першым дырэктарам і выкладаў нам гісторыю Беларусі. Гэта быў малады чалавек, меў дзіцятка гадоў чатырох. Спяваў вельмі прыгожа. Было відно, што ён вельмі любіў сваю працу, сваіх вучняў, сваю гісторыю»<ref>[http://brama.brestregion.com/nomer12-13/artic04.shtml Надзея Дземідовіч: «Я сябе вінаватай перад Радзімай не лічу». Інтэрв’ю Людмілы Майсені]</ref>. З мая 1943 г. актыўна заняўся арганізацыяй [[Саюз беларускай моладзі|Саюза беларускай моладзі]] ў Слонімскай акрузе. У чэрвені 1943 г. скончыў курс вышэйшых кіраўнікоў СБМ, а ў ліпені 1943 г. быў прызначаны кіраўніком Слонімскай акруговай арганізацыі СБМ. З’яўляўся супрацоўнікам часопіса для кіраўнікоў моладзі СБМ «[[Жыве Беларусь! (часопіс)|Жыве Беларусь!]]». За сваю беларускую дзейнасць атрымліваў пагрозы з боку мясцовых палякаў. Працаваў у [[Беларуская народная самапомач|Беларускай Народнай Самапомачы]], стаў удзельнікам [[Другі Усебеларускі кангрэс|II Усебеларускага Кангрэсу]] ў Мінску 27 чэрвеня 1944 г.<ref>[http://knihi.com/none/Druhi_Usiebielaruski_Kanhres.html Другі Усебеларускі Кангрэс. Выданне Беларускай Цэнтральнай Рады, 1954.]</ref> У ліпені 1944 выехаў з групай слонімскіх беларускіх дзеячаў у горад Бад-Заўльгаў (зямля [[Бадэн-Вюртэмберг]]) у Германіі. З 1947 г. жыў у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. 15 сакавіка 1948 г. абраны віцэ-старшынёй у Часовую ўправу Хрысціянскага аб’яднання беларускіх работнікаў ([[ХАБР]]), якое згуртавала прыхільнікаў Беларускай Цэнтральнай Рады [[Радаслаў Астроўскі|Радаслава Астроўскага]]. 26 снежня 1948 г., на 1-ым Агульным з’ездзе ХАБР, абраны старшынёй Галоўнай управы. Быў старшынёй гэтай арганізацыі да яе заняпаду: з канца 1948 г. па 1950 г. ды з чэрвеня 1954 г. па 1966 г. Уваходзіў у рэдакцыйную калегію [[Аб’еднанне (часопіс)|часопіса «Аб’еднанне»]], дзе пісаў пад псеўданімам Старшы Праваднік, а таксама ў склад Галоўнай дэлегатуры [[БЦР]] у Вялікабрытаніі. У 1948—1953 гг. быў кіраўніком Прадстаўніцтва БЦР у Вялікабрытаніі. У 1960—1980-ыя гг. Барыс Суравы — актывіст беларускай праваслаўнай парафіі св. Эўфрасінні Полацкай (канстанцінопальскай юрысдыкцыі). Паводле інфармацыі [[Юры Туронак|Юрыя Туронка]], меў уласны рэстаран у Лондане<ref>[http://zbsb.org/lib/index.php?option=com_alblib&view=article&id=600 Юры Туронак. Людзі СБМ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100915220834/http://www.zbsb.org/lib/index.php?option=com_alblib&view=article&id=600 |date=15 верасня 2010 }}</ref>. Аднак [[Барыс Кіт]] сцвярджаў, што ягоны сябар Барыс Суравы «быў кухарам у польскім рэстаране ў Лондане»<ref>[http://www.nv-online.info/by/61/300/11706/%D0%A6%D1%8F%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8B-%D1%88%D0%BB%D1%8F%D1%85.htm Цярновы шлях. Аповяды Барыса Кіта, запісаныя Васілём Быкавым улетку 2001 года ў Франкфурце-на-Майне] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305224006/http://www.nv-online.info/by/61/300/11706/%D0%A6%D1%8F%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8B-%D1%88%D0%BB%D1%8F%D1%85.htm |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. Апошнія гады жыцця быў паралізаваны. Памёр у Лондане, у снежні 1998 г. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * [http://zbsb.org/lib/index.php?option=com_alblib&view=article&id=600 Юры Туронак. Людзі СБМ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100915220834/http://www.zbsb.org/lib/index.php?option=com_alblib&view=article&id=600 |date=15 верасня 2010 }} {{DEFAULTSORT:Суравы Барыс}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Члены Саюза беларускай моладзі]] [[Катэгорыя:Члены Хрысціянскага аб’яднання беларускіх работнікаў у Вялікабрытаніі]] 7p2vpq3akjko1h3vbt8uzbb7orfvexg 5202845 5202817 2026-09-20T18:39:58Z JerzyKundrat 174 5202845 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Барыс Суравы''' ([[15 верасня]] [[1907]] — снежань [[1998]]) — беларускі настаўнік і грамадскі дзеяч. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] быў школьным інспектарам, кіраўніком [[Саюз беларускай моладзі|СБМ]] па [[Слонім]]скай акрузе. Дзеяч беларускай эміграцыі ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 15 верасня 1907 года ў [[Брэст|Брэсце]]. Скончыў гімназію, вучыўся ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]. З восені 1939 года працаваў дырэктарам [[Дзярэчын]]скай школы (сёння [[Зэльвенскі раён]]). На пачатку нямецкай акупацыі пераехаў у [[Слонім]], дзе з восені 1941 года арганізаваў 4-класную беларускую прагімназію для амаль 100 вучняў. Быў яе дырэктарам, выкладаў гісторыю Беларусі. Пэўны час быў Слонімскім акруговым школьным інспектарам. Як пісала ў сваіх успамінах [[Надзея Дземідовіч]], Барыс Суравы «быў першым дырэктарам і выкладаў нам гісторыю Беларусі. Гэта быў малады чалавек, меў дзіцятка гадоў чатырох. Спяваў вельмі прыгожа. Было відно, што ён вельмі любіў сваю працу, сваіх вучняў, сваю гісторыю»<ref>[http://brama.brestregion.com/nomer12-13/artic04.shtml Надзея Дземідовіч: «Я сябе вінаватай перад Радзімай не лічу». Інтэрв’ю Людмілы Майсені]</ref>. З мая 1943 г. актыўна заняўся арганізацыяй [[Саюз беларускай моладзі|Саюза беларускай моладзі]] ў Слонімскай акрузе. У чэрвені 1943 г. скончыў курс вышэйшых кіраўнікоў СБМ, а ў ліпені 1943 г. быў прызначаны кіраўніком Слонімскай акруговай арганізацыі СБМ. З’яўляўся супрацоўнікам часопіса для кіраўнікоў моладзі СБМ «[[Жыве Беларусь! (часопіс)|Жыве Беларусь!]]». За сваю беларускую дзейнасць атрымліваў пагрозы з боку мясцовых палякаў. Працаваў у [[Беларуская народная самапомач|Беларускай Народнай Самапомачы]], стаў удзельнікам [[Другі Усебеларускі кангрэс|II Усебеларускага Кангрэсу]] ў Мінску 27 чэрвеня 1944 г.<ref>[http://knihi.com/none/Druhi_Usiebielaruski_Kanhres.html Другі Усебеларускі Кангрэс. Выданне Беларускай Цэнтральнай Рады, 1954.]</ref> У ліпені 1944 выехаў з групай слонімскіх беларускіх дзеячаў у горад Бад-Заўльгаў (зямля [[Бадэн-Вюртэмберг]]) у Германіі. З 1947 г. жыў у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. 15 сакавіка 1948 г. абраны віцэ-старшынёй у Часовую ўправу Хрысціянскага аб’яднання беларускіх работнікаў ([[ХАБР]]), якое згуртавала прыхільнікаў Беларускай Цэнтральнай Рады [[Радаслаў Астроўскі|Радаслава Астроўскага]]. 26 снежня 1948 г., на 1-ым Агульным з’ездзе ХАБР, абраны старшынёй Галоўнай управы. Быў старшынёй гэтай арганізацыі да яе заняпаду: з канца 1948 г. па 1950 г. ды з чэрвеня 1954 г. па 1966 г. Уваходзіў у рэдакцыйную калегію [[Аб’еднанне (часопіс)|часопіса «Аб’еднанне»]], дзе пісаў пад псеўданімам Старшы Праваднік, а таксама ў склад Галоўнай дэлегатуры [[БЦР]] у Вялікабрытаніі. У 1948—1953 гг. быў кіраўніком Прадстаўніцтва БЦР у Вялікабрытаніі. У 1960—1980-ыя гг. Барыс Суравы — актывіст беларускай праваслаўнай парафіі св. Эўфрасінні Полацкай (канстанцінопальскай юрысдыкцыі). Паводле інфармацыі [[Юры Туронак|Юрыя Туронка]], меў уласны рэстаран у Лондане<ref>[http://zbsb.org/lib/index.php?option=com_alblib&view=article&id=600 Юры Туронак. Людзі СБМ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100915220834/http://www.zbsb.org/lib/index.php?option=com_alblib&view=article&id=600 |date=15 верасня 2010 }}</ref>. Аднак [[Барыс Кіт]] сцвярджаў, што ягоны сябар Барыс Суравы «быў кухарам у польскім рэстаране ў Лондане»<ref>[http://www.nv-online.info/by/61/300/11706/%D0%A6%D1%8F%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8B-%D1%88%D0%BB%D1%8F%D1%85.htm Цярновы шлях. Аповяды Барыса Кіта, запісаныя Васілём Быкавым улетку 2001 года ў Франкфурце-на-Майне] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305224006/http://www.nv-online.info/by/61/300/11706/%D0%A6%D1%8F%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8B-%D1%88%D0%BB%D1%8F%D1%85.htm |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. Апошнія гады жыцця быў паралізаваны. Памёр у Лондане, у снежні 1998 г. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * [http://zbsb.org/lib/index.php?option=com_alblib&view=article&id=600 Юры Туронак. Людзі СБМ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100915220834/http://www.zbsb.org/lib/index.php?option=com_alblib&view=article&id=600 |date=15 верасня 2010 }} {{DEFAULTSORT:Суравы Барыс}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў Вялікабрытанію з Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Саюза беларускай моладзі]] [[Катэгорыя:Члены Хрысціянскага аб’яднання беларускіх работнікаў у Вялікабрытаніі]] tppn38550d8srrkzb1d6ppz3zy8zgb9 0 607846 5202819 3651386 2026-09-20T17:54:47Z JerzyKundrat 174 /* Літаратура */ 5202819 wikitext text/x-wiki {{асоба}} {{цёзкі2|Сенька}} '''Мікола Сенька''', на эміграцыі '''Яблоньскі''' ([[1924]], в. [[Новы Свержань]], цяпер [[Стаўбцоўскі раён]] — {{ДС|19|07|2008}}, [[Лондан]], [[Вялікабрытанія]]) — беларускі [[грамадскі дзеяч]]. == Біяграфія == Вучыўся ў [[Нясвіжская настаўніцкая семінарыя|Нясвіжскай настаўніцкай семінарыі]]. Быў курсантам [[Мінская афіцэрская школа|Мінскай афіцэрскай школы]] [[БКА (вайсковае фарміраванне)|БКА]]. Разам з іншымі курсантамі апынуўся ў [[30-я грэнадзёрская дывізія СС (1-я беларуская)|30-й грэнадзёрскай дывізіі СС]], потым — у [[2-і Польскі корпус|2-м Польскім корпусе]]. У [[1946]] г. прыбыў у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытанію]]. Пасяліўся ў [[Лондан]]е, быў сябрам [[ЗБВБ]], [[ХАБР]]. Апошнія гады жыў у [[лонданскі Беларускі дом|лонданскім Беларускім доме]]. == Літаратура == * {{крыніцы/Шматгалосы эпісталярыум|}} {{DEFAULTSORT:Сенька Мікола}} [[Катэгорыя:Члены 30-й грэнадзёрскай дывізіі войскаў пры СС]] 4y31pyvi8sqe3ko16etsp7ndzxrhu3u 0 607883 5202820 3828362 2026-09-20T17:55:58Z JerzyKundrat 174 /* Літаратура */ 5202820 wikitext text/x-wiki {{асоба | арыгінал імя = Бенядыкт Кляйноў | партрэт = Бенядзікт_Кляйноў.jpg }} '''Бенядзікт Кляйноў''' ({{ДН|14|03|1926}}, в. [[Наваельня]], цяпер [[Дзятлаўскі раён]] — {{ДС|17|07|1985}}, [[Брадфард]], [[Вялікабрытанія]]) — беларускі [[грамадскі дзеяч]]. == Біяграфія == Нарадзіўся [[14 сакавіка]] [[1926]] года ў [[Наваельня|Наваельні]] [[Навагрудскі павет (1921—1940)|Навагрудскага павета]] ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспубліцы]]. Вучыўся ў [[Навагрудская беларуская гімназія|Навагрудскай беларускай гімназіі]]. Быў курсантам [[Мінская афіцэрская школа|Мінскай афіцэрскай школы]] [[БКА (вайсковае фарміраванне)|БКА]], з якой трапіў у [[30-я грэнадзёрская дывізія СС (1-я беларуская)|30-ю грэнадзёрскую дывізію СС]], а адтуль, здаўшыся саюзнікам, у [[2-гі Польскі корпус]]. У [[1946]] годзе разам з 2-м Польскім корпусам прыбыў у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытанію]]. З [[19 студзеня]] [[1947]] года быў сябрам [[ЗБВБ|Згуртавання беларусаў у Вялікабрытаніі]], кіраваў прэзідыумам Першага з’езду арганізацыі, пазней быў сябрам Галоўнай управы. Атрымаў дыплом будаўнічага інжынера ў [[Манчэстэрскі ўніверсітэт|Манчэстэрскім універсітэце]]. У [[1949]] годзе быў адным з ініцыятараў стварэння [[Згуртаванне беларускіх камбатантаў|Згуртавання беларускіх камбатантаў]], кіраваў дружынай у [[Манчэстэр]]ы. Потым пераехаў ў [[Брадфард]]. Уваходзіў ва ўправу Беларускага грамадскага клуба «Сакавік» у [[Брадфард]]зе. Быў актывістам [[БАПЦ]], кіраваў Вікарыяльнай управай БАПЦ у Вялікабрытаніі і быў старшынёй парафіяльнага камітэта прыхода Св. Спаса ў Брадфардзе. Памёр [[17 ліпеня]] [[1985]] года ў шпіталі Св. Якава ў Лідсе. Пахаваны ў [[Брадфард]]зе. == Літаратура == * {{крыніцы/Шматгалосы эпісталярыум|}} {{DEFAULTSORT:Кляйноў Бенядзікт}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Дзятлаўскім раёне]] [[Катэгорыя:Члены 30-й грэнадзёрскай дывізіі войскаў пры СС]] [[Катэгорыя:Члены Згуртавання беларусаў у Вялікай Брытаніі]] 1pekmtjq760qmptac6n1c0e2f0ptxue 0 608466 5202825 4051741 2026-09-20T18:00:33Z JerzyKundrat 174 /* Літаратура */ 5202825 wikitext text/x-wiki {{Асоба |партрэт = Кастусь_Кадушка.jpg }} '''Кастусь Кадушка''' (на эміграцыі '''Якуб Амор''', {{ДН|11|06|1925}} — пасля [[1975]] года) — беларускі [[грамадскі дзеяч]]. == Біяграфія == Паходзіў з Дзісеншчыны. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] быў курсантам [[Мінская афіцэрская школа|Мінскай афіцэрскай школы]] [[БКА (вайсковае фарміраванне)|БКА]], разам з якой трапіў у [[30-я грэнадзёрская дывізія СС (1-я беларуская)|30-ю грэнадзёрскую дывізію войскаў пры СС]]. Перайшоў на бок [[Саюзнікі ў Другой сусветнай вайне|саюзнікаў]], затым служыў у [[2-і Польскі корпус|2-м Польскім корпусе]]. Ад [[1946]] г. жыў у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Быў адным з заснавальнікаў [[ЗБВБ]], адным з ініцыятараў і сталых аўтараў часопіса [[Беларус на чужыне|«Беларус на Чужыне»]]. Сябра [[Згуртаванне беларускіх камбатантаў|Згуртавання беларускіх камбатантаў]] і [[БХАА «Жыццё»]], адзін са стваральнікаў [[Беларускі незалежніцкі народна-хрысціянскі рух|Беларускага незалежніцкага народна-хрысціянскага руху]]. У [[1952]] г. выехаў для навучання ў амерыканскай школе выведкі ў Германіі. Рыхтаваўся для [[дэсант]]авання на савецкую тэрыторыю ў групе з [[Цімох Вострыкаў|Цімохам Вострыкавым]], аднак адмовіўся выконваць загад у выніку канфлікта з кіраўніцтвам<ref>[https://budzma.by/news/byelarusy-na-sluzhbye-tsru-kastus-myarlyak-pyershy-ahyent-u-sherahakh-byelaruskay-emihracyi-w-zsha.html Будзьма Беларусамі! Беларусы на службе ЦРУ: Кастусь Мярляк, першы агент у шэрагах беларускай эміграцыі ў ЗША] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200614064509/https://budzma.by/news/byelarusy-na-sluzhbye-tsru-kastus-myarlyak-pyershy-ahyent-u-sherahakh-byelaruskay-emihracyi-w-zsha.html |date=14 чэрвеня 2020 }}</ref>. Трапіў у турму, але быў вызвалены праз некаторы час і з’ехаў у [[Бразілія|Бразілію]]. Пасяліўся на сталае жыццё ў [[Сан-Паўлу]], падтрымліваў абмежаваныя кантакты з беларусамі, якія абарваліся пасля [[1975]] года. Далейшы лёс не вядомы. == Цікавыя факты == * У [[Беларуская бібліятэка і музей імя Францішка Скарыны|бібліятэцы імя Францішка Скарыны]] захоўваецца цікавае ліставанне Кастуся Кадушкі з беларускім святаром [[Часлаў Сіповіч|Чаславам Сіповічам]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/Шматгалосы эпісталярыум|}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кадушка Кастусь}} [[Катэгорыя:Імігравалі ў Вялікабрытанію з Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай краёвай абароны]] [[Катэгорыя:Члены 30-й грэнадзёрскай дывізіі войскаў пры СС]] r82es57qnui7v8tnk614p9mbujwkan8 0 613078 5202822 3544411 2026-09-20T17:58:22Z JerzyKundrat 174 /* Літаратура */ 5202822 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч |поўнае імя = |арыгінал імя = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |Перыяд жыцця = |выява = |подпіс = |мянушка = |псеўданім = |прыналежнасць = {{Сцягафікацыя|Польская Рэспубліка}}<br/>{{Сцягафікацыя|Трэці рэйх}}<br/>{{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} |гады службы = |званне = |род войскаў = |камандаваў = |частка = [[1-ы Беларускі штурмавы ўзвод]]<br/>[[Беларуская дапаможная паліцыя]]<br/>[[Беларуская краёвая абарона]]<br/>[[30 грэнадзёрская дывізія войскаў пры СС]]<br/>[[Армія Андэрса]] |бітвы = [[Польская абарончая вайна (1939)]]<br/>[[Аперацыя «Барбароса»]] |узнагароды = |Commons = |Rodovid = |сувязі = |у адстаўцы = |роспіс = |Бацька = Сяргей }} {{цёзкі2|Качан}} '''Уладзімір Качан''' ({{ДН|27|03|1918}}, в. [[Грылеўшчына]], [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскі павет]] — ?) — беларускі вайсковы дзеяч, [[калабарацыяніст]]. Камандзір [[1-ы Беларускі штурмавы ўзвод|1-га Беларускага штурмавога ўзводу]], удзельнік арганізацыі «[[Чорны кот (арганізацыя)|Чорны кот]]». == Біяграфія == Нарадзіўся [[27 сакавіка]] [[1918]] г. у в. [[Грылеўшчына]] [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскага павету]] у [[РСФСР]]. Удзельнік [[Вераснёвая кампанія|нямецка-польскай кампаніі 1939 г.]] у рангу [[харужы|харужага]]. Трапіў у нямецкі палон, супрацоўнічаў з нямецкай разведкай. У [[1941]] г. быў прызначаны кіраўніком разведвальна-дыверсійнай школы ў м. {{нп5|Ламбінавіцы|Ламсдорф|uk|Ламбіновіце}} (цяпер [[Польшча]]). Прызначаны камандзірам [[1-ы Беларускі штурмавы ўзвод|1-га Беларускага штурмавога ўзводу]], на чале якога [[22 чэрвеня]] [[1941]] г. дэсантаваўся на чале групы дыверсантаў на тэрыторыю [[БССР]], на захад ад [[Мінск]]а ў радыусе 25—40 кіламетраў, дзе ўдала здзейсніў дыверсію на чыгунцы і адышоў насустрач нямецкім войскам. У верасні [[1941]] г. асабовы склад 1-га штурмавога звязу быў уключаны ў склад [[Беларуская дапаможная паліцыя|мінскай паліцыі парадку]], таму ўвесь час [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]] Уладзімір Качан служыў там. З лета [[1944]] года ў эміграцыі. У студзені [[1945]] г. уступіў у 1-ы кадравы батальён [[Беларуская краёвая абарона|Беларускай краёвай абароны]] ў [[Берлін]]е, потым — у [[30 грэнадзёрская дывізія войскаў пры СС|1-ю грэнадзёрскую штурмавую брыгаду «Беларусь»]]. Пазней служыў у [[Армія Андэрса|Арміі Андэрса]], разам з якой апынуўся ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Быў сябрам [[ЗБВБ]]. Праз некаторы час выехаў у [[Францыя|Францыю]]. == Літаратура == * {{крыніцы/Шматгалосы эпісталярыум|}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Качан Уладзімір}} [[Катэгорыя:Члены Беларускай краёвай абароны]] [[Катэгорыя:Члены 1-га Беларускага штурмавога ўзводу]] [[Катэгорыя:Члены арганізацыі «Чорны Кот»]] [[Катэгорыя:Члены Згуртавання беларусаў у Вялікай Брытаніі]] gidicqprfucvchw96wpok9tkt5aqg0h 0 625582 5202907 5045627 2026-09-20T20:23:14Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5202907 wikitext text/x-wiki {{Часопіс |назва = |арыгінал назвы = |лагатып = |выява = |шырыня = |подпіс = |спецыялізацыя = |перыядычнасць = |скарачэнне = |мова = |адрас рэдакцыі = |галоўны рэдактар = |заснавальнікі = |выдавец = |краіна = |гісторыя = |заснаванне = |апошні выпуск = |аб'ём = |камплектацыя = |тыраж = |ISSN = |eISSN = |доступ = |узнагароды = |вэб-сайт = |вікікрыніцы = |вікісховішча = }} '''«Скары́ніч»''' — літаратурна-навуковы гадавік, заснаваны кіраўніцтвам [[Таварыства беларускай культуры імя Францыска Скарыны|Маскоўскага таварыства беларускай культуры імя Францыска Скарыны]]. Мэта выдання — пашырэнне ў свеце духоўнай спадчыны [[Беларусь|Беларусі]], творчых набыткаў [[беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]] ў [[Масква|Маскве]]<ref name="enc">''К. Атрашэўскі''. «Скарыніч» // {{Крыніцы/ЭГБ|6-1к}} — С. 320.</ref>. == Гісторыя == Выдаецца з 1991 года ў [[Мінск]]у, [[Масква|Маскве]] і [[Смаленск]]у на [[беларуская мова|беларускай]] і [[руская мова|рускай мовах]]<ref name="enc" />. Выходзіў нерэгулярна, два першыя выпускі выйшлі ў дзяржаўным выдавецтве «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]»<ref>{{cite web|author=[[Міхась Скобла]].|last=|first=|authorlink=|coauthors=|date=2012-05-03|url=https://www.svaboda.org/a/24568471.html|title=Аляксей Каўка: Галоўнае — наша здольнасьць да супраціву|format=|work=|publisher=[[Радыё «Свабода»]]|accessdate=2019-12-25|language=|postscript=}}</ref>. На 2011 год выйшла 10 нумароў<ref>{{cite web|author=|last=|first=|authorlink=|coauthors=|date=2011-12-19|url=https://nashaniva.by/?c=ar&i=65324|title=У Маскве выйшаў дзясяты нумар альманаха «Скарыніч»|format=|work=|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|accessdate=2019-12-25|language=|postscript=}}</ref>. Укладальнік альманаха — [[Аляксей Каўка]]. Асноўная тэма выпускаў — спадчына [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]] і праблемы яе вывучэння, а таксама асэнсаванне творчасці літаратурнага згуртавання 1920-х гадоў «[[Узвышша (літаратурнае аб’яднанне)|Узвышша]]». У выпусках змешчаны невядомыя раней архіўныя дакументы, рукапісныя матэрыялы дзеячаў беларускай навукі і культуры [[Мікалай Мікалаевіч Улашчык|Мікалая Улашчыка]], [[Язэп Юр’евіч Лёсік|Язэпа Лёсіка]], [[Аркадзь Антонавіч Смоліч|Аркадзя Смоліча]], [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Івана Луцкевіча]], [[Адам Антонавіч Бабарэка|Адама Бабарэкі]], [[Язэп Якаўлевіч Варонка|Язэпа Варонкі]], [[Язэп Дыла|Язэпа Дылы]] і іншых, рэдкія фотаздымкі, хроніка дзейнасці [[Таварыства беларускай культуры імя Францыска Скарыны]] ў Маскве<ref>''Г. Г. Сяргеева''. «Скарыніч» // {{Крыніцы/БелЭн|14к}} — С. 448.</ref>. Напрыклад, большасць матэрыялаў чацвёртага выпуску зборніка — дакументальныя<ref>{{Артыкул|аўтар=Ю. У. Несцяровіч.|загаловак=Большасць аб’ёму — археаграфічныя публікацыі|спасылка=http://www.belniidad.by/sites/default/files/bash/bash01_2000.pdf|выданне=Беларускі археаграфічны штогоднік|тып=[[часопіс]]|год=2000|нумар=1|старонкі=233—234|issn=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200605102849/http://www.belniidad.by/sites/default/files/bash/bash01_2000.pdf|archivedate=5 чэрвеня 2020}}</ref>. Акрамя аўтараў з Беларусі і [[Расія|Расіі]] на старонках часопіса выступаюць навукоўцы і дзеячы культуры [[Балгарыя|Балгарыі]], [[Польшча|Польшчы]], [[Германія|Германіі]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]<ref name="enc" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14}} * Хто ёсць хто сярод беларусаў свету: Энцыкл. давед. Ч. 1. Беларусы і ўраджэнцы Беларусі ў памежных краінах. — Мн.: Энцыклапедыкс, 2000. — С. 110—111. * {{Крыніцы/ЭГБ|6-1}} == Спасылкі == * {{cite web|author=|last=|first=|authorlink=|coauthors=|date=2008-11-24|url=https://nashaniva.by/?c=ar&i=21774|title=Маскоўскі «Скарыніч»|format=|work=|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|accessdate=2019-12-25|language=|postscript=}} * {{cite web|author=|last=|first=|authorlink=|coauthors=|date=2008-12-15|url=https://budzma.by/news/budzma-w-maskvye-prezentacyya-syomaha-numara-almanakha-skarynich.html|title=Будзьма ў Маскве: прэзэнтацыя сёмага нумара альманаха “Скарыніч”|format=|work=|publisher=[[Будзьма беларусамі!]]|accessdate=2019-12-25|language=|postscript=}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Альманахі]] [[Катэгорыя:Часопісы Расіі на беларускай мове]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1991 годзе]] [[Катэгорыя:Перыядычныя выданні беларускай дыяспары]] isqpl9zdkixittzjiyu70ysdoamyav7 0 640187 5202684 4731437 2026-09-20T12:37:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202684 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Нацыянальны батанічны сад імя Міколы Грышка НАН Украіны |Нацыянальная назва = uk/Національний ботанічний сад імені Миколи Гришка НАН України |Выява = Lilacs Gardens in Kyiv.jpg |Подпіс = Від з Нацыянальнага батанічнага саду на [[Выдубіцкі манастыр]] |Каардынаты = 50/24/55/N/30/33/45/E |CoordScale = |Краіна = Украіна |Месцазнаходжанне = [[Кіеў]] |Тып = [[батанічны сад]] |Заснаваны = [[1935]] |Архітэктар = |Праезд = |Плошча = 117,0 |Метро = |Наведвальнікі = |Сайт = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = }} '''Нацыяна́льны батані́чны сад імя́ Міко́лы Грышка́ Нацыяна́льнай акадэ́міі наву́к Украі́ны''' ({{lang-uk|Національний ботанічний сад імені Миколи Гришка Національної академії наук України}}) — навукова-даследчая ўстанова для праектавання і стварэння новых батанічных садоў і [[парк]]аў, распрацоўкі навуковых асноў [[Азеляненне|азелянення]] і [[фітадызайн]]у прадпрыемстваў і арганізацый, а таксама іншых напрамкаў тэарэтычнай і прыкладной [[Батаніка|батанікі]]. Сад размяшчаецца ў [[Кіеў|Кіеве]] па адрасе вул. Ціміразеўская, 1. Дырэктарка — Наталля Заіменка, член-карэспандэнт [[Нацыянальная акадэмія навук Украіны|Нацыянальнай акадэміі навук Украіны]], прафесар, [[доктар біялагічных навук]]. Батанічны сад уваходзіць у прыродна-запаведны фонд [[Украіна|Украіны]] і з’яўляецца аб’ектам комплекснай аховы, належыць да земляў прыроднага і гісторыка-культурнага прызначэння, якія ахоўваюцца як нацыянальны здабытак. [[Файл:Shema1.png|міні|злева|Схема батанічнага саду]] Адной з галоўных задачаў батанічнага саду з’яўляецца правядзенне даследаванняў у галіне [[Ахова прыроды|аховы прыроды]], стварэнне базы для захавання [[генафонд]]у [[Расліны|раслін]] і ўсёй [[Біяразнастайнасць|біялагічнай разнастайнасці]], а таксама асветніцкая дзейнасць па пытаннях [[Экалогія|экалогіі]] і выкарыстання раслін. Паводле разнастайнасці калекцый жывых раслін, маштабаў тэрыторыі, узроўню навуковых даследаванняў займае адно з вядучых месцаў сярод найбольшых батанічных садоў [[Еўропа|Еўропы]]. У склад батанічнага саду ўваходзіць 8 навуковых аддзелаў, унікальны калекцыйны фонд Нацыянальнага батанічнага саду налічвае каля 11180 таксонаў, што адносяцца да 220 [[Сямейства (біялогія)|сямействаў]] і 1347 [[Род (біялогія)|родаў]]. Да тэрыторыі Нацыянальнага батанічнага саду прымыкае тэрыторыя [[Выдубіцкі мужчынскі манастыр|Выдубіцкага манастыра]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар = Смолій В.А., Федорченко В.К., Цибух В.І. |частка = |загаловак = Енциклопедичний словник-довідник з туризму |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Київ |выдавецтва = Видавничий Дім «Слово» |год = 2006 |том = |старонкі = |старонак = 372 |серыя = |isbn = |тыраж = }} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://www.nbg.kiev.ua/ Афіцыйная старонка] * [http://www.vr-photo.com.ua/images/pano/garden/botsad_siren_2010/virtual_tour_garden_botsad_kiev.html Панорамы Батанічнага саду] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130530032639/http://www.vr-photo.com.ua/images/pano/garden/botsad_siren_2010/virtual_tour_garden_botsad_kiev.html |date=30 мая 2013 }} {{Славутасці Кіева}} {{Інстытуты НАН Украіны}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Паркі Кіева]] [[Катэгорыя:Славутасці Кіева]] [[Катэгорыя:Батанічныя сады Украіны]] gluw3a857glqqoewz1nf6xmbzqa59a2 2 653452 5202756 5199156 2026-09-20T15:04:04Z DBatura 73587 5202756 wikitext text/x-wiki {{пра|Грамадзянскую вайну ў 2011|другі канфлікт|Грамадзянская вайна ў Лівіі (2014—2020)}} {{Узброены канфлікт |канфлікт = Грамадзянская вайна ў Лівіі |частка = [[Арабская вясна]], [[Лівійскі крызіс]] |выява = [[File:Tanks outside of Misrata (6) (8288579409).jpg|300px|]] |памер = |загаловак = Знішчаныя падчас вясновых баёў танкі лаялістаў ля [[Місурата|Місураты]] |дата = [[15 лютага]] — [[23 кастрычніка]] [[2011]] |месца = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] [[Лівія]] |прычына = |casus belli = |вынік = Скінуты ўрад [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]] |змены = |праціўнік1 = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] '''[[Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі]]''' *[[Нацыянальна-вызваленчая армія Лівіі|НВАЛ]] *Лівійскія плямёны<ref name="tribewsj">{{cite news|url=http://online.wsj.com/article/SB10001424052702304887904576395143328336026.html|work=The Wall Street Journal|date=21 June 2011|title=Libya City Torn by Tribal Feud|accessdate=26 July 2011|first=Sam|last=Dagher}}</ref><ref name="tribespiegel">{{cite news|date=26 July 2011|url=http://www.spiegel.de/international/world/0,1518,776695,00.html|work=Der Spiegel|accessdate=26 July 2011|title=Tribal Rivalries Complicate Libyan War|last=Von Rohr|first=Mathieu}}</ref> **• Тубу ([[Фронт тубу для выратавання Лівіі|ФТВЛ]]) **• Амазігі ** [[Лівійская ісламская баявая група|ЛІБГ]] * Замежныя найміты<ref>[http://interfax.ru/politics/news.asp?id=204759 Старший сын Каддафи утверждает, что в Триполи воюют подразделения НАТО и наемники] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200727111717/https://www.interfax.ru/russia/204759 |date=27 ліпеня 2020 }}</ref> ''' '''Ваенная падтрымка [[Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 1973|UNSC Resolution 1973]]''': *{{Сцягафікацыя|НАТА}} {{Collapsible list |bullets =yes |title = Членаў НАТА |{{Сцягафікацыя|Belgium}} |{{Сцягафікацыя|Bulgaria}} |{{Сцягафікацыя|Canada}} |{{Сцягафікацыя|Denmark}} |[[File:Flag of France (1976–2020).svg|22пкс]] [[Францыя]] |{{Сцягафікацыя|Greece}} |{{Сцягафікацыя|Italy}} |{{Сцягафікацыя|Netherlands}} |{{Сцягафікацыя|Norway}}<ref>{{cite news |date=29 July 2011 |url=http://www.agi.it/english-version/world/elenco-notizie/201107291140-pol-ren1034-last_libyan_mission_for_norway_s_f16s_to_fly_tomorrow |title=Last Libyan Mission for Norway's F16S To Fly Tomorrow |agency=[[Agenzia Giornalistica Italia]] |accessdate=11 August 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121123033546/http://www.agi.it/english-version/world/elenco-notizie/201107291140-pol-ren1034-last_libyan_mission_for_norway_s_f16s_to_fly_tomorrow |archivedate=23 лістапада 2012 }}</ref> |{{Сцягафікацыя|Romania}} |{{Сцягафікацыя|Spain}} |{{Сцягафікацыя|Turkey}} |{{Сцягафікацыя|United Kingdom}} |{{Сцягафікацыя|United States}} }} {{Collapsible list |bullets =yes |title = Іншых краін |{{Сцягафікацыя|Туніс}}<ref>{{cite web |title=Libya says Gaddafi survives air strikes, but son killed |url=http://www.stuff.co.nz/world/africa/4947667/Libyas-Gaddafi-offers-ceasefire-but-will-not-leave |author=Noueihed, Lin |date=2011-05-02 |work=Stuff.co.nz |accessdate=2011-09-17 |lang=en}}</ref><ref group="~">Армія Туніса ўдзельнічала ў [[Бітва за Вазін|пагранічных сутыкненнях у раёне горада Вазін]] на баку ПНС.</ref> |{{Сцягафікацыя|Jordan}}<ref>{{cite news|url=http://www.jordantimes.com/?news=36218|title=Jordanian Fighters Protecting Aid Mission|work=The Jordan Times|date=6 April 2011|accessdate=6 April 2011}}</ref> |{{Сцягафікацыя|Sweden}} |{{Сцягафікацыя|United Arab Emirates}}<ref>{{cite news|url=http://www.wam.org.ae/servlet/Satellite?c=WamLocEnews&cid=1300255413630&p=1135099400124&pagename=WAM%2FWamLocEnews%2FW-T-LEN-FullNews|title=UAE Updates Support to UN Resolution 1973|agency=[[Emirates News Agency]]|date=25 March 2011|accessdate=26 March 2011}}</ref> |{{Сцягафікацыя|Катар}}<ref name="Армия Катара">[http://www.km.ru/v-mire/2011/10/26/voina-v-livii/katar-priznal-uchastie-svoei-armii-v-liviiskoi-voine Катар признал участие своей армии в ливийской войне] — km.ru</ref> }} {{Сцяг|Джыхад}} [[Аль-Каіда]]<ref>{{Cite web |url=http://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html |title="Аль-Каида" проникла в ряды ливийской оппозиции |access-date=13 красавіка 2019 |archive-date=13 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190413213938/http://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html |url-status=dead }}</ref><br>'''Ваенныя інструктары''':<br>{{Сцягафікацыя|Катар}}<ref name="worldtribune.com">[http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_libya0445_04_15.asp Qatar trains anti-Gadhafi rebels in use of anti-tank weapons]</ref><br>{{Сцягафікацыя|НАТА}}<ref>[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110823152013.shtml?print Дмитрий Рогозин обвинил НАТО в участии в гражданской войне в Ливии.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131112061522/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110823152013.shtml?print |date=12 лістапада 2013 }}//РБК, 23.08.2011 г. [http://www.utro.ru/news/2011/08/23/993926.shtml копия]</ref><br>'''Пастаўкі зброі:''' {{сцягафікацыя|Qatar}}<ref>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/10/2011102693420436507.html|title=NTC asks NATO to extend Libya presence|publisher=Al Jazeera|date=26 October 2011|accessdate=26 October 2011}}</ref><ref>{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15459473|title=Libya's Mustafa Abdul Jalil asks Nato to stay longer|work=BBC|date=26 October 2011|accessdate=4 November 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/oct/26/qatar-troops-libya-rebels-support |title=Qatar admits sending hundreds of troops to support Libya rebels|work=The Guardian|date=26 October 2011|accessdate=20 November 2011 |last=Black|first=Ian|location=London}}</ref><br>{{сцягафікацыя|Egypt}}<ref>[http://www.lenta.ru/news/2011/03/18/masr/ Ближний Восток: Египет начал поставлять оружие ливийским повстанцам]//Lenta.ru,18.03.2011 г.</ref><br>{{сцягафікацыя|Малдавія}}<ref>[https://m.point.md/ru/novosti/politika/moldova-prodala-oruzhie-livijskim-terroristam Молдова продала оружие ливийским террористам] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230414021733/https://m.point.md/ru/novosti/politika/moldova-prodala-oruzhie-livijskim-terroristam |date=14 красавіка 2023 }} — ''point'', 14 ноября 2013</ref><br>{{сцягафікацыя|Швейцарыя}}<ref>[http://nashagazeta.ch/news/12112 Швейцарское оружие оказалось в руках ливийских повстанцев] — ''Наша газета'', 29 июля 2011</ref><br>'''Іншая падтрымка''':<br>{{сцягафікацыя|Судан}}<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14881745 Darfur rebel leader Khalil Ibrahim flees Libya]</ref> |праціўнік2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] '''[[Вялікая Сацыялістычная Народная Лівійская Арабская Джамахірыя|Лівійская Арабская Джамахірыя]]''' * [[Узброеныя сілы Лівійскай Джамахірыі|Узброеныя сілы Лівіі]] * Ваенізаваныя фармаванні * Лівійскія плямёны<ref name="tribewsj"/><ref name="tribespiegel"/> **• Кадафа **• Туарэгі **• Варфала * Замежныя найміты<ref>[http://vesti.az/news/90437/На_стороне_Каддафи_сражаются_наемники_из_России НА СТОРОНЕ КАДДАФИ СРАЖАЮТСЯ НАЕМНИКИ ИЗ РОССИИ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110926005426/http://vesti.az/news/90437/%D0%9D%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B5_%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8_%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%81%D1%8F_%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%B8%D0%B7_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 |date=26 верасня 2011 }}</ref> '''Ваенная патрымка''':<br>{{Сцягафікацыя|Zimbabwe}}<ref name="Зімбабвэ">[https://m.kp.by/daily/25645/809127/ В Ливии на стороне правительства воюет немало зимбабвийцев. Комсомольская правда]{{Недаступная спасылка}}</ref><br>[[Файл:Flag of Darfur Liberation Front.svg|border|22px]] Паўстанцы [[Дарфур]]а<ref name="Дарфур">[http://allafrica.com/stories/201106010572.html Sudan: Govt Deploys Troops to Borders With Libya]</ref><br>'''Ваенныя саветнікі''':<br>{{Сцяг|Belarus|1995}} [[Беларусь]]<ref name="РИА">[https://ria.ru/20180202/1513834267.html Источник: освобожденный из плена в Ливии белорусский военный прибыл в Минск]</ref><ref name="партызаны">[https://m.kp.by/daily/25664/825870/?share.target.id=396795&share.target.class=4 На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны. Комсомольская правда]{{Недаступная спасылка}}</ref><br> '''Пастаўкі зброі:'''<br>{{Сцягафікацыя|Algeria}}<ref>[http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- Algeria May have Violated UN Resolution By Providing Weapons to Libya, US State Dept] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180730140427/http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- |date=30 ліпеня 2018 }}</ref><br>{{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]]<ref>[http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/14/828153.html Сирия шлет Каддафи оружие и боеприпасы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181028224237/http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/14/828153.html |date=28 кастрычніка 2018 }}// ИА Росбалт, 14/03/2011</ref><br>{{Сцягафікацыя|Беларусь|1995}}<ref>[https://www.newsru.com/world/01mar2011/minsk.html SIPRI: Белоруссия снабдила Каддафи оружием для уничтожения революционеров] — news.ru, 1 марта 2011</ref><ref name="зброя">[https://news.tut.by/politics/216932.html Летало ли белорусское оружие в Ливию и Кот-д'Ивуар?. Tut.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181130125052/https://news.tut.by/politics/216932.html |date=30 лістапада 2018 }}</ref> |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] [[Мустафа Мухамад Абд-аль-Джаліль]]<br>{{Сцяг|НАТА}} [[Шарль Бушар]] |камандзір2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] [[Муамар Кадафі]] † |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px|border]] каля 30 000 паўстанцаў<ref>http://www.aljazeera.com/blogs/africa/2011/03/18951.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180810120429/https://www.aljazeera.com/blogs/africa/2011/03/18951.html |date=10 жніўня 2018 }}</ref>;<br>{{Сцяг|НАТА}} больш за 200 самалётаў, 20 баявых караблёў, 20 падводных лодак, некалькі тысяч ваеннаслужачых;<br>{{Сцяг|Катар}} некалькі сотняў вайскоўцаў<ref name="Армия Катара"/>;<br>сотні замежных наймітаў. |сілы2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] каля 30 000 вайскоўцаў і лаялістаў<ref>[http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ «Gadhafi Asks Obama To Call Off NATO Military Campaign»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120119045921/http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ |date=19 студзеня 2012 }}// {{iw|CTV News}}, 6 April 2011. Retrieved 27 August 2011.</ref>;<br>{{Сцяг|Zimbabwe}} некалькі сотняў вайскоўцаў і наймітаў<ref name="Зімбабвэ"/>;<br>{{Сцяг|Беларусь|1995}} каля 500 ваенных інструктараў і наймітаў<ref name="партызаны"/>;<br>сотні замежных наймітаў. |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = '''Усходні фронт''': 7 200 забітых, параненых і зніклых без вестак паўстанцаў<ref name="armsexpo">[http://www.arms-expo.ru/049051124050054057054048.html В чем уникальность 240-дневной Ливийской войны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120427095911/http://www.arms-expo.ru/049051124050054057054048.html |date=27 красавіка 2012 }}</ref> '''Заходні фронт''': ''невядома'' |страты2 = '''Усходні фронт''': 11 000 забітых, параненых і зніклых без звестак лаялістаў<ref name="armsexpo"/><ref>[http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&newsId=256121&link=256121 Libyan estimate: At least 30,000 died in the war] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110909143158/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&newsId=256121&link=256121 |date=9 верасня 2011 }}</ref> '''Заходні фронт''': ''невядома'' |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = 25 000<ref>Ian Black, Middle East editor (8 January 2013). [https://www.theguardian.com/world/2013/jan/08/libyan-revolution-casualties-lower-expected-government "Libyan revolution casualties lower than expected, says new government".] London: Guardian. Retrieved 2 October 2013.</ref><ref>[https://m.rosbalt.ru/main/2011/09/08/887837.html В Ливии подсчитали количество погибших за время войны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191012112042/https://m.rosbalt.ru/main/2011/09/08/887837.html |date=12 кастрычніка 2019 }} // Росбалт, 8 сентября</ref> — 50 000<ref>[https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны]//РБК,30 августа 2011 года</ref> забітых |заўвага = |Commons = }} https://cyberleninka.ru/article/n/vmeshatelstvo-stran-zapada-v-grazhdanskoe-protivostoyanie-v-livii-v-2011-g-i-pozitsiya-rossiyskoy-diplomatii https://cyberleninka.ru/article/n/istoricheskie-predposylki-sovremennogo-liviyskogo-krizisa https://cyberleninka.ru/article/n/rol-informatsionnoy-voyny-v-liviyskom-konflikte-2011-g-sredstva-i-metody https://www.kommersant.ru/doc/4391721 https://docviewer.yandex.by/view/0/?page=1&*=uRQzHCQM%2Bgx48QggPKp0S%2B%2BtvFl7InVybCI6Imh0dHBzOi8vd3d3LmludGVyYW5hbHl0aWNzLm9yZy9qb3VyL2FydGljbGUvdmlld0ZpbGUvMTE1LzcxIiwidGl0bGUiOiI3MSIsIm5vaWZyYW1lIjp0cnVlLCJ1aWQiOiIwIiwidHMiOjE3ODM0NDMzMTkxOTEsInl1IjoiNDY0MzU1Nzg3MTcxODc5NTAxMSIsInNlcnBQYXJhbXMiOiJ0bT0xNzgzNDQzMzA5JnRsZD1ieSZsYW5nPXJ1Jm5hbWU9NzEmdGV4dD0lRDAlOTIlRDAlQkUlRDAlQjklRDAlQkQlRDAlQjArJUQwJUIyKyVEMCVCQiVEMCVCOCVEMCVCMiVEMCVCOCVEMCVCOCsyMDExJnVybD1odHRwcyUzQS8vd3d3LmludGVyYW5hbHl0aWNzLm9yZy9qb3VyL2FydGljbGUvdmlld0ZpbGUvMTE1LzcxJmxyPTEwMjc0Jm1pbWU9cGRmJmwxMG49cnUmc2lnbj03MGFjYjM5ZjdmNDQ5MDMwMDEwOTg4M2U4ZmE3MzRjZSZrZXlubz0wIn0%3D&lang=ru https://cyberleninka.ru/article/n/liviyskiy-krizis-pyat-let-nestabilnosti-degradatsii-i-dezintegratsii == Перадгісторыя == Доўгі час палітычнае жыццё Лівіі абапіралася выключна на асабістай уладзе Муамара Кадафі, які кіраваў краінай з 1969 года{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. Вялікі ўплыў на сітуацыю ў Лівіі аказала знешнія фактары. Па-першае, гэта [[Арабская вясна]] на Блізкім Усходзе і ў Паўночнай Афрыцы ў снежні 2010 — студзені 2011, якая характарызавалася хвалёў масавых пратэстаў і беспарадкаў, выкліканых імкненнем да дэмакратычных ператварэнняў. Па-другое, гэта канфрантацыя з Захадам, што было звязана з датычнасцю ў 1980-я Лівіі да тэрактаў у [[Еўропа|Еўропе]]. На фоне [[Вайна супраць тэрарызму|барацьбы ЗША і іх саюзнікаў з міжнародным тэрарызмам]] дадзены факт узмацніў антылівійскія настроі ў заходніх кіруючых колах, хоць на працягу 2000-х гадоў рэжым Кадафі праводзіў палітыку па нармалізацыі адносін з амерыканцамі і еўрапейцамі, дамогчыся скасавання санкцый і наладжванню супрацоўніцтва. Найбольш Лівія зблізілася з [[Францыя]]й{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. == Удзельнікі == == Ход падзей == === Пачатак грамадзянскай вайны === 15 лютага 2011 года ў Бенгазі прайшлі антыўрадавыя мітынгі пратэстоўцаў, разгневаных арыштам праваабаронцы [[Фатхі Тэрбіль|Фатхі Тэрбіля]], які ўдзельнічаў у разглядзе справы аб гібелі зняволеных у турме Абу-Салім. Пратэстоўцы, арганізаваныя праз сацыяльныя сеткі, патрабавалі адстаўкі Кадафі і вызвалення палітычных зняволеных. Лівійскія сілы бяспекі ўжылі супраць натоўпу вадамёты і гумовыя кулі, у выніку чаго некалькі чалавек атрымалі раненні. У якасці далейшага процідзеяння дэманстрацыям, арганізаваная лівійскімі ўладамі, транслявалася па дзяржаўным тэлебачанні праўрадавая акцыя пратэсту{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. Арышт адваката-актывіста і хваля пратэстаў за яго вызвалення хутка перацяклі ў інтэрнэт-прастору і СМІ. З’явілася незвычайна вялікая колькасць відэа на Ютубе і паведамленняў у Твітэры, якія апынуліся падобнымі. Нягледзячы на сумніўнае паходжанне, прафесійныя групы такіх СМІ, як CNN, BBC, NBC, CBS, ABC, канал «Fox News», і Аль-Джазіра прынялі гэтыя ананімныя і непацверджаныя відэа, як легітымныя крыніцы навін{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. Хоць першыя выступленні ў Бенгазі былі падаўленыя{{sfn|CNN|2013|loc=February 16, 2011}}, але мітынгі аднавіліся. 17 лютага незадаволеныя абвясцілі Днём гнев. Буйныя дэманстрацыі прайшлі ў Бенгазі, Адждабіі, [[Дэрна|Дэрне]] і Зінтане, сярод іншых гарадоў; сілы Кадафі адказалі прымяненнем баявых патронаў супраць натоўпу{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 17: The Day of Revolt}}. За лічаныя дні хваляванні ахапілі ўсе найбуйнейшыя гарады. Супраць апазіцыі выступілі войскі, а таксама [[Замежныя найміты ў Лівіі|замежныя найміты]]{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 17: The Day of Revolt}}, а 21 лютага ўпершыню задзейнічана авіяцыя. Бамбардзіроўкам падвергнулася нават сталіца. У Бенгазі толькі з 17-га па 21-га загінула каля 300 чалавек{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Урад абмежаваў сувязь, заблакаваўшы Інтэрнэт і перапыніўшы тэлефонную сувязь па ўсёй краіне{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. [[File:People on a tank in Benghazi1.jpg|thumb|Дэманстранты на захопленым танку ў Бенгазі, 23 лютага.]] Неўзабаве ўзброеная апазіцыя бярэ пад свой кантроль Бенгазі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Гарады на ўсход ад яго, уключаючы Байду і [[Табрук]], да гэтага моманту ўжо знаходзіліся пад кантролем паўстанцаў. Ключавой падзеяй стала падзенне Катыбы Бенгазі, добра ўкамплектаванага ваеннага гарнізона, у якім, акрамя іншых падраздзяленняў, служыла грозная [[брыгада Хаміса]]. Байцы апазіцыі, узброеныя вінтоўкамі і самаробнымі бомбамі, аблажылі гарнізон і дзякуючы тэрарысту-смяротніку на аўтамабілі, які прабіў дзірку ў варотах будынка, захапілі аб’ект{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 20: Rebels take Benghazi}}. У наступныя тыдні Кадафі працягваў здзяйсняць спарадычныя напады на Бенгазі, але так і не змог аднавіць кантроль над горадам{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=February 20: Rebels take Benghazi}}. 27 лютага праціўнікі Кадафі ўтвараюць свой урад — [[Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі|Пераходны нацыянальны савет (ПНС)]]{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Апроч Бенгазі на ўсходзе, утварыўся другі ачаг паўстання — горы Нафуса. Як і ў іншых рэгіёнах Лівіі, мяцежнікі Нафуса патрабавалі звяржэння палкоўніка Кадафі, зніжэння ўзроўню карупцыі і паляпшэння сацыяльных паслуг. Але разам з тым мясцовая апазіцыя змагалася за адраджэнне старажытнай [[берберы|берберскія]] культуры, якая пры Кадафі пакутавала ад дыскрымінацыі{{sfn|Doyle|2011|loc='Jigsaw of war'}}. Баевікі апазіцыі з Бенгазі рушылі на захад, але наступныя баі склаліся для іх няўдачна. Кадафісты здолелі перайсці ў контрнаступленне, [[Бітва за Рас-Лануф|адбілі Рас-Лануф]], ключавы нафтавы порт на ўсходзе Лівіі, і захапілі размешчаныя непадалёк гарады [[Бітва за Бін-Джавад|Бін-Джавад]] і [[Другая бітва за Брэгу|Брэга]]; таксама разгарэліся [[Бітва за Адждабію|жорсткія баі ў Адждабіі]], яшчэ адным пункце на шляху ў Бенгазі, і [[Другая бітва за Бенгазі|дайшлі да ўскраін паўстанцкай сталіцы]]. У той жа час ўлады здушылі [[Першая бітва за Эз-Завію|паўстанне ў Эз-Завіі]], на ўсходзе Лівіі, што негатыўна адбілася на баявым духу баевікоў. У гэты момант здавалася, што паўстанцы могуць быць разбіты{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 10: Gaddafi bombs Brega; retakes Zawiyah, Bin Jawad}}. === Заходняя ваенная інтэрвенцыя === {{Асноўны артыкул|Інтэрвенцыя ў Лівіі}} [[File:Coalition action against Libya-en.svg|thumb|left|Ваенныя дзеянні кааліцыі.]] Сілавое падаўленне мітынгаў не засталося па-за ўвагай сусветнай супольнасці. 17 сакавіка [[Савет Бяспекі ААН]] прыняў [[Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 1973|рэзалюцыю 1973]]. Дакумент прадугледжваў, з афіцыйнай мэтай абароны мірнага насельніцтва, увядзенне беспалётнай зоны над Джамахірыяй і зброевага эмбарга. У падтрымку дакумента прагаласавалі тры пастаянныя члены СБ ААН — ЗША, Вяліка брытанія, Францыя, у той час як Расія і Кітай устрымаліся. 18 сакавіка Вашынгтон, Лондан, Парыж і шэраг арабскіх краін пад пагрозай ваеннага ўмяшання вылучылі Кадафі патрабаванне неадкладна спыніц атакі на мірнае насельніцтва{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. 19 сакавіка французскія, брытанскія і амерыканскія ўзброеныя сілы пачынаюць першы этап [[Аперацыя «Odyssey Dawn»|аперацыі «Світанак адысеі»]], накіраванай на забеспячэнне захавання беспалётнай зоны. Больш за 110 ракет «Тамагаўк», выпушчаных з амерыканскіх і брытанскіх караблёў і падводных лодак, пабілі каля 20 цэляў лівійскай супрацьпаветранай і супрацьракетнай абароны{{sfn|CNN|2013|loc=March 19, 2011}}. Адначасна па Лівіі ўдарылі французскія знішчальнікі, а неўзабаве да іх далучыліся бамбардзіроўшчыкі іншых краін НАТА{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. 22 сакавіка НАТА абвясціла пра пачатак вайсковай [[Аперацыя «Саюзны абаронца»|аперацыі «Саюзны абаронца»]]. На наступны дзень караблі кааліцыя ўсталявалі марскую блакаду, спыняючы і абшукваюсв любыя суда, якія, па іх падазрэнні, перавозілі зброю або наймітаў у Лівію. 24 сакавіка над краінай была ўсталяван беспалётная зона, якая прадугледжвала перакрыць усе палёты ў паветранай прасторы Джамахірыі для «абароны населеных пунктаў ад паветраных нападаў, за выключэннем палётаў, якія выкарыстоўваюцца ў гуманітарных мэтах і для аказання дапамогі»{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}. Але фктычна дзеянні альянсу былі накіраваны на падтрымку апазіцыі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. 31 сакавіка Альянс узяў на сябе аднаасобнае камандаванне і кантроль над міжнароднымі ваеннымі дзеяннямі ў Лівіі{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}{{sfn|CNN|2013|loc=March 31, 2011}}{{sfn|Amnesty International|2012|loc=INTRODUCTION}}. Авіяцыйная падтрымка НАТА ў сакавіку аказала вырашальную ролю ў прыпыненні ціску кадафістаў. Пры тым камандзіры паўстанцаў часта скардзіліся на нізкую інтэнсіўнасць авіяўдараў. Часта пад бамбардзіроўкі траплялі не сілы Кадафі, а самі баевікі{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=March 19: NATO starts bombing Libya}}. Значны ўклад быў ваенных інструктараў краін-інтэрвенатаў (асабліва брытанцаў, французаў, італьянцаў і амерыканцаў). Калі ў пачатку канфлікту апазіцыянеры ўяўлялі сабой фактычна зборышча не навучаных і слаба ўзброеных людзей, якія ў асноўным скалыналі дэманстратыўнай стральбой і бесперапынна адступалі, то ўжо праз пару месяцаў яны змаглі пераламаць сітуацыю ў іншы бок{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Асаблівае значэнне мела [[інфармацыйная вайна]]. З пачаткам інтэрвенцыі асноўнымі яе кампанентамі з’яўляліся інфармацыйна-прапагандысцкія акцыі, [[радыёэлектронная барацьба]], вывад з ладу элементаў грамадзянскай і ваеннай інфраструктуры. Калі канфлікт перайшоў у працяглую фазу, задачай стала выкрыць праціўніка ў маральна непрымальных формах вядзення канфлікту, а таксама прыцягнуць на свой бок новых саюзнікаў. У нязначнай ступені Натаўскім бокам адпрацоўвалася тэхналогія барацьбы з кампутарнымі сеткамі. Нярэдка супрацьстаялыя бакі (НАТА і Лівія) выкарыстоўвалі адны і тыя ж прыёмы: прымяншаць свае страты і перабольшвалі маштабы шкоды праціўніка. У сваю чаргу лівійскі бок завышаў лічбы страт сярод мясцовага насельніцтва{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. У той жа час разбурэнне Лівіі не перашкодзіла НАТА паўтара месяца выкарыстоўваць радыё і тэлебачанне для перадачы сваіх прапагандысцкіх матэрыялаў. У рамках інфармацыйна-прапагандысцкіх акцый ажыццяўлялася радыё- і тэлевяшчанне на Лівію з тэрыторыі сумежных краін. Для павелічэння даходлівасці гэтых радыёперадач над тэрыторыяй Лівіі раскідваліся УКХ-радыёпрыёмнікі з фіксаванай частатой прыёму. Акрамя таго, пастаянна раскідваліся з паветра прапагандысцкія ўлёткі, якія насілі графічны характар (коміксы, плакаты, малюнкі, ігральныя карты з партрэтамі лівійскіх лідэраў). Абодва бакі звярталіся да дэзінфармацыі, імкнучыся пасеяць паніку{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. Блок НАТА арганізаваў інтэнсіўную прапагандысцкую кампанію ў СМІ. Як адзначаў Бенджамін Барбер з Huffington Post, у ходзе вайны журналісты страцілі нават бачнасць аб’ектыўнасці ў лівійскіх падзеях. Кампанія выйшла далёка за межы звычайна задзейнічаных у падобных акцыях ліберальных колаў, пераканаўшы «прагрэсіўных» журналістаў і іх выданні, а таксама «левых» інтэлектуалаў, прадстаўляць наймітаў у якасці «рэвалюцыянераў». Прапаганда распаўсюджвала лапезныя вобразы ўрадавых войскаў (часта малюючы іх як «чарнаскурых наймітаў»), малюючы іх гвалтаўнікамі, якія прымаюць велізарныя дозы «Віягры». Між тым [[Amnesty International]] і [[Human Rights Watch]] сведчаць, што да пачатку аперацыі НАТА ва ўсходняй Лівіі ніякіх масавых згвалтаванняў, ніякіх верталётных нападаў або бамбёжак мірных дэманстрантаў з боку сіл Кадафі не было. Што дакладна было, дык гэта 110 загінулых з абодвух бакоў падчас беспарадкаў у Бенгазі. Як бачым, усе гэтыя гісторыі былі сфабрыкаванымі, але менавіта яны сталі падставай для ўстанаўлення беспалётнай зоны і нападу НАТА на Лівію{{sfn|Цыганок|2012|loc=Провокационная роль современных СМИ}}. === Пераходы ініцыятыў === {{некалькі выяў <!-- Значныя параметры --> | align = | direction =horizontal | background color = <!-- колер фона --> <!-- Загаловак --> | header_background = | header_align = right | header = <!-- Выявы --> | width = 200 <!--выява 1--> | image1 = Gulf of Sirt Front 29 March.svg | caption1 = Наступленне паўстанцаў пасля пачатку інтэрвенцыі <!--выява 2--> | image2 = Gulf of Sirt Front 11 April.svg | caption2 = Становішча пасля контрнаступлення кадафістаў | footer_background = | footer_align = <!-- left "злева" (па змоўчанні), center "пасярэдзіне", right "справа" --> | footer = Падзеі на Усходнім фронце ў канцы сакавіка — пачатку красавіка. }} 22 сакавіка пры падтрымцы заходняй авіяцыі ўрадавыя войскі адбітыя ад Бенгазі. На наступны дзень яны адыходзяць пад Адждабію. 26 сакавіка лаялісты пачалі адступаць з гэтага раёна. Паўстанцы неадкладна ўзмацнілі націск і без бою ўзялі Брэгу<ref name=aljazeera-blog-3-26>{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-26 |title=Live Blog Libya&nbsp;&ndash; March 26 |work= Al Jazeera|date=26 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref><ref name=skynews1>{{cite web|url=http://news.sky.com/home/world-news/article/15960556 |title=Libyan Rebels Push West To Capture Brega |work= Sky News |date=27 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref>. 27 сакавіка антыўрадавыя атрады без адзінага стрэлу захапілі Рас-Лануф<ref name=libyafeb2>{{cite web|url=http://archive.libyafeb17.com/2011/03/video-revolutionaries-take-ras-lanuf-brega-uqayla-bin-jawad/ |title=Revolutionaries Take Ras Lanuf, Brega, Uqayla, Bin Jawad|publisher=Libyafeb17.com|access-date= 30 March 2011}}</ref>. Да канца дня яны ўвайшлі ў Бен-Джавад, у 150 кіламетрах на ўсход ад Сірта, дзе таксама не сустрэлі супраціву<ref name=aljazeera-blog-3-27>{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-27 |title=Live Blog Libya&nbsp;&ndash; March 27 |work= Al Jazeera |date=27 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref>. Такім чынам, за два дні войскі ПНС прасунуліся на адлегласць больш за 300 кіламетраў<ref name=libyafeb2 /><ref name=straitstimes1>{{cite news| url=http://www.straitstimes.com/BreakingNews/World/Story/STIStory_649954.html |title=Libyan Rebels Retake Hamlet of Bin Jawad |agency= Agence France-Presse|work=The Straits Times |date= 27 March 2011 |access-date= 14 August 2011}}</ref>. Такім чынам, апазіцыя з Бенгазі пачала рух на горад [[Сірт]], які быў ключавой апорай арміі Кадафі. У ходзе вайны места набыло важнае значэнне як дзякуючы стратэгічнаму размяшчэнню, так і з-за сваёй сімвалічнай каштоўнасці (Кадафі фактычна ператварыў яго ў другую сталіцу)<ref name="ctv">{{cite news|url= https://www.ctvnews.ca/libyan-rebels-close-on-key-gadhafi-stronghold-1.624245|title= Libyan Rebels Close on Key Gadhafi Stronghold|agency= [[Associated Press]]|work= CTV Television Network|access-date= 14 August 2011|archive-date= 9 студзеня 2024|archive-url= https://web.archive.org/web/20240109234723/https://www.ctvnews.ca/libyan-rebels-close-on-key-gadhafi-stronghold-1.624245|url-status= dead}}</ref>. Нягледзячы на ціск з боку НАТА, прасоўванне паўстанцаў ва ўсходніх і заходніх рэгіёнах Лівіі і міжнародную ізаляцыю рэжыму Кадафі, урад Джамахірыі працягваў утрымліваць уладу ў Трыпалі{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. Нават пасля ціску замежных войск, армія Кадафія здолела перайсці ў контрнаступленне. Як пазначалі ваенныя камандзіры апазіцыі, гэта збольшага выклікана адсутнасцю дысцыпліны і расцягнутасць ліній забеспячэння<ref name=aljazeera-blog-3-29>{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-29 |title=Live Blog Libya&nbsp;&ndash; March 29 |work= Al Jazeera |date= 29 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref> і скарачэннем авіяналётаў міжнароднай кааліцыі<ref name="vesti">[https://www.vesti.ru/article/1958208 Армия Каддафи перешла в контрнаступление] // Вести ФМ, 30 марта 2011</ref><ref name="18kras">{{Cite web |url=http://jordantimes.com/index.php?news=36625 |title=Libyan rebels fear fresh attack on Ajdabiya |access-date=2011-10-01 |archive-date=2012-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111023841/http://jordantimes.com/index.php?news=36625 |url-status=live }}</ref>. Аднак нават калі ўдары рабіліся, то праз неарганізаванасць войск ПНС, як заяўлялі замежныя журналісты, ім не заўсёды ўдавалася выкарыстаць сітуацыю<ref name=rs>Александра Вагнер. [https://www.svoboda.org/a/3541619.html Каддафи нашел силы для контрнаступления] // Радио Свобода, 30 марта 2011</ref>. Паралельна з трэцяга тыдня грамадзянскай вайны армія лаялістаў стала адмаўляцца ад бранятэхнікі, якую лёгка знішчыць з паветра, і па прыкладзе паўстанцаў пачала выкарыстоўваць хуткаходныя джыпы, у кузаве якіх усталёўвалі НУРС, цяжкі кулямёт або зенітную гармату. У дадатак байцы ўрадавых атрадаў паўсюдна выводзілі са строю аўтазаправачныя станцыі, пакідаючы апазіцыю без паліва, што скоўвала яе дзеянні. Узброенае апалчэнне было слаба падрыхтавана да вядзення працяглых баявых дзеянняў ва ўмовах адрыву ад баз забеспячэння. Апынуўшыся без паліва, паўстанцы не маглі ні наступаць, ні своечасова адступаць, што вяло да значных страт тэхнікі і чалавек{{sfn|Цыганок|2012|p=137}}. На працягу канца сакавіка — пачатку красавіка ўрадавыя войскі адбілі Нафалію, Бін-Джавад<ref name=ottawacitizen1>{{cite news|url=http://www.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=179704|title=Gaddafi troops reverse Libyan rebel charge|agency=[[Reuters]]|work=The Daily Star|date=29 March 2011|access-date=20 November 2011|first1=Maria|last1=Golovnina|first2=Michael|last2=Georgy|location=Tripoli}}</ref>, Рас-Лануф<ref>[http://tvrain.ru/news/kak_voyuyut_v_livii_8327-8327/ Как воюют в Ливии]</ref>, Брэгу<ref>[http://tvrain.ru/news/vojska_kaddafi_zahvatili_bregu_8343-8343/ Войска Каддафи захватили Брегу]</ref> і атакавалі Адждабію<ref>{{Cite web |url=http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 |title=Libya conflict: Street battle rages for Ajdabiya |access-date=2011-10-01 |archive-date=2014-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140428175340/http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 |url-status=live }}</ref>. Тым часам нафускія паўстанцы ўмацавалі свой кантроль над цэлым шэрагам гарадоў ад туніскай мяжы на крайнім захадзе да гарадоў, размешчаных у некалькіх гадзінах язды ад Трыпалі. Станам на чэрвень баевікі рыхтаваліся да наступлення на лівійскую сталіцу{{sfn|Doyle|2011|loc='Painfully young men'}}. Найбольш жорсткія баі разгарнуліся ў горадзе [[Місурата]], за 200 км на ўсход ад сталіцы Лівіі. Тутэйшыя баевікі былі адрэзаныя як ад апазіцыянераў Бенгазі, так і Нафуса. Увесь гэты час пра падзеі ў Місураце было мала што вядома — трапіць у яе можна было толькі з мора, што здолелі толькі нешматлікія рэпарцёры, тры з якіх загінулі. Пры тым менавіта Місурата стала асноўным сімвалам барацьбы для лівійскіх паўстанцаў як горад-крэпасць, якая стрымлівае націск шматтысячнай групоўкі ўрадавых войск. Моцны супраціў горада быў абумоўлены тым, што ў горадзе сканцэнтраваны амаль уся прамысловасць краіны (за выключэннем нафтаздабычы), і місурацкія прадпрымальнікі мелі канфлікты з уладамі з-за выпадкаў дзяржаўнага рэкета<ref name="мисурата"/>. Місурата некалькі месяцаў знаходзіўся ў аблозе войскамі Кадафі; яны атачылі яго і часта абстрэльвалі цэнтр горада з мінамётаў{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=May 15: Gaddafi forces withdraw from Misrata}}, праводзілі шматлікія атакі на гарадскія раёны. Спачатку праводзілася артпадрыхтоўка, і адразу, не чакаючы яе завяршэння, разгортваўся штурм. Разлютаваныя баі прывялі да сур’ёзных разбурэнняў. Да фіналу баёў у Місураце наперадзе наступаючых нават пускалі бульдозеры, каб разграбаць завалы і барыкады<ref name="мисурата">[https://www.kp.ru/daily/25744/2732276/ «Мы не деньги считаем, а погибших товарищей»]</ref>. У канцы красавіка самалёты НАТА пачалі бамбардзіроўкі горада, наносячы ўдары па танках і артылерыі Кадафі. 25 красавіка паўстанцы разгарнули контрнаступленне, павольна прасоўваючыся па горадзе, захапіўшы партовую зону. У выніку жорсткага бою 11 мая паўстанцы ўсталявалі кантроль над аэрапортам, а праз 15 мая абвясцілі аб завяршэнні бітвы за Місурату{{sfn|Al Jazeera|2011|loc=May 15: Gaddafi forces withdraw from Misrata}}. Працягваліся атакі НАТА. Бамбардзіроўкам падвергліся аб’ектаў, звязаных з Кадафі і яго набліжанымі. Сярод такіх — комплекс Баб Аль-Азізія ў Трыпалі. Напады на яго выклікалі пратэсты з боку лівійскіх чыноўнікаў, якія абвінавацілі інтэрвентаў у спробе забіць Кадафі. У красавіку сын лідара Джамахірыі [[Саіф аль-Араб Кадафі|Саіф аль-Араб]] і трое ўнукаў былі забітыя пры бамбёжках{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. === Разгром кадафісцкіх сіл === Пасля некалькіх месяцаў тупіковай сітуацыі баланс сіл зноў зрушыўся на карысць паўстанцаў{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. Разам з тым, у першую палову чэрвеня шэраг краін, уключаючы Злучаныя Штаты, Іспанію, Германію і Канаду, прызнаюць узначалены апазіцыяй Пераходны нацыянальны савет законным прадстаўніком Лівіі{{sfn|CNN|2013|loc=June 8-15, 2011}}. У жніўні апазіцыянеры прасунуліся да ўскраін Трыпалі, узяўшы пад кантроль стратэгічна важныя раёны, уключаючы горад Эз-Завія, дзе размешчаны адзін з найбуйнейшых нафтаперапрацоўчых заводаў Лівіі. Неўзабаве паўстанцы прасунуліся ў саму сталіцу. Паралельна баевікі і інтэрвенты спрабавалі высачыць месцазнаходжанне Кадафі. 23 жніўня паўстанцкія сілы, здавалася, атрымалі верх, захапіўшы комплекс Баб Аль-Азізія, штаб-кватэру Кадафі. Паўстанцы паднялі над комплексам сцяг Лівіі, які існаваў да прыходу Кадафі да ўлады, у той час як радасныя натоўпы знішчалі сімвалы Джамахірыі. Але баі паміж паўстанцамі і лаялістамі ў некаторых раёнах Трыпалі працягваліся{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. [[File:NTC fighters claim Bani Walid.jpg|міні|Баевікі ПНС святкуюць узяцце Бені-Валіда, 17 кастрычніка.]] Незадоўга да падзення Трыпалі, Цьеры Мейсан адкрыта заявіў, што большасць заходніх журналістаў, якія спыніліся ў гатэлі Rixos былі агентамі інтэрвентаў. У прыватнасці, ён паказаў на групы [[Associated Press]], [[Бі-Бі-Сі|ВBC]], [[CNN]] і [[Fox News]]. 31 кастрычніка ў інтэрв’ю на «Радыё Канада» Шарль Бушар распавёў, што ў штаб-кватэры НАТА ў [[Неапаль|Неапалі]] было створана аналітычнае падраздзяленне. Для яго ўзмацнення было створана некалькі інфармацыйных сетак. Разведданыя паступалі з многіх крыніц, уключаючы [[сродкі масавай інфармацыі]]. Такім чынам НАТА прызнала, што афіцыйныя замежныя журналісты ў Лівіі былі агентамі альянсу{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. Да пачатку верасня апазіцыянеры засяродзілі сваю ўвагу на нешматлікіх ачагах супраціўлення лаялістаў, спрабуючы з дапамогай перамоваў пераканаць праўрадавых камандзіраў мірна здацца і пазбегнуць баёў. Калі перамовы праваліліся, войскі ПНС разгортвалі штурм. У прыватнасці, так адбылося з гарадамі Сірт і Бені-Валід, дзе вяліся жорсткія баі{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. 20 кастрычніка Муамар Кадафі быў забіты{{sfn|CNN|2013|loc=June 20, 2011}}. Праз тры дні апазіцыя абвясціла пра перамогу над рэжымам Кадафі{{sfn|CNN|2013|loc=June 23, 2011}}. == Наступствы == {{Асноўны артыкул|Наступствы грамадзянскай вайны ў Лівіі|Узброеныя сутыкненні ў Лівіі (2011—2014)|Грамадзянская вайна ў Лівіі (2014—2020)}} == Замежны ўдзел == === Найміты === {{Асноўны артыкул|Замежныя найміты ў Лівіі}} === Заходняя кааліцыя === [[File:AV-8B Harrier Operation Odyssey Dawn.jpg|thumb|Самалёт AV-8B Harrier ВПС ЗША перад баявым вылетам на тэрыторыю Лівіі, 20 сакавіка]] Планаванне аперацыі праводзілася штабам Аб’яднанага камандавання Узброеных Сіл ЗША ў зоне Афрыкі, на чале з генералам Кэтры Хэмам. У штабе кіраўніцтва аперацыі для каардынацыі сумесных дзеянняў былі накіраваныя афіцэры з Вялікабрытаніі, Францыі і іншых краін кааліцыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Адной з асаблівасцяў вядзення баявых дзеянняў у Лівіі стала маштабнае выкарыстанне сістэм кіраванага зброі, прымяненне якіх грунтавалася на даных, што атрымліваліся па каналах сувязі ў рэальным маштабе часу, сродкаў радыёэлектроннай і аптычнай разведкі. Высокая дакладнасць цэлеўказання дазволіла павысіць долю прымянення кіраваных боепрыпасаў да 85%. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі мэтаў і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваюцца ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, для спецназа [[ВМС ЗША]], Вялікабрытаніі і Францыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. У ходзе баявых дзеянняў знайшла практычнае пацвярджэнне канцэпцыя спалучэння інфармацыйных сістэм краін НАТА і амерыканскага камандавання ў зоне Афрыкі. Было рэалізавана ўзаемадзеянне паміж амерыканскімі, англійскімі, італьянскімі інфармацыйнымі сістэмамі, у прыватнасці рэалізаваны прыём разведвальных даных ад самалётаў GR-4A Tornado (Вялікабрытанія), аснашчаных кантэйнернай разведвальнай станцыяй RAPTOR, амерыканскімі сродкамі прыёму і апрацоўкі разведінфармацыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Сістэма ўзбраенняў, задзейнічаная кааліцыйнымі войскамі ЗША і Вялікабрытаніі ў Лівіі, уключала правераныя ў ходзе папярэдніх ваенных канфліктаў тыпы і ўзоры. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі цэлей і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваліся ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, адзінай для розных звёнаў кіравання. У прыватнасці, упершыню былі ўжытыя ў звяне «ўзвод-рота» і разведвальна-пошукавымі групамі адзіныя тактычныя тэрміналы JTT-B, якія дазвалялі ў рэальным маштабе часу адлюстроўваць атрыманыя па спадарожнікавых і наземных каналах сувязі даныя на электроннай карце, якая выводзіцца альбо непасрэдна на ўласны тэрмінал, альбо на экран падлучанага да яго партатыўнага кампутара{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Была створана магутная амерыканская авіяцыйная групоўка разведвальнай авіяцыі і радыёэлектроннай барацьбы, якая ўключала cамалёты Lockheed U-2; RC-135 Rivet Joint, EC-130Y, EC-130J, EA-18G, cамалёты электроннай разведкі ЕР-3Е, Boeing Е-3F Centry, Grumman E-2 Hawkeye; EC-130J Commando Solo, Tornado ECR; Transall C-130 JSTARS і БЛА Global Hawk, cамалёты базавай патрульнай авіяцыі P-3C Orion і самалёты-запраўшчыкі КС-135P і KC-10A. Па стане на 19 сакавіка авіягрупа была прадстаўлена 42 тактычнымі знішчальнікамі F-15C Блок 50, F-15E і F-16E. Ударная авіяцыя таксама была прадстаўлена штурмавікамі AV-8B «Харыер II»{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Некаторыя тыпы ўзбраенняў УС краін Захаду ўпершыню ўжытыя ў баявых умовах у Лівіі. Напрыклад, падводная лодка атамная з крылатымі ракетамі Florida (пераабсталяваная з ПЛАРБ), тактычная крылатая ракета Tomahawk Block IV (TLAM-E), удасканаленыя сродкі дастаўкі баявых плыўцоў Advanced SEAL Delivery System (ASDS), шматмэтавы знішчальнік Eurofighter «Typhoon» ВПС Вялікабрытаніі, цяжкаўзброены самалёт падтрымкі сухапутных падраздзяленняў AC-130U{{sfn|Цыганок|2012|loc=Основные виды ВВТ, использованные вооруженными силами сторон}}. === Беларусь === {{Асноўны артыкул|Беларусы ў лівійскім канфлікце}} [[Рэспубліка Беларусь]] стала адной з нямногіх краін, якія падтрымалі Кадафі, не прызналі паўстанцкі [[Нацыянальны пераходны савет Лівіі|Нацыянальны пераходны савет]] і асудзілі дзеянні блока НАТА<ref>{{cite web|url=http://www.mfa.gov.by/en/press/news_mfa/f75073a623f49a26.html|title=Statement released by the Foreign Ministry in connection with the missile strikes and bombings on Libya|access-date=2016-04-20|lang=en}}</ref>. Як заяўляў саветнік пасольства Беларусі ў Трыпалі Георгій Грамыка, да грамадзянскай вайны і замежнай інтэрвенцыі ў краіне быў размешчаны кантынгент з 500 беларускіх ваенных саветнікаў, інструктараў і спецыялістаў, але з пачаткам баявых дзеянняў частку з іх эвакуявалі. Аднак са слоў ваеннага аташэ Ігара Качугіна, афіцыйна ў краіну вайскоўцы не накіроўваліся. Тым не менш ён не выключыў, што хтосьці мог заключыць індывідуальныя кантракты з лівійскімі [[сілавікі|сілавымі структурамі]]<ref name="комсомолка">[https://web.archive.org/web/20211022165612/https://www.kp.ru/daily/25664/825870/ На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны] // Комсомольская правда : газета. — 6 апреля 2011.</ref>. 15 лютага, па даных [[Стакгольмскі інстытут даследавання праблем міру|SIPRI]], з [[Баранавічы|Баранавічаў]] у [[Себха|Себху]] вылецеў транспартнік [[Іл-76]]. Самалёт меркавана вёз зброю для войск Кадафі<ref>[https://www.newsru.com/world/01mar2011/minsk.html NEWSru.com :: SIPRI: Белоруссия снабдила Каддафи оружием для уничтожения революционеров<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. У канцы лютага амерыканскае разведвальна-аналітычнае агенцтва Stratfor са спасылкай на ўласныя крыніцы распаўсюдзіла інфармацыю пра тое, што ў расправах над апазіцыяй прымалі ўдзел выхадцы з Усходняй Еўропы<ref name="newtimes">[https://newtimes.ru/articles/detail/35642 Белорусская джамахирия: Полковник Каддафи ищет прибежища в Минске] // The New Times : журнал. — № 08 (193). — 7 марта 2011.</ref> — у прыватнасці, з Беларусі, Украіны, Сербіі і Румыніі<ref name="febr"/>. Тэлеканал [[CNN]] паказаў відавочцаў, якія казалі, быццам у джыпах з [[АК-47]] на плячы раз’язджалі людзі ''«з усходнееўрапейскай знешнасцю»''<ref name="newtimes"/>. Замежныя байцы пілатавалі баявую авіяцыю, абстрэльваючы апазіцыю, а таксама праводзілі патруляванне і зачыстку вуліц на аўтамабілях<ref name="febr">[https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]</ref>. 6 красавіка выдавецтва «[[Камсамольская праўда]]» апублікавала артыкул пра ўдзел у баявых дзеяннях у Лівіі на баку Кадафі беларускіх ваенных саветнікаў. Рэдакцыя пісала, што замежнікі займаліся падрыхтоўкай лівійскіх сілавікоў, рамонтам і эксплуатацыяй тэхнікі. Яны не ўдзельнічалі ў баявых дзеяннях, але пастаянна знаходзіліся на лініі фронту. Паведамлялася і пра наймітаў з індывідуальнымі кантрактамі, і пра дзейных вайскоўцаў Узброеных Сіл Беларусі. Сярод спецыялістаў былыя байцы [[334-ы асобны атрад спецыяльнага прызначэння|334-га атрада]] са складу [[5-я асобная брыгада спецыяльнага прызначэння|5-й асобнай брыгады спецпрызначэння]]. Некаторыя з іх, як мяркуецца, праходзілі падрыхтоўку на расійскіх базах [[спецпрызн|спецназа]] і ўдзельнічалі ў [[Афганская вайна (1979—1989)|вайне ў Афганістане]]. [[Ваенны спецыяліст|Ваенспецы]] пераканалі лівійцаў аддаць перавагу [[узброены пікап|ўзброеным пікапам]] замест бранятэхнікі, а таксама ўнесці ў тактыку некаторыя элементы [[Партызанская вайна|партызанскай вайны]], што знізіла эфектыўнасць авіяўдараў НАТА і павялічыла мабільнасць арміі. Дзякуючы іх садзейнічанню, [[Другое контрнаступленне кадафістаў|у канцы сакавіка—пачатку красавіка]] войскі Кадафі нават змаглі перайсці ў контрнаступленне на ўсходзе краіны. Рэдакцыя звязалася з нейкім Міхаілам, адным з беларускіх наймітаў. Ён паведаміў, што ''«яго зарплата ў Лівіі складае 3000 долараў»''. Паводле інфармацыі суразмоўцы, пры ўрадавых узброеных сілах ''«знаходзяцца некалькі сотняў беларусаў»''<ref name="комсомолка"/>. 8 красавіка кіраўнік рабочай групы [[ААН]] па выкарыстанні наймітаў Хасэ Луіс Гомес дэль Прада паведаміў пра наяўнасць мноства доказаў выкарыстання Кадафі замежных байцоў. Большасць, па яго словах, з’яўляліся афрыканцамі, аднак, верагодна, сярод іх меліся і беларусы<ref>[https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ ООН: на стороне Каддафи воюют белорусы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230106185410/https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ |date=6 студзеня 2023 }} // Telegraf.by : интернет-ресурс. — 9 сентября 2011.</ref>. Ізноў пра беларускі ўдзел загаварылі ў жніўні—верасні, калі з’явілася інфармацыя пра прысутнасць беларусаў, у тым ліку снайпераў<ref name="снайпера">[https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii Белорусские снайперы защищали Каддафи в Ливии?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200724145852/https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii |date=24 ліпеня 2020 }}</ref>, на паўночным захадзе краіны, дзе яны маглі ўступіць у прамыя сутыкненні са спецпадраздзяленнямі НАТА, [[ААЭ]] і [[Катар]]а<ref>[https://m.lenta.ru/news/2011/08/24/qatari/ В боях за Триполи принял участие иностранный спецназ]</ref>. Ібрагім Абдэль Магід, адзін з ваенных кіраўнікоў Нацыянальнага пераходнага савета, заявіў, што апазіцыя была праінфармавана з ''«некаторых крыніц разведкі»'' пра прыбыццё на дапамогу [[кадафісты|кадафістам]] снайпераў розных еўрапейскіх нацыянальнасцяў, у тым ліку ўкраінцаў, беларусаў і іншых. Група ўвайшла ў Лівію праз порт Нуфейда ў [[Туніс]]е, пасля чаго перамешчана ў Трыпалі<ref name="снайпера"/>. Акрамя таго, як паведамлялася, лівійскія паўстанцы выявілі ў будынку спецслужбаў дакументацыю, згодна з якой пастаўкі зброі ў Лівію вяліся беларускай арганізацыяй «Белтэхэкспарт»<ref>[https://piter.tv/event/Povstanci_Na_storone_Ka/ Повстанцы: На стороне Каддафи воевали не только украинские, но и белорусские снайперы]</ref>. Афіцыйныя прадстаўнікі Беларусі (прэс-сакратар МЗС [[Андрэй Уладзіміравіч Савіных|Андрэй Савіных]]<ref>[https://news.tut.by/politics/256754.html МИД: Белорусских военных в Ливии нет и никогда не было] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210419202259/https://news.tut.by/politics/256754.html |date=19 красавіка 2021 }}</ref><ref>[https://ria.ru/20110906/431141568.html Белорусских снайперов в Ливии не было, заявил МИД]</ref><ref>[https://www.belta.by/politics/view/publikatsii-so-ssylkoj-na-ekspertov-oon-o-nalichii-v-livii-belorusskih-naemnikov-ne-zasluzhivajut-dover-128168-2011 Публикации со ссылкой на экспертов ООН о наличии в Ливии белорусских наемников не заслуживают доверия - МИД]</ref><ref name="комсомолка"/>, памочнік міністра абароны па пытаннях ваеннай палітыкі генерал-маёр Аляксандр Анісімаў<ref>{{Cite web |url=https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |title=Генерал Анисимов: белорусских военных в Ливии не было |access-date=29 верасня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929122716/https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |archive-date=29 верасня 2021 |url-status=dead }}</ref>, міністр абароны [[Юрый Жадобін]]<ref>[https://charter97.org/ru/news/2013/8/28/74674/ Жадобин отшутился о белорусских военных в Судане] // Хартыя '97, 28 августа 2013</ref>) адмаўлялі факт удзелу не толькі дзеючых вайскоўцаў, але і беларускіх грамадзян у якасці наёмнікаў. == Злачынствы і парушэнні == === З боку прыхільнікаў Кадафі === У пачатку вайны ў Лівіі 26 лютага Савет Бяспекі ААН прыняў рэзалюцыю 1970, у якой было сказана: СБ ААН пастанаўляе перадаць пытанне аб сітуацыі ў Лівійскай Арабскай Джамахірыі ў перыяд з 15 лютага 2011 года на разгляд пракурора [[Міжнародны крымінальны суд|Міжнароднага крымінальнага суда]]. 16 мая пракуратура МКС запатрабавала санкцыі на арышт Муамара Кадафі па абвінавачванні ў [[злачынствы супраць чалавечнасці|злачынствах супраць чалавечнасці]]. 27 чэрвеня Міжнародны крымінальны суд выдаў ордэр на арышт Муамара Кадафі, ягонага сына [[Саіф аль-Іслам Кадафі|Саіфа]] і кіраўніка разведслужбы краіны Абдулы ас-Сенусі па абвінавачванні ў наборы наймітаў і нападах на ўдзельнікаў антыўрадавых дэманстрацый і іншых злачынствах<ref>{{Cite web |url=http://www.ria.ru/arab_ly/20110627/394013421.html |title=МУС выдал ордер на арест Муамара Каддафи {{!}} РИА Новости<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2012-10-29 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305071051/http://ria.ru/arab_ly/20110627/394013421.html |url-status=live }}</ref>. У дакладзе, апублікаваным 13 верасня праваабаронцамі з [[Amnesty International]] гаворыцца, што «арганізацыя знайшла сведчанні таго, што падчас канфлікту ў краіне войскі, верныя Муамару Кадафі, дапусцілі шматлікія парушэнні міжнароднага гуманітарнага права, якія ў шэрагу выпадкаў можна лічыць ваеннымі злачынствамі. Пры выбары цэляў войскі Кадафі не ўлічвалі магчымасць таго, што могуць пацярпець мірныя жыхары, а таксама непасрэдна здзяйснялі напады на грамадзянскіх асоб». У дакладзе таксама адзначаецца, што праўрадавыя сілы расстрэльвалі ўдзельнікаў мірных дэманстрацый, незаконна затрымлівалі людзей, ужывалі катаванні і жорсткія метады допыту да арыштаваных<ref name="ITARTASS">{{Cite web |url=http://www.itar-tass.com/c11/224668.html |title=ИТАР ТАСС. Перед судом должны предстать все военные преступники Ливии, на чьей бы стороне они не сражались - "Международная амнистия". 15:45 13/09/2011 |access-date=2012-10-29 |archive-date=2012-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120114130229/http://www.itar-tass.com/c11/224668.html |url-status=live }}</ref>. === З боку праціўнікаў Кадафі === === З боку заходняй кааліцыі === Паводле [[Amnesty International]], НАТА, па-відаць, распачала значныя намаганні для мінімізацыі рызыкі ахвяр сярод грамадзянскага насельніцтва, у тым ліку шляхам выкарыстання высокадакладных кіраваных боепрыпасаў, а ў некаторых выпадках шляхам нанясення удараў ноччу і папярэдняга папярэджання жыхароў. Прадстаўнікі НАТА неаднаразова заяўлялі аб сваёй прыхільнасці намаганням па прадухіленні прычынення шкоды грамадзянскаму насельніцтву. Аднак шматлікай колькасці загінулых і параненых у ходзе бамбёжак не атрымалася пазбягнуць. Больш за тое, альянс не прыняў належных мер у дачыненні да інцыдэнтаў з гібеллю цывільных асоб{{sfn|Amnesty International|2012|loc=INTRODUCTION}}. Amnesty International паведаміла пра шматлікія выпадкі ўдараў па прыватных дамах у гарадах і вёсках, дзе не было ніякіх ваенных цэлей. Паводле расследвання арганізацыі, атакі маглі быць следствам памылак з-за няслушнай разведкі, памылковых каардынатаў GPS або няспраўнасці сістэмы ўзбраення. Асобную ўвагу эскперты звярнулі на бамбардзіроўкі дамоў вайскоўцаў арміі Лівіі, у ходзе чаго гінулі члены сем’яў ваенных, што было звязана з грэбаваннем мер па мінімалізацыі цывільных ахвяр{{sfn|Amnesty International|2012|loc=AIRSTRIKES ON HOMES}}. Апроч таго, Узброеныя сілы ЗША і НАТА выкарыстоўвалі боепрыпасы з паражальнымі элементамі са [[збеднены ўран|збедненага ўрану]]. Боепрыпасы ўжываліся ў асноўным у першыя суткі аперацыі ў Лівіі. Тады амерыканцы скінулі 45 бомбаў і выпусцілі больш за 110 ракет па ключавых гарадах. Ва ўмовах высокай тэмпературы пры паразе цэлі ўранавы матэрыял ператвараецца ў пар. Гэты пар — атрутны, ён здольны выклікаць рак. Пасля выкарыстання НАТА бетонабойных уранавых бомбаў на тэрыторыі Паўночнай Лівіі паўсталі тэрыторыі з павышаным (у разы) радыеактыўным фонам. На Трыпалі 1 мая былі скінутыя аб’ёмна-дэтануючыя бомбы, як мінімум 8 адзінак. Тут ідзе гаворка пра ўжыванне ў Лівіі тэрмабарычнай, або вакуумнай, зброі, прымяненне якой у населеных пунктах абмежавана міжнароднымі канвенцыямі. Гэтыя боепрыпасы не прызначаныя для знішчэння глыбокіх бункераў і добра абароненых аб’ектаў; яны эфектыўна знішчаюць толькі мірнае насельніцтва і адкрыта размешчаныя войскі. Але парадокс у тым, што вакуумныя бомбы супраць салдат рэгулярнай арміі амаль не ўжывалі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Основные виды ВВТ, использованные вооруженными силами сторон}}. У ліпені 2018 года [[Урад нацыянальнай згоды (Лівія)|ўрад нацыянальнай згоды Лівіі]] афіцыйна абвінаваціў блок НАТА ў выкарыстанне зброі са збедненым уранам, калі лівійскія медыкі высветлілі, што за апошнія гады ў краіне рэзка вырасла колькасць анкалагічных захворванняў менавіта ў тых месцах, якія падвяргаліся бамбардзіроўкам у 2011 годзе<ref>[https://ria.ru/world/20180713/1524543935.html РИА НОВОСТИ: Ливия обвинила НАТО в применении оружия с обедненным ураном]</ref>. Улады мелі намер звярнуцца ў [[МАГАТЭ]] і іншыя міжнародныя арганізацыі па дапамогу ў правядзенні дбайных даследаванняў прысутнасці збедненага ўрану і ў раёнах Лівіі, якія падвергліся авіяналётам. Першыя паведамленні аб выкарыстанні збедненага ўрану ў лівійскім канфлікце з’явіліся яшчэ ў красавіку 2011. Па сведчанні незалежнай групы навукоўцаў, якія тады працавалі ў Лівіі, у гэтай краіне былі знойдзены сляды збедненага ўрану. Імі быў зафіксаваны павышаны ўзровень радыяцыі ў варонках ад бомбаў і на аскепках снарадаў, якія заставаліся пасля авіяўдараў НАТА<ref>[http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ Армейский вестник: Урановая нанопыль засеяла ливийские города] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170601034629/http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ |date=1 чэрвеня 2017 }}</ref>. == Літаратура == ;Храналогіі * {{h|Al Jazeera|2011|[https://www.aljazeera.com/news/2011/8/23/battle-for-libya-key-moments Battle for Libya: Key moments] // Al Jazeera, 23 Aug 2011}} * {{h|CNN|2013|[https://us.cnn.com/2013/09/20/world/libya-civil-war-fast-facts/index.html 2011 Libya Civil War Fast Facts] // CNN, Sep 20, 2013}} * {{h|NATO|2012|[https://www.nato.int/en/what-we-do/operations-and-missions/nato-and-libya-february-october-2011 NATO and Libya (February - October 2011)] // North Atlantic Treaty Organization, 4 April 2012}} * {{h|Britannica|2011|[https://www.britannica.com/event/Libya-Revolt-of-2011#ref300033 Libya Revolt of 2011] // Britannica.}} ;Аналітыка * {{h|Amnesty International|2012|[https://www.amnesty.org/en/documents/MDE19/003/2012/en/ "Libya: The Forgotten Victims of NATO Strikes"] // Amnesty International, AI INDEX: MDE 19/003/2012, 19 March 2012}} * {{h|Цыганок|2012|Цыганок А. Д. [http://otvaga2004.ru/boyevoe-primenenie/boyevoye-primeneniye10/livia-itogi-i-uroki/ Война в Ливии 2011 г.: итоги и уроки] // Журнал «Арсенал Отечества», №2 / 2012.}} * {{h|Хамза|2021|Ахмед Хамза. Анализ событий первого этапа гражданской войны в Ливии 2011 г. на основе работ российских исследователей // Журнал международного права и международных отношений. 2021 № 3 (98). С. 68—72.}}https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1786726639&tld=by&lang=ru&name=Hamza_Journal2021_3.pdf&text=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%BA%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B0%20%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B%20%D0%B2%20%D0%9B%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B8%20%D0%B8%20%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%9C.%20%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8%20%D0%B2%202011%20%D0%B3.&url=https%3A%2F%2Felib.bsu.by%2Fbitstream%2F123456789%2F273857%2F1%2FHamza_Journal2021_3.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=d32c895041efe008d0a2d79c741c97eb&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1786726639%26tld%3Dby%26lang%3Dru%26name%3DHamza_Journal2021_3.pdf%26text%3D%25D0%259F%25D0%25BE%25D0%25BB%25D0%25B8%25D1%2582%25D0%25B8%25D1%2587%25D0%25B5%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B8%25D0%25B5%2B%25D0%25BF%25D1%2580%25D0%25B5%25D0%25B4%25D0%25BF%25D0%25BE%25D1%2581%25D1%258B%25D0%25BB%25D0%25BA%25D0%25B8%2B%25D0%25BD%25D0%25B0%25D1%2587%25D0%25B0%25D0%25BB%25D0%25B0%2B%25D0%25B3%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25B6%25D0%25B4%25D0%25B0%25D0%25BD%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25B9%2B%25D0%25B2%25D0%25BE%25D0%25B9%25D0%25BD%25D1%258B%2B%25D0%25B2%2B%25D0%259B%25D0%25B8%25D0%25B2%25D0%25B8%25D0%25B8%2B%25D0%25B8%2B%25D1%2581%25D0%25B2%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25B6%25D0%25B5%25D0%25BD%25D0%25B8%25D1%258F%2B%25D0%259C.%2B%25D0%259A%25D0%25B0%25D0%25B4%25D0%25B4%25D0%25B0%25D1%2584%25D0%25B8%2B%25D0%25B2%2B2011%2B%25D0%25B3.%26url%3Dhttps%253A%2F%2Felib.bsu.by%2Fbitstream%2F123456789%2F273857%2F1%2FHamza_Journal2021_3.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3Dd32c895041efe008d0a2d79c741c97eb%26keyno%3D0%26nosw%3D1 * {{h|Бурак|2021|Захар Бурак. Дзесяць гадоў хаосу: куды рушыць Лівія? // Звязда : газета. — 27 лютага 2021.}}https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1783443444&tld=by&lang=be&name=27lut-2021-13.pdf&text=%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B2%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%20%D1%9E%20%D0%9B%D1%96%D0%B2%D1%96%D1%96%202011&url=https%3A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F27lut-2021-13.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=487535140441f6c19ce994c2bacccd47&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1783443444%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D27lut-2021-13.pdf%26text%3D%25D0%2593%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25BC%25D0%25B0%25D0%25B4%25D0%25B7%25D1%258F%25D0%25BD%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B0%25D1%258F%2B%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25B9%25D0%25BD%25D0%25B0%2B%25D1%259E%2B%25D0%259B%25D1%2596%25D0%25B2%25D1%2596%25D1%2596%2B2011%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F27lut-2021-13.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D487535140441f6c19ce994c2bacccd47%26keyno%3D0%26nosw%3D1 * {{cite journal|last=Roberts|first=Hugh|title=Who said Gaddafi had to go?|journal=London Review of Books|date=17 November 2011|volume=33|issue=22|pages=8–18|url=https://www.lrb.co.uk/v33/n22/hugh-roberts/who-said-gaddafi-had-to-go|access-date=14 November 2011}} * {{h|Doyle|2011|Mark Doyle. [https://www.bbc.com/news/world-africa-13904110 Libya's Western Mountains - the 'forgotten war'] // BBC, 24 June 2011}} * {{h|ICRC|2012|[https://casebook.icrc.org/case-study/libya-nato-intervention-2011 Libya, NATO Intervention 2011] // ICRC, 2012}} c3my7rtcfdbabwx49nq9asg5m1bwgm3 0 657181 5202928 4287912 2026-09-20T20:54:40Z DobryBrat 5701 дапаўненне, шаблон, вікіфікацыя, арфаграфія, пунктуацыя, стыль 5202928 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Сіцько}} {{ДД}} '''Міхаіл Міхайлавіч Сіцько''' ({{ВДП}}) — беларускі дзяржаўны дзеяч, член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 6-га склікання|6-га]] склікання. Старшыня Ваўкавыскага раённага выканаўчага камітэта. == Біяграфія == Нарадзіўся 17 мая 1961 года ў вёсцы [[Алекшыцы (Бераставіцкі раён)|Алекшыцы]] [[Бераставіцкі раён|Бераставіцкага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. [[Беларус]]. Скончыў у 1983 годзе [[Гродзенскі сельскагаспадарчы інстытут]] па спецыяльнасці «Агранамія», у 2009 годзе — [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]] па спецыяльнасці «Дзяржаўнае і мясцовае кіраванне». Служыў у [[Савецкая Армія|Савецкай Арміі]]. Працоўную дзейнасць пачаў аграномам-аграхімікам саўгаса «Арэвічы» [[Хойніцкі раён|Хойніцкага раёна]]. Быў загадчыкам участка, намеснікам старшыні, старшынёй калгаса імя Леніна Бераставіцкага раёна, старшынёй сельскагаспадарчага вытворчага кааператыва «Алекшыцы» Бераставіцкага раёна. Са жніўня 2006 года працаваў старшынёй [[Бераставіцкі раённы выканаўчы камітэт|Бераставіцкага раённага выканаўчага камітэта]]. У жніўні 2011 года назначаны старшынёй [[Ваўкавыскі раённы выканаўчы камітэт|Ваўкавыскага раённага выканаўчага камітэта]]. У 2016 годзе выбіраўся членам [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 6-га склікання|6-га]] склікання<ref>[http://www.sovrep.gov.by/by/senators-by/view/sitsko-mixail-506/ Сіцько Міхаіл Міхайлавіч]</ref>. == Узнагароды == Узнагароджаны [[Ордэн Пашаны (Беларусь)|ордэнам Пашаны]], медалём «[[Медаль «За працоўныя заслугі»|За працоўныя заслугі]]», [[Ганаровая грамата Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь|Ганаровай граматай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]] (2022)<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=C22200819&p1=1&p5=0 ПАСТАНОВА САВЕТА МІНІСТРАЎ РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ 28 лістапада 2022 г. № 819 Аб узнагароджанні Ганаровай граматай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь ]</ref>. == Сям’я == Жанаты, мае траіх дзяцей. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Сіцько Міхаіл Міхайлавіч}} [[Катэгорыя:Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 6-га склікання]] [[Катэгорыя:Старшыні Ваўкавыскага раённага выканаўчага камітэта]] [[Катэгорыя:Старшыні калгасаў]] [[Катэгорыя:Старшыні Бераставіцкага раённага выканаўчага камітэта]] e0ts5zrhrvvax9yr7aiqmny4guyegts 0 657376 5202807 4291149 2026-09-20T17:34:57Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5202807 wikitext text/x-wiki {{Асоба |партрэт = Вітаўт_Рамук.jpg }} '''Вітаўт Рамук''' ({{ДН|15|7|1914}}, Кацярынаслаў, цяпер [[Дняпро (горад)|Дняпро]] — {{ДС|9|3|2010}}, ЗША) — дзеяч беларускай дыяспары ў [[Чыкага]], [[ЗША]]. == Біяграфія == Нарадзіўся [[15 ліпеня]] [[1914]] года, калі сям’я была ў [[бежанства|бежанстве]] на тэрыторыі сучаснай [[Украіна|Украіны]]. У [[1922]] годзе разам з бацькоўскай сям’ёй вярнуўся ў в. [[Ліпнішкі]] каля [[Ліда|Ліды]]. У [[1926]]—[[1930]] гг. вучыўся ў [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]]. Пасля вучыўся ў польскай гімназіі ў [[Пінск]]у. У [[1938]] годзе паступіў у [[Віленскі ўніверсітэт]] на факультэт біялогіі, пазней перайшоў на медыцыну. Пасля верасня [[1939]] года ўніверсітэт не працаваў. У [[1941]]—[[1944]] гг. працаваў перакладчыкам у цывільнай адміністрацыі ў Лідзе. У [[1944]] годзе выехаў у [[Чэхаславакія|Чэхаславакію]], адкуль у [[1945]] годзе перабраўся ў [[Рэгенсбург]] у [[Германія|Германіі]], дзе арганізоўваўся беларускі лагер для перамешчаных асобаў. У [[1946]] г. паступіў на медычны факультэт універсітэта ў [[Мюнхен]]е. У [[1949]]—[[1953]] гг. вучыўся на медычным факультэце [[Лёвенскі каталіцкі ўніверсітэт|Лёвенскага ўніверсітэта]] (Бельгія). Выехаў у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытанію]], жыў у [[Лондан]]е. Стаў сябрам [[Згуртаванне беларусаў Вялікабрытаніі|Згуртавання беларусаў у Вялікабрытаніі]] і ў [[1954]] годзе быў абраны на пасаду намесніка старшыні арганізацыі. Аднак хутка вярнуўся ў Бельгію. Некаторы час ён працаваў у дзіцячым прытулку ў [[Брусель|Бруселі]]. У [[1956]] годзе выехаў у [[ЗША]], у штат [[Ілінойс]]. Некаторы час ён жыў у горадзе Пеорыя, а потым пераязджае ў [[Чыкага]]. У [[1958]] г. ён ажаніўся з Верай Жызнеўскай. Разам з жонкай стаў актыўным удзельнікам беларускага жыцця, сябрам Беларускага каардынацыйнага камітэта ў Чыкага. Працаваў у Цэнтры педыятрыі, а потым у Дзіцячым цэнтры ў Чыкага. Выйшаў на пенсію толькі ў 74 гады. У Рамукоў нарадзіліся двое дзяцей. Сын Янка (John Romuk) пазней зрабіў кар’еру ў кампаніі Hitachi, а дачка Ірэна стала педагогам. Памёр [[9 сакавіка]] [[2010]] года. Пахаваны на [[Могілкі Святога Адальберта|могілках Святога Адальберта]] (Святога Войцеха)<ref>[http://svjazep.org/index.php?newsid=780 Паніхіда за супакой сьвятой памяці Вітаўта Рамука], Грэка-каталіцкая парафія сьв. Язэпа</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://www.radabnr.org/вітаўт-рамук/ Вітаўт Рамук] на сайце Рада Беларускай Народнай Рэспублікі * [https://belsat.eu/news/16470/ Чаму землякі Дракулы шануюць у Чыкага беларускі надпіс?], Белсат, 2013.11.20 {{ізаляваны артыкул}} {{DEFAULTSORT:Рамук Вітаўт}} [[Катэгорыя:Навучэнцы Віленскай беларускай гімназіі]] [[Катэгорыя:Члены Згуртавання беларусаў у Вялікай Брытаніі]] [[Катэгорыя:Медыкі ЗША]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Святога Адальберта]] 5c1rax0xxe108bxzjy6zlv0ydx7aiav 0 657442 5202933 5193736 2026-09-20T21:07:00Z DobryBrat 5701 дапаўненне, шаблон 5202933 wikitext text/x-wiki '''Касцян''' — беларускае прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Ніна Фёдараўна Касцян]] (нар. 1961) — беларускі дзяржаўны дзеяч, член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 5-га склікання|5-га]] склікання. * [[Сяргей Іванавіч Касцян]] (1941—2026) — [[Беларусь|беларускі]] [[палітык]], [[грамадскі дзеяч]]. [[Кандыдат гістарычных навук]]. {{спіс цёзак2|беларускія}} joqh2sv5x62co530m7ki5m6kf57ixq9 0 657941 5202821 4627086 2026-09-20T17:56:40Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5202821 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Пётра Шыркоўскі |арыгінал імя = |партрэт = Пётра_Шыркоўскі.jpg |апісанне = |род дзейнасці = |дата нараджэння = 10.10.1925 |месца нараджэння = |дата смерці = 23.12.2004 |месца смерці = |Месца пахавання = |бацька = }} '''Пётра Шыркоўскі''' ([[10 кастрычніка]] [[1925]] — [[23 снежня]] [[2004]]) — [[грамадскі дзеяч]] [[Беларусы Вялікабрытаніі|беларускай дыяспары ў Вялікабрытаніі]].<ref>[https://hardzin.livejournal.com/41989.html Эміграцыйная гісторыя ў асобах. 10 кастрычніка. Пётра Шыркоўскі]</ref> == Біяграфія == Нарадзіўся [[10 кастрычніка]] [[1925]] года ў вёсцы [[Новы Свержань]] [[Стаўбцоўскі павет|Стаўбцоўскага павета]] [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага ваяводства]] ў [[Польская Рэспубліка|Польскай Рэспубліцы]]. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] вучыўся ў [[Нясвіжская настаўніцкая семінарыя|Нясвіжскай настаўніцкай семінарыі]]. Разам з іншымі навучэнцамі гімназіі стаў курсантам Мінскай [[Афіцэрскія курсы БКА|афіцэрскай школы БКА]]. Як і іншыя навучэнцы школы апынуўся ў [[30-я грэнадзёрская дывізія СС|30-й грэнадзёрскай дывізіі пры СС (1-я беларуская)]], пасля чаго перайшоў на бок саюзнікаў, трапіў у [[Армія Андэрса|Другі Польскі корпус]]. Пасля вайны разам з корпусам у 1946 годзе прыбыў у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытанію]]. Пасяліўся ў [[Манчэстэр]]ы. З 2 снежня 1946 года быў сябрам [[Згуртаванне беларусаў у Вялікай Брытаніі|Згуртавання беларусаў у Вялікабрытаніі]]. Адзін з заснавальнікаў аддзела ў Манчэстэры, дзе ў розныя гады быў старшынёй і сакратаром арганізацыі. Як прадстаўнік Згуртавання ўваходзіў у манчэстэрскі Каардынацыйны камітэт дапамогавых арганізацый уцекачоў. У 1951 годзе стаў сябрам [[Згуртаванне беларускіх камбатантаў|Згуртавання беларускіх камбатантаў]]. Доўгі час займаў пасаду адміністратара Беларускага дома ў Манчэстэры. На беларускія нацыянальныя святы ([[Дзень Волі|угодкі 25 Сакавіка]] і [[Слуцкае паўстанне]]) разам з іншымі выступоўцамі чытаў прысвечаныя адпаведнай падзеі рэфераты. Быў старшынёй царкоўнага камітэта [[БАПЦ]] у Манчэстэры. Памёр [[23 снежня]] [[2005]] года. Пахаваны ў Манчэстэры на [[Паўднёвыя могілкі (Манчэстэр)|Паўднёвых могілках]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://pdf.kamunikat.org/14870-1.pdf Наталля Гардзіенка. Беларусы ў Вялікабрытаніі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201016024308/http://pdf.kamunikat.org/14870-1.pdf |date=16 кастрычніка 2020 }} {{DEFAULTSORT:Шыркоўскі Пётра}} [[Катэгорыя:Члены Саюза беларускай моладзі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай краёвай абароны]] [[Катэгорыя:Члены 30-й грэнадзёрскай дывізіі войскаў пры СС]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Нясвіжскай настаўніцкай семінарыі]] tref9qxls211vpivxf0w2kc2q7n8v0o 0 660553 5202826 4945533 2026-09-20T18:01:27Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5202826 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Тодар Лемяшонак |арыгінал імя = Хведар Лемяшонак</br>Teodor Lemieszonek |партрэт = Тодар_Лемяшонак.jpg |шырыня = |подпіс = |апісанне = |маці = Ганна Лемяшонак |жонка = Марыя Лемяшонак }} '''Тодар Лемяшонак''' ({{ДН|13|05|1915}}, в. [[Лягезы]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], цяпер [[Валожынскі раён]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]<ref>[https://hardzin.livejournal.com/48118.html Эміграцыйная гісторыя ў асобах. 30 кастрычніка. Тодар Лемяшонак]</ref> — {{ДС|30|10|2000}}) — [[грамадскі дзеяч]] [[Беларусы Вялікабрытаніі|беларускай дыяспары ў Вялікабрытаніі]]. == Біяграфія == Перад пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] служыў у [[Войска Польскае|польскім войску]]. У 1939 годзе трапіў у палон і вывезены ў [[Трэці Рэйх|Германію]]. Па заканчэнні вайны апынуўся ў беларускім лагеры для перамешчаных асоб, адкуль у 1947 годзе выехаў на працу ў Вялікабрытанію. У [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] першапачаткова працаваў на сельскай гаспадарцы. Потым пасяліўся ў Брадфардзе. З 1947 года быў сябрам [[Згуртаванне беларусаў у Вялікай Брытаніі|Згуртавання беларусаў у Вялікабрытаніі]], актывістам аддзела ў [[Брадфард]]зе, у 1976—1991 — старшынёй мясцовага аддзела [[Згуртаванне беларусаў у Вялікай Брытаніі|ЗБВБ]]. З 1949 года быў сябрам [[Згуртаванне беларускіх камбатантаў|Згуртавання беларускіх камбатантаў]]. Радны [[БНР]] у Вялікабрытаніі. Выконваў абавязкі скарбніка Беларускага грамадскага клуба «Сакавік», а таксама шмат гадоў быў адміністратарам Беларускага дома ў Брадфардзе. Памёр [[30 кастрычніка]] [[2000]] года. Пахаваны ў [[Брадфард]]зе на Scholemoor Сemetery. == Сям’я == Маці — Ганна Лемяшонак. Жонка — Марыя Лемяшонак. Тодар Лемяшонак — стрыечны дзед па маці беларускага паэта [[Віктар Анатолевіч Шніп|Віктара Шніпа]]. {{зноскі}} == Літаратура == * Віктар Шніп. Тутэйшая туга. Паэзія і проза // Выдавецтва «Чатыры Чвэрці». Мінск, 2014 == Спасылкі == * [https://www.svaboda.org/a/24876620.html Радыё Свабода. «Камяністая дарога зь Беларусі ў Брадфард»] {{DEFAULTSORT:Лемяшонак Тодар}} [[Катэгорыя:Удзельнікі Другой сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Валожынскім раёне]] ginogeev07ok6uteiqwhjv6el4y9fuk 0 664339 5202969 5187752 2026-09-21T04:49:15Z CommonsDelinker 151 Removing [[:c:File:Litvakov_and_Reisen.jpg|Litvakov_and_Reisen.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: No permission since 13 September 2026. 5202969 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік |Выява= |Подпіс =Рэйзен злева}} {{цёзкі2|Рэйзен}} '''Абрам (Аўром, Аўрахам) Калманавіч Рэйзен (Рэйзін)''' ({{ДН|||1876}}, [[Койданава]] — {{ДС|||1953}}, [[Нью-Ёрк]]) — [[Яўрэі|яўрэйскі]] [[Навела|навеліст]], [[паэт]] і [[журналіст]], [[выдавец]]. == Сям’я == Бацька Абрама, [[Залман Рэйзен|Залмана]] і [[Сара Калманаўна Рэйзен|Сары]] Калман Рэйзен (1848, Койданава — 1921, Мінск) — самавук. Вывучаў [[іўрыт]], а таксама [[Нямецкая літаратура|нямецкую]], [[Польская літаратура|польскую]] і [[Руская літаратура|рускую літаратуру]], а потым пісаў артыкулы і вершы для розных часопісаў на іўрыце і [[ідыш]]. Ён пераклаў на ідыш выбраныя творы [[Фрыдрых Шылер|Шылера]], [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|Пушкіна]] і іншых<ref>Wininger, [https://sammlungen.ub.uni-frankfurt.de/freimann/content/pageview/6393675 ''Große Jüdische Nationalbiographie'' (1925—1936), Bd. V., Sp. 179] {{ref-de}}</ref>. Аўтар некалькіх фельетонаў у «Ха-Меліц», вершаў на іўрыце (зборнік «Іёна хомія» — «Галубка, якая буркуе», [[Бярдзічаў]], 1893) і на ідыш. == Біяграфія == Вучыўся ў хедары, затым у свайго дзядзькі, знаўцы [[Талмуд]]а. Пачаткам рускай і нямецкай моў, а таксама граматыкі іўрыта навучыў бацька. Складаў вершы з дзевяці гадоў. У 1891 годзе адзін з вершаў Рэйзена быў змешчаны ў першым выпуску «Ды ідышы бібліятэк», а ў 1892 годзе [[Філадэльфія|філадэльфійская]] газета «Штот-цайтунг» надрукавала вершы Рэйзена, атрыманыя праз [[Шолам-Алейхем]]а. Працаваў настаўнікам у Койданаве, непрацяглы час жыў у [[Мінск]]у. У 1895—1898 гадах служыў у расійскім войску (музычная рота), а сваёй дэмабілізацыі прысвяціў паэму «Майн цурыккер ахейм» («Маё вяртанне дахаты», штотыднёвік «Драпак ід», Кракаў, 1899). У канцы 1899 года пераехаў з Мінска ў [[Варшава|Варшаву]]. [[Файл:Czern-conf leaders.jpg|міні|Рэйзен першы злева, побач — Іцхак Лейбуш Перац, Аш, [[Хаім Жытлоўскі|Жытлоўскі]], [[Г. Д. Номберг|Номберг]].]] Незадаволены прапагандай [[сіянізм]]у і [[іўрыт]]а ў «Драпак ід», Рэйзен выдаў альманах «Дос цванцікстэ ёрхундэрт» («Дваццатае стагоддзе», Варшава, 1900), які адпавядаў поглядам на «жаргон» ідыш як на мову сучаснай літаратуры і навукі яўрэйскага народа. У 1900-я гг. стаў вядомы як аўтар поўных сацыяльнага пратэсту вершаў у народным духу, некаторыя сталі папулярнымі песнямі. Літаратурная дзейнасць Рэйзена была надзвычай плённай і шматстайнай (к 1929 году збор ягоных твораў складаўся з 24 тамоў). Шмат сіл аддаў выданню літаратурных часопісаў на ідыш, а таксама рэдагаванню перыядычнага друку і перакладам на ідыш (у тым ліку з рускай мовы і з іўрыта). Надаваў таксама шмат увагі ўдасканаленню школ на ідыш: выданню хрэстаматый і кніг для школьнага чытання, сумесна з братам Залманам склаў слоўнік словаў, якія ўвайшлі ў ідыш з іўрыта. Пасля дзвюх паездак у [[ЗША]] канчаткова пасяліўся там на пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. У яго творах (у тым ліку і ў аднаактных п’есах, якія ён пачаў пісаць з 1909 года) з’явіліся амерыканскія рэаліі, але персанажы заставаліся тымі ж жыхарамі Беларусі. У 1928 годзе здзейсніў турнэ па краінах Заходняй Еўропы і Савецкім Саюзе. == Беларускія пераклады == * «Стары працаўнік» пер. [[Эма Залкінд]] // Рэха працы. № 2 — 1928 У Вільні збіраліся выдаць зборнік апавяданняў у беларускім перакладзе, план не ажыццявіўся. == Зборы твораў == * Рейзен, А. Юбілеум ойсгабе : т. 1—12 / А. Рейзен. — Нью-Ёрк, 1920. * Рейзен, А. Але верк : т. 1—24 / А. Рейзен. — Вільня, 1929. * Рейзен, А. Дэрцэйлунген / А. Рейзен ; Уступ М. Літвакова. — Кіеў, 1929. * Рейзен, А. Ойсгевейлтэ верк ін драй бендэр : т. 1—3 / А. Рейзен. — Масква, 1929. {{зноскі}} == Літаратура == * Валахановіч А. І. Пісьменніцкая сям’я з Койданава / А. І. Валахановіч // Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Дзяржынскага раёна. — Мінск, 2004. — С. 622. == Спасылкі == * [http://prajdzisvet.org/texts/prose/epizodyi-majgo-zhyiczczya.html Эпізоды майго жыцця] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Рэйзен Абрам}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі ЗША]] [[Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Выдаўцы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на ідыш]] [[Катэгорыя:Лексікографы]] m11hzgyvax89dbvslxchanmv2boeeyg 0 665217 5202800 5146848 2026-09-20T17:06:17Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5202800 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч |імя = Анатоль Плескачэўскі |арыгінал імя = |партрэт = Анатоль_Плескачэўскі.jpg |апісанне = |род дзейнасці = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = }} {{цёзкі2|Плескачэўскі}} '''Анатоль Плескачэўскі''' ([[28 лютага]] [[1911]] — [[31 сакавіка]] [[1980]]) — беларускі [[грамадскі дзеяч|грамадскі]] і [[ваенны дзеяч]]. [[Ад’ютант]] прэзідэнта [[Беларуская цэнтральная рада|БЦР]] [[Радаслаў Астроўскі|Радаслава Астроўскага]]. Брат [[Барыс Плескачэўскі|Барыса Плескачэўскага]]. == Біяграфія == Нарадзіўся [[28 лютага]] [[1911]] года ў [[Глыбокае|Глыбокім]] [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага павета]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Брат беларускага дзеяча Барыса Плескачэўскага. Скончыў глыбоцкую гімназію. У [[1932]] годзе скончыў сельскагаспадарчую школу ў [[Грудзёндз]]ы з дыпломам жывёлавода-агранома. У 1932—1939 гадах працаваў жывёлаводам-аграномам Віленска-Троцкага павета. У 1940—1942 гадах жыў на тэрыторыі [[Літва|Літвы]]. Стаў працаўніком [[Беларуская народная самапомач|Беларускай народнай самапомачы]]. З [[1944]] года афіцэр [[Беларуская краёвая абарона|Беларускай краёвай абароны]], займаў розныя пасады ў [[Штаб БКА|штабе БКА]], [[ад’ютант]] прэзідэнта [[Беларуская цэнтральная рада|БЦР]] [[Радаслаў Астроўскі|Радаслава Астроўскага]]. Сябра [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускай цэнтральнай рады]]. Ад штаба БКА знаходзіўся ў [[30-я грэнадзёрская дывізія СС|1-й беларускай дывізіі]]. З лета [[1944]] г. на эміграцыі. Працаваў у сакрэтарыяце [[Беларуская цэнтральная рада|БЦР]] у [[Берлін]]е. Узімку 1944 года знаходзіўся ў [[Вена|Вене]]. Дапамог знайсці грошы [[Алесь Змагар|Алесю Змагару]] і іншым беларускім дзеячам, у якіх бракавала сродкаў на дарогу, каб выехаць з горада перад наступам савецкіх войскаў. [[9 мая]] [[1948]] г. удзельнічаў у XII Пленуме БЦР у Эльвангене, на якім Беларуская цэнтральная рада была абвешчана «выканаўчым і прадстаўнічым на эміграцыі органам незалежнай Беларускай Народнай Рэспублікі». Вучыўся ва ўніверсітэце [[Арганізацыя дапамогі і аднаўлення Аб’яднаных Нацый|UNRRA]] у [[Мюнхен]]е, а потым — ва Украінскім тэхнічна-сельскагаспадарчым інстытуце па спецыяльнасці «[[ветэрынарыя]]». У [[1949]] годзе выехаў у [[ЗША]]. Паводле ўспамінаў [[Леанід Галяк|Леаніда Галяка]], плыў туды разам з ім тым жа караблём з нямецкага [[Брэмергафен]]а. Жыў у штаце [[Нью-Джэрсі]], працаваў на хіміка-фармацэўтычных фабрыках, а потым — у аддзеле антыбіётыкаў фірмы Pinick (Ньюарк, Нью-Джэрсі). Стаў віцэ-прэзідэнтам [[Беларускі кангрэсавы камітэт Амерыкі|Беларускага кангрэсавага камітэту Амерыкі]]. [[29 кастрычніка]] [[1955]] г. у [[Нью-Ёрк]]у разам з іншымі заснаваў Камітэт незалежнай Беларусі, які стаў адной са спробаў аб’яднаць беларускую эміграцыю ў ЗША.<ref>[http://www.bielarus.org/open.php?n=573&a=10 Каляндар «БЕЛАРУСА»]</ref> Стаў сябрам [[Антыбальшавіцкі блок народаў|Антыбальшавіцкага блоку народаў]] — быў віцэ-прэзідэнтам групы Беларускія сябры АБН. Далучыўся да [[Беларускі вызвольны фронт|Беларускага вызвольнага фронту]]. Быў прыхаджанінам [[Царква Святой Ефрасінні Полацкай (Саўт-Рывер)|царквы Святой Ефрасінні Полацкай]] у [[Саўт-Рывер]]ы Памёр [[31 сакавіка]] [[1980]] года ў Ленсінгтане, [[Нью-Ёрк]], [[ЗША]]. Пахаваны на могілках у Баўнд-Брук, [[Нью-Джэрсі]], [[ЗША]]. У [[Саўт-Рывер]]ы захаваўся архіў Анатоля Плескачэўскага. == Званні == * 15 сакавіка 1944 — лейтэнант [[Беларуская краёвая абарона|БКА]]. * 4 ліпеня 1944 — старшы лейтэнант БКА. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=http://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=34727|выдавецтва=[[БІНіМ]]|мова=be|загаловак=Плескачэўскі Анатоль|месца=[[Нью-Ёрк]] - [[Менск]]|год=2014|старонкі=171|нумар=37|выданне=[[Запісы БІНіМ|Запісы]]|archive-date=9 ліпеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709181208/http://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=34727}} * [[Алесь Змагар]]. [http://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/051d/%D0%9C%D0%BE%D0%B9_%D0%B6%D1%8B%D1%86%D1%8C%D1%86%D1%8F%D0%BF%D1%96%D1%81.html Мой жыцьцяпіс // Беларуская мэмуарыстыка на эміграцыі. Нью-Ёрк, 1999. С. 201—213.] * [[Алег Гардзіенка]]. [https://belcollegium.by/aleg-gardzienka-belaruskaya-dyyaspara-nyamechchyna-i-zsha/ Беларуская дыяспара: Нямеччына і ЗША] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201110120752/https://belcollegium.by/aleg-gardzienka-belaruskaya-dyyaspara-nyamechchyna-i-zsha/ |date=10 лістапада 2020 }} * Архіў Анатоля Плескачэўскага ([[Саўт-Рывер]], [[ЗША]]) == Спасылкі == * [https://bka-by.livejournal.com/24242.html Анатоль Плескачэўскі. Людзі БКА ] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Плескачэўскі Анатоль}} [[Катэгорыя:Члены Беларускай краёвай абароны]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай народнай самапомачы]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай цэнтральнай рады]] [[Катэгорыя:Члены 30-й грэнадзёрскай дывізіі войскаў пры СС]] k0x14uibhp1g0a5qcg0mtxfnxu8b3sg 5202801 5202800 2026-09-20T17:08:00Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5202801 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч |імя = Анатоль Плескачэўскі |арыгінал імя = |партрэт = Анатоль_Плескачэўскі.jpg |апісанне = |род дзейнасці = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = }} {{цёзкі2|Плескачэўскі}} '''Анатоль Плескачэўскі''' ([[28 лютага]] [[1911]] — [[31 сакавіка]] [[1980]]) — беларускі [[грамадскі дзеяч|грамадскі]] і [[ваенны дзеяч]]. [[Ад’ютант]] прэзідэнта [[Беларуская цэнтральная рада|БЦР]] [[Радаслаў Астроўскі|Радаслава Астроўскага]]. Брат [[Барыс Плескачэўскі|Барыса Плескачэўскага]]. == Біяграфія == Нарадзіўся [[28 лютага]] [[1911]] года ў [[Глыбокае|Глыбокім]] [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага павета]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Брат беларускага дзеяча Барыса Плескачэўскага. Скончыў глыбоцкую гімназію. У [[1932]] годзе скончыў сельскагаспадарчую школу ў [[Грудзёндз]]ы з дыпломам жывёлавода-агранома. У 1932—1939 гадах працаваў жывёлаводам-аграномам Віленска-Троцкага павета. У 1940—1942 гадах жыў на тэрыторыі [[Літва|Літвы]]. Стаў працаўніком [[Беларуская народная самапомач|Беларускай народнай самапомачы]]. З [[1944]] года афіцэр [[Беларуская краёвая абарона|Беларускай краёвай абароны]], займаў розныя пасады ў [[Штаб БКА|штабе БКА]], [[ад’ютант]] прэзідэнта [[Беларуская цэнтральная рада|БЦР]] [[Радаслаў Астроўскі|Радаслава Астроўскага]]. Сябра [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускай цэнтральнай рады]]. Ад штаба БКА знаходзіўся ў [[30-я грэнадзёрская дывізія СС|1-й беларускай дывізіі]]. З лета [[1944]] г. на эміграцыі. Працаваў у сакрэтарыяце [[Беларуская цэнтральная рада|БЦР]] у [[Берлін]]е. Узімку 1944 года знаходзіўся ў [[Вена|Вене]]. Дапамог знайсці грошы [[Алесь Змагар|Алесю Змагару]] і іншым беларускім дзеячам, у якіх бракавала сродкаў на дарогу, каб выехаць з горада перад наступам савецкіх войскаў. [[9 мая]] [[1948]] г. удзельнічаў у XII Пленуме БЦР у Эльвангене, на якім Беларуская цэнтральная рада была абвешчана «выканаўчым і прадстаўнічым на эміграцыі органам незалежнай Беларускай Народнай Рэспублікі». Вучыўся ва ўніверсітэце [[Арганізацыя дапамогі і аднаўлення Аб’яднаных Нацый|UNRRA]] у [[Мюнхен]]е, а потым — ва Украінскім тэхнічна-сельскагаспадарчым інстытуце па спецыяльнасці «[[ветэрынарыя]]». У [[1949]] годзе выехаў у [[ЗША]]. Паводле ўспамінаў [[Леанід Галяк|Леаніда Галяка]], плыў туды разам з ім тым жа караблём з нямецкага [[Брэмергафен]]а. Жыў у штаце [[Нью-Джэрсі]], працаваў на хіміка-фармацэўтычных фабрыках, а потым — у аддзеле антыбіётыкаў фірмы Pinick (Ньюарк, Нью-Джэрсі). Стаў віцэ-прэзідэнтам [[Беларускі кангрэсавы камітэт Амерыкі|Беларускага кангрэсавага камітэту Амерыкі]]. [[29 кастрычніка]] [[1955]] г. у [[Нью-Ёрк]]у разам з іншымі заснаваў Камітэт незалежнай Беларусі, які стаў адной са спробаў аб’яднаць беларускую эміграцыю ў ЗША.<ref>[http://www.bielarus.org/open.php?n=573&a=10 Каляндар «БЕЛАРУСА»]</ref> Стаў сябрам [[Антыбальшавіцкі блок народаў|Антыбальшавіцкага блоку народаў]] — быў віцэ-прэзідэнтам групы Беларускія сябры АБН. Далучыўся да [[Беларускі вызвольны фронт|Беларускага вызвольнага фронту]]. Быў прыхаджанінам [[Царква Святой Ефрасінні Полацкай (Саўт-Рывер)|царквы Святой Ефрасінні Полацкай]] у [[Саўт-Рывер]]ы Памёр [[31 сакавіка]] [[1980]] года ў Ленсінгтане, [[Нью-Ёрк]], [[ЗША]]. Пахаваны на могілках у Баўнд-Брук, [[Нью-Джэрсі]], [[ЗША]]. У [[Саўт-Рывер]]ы захаваўся архіў Анатоля Плескачэўскага. == Званні == * 15 сакавіка 1944 — лейтэнант [[Беларуская краёвая абарона|БКА]]. * 4 ліпеня 1944 — старшы лейтэнант БКА. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=http://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=34727|выдавецтва=[[БІНіМ]]|мова=be|загаловак=Плескачэўскі Анатоль|месца=[[Нью-Ёрк]] - [[Менск]]|год=2014|старонкі=171|нумар=37|выданне=[[Запісы БІНіМ|Запісы]]|archive-date=9 ліпеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709181208/http://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=34727}} * [[Алесь Змагар]]. [http://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/051d/%D0%9C%D0%BE%D0%B9_%D0%B6%D1%8B%D1%86%D1%8C%D1%86%D1%8F%D0%BF%D1%96%D1%81.html Мой жыцьцяпіс // Беларуская мэмуарыстыка на эміграцыі. Нью-Ёрк, 1999. С. 201—213.] * [[Алег Гардзіенка]]. [https://belcollegium.by/aleg-gardzienka-belaruskaya-dyyaspara-nyamechchyna-i-zsha/ Беларуская дыяспара: Нямеччына і ЗША] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201110120752/https://belcollegium.by/aleg-gardzienka-belaruskaya-dyyaspara-nyamechchyna-i-zsha/ |date=10 лістапада 2020 }} * Архіў Анатоля Плескачэўскага ([[Саўт-Рывер]], [[ЗША]]) == Спасылкі == * [https://bka-by.livejournal.com/24242.html Анатоль Плескачэўскі. Людзі БКА ] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Плескачэўскі Анатоль}} [[Катэгорыя:Члены Беларускага кангрэсавага камітэту Амерыкі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай краёвай абароны]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай народнай самапомачы]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай цэнтральнай рады]] [[Катэгорыя:Члены 30-й грэнадзёрскай дывізіі войскаў пры СС]] j068wplzaph4zzu92iv2pzaja10tk9i 0 667281 5202761 5200068 2026-09-20T15:13:55Z DBatura 73587 /* Этнічныя меншасці */ 5202761 wikitext text/x-wiki {{Main|Грамадзянская вайна ў Іраку}} {{Інфармацыйны спіс}} У гэтым артыкуле ўтрымліваецца спіс узброеных груповак, якія ўдзельнічалі ў [[Грамадзянская вайна ў Іраку|грамадзянскай вайне ў Іраку]] ў [[2011]]—[[2017]] гадах. Канфлікт пачаўся з моманту [[Вывад амерыканскіх войск з Ірака (2007—2011)|вываду амерыканскіх войск]], пасля чаго ўзброеная апазіцыя разгарнула барацьбу супраць цэнтральнага іракскага ўрада і [[прыватная ваенная кампанія|прыватных ваенных кампаній]]<ref>{{cite web|title=As bombs hit Baghdad, Iraq says about 69, 263 killed between 2004 and 2011|url=http://english.alarabiya.net/articles/2012/02/29/197696.html|publisher=Al Arabiya News|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Hr0JfWR6?url=http://english.alarabiya.net/articles/2012/02/29/197696.html|archivedate=2013-07-04}}</ref>. У [[2014]] годзе самай магутнай групоўкай стала суніцка-салафіцкая арганізацыя «[[Ісламская дзяржава Ірака і Леванта]]» (ІДІЛ). ІДІЛ фактычна стала ваяваць супраць усіх, захапіўшы 1/3 тэрыторыі краіны, і рыхтавалася да наступлення на сталічны [[Багдад]]. У гэты час адбылася кансалідацыя шыіцкіх груповак і афіцыйных уладаў, якія разам з [[Іран]]ам і міжнароднай кааліцыяй на чале з [[ЗША]] паступова разграмілі баевікоў. Пасля шэрагу буйных паражэнняў ІДІЛ сышла ў падполле, займаючыся асобнымі рэйдамі і тэрактамі<ref>{{Cite web|url=https://vz.ru/world/2018/12/10/954226.html|title=Почему Ирак отторг демократию по-американски|publisher=vz.ru|lang=ru|accessdate=2019-01-18}}</ref>. {{Color box|#ffaaaa}} Групоўкі кааліцыі «[[Сілы народнай мабілізацыі]]. Альянс падтрымаў урад у барацьбе з ІДІЛ.<br/> {{color box|#FFD700}} Узброеныя фарміраванні курдскага насельніцтва. Займаліся абаронай сваёй нацыянальнай аўтаноміі [[Іракскі Курдыстан]], падтрымліваўшы афіцыйныя ўлады.<br/> {{color box|#808080}} Суніцкія паўстанцы [[салафія|салафіцкага]] толку.<br/>{{color box|#cdecc9}} Суніцкія паўстанцы [[суфізм|суфіцкага]] і [[баас]]ісцкага толку.<br/>{{color box|#C0C0C0}} Іншыя суніцкія паўстанцы.<br>{{Color box|#FFFFFF}} Праўрадавыя суніцкія групоўкі, створаныя не з палітычнай мэтай, а для абароны мясцовага насельніцтва ад тэрору радыкалаў.<br>{{color box|#cdde87}} Іншыя (у тым ліку замежныя) фарміраванні або арганізацыі. == Шыіцкія сілы == {| class="wikitable sortable" style="text-align:left; width:100%;" !width="25%" align="center"|'''Назва''' !width="25%"|'''Лідар(ы)''' !width="25%"|'''Актыўнасць''' !width="25%"|'''Колькасць''' |- | style="background-color:#ffaaaa"|[[Сілы народнай мабілізацыі]] |[[Хайдэр аль-Абадзі]] |з 15 чэрвеня 2014 |80 000—100 000 |- | style="background-color:#ffaaaa"|[[Арганізацыя Бадра]] <small>(у складзе СНБ)</small> |[[Хадзі аль-Амеры]] |увесь час |10 000—15 000 |- | style="background-color:#ffaaaa"|[[Сарая Ашура]] <small>(у складзе СНБ)</small> |[[Амар аль-Хакім]] |з чэрвеня 2014 |1000—5000 |- |style="background-color:#ffaaaa"|[[Ліва Алі Аль-Акбар]] <small>(у складзе СНБ)</small> |[[Абдул Махдзі аль-Кербалаі]] |з 2014 |''няма звестак'' |- | style="background-color:#ffaaaa"|[[Харакат Ан-Нуджаба]] <small>(у складзе СНБ)</small> |[[Акрам аль-Каабі]] |з 2013 |''няма звестак'' |- | style="background-color:#ffaaaa"|[[Катаіб Саід аш-Шухада]] <small>(у складзе СНБ)</small> |[[Абу Ала аль-Валаі]],<br>[[Абу Мустафа аль-Шэйбані]] |з 2013 |200 |- | style="background-color:#ffaaaa"|[[Куват аш-Шахід ас-Садр]] <small>(у складзе СНБ)</small> |[[Абу Садык Аль-Маяхі]],<br>[[Хадж Абу Ахмед Латaф аль-Там]] |увесь час |2000—6500 |- | style="background-color:#ffaaaa"|[[Сарая аль-Джыхад]] <small>(у складзе СНБ)</small> |[[Хасан аль-Сары]] |з 2015 |''няма звестак'' |- | style="background-color:#ffaaaa"|[[Сарая Аль-Харасані]] <small>(у складзе СНБ)</small> |[[Хамід Такві]] †,<br>[[Алі аль-Ясір]] |з верасня 2013 |1500—3000 |- | style="background-color:#ffaaaa"|[[Сарая Ансар аль-Акіда]] <small>(у складзе СНБ)</small> |[[Джалал ад-Дын ас-Сагір]] |з чэрвеня 2014 |1500—3000 |- | style="background-color:#ffaaaa"|[[Катаіб ат-Таяр ар-Рысалі]] <small>(у складзе СНБ)</small> |[[Аднан аль-Шахрані]] |з 2014 |2000 |- | style="background-color:#ffaaaa"|[[Харакат аль-Абдал]] <small>(у складзе СНБ)</small> |''няма звестак'' |з 2014 |''няма звестак'' |- | style="background-color:#ffaaaa"|[[Брыгада Імама Алі]] <small>(у складзе СНБ)</small> |[[Шыбл аль-Зайдзі]],<br>[[Абу Махдзі Аль-Мухандзіс]] |з чэрвеня 2014 |''няма звестак'' |- | style="background-color:#ffaaaa"|[[Джэйш аль-Муамаль]] <small>(у складзе СНБ)</small> |[[Саад Савар]] |з 2016 |''няма звестак'' |- | style="background-color:#ffaaaa"|[[Армія Махдзі]] <small>(у складзе СНБ)</small> |[[Муктада ас-Садр]] |увесь час |10 000—15 000 |- | style="background-color:#ffaaaa"|[[Асаіб Ахль аль-Хак]] <small>(у складзе СНБ)</small> |[[Каіс аль-Хазалі]] |увесь час |10 000 |- | style="background-color:#ffaaaa"|[[Катаіб Хезбала]] <small>(у складзе СНБ)</small> |[[Абу Махдзі Аль-Мухандзіс]] |увесь час |30 000 |- | style="background-color:#ffaaaa"|[[Сілы Абу аль-Фадля аль-Абаса]] <small>(у складзе СНБ)</small> |[[Аус аль-Хафаджы]],<br>[[Абу Каміль аль-Ламі]] |з чэвреня 2014 |''няма звестак'' |- | style="background-color:#cdde87"| [[Ліва Асад Алах аль-Галіб фі аль-Ірак ва аш-Шам]] |[[Абдала аш-Шайбані]],<br>[[Саід Абу Гейт аль-Хасані]] |2013—2017 |''няма звестак'' |- | style="background-color:#cdde87"|[[Хезбала]] |[[Хасан Насрала]] |увесь час |4 000—30 000 |} == Суніцкія сілы == {| class="wikitable sortable" style="text-align:left; width:100%;" !width="25%" align="center"|'''Назва''' !width="25%"|'''Лідар(ы)''' !width="25%"|'''Актыўнасць''' !width="25%"|'''Колькасць''' |- | style="background-color:#808080"|[[Ісламская дзяржава Ірака і Леванта]] |[[Абу Бакр аль-Багдадзі]] |увесь час |30 000 |- | style="background-color:#808080"|[[Ансар аль-Іслам]] |[[Фараж Ахмад Нажмудзін]] |увесь час |звыш 350 |- | style="background-color:#808080"|[[Белыя сцягі]] |[[Асі аль-Кавалі]] |з 2017 |500—1000 |- |style="background-color:#cdde87"|[[Фронт аль-Нусра]] |[[Абу Махамад аль-Галані]] |увесь час |5 000—15 000 |- |style="background-color:#C0C0C0"|[[Палітычны савет іракскага супраціву]] |''невядома'' |увесь час |''невядома'' |- |style="background-color:#C0C0C0"|[[Ісламская армія ў Іраку]] <small>(у складзе ПСІС)</small> |[[Ісмаіл Джубуры]],<br>[[Мухамад Абід Лухайбі]] |увесь час |10 000 |- |style="background-color:#C0C0C0"|[[Джамаат Ансар аль-Суна]] <small>(у складзе ПСІС)</small> |[[Абу Абдула аш-Шафі]],<br>[[Абу Вайль]] |з 2014 |звыш 1000 |- |style="background-color:#C0C0C0"|[[Ісламскі фронт іракскага супраціву]] <small>(у складзе ПСІС)</small> |''невядома'' |2014—2017 |''няма звестак'' |- |style="background-color:#C0C0C0"|[[Іракскі ХАМАС]] <small>(у складзе ПСІС)</small> |''невядома'' |2014—2017 |''няма звестак'' |- |style="background-color:#C0C0C0"|[[Армія маджахедаў (Ірак)|Армія маджахедаў]] |''невядома'' |2014—2017 |''няма звестак'' |- |style="background-color:#C0C0C0"|[[Фронт джыхаду і рэформаў]] |''невядома'' |з 2014 |''няма звестак'' |- |style="background-color:#C0C0C0"|[[Джэйш аль-Рашыдын]] |''невядома'' |2013—2017 |''няма звестак'' |- |style="background-color:#C0C0C0"|[[Свабодная армія Ірака]] |''невядома'' |2012—2014 |звыш 2500 |- |- | style="background-color:#cdecc9"|[[Баас]] <small>(у складзе НКДВ і АЛНО)</small> |[[Ібрагім Ізат ад-Дуры]] |увесь час |1000—5000 |- | style="background-color:#cdecc9"|[[Найвышэйшае камандаванне джыхаду і вызвалення]] |''супадае з Баас'' |увесь час |80 000 |- | style="background-color:#cdecc9"|[[Армія людзей накшбандзійскага ордэна]] <small>(у складзе НКДВ)</small> |''супадае з Баас'' |увесь час |90% НКДВ |- | style="background-color:#cdecc9"|[[Рэвалюцыйная брыгада 1920]] |''невядома'' |увесь час |''няма звестак'' |- |style="background-color:#cdecc9"|[[Аль-Аўда]] <small>(у складзе Баас)</small> |[[Махамед Юніс аль-Ахмед]] |увесь час |''невядома'' |- |style="background-color:#cdecc9"|[[Джэйш Мухамад]] |''невядома'' |увесь час |''няма звестак'' |- |style="background-color:#FFFFFF"|[[Сыны Ірака]] |[[Ахмед Абу Рыша]] |да 2014 |51 900 |- |style="background-color:#FFFFFF"|[[Савет выратавання Анбара]] |''супадае с СІ'' |да 2014 |''няма звестак'' |- |style="background-color:#FFFFFF"|[[Хашд аль-Ашаіры]] |[[Тамер аль-Тамімі]] |з 2015 або раней |25 000 | |} == Этнічныя меншасці == {| class="wikitable sortable" style="text-align:left; width:100%;" !width="25%" align="center"|'''Назва''' !width="25%"|'''Лідар(ы)''' !width="25%"|'''Актыўнасць''' !width="25%"|'''Колькасць''' |- | style="background-color:#ffaaaa"|[[Туркменскія брыгады]] <small>(у складзе СНБ)</small> |[[Сеід Ылмаз Некароглу]],<br>[[Шахбаз Ылмаз Некароглу]],<br>[[Фаціх Ылдын]] |з 2014 |30 000 |- | style="background-color:#ffaaaa"|[[Шабакская міліцыя]] <small>(у складзе СНБ)</small> |[[Саад аль-Када]] |з 2014 |1500 |- | style="background-color:#FFD700"|[[Пешмерга]] |[[Масуд Барзані]] |увесь час |150 000—200 000 |- | style="background-color:#cdde87"|[[Курдскі нацыянальны савет]] |[[Ібрагім Біра]] |увесь час |''няма звестак'' |- | style="background-color:#FFD700"|[[Сінджарскі альянс]] |''невядома'' |з 2015 |''няма звестак'' |- | style="background-color:#FFD700"|[[Рабочая партыя Курдыстана]] |[[Абдула Аджалан]],<br>[[Мурат Карайылан]] |увесь час |''няма звестак'' |} == Гл. таксама == * [[Спіс узброеных груп-удзельнікаў грамадзянскай вайны ў Сірыі]] * [[Спецыяльныя групы (Ірак)]] * [[Прыватныя апалчэнні (Ірак)]] {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Узброеныя групоўкі ў Іраку]] [[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Іраку]] [[Катэгорыя:Спісы]] 5xrmz4qu9is68015o1a9zzijy92dsf5 0 670789 5202824 4347158 2026-09-20T17:59:52Z JerzyKundrat 174 5202824 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Хведар Кажаневіч |арыгінал імя = |партрэт = Хведар_Кажаневіч.jpg |апісанне = |род дзейнасці = грамадскі і ваенны дзеяч |дата нараджэння = 14.02.1926 |месца нараджэння = |дата смерці = 27.02.2007 |месца смерці = }} '''Хведар Кажаневіч''' ({{ДН|14|02|1926}} — {{ДС|27|02|2007}}) — беларускі [[грамадскі дзеяч|грамадскі]] і [[ваенны дзеяч]]. == Біяграфія == Нарадзіўся [[14 лютага]] [[1926]] г. у вёсцы [[Любель-Поль]], [[гміна Пінкавічы]], [[Пінскі павет (1921—1940)|Пінскі павет]], [[Палескае ваяводства]] ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспубліцы]]. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] у [[1940]] г. разам з бацькамі быў дэпартаваны на катаргу ў раён [[Архангельск]]у. У [[1942]] г. каб уратаваць сваё жыццё і сям’ю запісаўся да [[Армія Андэрса|Арміі Андэрса]].<ref>[http://www.bielarus.org/open.php?n=512&a=7 БЕЛАРУС. Рэцэнзія. Панявераныя беларускія жаўнеры]</ref> Прайшоў [[Іран]], [[Палестына|Палестыну]], [[Італія|Італію]]. Удзельнік [[Бітва пад Монтэ-Касіна (1944)|бітвы за Монтэ-Касіна]], за што меў узнагароду. У [[1946]] г. прыбыў у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытанію]]. Ад [[19 студзеня]] [[1947]] быў сябрам [[Згуртаванне беларусаў у Вялікабрытаніі|Згуртавання беларусаў у Вялікабрытаніі]]. Першыя гады жыў у [[Брадфард]]зе ([[Ёркшыр]]), потым перабраўся ў [[Манчэстэр]], дзе працаваў інспектарам транспарту. Быў актывістам і доўгагадовым старшынём аддзелу ЗБВБ у Манчэстэры. Ад [[1949]] г. быў сябрам [[Згуртаванне беларускіх камбатантаў|Згуртавання беларускіх камбатантаў]]. Адзін з арганізатараў беларускай суботняй школкі ў Манчэстэры, старшыня бацькоўскага камітэта. Адзін з ініцыятараў стварэння Беларускага клуба ў Манчэстэры, выконваў абавязкі яго скарбніка. Быў сябрам Рады [[БАПЦ]] у Вялікабрытаніі. На ягоных плячах трымалася беларускае жыццё ў графстве [[Ланкашыр]]. Напісаў прадмову да кнігі «Беларусы ў бітве за Монтэ-Касіна». Памёр [[27 лютага]] [[2007]] г. у Манчэстэры. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Беларусы ў бітве за Монтэ-Касіна: артыкулы, дакумэнты / [уклад. Ю. Грыбоўскі; прадм. Х. Кажаневіча]. — Мн.: Кнігазбор, 2006. — 121, [1] с., [4] л. іл. — С. 53 — 102. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны; Кн. 2). — ISBN 985-6824-28-1. == Спасылкі == * [https://nn.by/?c=ar&i=8525 Наша Ніва. Памёр Хведар Кажаневіч — адзін з апошніх жаўнераў, якія штурмавалі Монтэ-Касіна] {{DEFAULTSORT:Кажаневіч Хведар}} [[Катэгорыя:Удзельнікі бітвы за Монтэ-Касіна]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пінскім раёне]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Манчэстэры]] [[Катэгорыя:Члены Згуртавання беларускіх камбатантаў]] 6b4ek128g14wq5k4zr9gfp4mzglr82e 0 673777 5202805 5189866 2026-09-20T17:30:12Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5202805 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Міхась Яськевіч |арыгінал імя = |партрэт = Міхась_Яськевіч.jpg |апісанне = |род дзейнасці = грамадскі дзеяч |дата нараджэння = 17.03.1926 |месца нараджэння = [[Стаўпішчы]], [[Нясвіжскі павет (1920—1940)|Нясвіжскі павет]], [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскае ваяводства]], [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польская Рэспубліка]] |дата смерці = 9.06.2002 |месца смерці = |Месца пахавання = }} {{цёзкі2|Яськевіч}} '''Міхась Яськевіч''' ({{ДН|17|03|1926}} — {{ДС|9|6|2002}}) — беларускі грамадскі дзеяч у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. == Біяграфія == Нарадзіўся [[17 сакавіка]] [[1926]] года у вёсцы [[Стаўпішчы]] [[Нясвіжскі павет (1920—1940)|Нясвіжскага павета]] [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага ваяводства]] ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспубліцы]] (цяпер [[Нясвіжскі раён]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]). У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] падчас нямецкай акупацыі скончыў два курсы настаўніцкай семінарыі. Быў курсантам [[Мінская афіцэрская школа|Мінскай афіцэрскай школы]] [[Беларуская краёвая абарона|БКА]], разам з якой быў далучаны да [[30-я грэнадзёрская дывізія СС|30-й грэнадзёрскай дывізіі пры СС]]. Перайшоў на бок саюзнікаў. У [[1944]]—[[1947]] гг. служыў у [[Армія Андэрса|Другім Польскім корпусе]]. У [[1946]] годзе разам з Другім Польскім корпусам прыбыў у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытанію]]. Пасяліўся ў [[Манчэстэр]]ы. Ад [[1 кастрычніка]] [[1946]] года быў сябрам [[Згуртаванне беларусаў у Вялікай Брытаніі|Згуртавання беларусаў у Вялікабрытаніі]], уваходзіў у аддзел у [[Манчэстэр]]ы, у кіраўніцтве якога шмат гадоў займаў пасаду сакратара, а часам абіраўся і на старшыню. Ад [[1951]] г. сябра [[Згуртаванне беларускіх камбатантаў|Згуртавання беларускіх камбатантаў]], кіраваў дружынай у Манчэстэры. Быў актывістам [[Беларуская Аўтакефальная Праваслаўная Царква|БАПЦ]]. У другой палове 1950-х быў старшынём Манчэстэрскага аддзела брацтва і сястрыцтва Жыровіцкай Божай Маці. У 1958—1961 гг. — настаўнік беларускай суботняй школкі ў Манчэстэры. Уваходзіў у кіраўніцтва Беларускага клуба ў Манчэстэры (сакратар). Доўгія гады быў карэспандэнтам газет «Бацькаўшчына» і «Беларус» у Манчэстэры, падпісваўся псеўданімам Міхась Стаўпіскі. Памёр [[9 чэрвеня]] [[2002]] года. Пахаваны ў [[Манчэстэр]]ы на [[Паўднёвыя могілкі (Манчэстэр)|Паўднёвых могілках]]. == Літаратура == * Гардзіенка Н. Беларусы ў Вялікабрытаніі / пад рэд. А. Гардзіенкі. — Мн,, 2010. * Запісы. Беларускі інстытут навукі і мастацтва, № 37 New York — Miensk, 2014 == Спасылкі == * [http://kamunikat.org/bek/vizitouki.html#did81 Візытоўка Міхася Ясьцевіча як сакратара Манчэстарскага аддзелу ЗБВБ. Манчэстэр] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210507144309/http://kamunikat.org/bek/vizitouki.html#did81 |date=7 мая 2021 }} {{DEFAULTSORT:Яськевіч Міхась}} [[Катэгорыя:Члены Згуртавання беларусаў у Вялікай Брытаніі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай краёвай абароны]] [[Катэгорыя:Члены 30-й грэнадзёрскай дывізіі войскаў пры СС]] fgauavviuss0pu96c7c952b2z2oh6q0 0 675813 5202875 5134686 2026-09-20T19:39:58Z JerzyKundrat 174 /* Крыніцы */ 5202875 wikitext text/x-wiki {{Мастак}} [[Файл:L.Christeseva_Armemuseum.jpg|справа|міні|Экспазіцыя Людмілы Хрысцесевай «У вайны не жаночы твар» (War´s Unwomanly Face) на тэрыторыі Музея арміі ў Стакгольме.]] '''Людміла Хрысцесева''' (''Ludmila Christeseva'', ''L. Christeseva''; нар. 1978, [[Магілёў]], [[Беларусь]]) — шведская мастачка беларускага паходжання. Атрымала ступень магістра мастацтваў на факультэце мастацкага дызайну і тэхналогій [[Віцебскі дзяржаўны тэхналагічны ўніверсітэт|Віцебскага дзяржаўнага тэхналагічнага ўніверсітэта]] па спецыяльнасці «Дызайн касцюма і тканін» у 2001 годзе. Пераехала ў [[Швецыя|Швецыю]] і далучылася да творчай каманды шведскага мадэльера [[Ларс Валін|Ларса Валіна]]. Пазней Хрысцесева атрымала яшчэ два дыпломы — Стакгольмскага ўніверсітэта і Універсітэцкага каледжа мастацтваў, рамёстваў і дызайну ў [[Констфак]]у<ref>{{Cite web|url=https://curatorlab.se/ludmila-christeseva/|title=CuratorLab}}</ref>. Мастацкія даследаванні Хрысцесевай сканцэнтраваны на гендэрнай ідэнтычнасці і пытаннях, звязаных з рэпрэзентацыяй розных культур. Актыўна ўдзельнічае ў мастацкіх праектах і выставах Швецыі і за мяжой.<ref>{{Cite web|url=https://www.armemuseum.se/utstallningar/tidigare-utstallningar/kriget-har-inget-kvinnligt-ansikte/|title=KRIGET HAR INGET KVINNLIGT ANSIKTE|access-date=10 красавіка 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509082349/https://www.armemuseum.se/utstallningar/tidigare-utstallningar/kriget-har-inget-kvinnligt-ansikte/|archivedate=9 мая 2021|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://astanatimes.com/2015/06/swedish-artist-explores-cultural-gender-evolution-in-exhibit-at-kulanshi-gallery/|title=Swedish Artist Explores Cultural, Gender Evolution in Exhibit at Kulanshi Gallery|author=Times|first=Astana|website=The Astana Times|date=June 24, 2015}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://filia.org.uk/artists-2016/2016/11/17/ludmila-christeseva|title=Ludmila Christeseva|access-date=10 красавіка 2024|archive-date=25 мая 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210525182610/https://filia.org.uk/artists-2016/2016/11/17/ludmila-christeseva|url-status=dead}}</ref> Кіруе выставачнай прасторай Artten у цэнтры [[Стакгольм]]а, прысвечанай пашырэнню правоў і магчымасцей жанчын і росту свядомасці ў супольнасці мастацтва і моды.<ref>{{Cite web|url=https://artten.se/|title=Current projects by Artten Gallery|website=Artten gallery}}</ref> Інстытуцыянальныя выставы Хрысцесевай: «War´s Unwomanly Face», экспанавалася ў [[Музей арміі (Стакгольм)|Музеі арміі]] ў Стакгольме (2016) і ў рэзідэнцыі пасла ЗША ў Швецыі ў Стакгольме (2016); «Sustainidentity» у [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным гістарычным музеі Беларусі]] (2016)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://zviazda.by/be/news/20160611/1465648415-leta-startue-z-art-praektami|title=Лета стартуе з арт-праектамі|website=zviazda.by|date=2016-06-11|access-date=2024-04-10|archive-date=9 верасня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200909062230/http://zviazda.by/be/news/20160611/1465648415-leta-startue-z-art-praektami|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://histmuseum.by/by/news/485|title=Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|website=histmuseum.by|access-date=2024-04-10|archive-date=18 мая 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220518154453/http://histmuseum.by/by/news/485/|url-status=dead}}</ref>; «The Toiles» у Стакгольмскім інстытуце касцюма і моды (2017) і ў [[Музей паўночных краін|Паўночным музеі]] ў Стакгольме (2017—2018). Серыя скульптур была ўнікальнай сцэнаграфіяй для выступлення [[Маргарэт Джэнкінс]] Dance Company (ЗША) у Стакгольме ў 2016 годзе. Хрысцесева — арт-дырэктар і выканаўчы прадзюсар міжнароднай выставы «Інгмар Бергман і яго спадчына ў модзе і мастацтве», якая ў 2018 годзе прайшла ў больш за 60 краінах свету<ref>{{Cite web|url=https://www.swedenabroad.se/en/embassies/usa-washington/current/calendar/exhibit-ingmar-bergman-and-his-legacy-in-fashion-and-art/|title=EXHIBITION: Ingmar Bergman and his Legacy in Fashion and Art|website=Sweden Abroad|access-date=10 красавіка 2024|archive-date=25 мая 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210525182618/https://www.swedenabroad.se/en/embassies/usa-washington/current/calendar/exhibit-ingmar-bergman-and-his-legacy-in-fashion-and-art/|url-status=dead}}</ref>. 14 ліпеня 2018 годзе Хрысцесева запрошана паказаць сваю інсталяцыю з «The Toiles» у кантэксце суровай і ўнікальнай прыроды [[Форэ]] ў межах сусветнага святкавання 100-годдзя [[Інгмар Бергман|Інгмара Бергмана]] ў Бергманцэнтры.<ref>{{Cite web|url=https://www.bergmancenter.se/2018/07/09/fira-bergman-pa-faro/|title=Fira Bergman på Fårö|website=Bergmancenter|date=July 9, 2018|access-date=10 красавіка 2024|archive-date=25 мая 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210525182612/https://www.bergmancenter.se/2018/07/09/fira-bergman-pa-faro/|url-status=dead}}</ref> З 2018 года Хрысцесева запрошаная мастачка міжнароднага жаночага мастацкага руху Artdom Араяван Агіды. У 2019 годзе, у гонар 100-годдзя атрымання жанчынамі ў Швецыі выбарчага права, Хрысцесева арганізавала паказ мод для беларускага экалагічнага брэнда ''Historia Naturalis'' на вуліцах Стакгольма, які аб’яднаў некаторую колькасць жыхароў Стакгольма для ўдзелу і падтрымкі жанчын, якія ідуць да сваёй творчай мары — сутыкаюцца як з праблемамі, так і з поспехам. У праекце бралі ўдзел [[Крысціна Юханесан]], амбасадар Швецыі ў Беларусі, і [[Марыя Рашыдзі]], заснавальніца арганізацыі «Правы жанчын / Kvinnors Rätt». У творчасці Хрысцесева развівае некалькі мастацкіх плыняў — [[Sustainidenity]]<ref>{{Cite web|url=http://partisanmag.by/?p=12125|title=ЖАНОЦКАСЦЬ І ІДЭНТЫЧНАСЦЬ|access-date=10 красавіка 2024|archive-date=27 ліпеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230727062649/http://partisanmag.by/?p=12125|url-status=dead}}</ref>, [[Pinkism]]<ref>{{Cite web|url=https://si.se/en/projects-granted-funding/pinkism-womens-empowerment-principles-and-visual-culture/|title=Pinkism: Women's Empowerment Principles and Visual Culture}}</ref> і [[The Sky Over]]<ref>[https://regina.kb.se/primo-explore/fulldisplay?docid=46KBS_ALEPH_DS003896147&context=L&vid=46KBS_VU&lang=sv_SE&search_scope=ALL&adaptor=Local%20Search%20Engine&tab=default_tab&query=any,contains,Christeseva&offset=0 The sky over Stockholm, Minsk, New York, Madrid, London, Cairo, Jerusalem, Berlin, Istanbul, Paris, Moscow] / L. Christeseva., 1978—2013 ; Solna : L. Christeseva</ref>. З пачаткам [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|расійскага ўварвання ва Украіну]] ў 2022 годзе Хрысцесева ініцыявала сусветны тэкстыльны рух за мір і свабоду ''«Рамёствы, якія аб’ядноўваюць, лечаць і доўжацца»''<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://artten.se/crafts-that-unite-heal-and-last/|title=Crafts that unite, heal, and last|website=Artten gallery|access-date=2024-04-10}}</ref>. Прэзентацыі адбыліся па ўсім свеце — у Турцыі пры падтрымцы [[Шведскі інстытут|Шведскага інстытута]]; у Злучаных Штатах у межах праграмы ESKFF artists in residence у Mana Contemporary, на [[Таймс-сквер]] па запрашэнні няўрадавай арганізацыі Razom for Ukraine, у [[Ліўрусткамарэн|Шведскім каралеўскім зброевым музеі]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://livrustkammaren.se/en/exhibitions/stockholm-design-week-craft-that-unites-heals-and-lasts/|title=Stockholm Design Week – Craft that Unite, Heal, and Last - Livrustkammaren|website=livrustkammaren.se|access-date=2024-04-10}}</ref> ў [[Стакгольмскі каралеўскі палац|Каралеўскім палацы]], і на Oslo Freedom Forum, арганізаваным Human Rights Foundation (HRF) з [[Гары Кімавіч Каспараў|Гары Каспаравым]] як старшынёй. Актывісцкая праца Крысцесевай заўважана СМІ і ў міжнародных мастацкіх даследаваннях, у тым ліку фінансава-дакументальны праект WMM «The other side of the Sea» рэжысёра Хсуань Пан Ю (Тайвань/ЗША)<ref>{{Cite web |url=https://www.panvideo.net/project-mila |title=Project Mila |access-date=10 красавіка 2024 |archive-date=5 ліпеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230705065636/https://www.panvideo.net/project-mila |url-status=dead }}</ref> і «In an act of weaving» з Нефелі Айканому (Грэцыя/Швецыя). У 2023 годзе Хрысцесева заснавала ''Artten Foundation''<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://foundation.artten.se/|title=ARTTEN FOUNDATION NGO|access-date=2024-04-10}}</ref> для пашырэння правоў і магчымасцей жанчын і дзяцей ва ўсім свеце праз культуру і адукацыю. Яе ініцыятыва «Жоўты&Блакітны: уся Швецыя тчэ» ({{Lang-sv|Gul&Blå: hela Sverige flätar}}) з мэтай аб’яднання людзей у творчым шляху да светлай будучыні і спрыяння інтэграцыі ўкраінскіх сем’яў праз мастацтва і рамёствы.<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://artten.se/hela-sverige-flatar/|title=Artten-Gallery-Ludmila-Christeseva- Gul&Blå-Hela Sverige flätar-art|website=Artten gallery|access-date=2024-04-10}}</ref> Праект распрацаваны на нацыянальным узроўні і прадугледжвае сумесны, шведскіх грамадзян і ўкраінскіх бежанцаў, тэкстыльны мастацкі твор, якое сімвалізуе шведскі сцяг. Твор прысвечаны 100-годдзю [[Стакгольмская ратуша|мэрыі Стакгольма]], якое адзначаюць у 2023 годзе, яго выраб і прэзентацыі адбываліся ў розных гарадах Швецыі, уключаючы Стакгольм, Вісбю і Гётэборг<ref>{{Cite web|lang=sv-SE|url=https://goteborg2023.com/event/gul-bla-hela-sverige-flatar/|title=Gul & Blå: Hela Sverige flätar|website=Göteborg 2023|access-date=2024-04-11|archive-date=24 жніўня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824181541/https://goteborg2023.com/event/gul-bla-hela-sverige-flatar/|url-status=dead}}</ref>, а таксама на важных палітычных мерапрыемствах, уключаючы [[Ярвенскі тыдзень]] ({{Lang-sv|Järvaveckan}})<ref>{{Cite web|lang=sv-SE|url=https://jarvaveckan.se/arkiv/2023/program/gulbla-hela-sverige-flatar/|title=Gul&Blå: Hela Sverige flätar|website=Järvaveckan 2024|access-date=2024-04-11}}</ref> і [[Альмедаленскі тыдзень]]. Людміла Хрысцесева атрымала ўзнагароду «Уплыў года» па версіі IHM Impact Awards<ref>{{Cite web |url=https://www.steelstar.se/post/lisa-st%C3%A5lstierna-en-expert-p%C3%A5-ihm-advisory-board-2023 |title=Архіўная копія |access-date=10 красавіка 2024 |archive-date=29 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230929235051/https://www.steelstar.se/post/lisa-st%C3%A5lstierna-en-expert-p%C3%A5-ihm-advisory-board-2023 |url-status=dead }}</ref> і намінавана на прэмію імя Нэльсана Мандэлы ў 2023 і 2024 гадах ад мэрыі Стакгольма. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Хрысцесева Людміла}} [[Катэгорыя:Праваабаронцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Швецыі]] [[Катэгорыя:Мастакі Швецыі]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] a6n58ngq96qbrqdckww17iudodl20o0 5202877 5202875 2026-09-20T19:43:18Z JerzyKundrat 174 /* Крыніцы */ 5202877 wikitext text/x-wiki {{Мастак}} [[Файл:L.Christeseva_Armemuseum.jpg|справа|міні|Экспазіцыя Людмілы Хрысцесевай «У вайны не жаночы твар» (War´s Unwomanly Face) на тэрыторыі Музея арміі ў Стакгольме.]] '''Людміла Хрысцесева''' (''Ludmila Christeseva'', ''L. Christeseva''; нар. 1978, [[Магілёў]], [[Беларусь]]) — шведская мастачка беларускага паходжання. Атрымала ступень магістра мастацтваў на факультэце мастацкага дызайну і тэхналогій [[Віцебскі дзяржаўны тэхналагічны ўніверсітэт|Віцебскага дзяржаўнага тэхналагічнага ўніверсітэта]] па спецыяльнасці «Дызайн касцюма і тканін» у 2001 годзе. Пераехала ў [[Швецыя|Швецыю]] і далучылася да творчай каманды шведскага мадэльера [[Ларс Валін|Ларса Валіна]]. Пазней Хрысцесева атрымала яшчэ два дыпломы — Стакгольмскага ўніверсітэта і Універсітэцкага каледжа мастацтваў, рамёстваў і дызайну ў [[Констфак]]у<ref>{{Cite web|url=https://curatorlab.se/ludmila-christeseva/|title=CuratorLab}}</ref>. Мастацкія даследаванні Хрысцесевай сканцэнтраваны на гендэрнай ідэнтычнасці і пытаннях, звязаных з рэпрэзентацыяй розных культур. Актыўна ўдзельнічае ў мастацкіх праектах і выставах Швецыі і за мяжой.<ref>{{Cite web|url=https://www.armemuseum.se/utstallningar/tidigare-utstallningar/kriget-har-inget-kvinnligt-ansikte/|title=KRIGET HAR INGET KVINNLIGT ANSIKTE|access-date=10 красавіка 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509082349/https://www.armemuseum.se/utstallningar/tidigare-utstallningar/kriget-har-inget-kvinnligt-ansikte/|archivedate=9 мая 2021|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://astanatimes.com/2015/06/swedish-artist-explores-cultural-gender-evolution-in-exhibit-at-kulanshi-gallery/|title=Swedish Artist Explores Cultural, Gender Evolution in Exhibit at Kulanshi Gallery|author=Times|first=Astana|website=The Astana Times|date=June 24, 2015}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://filia.org.uk/artists-2016/2016/11/17/ludmila-christeseva|title=Ludmila Christeseva|access-date=10 красавіка 2024|archive-date=25 мая 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210525182610/https://filia.org.uk/artists-2016/2016/11/17/ludmila-christeseva|url-status=dead}}</ref> Кіруе выставачнай прасторай Artten у цэнтры [[Стакгольм]]а, прысвечанай пашырэнню правоў і магчымасцей жанчын і росту свядомасці ў супольнасці мастацтва і моды.<ref>{{Cite web|url=https://artten.se/|title=Current projects by Artten Gallery|website=Artten gallery}}</ref> Інстытуцыянальныя выставы Хрысцесевай: «War´s Unwomanly Face», экспанавалася ў [[Музей арміі (Стакгольм)|Музеі арміі]] ў Стакгольме (2016) і ў рэзідэнцыі пасла ЗША ў Швецыі ў Стакгольме (2016); «Sustainidentity» у [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным гістарычным музеі Беларусі]] (2016)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://zviazda.by/be/news/20160611/1465648415-leta-startue-z-art-praektami|title=Лета стартуе з арт-праектамі|website=zviazda.by|date=2016-06-11|access-date=2024-04-10|archive-date=9 верасня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200909062230/http://zviazda.by/be/news/20160611/1465648415-leta-startue-z-art-praektami|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://histmuseum.by/by/news/485|title=Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|website=histmuseum.by|access-date=2024-04-10|archive-date=18 мая 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220518154453/http://histmuseum.by/by/news/485/|url-status=dead}}</ref>; «The Toiles» у Стакгольмскім інстытуце касцюма і моды (2017) і ў [[Музей паўночных краін|Паўночным музеі]] ў Стакгольме (2017—2018). Серыя скульптур была ўнікальнай сцэнаграфіяй для выступлення [[Маргарэт Джэнкінс]] Dance Company (ЗША) у Стакгольме ў 2016 годзе. Хрысцесева — арт-дырэктар і выканаўчы прадзюсар міжнароднай выставы «Інгмар Бергман і яго спадчына ў модзе і мастацтве», якая ў 2018 годзе прайшла ў больш за 60 краінах свету<ref>{{Cite web|url=https://www.swedenabroad.se/en/embassies/usa-washington/current/calendar/exhibit-ingmar-bergman-and-his-legacy-in-fashion-and-art/|title=EXHIBITION: Ingmar Bergman and his Legacy in Fashion and Art|website=Sweden Abroad|access-date=10 красавіка 2024|archive-date=25 мая 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210525182618/https://www.swedenabroad.se/en/embassies/usa-washington/current/calendar/exhibit-ingmar-bergman-and-his-legacy-in-fashion-and-art/|url-status=dead}}</ref>. 14 ліпеня 2018 годзе Хрысцесева запрошана паказаць сваю інсталяцыю з «The Toiles» у кантэксце суровай і ўнікальнай прыроды [[Форэ]] ў межах сусветнага святкавання 100-годдзя [[Інгмар Бергман|Інгмара Бергмана]] ў Бергманцэнтры.<ref>{{Cite web|url=https://www.bergmancenter.se/2018/07/09/fira-bergman-pa-faro/|title=Fira Bergman på Fårö|website=Bergmancenter|date=July 9, 2018|access-date=10 красавіка 2024|archive-date=25 мая 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210525182612/https://www.bergmancenter.se/2018/07/09/fira-bergman-pa-faro/|url-status=dead}}</ref> З 2018 года Хрысцесева запрошаная мастачка міжнароднага жаночага мастацкага руху Artdom Араяван Агіды. У 2019 годзе, у гонар 100-годдзя атрымання жанчынамі ў Швецыі выбарчага права, Хрысцесева арганізавала паказ мод для беларускага экалагічнага брэнда ''Historia Naturalis'' на вуліцах Стакгольма, які аб’яднаў некаторую колькасць жыхароў Стакгольма для ўдзелу і падтрымкі жанчын, якія ідуць да сваёй творчай мары — сутыкаюцца як з праблемамі, так і з поспехам. У праекце бралі ўдзел [[Крысціна Юханесан]], амбасадар Швецыі ў Беларусі, і [[Марыя Рашыдзі]], заснавальніца арганізацыі «Правы жанчын / Kvinnors Rätt». У творчасці Хрысцесева развівае некалькі мастацкіх плыняў — [[Sustainidenity]]<ref>{{Cite web|url=http://partisanmag.by/?p=12125|title=ЖАНОЦКАСЦЬ І ІДЭНТЫЧНАСЦЬ|access-date=10 красавіка 2024|archive-date=27 ліпеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230727062649/http://partisanmag.by/?p=12125|url-status=dead}}</ref>, [[Pinkism]]<ref>{{Cite web|url=https://si.se/en/projects-granted-funding/pinkism-womens-empowerment-principles-and-visual-culture/|title=Pinkism: Women's Empowerment Principles and Visual Culture}}</ref> і [[The Sky Over]]<ref>[https://regina.kb.se/primo-explore/fulldisplay?docid=46KBS_ALEPH_DS003896147&context=L&vid=46KBS_VU&lang=sv_SE&search_scope=ALL&adaptor=Local%20Search%20Engine&tab=default_tab&query=any,contains,Christeseva&offset=0 The sky over Stockholm, Minsk, New York, Madrid, London, Cairo, Jerusalem, Berlin, Istanbul, Paris, Moscow] / L. Christeseva., 1978—2013 ; Solna : L. Christeseva</ref>. З пачаткам [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|расійскага ўварвання ва Украіну]] ў 2022 годзе Хрысцесева ініцыявала сусветны тэкстыльны рух за мір і свабоду ''«Рамёствы, якія аб’ядноўваюць, лечаць і доўжацца»''<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://artten.se/crafts-that-unite-heal-and-last/|title=Crafts that unite, heal, and last|website=Artten gallery|access-date=2024-04-10}}</ref>. Прэзентацыі адбыліся па ўсім свеце — у Турцыі пры падтрымцы [[Шведскі інстытут|Шведскага інстытута]]; у Злучаных Штатах у межах праграмы ESKFF artists in residence у Mana Contemporary, на [[Таймс-сквер]] па запрашэнні няўрадавай арганізацыі Razom for Ukraine, у [[Ліўрусткамарэн|Шведскім каралеўскім зброевым музеі]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://livrustkammaren.se/en/exhibitions/stockholm-design-week-craft-that-unites-heals-and-lasts/|title=Stockholm Design Week – Craft that Unite, Heal, and Last - Livrustkammaren|website=livrustkammaren.se|access-date=2024-04-10}}</ref> ў [[Стакгольмскі каралеўскі палац|Каралеўскім палацы]], і на Oslo Freedom Forum, арганізаваным Human Rights Foundation (HRF) з [[Гары Кімавіч Каспараў|Гары Каспаравым]] як старшынёй. Актывісцкая праца Крысцесевай заўважана СМІ і ў міжнародных мастацкіх даследаваннях, у тым ліку фінансава-дакументальны праект WMM «The other side of the Sea» рэжысёра Хсуань Пан Ю (Тайвань/ЗША)<ref>{{Cite web |url=https://www.panvideo.net/project-mila |title=Project Mila |access-date=10 красавіка 2024 |archive-date=5 ліпеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230705065636/https://www.panvideo.net/project-mila |url-status=dead }}</ref> і «In an act of weaving» з Нефелі Айканому (Грэцыя/Швецыя). У 2023 годзе Хрысцесева заснавала ''Artten Foundation''<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://foundation.artten.se/|title=ARTTEN FOUNDATION NGO|access-date=2024-04-10}}</ref> для пашырэння правоў і магчымасцей жанчын і дзяцей ва ўсім свеце праз культуру і адукацыю. Яе ініцыятыва «Жоўты&Блакітны: уся Швецыя тчэ» ({{Lang-sv|Gul&Blå: hela Sverige flätar}}) з мэтай аб’яднання людзей у творчым шляху да светлай будучыні і спрыяння інтэграцыі ўкраінскіх сем’яў праз мастацтва і рамёствы.<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://artten.se/hela-sverige-flatar/|title=Artten-Gallery-Ludmila-Christeseva- Gul&Blå-Hela Sverige flätar-art|website=Artten gallery|access-date=2024-04-10}}</ref> Праект распрацаваны на нацыянальным узроўні і прадугледжвае сумесны, шведскіх грамадзян і ўкраінскіх бежанцаў, тэкстыльны мастацкі твор, якое сімвалізуе шведскі сцяг. Твор прысвечаны 100-годдзю [[Стакгольмская ратуша|мэрыі Стакгольма]], якое адзначаюць у 2023 годзе, яго выраб і прэзентацыі адбываліся ў розных гарадах Швецыі, уключаючы Стакгольм, Вісбю і Гётэборг<ref>{{Cite web|lang=sv-SE|url=https://goteborg2023.com/event/gul-bla-hela-sverige-flatar/|title=Gul & Blå: Hela Sverige flätar|website=Göteborg 2023|access-date=2024-04-11|archive-date=24 жніўня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824181541/https://goteborg2023.com/event/gul-bla-hela-sverige-flatar/|url-status=dead}}</ref>, а таксама на важных палітычных мерапрыемствах, уключаючы [[Ярвенскі тыдзень]] ({{Lang-sv|Järvaveckan}})<ref>{{Cite web|lang=sv-SE|url=https://jarvaveckan.se/arkiv/2023/program/gulbla-hela-sverige-flatar/|title=Gul&Blå: Hela Sverige flätar|website=Järvaveckan 2024|access-date=2024-04-11}}</ref> і [[Альмедаленскі тыдзень]]. Людміла Хрысцесева атрымала ўзнагароду «Уплыў года» па версіі IHM Impact Awards<ref>{{Cite web |url=https://www.steelstar.se/post/lisa-st%C3%A5lstierna-en-expert-p%C3%A5-ihm-advisory-board-2023 |title=Архіўная копія |access-date=10 красавіка 2024 |archive-date=29 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230929235051/https://www.steelstar.se/post/lisa-st%C3%A5lstierna-en-expert-p%C3%A5-ihm-advisory-board-2023 |url-status=dead }}</ref> і намінавана на прэмію імя Нэльсана Мандэлы ў 2023 і 2024 гадах ад мэрыі Стакгольма. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Хрысцесева Людміла}} [[Катэгорыя:Праваабаронцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў Швецыю з Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастакі Швецыі]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] pknehnngl4mb2qra5eu12h1jzwxfhl7 0 679997 5202708 5056664 2026-09-20T13:06:08Z 5202708 wikitext text/x-wiki {{Свята |назва свята = Дзень народнага адзінства |тып(колер) = |пашыраны тып = афіцыйнае свята ([[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]]) |выява = |подпіс = |значэнне = |устаноўлена = [[7 чэрвеня]] [[2021]] |афіцыйна = |інакш = |таксама = |адзначаецца = |у перыяд з = |па = |дата = [[17 верасня]] |святкаванне = |традыцыі = |звязана з =[[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР]] }} '''Дзе́нь наро́днага адзі́нства''' — [[Святы Беларусі|дзяржаўнае свята Рэспублікі Беларусь]], якое адзначаецца штогод [[17 верасня]]. Уведзена 7 чэрвеня 2021 года ў гонар частковага [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэння Заходняй Беларусі да БССР]], якое пачалося 17 верасня 1939 года з [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|паходу Чырвонай арміі ў Заходнюю Беларусь і Украіну]] (тагачасную [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскую Рэспубліку]])<ref>{{Cite web |url=https://zviazda.by/be/news/20210607/1623076394-u-belarusi-zasnavali-dzen-narodnaga-adzinstva |title=У Беларусі заснавалі Дзень народнага адзінства |access-date=27 студзеня 2022 |archive-date=8 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210608050722/https://zviazda.by/be/news/20210607/1623076394-u-belarusi-zasnavali-dzen-narodnaga-adzinstva |url-status=dead }}</ref>. Створанае на ўзор [[Дзень народнага адзінства (Расія)|Дня народнага адзінства ў Расіі]], як рэакцыя на [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэсты супраць фальсіфікацыі прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]] і далейшае абвяшчэнне рэжымам [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] 2021 года «''Годам народнага адзінства''»<ref name="Paškievič">{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31295044.html|title = Сьвяткуючы 17 верасьня, перш за ўсё ўлада хоча паказаць дулю суседзям, палякам, — Пашкевіч|author = |authorlink = |date = 7-6-2021|publisher = svaboda.org|language = be-x-old|archiveurl = |archivedate = |accessdate = 24-7-2021}}</ref>. == Святкаванне ў 2021 годзе == 17 верасня 2021 года засталося працоўным днём. Яго святкаванне прыняло форму мерапрыемстваў, арганізаваных дзяржаўнымі структурамі і праўладнымі грамадскімі аб’яднаннямі. Сярод іншага яно ўключыла ў сябе правядзенне флэшмобаў з дзяржаўнай сімволікай, у тым ліку кулінарнага ў Бабруйску<ref>[https://news.zerkalo.io/cellar/3103.html Флаги из бутербродов, дети под дождем, клип от Минюста]</ref><ref>[https://berastouski.blogspot.com/2021/06/blog-post.html Дзень народнага адзінства] // Блог Андрэя Берастоўскага</ref>, аўтапрабегаў, канцэртаў у буйных гарадах, галоўны канцэрт адбыўся на [[Мінск-Арэна|Мінск-Арэне]]<ref>[https://ont.by/news/belarus-otmetila-den-narodnogo-edinstva-kak-proshel-prazdnichnyj-koncert-na-minsk-arene Беларусь отметила День народного единства. Как прошел праздничный концерт на «Минск-Арене»]</ref>. У гонар новага свята ў Брэсце была ўсталявана мемарыяльная дошка чырвонаармейцам, якія загінулі ў 1939 годзе ў Заходняй Беларусі, помнік васільку ў Магілёве, новы помнік на тэрыторыі [[Бяроза-Картузскі канцэнтрацыйны лагер|былога канцлагера ў Бярозе]], у Баранавічах быў адкрыты Музей народнага адзінства <ref>[https://www.sb.by/articles/v-baranovichakh-otkrylsya-pervyy-v-belarusi-muzey-narodnogo-edinstva.html В Барановичах открылся первый в Беларуси Музей народного единства]{{Недаступная спасылка}} // СБ — Беларусь сегодня</ref>. == Тапонімы ў гонар свята == * У [[Мінск]]у: [[Бульвар 17 верасня (Мінск)|бульвар 17 верасня]] (2021), сад адзінства у парку на [[Праспект Ракасоўскага (Мінск)|праспекце Ракасоўскага]], алеі народнага адзінства каля вуліц [[Налібокская вуліца (Мінск)|Налібокскай]] і [[Вуліца Крупскай (Мінск)|Крупскай]] (2022), парк народнага адзінства паміж [[Праспект Пераможцаў (Мінск)|праспектам Пераможцаў]] і [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўскай вуліцай]] (2025)<ref>Александр Новиков, Дмитрий Исайчук. Какие места в столице связаны с днём народного единства? // Вечерний Минск, 17-23 сентября 2026 № 40 (13233) с. 8-9</ref>. * У [[Магілёў|Магілёве]]: [[Праспект 17 верасня (Магілёў)|праспект 17 верасня]] (2024)<ref>[https://news.by/news/obshchestvo/v-mogileve-otkryli-prospekt-17-sentyabrya В Могилеве открыли проспект 17 Сентября] // News.by, 16.09.2024</ref>. * У [[Бабруйск]]у: [[Вуліца народнага адзінства (Бабруйск)|вуліца народнага адзінства]] (2023)<ref>[https://mogilev.1prof.by/news/ulica-narodnogo-edinstva-poyavilas-v-bobrujske/ Улица “Народного единства” появилась в Бобруйске] // Могилевское областное объединение профсоюзов, 16.09.2023</ref>. == Крытыка == Гісторык [[Аляксандр Васілевіч Пашкевіч|Аляксандр Пашкевіч]] адзначае, што далучэнне Заходняй Беларусі да БССР прывяло да [[Рэпрэсіі ў БССР|масавых сталінскіх рэпрэсій]] у гэтай частцы Беларусі, таму дата не можа адзначацца як свята. Таксама адной з прычын выбару дату Пашкевіч называе канфлікт паміж [[Польшча]]й і рэжымам Лукашэнкі, які працягваецца пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]], а таксама жаданне спадабацца [[Расія|Расіі]]<ref name="Paškievič"/>. Кіраўнік [[Міністр замежных спраў Літоўскай Рэспублікі|Міністэрства замежных спраў Літвы]] [[Габрыэлюс Ландсбергіс]] крытычна выказаўся пра рашэнне Лукашэнкі: «''17 верасня — адна з самых балючых дат у гісторыі Польшчы. Рашэнне Мінска аб прызначэнні 17 верасня „Днём народнага адзінства“ паказвае, што цяперашні ўрад Беларусі мае цынічнае і скажонае стаўленне да гістарычнай памяці і ігнаруе злачынствы, учыненыя двума самымі жорсткімі таталітарнымі рэжымамі ХХ стагоддзя''»<ref>{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31300960.html|title = Кіраўнік МЗС Літвы пра сьвята 17 верасьня: «Урад Беларусі ігнаруе злачынствы, учыненыя двума таталітарнымі рэжымамі»|author = |authorlink = |date = 10-6-2021|publisher = svaboda.org|language = be-x-old|archiveurl = |archivedate = |accessdate = 24-7-2021}} </ref>. Міністэрства замежных спраў Польшчы назвала незразумелым базаванне беларускай палітыкі «''на спадчыне пакта Гітлера і Сталіна''» (гл. [[Пакт Молатава — Рыбентропа]]), таксама ў заяве гаворыцца, што заснаванне свята «''Гэта жэст, які з’яўляецца часткай дзеянняў Расіі, накіраваных на пераасэнсаванне надзвычай складанай гісторыі нашага рэгіёна, што сур’ёзна перашкодзіць Беларусі ў дыялогу і ўзаемаразуменні з суседнімі краінамі, а таксама з краінамі ўсёй Еўропы''»<ref>{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31297976.html|title = МЗС Польшчы з абурэньнем успрыняў заснаваньне ў Беларусі «Дня народнага адзінства»|author = |authorlink = |date = 9-6-2021|publisher = svaboda.org|language = be-x-old|archiveurl = |archivedate = |accessdate = 24-7-2021}}</ref>. [[Інстытут нацыянальнай памяці (Польшча)|Інстытут нацыянальнай памяці]] Польшчы назваў свята «''Днём адзінства двух таталітарызмаў''»<ref>{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31296347.html|title = Інстытут нацыянальнай памяці Польшчы пра сьвята 17 верасьня: «Дзень адзінства двух таталітарызмаў»|author = |authorlink = |date = 8-6-2021|publisher = svaboda.org|language = be-x-old|archiveurl = |archivedate = |accessdate = 24-7-2021}}</ref>. Палітолаг [[Вольф Рубінчык]] адзначаў, што да 1941 года мяжа паміж усходняй і заходняй часткамі Беларусі, нягледзячы на адміністрацыйнае «ўз’яднанне», фактычна заставалася, без адмысловага дазволу праз яе не пускалі, і ўжо ў пасляваенныя гады «заходнікі» працяглы час заставаліся ў СССР грамадзянамі другога гатунку. Паводле даследчыка, сапраўднае адзінства дасягаюць не штыкамі, а 17 верасня ў канцы ХХ ст. — пачатку ХХІ ст. амаль не адзначалі ў народзе як свята.<ref>https://belisrael.info/?p=29014</ref> == Гл. таксама == * [[Вуліца 17 верасня]] * [[Бульвар 17 Верасня (Мінск)|бульвар 17 Верасня ў Мінску]] {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://euroradio.fm/dzen-narodnaga-adzinstva-nastalgiya-pa-sssr-abo-sproba-pamirycca Дзень народнага адзінства: настальгія па СССР або спроба памірыцца?] {{Палітычны крызіс у Беларусі}} [[Катэгорыя:Святы Беларусі]] [[Катэгорыя:Заходняя Беларусь]] [[Катэгорыя:Святы 17 верасня]] [[Катэгорыя:2021 год у Беларусі]] l2p4bp5ko1pu938g6qexjeal6g3tdhy 5202710 5202708 2026-09-20T13:07:00Z 5202710 wikitext text/x-wiki {{Свята |назва свята = Дзень народнага адзінства |тып(колер) = |пашыраны тып = афіцыйнае свята ([[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]]) |выява = |подпіс = |значэнне = |устаноўлена = [[7 чэрвеня]] [[2021]] |афіцыйна = |інакш = |таксама = |адзначаецца = |у перыяд з = |па = |дата = [[17 верасня]] |святкаванне = |традыцыі = |звязана з =[[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР]] }} '''Дзе́нь наро́днага адзі́нства''' — [[Святы Беларусі|дзяржаўнае свята Рэспублікі Беларусь]], якое адзначаецца штогод [[17 верасня]]. Уведзена 7 чэрвеня 2021 года ў гонар частковага [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэння Заходняй Беларусі да БССР]], якое пачалося 17 верасня 1939 года з [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|паходу Чырвонай арміі ў Заходнюю Беларусь і Украіну]] (тагачасную [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскую Рэспубліку]])<ref>{{Cite web |url=https://zviazda.by/be/news/20210607/1623076394-u-belarusi-zasnavali-dzen-narodnaga-adzinstva |title=У Беларусі заснавалі Дзень народнага адзінства |access-date=27 студзеня 2022 |archive-date=8 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210608050722/https://zviazda.by/be/news/20210607/1623076394-u-belarusi-zasnavali-dzen-narodnaga-adzinstva |url-status=dead }}</ref>. Створанае на ўзор [[Дзень народнага адзінства (Расія)|Дня народнага адзінства ў Расіі]], як рэакцыя на [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэсты супраць фальсіфікацыі прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]] і далейшае абвяшчэнне рэжымам [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] 2021 года «''Годам народнага адзінства''»<ref name="Paškievič">{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31295044.html|title = Сьвяткуючы 17 верасьня, перш за ўсё ўлада хоча паказаць дулю суседзям, палякам, — Пашкевіч|author = |authorlink = |date = 7-6-2021|publisher = svaboda.org|language = be-x-old|archiveurl = |archivedate = |accessdate = 24-7-2021}}</ref>. == Святкаванне ў 2021 годзе == 17 верасня 2021 года засталося працоўным днём. Яго святкаванне прыняло форму мерапрыемстваў, арганізаваных дзяржаўнымі структурамі і праўладнымі грамадскімі аб’яднаннямі. Сярод іншага яно ўключыла ў сябе правядзенне флэшмобаў з дзяржаўнай сімволікай, у тым ліку кулінарнага ў Бабруйску<ref>[https://news.zerkalo.io/cellar/3103.html Флаги из бутербродов, дети под дождем, клип от Минюста]</ref><ref>[https://berastouski.blogspot.com/2021/06/blog-post.html Дзень народнага адзінства] // Блог Андрэя Берастоўскага</ref>, аўтапрабегаў, канцэртаў у буйных гарадах, галоўны канцэрт адбыўся на [[Мінск-Арэна|Мінск-Арэне]]<ref>[https://ont.by/news/belarus-otmetila-den-narodnogo-edinstva-kak-proshel-prazdnichnyj-koncert-na-minsk-arene Беларусь отметила День народного единства. Как прошел праздничный концерт на «Минск-Арене»]</ref>. У гонар новага свята ў Брэсце была ўсталявана мемарыяльная дошка чырвонаармейцам, якія загінулі ў 1939 годзе ў Заходняй Беларусі, помнік васільку ў Магілёве, новы помнік на тэрыторыі [[Бяроза-Картузскі канцэнтрацыйны лагер|былога канцлагера ў Бярозе]], у Баранавічах быў адкрыты Музей народнага адзінства <ref>[https://www.sb.by/articles/v-baranovichakh-otkrylsya-pervyy-v-belarusi-muzey-narodnogo-edinstva.html В Барановичах открылся первый в Беларуси Музей народного единства]{{Недаступная спасылка}} // СБ — Беларусь сегодня</ref>. == Тапонімы ў гонар свята == * У [[Мінск]]у: [[Бульвар 17 Верасня (Мінск)|бульвар 17 верасня]] (2021), сад адзінства у парку на [[Праспект Ракасоўскага (Мінск)|праспекце Ракасоўскага]], алеі народнага адзінства каля вуліц [[Налібокская вуліца (Мінск)|Налібокскай]] і [[Вуліца Крупскай (Мінск)|Крупскай]] (2022), парк народнага адзінства паміж [[Праспект Пераможцаў (Мінск)|праспектам Пераможцаў]] і [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўскай вуліцай]] (2025)<ref>Александр Новиков, Дмитрий Исайчук. Какие места в столице связаны с днём народного единства? // Вечерний Минск, 17-23 сентября 2026 № 40 (13233) с. 8-9</ref>. * У [[Магілёў|Магілёве]]: [[Праспект 17 верасня (Магілёў)|праспект 17 верасня]] (2024)<ref>[https://news.by/news/obshchestvo/v-mogileve-otkryli-prospekt-17-sentyabrya В Могилеве открыли проспект 17 Сентября] // News.by, 16.09.2024</ref>. * У [[Бабруйск]]у: [[Вуліца народнага адзінства (Бабруйск)|вуліца народнага адзінства]] (2023)<ref>[https://mogilev.1prof.by/news/ulica-narodnogo-edinstva-poyavilas-v-bobrujske/ Улица “Народного единства” появилась в Бобруйске] // Могилевское областное объединение профсоюзов, 16.09.2023</ref>. == Крытыка == Гісторык [[Аляксандр Васілевіч Пашкевіч|Аляксандр Пашкевіч]] адзначае, што далучэнне Заходняй Беларусі да БССР прывяло да [[Рэпрэсіі ў БССР|масавых сталінскіх рэпрэсій]] у гэтай частцы Беларусі, таму дата не можа адзначацца як свята. Таксама адной з прычын выбару дату Пашкевіч называе канфлікт паміж [[Польшча]]й і рэжымам Лукашэнкі, які працягваецца пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]], а таксама жаданне спадабацца [[Расія|Расіі]]<ref name="Paškievič"/>. Кіраўнік [[Міністр замежных спраў Літоўскай Рэспублікі|Міністэрства замежных спраў Літвы]] [[Габрыэлюс Ландсбергіс]] крытычна выказаўся пра рашэнне Лукашэнкі: «''17 верасня — адна з самых балючых дат у гісторыі Польшчы. Рашэнне Мінска аб прызначэнні 17 верасня „Днём народнага адзінства“ паказвае, што цяперашні ўрад Беларусі мае цынічнае і скажонае стаўленне да гістарычнай памяці і ігнаруе злачынствы, учыненыя двума самымі жорсткімі таталітарнымі рэжымамі ХХ стагоддзя''»<ref>{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31300960.html|title = Кіраўнік МЗС Літвы пра сьвята 17 верасьня: «Урад Беларусі ігнаруе злачынствы, учыненыя двума таталітарнымі рэжымамі»|author = |authorlink = |date = 10-6-2021|publisher = svaboda.org|language = be-x-old|archiveurl = |archivedate = |accessdate = 24-7-2021}} </ref>. Міністэрства замежных спраў Польшчы назвала незразумелым базаванне беларускай палітыкі «''на спадчыне пакта Гітлера і Сталіна''» (гл. [[Пакт Молатава — Рыбентропа]]), таксама ў заяве гаворыцца, што заснаванне свята «''Гэта жэст, які з’яўляецца часткай дзеянняў Расіі, накіраваных на пераасэнсаванне надзвычай складанай гісторыі нашага рэгіёна, што сур’ёзна перашкодзіць Беларусі ў дыялогу і ўзаемаразуменні з суседнімі краінамі, а таксама з краінамі ўсёй Еўропы''»<ref>{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31297976.html|title = МЗС Польшчы з абурэньнем успрыняў заснаваньне ў Беларусі «Дня народнага адзінства»|author = |authorlink = |date = 9-6-2021|publisher = svaboda.org|language = be-x-old|archiveurl = |archivedate = |accessdate = 24-7-2021}}</ref>. [[Інстытут нацыянальнай памяці (Польшча)|Інстытут нацыянальнай памяці]] Польшчы назваў свята «''Днём адзінства двух таталітарызмаў''»<ref>{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31296347.html|title = Інстытут нацыянальнай памяці Польшчы пра сьвята 17 верасьня: «Дзень адзінства двух таталітарызмаў»|author = |authorlink = |date = 8-6-2021|publisher = svaboda.org|language = be-x-old|archiveurl = |archivedate = |accessdate = 24-7-2021}}</ref>. Палітолаг [[Вольф Рубінчык]] адзначаў, што да 1941 года мяжа паміж усходняй і заходняй часткамі Беларусі, нягледзячы на адміністрацыйнае «ўз’яднанне», фактычна заставалася, без адмысловага дазволу праз яе не пускалі, і ўжо ў пасляваенныя гады «заходнікі» працяглы час заставаліся ў СССР грамадзянамі другога гатунку. Паводле даследчыка, сапраўднае адзінства дасягаюць не штыкамі, а 17 верасня ў канцы ХХ ст. — пачатку ХХІ ст. амаль не адзначалі ў народзе як свята.<ref>https://belisrael.info/?p=29014</ref> == Гл. таксама == * [[Вуліца 17 верасня]] * [[Бульвар 17 Верасня (Мінск)|бульвар 17 Верасня ў Мінску]] {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://euroradio.fm/dzen-narodnaga-adzinstva-nastalgiya-pa-sssr-abo-sproba-pamirycca Дзень народнага адзінства: настальгія па СССР або спроба памірыцца?] {{Палітычны крызіс у Беларусі}} [[Катэгорыя:Святы Беларусі]] [[Катэгорыя:Заходняя Беларусь]] [[Катэгорыя:Святы 17 верасня]] [[Катэгорыя:2021 год у Беларусі]] 7b2lk7t7vaqfvuy6ihc8yz5jeh235xm 5202711 5202710 2026-09-20T13:07:30Z 5202711 wikitext text/x-wiki {{Свята |назва свята = Дзень народнага адзінства |тып(колер) = |пашыраны тып = афіцыйнае свята ([[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]]) |выява = |подпіс = |значэнне = |устаноўлена = [[7 чэрвеня]] [[2021]] |афіцыйна = |інакш = |таксама = |адзначаецца = |у перыяд з = |па = |дата = [[17 верасня]] |святкаванне = |традыцыі = |звязана з =[[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР]] }} '''Дзе́нь наро́днага адзі́нства''' — [[Святы Беларусі|дзяржаўнае свята Рэспублікі Беларусь]], якое адзначаецца штогод [[17 верасня]]. Уведзена 7 чэрвеня 2021 года ў гонар частковага [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэння Заходняй Беларусі да БССР]], якое пачалося 17 верасня 1939 года з [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|паходу Чырвонай арміі ў Заходнюю Беларусь і Украіну]] (тагачасную [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскую Рэспубліку]])<ref>{{Cite web |url=https://zviazda.by/be/news/20210607/1623076394-u-belarusi-zasnavali-dzen-narodnaga-adzinstva |title=У Беларусі заснавалі Дзень народнага адзінства |access-date=27 студзеня 2022 |archive-date=8 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210608050722/https://zviazda.by/be/news/20210607/1623076394-u-belarusi-zasnavali-dzen-narodnaga-adzinstva |url-status=dead }}</ref>. Створанае на ўзор [[Дзень народнага адзінства (Расія)|Дня народнага адзінства ў Расіі]], як рэакцыя на [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэсты супраць фальсіфікацыі прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]] і далейшае абвяшчэнне рэжымам [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] 2021 года «''Годам народнага адзінства''»<ref name="Paškievič">{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31295044.html|title = Сьвяткуючы 17 верасьня, перш за ўсё ўлада хоча паказаць дулю суседзям, палякам, — Пашкевіч|author = |authorlink = |date = 7-6-2021|publisher = svaboda.org|language = be-x-old|archiveurl = |archivedate = |accessdate = 24-7-2021}}</ref>. == Святкаванне ў 2021 годзе == 17 верасня 2021 года засталося працоўным днём. Яго святкаванне прыняло форму мерапрыемстваў, арганізаваных дзяржаўнымі структурамі і праўладнымі грамадскімі аб’яднаннямі. Сярод іншага яно ўключыла ў сябе правядзенне флэшмобаў з дзяржаўнай сімволікай, у тым ліку кулінарнага ў Бабруйску<ref>[https://news.zerkalo.io/cellar/3103.html Флаги из бутербродов, дети под дождем, клип от Минюста]</ref><ref>[https://berastouski.blogspot.com/2021/06/blog-post.html Дзень народнага адзінства] // Блог Андрэя Берастоўскага</ref>, аўтапрабегаў, канцэртаў у буйных гарадах, галоўны канцэрт адбыўся на [[Мінск-Арэна|Мінск-Арэне]]<ref>[https://ont.by/news/belarus-otmetila-den-narodnogo-edinstva-kak-proshel-prazdnichnyj-koncert-na-minsk-arene Беларусь отметила День народного единства. Как прошел праздничный концерт на «Минск-Арене»]</ref>. У гонар новага свята ў Брэсце была ўсталявана мемарыяльная дошка чырвонаармейцам, якія загінулі ў 1939 годзе ў Заходняй Беларусі, помнік васільку ў Магілёве, новы помнік на тэрыторыі [[Бяроза-Картузскі канцэнтрацыйны лагер|былога канцлагера ў Бярозе]], у Баранавічах быў адкрыты Музей народнага адзінства <ref>[https://www.sb.by/articles/v-baranovichakh-otkrylsya-pervyy-v-belarusi-muzey-narodnogo-edinstva.html В Барановичах открылся первый в Беларуси Музей народного единства]{{Недаступная спасылка}} // СБ — Беларусь сегодня</ref>. == Тапонімы ў гонар свята == * У [[Мінск]]у: [[Бульвар 17 Верасня (Мінск)|бульвар 17 верасня]] (2021), сад адзінства у парку на [[Праспект Ракасоўскага (Мінск)|праспекце Ракасоўскага]] (2021), алеі народнага адзінства каля вуліц [[Налібокская вуліца (Мінск)|Налібокскай]] і [[Вуліца Крупскай (Мінск)|Крупскай]] (2022), парк народнага адзінства паміж [[Праспект Пераможцаў (Мінск)|праспектам Пераможцаў]] і [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўскай вуліцай]] (2025)<ref>Александр Новиков, Дмитрий Исайчук. Какие места в столице связаны с днём народного единства? // Вечерний Минск, 17-23 сентября 2026 № 40 (13233) с. 8-9</ref>. * У [[Магілёў|Магілёве]]: [[Праспект 17 верасня (Магілёў)|праспект 17 верасня]] (2024)<ref>[https://news.by/news/obshchestvo/v-mogileve-otkryli-prospekt-17-sentyabrya В Могилеве открыли проспект 17 Сентября] // News.by, 16.09.2024</ref>. * У [[Бабруйск]]у: [[Вуліца народнага адзінства (Бабруйск)|вуліца народнага адзінства]] (2023)<ref>[https://mogilev.1prof.by/news/ulica-narodnogo-edinstva-poyavilas-v-bobrujske/ Улица “Народного единства” появилась в Бобруйске] // Могилевское областное объединение профсоюзов, 16.09.2023</ref>. == Крытыка == Гісторык [[Аляксандр Васілевіч Пашкевіч|Аляксандр Пашкевіч]] адзначае, што далучэнне Заходняй Беларусі да БССР прывяло да [[Рэпрэсіі ў БССР|масавых сталінскіх рэпрэсій]] у гэтай частцы Беларусі, таму дата не можа адзначацца як свята. Таксама адной з прычын выбару дату Пашкевіч называе канфлікт паміж [[Польшча]]й і рэжымам Лукашэнкі, які працягваецца пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]], а таксама жаданне спадабацца [[Расія|Расіі]]<ref name="Paškievič"/>. Кіраўнік [[Міністр замежных спраў Літоўскай Рэспублікі|Міністэрства замежных спраў Літвы]] [[Габрыэлюс Ландсбергіс]] крытычна выказаўся пра рашэнне Лукашэнкі: «''17 верасня — адна з самых балючых дат у гісторыі Польшчы. Рашэнне Мінска аб прызначэнні 17 верасня „Днём народнага адзінства“ паказвае, што цяперашні ўрад Беларусі мае цынічнае і скажонае стаўленне да гістарычнай памяці і ігнаруе злачынствы, учыненыя двума самымі жорсткімі таталітарнымі рэжымамі ХХ стагоддзя''»<ref>{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31300960.html|title = Кіраўнік МЗС Літвы пра сьвята 17 верасьня: «Урад Беларусі ігнаруе злачынствы, учыненыя двума таталітарнымі рэжымамі»|author = |authorlink = |date = 10-6-2021|publisher = svaboda.org|language = be-x-old|archiveurl = |archivedate = |accessdate = 24-7-2021}} </ref>. Міністэрства замежных спраў Польшчы назвала незразумелым базаванне беларускай палітыкі «''на спадчыне пакта Гітлера і Сталіна''» (гл. [[Пакт Молатава — Рыбентропа]]), таксама ў заяве гаворыцца, што заснаванне свята «''Гэта жэст, які з’яўляецца часткай дзеянняў Расіі, накіраваных на пераасэнсаванне надзвычай складанай гісторыі нашага рэгіёна, што сур’ёзна перашкодзіць Беларусі ў дыялогу і ўзаемаразуменні з суседнімі краінамі, а таксама з краінамі ўсёй Еўропы''»<ref>{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31297976.html|title = МЗС Польшчы з абурэньнем успрыняў заснаваньне ў Беларусі «Дня народнага адзінства»|author = |authorlink = |date = 9-6-2021|publisher = svaboda.org|language = be-x-old|archiveurl = |archivedate = |accessdate = 24-7-2021}}</ref>. [[Інстытут нацыянальнай памяці (Польшча)|Інстытут нацыянальнай памяці]] Польшчы назваў свята «''Днём адзінства двух таталітарызмаў''»<ref>{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31296347.html|title = Інстытут нацыянальнай памяці Польшчы пра сьвята 17 верасьня: «Дзень адзінства двух таталітарызмаў»|author = |authorlink = |date = 8-6-2021|publisher = svaboda.org|language = be-x-old|archiveurl = |archivedate = |accessdate = 24-7-2021}}</ref>. Палітолаг [[Вольф Рубінчык]] адзначаў, што да 1941 года мяжа паміж усходняй і заходняй часткамі Беларусі, нягледзячы на адміністрацыйнае «ўз’яднанне», фактычна заставалася, без адмысловага дазволу праз яе не пускалі, і ўжо ў пасляваенныя гады «заходнікі» працяглы час заставаліся ў СССР грамадзянамі другога гатунку. Паводле даследчыка, сапраўднае адзінства дасягаюць не штыкамі, а 17 верасня ў канцы ХХ ст. — пачатку ХХІ ст. амаль не адзначалі ў народзе як свята.<ref>https://belisrael.info/?p=29014</ref> == Гл. таксама == * [[Вуліца 17 верасня]] * [[Бульвар 17 Верасня (Мінск)|бульвар 17 Верасня ў Мінску]] {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://euroradio.fm/dzen-narodnaga-adzinstva-nastalgiya-pa-sssr-abo-sproba-pamirycca Дзень народнага адзінства: настальгія па СССР або спроба памірыцца?] {{Палітычны крызіс у Беларусі}} [[Катэгорыя:Святы Беларусі]] [[Катэгорыя:Заходняя Беларусь]] [[Катэгорыя:Святы 17 верасня]] [[Катэгорыя:2021 год у Беларусі]] 0m12jeu5stxwplxomjy1i1kkcl5uj4z 5202731 5202711 2026-09-20T13:36:36Z 5202731 wikitext text/x-wiki {{Свята |назва свята = Дзень народнага адзінства |тып(колер) = |пашыраны тып = афіцыйнае свята ([[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]]) |выява = |подпіс = |значэнне = |устаноўлена = [[7 чэрвеня]] [[2021]] |афіцыйна = |інакш = |таксама = |адзначаецца = |у перыяд з = |па = |дата = [[17 верасня]] |святкаванне = |традыцыі = |звязана з =[[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР]] }} '''Дзе́нь наро́днага адзі́нства''' — [[Святы Беларусі|дзяржаўнае свята Рэспублікі Беларусь]], якое адзначаецца штогод [[17 верасня]]. Уведзена 7 чэрвеня 2021 года ў гонар частковага [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэння Заходняй Беларусі да БССР]], якое пачалося 17 верасня 1939 года з [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|паходу Чырвонай арміі ў Заходнюю Беларусь і Украіну]] (тагачасную [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскую Рэспубліку]])<ref>{{Cite web |url=https://zviazda.by/be/news/20210607/1623076394-u-belarusi-zasnavali-dzen-narodnaga-adzinstva |title=У Беларусі заснавалі Дзень народнага адзінства |access-date=27 студзеня 2022 |archive-date=8 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210608050722/https://zviazda.by/be/news/20210607/1623076394-u-belarusi-zasnavali-dzen-narodnaga-adzinstva |url-status=dead }}</ref>. Створанае на ўзор [[Дзень народнага адзінства (Расія)|Дня народнага адзінства ў Расіі]], як рэакцыя на [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэсты супраць фальсіфікацыі прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]] і далейшае абвяшчэнне рэжымам [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] 2021 года «''Годам народнага адзінства''»<ref name="Paškievič">{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31295044.html|title = Сьвяткуючы 17 верасьня, перш за ўсё ўлада хоча паказаць дулю суседзям, палякам, — Пашкевіч|author = |authorlink = |date = 7-6-2021|publisher = svaboda.org|language = be-x-old|archiveurl = |archivedate = |accessdate = 24-7-2021}}</ref>. == Святкаванне ў 2021-26 годзе == === 2021 г. === 17 верасня 2021 года засталося працоўным днём. Яго святкаванне прыняло форму мерапрыемстваў, арганізаваных дзяржаўнымі структурамі і праўладнымі грамадскімі аб’яднаннямі. Сярод іншага яно ўключыла ў сябе правядзенне флэшмобаў з дзяржаўнай сімволікай, у тым ліку кулінарнага ў Бабруйску<ref>[https://news.zerkalo.io/cellar/3103.html Флаги из бутербродов, дети под дождем, клип от Минюста]</ref><ref name="berastouski">[https://berastouski.blogspot.com/2021/06/blog-post.html Дзень народнага адзінства] // Блог Андрэя Берастоўскага</ref>, аўтапрабегаў, канцэртаў у буйных гарадах, галоўны канцэрт адбыўся на [[Мінск-Арэна|Мінск-Арэне]]<ref>[https://ont.by/news/belarus-otmetila-den-narodnogo-edinstva-kak-proshel-prazdnichnyj-koncert-na-minsk-arene Беларусь отметила День народного единства. Как прошел праздничный концерт на «Минск-Арене»]</ref>. У гонар новага свята ў Брэсце была ўсталявана мемарыяльная дошка чырвонаармейцам, якія загінулі ў 1939 годзе ў Заходняй Беларусі, помнік васільку ў Магілёве, новы помнік на тэрыторыі [[Бяроза-Картузскі канцэнтрацыйны лагер|былога канцлагера ў Бярозе]], у Баранавічах быў адкрыты Музей народнага адзінства <ref>[https://www.sb.by/articles/v-baranovichakh-otkrylsya-pervyy-v-belarusi-muzey-narodnogo-edinstva.html В Барановичах открылся первый в Беларуси Музей народного единства]{{Недаступная спасылка}} // СБ — Беларусь сегодня</ref>. === 2022-26 гг. === У 2022 г. да традыцый свята дадалі рэспубліканскі дыктант. У 2023 г. свята адзначылася прэм'ерай фільма «На другом берегу<ref>[https://www.kinopoisk.ru/film/5216003/?utm_referrer=www.google.com ]</ref>». У 2024 г. асаблівасцю дня стаў пачатак акцыі «Марафон адзінства», якая пачалася 17 верасня 2024 г., праходзіла ў форме выступленняў і канцэртаў на праўладна-партыятычная тэмы ў розных гарадах РБ і скончылася 26 студзеня 2025 г<ref>[https://adu.by/ru/homeru/news/novostnaya-lenta/final-marafona-edinstva-v-minske.html Финал «Марафона единства» в Минске]</ref>. У 2025 г. «[[Патрыёты Беларусі (грамадскае аб’яднанне)|Патрыёты Беларусі]]» ў [[Віцебск]]у зладзілі аўтамабільную інсталяцыю ў форме лічбы 17<ref>Наталья Рыжкова. [https://www.sb.by/articles/v-vitebske-patrioty-belarusi-posvyatili-dnyu-narodnogo-edinstva-neobychnuyu-avtoinstallyatsiyu.html В Витебске «Патриоты Беларуси» посвятили Дню народного единства необычную автоинсталляцию] // СБ — Беларусь сегодня, 17.09.2025</ref>. У 2026 г. у Мінску была заўважана акцыя па раздачы дзяржаўных сцяжкоў<ref name="berastouski"/>. Кожны год робіцца новы дызайн постараў і інсталяцый у гонар свята<ref name="berastouski"/>. == Тапонімы ў гонар свята == * У [[Мінск]]у: [[Бульвар 17 Верасня (Мінск)|бульвар 17 верасня]] (2021), сад адзінства у парку на [[Праспект Ракасоўскага (Мінск)|праспекце Ракасоўскага]] (2021), алеі народнага адзінства каля вуліц [[Налібокская вуліца (Мінск)|Налібокскай]] і [[Вуліца Крупскай (Мінск)|Крупскай]] (2022), парк народнага адзінства паміж [[Праспект Пераможцаў (Мінск)|праспектам Пераможцаў]] і [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўскай вуліцай]] (2025)<ref>Александр Новиков, Дмитрий Исайчук. Какие места в столице связаны с днём народного единства? // Вечерний Минск, 17-23 сентября 2026 № 40 (13233) с. 8-9</ref>. * У [[Магілёў|Магілёве]]: [[Праспект 17 верасня (Магілёў)|праспект 17 верасня]] (2024)<ref>[https://news.by/news/obshchestvo/v-mogileve-otkryli-prospekt-17-sentyabrya В Могилеве открыли проспект 17 Сентября] // News.by, 16.09.2024</ref>. * У [[Бабруйск]]у: [[Вуліца народнага адзінства (Бабруйск)|вуліца народнага адзінства]] (2023)<ref>[https://mogilev.1prof.by/news/ulica-narodnogo-edinstva-poyavilas-v-bobrujske/ Улица “Народного единства” появилась в Бобруйске] // Могилевское областное объединение профсоюзов, 16.09.2023</ref>. == Крытыка == Гісторык [[Аляксандр Васілевіч Пашкевіч|Аляксандр Пашкевіч]] адзначае, што далучэнне Заходняй Беларусі да БССР прывяло да [[Рэпрэсіі ў БССР|масавых сталінскіх рэпрэсій]] у гэтай частцы Беларусі, таму дата не можа адзначацца як свята. Таксама адной з прычын выбару дату Пашкевіч называе канфлікт паміж [[Польшча]]й і рэжымам Лукашэнкі, які працягваецца пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]], а таксама жаданне спадабацца [[Расія|Расіі]]<ref name="Paškievič"/>. Кіраўнік [[Міністр замежных спраў Літоўскай Рэспублікі|Міністэрства замежных спраў Літвы]] [[Габрыэлюс Ландсбергіс]] крытычна выказаўся пра рашэнне Лукашэнкі: «''17 верасня — адна з самых балючых дат у гісторыі Польшчы. Рашэнне Мінска аб прызначэнні 17 верасня „Днём народнага адзінства“ паказвае, што цяперашні ўрад Беларусі мае цынічнае і скажонае стаўленне да гістарычнай памяці і ігнаруе злачынствы, учыненыя двума самымі жорсткімі таталітарнымі рэжымамі ХХ стагоддзя''»<ref>{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31300960.html|title = Кіраўнік МЗС Літвы пра сьвята 17 верасьня: «Урад Беларусі ігнаруе злачынствы, учыненыя двума таталітарнымі рэжымамі»|author = |authorlink = |date = 10-6-2021|publisher = svaboda.org|language = be-x-old|archiveurl = |archivedate = |accessdate = 24-7-2021}} </ref>. Міністэрства замежных спраў Польшчы назвала незразумелым базаванне беларускай палітыкі «''на спадчыне пакта Гітлера і Сталіна''» (гл. [[Пакт Молатава — Рыбентропа]]), таксама ў заяве гаворыцца, што заснаванне свята «''Гэта жэст, які з’яўляецца часткай дзеянняў Расіі, накіраваных на пераасэнсаванне надзвычай складанай гісторыі нашага рэгіёна, што сур’ёзна перашкодзіць Беларусі ў дыялогу і ўзаемаразуменні з суседнімі краінамі, а таксама з краінамі ўсёй Еўропы''»<ref>{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31297976.html|title = МЗС Польшчы з абурэньнем успрыняў заснаваньне ў Беларусі «Дня народнага адзінства»|author = |authorlink = |date = 9-6-2021|publisher = svaboda.org|language = be-x-old|archiveurl = |archivedate = |accessdate = 24-7-2021}}</ref>. [[Інстытут нацыянальнай памяці (Польшча)|Інстытут нацыянальнай памяці]] Польшчы назваў свята «''Днём адзінства двух таталітарызмаў''»<ref>{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31296347.html|title = Інстытут нацыянальнай памяці Польшчы пра сьвята 17 верасьня: «Дзень адзінства двух таталітарызмаў»|author = |authorlink = |date = 8-6-2021|publisher = svaboda.org|language = be-x-old|archiveurl = |archivedate = |accessdate = 24-7-2021}}</ref>. Палітолаг [[Вольф Рубінчык]] адзначаў, што да 1941 года мяжа паміж усходняй і заходняй часткамі Беларусі, нягледзячы на адміністрацыйнае «ўз’яднанне», фактычна заставалася, без адмысловага дазволу праз яе не пускалі, і ўжо ў пасляваенныя гады «заходнікі» працяглы час заставаліся ў СССР грамадзянамі другога гатунку. Паводле даследчыка, сапраўднае адзінства дасягаюць не штыкамі, а 17 верасня ў канцы ХХ ст. — пачатку ХХІ ст. амаль не адзначалі ў народзе як свята.<ref>https://belisrael.info/?p=29014</ref> == Гл. таксама == * [[Вуліца 17 верасня]] * [[Бульвар 17 Верасня (Мінск)|бульвар 17 Верасня ў Мінску]] {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://euroradio.fm/dzen-narodnaga-adzinstva-nastalgiya-pa-sssr-abo-sproba-pamirycca Дзень народнага адзінства: настальгія па СССР або спроба памірыцца?] {{Палітычны крызіс у Беларусі}} [[Катэгорыя:Святы Беларусі]] [[Катэгорыя:Заходняя Беларусь]] [[Катэгорыя:Святы 17 верасня]] [[Катэгорыя:2021 год у Беларусі]] k3aozs6vcwmhrfhl7fsw75jkyijcovv 5202732 5202731 2026-09-20T13:38:04Z 5202732 wikitext text/x-wiki {{Свята |назва свята = Дзень народнага адзінства |тып(колер) = |пашыраны тып = афіцыйнае свята ([[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]]) |выява = |подпіс = |значэнне = |устаноўлена = [[7 чэрвеня]] [[2021]] |афіцыйна = |інакш = |таксама = |адзначаецца = |у перыяд з = |па = |дата = [[17 верасня]] |святкаванне = |традыцыі = |звязана з =[[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР]] }} '''Дзе́нь наро́днага адзі́нства''' — [[Святы Беларусі|дзяржаўнае свята Рэспублікі Беларусь]], якое адзначаецца штогод [[17 верасня]]. Уведзена 7 чэрвеня 2021 года ў гонар частковага [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэння Заходняй Беларусі да БССР]], якое пачалося 17 верасня 1939 года з [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|паходу Чырвонай арміі ў Заходнюю Беларусь і Украіну]] (тагачасную [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскую Рэспубліку]])<ref>{{Cite web |url=https://zviazda.by/be/news/20210607/1623076394-u-belarusi-zasnavali-dzen-narodnaga-adzinstva |title=У Беларусі заснавалі Дзень народнага адзінства |access-date=27 студзеня 2022 |archive-date=8 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210608050722/https://zviazda.by/be/news/20210607/1623076394-u-belarusi-zasnavali-dzen-narodnaga-adzinstva |url-status=dead }}</ref>. Створанае на ўзор [[Дзень народнага адзінства (Расія)|Дня народнага адзінства ў Расіі]], як рэакцыя на [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэсты супраць фальсіфікацыі прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]] і далейшае абвяшчэнне рэжымам [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] 2021 года «''Годам народнага адзінства''»<ref name="Paškievič">{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31295044.html|title = Сьвяткуючы 17 верасьня, перш за ўсё ўлада хоча паказаць дулю суседзям, палякам, — Пашкевіч|author = |authorlink = |date = 7-6-2021|publisher = svaboda.org|language = be-x-old|archiveurl = |archivedate = |accessdate = 24-7-2021}}</ref>. == Святкаванне == === 2021 г. === 17 верасня 2021 года засталося працоўным днём. Яго святкаванне прыняло форму мерапрыемстваў, арганізаваных дзяржаўнымі структурамі і праўладнымі грамадскімі аб’яднаннямі. Сярод іншага яно ўключыла ў сябе правядзенне флэшмобаў з дзяржаўнай сімволікай, у тым ліку кулінарнага ў Бабруйску<ref>[https://news.zerkalo.io/cellar/3103.html Флаги из бутербродов, дети под дождем, клип от Минюста]</ref><ref name="berastouski">[https://berastouski.blogspot.com/2021/06/blog-post.html Дзень народнага адзінства] // Блог Андрэя Берастоўскага</ref>, аўтапрабегаў, канцэртаў у буйных гарадах, галоўны канцэрт адбыўся на [[Мінск-Арэна|Мінск-Арэне]]<ref>[https://ont.by/news/belarus-otmetila-den-narodnogo-edinstva-kak-proshel-prazdnichnyj-koncert-na-minsk-arene Беларусь отметила День народного единства. Как прошел праздничный концерт на «Минск-Арене»]</ref>. У гонар новага свята ў Брэсце была ўсталявана мемарыяльная дошка чырвонаармейцам, якія загінулі ў 1939 годзе ў Заходняй Беларусі, помнік васільку ў Магілёве, новы помнік на тэрыторыі [[Бяроза-Картузскі канцэнтрацыйны лагер|былога канцлагера ў Бярозе]], у Баранавічах быў адкрыты Музей народнага адзінства <ref>[https://www.sb.by/articles/v-baranovichakh-otkrylsya-pervyy-v-belarusi-muzey-narodnogo-edinstva.html В Барановичах открылся первый в Беларуси Музей народного единства]{{Недаступная спасылка}} // СБ — Беларусь сегодня</ref>. === 2022-26 гг. === У 2022 г. да традыцый свята дадалі рэспубліканскі дыктант. У 2023 г. свята адзначылася прэм'ерай фільма «На другом берегу<ref>[https://www.kinopoisk.ru/film/5216003/?utm_referrer=www.google.com ]</ref>». У 2024 г. асаблівасцю дня стаў пачатак акцыі «Марафон адзінства», якая пачалася 17 верасня 2024 г., праходзіла ў форме выступленняў і канцэртаў на праўладна-партыятычная тэмы ў розных гарадах РБ і скончылася 26 студзеня 2025 г<ref>[https://adu.by/ru/homeru/news/novostnaya-lenta/final-marafona-edinstva-v-minske.html Финал «Марафона единства» в Минске]</ref>. У 2025 г. «[[Патрыёты Беларусі (грамадскае аб’яднанне)|Патрыёты Беларусі]]» ў [[Віцебск]]у зладзілі аўтамабільную інсталяцыю ў форме лічбы 17<ref>Наталья Рыжкова. [https://www.sb.by/articles/v-vitebske-patrioty-belarusi-posvyatili-dnyu-narodnogo-edinstva-neobychnuyu-avtoinstallyatsiyu.html В Витебске «Патриоты Беларуси» посвятили Дню народного единства необычную автоинсталляцию] // СБ — Беларусь сегодня, 17.09.2025</ref>. У 2026 г. у Мінску была заўважана акцыя па раздачы дзяржаўных сцяжкоў<ref name="berastouski"/>. Кожны год робіцца новы дызайн постараў і інсталяцый у гонар свята<ref name="berastouski"/>. == Тапонімы ў гонар свята == * У [[Мінск]]у: [[Бульвар 17 Верасня (Мінск)|бульвар 17 верасня]] (2021), сад адзінства у парку на [[Праспект Ракасоўскага (Мінск)|праспекце Ракасоўскага]] (2021), алеі народнага адзінства каля вуліц [[Налібокская вуліца (Мінск)|Налібокскай]] і [[Вуліца Крупскай (Мінск)|Крупскай]] (2022), парк народнага адзінства паміж [[Праспект Пераможцаў (Мінск)|праспектам Пераможцаў]] і [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўскай вуліцай]] (2025)<ref>Александр Новиков, Дмитрий Исайчук. Какие места в столице связаны с днём народного единства? // Вечерний Минск, 17-23 сентября 2026 № 40 (13233) с. 8-9</ref>. * У [[Магілёў|Магілёве]]: [[Праспект 17 верасня (Магілёў)|праспект 17 верасня]] (2024)<ref>[https://news.by/news/obshchestvo/v-mogileve-otkryli-prospekt-17-sentyabrya В Могилеве открыли проспект 17 Сентября] // News.by, 16.09.2024</ref>. * У [[Бабруйск]]у: [[Вуліца народнага адзінства (Бабруйск)|вуліца народнага адзінства]] (2023)<ref>[https://mogilev.1prof.by/news/ulica-narodnogo-edinstva-poyavilas-v-bobrujske/ Улица “Народного единства” появилась в Бобруйске] // Могилевское областное объединение профсоюзов, 16.09.2023</ref>. == Крытыка == Гісторык [[Аляксандр Васілевіч Пашкевіч|Аляксандр Пашкевіч]] адзначае, што далучэнне Заходняй Беларусі да БССР прывяло да [[Рэпрэсіі ў БССР|масавых сталінскіх рэпрэсій]] у гэтай частцы Беларусі, таму дата не можа адзначацца як свята. Таксама адной з прычын выбару дату Пашкевіч называе канфлікт паміж [[Польшча]]й і рэжымам Лукашэнкі, які працягваецца пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]], а таксама жаданне спадабацца [[Расія|Расіі]]<ref name="Paškievič"/>. Кіраўнік [[Міністр замежных спраў Літоўскай Рэспублікі|Міністэрства замежных спраў Літвы]] [[Габрыэлюс Ландсбергіс]] крытычна выказаўся пра рашэнне Лукашэнкі: «''17 верасня — адна з самых балючых дат у гісторыі Польшчы. Рашэнне Мінска аб прызначэнні 17 верасня „Днём народнага адзінства“ паказвае, што цяперашні ўрад Беларусі мае цынічнае і скажонае стаўленне да гістарычнай памяці і ігнаруе злачынствы, учыненыя двума самымі жорсткімі таталітарнымі рэжымамі ХХ стагоддзя''»<ref>{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31300960.html|title = Кіраўнік МЗС Літвы пра сьвята 17 верасьня: «Урад Беларусі ігнаруе злачынствы, учыненыя двума таталітарнымі рэжымамі»|author = |authorlink = |date = 10-6-2021|publisher = svaboda.org|language = be-x-old|archiveurl = |archivedate = |accessdate = 24-7-2021}} </ref>. Міністэрства замежных спраў Польшчы назвала незразумелым базаванне беларускай палітыкі «''на спадчыне пакта Гітлера і Сталіна''» (гл. [[Пакт Молатава — Рыбентропа]]), таксама ў заяве гаворыцца, што заснаванне свята «''Гэта жэст, які з’яўляецца часткай дзеянняў Расіі, накіраваных на пераасэнсаванне надзвычай складанай гісторыі нашага рэгіёна, што сур’ёзна перашкодзіць Беларусі ў дыялогу і ўзаемаразуменні з суседнімі краінамі, а таксама з краінамі ўсёй Еўропы''»<ref>{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31297976.html|title = МЗС Польшчы з абурэньнем успрыняў заснаваньне ў Беларусі «Дня народнага адзінства»|author = |authorlink = |date = 9-6-2021|publisher = svaboda.org|language = be-x-old|archiveurl = |archivedate = |accessdate = 24-7-2021}}</ref>. [[Інстытут нацыянальнай памяці (Польшча)|Інстытут нацыянальнай памяці]] Польшчы назваў свята «''Днём адзінства двух таталітарызмаў''»<ref>{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31296347.html|title = Інстытут нацыянальнай памяці Польшчы пра сьвята 17 верасьня: «Дзень адзінства двух таталітарызмаў»|author = |authorlink = |date = 8-6-2021|publisher = svaboda.org|language = be-x-old|archiveurl = |archivedate = |accessdate = 24-7-2021}}</ref>. Палітолаг [[Вольф Рубінчык]] адзначаў, што да 1941 года мяжа паміж усходняй і заходняй часткамі Беларусі, нягледзячы на адміністрацыйнае «ўз’яднанне», фактычна заставалася, без адмысловага дазволу праз яе не пускалі, і ўжо ў пасляваенныя гады «заходнікі» працяглы час заставаліся ў СССР грамадзянамі другога гатунку. Паводле даследчыка, сапраўднае адзінства дасягаюць не штыкамі, а 17 верасня ў канцы ХХ ст. — пачатку ХХІ ст. амаль не адзначалі ў народзе як свята.<ref>https://belisrael.info/?p=29014</ref> == Гл. таксама == * [[Вуліца 17 верасня]] * [[Бульвар 17 Верасня (Мінск)|бульвар 17 Верасня ў Мінску]] {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://euroradio.fm/dzen-narodnaga-adzinstva-nastalgiya-pa-sssr-abo-sproba-pamirycca Дзень народнага адзінства: настальгія па СССР або спроба памірыцца?] {{Палітычны крызіс у Беларусі}} [[Катэгорыя:Святы Беларусі]] [[Катэгорыя:Заходняя Беларусь]] [[Катэгорыя:Святы 17 верасня]] [[Катэгорыя:2021 год у Беларусі]] 9htg3pismg9vk50rx2fw527hwncb0i8 5202759 5202732 2026-09-20T15:09:41Z 5202759 wikitext text/x-wiki {{Свята |назва свята = Дзень народнага адзінства |тып(колер) = |пашыраны тып = афіцыйнае свята ([[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]]) |выява = |подпіс = |значэнне = |устаноўлена = [[7 чэрвеня]] [[2021]] |афіцыйна = |інакш = |таксама = |адзначаецца = |у перыяд з = |па = |дата = [[17 верасня]] |святкаванне = |традыцыі = |звязана з =[[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР]] }} '''Дзе́нь наро́днага адзі́нства''' — [[Святы Беларусі|дзяржаўнае свята Рэспублікі Беларусь]], якое адзначаецца штогод [[17 верасня]]. Уведзена 7 чэрвеня 2021 года ў гонар частковага [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэння Заходняй Беларусі да БССР]], якое пачалося 17 верасня 1939 года з [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|паходу Чырвонай арміі ў Заходнюю Беларусь і Украіну]] (тагачасную [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскую Рэспубліку]])<ref>{{Cite web |url=https://zviazda.by/be/news/20210607/1623076394-u-belarusi-zasnavali-dzen-narodnaga-adzinstva |title=У Беларусі заснавалі Дзень народнага адзінства |access-date=27 студзеня 2022 |archive-date=8 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210608050722/https://zviazda.by/be/news/20210607/1623076394-u-belarusi-zasnavali-dzen-narodnaga-adzinstva |url-status=dead }}</ref>. Створанае на ўзор [[Дзень народнага адзінства (Расія)|Дня народнага адзінства ў Расіі]], як рэакцыя на [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэсты супраць фальсіфікацыі прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]] і абвяшчэнне [[Рэжым Лукашэнкі|рэжымам Лукашэнкі]] 2021 года «''Годам народнага адзінства''»<ref name="Paškievič">{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31295044.html|title = Сьвяткуючы 17 верасьня, перш за ўсё ўлада хоча паказаць дулю суседзям, палякам, — Пашкевіч|author = |authorlink = |date = 7-6-2021|publisher = svaboda.org|language = be-x-old|archiveurl = |archivedate = |accessdate = 24-7-2021}}</ref>. == Святкаванне == === 2021 === 17 верасня 2021 года засталося працоўным днём. Яго святкаванне прыняло форму мерапрыемстваў, арганізаваных дзяржаўнымі структурамі і праўладнымі грамадскімі аб’яднаннямі. Сярод іншага яно ўключыла ў сябе правядзенне флэшмобаў з дзяржаўнай сімволікай, у тым ліку кулінарнага ў Бабруйску<ref>[https://news.zerkalo.io/cellar/3103.html Флаги из бутербродов, дети под дождем, клип от Минюста]</ref><ref name="berastouski">[https://berastouski.blogspot.com/2021/06/blog-post.html Дзень народнага адзінства] // Блог Андрэя Берастоўскага</ref>, аўтапрабегаў, канцэртаў у буйных гарадах, галоўны канцэрт адбыўся на [[Мінск-Арэна|Мінск-Арэне]]<ref>[https://ont.by/news/belarus-otmetila-den-narodnogo-edinstva-kak-proshel-prazdnichnyj-koncert-na-minsk-arene Беларусь отметила День народного единства. Как прошел праздничный концерт на «Минск-Арене»]</ref>. У гонар новага свята ў Брэсце была ўсталявана мемарыяльная дошка чырвонаармейцам, якія загінулі ў 1939 годзе ў Заходняй Беларусі, помнік васільку ў Магілёве, новы помнік на тэрыторыі [[Бяроза-Картузскі канцэнтрацыйны лагер|былога канцлагера ў Бярозе]], у Баранавічах быў адкрыты Музей народнага адзінства <ref>[https://www.sb.by/articles/v-baranovichakh-otkrylsya-pervyy-v-belarusi-muzey-narodnogo-edinstva.html В Барановичах открылся первый в Беларуси Музей народного единства]{{Недаступная спасылка}} // СБ — Беларусь сегодня</ref>. === 2022—2026 === Кожны год робіцца новы дызайн постараў і інсталяцый у гонар свята<ref name="berastouski"/>. У 2022 годз да традыцый свята дадалі рэспубліканскі дыктант. У 2023 годзе свята адзначылася прэм’ерай фільма «На другом берегу»<ref>[https://www.kinopoisk.ru/film/5216003/?utm_referrer=www.google.com]</ref>. У 2024 годзе асаблівасцю дня стаў пачатак акцыі «Марафон адзінства», якая пачалася 17 верасня 2024 года, праходзіла ў форме выступленняў і канцэртаў на праўладна-партыятычная тэмы ў розных гарадах Беларусі і скончылася 26 студзеня 2025 года<ref>[https://adu.by/ru/homeru/news/novostnaya-lenta/final-marafona-edinstva-v-minske.html Финал «Марафона единства» в Минске]</ref>. У 2025 годзе аб'яднанне «[[Патрыёты Беларусі (грамадскае аб’яднанне)|Патрыёты Беларусі]]» ў [[Віцебск]]у зладзіла аўтамабільную інсталяцыю ў форме лічбы 17<ref>Наталья Рыжкова. [https://www.sb.by/articles/v-vitebske-patrioty-belarusi-posvyatili-dnyu-narodnogo-edinstva-neobychnuyu-avtoinstallyatsiyu.html В Витебске «Патриоты Беларуси» посвятили Дню народного единства необычную автоинсталляцию] // СБ — Беларусь сегодня, 17.09.2025</ref>. У 2026 годзе ў Мінску заўважана акцыя па раздачы дзяржаўных сцяжкоў<ref name="berastouski" />. == Тапонімы ў гонар свята == * У [[Мінск]]у: ** [[Бульвар 17 Верасня (Мінск)|Бульвар 17 верасня]] (2021) ** Сад адзінства у парку на [[Праспект Ракасоўскага (Мінск)|праспекце Ракасоўскага]] (2021) ** Алея Народнага адзінства каля [[Вуліца Крупскай (Мінск)|вуліцы Крупскай]] (2022) ** Алея Народнага адзінства каля [[Налібокская вуліца (Мінск)|вуліцы Налібокскай]] (2022) ** Парк Народнага адзінства паміж [[Праспект Пераможцаў (Мінск)|праспектам Пераможцаў]] і [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўскай вуліцай]] (2025)<ref>Александр Новиков, Дмитрий Исайчук. Какие места в столице связаны с днём народного единства? // Вечерний Минск, 17-23 сентября 2026 № 40 (13233) с. 8-9</ref>. * У [[Магілёў|Магілёве]]: [[Праспект 17 верасня (Магілёў)|праспект 17 верасня]] (2024)<ref>[https://news.by/news/obshchestvo/v-mogileve-otkryli-prospekt-17-sentyabrya В Могилеве открыли проспект 17 Сентября] // News.by, 16.09.2024</ref>. * У [[Бабруйск]]у: [[Вуліца народнага адзінства (Бабруйск)|вуліца народнага адзінства]] (2023)<ref>[https://mogilev.1prof.by/news/ulica-narodnogo-edinstva-poyavilas-v-bobrujske/ Улица «Народного единства» появилась в Бобруйске] // Могилевское областное объединение профсоюзов, 16.09.2023</ref>. == Крытыка == Гісторык [[Аляксандр Васілевіч Пашкевіч|Аляксандр Пашкевіч]] адзначае, што далучэнне Заходняй Беларусі да БССР прывяло да [[Рэпрэсіі ў БССР|масавых сталінскіх рэпрэсій]] у гэтай частцы Беларусі, таму дата не можа адзначацца як свята. Таксама адной з прычын выбару дату Пашкевіч называе канфлікт паміж [[Польшча]]й і рэжымам Лукашэнкі, які працягваецца пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]], а таксама жаданне спадабацца [[Расія|Расіі]]<ref name="Paškievič"/>. Кіраўнік [[Міністр замежных спраў Літоўскай Рэспублікі|Міністэрства замежных спраў Літвы]] [[Габрыэлюс Ландсбергіс]] крытычна выказаўся пра рашэнне Лукашэнкі: «''17 верасня — адна з самых балючых дат у гісторыі Польшчы. Рашэнне Мінска аб прызначэнні 17 верасня „Днём народнага адзінства“ паказвае, што цяперашні ўрад Беларусі мае цынічнае і скажонае стаўленне да гістарычнай памяці і ігнаруе злачынствы, учыненыя двума самымі жорсткімі таталітарнымі рэжымамі ХХ стагоддзя''»<ref>{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31300960.html|title = Кіраўнік МЗС Літвы пра сьвята 17 верасьня: «Урад Беларусі ігнаруе злачынствы, учыненыя двума таталітарнымі рэжымамі»|author = |authorlink = |date = 10-6-2021|publisher = svaboda.org|language = be-x-old|archiveurl = |archivedate = |accessdate = 24-7-2021}} </ref>. Міністэрства замежных спраў Польшчы назвала незразумелым базаванне беларускай палітыкі «''на спадчыне пакта Гітлера і Сталіна''» (гл. [[Пакт Молатава — Рыбентропа]]), таксама ў заяве гаворыцца, што заснаванне свята «''Гэта жэст, які з’яўляецца часткай дзеянняў Расіі, накіраваных на пераасэнсаванне надзвычай складанай гісторыі нашага рэгіёна, што сур’ёзна перашкодзіць Беларусі ў дыялогу і ўзаемаразуменні з суседнімі краінамі, а таксама з краінамі ўсёй Еўропы''»<ref>{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31297976.html|title = МЗС Польшчы з абурэньнем успрыняў заснаваньне ў Беларусі «Дня народнага адзінства»|author = |authorlink = |date = 9-6-2021|publisher = svaboda.org|language = be-x-old|archiveurl = |archivedate = |accessdate = 24-7-2021}}</ref>. [[Інстытут нацыянальнай памяці (Польшча)|Інстытут нацыянальнай памяці]] Польшчы назваў свята «''Днём адзінства двух таталітарызмаў''»<ref>{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31296347.html|title = Інстытут нацыянальнай памяці Польшчы пра сьвята 17 верасьня: «Дзень адзінства двух таталітарызмаў»|author = |authorlink = |date = 8-6-2021|publisher = svaboda.org|language = be-x-old|archiveurl = |archivedate = |accessdate = 24-7-2021}}</ref>. Палітолаг [[Вольф Рубінчык]] адзначаў, што да 1941 года мяжа паміж усходняй і заходняй часткамі Беларусі, нягледзячы на адміністрацыйнае «ўз’яднанне», фактычна заставалася, без адмысловага дазволу праз яе не пускалі, і ўжо ў пасляваенныя гады «заходнікі» працяглы час заставаліся ў СССР грамадзянамі другога гатунку. Паводле даследчыка, сапраўднае адзінства дасягаюць не штыкамі, а 17 верасня ў канцы ХХ ст. — пачатку ХХІ ст. амаль не адзначалі ў народзе як свята.<ref>https://belisrael.info/?p=29014</ref> == Гл. таксама == * [[Вуліца 17 верасня]] * [[Бульвар 17 Верасня (Мінск)|бульвар 17 Верасня ў Мінску]] {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://euroradio.fm/dzen-narodnaga-adzinstva-nastalgiya-pa-sssr-abo-sproba-pamirycca Дзень народнага адзінства: настальгія па СССР або спроба памірыцца?] {{Палітычны крызіс у Беларусі}} [[Катэгорыя:Святы Беларусі]] [[Катэгорыя:Заходняя Беларусь]] [[Катэгорыя:Святы 17 верасня]] [[Катэгорыя:2021 год у Беларусі]] 5kgcyoktun1p6z83j8h91mbtya2d5c6 5202760 5202759 2026-09-20T15:13:42Z 5202760 wikitext text/x-wiki {{Свята |назва свята = Дзень народнага адзінства |тып(колер) = |пашыраны тып = афіцыйнае свята ([[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]]) |выява = |подпіс = |значэнне = |устаноўлена = [[7 чэрвеня]] [[2021]] |афіцыйна = |інакш = |таксама = |адзначаецца = |у перыяд з = |па = |дата = [[17 верасня]] |святкаванне = |традыцыі = |звязана з =[[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР]] }} '''Дзе́нь наро́днага адзі́нства''' — [[Святы Беларусі|дзяржаўнае свята Рэспублікі Беларусь]], якое адзначаецца штогод [[17 верасня]]. Уведзена 7 чэрвеня 2021 года ў гонар частковага [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэння Заходняй Беларусі да БССР]], якое пачалося 17 верасня 1939 года з [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|паходу Чырвонай арміі ў Заходнюю Беларусь і Украіну]] (тагачасную [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскую Рэспубліку]])<ref>{{Cite web |url=https://zviazda.by/be/news/20210607/1623076394-u-belarusi-zasnavali-dzen-narodnaga-adzinstva |title=У Беларусі заснавалі Дзень народнага адзінства |access-date=27 студзеня 2022 |archive-date=8 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210608050722/https://zviazda.by/be/news/20210607/1623076394-u-belarusi-zasnavali-dzen-narodnaga-adzinstva |url-status=dead }}</ref>. Створанае на ўзор [[Дзень народнага адзінства (Расія)|Дня народнага адзінства ў Расіі]], як рэакцыя на [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэсты супраць фальсіфікацыі прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]] і абвяшчэнне [[Рэжым Лукашэнкі|рэжымам Лукашэнкі]] 2021 года «''Годам народнага адзінства''»<ref name="Paškievič">{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31295044.html|title = Сьвяткуючы 17 верасьня, перш за ўсё ўлада хоча паказаць дулю суседзям, палякам, — Пашкевіч|author = |authorlink = |date = 7-6-2021|publisher = svaboda.org|language = be-x-old|archiveurl = |archivedate = |accessdate = 24-7-2021}}</ref>. == Святкаванне == === 2021 === 17 верасня 2021 года засталося працоўным днём. Яго адзначалі мерапрыемствамі, арганізаванымі дзяржаўнымі структурамі і праўладнымі грамадскімі аб’яднаннямі. Сярод іншага яно ўключыла правядзенне флэшмобаў з дзяржаўнай сімволікай, у тым ліку кулінарнага ў Бабруйску<ref>[https://news.zerkalo.io/cellar/3103.html Флаги из бутербродов, дети под дождем, клип от Минюста]</ref><ref name="berastouski">[https://berastouski.blogspot.com/2021/06/blog-post.html Дзень народнага адзінства] // Блог Андрэя Берастоўскага</ref>, аўтапрабегаў, канцэртаў у буйных гарадах, галоўны канцэрт адбыўся на [[Мінск-Арэна|Мінск-Арэне]]<ref>[https://ont.by/news/belarus-otmetila-den-narodnogo-edinstva-kak-proshel-prazdnichnyj-koncert-na-minsk-arene Беларусь отметила День народного единства. Как прошел праздничный концерт на «Минск-Арене»]</ref>. У гонар новага свята ў Брэсце ўсталявалі мемарыяльную дошку чырвонаармейцам, якія загінулі ў 1939 годзе ў Заходняй Беларусі, помнік васільку ў Магілёве, новы помнік на тэрыторыі [[Бяроза-Картузскі канцэнтрацыйны лагер|былога канцлагера ў Бярозе]], у Баранавічах адкрылі Музей народнага адзінства<ref>[https://www.sb.by/articles/v-baranovichakh-otkrylsya-pervyy-v-belarusi-muzey-narodnogo-edinstva.html В Барановичах открылся первый в Беларуси Музей народного единства]{{Недаступная спасылка}} // СБ — Беларусь сегодня</ref>. === 2022—2026 === Кожны год робіцца новы дызайн постараў і інсталяцый у гонар свята<ref name="berastouski"/>. У 2022 годзе да традыцый свята дадалі рэспубліканскі дыктант. У 2023 годзе свята адзначылі прэм’ерай фільма «На другом берегу»<ref>[https://www.kinopoisk.ru/film/5216003/?utm_referrer=www.google.com]</ref>. У 2024 годзе асаблівасцю дня стаў пачатак акцыі «Марафон адзінства», якая пачалася 17 верасня 2024 года, праходзіла ў форме выступленняў і канцэртаў на праўладна-партыятычная тэмы ў розных гарадах Беларусі і скончылася 26 студзеня 2025 года<ref>[https://adu.by/ru/homeru/news/novostnaya-lenta/final-marafona-edinstva-v-minske.html Финал «Марафона единства» в Минске]</ref>. У 2025 годзе аб'яднанне «[[Патрыёты Беларусі (грамадскае аб’яднанне)|Патрыёты Беларусі]]» ў [[Віцебск]]у зладзіла аўтамабільную інсталяцыю ў форме лічбы 17<ref>Наталья Рыжкова. [https://www.sb.by/articles/v-vitebske-patrioty-belarusi-posvyatili-dnyu-narodnogo-edinstva-neobychnuyu-avtoinstallyatsiyu.html В Витебске «Патриоты Беларуси» посвятили Дню народного единства необычную автоинсталляцию] // СБ — Беларусь сегодня, 17.09.2025</ref>. У 2026 годзе ў Мінску заўважана акцыя па раздачы дзяржаўных сцяжкоў<ref name="berastouski" />. == Тапонімы ў гонар свята == * У [[Мінск]]у: ** [[Бульвар 17 Верасня (Мінск)|Бульвар 17 верасня]] (2021) ** Сад адзінства у парку на [[Праспект Ракасоўскага (Мінск)|праспекце Ракасоўскага]] (2021) ** Алея Народнага адзінства каля [[Вуліца Крупскай (Мінск)|вуліцы Крупскай]] (2022) ** Алея Народнага адзінства каля [[Налібоцкая вуліца (Мінск)|вуліцы Налібоцкай]] (2022) ** Парк Народнага адзінства паміж [[Праспект Пераможцаў (Мінск)|праспектам Пераможцаў]] і [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўскай вуліцай]] (2025)<ref>Александр Новиков, Дмитрий Исайчук. Какие места в столице связаны с днём народного единства? // Вечерний Минск, 17-23 сентября 2026 № 40 (13233) с. 8-9</ref>. * У [[Магілёў|Магілёве]]: [[Праспект 17 верасня (Магілёў)|праспект 17 верасня]] (2024)<ref>[https://news.by/news/obshchestvo/v-mogileve-otkryli-prospekt-17-sentyabrya В Могилеве открыли проспект 17 Сентября] // News.by, 16.09.2024</ref>. * У [[Бабруйск]]у: [[Вуліца Народнага адзінства (Бабруйск)|вуліца Народнага адзінства]] (2023)<ref>[https://mogilev.1prof.by/news/ulica-narodnogo-edinstva-poyavilas-v-bobrujske/ Улица «Народного единства» появилась в Бобруйске] // Могилевское областное объединение профсоюзов, 16.09.2023</ref>. == Крытыка == Гісторык [[Аляксандр Васілевіч Пашкевіч|Аляксандр Пашкевіч]] адзначае, што далучэнне Заходняй Беларусі да БССР прывяло да [[Рэпрэсіі ў БССР|масавых сталінскіх рэпрэсій]] у гэтай частцы Беларусі, таму дата не можа адзначацца як свята. Таксама адной з прычын выбару дату Пашкевіч называе канфлікт паміж [[Польшча]]й і рэжымам Лукашэнкі, які працягваецца пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]], а таксама жаданне спадабацца [[Расія|Расіі]]<ref name="Paškievič"/>. Кіраўнік [[Міністр замежных спраў Літоўскай Рэспублікі|Міністэрства замежных спраў Літвы]] [[Габрыэлюс Ландсбергіс]] крытычна выказаўся пра рашэнне Лукашэнкі: «''17 верасня — адна з самых балючых дат у гісторыі Польшчы. Рашэнне Мінска аб прызначэнні 17 верасня „Днём народнага адзінства“ паказвае, што цяперашні ўрад Беларусі мае цынічнае і скажонае стаўленне да гістарычнай памяці і ігнаруе злачынствы, учыненыя двума самымі жорсткімі таталітарнымі рэжымамі ХХ стагоддзя''»<ref>{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31300960.html|title = Кіраўнік МЗС Літвы пра сьвята 17 верасьня: «Урад Беларусі ігнаруе злачынствы, учыненыя двума таталітарнымі рэжымамі»|author = |authorlink = |date = 10-6-2021|publisher = svaboda.org|language = be-x-old|archiveurl = |archivedate = |accessdate = 24-7-2021}} </ref>. Міністэрства замежных спраў Польшчы назвала незразумелым базаванне беларускай палітыкі «''на спадчыне пакта Гітлера і Сталіна''» (гл. [[Пакт Молатава — Рыбентропа]]), таксама ў заяве гаворыцца, што заснаванне свята «''Гэта жэст, які з’яўляецца часткай дзеянняў Расіі, накіраваных на пераасэнсаванне надзвычай складанай гісторыі нашага рэгіёну, што сур’ёзна перашкодзіць Беларусі ў дыялогу і ўзаемаразуменні з суседнімі краінамі, а таксама з краінамі ўсёй Еўропы''»<ref>{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31297976.html|title = МЗС Польшчы з абурэньнем успрыняў заснаваньне ў Беларусі «Дня народнага адзінства»|author = |authorlink = |date = 9-6-2021|publisher = svaboda.org|language = be-x-old|archiveurl = |archivedate = |accessdate = 24-7-2021}}</ref>. [[Інстытут нацыянальнай памяці (Польшча)|Інстытут нацыянальнай памяці]] Польшчы назваў свята «''Днём адзінства двух таталітарызмаў''»<ref>{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31296347.html|title = Інстытут нацыянальнай памяці Польшчы пра сьвята 17 верасьня: «Дзень адзінства двух таталітарызмаў»|author = |authorlink = |date = 8-6-2021|publisher = svaboda.org|language = be-x-old|archiveurl = |archivedate = |accessdate = 24-7-2021}}</ref>. Палітолаг [[Вольф Рубінчык]] адзначаў, што да 1941 года мяжа паміж усходняй і заходняй часткамі Беларусі, нягледзячы на адміністрацыйнае «ўз’яднанне», фактычна заставалася, без адмысловага дазволу праз яе не пускалі, і ўжо ў пасляваенныя гады «заходнікі» працяглы час заставаліся ў СССР грамадзянамі другога гатунку. Паводле даследчыка, сапраўднае адзінства дасягаюць не штыкамі, а 17 верасня ў канцы ХХ ст. — пачатку ХХІ ст. амаль не адзначалі ў народзе як свята.<ref>https://belisrael.info/?p=29014</ref> == Гл. таксама == * [[Вуліца 17 верасня]] * [[Бульвар 17 Верасня (Мінск)|бульвар 17 Верасня ў Мінску]] {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://euroradio.fm/dzen-narodnaga-adzinstva-nastalgiya-pa-sssr-abo-sproba-pamirycca Дзень народнага адзінства: настальгія па СССР або спроба памірыцца?] {{Палітычны крызіс у Беларусі}} [[Катэгорыя:Святы Беларусі]] [[Катэгорыя:Заходняя Беларусь]] [[Катэгорыя:Святы 17 верасня]] [[Катэгорыя:2021 год у Беларусі]] j6y1iwcx5lc5fwbbjij4chdj6m1036s 0 684125 5202816 5183200 2026-09-20T17:49:27Z 5202816 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя}} '''Беларускі фонд спартыўнай салідарнасці''' — фонд спартсменаў Беларусі, створаны ў жніўні 2020 года, аказвае фінансавую, псіхалагічную, арганізацыйную ды іншую дапамогу пацярпелым ад рэжыму, узаемадзейнічае з міжнароднымі арганізацыямі ў розных відах спорту<ref>{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/30982193.html|title=Рэпрэсаваныя атлеты змогуць выступіць на Алімпіядзе, — Беларускі фонд спартыўнай салідарнасьці|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]}}</ref>. Фонд створаны вядомымі спартыўнымі функцыянерамі і спартсменамі — чэмпіёнамі і прызёрамі Алімпійскіх гульняў і іншых міжнародных спаборніцтваў. У красавіку 2022 года прызнаны [[КДБ Беларусі]] [[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/289257|title=КДБ прызнаў «экстрэмісцкімі фарміраваннямі» Фонд спартыўнай салідарнасці і рэгіянальнае выданне «Флагшток»|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>. У верасні 2026 года па справе Беларускага фонда спартыўнай салідарнасці асудзілі на 9 гадоў пазбаўлення волі [[Сяргей Іванавіч Высоцкі|Сяргея Высоцкага]]. Раней у снежні 2022 года ў Мінску завочна асудзілі да 12 гадоў калоніі заснавальніцу фонда [[Аляксандра Віктараўна Герасіменя|Аляксандру Герасіменю]] і выканаўчага дырэктара [[Аляксандр Апейкін|Аляксандра Апейкіна]]<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/404745|title=Па справе Беларускага фонду спартыўнай салідарнасці на 9 гадоў асудзілі Сяргея Высоцкага|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>; у 2026 за ўдзел у фондзе і яшчэ па некалькіх артыкулах крымінальнага кодэкса завочна асудзілі на 12 гадоў пазбаўлення волі экс-дырэктара алімпійскага цэнтра па фрыстайле Вадзіма Крывашэева<ref>{{cite web|url=https://spring96.org/be/news/119872|title=Экс-дырэктара алімпійскага цэнтра па фрыстайле завочна асудзілі на 12 гадоў|work=[[Вясна (праваабарончы цэнтр)|Вясна]]}}</ref>. == Марафон Свабоды == [[Файл:2021 MARATHONFORFREEDOM. 3151 - Paŭluk Šapiećka, 3588 - Evažyna Šapiećka-Dzičkoŭskaja.jpg|міні|злева|Удзельнікі «MARATHONFORFREEDOM-2021» ]] 7-16 жніўня 2021 года фондам быў арганізаваны анлайн-забег на дыстанцыю 2334 метры (па артыкуле 23.34 КоАП была асуджана большасць удзельнікаў мірных [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў у 2020—2021 гадах у Беларусі]]). Забег быў разбіты на 10 дзён і кожны дзень быў прымеркаваны вызначанай тэме: падтрымцы [[Дзеячы навукі і культуры Беларусі, рэпрэсаваныя пасля прэзідэнцкіх выбараў 2020 года|дзеячаў культуры]], лекараў, журналістаў, студэнтаў, [[Спіс палітвязняў Беларусі (2020—2021)|палітвязняў]], жанчын, рабочых, спартсменаў, Фонду спартыўнай салідарнасці і бегу ў Новую Беларусь<ref>[https://marathonforfreedom.org/ Онлайн-забег #MARATHONFORFREEDOM] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210809150051/https://marathonforfreedom.org/ |date=9 жніўня 2021 }}</ref>. == Гл. таксама == * [[Белыя халаты]] {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Палітычны крызіс у Беларусі}} [[Катэгорыя:Палітычны крызіс у Беларусі (2020)]] 8tdoxselvltft0rne5g9cv5l32ucioz 0 686530 5203187 5021702 2026-09-21T11:45:21Z Plaga med 116903 5203187 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Фернандэс}} {{Тэнісіст |імя_гульца = Лэйла Фернандэс |фатаграфія = Leylah Fernandez (cropped)(closeup).jpg |шырыня = 250px |подпіс = |грамадзянства = {{сцягафікацыя|Канада}} |месца_пражывання = [[Бойнтан-Біч (Фларыда)|Бойнтан-Біч]], [[ЗША]] |дата нараджэння = |месца нараджэння = |рост = 168 |вага = |прафесійная_кар’ера = 2019 — ц.ч. |рабочая_рука = левая |бэкхенд = двухручны |трэнер = Хорхэ Фернандэс <small>(бацька)</small> |прызавыя_грошы = 786 772 $ |адзіночныя_вынікі = |адзіночных_тытулаў = 2 [[Жаночая тэнісная асацыяцыя|WTA]], 1 [[Цыкл жаночых турніраў ITF|ITF]] |найвышэйшая_адзіночная_пазіцыя = 13 (8 жніўня 2022) |бягучая_адзіночная_пазіцыя = |вынікі_па_Аўстраліі = 2-і раўнд ([[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 2023|2023]]) |вынікі_па_Францыі = 1/4 фіналу ([[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2022|2022]]) |вынікі_па_Уімблдане = 2-і раўнд ([[Уімблданскі турнір 2023|2023]]) |вынікі_па_ЗША = фінал ([[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2021|2021]]) |фінал WTA = |парныя_вынікі = |парных_тытулаў = 2 [[Цыкл жаночых турніраў ITF|ITF]] |найвышэйшая_парная_пазіцыя = 21 (12 чэрвеня 2023) |бягучая_парная_пазіцыя = |вынікі_па_Аўстраліі_2 = 3-і раўнд (2021) |вынікі_па_Францыі_2 = фінал (2023) |вынікі_па_Уімблдане_2 = 1-ы раўнд (2021) |вынікі_па_ЗША_2 = 3-і раўнд (2021) |парных_тытулаў2 = |вынікі_па_Аўстраліі_3 = |вынікі_па_Францыі_3 = |вынікі_па_Уімблдане_3 = |вынікі_па_ЗША_3 = |апошняе_абнаўленне = 6 ліпеня 2023 года }} '''Лэ́йла А́ні Ферна́ндэс''' ({{lang-fr|Leylah Annie Fernandez}}; {{ДН|6|9|2002}}, [[Манрэаль]], [[Канада]]) — канадская [[тэніс]]істка. Фіналістка аднаго турніру Вялікага шлема ў адзіночным разрадзе ([[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2021|Адкрыты чэмпіянат ЗША 2021]]) і аднаго турніру Вялікага шлема ў жаночым парным разрадзе ([[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2023|Адкрыты чэмпіянат Францыі 2023]]), пераможца двух турніраў [[Жаночая тэнісная асацыяцыя|WTA]] ў адзіночным разрадзе, член [[Зборная Канады па тэнісе ў Кубку Білі Джын Кінг|нацыянальнай зборнай у Кубку Білі Джын Кінг]]. Былая першая ракетка свету ў юніёрскім рэйтынгу, пераможца аднаго юніёрскага турніру Вялікага шлема ў адзіночным разрадзе ([[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2019|Адкрыты чэмпіянат Францыі — 2019]]), фіналістка аднаго юніёрскага турніру Вялікага шлема ў адзіночным разрадзе ([[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 2019|Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі — 2019]]). == Спартыўная кар’ера == === Юнацкая кар’ера === Лэйла Фернандэс пачала вучыцца тэнісе пад кіраўніцтвам свайго бацькі, Хорхэ (былога футбаліста<ref name="SN">{{cite web|url=https://www.sportsnet.ca/tennis/canadas-leylah-annie-fernandez-wins-french-open-girls-title/ |title=Canada’s Leylah Annie Fernandez wins French Open girls’ title |website=SportsNet |lang=en |date=2019-06-08 |accessdate=2019-11-29}}</ref>), які перабраўся ў Канаду з Эквадора ў дзяцінстве<ref name="GaM">{{cite web|url=https://www.theglobeandmail.com/sports/tennis/article-rising-canadian-tennis-star-leylah-annie-fernandez-eyeing-bigger/ |title=Rising Canadian tennis star Leylah Annie Fernandez eyeing bigger things after a year full of firsts |author=Jamie Ross |work=The Globe and Mail |lang=en |date=2019-08-02 |accessdate=2019-11-29}}</ref>. Малодшая сястра Лэйлы, {{нп5|Б’янка Фернандэс|Б’янка Жолі|en|Bianca Fernandez}}, таксама актыўна займаецца тэнісам. Дзіцячая тэнісная кар’ера Лэйлы, у адрозненне ад многіх маладых канадскіх тэнісістаў, развівалася па-за рамкамі падрыхтоўчай праграмы Федэрацыі тэніса Канады. У Манрэалі яе трэніраваў трэнер з Бельгіі Франсіска Санчэс; аднак калі сям’я перабралася ў Фларыду, з ёй зноў працаваў Хорхе (пазней сям’я атрымала фінансаванне ад федэрацыі, і за навучанне Лэйлы ўзяўся трэнер Дэйв Райнберг<ref name="GaM" />). У 15 гадоў Фернандэс упершыню згуляла на юніёрскім турніры Вялікага шлема — Адкрытым чэмпіянаце Францыі. Там яна дайшла да паўфіналу, прайграўшы будучай чэмпіёнцы [[Коры Гаўф]]. Гэтую паездку ў Парыж фінансавала не федэрацыя, а прыватны фонд. Толькі ў 2019 годзе Лэйла атрымала стыпендыю на паездку на спаборніцтвы<ref name="TennisLife">{{cite web |url=https://tennis.life/2019/04/18/big-week-for-canadas-fernandez-family/ |title=Big week for Canada’s Fernandez family |author=Stephanie Myles |website=Tennis.life |lang=en |date=2019-04-18 |accessdate=2019-11-29 }}{{Недаступная спасылка}}</ref>. На пачатку 2019 года Фернандэс стала фіналісткай Адкрытага чэмпіянату Аўстраліі ў адзіночным разрадзе сярод дзяўчын, падняўшыся пасля гэтага на чацвёртую пазіцыю ў юніёрскім рэйтынгу ITF, а ў чэрвені заваявала тытул на Адкрытым чэмпіянаце Францыі. Яна стала першай прадстаўніцай Канады, якая заваявала адзіночны юніёрскі тытул на «Ралан Гарос» (до гэтага канадцы перамагалі на [[Уімблданскі турнір|Уімблдане]] і [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе|Адкрытым чэмпіянаце ЗША]]) і першай з 2004 года, у каго атрымалася выйграць гэты турнір, займаючы першае месца ў пасеве<ref name="MG">{{cite web|url=https://montrealgazette.com/sports/tennis/lavals-leylah-annie-fernandez-wins-french-open-junior-singles-title |title=Laval's Leylah Annie Fernandez wins French Open junior singles title |author=Pat Hickey |work=Montreal Gazette |lang=en |date=2019-06-09 |accessdate=2019-11-29}}</ref>. За шэсць матчаў у Парыжы Фернандэс не аддала суперніцам ніводнага сэта<ref name="SN" />. === Пачатак прафесійных выступленняў === У прамежку паміж юніёрскімі турнірамі Вялікага шлема Фернандэс упершыню выступіла за зборную Канады ў [[Кубак Федэрацыі па тэнісе|Кубку Білі Джын Кінг]]. У сваёй дэбютнай сустрэчы ў Прасцеёве (Чэхія) 16-гадовая Лэйла саступіла 19-гадовай [[Маркета Вандроўшава|Маркеце Вандроўшавай]]<ref>{{cite web|url=https://www.cbc.ca/sports/tennis/canada-fed-cup-tie-saturday-czech-republic-1.5105597 |title=Canada drops pair to begin Fed Cup tie against top-ranked Czechs |publisher=CBC |lang=en |date=2019-04-20 |accessdate=2019-11-29}}</ref>. У верасні 2019 года канадка дабралася да першага месца ў юніёрскім рэйтынгу ITF, але да гэтага часу яна ўжо спыніла ўдзельнічаць у турнірах для дзяўчын (Адкрыты чэмпіянат Францыі стаў апошнім яе турнірам на юніёрскім узроўні)<ref>[https://www.itftennis.com/juniors/players/player/profile.aspx?playerid=100236837 Профіль] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180807001538/https://www.itftennis.com/juniors/players/player/profile.aspx?playerid=100236837 |date=7 жніўня 2018 }}{{ref-en}} на сайце [[Юніёрскі тур ITF|юніёрскага тура ITF]]</ref>. За другую палову сезона Фернандэс заваявала тры тытулы ў турнірах жаночага цыклу ITF, перамогшы як у адзіночным, так і ў парным разрадзе ў [[Гаціно]] (Квебек), а затым выйграўшы турнір з прызавым фондам 60 000 долараў у [[Сагнэ (горад)|Сагнэ]] ў пары з [[Меладзі Колар]]. На пачатку 2020 года на Адкрытым чэмпіянаце Аўстраліі ўпершыню ў кар’еры прабілася ў асноўную сетку дарослага турніру Вялікага шлема, але ў першым крузе прайграла [[Лорэн Дэвіс]]. У лютым у матчы Кубка Федэрацыі супраць зборнай Швейцарыі здабыла перамогу над 5-й ракеткай свету [[Белінда Бенчыч|Беліндай Бенчыч]], у адсутнасць [[Б’янка Андрэеску|Б’янкі Андрэеску]], прынёсшы такім чынам адзінае ачко зборнай Канады<ref>{{cite web |url=https://montreal.ctvnews.ca/laval-s-leylah-fernandez-pulls-off-upset-but-canada-out-at-fed-cup-finals-1.4803278 |title=Laval's Leylah Fernandez pulls off upset but Canada out at Fed Cup Finals |publisher=CTV |lang=en |date=2020-02-08 |accessdate=2020-02-27 |archive-date=27 лютага 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200227191038/https://montreal.ctvnews.ca/laval-s-leylah-fernandez-pulls-off-upset-but-canada-out-at-fed-cup-finals-1.4803278 |url-status=dead }}</ref>. У канцы таго ж месяца Фернандэс, якая займала 190-е месца ў рэйтынгу, дайшла да фіналу міжнароднага турніру ў Акапулька, перамогшы на шляху трох суперніц з першай сотні. З пераможцай Адкрытага чэмпіянату Аўстраліі [[Сафія Кенін|Сафіяй Кенін]] канадка сустрэлася ў другім крузе Адкрытага чэмпіянату ЗША, прайграўшы ў двух сэтах. Пасля гэтага яна, абыграўшы саперніц, якія займалі ў рэйтынгу 36-е і 47-е месца, дайшла да трэцяга кола ў Адкрытым чэмпіянаце Францыі, дзе яе спыніла 11-я ракетка свету [[Петра Квітава]]. Канцоўку сезона Фернандэс правяла ў турнірах ITF, дзе выступала ў пары з малодшай сястрой Б’янкай, у тым ліку пабываўшы ў фінале ў Шарм-эш-Шэйху. У сярэдзіне верасня Лэйла ўвайшла ў лік ста наймацнейшых тэнісістак свету ў адзіночным разрадзе, а да канца года дасягнула ў рэйтынгу 88-га месца, у парах ж яе становішча ў канцы трэцяй сотні практычна не змянілася. === 2022—2023 === Увясну 2022 года Фернандэс другі раз запар заваявала тытул у Мантэрэі. У фінале яна перамагла калумбійку [[Каміла Асорыя|Камілу Асорыя]] ў трох сэтах, у апошнім з якіх прайгравала 4:1 па геймах, а затым адыграла пяць матчболаў<ref>{{Cite web|url=https://www.ubitennis.net/2022/03/leylah-fernandez-fights-past-osorio-to-defend-monterrey-title/ |title=Leylah Fernandez Fights Past Osorio To Defend Monterrey Title |author=Elias Laradi |website=Ubitennis |lang=en |date=2022-03-07 |accessdate=2023-06-15}}</ref>. На [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2022|Адкрытым чэмпіянаце Францыі]] канадка дайшла да чвэрцьфіналу, абыйграўшы дзвюх сеяных суперніц, і да жніўня дасягнула 13-га месца ў рэйтынгу. Аднак на Адкрытым чэмпіянаце ЗША яна не змагла наблізіцца да мінулагодняга поспеху, прайграла ўжо ў другім коле і скончыла сезон на 40-й пазіцыі. У канцы года са сборнай Канады ўдзельнічала ў фінальным турніры Кубка Білі Джын Кінг, дзе ў групе перамагла з лікам 6:0, 6:0 прадстаўніцу [[Зборная Італіі па тэнісе ў Кубку Білі Джын Кінг|Італіі]] [[Федэрыка Трэвізан|Федэрыку Трэвізан]], але затым саступіла [[Зборная Швейцарыі па тэнісе ў Кубку Білі Джын Кінг|швейцарскай тэнісістцы]] [[Белінда Бенчыч|Беліндзе Бенчыч]]. Швейцаркі ў выніку і заваявалі Кубак. У 2023 годзе асноўныя поспехі Фернандэс прыйшліся на парны разрад. У пары з амерыканкай [[Бетані Матэк-Сандс]] яна дайшла да фіналу [[Адкрыты чэмпіянат Окленда па тэнісе сярод жанчын|турніру базавай катэгорыі ў Оклендзе]], а затым з [[Тэйлар Таўнсенд]] — таксама да фіналу [[Адкрыты чэмпіянат Маямі па тэнісе|прэм’ер-турніру ў Маямі]], дзе яны прайгралі аднаму з наймацнейшых тандэмаў свету [[Коры Гаўф]]-[[Джэсіка Пегула]]. На [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2023|Адкрытым чэмпіянаце Францыі]] Фернандэс і Таўнсенд абыйгралі пасеяных восьмымі [[Габрыэла Даброўскі|Габрыэлу Даброўскі]] і [[Луіза Стэфані|Луізу Стэфані]] ў трэцім раўндзе і ўзялі рэванш у Гаўф і Пегулы ў паўфінале, але ў фінале прайгралі ў трох сэтах несеянай пары — былой першай ракетцы свету [[Се Шувэй]] і [[Ван Сіньюй]]<ref>{{Cite web|url=https://www.sportsnet.ca/tennis/article/hsieh-and-wang-win-french-open-womens-doubles-after-beating-fernandez-and-townsend/ |title=Canada's Fernandez and partner Townsend come up short in French Open doubles final |website=Sportsnet |lang=en |date=2023-06-11 |accessdate=2023-06-15}}</ref>. == Выніковае месца ў рэйтынгу WTA паводле гадоў == {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- bgcolor="#eeeeee" |'''Год''' |!width=80px| <small>'''Адзіночны<br>рэйтынг'''</small> |!width=80px| <small>'''Парны<br>рэйтынг'''</small> |- | [[Тур WTA 2022|2022]] | 40 | 76 |- | [[Тур WTA 2021|2021]] | '''24''' | '''74''' |- | [[Тур WTA 2020|2020]] | 88 | 293 |- | [[Тур WTA 2019|2019]] | 209 | 296 |- | [[Тур WTA 2018|2018]] | 487 | 981 |- | [[Тур WTA 2017|2017]] | 728 | |- |} == Выступленні на турнірах == {{пачатак схаванага блока|Загаловак=Выступленні ў адзіночным разрадзе |Рамка = |Фон_загалоўка =}} === Фіналы турніраў Вялікага шлема ў адзіночным разрадзе (1) === ==== Паражэнні (1) ==== {| class="wikitable" |-bgcolor="#eeeeee" |'''№''' |'''Год''' |'''Турнір''' |'''Пакрыццё''' |'''Суперніца ў фінале''' |'''Лік''' |-bgcolor="#CCCCFF" | 1. | [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2021|2021]] | [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат ЗША]] | Хард | {{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Эма Радукану]] | 4-6 3-6 |- |} === Фіналы турніраў [[Жаночая тэнісная асацыяцыя|WTA]] ў адзіночным разрадзе (4) === ==== Перамогі (2) ==== {| class="wikitable" |- !Легенда: |- |align="center" bgcolor="#FFFF99"| [[Турніры Вялікага шлема]] |- |align="center" bgcolor="gold"| [[Тэніс на летніх Алімпійскіх гульнях|Алімпіяда]] |- |align="center" bgcolor="#FF6666"| [[Выніковы турнір WTA]] |- |align="center" bgcolor="#0099CC"| [[Прэм’ер-турніры WTA|Premier Mandatory]] / WTA 1000 Mandatory |- |align="center" bgcolor="#c0d077"| Premier 5 / WTA 1000 |- |align="center" bgcolor="#BF94E4"| Premier / WTA 500 |- |align="center" bgcolor="#50C878"| [[Міжнародныя турніры WTA|International]] / WTA 250 (2)* |- |} {| class="wikitable" |- ! Тытулы па<br />пакрыццях!! Тытулы па месцы<br />правядзення<br />матчаў турніру |- | align="center"| Хард (2)* | align="center" rowspan="2"| Зал (0) |- | align="center"| Грунт (0) |- | align="center"| Трава (0) | align="center" rowspan="2"| Адкрытае паветра (2) |- | align="center"| Дыван (0) |} <small>* колькасць перамог у адзіночным разрадзе.</small> {| class="wikitable" |-bgcolor="#eeeeee" |'''№''' |'''Дата''' |'''Турнір''' |'''Пакрыццё''' |'''Суперніца ў фінале''' |'''Лік''' |-bgcolor="#50C878" | 1. | 21 сакавіка 2021 | [[Адкрыты чэмпіянат Мантэрэя па тэнісе|Мантэрэй, Мексіка]] | Хард | {{Сцяг|Швейцарыя||16px}} [[Вікторыя Голубіч]] | 6-1 6-4 |-bgcolor="#50C878" | 2. | 6 сакавіка 2022 | [[Адкрыты чэмпіянат Мантэрэя па тэнісе|Мантэрэй, Мексіка]] <small>(2)</small> | Хард | {{Сцяг|Калумбія}} [[Каміла Асорыя]] | 6-7(5) 6-4 7-6(3) |} ==== Паражэнні (2) ==== {| class="wikitable" |-bgcolor="#eeeeee" |'''№''' |'''Дата''' |'''Турнір''' |'''Пакрыццё''' |'''Суперніца ў фінале''' |'''Лік''' |-bgcolor="#50C878" | 1. | 29 лютага 2020 | [[Адкрыты чэмпіянат Мексікі па тэнісе 2020|Акапулька, Мексіка]] | Хард | {{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Хэдэр Уотсан]] | 4-6 7-6(8) 1-6<ref name="Quali">Пачала турнір з кваліфікацыі.</ref> |-bgcolor="#FFFF99" | 2. | 12 верасня 2021 | [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2021|Адкрыты чэмпіянат ЗША]] | Хард | {{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Эма Радукану]] | 4-6 3-6 |} === Фіналы турніраў [[Міжнародная федэрацыя тэніса|ITF]] у адзіночным разрадзе (3) === ==== Перамогі (1) ==== {| class="wikitable" |- !Легенда: |- |bgcolor="#ffcccc"| 100 000 [[Долар ЗША|USD]] (0)* |- |bgcolor="#ccccff"| 80 000 [[Долар ЗША|USD]] (0) |- |bgcolor="#CCFFCC"| 60 000 [[Долар ЗША|USD]] (0+1) |- |bgcolor="#50C878"| 25 000 [[Долар ЗША|USD]] (1+1) |- |bgcolor="#ffffcc"| 15 000 [[Долар ЗША|USD]] (0) |} {| class="wikitable" |- ! Тытулы па<br />пакрыццях!! Тытулы па месцы<br />правядзення<br />матчаў турніру |- | align="center"| Хард (1+2)* | align="center" rowspan="2"| Зал (0+1)* |- | align="center"| Грунт (0) |- | align="center"| Трава (0) | align="center" rowspan="2"| Адкрытае паветра (1+1) |- | align="center"| Дыван (0) |} <small>* колькасць перамог у адзіночным разрадзе + колькасць перамог у парным разрадзе.</small> {| class="wikitable" |-bgcolor="#eeeeee" |'''№''' |'''Дата''' |'''Турнір''' |'''Пакрыццё''' |'''Суперніца ў фінале''' |'''Лік''' |-bgcolor="#50C878" | 1. | 21 ліпеня 2019 | [[Гаціно]], [[Канада]] | Хард | {{Сцяг|Канада}} [[Карсан Брансцін]] | 3-6 6-1 6-2 |} ==== Паражэнні (2) ==== {| class="wikitable" |-bgcolor="#eeeeee" |'''№''' |'''Дата''' |'''Турнір''' |'''Пакрыццё''' |'''Суперніца ў фінале''' |'''Лік''' |-bgcolor="#ccccff" | 1. | 28 ліпеня 2019 | [[Гранбі]], [[Канада]] | Хард | {{Сцяг|Аўстралія}} [[Лізета Кабрэра]] | 1-6 4-6 |-bgcolor="#50C878" | 2. | 20 кастрычніка 2019 | [[Уэйка]], [[ЗША]] | Хард | {{Сцяг|Мексіка}} [[Фернанда Кантрэрас]] | 3-6 6-2 1-6 |} {{канец схаванага блока}} {{пачатак схаванага блока|Загаловак=Выступленні ў парным разрадзе |Рамка = |Фон_загалоўка =}} === Фіналы турніраў Вялікага шлема ў парным разрадзе (1) === ==== Паражэнні (1) ==== {| class="wikitable" |-bgcolor="#eeeeee" |'''№''' |'''Год''' |'''Турнір''' |'''Пакрыццё''' |'''Партнёрка''' |'''Суперніцы ў фінале''' |'''Лік''' |-bgcolor="#EBC2AF" | 1. | [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2023|2023]] | [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат Францыі]] | Грунт | {{Сцяг|ЗША}} [[Тэйлар Таўнсенд]] | {{Сцяг|Кітай}} [[Ван Сіньюй]]<br />{{Сцяг|Тайвань}} [[Се Шувэй]] | 6-1 6-7(5) 1-6 |- |} === Фіналы турніраў [[Жаночая тэнісная асацыяцыя|WTA]] ў жаночым парным разрадзе (3) === ==== Паражэнні (3) ==== {| class="wikitable" |-bgcolor="#eeeeee" |'''№''' |'''Дата''' |'''Турнір''' |'''Пакрыццё''' |'''Партнёрка''' |'''Суперніцы ў фінале''' |'''Лік''' |-bgcolor="#50C878" | 1. | 8 студзеня 2023 | [[ASB Classic|Окленд, Новая Зеландыя]] | Хард | {{Сцяг|ЗША}} [[Бетані Матэк-Сандс]] | {{Сцяг|Японія}} [[Мію Като]]<br />{{Сцяг|Інданезія}} [[Алдзіла Сутджыядзі]] | 6-1 5-7 [4-10] |-bgcolor="#0099CC" | 2. | 2 красавіка 2023 | [[Адкрыты чэмпіянат Маямі па тэнісе|Маямі, ЗША]] | Хард | {{Сцяг|ЗША}} [[Тэйлар Таўнсенд]] | {{Сцяг|ЗША}} [[Коры Гаўф]]<br />{{Сцяг|ЗША}} [[Джэсіка Пегула]] | 6-7(6) 2-6 |-bgcolor="#FFFF99" | 3. | 11 чэрвеня 2023 | [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2023|Адкрыты чэмпіянат Францыі]] | Грунт | {{Сцяг|ЗША}} [[Тэйлар Таўнсенд]] | {{Сцяг|КНР}} [[Ван Сіньюй]]<br />{{Сцяг|Тайвань}} [[Се Шувэй]] | 6-1 6-7(5) 1-6 |} === Фіналы турніраў [[Міжнародная федэрацыя тэніса|ITF]] у жаночым парным разрадзе (4) === ==== Перамогі (2) ==== {| class="wikitable" |-bgcolor="#eeeeee" |'''№''' |'''Дата''' |'''Турнір''' |'''Пакрыццё''' |'''Партнёрка''' |'''Суперніцы ў фінале''' |'''Лік''' |-bgcolor="#50C878" | 1. | 21 ліпеня 2019 | [[Гаціно]], [[Канада]] | Хард | {{Сцяг|Канада}} [[Рэбека Марына]] | {{Сцяг|Мексіка}} [[Марсэла Закарыяс]]<br />{{Сцяг|Тайвань}} [[Сюй Цзэюй]] | 7-6(5) 6-3 |-bgcolor="#CCFFCC" | 2. | 26 кастрычніка 2019 | [[Сагнэ (горад)|Сагнэ]], [[Канада]] | Хард (зал) | {{Сцяг|Канада}} [[Меладзі Колар]] | {{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Саманта Марэй]]<br />{{Сцяг|Нідэрланды}} [[Бібіяна Схофс]] | 7-6(3) 6-2 |} ==== Паражэнні (2) ==== {| class="wikitable" |-bgcolor="#eeeeee" |'''№''' |'''Дата''' |'''Турнір''' |'''Пакрыццё''' |'''Партнёрка''' |'''Суперніцы ў фінале''' |'''Лік''' |-bgcolor="#CCFFCC" | 1. | 2 лістапада 2019 | [[Таронта]], [[Канада]] | Хард (зал) | {{Сцяг|Канада}} [[Меладзі Колар]] | {{Сцяг|ЗША}} [[Робін Андэрсан]]<br />{{Сцяг|Францыя|1974}} [[Джэсіка Паншэ]] | 6-7(7) 2-6 |-bgcolor="#ffffcc" | 2. | 25 кастрычніка 2020 | [[Шарм-эш-Шэйх]], [[Егіпет]] | Хард | {{Сцяг|Канада}} [[Б’янка Фернандэс]] | {{Сцяг|Расія}} [[Вераніка Паўлаўна Пепеляева|Вераніка Пепеляева]]<br />{{Сцяг|Расія}} [[Анастасія Сяргееўна Ціханава|Анастасія Ціханава]] | 6-4 3-6 [6-10] |} {{канец схаванага блока}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Профіль WTA}} * {{Профіль ITF|id=100236837}} * {{Профіль удзельніцы Кубка Федэрацыі|id=800400685}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Фернандэс Лэйла}} [[Катэгорыя:Тэнісісткі Канады]] [[Катэгорыя:Тэнісісты на летніх Алімпійскіх гульнях 2020 года]] [[Катэгорыя:Тэнісісты на летніх Алімпійскіх гульнях 2024 года]] [[Катэгорыя:Пераможцы Адкрытага чэмпіянату Францыі па тэнісе ў адзіночным разрадзе сярод дзяўчат]] jo97nqkykp5rgw18t1ri7fhdz98oq6d 0 687376 5202691 4998722 2026-09-20T12:43:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202691 wikitext text/x-wiki {{Музей |назва = |выява = Nacia Esperanto Muzeo de Gray (Francio) - domego.jpg |памер = 200 |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |заснаваны = [[1977]] |адкрыты = [[1987]] |месцазнаходжанне = Maison Pour Tous 19, rue Victor Hugo 70100 Gray |дырэктар = |праезд = |квіток = |спасылка = www.naciaesperantomuzeo.fr }} '''Нацыянальны музей эсперанта''' ({{Lang-fr|Musée national de l'espéranto}}, {{Lang-eo|Nacia Esperanto-Muzeo}}) — музей у [[Грэ]], [[Францыя]]. Быў заснаваны ў 1977 годзе Жоржам Жунье, таксама вядомым як Жэа Жунье. Афіцыйнае адкрыццё музея адбылося ў 1987 годзе ў прысутнасці польскага консула, праз сто гадоў пасля стварэння [[эсперанта]]. Музей размешчаны на другім паверсе Дома моладзі і культуры ({{Lang-fr|Maison Pour Tous}}), адрэстаўраванага будынка старажытнага каледжа. У музеі знаходзяцца калекцыі разнастайных рэчаў, якія маюць сувязь з эсперанта: кнігі, плакаты, газеты, маркі, публікацыі і гэтак далей. Каля музея Жэа Жунье ўсталяваў [[аналематычны сонечны гадзіннік]], які нагадвае аб праекце [[Людвіг Лазар Заменгоф|Заменгофа]] па аб’яднанню ўсіх людзей з дапамогай эсперанта. == Гісторыя == Жорж Жунье пазнаёміўся з [[эсперанта]] ў 1932 годзе{{sfn|Picardat|1987|p=125}}. Натхнёны перспектывамі гэтай мовы, ён пачаў збіраць разнастайныя аб’екты, якія маглі б мець адносіны да гэтай мовы<ref name=":1">{{Cite web|lang=eo|url=https://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:FF5Hom9SMScJ:garymickle.bplaced.net/leag/magazino/mag31.html+&cd=33&hl=fr&ct=clnk&gl=fr&client=firefox-b-d|title=Géo JUNIER mortis la 17-an de februaro 2000|author=Roland Cuenot}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. У 1945 годзе Жунье заснаваў «Культурны цэнтр „Эсперанта“ рэгіёна Грэ» ({{Lang-fr|Centre culturel Espéranto de la Région de Gray}}), мэта якога — навучаць мове і яе практычнаму прымяненню. Да 1973 года, калі Жунье завяршыў сваю кар’еру чыгуначніка, ужо было сабрана шмат рэчаў, якія адносяцца да эсперанта, а культурны цэнтр актыўна развіваўся; менавіта тады пры падтрымцы французскіх эсперанта-арганізацый было прынята рашэнне заснаваць музей<ref name=":1" />{{sfn|Gray : reflets de son histoire|1991|p=125}}. Праекту аказалі падтрымку некалькі муніцыпалітэтаў, дзякуючы дапамозе галоўнага магістрата горада ў 1977 годзе калекцыя была перанесена ў будынак былога каледжа, які выкарыстоўваўся як Дом моладзі і культуры{{sfn|Picardat|1987|p=125}}{{sfn|Gray : reflets de son histoire|1991|p=125}}<ref name=":3">{{Cite web|lang=eo|url=http://esperanto.france.est.free.fr/Pages/2000.htm|title=Historio EFE 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20210715133626/http://esperanto.france.est.free.fr/Pages/2000.htm|archive-date=15 ліпеня 2021|access-date=19 верасня 2021}}</ref>. Каля дзесяці гадоў Жэа Жунье абсталёўваў музей, і 16 мая 1987 года, роўна праз сто гадоў пасля стварэння эсперанта, адбылося ўрачыстае адкрыццё музея ў прысутнасці генеральнага консула [[Польшча|Польшчы]] Чэслава Тужаньскага{{sfn|Picardat|1987|p=125}}{{sfn|Gray : reflets de son histoire|1991|p=125}}<ref name=":3" />. <gallery> Файл:Nacia Esperanto Muzeo de Gray (Francio) - domego.jpg|Будынак, на другім паверсе якога размешчаны музей Файл:Nacia Esperanto Muzeo de Gray (Francio) - plato.jpg|Таблічка каля ўвахода ў музей </gallery> == Калекцыі == Музей складаецца з 10 залаў<ref>{{Cite web|lang=eo|url=http://quetigny.esperanto.free.fr/photos/muzeo-gray/index.htm|title=Muzeo|access-date=19 верасня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303175007/http://quetigny.esperanto.free.fr/photos/muzeo-gray/index.htm|archive-date=3 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref> агульнай плошчай 230 м²<ref>{{Cite web|lang=eo|url=http://www.naciaesperantomuzeo.fr/nacia.html#kie|title=La Nacia Esperanto Muzeo|access-date=19 верасня 2021|archive-date=22 сакавіка 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180322092136/http://www.naciaesperantomuzeo.fr/nacia.html#kie|url-status=dead}}</ref>. Калекцыя ўключае ў сябе каля 6000 кніг і брашур аб эсперанта ці на эсперанта, 1400 старых і сучасных часопісаў і газет. З цягам часу фонд музея павялічваўся за кошт атрымання ў дар архіваў эсперанта-асацыяцый і асабістых калекцый вядомых [[эсперантыст]]аў<ref>{{Cite web|lang=fr|url=http://www.ville-gray.fr/fr/tourisme-patrimoine/decouverte-culture.php|title=Découvrir et se cultiver|access-date=19 верасня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20120617213540/http://www.ville-gray.fr/fr/tourisme-patrimoine/decouverte-culture.php|archive-date=17 чэрвеня 2012|url-status=dead}}</ref>. У музеі таксама выстаўлены калекцыі розных рэчаў (паштовых марак, паштовак, рэкламных рэчаў, тэхнічных брашур), звязаных з эсперанта<ref>{{Cite web|url=http://www.destination70.com/no/pratique-et-utile/les-incontournables/visiter/fiche/nacia-esperanto-muzeo-a-gray-en-haute-saone.html|title=Destination70|access-date=19 верасня 2021|archive-date=8 лютага 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170208072031/http://www.destination70.com/no/pratique-et-utile/les-incontournables/visiter/fiche/nacia-esperanto-muzeo-a-gray-en-haute-saone.html|url-status=dead}}</ref>. <gallery> Файл:Nacia Esperanto Muzeo de Gray (Francio) - arkivo 1.jpg|Архівы музея Файл:Nacia Esperanto Muzeo de Gray (Francio) - arkivo 2.jpg|Архівы музея Файл:Nacia Esperanto Muzeo de Gray (Francio) - ekspozicioambro 3.jpg|Выставачная зала Файл:Nacia Esperanto Muzeo de Gray (Francio) - materialo 1.jpg|Матэрыялы, якія стваральнік музея Жэа Жунье выкарыстоўваў для папулярызацыі эсперанта Файл:Nacia Esperanto Muzeo de Gray (Francio) - poshtkarto de zamenhof.jpg|Паштоўка са стваральнікам эсперанта Л. Заменгофам </gallery> == Аналематычны сонечны гадзіннік == У пачатку XX стагоддзя астраном і матэматык [[Луі Жуль Груэ]] зацікавіўся аналематычнымі сонечнымі гадзіннікамі, у першую чаргу тым, што знаходзіцца ў [[Дыжон]]е{{sfn|Massé|2008|p=34}}. Разам са сваім калегам [[Шарль Мерэ|Шарлем Мерэ]] ён вывучыў гісторыю гэтага гадзінніка і ў 1902 годзе апублікаваў твор пад назвай «Дыжонскі сонечны гадзіннік» ({{Lang-fr|Le cadran solaire de Dijon}}, {{Lang-eo|La Sunhorloĝo en Dijon}}){{sfn|Gruey|1902}}. Груэ і Мерэ былі эсперантыстамі, таму гэты твор быў апублікаваны на французскай мове і эсперанта, што робіць яго адным з першых тэхнічных артыкулаў з выкарыстаннем матэматычных формул, напісаных на [[штучная мова|штучнай мове]] (не з’яўляецца выпадковым, што [[Людвіг Лазар Заменгоф|Заменгоф]] размясціў яго ў сваёй «Фундаментальнай граматыке мовы эсперанта»){{sfn|Massé|2008|p=34}}. У наступным годзе ў Расіі выйшаў артыкул С. Палянскага, таксама на эсперанта, у якім ён, адштурхоўваючыся ад публікацыі Груэ, прапанаваў свой спосаб стварэння аналематычнага гадзінніка і ў тым ліку выказаў думку аб тым, што гэты гадзіннік мог бы аднойчы стаць помнікам мове эсперанта{{sfn|Massé|2008|p=34}}. Таму ў 1986 годзе, калі ўзнікла пытанне аб добраўпарадкаванні тэрыторыі, якая прылягае да музея, Жэа Жунье прапанаваў размясціць на ёй менавіта аналематычны сонечны гадзіннік{{sfn|Massé|2008|p=35}}. Яго цыферблат прадстаўляе сабой [[эліпс]], які ахоплівае [[планісфера|планісферу]], што сімвалізуе жаданне Заменгофа аб’яднаць людзей з дапамогай адной мовы. Афіцыйнае адкрыццё сонечнага гадзінніка адбылося 25 верасня 1988 года{{sfn|Massé|2008|p=35}}. <gallery> Файл:Cadran Analemmatique 2.jpg|Аналематычны сонечны гадзіннік Файл:Cadran Analemmatique 1.jpg|Лацінскі надпіс на гадзінніку: {{Lang-la2|NOX MIHI INIMICA}} </gallery> {{зноскі}} == Гл. таксама == * [[Міжнародны эсперанта-музей|Музей эсперанта]] ў Вене * [[Музей эсперанта ў Світаві]] * [[Эсперанта-бібліятэкі]] == Літаратура == * {{Кніга|спасылка=https://www.worldcat.org/title/gray-reflets-de-son-histoire/oclc/463670205|аўтар=Collectif|загаловак=Gray : reflets de son histoire|год=1991|мова=fr|месца=Maury|isbn=2-9505448-0-0 и 978-2-9505448-0-3|ref=Gray : reflets de son histoire}} * {{Артыкул|спасылка=http://gnomonique.fr/biblio-gno/pdf/gruey1902.pdf|аўтар=Louis Jules Gruey|загаловак=Le cadran solaire de Dijon ou La Sunhorloĝo en Dijon|год=1902|мова=fr, eo|выданне=La revue bourguignonne de l'enseignement supérieur|ref=Gruey}} * {{Артыкул|спасылка=http://astronomie.chaville.free.fr/cad-articles-alain-pdf/063_analem-esperan-nov08.pdf|аўтар=Yvon Massé|загаловак=Cadran et Espéranto|год=2008|мова=fr|выданне=L'Astronomie|месяц=11|нумар=63|pages=34—35|ref=Massé}} * {{Артыкул|спасылка=https://www.bertin.biz/articles/archivesCER/1977-1991-Eo-Rennes.pdf|аўтар=Bernard Picardat|загаловак=L'espéranto a cent ans... et un musée à Gray|год=1987|мова=fr|выданне=L'Est républicain|pages=125|ref=Picardat}} == Спасылкі == * [http://www.naciaesperantomuzeo.fr Афіцыйны сайт музея] {{Эсперанта}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1977 годзе]] [[Катэгорыя:Бібліятэкі Францыі]] [[Катэгорыя:Музеі Францыі]] [[Катэгорыя:Эсперанта]] [[Катэгорыя:Гісторыя эсперанта]] 7dlsu81t75l23bwwu7yetemamvqu10v 0 690467 5203183 5192853 2026-09-21T11:43:26Z Autumndancer 168015 /* Беларуская агучка */ 5203183 wikitext text/x-wiki {{мультфільм |Назва=Суперсямейка 2 |Выява= Supersiamiejka2 bel.png |Прэм'ера=2018 }} '''«Суперсямейка 2»''' ({{lang-en|The Incredibles 2}}) — амерыканскі анімацыйны фільм студыі «[[Pixar]]» [[2018]] года, працяг мультфільма «[[Суперсямейка]]». == Сюжэт == Па сюжэце, сям’я супергерояў працягвае ратаваць свет. Пасля выратавання імі мэрыі ўлады пачынаюць турбавацца аб узроўні шкоды, прычыненай супергероямі. У выніку праграма «Абарона супер» была закрыта, што пакінула без працы мільёны людзей з суперздольнасцямі па ўсім свеце. Пакуль Місіс Выключную паказваюць па тэлевізары, Містэру Выключнаму ўсё часцей даводзіцца сядзець дома і даглядаць дзяцей, таму ў кожнага з іх знаходзяцца прычыны для незадаволенасці. Але ўсе сямейныя праблемы адыходзяць на другі план, калі супергероі сутыкаюцца з новым ворагам. == Беларуская агучка == Афіцыйны беларускі пераклад падрыхтаваны студыяй «[[Кінаконг]]» і выйшаў у 2022 годзе на відэасэрвісе [[VOKA]]<ref>{{Cite news|title=Мультфільм "Суперсямейка 2" выйшаў у беларускім дубляжы на VOKA|url=https://tvnews.by/screen/18513-multfilm-supersjamejka-2-vyjsha-u-belaruskim-dubljazhy-na-voka.html|lang=be|date=2022-12-13|accessdate=2022-12-13}}</ref>. Ролі агучвалі: * Андрэй Мілюхін — ''Боб Пар / Містэр Неймаверных'' * Алеся Леснікава — ''Хелен Пар / Эластыка'' * Каміла Бачышча — ''Фіялка Пар'' * Ян Жандараў — ''Дэш Парр'' * Сяргей Жбанкоў — ''Люцыус Бест / Мароз'' * Наталля Кот-Кузьма — ''Эдна Мод'' * Уладзіслаў Вінаградаў — ''Тоні Райдынжэр'' А таксама: Марта Голубева, Аляксандр Аўчыннікаў, Ірына Кабанава, Уладзімір Глотаў, Святлана Цімохіна, Зміцер Давідовіч, Максім Карасцялёў, Любоў Клок, Зміцер Рачкоўскі, Ігар Сідорчык і Аліса Немчанінава. {{зноскі}} == Спасылкі == * {{Imdb title|3606756}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Pixar}} [[Катэгорыя:Мультфільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Мультфільмы 2018 года]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Майкл Джакіна]] [[Катэгорыя:Фільмы, агучаныя па-беларуску праектам Кінаконг]] hfk9fyttk4cu27qggewammawxzn8pfn 0 690993 5202677 3973239 2026-09-20T12:28:35Z 5202677 wikitext text/x-wiki '''Беларусы ў Мельбурне''' ўпершыню з’яўляюцца ў 1948 годзе. Арганізаванае беларускае жыццё ў [[Мельбурн|Мельбурне]] пачынаецца з 1950 года. Першая паваенная група беларусаў прыбыла ў мельбурнскі порт 28 чэрвеня 1948 года і праз два дні была размешчаная ў лагеры Банагіля за 400 км ад места. Такі шлях прайшло шмат беларускіх імігрантаў сюды ў 1949—1950<ref name=":0">{{Кніга|год=2004|мова=be-tarask|аўтар=[[Наталля Гардзіенка|Гардзіенка Натальля]]|частка=Частка ІІ. Паўстагодзьдзя Беларускай Аўстраліі|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=4752|загаловак=Беларусы ў Аўстраліі|старонкі=66}}</ref>. Некаторыя ў час адпрацаваньня кантрактаў або па іх вярталіся ў сталіцу штата [[Вікторыя (штат)|Вікторыі]], каб палепшыць сваё жыццё. Як мяркуе [[Наталля Сяргееўна Гардзіенка|Наталля Гардзіенка]], на той час у Мельбурне налічвалася блізу 200 беларусаў<ref name=":0" />. == 1950-я гады == У 1950 годзе ў Мельбурне быў заснаваны Беларускі Клюб, які павінны быў быць апалітычнай арганізацыяй беларусаў, але праіснаваў нядоўга, падзяліўшыся на прыхільнікаў [[Беларуская цэнтральная рада|БЦР]] і [[Рада БНР|Рады БНР]]<ref name=":0" />. Прыхільнікі БЦР ужо ў 1950 годзе выступілі як [[Беларускае аб’яднанне ў Вікторыі|Беларускае Аб’еднанне ў штаце Вікторыі]] (аддзел [[Беларускае аб’яднанне ў Аўстраліі|Беларускага Аб’еднання ў Аўстраліі]]), а прыхільнікі Рады БНР ў 1952 годзе — як [[Згуртаванне беларусаў у Вікторыі|Згуртаванне Беларусаў у Вікторыі]]<ref name=":0" />. Прыхільнікі БЦР прыкладалі намаганні ў стварэнні будаўнічага кааператыва, каб дапамагаць будаваць дамы беларусам, але невядома ці была рэалізаваная гэтая ідэя. Вядома, што падобныя супольныя будаванні ладзіліся рэгулярна<ref name=":1">{{Кніга|год=2004|мова=be-tarask|аўтар=[[Наталля Гардзіенка|Гардзіенка Натальля]]|частка=Частка ІІ. Паўстагодзьдзя Беларускай Аўстраліі|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=4752|загаловак=Беларусы ў Аўстраліі|старонкі=67}}</ref>. Цягам 1950-х гадоў яны выдавалі ў Мельбурне часопісы «[[Новае Жыцьцё (Аўстралія)|Новае Жыцьцё]]», «[[Ёрш (часопіс)|Ёрш]]» «[[На варце (1955)|На варце]]», а таксама некаторыя беларускія кнігі і брашуры<ref name=":1" />. Рэгулярна ладзіліся святкаванні [[Дзень Волі|25 Сакавіка]], [[Другі Усебеларускі кангрэс|2-га Усебеларускага Кангрэсу]], [[Слуцкае паўстанне|Слуцкага збройнага чыну]] і гэтак далей. Падтрымліваліся кантакты з замежнымі выданнямі «[[Беларускае слова (1948)|Беларускае Слова]]», «Беларускі Патрыёт», «Незалежная Беларусь». Дзейнасць Аб’еднання з прычыны таго, што ў ягоным складзе было шмат былых вайскоўцаў, ішла супольна з мясцовым аддзелам [[Беларускі вызвольны рух у Аўстраліі|Беларускага Вызвольнага Руху]]<ref name=":1" />. Пад апекай БВР дзейнічала таксама спартовая каманда «Зубр», спачатку футбольная, потым валейбольная<ref name=":2">{{Кніга|год=2004|мова=be-tarask|аўтар=[[Наталля Гардзіенка|Гардзіенка Натальля]]|частка=Частка ІІ. Паўстагодзьдзя Беларускай Аўстраліі|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=4752|загаловак=Беларусы ў Аўстраліі|старонкі=68}}</ref>. Прыхільнікі Рады БНР дзейнічалі асобна ад прыхільнікаў БЦР. У пачатку 1953 года быў адмыслова высвячаны дом [[Мікола Скабей|Міколы Скабея]] і [[Пётра Мікуліч|Пётры Мікуліча]], дзе знаходзіўся штаб прыхільнікаў Рады БНР. Тут была створаная бібліятэка Згуртавання, чыталіся лекцыі па [[Беларусазнаўства|беларусазнаўстве]]. Пры іх таксама дзейнічаў фонд дапамогі для суайчыннікаў, прычым ня толькі на тэрыторыі Аўстраліі. Актыўна бралі ўдзел у антыкамуністычных дэманстрацыях<ref name=":2" /> У 1952 годзе з ініцыятывы Міколы Нікана быў створаны [[Каардынацыйны камітэт беларускіх арганізацый у Аўстраліі|Каардынацыйны Камітэт Беларускіх Арганізацыяў у Аўстраліі]]<ref name=":2" />. У Мельбурне беларусы спрабавалі зарганізаваць і рэлігійнае жыццё. Спачатку беларусы далучыліся да парафіі [[Украінская праваслаўная аўтакефальная царква|Украінскай Праваслаўнай Аўтакефальнай царквы]]. Потым аформілі сваю парафію пры гэтай парафіі і раз на месяц праводзілі беларускую Службу Божую, на якой успаміналіся святыя і іерархі [[Беларуская Аўтакефальная Праваслаўная Царква|БАПЦ]]. У 1958 годзе беларускую парафію пераняў прыбылы з [[Брысбен|Брысбена]] архімандрыт [[Мадэст Яцкевіч]]. Так пачалася гісторыя БАПЦ у Мельбурне<ref name=":3">{{Кніга|год=2004|мова=be-tarask|аўтар=[[Наталля Гардзіенка|Гардзіенка Натальля]]|частка=Частка ІІ. Паўстагодзьдзя Беларускай Аўстраліі|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=4752|загаловак=Беларусы ў Аўстраліі|старонкі=69}}</ref>, а парафія стала парафіяй Трох Віленкіх Пакутнікаў БАПЦ<ref name=":4">{{Кніга|год=2004|мова=be-tarask|аўтар=[[Наталля Гардзіенка|Гардзіенка Натальля]]|частка=Частка ІІ. Паўстагодзьдзя Беларускай Аўстраліі|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=4752|загаловак=Беларусы ў Аўстраліі|старонкі=74}}</ref>. Праз некалькі гадоў архімандрыт Мадэст, будучы ў канфлікце з архіяпіскапам Сяргеем, абвясціў аб пераходзе пад юрысдыкцыю Сусветнага Патрыярхату і стварэнне ў Мельбурне асобнай парафіі Беларускай Праваслаўнай Царквы (БПЦ) Святой [[Еўфрасіння Полацкая|Еўфрасінні Полацкай]]. На чале парафіі БАПЦ застаўся [[Аляксандр Кулакоўскі]], які афіцыйна зарэгістраваў яе толькі ў 1963 годзе<ref name=":5">{{Кніга|год=2004|мова=be-tarask|аўтар=[[Наталля Гардзіенка|Гардзіенка Натальля]]|частка=Частка ІІ. Паўстагодзьдзя Беларускай Аўстраліі|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=4752|загаловак=Беларусы ў Аўстраліі|старонкі=75}}</ref>, а таксама ён падтрымліваў кантакт з парафіяй у [[Адэлаіда|Адэлаідзе]] і кіраўніцтвам БАПЦ<ref name=":6">{{Кніга|год=2004|мова=be-tarask|аўтар=[[Наталля Гардзіенка|Гардзіенка Натальля]]|частка=Частка ІІ. Паўстагодзьдзя Беларускай Аўстраліі|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=4752|загаловак=Беларусы ў Аўстраліі|старонкі=76}}</ref>. Парафія архімандрыта Мадэста дзейнічала цягам 1960-х і да яе далучыліся прыхільнікі БЦР, якія раней былі супраць дзейнасці святара ([[Сяргей Розмысл]], [[Уладзімір Седлярэвіч]] і інш.). архімандрыт Мадэст у гэты час выдаваў свой часопіс «Праваслаўным Шляхам». Парафія Мадэста існавала да ягонай смерці<ref name=":5" />. Цягам 1950-х гадоў у Мельбурне існавалі тры арганізацыі беларускіх вайскоўцаў: аддзел Беларускага Вызвольнага Фронту, аддзел Задзіночання Беларускіх Ветэранаў, Згуртаванне Беларускіх Камбатантаў<ref name=":3" />. З-за наяўнасці ў горадзе арганізацыяў прыхільнікаў як БЦР, так і Рады БНР, у «Бацькаўшчыне» з боку прыхільнікаў Рады БНР сустракаліся напады й абвінавачванні ў спачуванні камуністам<ref name=":3" />, а прыхільнікі БЦР на гэта адказвалі сатырычнымі нарысамі на старонках «Ярша»<ref>{{Кніга|год=2004|мова=be-tarask|аўтар=[[Наталля Гардзіенка|Гардзіенка Натальля]]|частка=Частка ІІ. Паўстагодзьдзя Беларускай Аўстраліі|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=4752|загаловак=Беларусы ў Аўстраліі|старонкі=70}}</ref>. З другой паловы 1950-х гадоў прыхільнікі БЦР і Рады БНР пачалі дзейнічаць супольна. У 1955 годзе была адкрытая беларуская школа, якая знаходзілася ў раёне Сент-Албансе (які прызнаваўся за БЦРаўскі) і якой кіраваў [[Адам Жураўлевіч]]. На чале Школьнага Камітэта стаяў прафесар Мікола Нікан<ref>{{Кніга|год=2004|мова=be-tarask|аўтар=[[Наталля Гардзіенка|Гардзіенка Натальля]]|частка=Частка ІІ. Паўстагодзьдзя Беларускай Аўстраліі|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=4752|загаловак=Беларусы ў Аўстраліі|старонкі=71}}</ref>, потым Эўлялія Яцкевіч. У школе вучылася 25 дзяцей, ладзіліся адмысловыя калядныя святы<ref name=":7">{{Кніга|год=2004|мова=be-tarask|аўтар=[[Наталля Гардзіенка|Гардзіенка Натальля]]|частка=Частка ІІ. Паўстагодзьдзя Беларускай Аўстраліі|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=4752|загаловак=Беларусы ў Аўстраліі|старонкі=72}}</ref>. Таксама беларускія арганізацыі дзяліліся на свецкія і духоўныя<ref name=":4" />, але сур’ёзнага супрацьстаяння не было<ref name=":5" />. == 1960-я == Адначасова з арганізацыяй школы ў 1955 годзе ўпершыню была супольна адсвяткаваная гадавіна Слуцкага збройнага чыну. Такое паўтаралася да 2 ліпеня 1961 года, калі быў створаны Камітэт Ладжання Супольных Святкаванняў. У 1963 годзе была створаная адзіная арганізацыя беларусаў Мельбурна [[Беларускі цэнтральны камітэт у Вікторыі|Беларускі Цэнтральны Камітэт у Вікторыі]] (БЦВК), што таксама сімвалізавала канец канфлікту БЦР і Рады БНР тут<ref name=":7" />. Ад імя гэтай арганізацыі беларусы ўдзельнічалі ў міжнародных фестывалях, выставах, у працы аўстралійскіх грамадскіх установаў<ref name=":8">{{Кніга|год=2004|мова=be-tarask|аўтар=[[Наталля Гардзіенка|Гардзіенка Натальля]]|частка=Частка ІІ. Паўстагодзьдзя Беларускай Аўстраліі|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=4752|загаловак=Беларусы ў Аўстраліі|старонкі=73}}</ref>. У 1968 годзе парафія Трох Віленскіх Мучанікаў БАПЦ прыдбала ўласную дзялянку на могілках Фоўкнер, дзе з таг очасу пачалі хаваць беларусаў<ref name=":5" />. У 1960-я гады назіраўся спад актыўнасці беларусаў Мельбурна<ref name=":8" />. == 1970-я == У 1972 годзе быў адкрыты Беларускі Дом. Яшчэ ў 1957 годзе быў створаны Камітэт Набыцця Беларускага Дому ў Вікторыі (пазней Кааператыў), які выдаваў свой Інфармацыйны Бюлетэнь. Бюлетэнь рэдагаваў [[Данат Яцкевіч]], які не дажыў да набыцця дома. У гэты дом перабралася і новая беларуская школа, створаная ў 1970 годзе ў адмыслова абсталяваным гаражы сям’і Грушаў<ref name=":4" />. Набыццё будынка падштурхнула беларусаў на грамадскую актыўнасць у Мельбурне. Святкаванні сталі разнастайнейшымі (у мастацкім аспекце), дзякуючы адмыслова створанаму ў 1972 годзе [[Беларускі жаночы камітэт у Вікторыі|Беларускаму Жаночаму Камітэту]] на чале з [[Вольга Слесарэвіч|Вольгай Слесарэвіч]]<ref name=":4" />. У 1976 годзе на беларускіх могілках быў пастаўлены помнік «''На вечны ўспамін спачылых усіх ведамых і няведамых Беларусаў''»<ref name=":6" />. Беларусы Мельбурна таксама дасягнулі працы першай беларускай секцыі радыё ў Аўстраліі, якая праіснавала два гады (1976—1977)<ref name=":4" />. Таксама ў тутэйшым асяродку нараджаецца ідэя Сустрэч Беларусаў Аўстраліі. Першая такая Сустрэча прайшла ў снежні 1976—студзені 1977 гадоў. На Сустрэчы была створаная [[Федэральная рада беларускіх арганізацый у Аўстраліі|Федэралная Рада Беларускіх Арганізацыяў у Аўстраліі]] (ФРБАА) з уласным Інфармацыйным Бюлетэнем. Такім чынам, значнасць беларусаў Мельбурна ў дзейнасці беларусаў Аўстраліі ў канцы 1970-х—пачатку 1980-х гадоў ўзрасла<ref name=":4" />. == 1980-я == У 1981 годзе парафія Трох Віленскіх Мучанікаў БАПЦ набыла ўласны будынак царквы для беларускіх набажэнстваў. Таксама пры парафіі былі створаныя Сястрыцтва і адмысловы танцавальны і спеўны гурток «Каліна»<ref name=":5" />. Парафія праіснавала да 1990-х гадоў<ref name=":6" />. == 1990-я == У 1990-я гады беларускае жыццё ў Мельбурне цярпела крызіс: лік удзельнікаў дзеяў змяншаўся, моладзі заставалася мала. Але агульнааўстралійскія праекты яшчэ актыўна ладзіліся, напрыклад Чарнобыльскі Фонд або запрашэнне да сябе гасцей з [[Беларусь|Беларусі]]<ref name=":6" />. З-за матэрыяльных цяжкасцяў Беларускі Дом быў прададзены. Святкаванні цяпер праводзіліся ў прыцаркоўнай зале або на кватэры некага з сяброў БЦКВ. Заняпаў Беларускі Жаночы Камітэт<ref name=":6" />. У 1994 годзе пры парафіі быў заснаваны Беларускі Сацыяльны Клюб, які ладзіць пасяджэнні і забавы для беларусаў сталага веку. Працягвае выступаць «Каліна», хоць і са зменай у пакаленнях<ref name=":6" />. {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Кніга|isbn=985-6730-79-1|год=2004|месца=[[Менск]]|мова=be-tarask|серыя=Бібліятэка Бацькаўшчыны|аўтар=[[Наталля Гардзіенка|Гардзіенка Натальля]]|частка=Частка ІІ. Паўстагодзьдзя Беларускай Аўстраліі|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=4752|загаловак=Беларусы ў Аўстраліі: да гісторыі дыяспары|старонак=448|выдавецтва=[[Беларускі кнігазбор (выдавецтва)|Беларускі кнігазбор]]}} {{Беларусы Аўстраліі}} [[Катэгорыя:Беларусы ў Мельбурне| ]] m0o32ayrokfucc03b970ll72ec3pxqd 0 691013 5202676 3958272 2026-09-20T12:28:16Z 5202676 wikitext text/x-wiki '''Беларусы ў Брысбене''' арганізавана з’яўляюцца ў 1949 годзе. Такім чынам, [[Брысбен]] стаў адным з першых асяродкаў беларускага грамадскага жыцця ў [[Аўстралія|Аўстраліі]]. Ён гэтакім стаў яшчэ падчас працы беларусаў паводле кантрактаў на цукровых плантацыях і прадпрыемствах [[Квінсленд]]а<ref name=":0">{{Кніга|год=2004|мова=be-tarask|аўтар=[[Наталля Гардзіенка|Гардзіенка Натальля]]|частка=Частка ІІ. Паўстагодзьдзя Беларускай Аўстраліі|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=4752|загаловак=Беларусы ў Аўстраліі|старонкі=52}}</ref>. Але тутэйшае беларускае жыццё заняпала ўжо ў другой палове 1950-х гадоў<ref name=":1">{{Кніга|год=2004|мова=be-tarask|аўтар=[[Наталля Гардзіенка|Гардзіенка Натальля]]|частка=Частка ІІ. Паўстагодзьдзя Беларускай Аўстраліі|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=4752|загаловак=Беларусы ў Аўстраліі|старонкі=54}}</ref>. == Дзейнасць == 29 лістапада 1949 года ў лагеры Батгурсце была агучаная ідэя стварэння [[Задзіночанне беларускіх ветэранаў у Аўстраліі|Задзіночання Беларускіх Ветэранаў]]. У лютым 1950 года ў Брысбене быў створаны першы аддзел Задзіночання, які 25 сакавіка легалізавала Міністэрства іміграцыі<ref name=":0" />. На чале арганізацыі ў 1950-х стаялі тутэйшыя [[Данат Яцкевіч]] і [[Янка Гавенчык]]<ref name=":2">{{Кніга|год=2004|мова=be-tarask|аўтар=[[Наталля Гардзіенка|Гардзіенка Натальля]]|частка=Частка ІІ. Паўстагодзьдзя Беларускай Аўстраліі|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=4752|загаловак=Беларусы ў Аўстраліі|старонкі=53}}</ref>. З 1950 года ў Брысбене пачалося актыўнае грамадска-культурнае жыццё беларусаў. Тут знаходзілася Галоўнае Кіраўніцтва ветэранаў. Рэгулярна святкаваліся [[Дзень Волі|25 Сакавіка]] і [[Слуцкае паўстанне|Слуцкі збройны чын]]. Таксама рэгулярна збіраліся ахвяраванні на «Дар Сакавіка», у гонар чаго быў выпушчаны значок з такой назвай<ref name=":0" />. 28 кастрычніка 1950 года інжынер [[Анатоль Шкутка]] заснаваў тутэйшы аддзел [[Беларускае аб’яднанне ў Аўстраліі|Беларускага Аб’еднання ў Аўстраліі]], але пра дзейнасць гэтага аддзела звестак няма<ref name=":1" />. 12—17 сакавіка 1951 года у горадзе праходзіла міжнацыянальная выстава, на якой Задзіночанне Беларускіх Ветэранаў арганізавала беларускі павільён<ref name=":2" />. З 1952 года ў Брысбене выдаваўся часопіс «Łučnik». Таксама ў горадзе была арганізаваная газета «Бацькаўшчына» і часопіс «Божым Шляхам»<ref name=":2" />. 23 лістапада 1952 года ў Брысбене было заснаванае Праваслаўнае Брацтва Святога Юрыя (БАПЦ) пад уладай архіяпіскапа [[Сергій (Ахатэнка)|Сяргея (Ахатэнкі)]], які тады жыў у [[Сідней|Сіднеі]]. Ва ўправу брацтва былі абраныя [[Юрый Яцкевіч]] і [[Анатоль Галіда]]<ref name=":2" />, якія меркавалі развіваць царкоўнае жыццё ў Брысбене<ref name=":1" />. У 1953 годзе ў Задзіночання з’явілася друкарня, у якой пабачыў свет насценны каляндар на 1954 год і серыі віншавальных паштовак з выявамі беларускіх гістарычных асоб і святых. У тым жа годзе Задзіночанне наладзіла трансляцыю на мясцовым радыё беларускай музыкі і звестак пра Беларусь<ref name=":2" />. У 1954 годзе ў быў арганізаваны беларускі драматычны гурток і ансамбль беларускай песні<ref name=":0" />. У 1957 годзе Брацтва выдала на Каляды першы нумар місіянерскага лістка «Вернік», выдаўцом якога пазначаны [[Мадэст Яцкевіч]]. Ужо ў 1958 годзе лісток змяніў адрас на [[Мельбурн]] і далейшы ягоны шлях невядомы<ref name=":1" />. У 1956—1957 гадах беларускае жыццё ў Брысбене спыняецца. Даследчык [[Наталля Гардзіенка]] звязвае гэта з пераездам [[Данат Яцкевіч|Даната Яцкевіча]] ў Мельбурн у 1956 годзе і пераездам [[Янка Гавенчык|Янкі Гавенчыка]] ў Сідней ў 1955 годзе. Таксама менш актыўныя беларусы маглі трапіць пад уплыў тутэйшых расейцаў або абруселых імігрантаў<ref name=":2" />. {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Кніга|isbn=985-6730-79-1|год=2004|месца=[[Менск]]|мова=be-tarask|серыя=Бібліятэка Бацькаўшчыны|аўтар=[[Наталля Гардзіенка|Гардзіенка Натальля]]|частка=Частка ІІ. Паўстагодзьдзя Беларускай Аўстраліі|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=4752|загаловак=Беларусы ў Аўстраліі: да гісторыі дыяспары|старонак=448|выдавецтва=[[Беларускі кнігазбор (выдавецтва)|Беларускі кнігазбор]]}} {{Беларусы Аўстраліі}} [[Катэгорыя:Беларусы ў Брысбене| ]] 9nrlma7vm21nkwh3i41maowh0mrskc8 0 691097 5202679 4790134 2026-09-20T12:29:18Z 5202679 wikitext text/x-wiki '''Беларусы ў Сіднеі''', паводле агульнай думкі, былі найбуйнейшай беларускай супольнасцю ў [[Аўстралія|Аўстраліі]]. Яны тут з’яўляюцца ў сярэдзіне 1948 года. У 1950 годзе беларусы [[Сідней|Сіднея]] арганізацыйна аформіліся<ref name=":0">{{Кніга|год=2004|мова=be-tarask|аўтар=[[Наталля Гардзіенка|Гардзіенка Натальля]]|частка=Частка ІІ. Паўстагодзьдзя Беларускай Аўстраліі|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=4752|загаловак=Беларусы ў Аўстраліі|старонкі=55}}</ref>. == Пачатак == З самага пачатку былі вызначаныя два кірункі дзейнасці: наладжванне беларускага культурнага жыцця і сацыяльнай дапамогі і стварэнне арганізацыі, якая б бараніла цікавасці беларусаў<ref name=":0" />. 7 студзеня 1950 года быў заснаваны Беларускі Клуб у Сіднеі. 28 студзеня 1950 года было створанае апалітычнае [[Беларускае аб’яднанне ў Новым Паўднёвым Уэльсе (надпалітычнае)|Беларускае Аб’яднанне ў Новай Паўднёвай Валіі]] (БАНПВ), якое афіцыйна аформілася на з’ездзе 25 сакавіка 1950 года, на якім таксама абралі кіраўніцтва на чале з [[Уладзімір Клуніцкі|Уладзімірам Клуніцкім]]. Арганізацыя задумвалася як агульнааўстралійская, ейная галоўная ўправа знаходзілася ў Сіднеі. У кастрычніку 1950 года яна стала [[Беларускае аб’яднанне ў Аўстраліі|Беларускім Аб’яднаннем ў Аўстраліі]] (БАА)<ref name=":0" />. У сакавіку выйшаў першы нумар органа Аб’яднання «[[Новае Жыцьцё (Аўстралія)|Новае Жыцьцё]]», які рэдагаваў таксама Уладзімір Клуніцкі<ref>{{Кніга|год=2004|мова=be-tarask|аўтар=[[Наталля Гардзіенка|Гардзіенка Натальля]]|частка=Частка ІІ. Паўстагодзьдзя Беларускай Аўстраліі|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=4752|загаловак=Беларусы ў Аўстраліі|старонкі=56}}</ref>. == Падзел == 21 студзеня 1951 года на паседжанні акруговай арганізацыі Беларускага Аб’яднання у Аўстраліі ў Сіднеі і ягонай Галоўнай управы Уладзімір Клуніцкі і [[Пётра Гайдзель]] пакінулі склад управы, бо, на іх думку, яна набывала БЦРаўскі характар. 25 сакавіка 1951 года група з 17 былых сяброў Аб’яднання праводзіць арганізацыйны сход уласнага [[Беларускае аб’яднанне ў Новым Паўднёвым Уэльсе (прыхільнікі Рады БНР)|Беларускага Аб’яднання у Новай Паўднёвай Валіі]], якое згуртавала прыхільнікаў Рады БНР на чале з [[Міхась Лужынскі|Міхасём Лужынскім]]. У сакавіку 1952 года была спроба правесці сумеснае святкаванне і дамовіцца пра агульнае кіраўніцтва арганізацыямі, але сустрэча скончылася канчатковым разрывам паміж арганізацыямі. Такім чынам, у грамадскім жыцці адбыўся падзел на прыхільнікаў [[Беларуская цэнтральная рада|БЦР]] і [[Рада БНР|Рады БНР]]<ref>{{Кніга|год=2004|мова=be-tarask|аўтар=[[Наталля Гардзіенка|Гардзіенка Натальля]]|частка=Частка ІІ. Паўстагодзьдзя Беларускай Аўстраліі|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=4752|загаловак=Беларусы ў Аўстраліі|старонкі=58}}</ref>. У першыя гады расколу выходзілі дзве рэдакцыі раней адзінага «Новага Жыцьця»<ref name=":1">{{Кніга|год=2004|мова=be-tarask|аўтар=[[Наталля Гардзіенка|Гардзіенка Натальля]]|частка=Частка ІІ. Паўстагодзьдзя Беларускай Аўстраліі|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=4752|загаловак=Беларусы ў Аўстраліі|старонкі=59}}</ref>. === Прыхільнікі БЦР === Да падзелу ў Беларускім Аб’яднанні ў Аўстраліі на чале з [[Міхась Зуй|Міхасём Зуём]] было 27 сяброў, а ў 1954 годзе — ужо да 62<ref name=":1" />. Прыхільнікі БЦР адрадзілі на новай аснове Беларускі Клуб, які стаў Культурна-Асветным клубам, кіраўніком якога стаў галоўны ініцыятар ягонай дзейнасці [[Язэп Шкода]]<ref name=":1" />. У 1955 годзе пры Аб’яднанні і Клубе быў створаны беларускі мяшаны хор пад кіраўніцтвам С. Анічкава, расейца з паходжання, прафесійнага хормайстра. Гэты хор выступаў на беларускіх святкаваннях і на міжнацыянальных дзеях. З ініцыятывы Аб’яднання і Клуба частка сабраных грошай пайшла на запіс і прадукаванне кружэлак з запісам беларускіх песень у выкананні хора, аднак якасць гучання аказалася нізкай<ref name=":1" />. У 1950-х пры Аб’яднанні быў таксама створаны драматычны гурток, які ставіў на святкаваннях беларускія п’есы ды меў поспех у гледачоў. Сярэдзіна 1950-х стала вяршыняй клубнай актыўнасці<ref name=":1" />. У 1957 годзе Беларускі Культурна-Асветны Клуб быў скасаваны, а ягоная маёмасць перайшла мясцоваму аддзелу Аб’яднання<ref name=":2">{{Кніга|год=2004|мова=be-tarask|аўтар=[[Наталля Гардзіенка|Гардзіенка Натальля]]|частка=Частка ІІ. Паўстагодзьдзя Беларускай Аўстраліі|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=4752|загаловак=Беларусы ў Аўстраліі|старонкі=60}}</ref>. У 1956—1957 гадах прыхільнікі БЦР выдаюць «Новае Жыцьцё» зноў у Сіднеі. Яны таксама спрабавалі выхоўваць моладзь, але істотных поспехаў у гэтым не мелі. Не змаглі яны і наладзіць уласнае рэлігійнае жыццё. Жаданне арганізаваць Беларускую Праваслаўную царкву ў юрысдыкцыі Сусветнага Патрыярхату, як у [[Саўт-Рывер]]ы, не ўдалося. Не быў знойдзены свой святар: быў на прыкмеце айцец Жарскі, вядомы [[Алесь Алехнік|Алесю Алехніку]] («генеральны сакратар» Аб’яднання)<ref name=":1" /> яшчэ з Германіі, і [[Афанасій (Мартас)|Апанас (Мартас)]], які ў 1950-я жыў у Сіднеі, але адмовіўся<ref name=":2" />. У 1960-я збольшага дзейнасць Аб’яднання ў Аўстраліі была вядомая удзелам у розных нацыянальных, міжнародных і ўрадавых мерапрыемствах з мэтай рэпрэзентацыі беларусаў<ref name=":2" />. === Прыхільнікі Рады БНР === У ліпені 1952 года прыхільнікі БНР з [[Беларускае аб’яднанне ў Новым Паўднёвым Уэльсе (прыхільнікі Рады БНР)|Беларускага Аб’яднання ў Новай Паўднёвай Валіі]] зарэгістравалі першы прыход БАПЦ у Сіднеі, дзе праводзіліся набажэнствы, чаму спрыяў архіяпіскап Сяргей. У першай палове 1950-х гадоў святкаванні прыхільнікаў Рады БНР суправаджаліся малебнамі або літургіямі ў выкананні айца [[Уладзімір (Зялінскі)|Уладзіміра (Зялінскага)]], часам разам з протаярэем [[Анатоль Кунцэвіч|Анатолем (Кунцэвічам)]]. Рэлігійныя практыкі БАПЦ праходзілі ў арандаваных памяшканнях. У 1957 годзе архіяпіскам Сяргей пераехаў у [[Перт (Аўстралія)|Перт]], дзе павінная была быць пабудаваная беларуская царква. З ягоным ад’ездам дзейнасць БАПЦ у Сіднеі заняпала, а вернікі пачалі хадзіць да расейскіх або ўкраінскіх парафій<ref name=":3">{{Кніга|год=2004|мова=be-tarask|аўтар=[[Наталля Гардзіенка|Гардзіенка Натальля]]|частка=Частка ІІ. Паўстагодзьдзя Беларускай Аўстраліі|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=4752|загаловак=Беларусы ў Аўстраліі|старонкі=61}}</ref>. == Злучэнне == З другой паловы 1950-х гадоў [[Беларускае аб’яднанне ў Аўстраліі|Аб’яднанне ў Аўстраліі]] і [[Беларускае аб’яднанне ў Новым Паўднёвым Уэльсе (прыхільнікі Рады БНР)|Аб’яднанне ў Новай Паўднёвай Валіі]] адчувалі адцёк сяброў<ref name=":3" />. Да канца 1960-х гадоў стала відавочна, што суполкам Сіднея трэба аб’ядноўвацца, каб захаваць жыццяздольнасць тутэйшай беларускай грамады. У траўні 1969 года быў арганізаваны агульны сход беларусаў Сіднея. На сход прыйшло 47 чалавек, якія пастанавілі супольна вырашыць як мага хутчэй справу беларускага дома. Быў створаны адмысловы Камітэт на чале з [[Мікола Антух|Міколам Антухом]]. 25 траўня 1969 года на першай нарадзе Камітэта, акрамя выбараў управы, была агучана ідэя стварэння адмысловага [[Беларускі культурна-грамадскі клуб|Беларускага Культурна-Грамадскага Клуба]] ў якасці агульнай беларускай арганізацыі. З гэтага часу падзел на прыхільнікаў Рады БНР і БЦР скончыўся<ref name=":3" />. Дзейнасць Аб’яднання ў Аўстраліі і Аб’яднання ў Новай Паўднёвай Валіі фармальна хоць і працягвалася, але ўжо занепадала<ref name=":4">{{Кніга|год=2004|мова=be-tarask|аўтар=[[Наталля Гардзіенка|Гардзіенка Натальля]]|частка=Частка ІІ. Паўстагодзьдзя Беларускай Аўстраліі|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=4752|загаловак=Беларусы ў Аўстраліі|старонкі=62}}</ref>. 14 снежня 1973 года Беларускі Культурна-Грамадскі Клуб афіцыйна быў зарэгістраваны. Таксама ў выніку збірання сродкаў і дзякуючы грошам, якія па сабе пакінуў [[Адам Чурыла]], памерлы ў 1972 годзе, было набытае сваё памяшканне. Былі ідэі зрабіць маёмасць Клуба прыбытковай, але яны рэалізаваныя не былі. Паводле [[Міхась Лужынскі|Міхася Лужынскага]], найбольшы лік удзельнікаў Клуба — 198 чалавек<ref name=":4" />. Пры клубе быў створаны Жаночы Камітэт, які адказваў за арганізацыю беларускіх мерапрыемстваў. З гэтага часу сталі традыцыйнымі беларускія балі<ref name=":5">{{Кніга|год=2004|мова=be-tarask|аўтар=[[Наталля Гардзіенка|Гардзіенка Натальля]]|частка=Частка ІІ. Паўстагодзьдзя Беларускай Аўстраліі|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=4752|загаловак=Беларусы ў Аўстраліі|старонкі=63}}</ref>. У 1976 годзе была зарганізаваная беларуская секцыя радыё, якое стала аб’яднаўчым чыннікам у Сіднеі<ref name=":5" />. У 1977 годзе ў [[Файрфілд (Вікторыя)|Файрфілдзе]] быў усталяваны помнік эмігрантам, дзе можна пабачыць [[Бела-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белы сцяг]] з [[Пагоня]]й і надпісам «Беларусь»<ref>{{Кніга|год=2004|мова=be-tarask|аўтар=[[Наталля Гардзіенка|Гардзіенка Натальля]]|частка=Частка ІІ. Паўстагодзьдзя Беларускай Аўстраліі|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=4752|загаловак=Беларусы ў Аўстраліі|старонкі=64}}</ref>. З канца 1970-я гады тутэйшыя беларусы таксама падтрымлівалі ініцыятыву правядзення Сустрэчаў Беларусаў Аўстраліі, якія праходзілі ў Сіднеі<ref name=":5" />. == Сучаснасць == У 1990-х гадах беларуская грамада ў Сіднеі адчувае крызіс: колькасць удзельнікаў змяншаецца, моладзь не цікавіцца дзейнасцю Клуба, а эмігранты з [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] (з рэдкім выняткам) не разумеюць ягоных мэтаў<ref name=":5" />.{{Зноскі}} == Літаратура == * {{Кніга|isbn=985-6730-79-1|год=2004|месца=[[Менск]]|мова=be-tarask|серыя=Бібліятэка Бацькаўшчыны|аўтар=[[Наталля Гардзіенка|Гардзіенка Натальля]]|частка=Частка ІІ. Паўстагодзьдзя Беларускай Аўстраліі|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=4752|загаловак=Беларусы ў Аўстраліі: да гісторыі дыяспары|старонак=448|выдавецтва=[[Беларускі кнігазбор (выдавецтва)|Беларускі кнігазбор]]}} {{Беларусы Аўстраліі}} [[Катэгорыя:Беларусы ў Сіднеі|*]] 88mu1saxhvpvkjiuh4onv3jm4ya868u 0 691105 5202675 5175607 2026-09-20T12:27:40Z 5202675 wikitext text/x-wiki '''Беларусы ў Адэлаідзе''' пачалі сяліцца ў 1949 годзе. Многія беларускія эмігранты паваеннай хвалі траплялі ў Аўстраліі ў пераходны лагер Вудсайд, які знаходзіўся каля [[Адэлаіда|Адэлаіды]]. Адначасова ў лагеры магло знаходзіцца да 3000 чалавек з розных краінаў [[Еўропа|Еўропы]]. З гэтага і пачынаецца гісторыя беларускага руху ў Адэлаідзе<ref name=":0">{{Кніга|год=2004|мова=be-tarask|аўтар=[[Наталля Гардзіенка|Гардзіенка Натальля]]|частка=Частка ІІ. Паўстагодзьдзя Беларускай Аўстраліі|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=4752|загаловак=Беларусы ў Аўстраліі|старонкі=77}}</ref>. Тутэйшыя беларусы таксама актыўна супрацоўнічалі з [[Украінцы|украінцамі]] і [[Харваты|харватамі]]<ref name=":1">{{Кніга|год=2004|мова=be-tarask|аўтар=[[Наталля Гардзіенка|Гардзіенка Натальля]]|частка=Частка ІІ. Паўстагодзьдзя Беларускай Аўстраліі|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=4752|загаловак=Беларусы ў Аўстраліі|старонкі=79|archive-date=25 кастрычніка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211025160708/https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=4752}}</ref>. Гэты асяродак беларускай эміграцыі змог унікнуць канфлікту прыхільнікаў [[Рада БНР|Рады БНР]] і [[Беларуская цэнтральная рада|БЦР]], які тут быў незаўважны<ref name=":2">{{Кніга|год=2004|мова=be-tarask|аўтар=[[Наталля Гардзіенка|Гардзіенка Натальля]]|частка=Частка ІІ. Паўстагодзьдзя Беларускай Аўстраліі|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=4752|загаловак=Беларусы ў Аўстраліі|старонкі=80|archive-date=25 кастрычніка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211025160708/https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=4752}}</ref>. Тутэйшы беларускі асяродак гуртаваўся, дзякуючы царкве<ref name=":3">{{Кніга|год=2004|мова=be-tarask|аўтар=[[Наталля Гардзіенка|Гардзіенка Натальля]]|частка=Частка ІІ. Паўстагодзьдзя Беларускай Аўстраліі|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=4752|загаловак=Беларусы ў Аўстраліі|старонкі=82|archive-date=25 кастрычніка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211025160708/https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=4752}}</ref>. Выдавецкая справа тут была дрэнна наладжаная, але добра выконвалася рэпрэзентацыя беларусаў<ref name=":3" />. == Вудсайд == 22 кастрычніка 1949 года ў порт Адэлаіды прыбыў айцец [[Міхал (Шчурко)]] разам са сваёй сям’ёй. Айцец стаў галоўным ініцыятарам арганізацыі тутэйшых беларусаў<ref name=":0" />. У лютым 1950 года адбыўся першы неафіцыйны сход беларускай грамады, а дакладней сустрэча святара з беларусамі Уладзімірам Міленцэвічам, Парфірыем Трысмаковым, Н. Дзітманам і Альбертам Кадняком у справе стварэння нацыянальнага асяродку. Па сустрэчы ў Вудсайдзе хутка адбылося першае набажэнства айца Міхала<ref name=":0" />. == Дзейнасць == === 1950-я === У сакавіку 1952 года, паводле часопіса «Łučnik», ў Адэлаідзе быў заснаваны аддзел Задзіночання Беларускіх Ветэранаў, які ў сакавіку 1953 арганізаваў святкаванне [[Дзень Волі|25 Сакавіка]]. У тым жа часопісе згадваецца дзейнасць Брацтва Святой Жыровіцкай Божай Маці ў Адэлаідзе ў 1953 годзе, аднак іншых звестак пра гэтае Брацтва няма<ref name=":0" />. З сярэдзіны 1950-х гадоў гісторыя тутэйшай грамады цесна звязаная з арганізацыяй тутэйшай парафіі [[Беларуская Аўтакефальная Праваслаўная Царква|БАПЦ]]<ref name=":0" />. Таксама з гэтага часу на беларускіх службах спяваў уласны хор пад кіраўніцтвам [[Міхась Бурнос|Міхася Бурноса]], які выступаў і на свецкіх частках святкавання<ref name=":4">{{Кніга|год=2004|мова=be-tarask|аўтар=[[Наталля Гардзіенка|Гардзіенка Натальля]]|частка=Частка ІІ. Паўстагодзьдзя Беларускай Аўстраліі|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=4752|загаловак=Беларусы ў Аўстраліі|старонкі=78|archive-date=25 кастрычніка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211025160708/https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=4752}}</ref>. Беларускія святы (25 Сакавіка, [[Слуцкі збройны чын]]) тут святкаваліся ў адзінстве рэлігійнай і свецкай частак<ref name=":1" />. Часам лік прысутных на святах дасягаў 200 чалавек<ref name=":1" />. === 1960-я === З канца 1950-х гадоў на беларускіх святах абавязкова спяваў хор ды рабіліся драматычныя пастаноўкі. З 1968 года цягам некалькіх гадоў пад кіраўніцтвам [[Міхась Бурнос|Міхася Бурноса]] выступала танцавальная трупа «Лявоніха»<ref name=":1" />. Доўгі час беларускія набажэнствы праходзілі ў памяшканнях метадысцкіх цэркваў, пакуль у 1958 годзе значна павялічаная беларуская грамада не набыла сваю дзялянку зямлі і не пачала на ёй будаваць храм. 29 снежня 1963 года царква, будаваная ўласнымі намаганнямі прыхаджанаў, была асвечаная архіяпіскапам Сяргеем. Пазней будынку дадалі чатыры купалы і вялікую прыцаркоўную залу. Гэта быў першы беларускі храм у Аўстраліі, які стаў надоўга цэнтрам рэлігійнага і грамадскага жыцця тутэйшых беларусаў<ref name=":4" />. У 1960-х гадах, у выніку міжасабовых узаемадачыненняў беларускага святарства і адмовы архіяпіскапа Сяргея высвяціць [[Васіль Чычэліс|Васіля Чычэліса]], падтрыманага парафіяльнай радай, Парафія Святых Апосталаў Пятра і Паўла БАПЦ перайшла пад юрысдыкцыю [[УАПЦ]], пад якой была да 1971 года, калі прыбылы на пахаванне архіяпіскапа Сяргея ўладыка [[Мікалай (Мацукевіч)]] не вярнуў парафію БАПЦ<ref name=":2" />. У парафіі пасля смерці айца Васіля (Чычэліса) быў настаяцель серб айцец Георг (Джонліч). === 1970-я === Парафія Святых Апосталаў Пятра і Паўла ў Адэлаідзе на чале з айцом Міхалам і парафіяльнай радай была ініцыятарам амаль усіх мерапрыемстваў да канца 1970-х гадоў<ref name=":4" />. З пачаткам 1970-х гадоў свецкая частка святкаванняў праходзіла на вуліцы<ref name=":2" />. У снежні 1976—студзені 1977 года тутэйшыя беларусы ўдзельнічалі ў Першай Сустрэчы Беларусаў Аўстраліі ў [[Мельбурн|Мельбурне]]. Надалей кожная трэцяя сустрэча праводзілася ў Адэлаідзе. У 1977 годзе з ініцытывы [[Янка Ролсан|Янкі Ролсана]] было заснаванае [[Беларускае аб’яднанне ў Паўднёвай Аўстраліі|Беларускае Аб’яднанне ў Паўднёвай Аўстраліі]] (БАПА). Гэтая арганізацыя пераняла на сябе шмат працы ў правядзенні нацыянальных мерапрыемстваў, рэпрэзентацыі беларусаў, распаўсюджванні ведаў пра [[Беларусь]]. Янка Ролсан, працягваючы ранейшую дзейнасць у выданні невялікіх кніжак з уласнымі творамі ў 1980-х гадах, акрамя паэтычных зборнікаў і ўспамінаў, надрукаваў ад імя Аб’яднання брашуру пра Беларусь «Беларусь: зямля й людзі»<ref name=":2" />. З канца 1970-х гадоў беларускія мерапрыемствы ладзіліся сумесна Аб’яднаннем і парафіяльнай радай. Працягвалася дзейнасць беларускага мяшанага хора на чале з Міхасём Бурносам<ref name=":5">{{Кніга|год=2004|мова=be-tarask|аўтар=[[Наталля Гардзіенка|Гардзіенка Натальля]]|частка=Частка ІІ. Паўстагодзьдзя Беларускай Аўстраліі|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=4752|загаловак=Беларусы ў Аўстраліі|старонкі=81|archive-date=25 кастрычніка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211025160708/https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=4752}}</ref>. У верасні 1979 года танцавальная трупа «Лявоніха» выступіла ў межах перадачы, прысвечанай Беларусі, на аўстралійскім тэлебачанні<ref name=":5" />. === 1980-я === Аб’яднанне ўдзельнічала ў адкрыцці Этнічага музея ў Адэлаіне і ў мерапрыемствах з нагоды 150-годдзя [[Паўднёвая Аўстралія|Паўднёвай Аўстраліі]]. Так 21 траўня 1986 года беларусы пасадзілі блізу 20 дрэваў па вуліцы Порт Роўд у раёне Гайнмарш, недалёка ад сваёй царквы<ref name=":5" />. === 1990-я === У 1990-я гады тутэйшая беларуская грамада цярпела крызіс, як і шмат іншых аналагічных у Аўстраліі<ref name=":5" />. У 1993 годзе для сталых беларусаў, украінцаў і харватаў быў пабудаваны хастэль Святой Ганны, на ўрачыстым адкрыцці якога прысутнічаў кіраўнік Беларускага аб’яднання ў Паўднёвай Аўстраліі<ref name=":5" />. З сярэдзіны 1990-х гадоў у працу Аб’яднання і парафіі ўліваюцца новыя эмігранты з Беларусі<ref name=":3" />. У 1999 годзе ў Адэлаідзе было створанае [[Беларускае Гістарычнае Згуртаванне ў Аўстраліі]] на чале з айцом Міхасём (Бурносам) і з удзелам прадстаўніка новай іміграцыі [[Віктар Кавалеўскі|Віктара Кавалеўскага]]. Апошні актыўна заняўся збіраннем дакументаў пра тутэйшых беларусаў і іх публікацыю<ref name=":3" />. === 2000-я === На канец 2001 года ў Беларускім Аб’яднанні ў Паўднёвай Аўстраліі налічваліся 22 асобы<ref name=":3" />.{{Зноскі}} == Літаратура == * {{Кніга|isbn=985-6730-79-1|год=2004|месца=[[Менск]]|мова=be-tarask|серыя=Бібліятэка Бацькаўшчыны|аўтар=[[Наталля Гардзіенка|Гардзіенка Натальля]]|частка=Частка ІІ. Паўстагодзьдзя Беларускай Аўстраліі|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=4752|загаловак=Беларусы ў Аўстраліі: да гісторыі дыяспары|старонак=448|выдавецтва=[[Беларускі кнігазбор (выдавецтва)|Беларускі кнігазбор]]|archive-date=25 кастрычніка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211025160708/https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=4752}} {{Беларусы Аўстраліі}} [[Катэгорыя:Беларусы ў Адэлаідзе| ]] rm4tkfn3ivgme8fz881mywhfr3bxbm2 0 691715 5202678 3956992 2026-09-20T12:28:56Z 5202678 wikitext text/x-wiki '''Беларусы ў Перце''' зарганізаваліся ў 1952 годзе<ref name=":0">{{Кніга|год=2004|мова=be-tarask|аўтар=[[Наталля Гардзіенка|Гардзіенка Натальля]]|частка=Частка ІІ. Паўстагодзьдзя Беларускай Аўстраліі|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=4752|загаловак=Беларусы ў Аўстраліі|старонкі=83}}</ref>. Дадзеная супольнасць беларусаў найменш прадстаўленая сярод аўстралійскіх у крыніцах<ref name=":0" />. == Дзейнасць == 6 студзеня 1952 года на сходзе ў [[Міхась Раецкі (старэйшы)|Міхася Раецкага старэйшага]] ў Келмскоце (раён Перта) была створаная першая тутэйшая беларуская арганізацыя — аддзел [[Задзіночанне беларускіх ветэранаў у Аўстраліі|Задзіночання Беларускіх Ветэранаў]], які злучыў беларускіх вайскоўцаў. Жанчыны ж былі з’яднаныя аддзелам [[Згуртаванне беларускіх жачын (Аўстралія)|Згуртавання Беларускіх Жачынаў]]. Мэтай першых арганізацый было наладжванне беларускага жыцця<ref name=":0" />. Аддзел Задзіночання Беларускіх Ветэранаў на чале з Міхасём Раецкім старэйшым стаў арганізатарам нацыянальных святкаванняў беларусаў, ініцыяваў удзел беларусаў у міжнацыянальных выставах 1953—1954 гадоў. У красавіку 1953 года аддзел ініцыяваў некалькі радыёперадач пра Беларусь на мясцовай радыёстанцыі<ref name=":0" />. Дзейнасць тутэйшых беларусаў прыцягвала і тых, хто жыў за сотню міляў<ref name=":0" />. Супольнасць не зазнала палітычнага расколу на прыхільнікаў [[Рада БНР|Рады БНР]] і [[Беларуская цэнтральная рада|БЦР]], бо цалкам падтрымлівала Раду БНР<ref name=":0" />. Аднак, 28 чэрвеня 1956 года ў Перце адбыўся надзвычайны з’езд сяброў Згуртавання Беларускіх Ветэранаў<ref name=":0" />, які пастанавіў, з прычыны супрацоўніцтва [[Данат Яцкевіч|Даната Яцкевіча]] з [[Беларускі вызвольны фронт|БВФ]], стварыць сваю асобную [[Задзіночанне беларускіх ветэранаў у Заходняй Аўстраліі|арганізацыю]], якая доўга не праіснавала<ref name=":1">{{Кніга|год=2004|мова=be-tarask|аўтар=[[Наталля Гардзіенка|Гардзіенка Натальля]]|частка=Частка ІІ. Паўстагодзьдзя Беларускай Аўстраліі|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=4752|загаловак=Беларусы ў Аўстраліі|старонкі=84}}</ref>. Да сярэдзіны 1950-х гадоў была арганізаваная тутэйшая парафія [[Беларуская Аўтакефальная Праваслаўная Царква|БАПЦ]] з настаяцелем айцом Барысам (Камінскім). У 1956 годзе на сродкі, сабраныя з розных асяродкаў [[Беларусы Аўстраліі|беларусаў Аўстраліі]] і іншых краінаў была купленая дзялянка пад свой дом, што таксама падтрымаў архіяпіскап Сяргей<ref name=":1" />. У 1957 годзе ўладыка Сяргей пераехаў у Перт. Дом меркаваўся як рэлігійны і грамадскі цэнтр беларусаў<ref name=":2">{{Кніга|год=2004|мова=be-tarask|аўтар=[[Наталля Гардзіенка|Гардзіенка Натальля]]|частка=Частка ІІ. Паўстагодзьдзя Беларускай Аўстраліі|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=4752|загаловак=Беларусы ў Аўстраліі|старонкі=85}}</ref>. Спачатку гэтым апекаваўся аддзел Згуртавання Беларускіх Ветэранаў, потым [[Беларускае аб’яднанне ў Заходняй Аўстраліі]] (БАЗА)<ref name=":2" />, якое пачало дзейнічаць з 1960-х гадоў<ref name=":1" />. У сакавіку 1968 года Беларускі Народны Дом афіцыйна быў адчынены<ref name=":2" />. Яго будавала 20 чалавек<ref name=":2" />. Аднак, з пераездам архіяпіскапа ў [[Адэлаіда|Адэлаіду]] і айца Барыса ў [[Мельбурн]], на тутэйшых беларусаў не было святара, з-за чаго рэлігійнае жыццё тут заняпала<ref name=":2" />. У 1970-х гадах беларускае жыццё Перта амаль не згадваецца на старонках беларускіх газет, толькі ў нарысах [[Кастусь Чабатар|Кастуся Чабатара]] пра Аўстралію ў «[[Божым шляхам|Божым Шляхам]]»<ref name=":2" />. У 1984 годзе ў Перце пачала працу беларуская секцыя радыё<ref name=":3">{{Кніга|год=2004|мова=be-tarask|аўтар=[[Наталля Гардзіенка|Гардзіенка Натальля]]|частка=Частка ІІ. Паўстагодзьдзя Беларускай Аўстраліі|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=4752|загаловак=Беларусы ў Аўстраліі|старонкі=86}}</ref>. З сярэдзіны 1980-х гадоў Беларускае аб’яднанне ў Заходняй Аўстраліі рэгулярна ладзіць нацыянальныя мерапрыемствы, удзельнічае ў імпрэзах<ref name=":2" />. Таксама ў 1980-я гады праходзіла змена пакаленняў у ходзе якога тутэйшае беларускае жыццё не пацярпела<ref name=":3" />. У 1990 годзе ў Перт прыехаў з [[Вялікабрытанія|Ангельшчыны]] айцец Уладзімір (Зайка), які аднавіў тут рэлігійнае жыццё. Дзякуючы яму, 14 лютага 1992 года беларусы набылі ўласную дзялянку на метрапольных [[Караката (могілкі)|могілках Караката]]<ref name=":3" />.{{Зноскі}} == Літаратура == * {{Кніга|isbn=985-6730-79-1|год=2004|месца=[[Менск]]|мова=be-tarask|серыя=Бібліятэка Бацькаўшчыны|аўтар=[[Наталля Гардзіенка|Гардзіенка Натальля]]|частка=Частка ІІ. Паўстагодзьдзя Беларускай Аўстраліі|спасылка=https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=4752|загаловак=Беларусы ў Аўстраліі: да гісторыі дыяспары|старонак=448|выдавецтва=[[Беларускі кнігазбор (выдавецтва)|Беларускі кнігазбор]]}} {{Беларусы Аўстраліі}} [[Катэгорыя:Беларусы ў Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Перт (Аўстралія)]] 56p7qepyaxx1hisgjwt5iet3x7da7cb 0 691963 5202661 4813945 2026-09-20T12:11:20Z JerzyKundrat 174 5202661 wikitext text/x-wiki {{Некамерцыйная арганізацыя |назва = Федэральная нацыянальна-культурная аўтаномія беларусаў Расіі |лагатып = |тып = [[грамадская арганізацыя]] |сайт = belros.org |дэвіз = |заснавана = [[24 красавіка]] [[1999]] года |заснавальнік = |размяшчэнне = {{сцяг|Расійская Федэрацыя}} [[Расія]], [[Масква]],<br>вул. Новакузнецкая, д. 31 |lat_dir =N |lat_deg =55.7347 |lon_dir =E |lon_deg =37.6335 |CoordScale = 2000 |region = RU }} '''Федэра́льная нацыяна́льна-культу́рная аўтано́мія «Белару́сы Расі́і» (ФНКА)''' ({{lang-ru|Федеральная национально-культурная автономия «Белорусы России» (ФНКА)}}) — [[Расія|агульнарасійскае]] аб’яднанне [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]]. == Стварэнне == Ідэя стварэння арганізацыі беларускай дыяспары ў Расіі, якая была бы лаяльнай да дзеючай улады Беларусі, узнікла ў 1997 годзе. 5 лютага 1997 года ў [[Мінск]]у адбылася афіцыйная «нарада прадстаўнікоў беларускіх суполак» па пытанні правядзення З’езда беларусаў Расіі для ўтварэння агульнарасійскай арганізацыі [[Беларусы|беларусаў]]. Нарада адбывалася пад дахам грамадска-культурнага таварыства «Радзіма», якое ў савецкі час было прыдаткам структур [[КДБ]] па працы з дыяспарай. 2 красавіка 1999 года ў [[Масква|Маскве]] адбыўся Устаноўчы з’езд пры ўдзеле дэлегатаў ад рэгіянальных нацыянальна-культурных аўтаномій (РНКА) і грамадскіх арганізацый беларусаў [[Рэспубліка Комі|Рэспублікі Комі]], [[Рэспубліка Карэлія|Рэспублікі Карэлія]], [[Краснадарскі край|Краснадарскага края]] і іншых. На З’ездзе прысутнічалі прадстаўнікі ўрадаў РФ і [[РБ]]. Зарэгістраваная 6 жніўня 1999 года. == Дзейнасць == 2 кастрычніка 2002 года на Другім з’ездзе быў абраны новы Савет з 43 чалавек, прыняты Статут. Аўтаномія складаецца з 13 РНКА, якія ўключаюць больш за 70 арганізацый беларусаў. У чэрвені 2011 года Аўтаномія перадала шэраг гісторыка-культурных каштоўнасцей у фонды Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі і музея ў Нясвіжы<ref>http://naviny.by/rubrics/culture/2011/06/13/ic_news_117_369901/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110701213517/http://naviny.by/rubrics/culture/2011/06/13/ic_news_117_369901/ |date=1 ліпеня 2011 }}</ref>. == Кіраўніцтва == * [[Францыск Каўрыга]] * [[Валерый Казакоў]] (2010-2015) * [[Сяргей Львовіч Кандыбовіч|Сяргей Кандыбовіч]] (з 2015)<ref>[https://www.sb.by/articles/nas-v-rossii-pyat-millionov-.html?ysclid=lzb6n3a2jr40640093 В Москве прошел съезд белорусской диаспоры России]</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://belmos.ru/ Сайт беларусаў у Маскве] {{Беларусы Расіі}} [[Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Расіі]] hh2h4wjcm5v4uizaqbvf7bipptsx5yx 0 693930 5202879 5048663 2026-09-20T19:44:43Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5202879 wikitext text/x-wiki {{мастак}} '''Лілія Бусарава''' ({{ВД-Прэамбула}}) — [[беларусь|беларуская]] [[мастак|мастачка]]<ref>{{Cite web|ref=pen|url=https://penbelarus.org/2020/07/14/mastaczkae-zhury-premii-czyotki-nazvala-najlepsh-azdoblenyya-knigi-dlya-dzyaczej-i-padletkau.html|title=Мастацкае журы Прэміі Цёткі назвала найлепш аздобленыя кнігi для дзяцей і падлеткаў|publisher=[[Беларускі ПЭН-цэнтр]]|date=14 ліпеня 2020|accessdate=2021-11-21}}</ref><ref>{{Cite web|ref=zbsb|url=https://zbsb.org/news/belarus/stali-vyadomyya-peramozhtsy-premii-tsyetkia/|title=Сталі вядомыя пераможцы Прэміі Цёткі|publisher=[[Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына»]]|date=23.10.2020|accessdate=2021-11-21}}</ref>. == Біяграфія == У 2002 годзе скончыла [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка]], факультэт народнай культуры. Супрацоўнічала з выдавецтвам «Белфакс» у якасці ілюстратара дзіцячых кніжак, займалася дызайнам аўтарскіх магнітаў і кубкаў у кампаніі «Каляровы Парасон». У 2015 годзе ў межах міжнароднага праекта ў [[Нідэрланды|Нідэрландах]] ілюстравала дзіцячую кніжку «Mama gaat het niet geloven» ({{Lang-be|Мама не паверыць}}), якая знаходзіцца ў [[Брытанская бібліятэка|нацыянальнай бібліятэцы Вялікабрытаніі]]. Удзельніца кніжнага праекта пра 16 знакамітых жанчын Беларусі «Яна была» межах праекта «Гендарны маршрут». Ілюстравала кнігу «Стэфка і народзіны» выдавецтва «[[Янушкевіч (выдавецтва)|Янушкевіч]]». Удзельніца Міжнароднага фестывалю кніжнай ілюстрацыі і візуальнай літаратуры «Морс» (2019). Станам на 2024 год мастачка жыве і працуе ў Польшчы. Асноўнае месца ў творчасці Ліліі Бусаравай займаюць ілюстрацыі, кніжная графіка, скетчы, вырабы аўтарскіх і тэатральных лялек, кераміка. Улюбённыя матэріалы і тэхнікі: гуаш, акрыл і [[калаж]]. == Узнагароды == * Лаўрэатка [[Прэмія Цёткі|прэміі Цёткі]] за мастацкае афармленне кнігі [[Эдзі Агняцвет]] «Мой рыжы Бім» (Мастацкая літаратура, 2022). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{commons}} {{вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Бусарава Лілія}} [[Катэгорыя:Феміністкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Феміністкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] slwi2c4y6w71d85qwparabc5o98kudj 0 695566 5202885 5018337 2026-09-20T19:53:54Z JerzyKundrat 174 5202885 wikitext text/x-wiki [[Файл:Belarusere i Norge.jpg|міні]] '''Белару́сы Нарве́гіі''' ― [[беларуская дыяспара]] ў [[Нарвегія|Каралеўстве Нарвегія]]. Першыя беларускія грамадзяне, якія пераехалі ў Нарвегію, зарэгістраваны Цэнтральным статыстычным бюро Нарвегіі (SSB) ў 1993 годзе. Станам на 2021 год у Нарвегіі зарэгістравана 1286 выхадцаў з Беларусі<ref>{{Cite web|url=https://www.ssb.no/befolkning/statistikker/innvbef/aar/2021-03-09?fane=tabell&sort=nummer&tabell=447803|title=Innvandrere og norskfødte med innvandrerforeldre - Tabeller - SSB|website=web.archive.org|date=2023-04-01|access-date=2023-08-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230401140452/https://www.ssb.no/befolkning/statistikker/innvbef/aar/2021-03-09?fane=tabell&sort=nummer&tabell=447803|archivedate=1 красавіка 2023|url-status=}}</ref>, яны жывуць у розных рэгіёнах краіны, найбольшая колькасць ў сталічным рэгіёне Нарвегіі — [[Осла]]. == Беларускія ваеннапалонныя ў гады Другой сусветнай вайны == Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] некалькі тысяч ваеннапалонных беларусаў, а таксама {{нп5|Остарбайтары|остарбайтараў|ru|Остарбайтеры}}, выкарыстоўвалі на тэрыторыі Нарвегіі як рабочую сілу на буйных прадпрыемствах, у тым ліку {{нп5|Vy|Нарвежскіх дзяржаўных чыгунках|ru|Vy}} (NSB), {{нп5|Norsk Hydro||ru|Norsk Hydro}}, {{нп5|Нарвежская дарожная адміністрацыя|Нарвежскай дарожнай адміністрацыі|en|Norwegian Public Roads Administration}} (Statens Veivesen) і {{нп5|Orkla||ru|Orkla}}. Многія ваеннапалонныя змаглі вярнуцца на радзіму пасля вайны. Падчас вайны на тэрыторыі Нарвегіі нарадзілася 11 беларускіх дзяцей, якія са сваімі маці таксама вярнуліся ў Беларусь. Некалькі сотняў беларусаў пахавана на ваенных могілках ў розных месцах Нарвегіі. Пасля 2020 года ідэнтыфікацыяй месцаў паходжання суайчыннікаў, чые магілы знаходзяцца на тэрыторыі Нарвегіі, займаецца суполка «РАЗАМ»<ref>{{Cite web|url=https://krigsgraver.no/nb|title=Søk etter krigsgraver i Norge- Krigsgraver.no|website=krigsgraver.no|access-date=2023-08-05}}</ref>. == Суполка беларусаў Нарвегіі «РАЗАМ» == У Нарвегіі дзейнічае згуртаванне беларусаў «Суполка беларусаў Нарвегіі РАЗАМ»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://razam.no/|title=Belarusisk forening i Norge Razam|website=Belarusisk forening i Norge RAZAM|date=2020-10-11|access-date=2023-08-05|archive-date=10 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211210132809/https://razam.no/|url-status=dead}}</ref>, заснаванае ў 2020 годзе. Суполка прадстаўляе інтарэсы беларусаў і іх сем’яў у Нарвегіі, мае мэтай наладжванне камунікацыі паміж беларускай і нарвежскай культурай і грамадствам, беларусамі і нарвежцамі.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.facebook.com/razam.norge|title=Belarusisk Forening i Norge RAZAM|website=www.facebook.com|access-date=2023-08-05}}</ref> Суполка праводзіць сустрэчы і мерапрыемства, у тым ліку Дні беларускага кіно ў Нарвегіі. Адной з важных задач суполкі была змена афіцыйнай назвы Беларусі ў [[Нарвежская мова|нарвежскай мове]] з «Hviterussland» (літаральна «Белая Расія») на «Belarus». Афіцыйная змена назвы Беларусі ў Нарвегіі адбылася 29 траўня 2022 года. У чэрвені 2023 года пад уплывам арганізацыі створана парламенцкая група у падтрымку дэмакратычнай Беларусі на чале з дэпутатамі з Цэнтральнай, Левай і Правай партыі.<ref>{{Cite web|url=https://www.altinget.no/artikkel/oppretter-stoettegruppe-for-demokratisk-belarus%7D|title=Altinget - Alt om politikk: altinget.no|website=www.altinget.no|access-date=2023-08-05|archive-date=5 жніўня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230805175324/https://www.altinget.no/artikkel/oppretter-stoettegruppe-for-demokratisk-belarus%7D|url-status=dead}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Беларуская дыяспара}} [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара|Нарвегія]] [[Катэгорыя:Народы Нарвегіі]] rtz8xf7iumueo3wolc18p13s9h9sey8 0 698871 5203145 4032182 2026-09-21T10:36:44Z ~2026-50891-76 174381 5203145 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Цімашэнка}} {{Навуковец |Імя = |Арыгінал імя = |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Украіна}} |Навуковая сфера = |Месца працы = |Навуковая ступень = |Навуковае званне = |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Вядомая як = |Узнагароды і прэміі = |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = |Вікікрыніцы = }} '''Максім Алегавіч Цімашэнка''' (нар. [[20 красавіка]] [[1972]] года ў [[Кіеў|Кіеве]]) — [[Украіна|украінскі]] [[Культуралогія|культуролаг]] і [[Мастацтвазнаўства|мастацтвазнаўца]], грамадскі дзеяч, харавы дырыжор. [[Доктар навук|Доктар філасофскіх навук]], [[прафесар]], прэзідэнт [[Міжнародны Зялёны Крыж|Міжнароднага Зялёнага Крыжа]] ва [[Украіна|Украіне]], член Рады дырэктараў Міжнароднага Зялёнага Крыжа (з кастрычніка [[2017]] года). Прафесар [[Нацыянальная акадэмія кіруючых кадраў культуры і мастацтваў|Нацыянальнай акадэміі кіруючых кадраў культуры і мастацтваў]], Заслужаны дзеяч мастацтваў Украіны. З [[11 чэрвеня]] па [[1 жніўня]] [[2018]] года — в.а рэктара, а з [[13 лістапада]] [[2018]] года — рэктара [[Нацыянальная музычная акадэмія Украіны імя Пятра Чайкоўскага]], [[член-карэспандэнт]] Нацыянальнай акадэміі мастацтваў Украіны, член калегіі Міністэрства адукацыі і навукі Украіны, старшыня Савета рэктараў мастацкіх устаноў [[Украіна|Украіны]]. 29 жніўня 2026 года ўзнагароджаны ордэнам «Зорка Італіі» згодна з указам Прэзідэнта Італьянскай Рэспублікі ад 29.05.2026 года.[https://www.quirinale.it/onorificenze/insigniti/1607768] == Літаратура і крыніцы == # Хто є хто в Україні&nbsp;— К.:"К. І. С.", 2006.- с.963; # Кияни. Біографичній словник.- Київ: «Фенікс», 2004.- с. 370, іл.; # Імена України 2007.- К.: Фенікс, 2007.- с. 509; # [http://www.logos-ukraine.com.ua/project/index.php?project=piued2&id=1008 Тимошенко М. О.] // Почесні імена України&nbsp;— еліта держави / [ред. кол.: [[Драч Іван Федорович|Драч І. Ф.]], [[Матвієнко Володимир Павлович|Матвієнко В. П.]], [[Саблук Петро Трохимович|Саблук П. Т.]] та ін.].&nbsp;— К.&nbsp;: Вид-во Логос Україна, 2013.&nbsp;— Т. ІІ.&nbsp;— С. 303.&nbsp;— <nowiki>ISBN 978-966-2457-08-7</nowiki>; # Тимошенко М. О.// Науковий та інноваційно-інвестиційний потенціал України / [ред. рада&nbsp;: [[Патон Борис Євгенович|Патон Б. Є.]], [[Возіанов Олександр Федорович|Возіанов О. Ф.]], [[Голембієвська Тетяна Миколаївна|Голембієвська Т. М.]] та ін.].&nbsp;— К., 2013.&nbsp;— С. 93, 169.&nbsp;— <nowiki>ISBN 978-966-96823-2-1</nowiki>; # [http://logos-ukraine.com.ua/project/index.php?project=nued4&id=1645 Тимошенко М. О.] // Науковці України&nbsp;— еліта держави / [ред. колегія: [[Патон Борис Євгенович|Патон Б. Є.]], [[Бар'яхтар Віктор Григорович|Бар'яхтар В. Г.]], [[Шевченко Володимир Павлович|Шевченко В. П.]], [[Цимбалюк Віталій Іванович|Цимбалюк В. І.]] та ін.].&nbsp;— К.&nbsp;: Вид-во Логос Україна, 2015.&nbsp;— Т. IV.&nbsp;— С. 301.&nbsp;— ISBN 978-966-2457-15-5. # [https://www.youtube.com/watch?v=EY-gag15kMA&app=desktop Тема дня. Максим Тимошенко] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Цімашэнка Максім Алегавіч}} [[Катэгорыя:Дактары філасофскіх навук]] 6qi95r4597bkplulw2gok6cumasl09j 0 700383 5203160 4458347 2026-09-21T11:08:46Z K.shytal 58227 дадаў партрэт 5203160 wikitext text/x-wiki {{Асоба | выява = Ксёндз Станіслаў Шырокі, ksiądz Stanisław Szyroki, священник Станислав Широкий (1881-1956).jpg }} '''Станіслаў Шырокі''' ({{ДН|21|10|1881}}, в. [[Чапялі (Польшча)|Чапялі]], [[Сакольскі павет (Расійская імперыя)|Сакольскі павет]] Гродзенскай губерні, Расійская імперыя — {{ДС|||1956}}) — каталіцкі святар заходняга абраду, магістр тэалогіі, удзельнік беларускага хрысціянскага руху. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1881 г. на Сакольшчыне ў сялянскай сям’і Міхаіла Шырокага. Вучыўся ў Сакольскім павятовым вучылішчы. З кастрычніка 1901 г. — клерык [[Віленская духоўная каталіцкая семінарыя|Віленскай духоўнай каталіцкай семінарыі]]. Пасвячоны ў святары ў 1905 годзе. У 1909—1912 — адміністратар у парафіі ў [[Ружаны|Ружанах]]. Выказаў жаданне вучыцца за свой кошт у [[Імператарская Рымска-каталіцкая духоўная акадэмія|Мітрапалітальнай каталіцкай духоўнай акадэміі]] ў [[Пецярбург]]у. У час вучобы далучыўся да дзейнасці [[Беларускі гурток студэнтаў Пецярбургскай каталіцкай духоўнай акадэміі|беларускага гуртка студэнтаў]]. Удзельнік I з’езда беларускіх каталіцкіх святароў у Мінску (24-25.5.1917). Сябра [[Саюз ксяндзоў-беларусаў|саюза ксяндзоў-беларусаў]]. З 1917 годзе — пробашч у [[Параф’янава (Сітцаўскі сельсавет)|Парафіянаве]]. Выступаў за беларусізацыю нацыянальна-рэлігійнага жыцця сярод католікаў-беларусаў. 27.12.1919 абраны ў раду прасінадальных суддзяў пры біскупскай курыі Віленскай дыяцэзіі. З 1924 выконваў святарскія абавязкі ў [[Янаў (Падляскае ваяводства)|Янаве]] Сакольскага павета. З 1933 служыў пробашчам у [[Крынкі|Крынках]] і адначасова кіраваў [[Бераставіцкі дэканат|Бераставіцкім дэканатам]]. У 1935 г. пераведзены ў [[Кузніца|Кузніцу]]. Быў сталым падпісчыкам беларускага каталіцкага выдання «[[Chryścijanskaja Dumka]]». Памёр у 1956 годзе. {{зноскі}} == Літаратура == * Беларускія рэлігійныя дзеячы XX ст.: Жыццярысы, мартыралогія, успаміны / Аўтар-укладальнік Ю. Гарбінскі. — Мн.-Мюнхен: Беларускі кнігазбор, 1999. ISBN 985-6318-65-3 {{DEFAULTSORT:Шырокі Станіслаў}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Сакольскім павеце (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Постаці беларускага каталіцтва]] fo3rmdr2pl6dcaveteh5xve1mgjpl49 0 701434 5203185 5142534 2026-09-21T11:44:48Z Plaga med 116903 5203185 wikitext text/x-wiki {{Тэнісіст | імя_гульца = Эліна Світоліна | выява = Elina Svitolina (2023 DC Open) 12.jpg | месца_пражывання = [[Монтэ-Карла]], [[Манака]] | рост = 174 | вага = 58 | пачатак_кар’еры = [[:Катэгорыя:2010 год у тэнісе|2010]] | рабочая_рука = правая | бэкхенд = двуручны | трэнер = [[Раман Слёйтэр]] | адзіночных_тытулаў = 20 [[WTA]], 7 [[Цыкл жаночых турніраў ITF|ITF]] | найвышэйшая_адзіночная_пазіцыя = 3 (11 верасня 2017) | вынікі_па_Аўстраліі = 1/4 фіналу (2018, 2019) | вынікі_па_Францыі = 1/4 фіналу (2015, 2017, 2020, 2023) | вынікі_па_Уімблдане = 1/2 фіналу (2019, 2023) | вынікі_па_ЗША = 1/2 фіналу (2019) | парных_тытулаў = 2 [[WTA]], 2 [[Цыкл жаночых турніраў ITF|ITF]] | найвышэйшая_парная_пазіцыя = 108 (4 мая 2015) | вынікі_па_Аўстраліі_2 = 1-ы раўнд (2014, 2016) | вынікі_па_Францыі_2 = 2-і раўнд (2014) | вынікі_па_Уімблдане_2 = 2-і раўнд (2016) | вынікі_па_ЗША_2 = 2-і раўнд (2014) | медалі = {{турнір|[[Летнія Алімпійскія гульні|Алімпійскія гульні]]}} {{медаль|Бронза|[[Летнія Алімпійскія гульні 2020|Токіа 2020]]|[[Тэніс на летніх Алімпійскіх гульнях 2020 — жаночы адзіночны турнір|адзіночны разрад]]}} | апошняе_абнаўленне = 29 мая 2023 года Дзяржаўныя ўзнагароды {{{!}} style="background: transparent" align="center" {{!}} {{Ордэн За заслугі II ступені (Украіна)}}{{!!}}{{Ордэн За заслугі III ступені (Украіна)}}{{!!}}{{Ордэн княгіні Вольгі III ступені}} {{!}}} }} '''Элі́на Міха́йлаўна Світо́ліна''' ({{lang-uk|Еліна Михайлівна Світоліна}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Украіна|украінская]] [[тэніс]]істка; бронзавая прызёрка [[Летнія Алімпійскія гульні 2020|Алімпійскіх гульняў 2020 года ў Токіа]] ў [[Тэніс на летніх Алімпійскіх гульнях 2020 — жаночы адзіночны турнір|адзіночным разрадзе]]; пераможца 19 турніраў [[WTA]] (з іх 17 у адзіночным разрадзе); пераможца аднаго Выніковага турніру ў адзіночным разрадзе ([[Фінал тура WTA 2018|Фінал тура WTA-2018]]); былая трэцяя ракетка свету ў адзіночным разрадзе. У юніёрах — пераможца аднаго юніёрскага турніру Вялікага шлема ў адзіночным разрадзе ([[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2010|Адкрыты чэмпіянат Францыі-2010]]); фіналістка аднаго юніёрскага турніру Вялікага шлема ў адзіночным разрадзе ([[Уімблданскі турнір 2012|Уімблдан-2012]]); фіналістка аднаго юніёрскага турніру Вялікага шлема ў парным разрадзе ([[Уімблданскі турнір 2010|Уімблдан-2010]]); былая першая ракетка свету ў юніёрскім рэйтынгу. == Агульная інфармацыя == Нарадзілася ў сям’і Алены і Міхаіла Світоліных; мае старэйшага брата Юліяна. Бацькоў у нейкі момант зацікавіла ідэя зрабіць з сына прафесійнага тэнісіста, а ўжо паралельна ў гэты від спорту была ўцягнута і дачка. Світоліна ў тэнісе з пяці гадоў. Улюбёнае пакрыццё — хард і грунт. 16 ліпеня 2021 года ажанілася з вядомым французскім тэнісістам [[Гаэль Манфіс|Гаэлем Манфісам]], з якім сустракалася з 2019 года<ref>{{cite web|title=Монфис: теперь я буду болеть за свою девушку|url=https://www.championat.com/tennis/news-3842091-monfis-teper-ja-budu-bolet-za-svoju-devushku.html|publisher=//www.championat.com|date=2019-09-05|access-date=2019-09-05|archive-date=2019-09-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20190905135908/https://www.championat.com/tennis/news-3842091-monfis-teper-ja-budu-bolet-za-svoju-devushku.html|url-status=live}}</ref>, а 15 кастрычніка 2022 года ў пары нарадзілася дачка Скай. == Спартыўная кар’ера == === Пачатак кар’еры === [[Файл:Elina Svitolina-2010-07-06.jpg|thumb|Right|200px|Світоліна на юніёрскім Адкрытым чэмпіянаце ЗША 2010 года]] У 2010 годзе на юніёрскім этапе кар’еры выйграла [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат Францыі]]. У тым жа годзе выйшла ў парны фінал юніёрскага розыгрышу [[Уімблданскі турнір 2010|Уімблданскага турніру]] сумесна з расіянкай [[Ірына Паўлаўна Храмачова|Ірынай Храмачовай]]. У жніўні 2011 года ў Турцыі выйграла першы ў кар’еры тытул на турнірах [[Цыкл жаночых турніраў ITF|цыклу ITF]]. У кастрычніку перамагла на турніры ITF у Нігерыі з прызавым фондам 25 000 [[Долар ЗША|долараў]]. У сакавіку 2012 года перамагла на 25-тысячніку ў Тунісе. У красавіку таго ж года згуляла першыя матчы за [[Зборная Украіны па тэнісе ў Кубку Федэрацыі|зборную Украіны]] ў адборачным раўндзе [[Кубак Федэрацыі па тэнісе|Кубка Федэрацыі]]. У супрацьстаянні з [[Зборная ЗША па тэнісе ў Кубку Федэрацыі|камандай ЗША]] Світоліна згуляла два адзіночных матчы, у тым ліку і супраць знакамітай [[Серэна Уільямс|Серэны Уільямс]], але не здолела дапамагчы зборнай, прайграўшы абедзве сустрэчы. У ліпені 17-гадовая спартсменка выйшла ў фінал юніёрскага Уімблданскага турніру, дзе прайграла [[Эжэні Бушар]]. У канцы таго ж месяца Світоліна дэбютуе ў [[WTA|WTA-туры]], згуляўшы на турніры ў [[Кубак Баку па тэнісе|Баку]]. У жніўні адбыўся яе дэбют і на дарослым [[Турніры Вялікага шлема|турніры серыі Вялікага шлема]]. Эліна здолела прайсці кваліфікацыйны адбор на [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат ЗША]]. У першым раўндзе яе суперніцай стала [[Ана Іванавіч]], якой украінская тэнісістка прайграла ў двух сэтах. У верасні Світоліна выйграла 50-тысячнік ITF у [[Тэлаві]], абыйграўшы ў фінале суайчынніцу [[Леся Віктараўна Цурэнка|Лесю Цурэнка]]. У лістападзе ёй удалося выйграць трафей на турніры серыі [[WTA 125K series|WTA 125]] у [[QNet Open|Пуне]]. У студзені 2013 года згуляла на першым [[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе|Адкрытым чэмпіянаце Аўстраліі]], дзе ў першым матчы прайграла тагачаснай пятай ракетцы свету [[Анжаліка Кербер|Анжаліцы Кербер]] з лікам 2-6, 4-6. Пасля Аўстраліі Эліна здолела зрабіць пераможны дубль на 75-тысячніку ITF у [[Vanessa Phillips Women's Tournament|Эйлаце]], выйграўшы адзіночныя і парныя спаборніцтвы. У лютым Світоліна ўпершыню паднялася ў першую сотню сусветнага жаночага рэйтынгу. На Адкрытым чэмпіянаце Францыі яна прайшла ў другі раўнд, абыйграўшы на старце № 36 у свеце [[Раміна Апрандзі|Раміну Апрандзі]]. На Уімблданскім турніры Эліна ў першым раўндзе прайграе францужанцы [[Марыён Барталі]], якая стала чэмпіёнкай таго розыгрышу. У ліпені яна вышла ў паўфінал на турніры ў [[Gastein Ladies|Бадгастайне]], а праз тыдзень на турніры ў Баку заваявала свой першы тытул WTA. У фінале Світоліна перайграла [[Шахар Пеер]] — 6-4, 6-4 і перамясцілася ў рэйтынгу ў топ-50. Пасля гэтай перамогі Эліна выйграла 75-тысячнік ITF у [[Viccourt Cup|Данецку]]. На Адкрытым чэмпіянаце ЗША яна ў першым раўндзе абыйграла сеяную [[Дамініка Цыбулкава|Дамініку Цыбулкаву]], але ў другім раўндзе прайграе [[Крысціна Макхейл|Крысціне Макхейл]]. Па выніках сезона яна заняла 40-е месца ў рэйтынгу. === 2014—2015 (1/4 фіналу на Ралан Гарос і топ-20) === [[Файл:Elina Svitolina & Olga Savchuk (16295909519).jpg|thumb|left|240px|Світоліна (справа) з [[Вольга Мікалаеўна Саўчук|Вольгай Саўчук]] (на фота стаіць спіной) у матчы Кубка Федэрацыі 2015 года]] На Адкрытым чэмпіянаце Аўстраліі 2014 года здолела перамагчы [[Святлана Аляксандраўна Кузняцова|Святлану Кузняцову]] і [[Алівія Рагоўска|Алівію Рагоўска]] і ўпершыню выйшла ў трэці раўнд, дзе саступіла [[Слаан Стывенс]]. На турніры ў [[Open GDF Suez|Парыжы]] ўкраінская тэнісістка выйшла ў 1/4 фіналу. У сакавіку яна прайшла ў чацвёрты раўнд на турніры серыі [[Прэм’ер-турніры WTA|Premier Mandatory]] ў [[Miami Masters|Маямі]]. У маі на турніры ў [[Nürnberger Versicherungscup|Нюрнбергу]] Эліна выйшла ў паўфінал. На кортах Ралан Гарос яе вынікам стаў выхад у другі раўнд і пройгрыш там Ане Іванавіч. У чэрвені яна праходзіць у стадыю 1/4 фіналу ў [[Чэмпіянат Расмалена на травяных кортах|Хертагенбасе]], а на Уімблдане выбывае ўжо ў першым раўндзе. У ліпені 2014 года на турніры ў [[Кубак Стамбула па тэнісе|Стамбуле]] выйшла ў чвэрцьфінал, а ў парным розыгрышы здолела выйграць тытул, выступаючы ў дуэце з [[Місакі Доі]]. Праз тыдзень яна змагла абараніць чэмпіёнскі тытул на турніры ў Баку, дзе ў фінале гэтым разам абыйграла [[Бояна Яваноўскі|Бояну Яваноўскі]] — 6-1, 7-6(2). У жніўні ў матчы другога раўнда прэм’ер-турніру ў [[Cincinnati Masters|Цынцынаці]] Світоліна перайграла № 4 у свеце [[Петра Квітава|Петру Квітаву]] (6-2, 7-6(2)), а ў выніку выйшла ў чвэрцьфінал, дзе ізноў саступіла Іванавіч. На Адкрытым чэмпіянаце ЗША яе ўжо ў першым раўндзе абыйграе [[Палона Херцаг]]. У верасні Эліна здолела выйсці ў паўфінал турніру ва [[Адкрыты чэмпіянат Уханя па тэнісе|Ухані]] і абыйграць для гэтага ў 1/4 фіналу № 8 у свеце Анжаліку Кербер. У кастрычніку яна згуляла яшчэ ў адным паўфінале на турніры ў [[Адкрыты чэмпіянат Осакі па тэнісе|Осацы]]. Па выніках сезона 2014 года Світоліна заняла ўжо 29-ю пазіцыю ў жаночым рэйтынгу. На старце сезона 2015 года Світоліна выйшла ў паўфінал на турніры ў [[Міжнародны тэнісны турнір у Брысбене|Брысбене]], здолеўшы абыйграць тэнісістку з топ-10 Анжаліку Кербер, але прайграўшы затым другой ракетцы свету [[Марыя Юр’еўна Шарапава|Марыі Шарапавай]]. На Адкрытым чэмпіянаце Аўстраліі яна прайшла ў трэці раўнд, дзе ў суперніцы Эліне выпала лідарка сусветнага тэніса Серэна Уільямс. Яна змагла ўзяць адзін сэт у амерыканкі, але прайграла з агульным лікам 6-4, 2-6, 0-6. У сакавіку на прэстыжным турніры ў [[Indian Wells Masters|Індыян-Уэлсе]] Світоліна прайшла ў чацвёрты раўнд. Перайшоўшы ў красавіку на грунт, яна спачатку выйшла ў паўфінал на турніры ў [[Copa Colsanitas|Багаце]], а затым выйграла тытул на турніры ў [[Гран-пры Лалы Мер’ем|Маракешы]]. Ён стаў для яе трэцім на асноўных спаборніцтвах асацыяцыі і заваявала яго Світоліна, абыйграўшы ў фінале [[Цімея Бабаш|Цімею Бабаш]] — 7-5, 7-6(3). Добрага для сябе рэзультату Эліна дасягнула на Адкрытым чэмпіянаце Францыі. Падчас турніру яна здолела абыйграць: [[Яніна Вікмаер|Яніну Вікмаер]], [[Юлія Антонаўна Пуцінцава|Юлію Пуцінцаву]], [[Аніка Бек|Аніку Бек]] і [[Алізэ Карнэ]]. У выніку Світоліна ўпершыню выйшла ў чвэрцьфінал Вялікага шлема, дзе шлях далей ёй заступіла сербка Ана Іванавіч. Гэты рэзультат дазволіў украінскай спартсменцы ўвайсці ў топ-20. На Уімблданскім турніры 2015 года Эліна прайграла ў другім раўндзе. Напрыканцы ліпеня яна змагла заваяваць парны прыз турніру ў Стамбуле, раздзяліўшы перамогу са сваёй партнёркай [[Дар’я Аляксееўна Гаўрылава|Дар’яй Гаўрылавай]]. На пачатку жніўня Світоліна выйшла ў 1/2 фіналу на турніры ў [[Bank of the West Classic|Станфардзе]]. На турніры ў Цынцынаці ў яе атрымалася выйграць у чвэрцьфінале ў шостай ракеткі свету [[Луцыя Шафаржава|Луцыі Шафаржавай]], але ў паўфінале Эліна ізноў прайграла Серэне Уільямс. Адкрыты чэмпіянат ЗША завяршыўся для яе на стадыі трэцяга раўнда, дзе яна пацярпела паражэнне ад № 13 у свеце [[Кацярына Валер’еўна Макарава|Кацярыны Макаравай]]. Напрыканцы сезона Світоліна прыняла ўдзел у турніры пад назвай [[Трафей эліты WTA]] і змагла на ім выйсці ў паўфінал. Па выніках сезона яна зберагла месца ў першай дваццатцы, заняўшы 19-ю пазіцыю. === 2016—2017 (тры тытулы серыі Прэм’ер 5 і № 3 у свеце) === [[Файл:Elina Svitolina (25166714364).jpg|thumb|right|240px|Світоліна на турніры ў Індыян-Уэлсе 2016 года]] Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі 2016 года завяршыўся на стадыі другога раўнда. У лютым на турніры ў [[Тэнісны чэмпіянат Дубая|Дубаі]] яна здолела абыйграць пятую ў свеце [[Гарбінье Мугуруса|Гарбінье Мугурусу]] і прайсці па выніку ў паўфінал. На пачатку сакавіка Эліна заваявала чэмпіёнскі тытул на турніры ў [[Адкрыты чэмпіянат Малайзіі па тэнісе сярод жанчын|Куала-Лумпуры]], выйграўшы для гэтага ў фінале ў Эжэні Бушар — 6-7(5), 6-4, 7-5. На Прэм’ер-турніры ў Маямі ўкраінка трапіла ў чацвёрты раўнд, дзе прайграла расіянцы Кацярыне Макаравай. На Адкрытым чэмпіянаце Францыі ў маі Світоліна спынілася ў кроку ад 1/4 фіналу, прайграўшы на стадыі чацвёртага раўнда лідару сусветнай класіфікацыі Серэне Уільямс. На Уімблдане яна выбыла ў другім раўндзе, прайграўшы [[Яраслава Вячаславаўна Шведава|Яраславе Шведавай]]. У жніўні Эліна прыняла ўдзел у першых для сябе [[Тэніс на летніх Алімпійскіх гульнях 2016|Алімпійскіх гульнях]], якія праходзілі ў [[Рыа-дэ-Жанэйра]]. У адзіночным разрадзе яна правяла серыю добрых матчаў, перамогшы [[Андрэа Петкавіч|Андрэу Петкавіч]], [[Хэдэр Уотсан]], а таксама ў трэцім раўндзе сенсацыйна абыйграўшы першую ракетку свету Серэну Уільямс (6-4, 6-3). Развіць поспех Світоліна не змагла і ў чвэрцьфінале прайграла Петры Квітавай з разгромным лікам 2-6, 0-6. У парным разрадзе ў альянсе з [[Вольга Мікалаеўна Саўчук|Вольгай Саўчук]] яна прайграла ў першым жа раўндзе. У жніўні 2016 года Світоліна выйшла ў фінал на турніры ў [[Адкрыты чэмпіянат Канектыкута па тэнісе|Нью-Хейвене]], дзе ў барацьбе за тытул прайграла [[Агнешка Радваньская|Агнешцы Радваньскай]] — 1-6, 6-7(3). На Адкрытым чэмпіянаце ЗША ўкраінская тэнісістка завяршыла барацьбу ў трэцім раўндзе. Найлепшым дасягненнем верасня для яе стаў выхад у паўфінал у [[Toray Pan Pacific Open|Токіа]]. Яшчэ двойчы ў 1/2 фіналу Світоліна згуляла ў кастрычніку на турнірах у [[Адкрыты чэмпіянат Кітая па тэнісе|Пекіне]] і [[Кубак Крамля|Маскве]]. На турніры ў Кітаі яна да таго ж у трэцім раўндзе абыйграла дзеючую № 1 Анжаліку Кербер — 6-3, 7-5. Напрыканцы сезона Світолінай удалося выйсці ў фінал на турніры Трафей эліты WTA. У кроку ад перамогі яе спыніла чэшка Петра Квітава (4-6, 2-6). Эліна на працягу ўсіх сваіх сямі сезонаў, у якіх яна выступала на прафесійным узроўні, паступальна паляпшала свой рэйтынг па выніках года. Не стаў выключэннем і 2016 год, у якім яна заняла выніковае 14-е месца. [[Файл:Svitolina WM17 (25) (36050661441).jpg|thumb|left|200px|Світоліна на Уімблданскім турніры 2017 года]] У студзені 2017 года Світоліна, дзякуючы перамозе ў 1/4 фіналу турніру ў Брысбене над першай ракеткай свету немкай Анжалікай Кербер (6-4, 3-6, 6-3) і выхаду ў паўфінал, паднялася ў рэйтынгу WTA на 13-ю пазіцыю. На аўстралійскім чэмпіянаце яна прайшла ў трэці раўнд, дзе прайграла расіянцы [[Анастасія Сяргееўна Паўлючэнкава|Анастасіі Паўлючэнкавай]]. Дзякуючы адмове ад матчаў дзвюх пар у міксце, дуэт Світолінай і [[Крыс Гучонэ]] здолеў выйсці ў паўфінал. Пасля выступленняў у Аўстраліі Світоліна змагла заваяваць свой пяты адзіночны тытул WTA. Адбылося гэта на турніры ў [[Адкрыты чэмпіянат Тайваня па тэнісе|Тайбэі]], дзе ў вырашальнай сустрэчы Эліна перамагла [[Пэн Шуай]] з лікам 6-3, 6-2. У лютым 2017 года Світоліна выйграла першы ў кар’еры турнір катэгорыі WTA Прэм’ер 5. Першая ракетка Украіны ў паўфінале турніру ў Дубаі выбіла № 2 у свеце Анжаліку Кербер у другі раз у сезоне, а ў фінале здабыла перамогу над датчанкай [[Караліна Вазняцкі|Каралінай Вазняцкі]] з лікам 6:4, 6:2. Трыумф у Дубаі прынёс Світолінай 900 рэйтынгавых ачкоў і дзясятае месца ў абноўленай версіі сусветнага рэйтынгу WTA, першае трапленне ў топ-10 адзіночнага рэйтынгу ў гісторыі жаночага тэніса Украіны. У сакавіку на турніры ў Індыян-Уэлсе Світоліна ў чацвёртым коле прайграла іспанцы Гарбінье Мугурусе — 6:7, 6:1, 0:6. Пасля турніру ў Індыян-Уэлсе Эліна Світоліна займала трэцяе месца ў Чэмпіёнскай гонцы WTA. На турніры ў Маямі ўжо ў другім раўндзе Эліна церпіць паражэнне ад амерыканкі [[Бетані Матэк-Сандс|Бетані Матэк]] — 5:7, 4:6. У сярэдзіне красавіка Світоліна выступіла за зборную Украіны супраць [[Зборная Германіі па тэнісе ў Кубку Федэрацыі|Германіі]]. Світоліна прайграла ў трох сэтах першы матч [[Юлія Гёргес|Юліі Гёргес]], а ў другім упэўнена перамагла першую ракетку свету Анжаліку Кербер — 6:4, 6:2. Пасля гульні за зборную яна адправілася на грунтовы турнір у [[Кубак Стамбула па тэнісе|Стамбул]] і заваявала тытул. У фінале яна абыйграла бельгійку [[Элізэ Мертэнс]] з лікам 6:2, 6:4. Пасля зрыву на Прэм’ер-турніры вышэйшай катэгорыі ў [[Mutua Madrid Open|Мадрыдзе]] (пройгрыш украінкі ўжо ў першым раўндзе [[Чжэн Сайсай]]), Світоліна трыумфальна выступіла на турніры серыі Прэм’ер 5 у [[Адкрыты чэмпіянат Італіі па тэнісе|Рыме]]. Яна паслядоўна абыйграла Алізэ Карнэ з Францыі, немку [[Мона Бартэль|Мону Бартэль]] і лідарку Чэмпіёнскай гонкі [[Караліна Плішкава|Караліну Плішкаву]]. У паўфінале іспанка Гарбінье Мугуруса адмовілася працягваць матч ужо ў першым сэце, а ў фінале ўкраінка здабыла перамогу над пераможцай Мадрыдскага турніру [[Сімона Халеп|Сімонай Халеп]] з Румыніі — 4:6, 7:5, 6:1. Гэта другі буйны трыумф Эліны Світолінай у сезоне (пасля Дубая). Эліна набрала 900 рэйтынг-ачкоў і амаль паўмільёна прызавых у еўра. 22 мая 2017 года Світоліна стала лідаркай Чэмпіёнскай гонкі, апярэдзіўшы Караліну Плішкаву і [[Яхана Конта|Яхану Конту]], а ў рэйтынгу WTA яна стала шостай у свеце. На Адкрытым чэмпіянаце Францыі Світоліна ў другі раз у кар’еры выйшла ў чвэрцьфінал, у якім Сімона Халеп перамагла яе, узяўшы рэванш за паражэнне ў Рыме. На Уімблданскім турніры 2017 года Світоліна ўпершыню дайграла да чацвёртага раўнда, у якім прайграла [[Алена Яўгенаўна Астапенка|Алене Астапенка]]. У жніўні Світоліна выйграла трэці тытул серыі Прэм’ер 5 у сезоне. Яна стала пераможцай турніру ў [[Адкрыты чэмпіянат Канады па тэнісе|Таронта]]. На шляху да тытула яна абыйграла адразу чатырох тэнісістак з топ-10: [[Вінус Уільямс]], Гарбінью Мугурусу, Сімону Халеп і ў фінале Караліну Вазняцкі. Агулам Эліна перамагла ў пяці фіналах WTA з пяці ў 2017 годзе. 14 жніўня пасля трыумфу ў Таронта Эліна Світоліна ізноў стала лідаркай Чэмпіёнскай гонкі, перамясціўшыся ў адзін крок з пятага месца. Рэйтынг WTA Світолінай на 14 жніўня стаў чацвёртым у свеце. На Адкрытым чэмпіянаце ЗША ўкраінская тэнісістка дайграла да чацвёртага раўнда і пасля турніру з 11 верасня паднялася на найвышэйшую ў сваёй кар’еры — трэцюю пазіцыю ў рэйтынгу WTA. 25 верасня Эліна Світоліна ўпершыню ў кар’еры і ў гісторыі ўкраінскага жаночага тэніса кваліфікавалася на [[Фінал тура WTA|Выніковы турнір WTA]] ў [[Сінгапур]]ы<ref>{{Cite web|url=http://www.tennisnews.com.ua/2017/09/wta-finals-svitolina-qual.html|title=Элина Свитолина квалифицировалась на Итоговый Турнир WTA в Сингапуре.|publisher=www.tennisnews.com.ua|accessdate=2017-09-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170926190849/http://www.tennisnews.com.ua/2017/09/wta-finals-svitolina-qual.html|archivedate=2017-09-26|url-status=dead}}</ref>. У кастрычніку на турніры вышэйшай катэгорыі ў Пекіне Світоліна выйшла ў чвэрцьфінал. На Выніковым турніры яна не змагла выйсці з групы, здабыўшы перамогу над Халеп, але прайграўшы Вазняцкі і [[Каралін Гарсія|Гарсіі]]. Па выніках сезона яна заняла 6-е месца ў рэйтынгу. === 2018—2019 (перамога на Выніковым турніры і два паўфіналы Вялікага шлема) === [[Файл:Svitolina RG18 (86) (42260263064).jpg|thumb|200px|Світоліна на [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе|Ралан Гарос 2018 года]]]] Сезон 2018 года Світоліна пачала з перамогі. 6 студзеня яна выйграла Прэм’ер-турнір у Брысбене. У фінале Эліна абыйграла [[Аляксандра Аляксандраўна Сасновіч|Аляксандру Сасновіч]] з Беларусі з лікам 6:2, 6:1. Тытул стаў дзясятым на турнірах WTA ў яе кар’еры. 8 студзеня рэйтынг WTA ўкраінскай тэнісісткі падняўся з шостага месца да чацвёртага ў свеце. На [[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 2018 у жаночым адзіночным разрадзе|Адкрытым чэмпіянаце Аўстраліі]] Эліна ўпершыню прайшла ў чвэрцьфінал, дзе прайграла Элізэ Мертэнс з Бельгіі. 29 студзеня Світоліна ізноў стала трэцяй ракеткай свету і пратрымалася на гэтай пазіцыі тры тыдні. У лютым на турніры ў [[Адкрыты чэмпіянат Катара па тэнісе сярод жанчын|Досе]] ў трэцім коле Світоліна прайграла будучай пераможцы гэтага турніру Петры Квітавай (4:6, 5:7). На наступным для сябе [[Тэнісны чэмпіянат Дубая 2018 сярод жанчын|турніры ў Дубаі]] Эліна заваявала свой другі тытул у сезоне. У паўфінале ў двух сэтах была пераможана немка Кербер з топ-10. У фінальным матчы Світоліна абыйграла [[Дар’я Сяргееўна Касаткіна|Дар’ю Касаткіну]] з Расіі — 6:4, 6:0. Яе прызавыя склалі больш за паўмільёна долараў ЗША. Эліна страціла рэйтынгавыя ачкі праз паніжэнне статусу турніру ў Дубаі да Прэм’ера і апусцілася ў рэйтынгу WTA на чацвёртае месца ў свеце, прапусціўшы Мугурусу з Іспаніі. У сакавіку 2018 года на турніры ў Маямі Світоліна змагла выйсці ў чвэрцьфінал. Грунтовую частку сезона яна пачала ў красавіку з чвэрцьфіналу ў [[Porsche Tennis Grand Prix|Штутгарце]]. 20 мая Эліна абараніла тытул у Рыме. У фінале гэтага турніру Світоліна прайграла толькі чатыры геймы першай ракетцы свету [[Сімона Халеп|Сімоне Халеп]] — 6:0, 6:4. Яна перамагла ўжо ў восьмым фінале запар<ref>{{Cite news|title=Свитолина разгромила Халеп и защитила титул в Риме|url=https://www.sports.ru/tennis/1063336669.html|work=Sports.ru|accessdate=2018-05-20|language=ru|archivedate=2018-05-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180521191416/https://www.sports.ru/tennis/1063336669.html}}</ref>. На Адкрытым чэмпіянаце Францыі дайшла толькі да трэцяга раўнда, дзе саступіла [[Міхаэла Бузарнеску|Міхаэле Бузарнеску]] з лікам 3:6, 5:7. 11 чэрвеня 2018 года па выніках грунтовай часткі турніраў Эліна апусцілася на пятае месца ў свеце паводле рэйтынгу WTA. На траве яна згуляла толькі два турніры (чвэрцьфінал у [[Birmingham Classic|Бірмінгеме]] і пройгрыш у першым раўндзе Уімблдану). У жніўні на турніры ў [[Адкрыты чэмпіянат Канады па тэнісе|Таронта]] Світоліна змагла дайграць да паўфіналу, у якім саступіла Слаан Стывенс. На наступным прадстаўнічым турніры ў Цынцынаці яна дабралася да чвэрцьфіналу. Адкрыты чэмпіянат ЗША завяршыўся для Світолінай у чацвёртым раўндзе паражэннем ад [[Анастасія Севастава|Анастасіі Севаставай]]. У канцоўцы сезона Світоліна ў другі раз у кар’еры згуляла на галоўным выніковым турніры — [[Фінал тура WTA 2018|Фінал тура WTA]]. Яна надзвычайна добра правяла турнір найлепшых тэнісістак сезона, выйграўшы ўсё пяць матчаў. У сваёй групе ўкраінская тэнісістка абыйграла Квітаву, Плішкаву і Вазняцкі і выйшла ў паўфінал з першага месца. Тут Эліна абыйграла ўжо [[Кікі Бертэнс]] з Нідэрландаў. 28 кастрычніка ў фінале Выніковага турніру ў Сінгапуры Світоліна абыйграла Слаан Стывенс з лікам 3:6, 6:2, 6:2<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/3785007 Украинка Элина Свитолина выиграла итоговый турнир WTA] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181028175506/https://www.kommersant.ru/doc/3785007 |date=28 кастрычніка 2018 }}, 28.10.2018</ref>. Яна стала першай прадстаўніцай Украіны, якой удалося выйграць гэты турнір. З сёмага месца ў рэйтынгу Світоліна паднялася на чацвёртае па выніках 2018 года. [[Файл:Elina Svitolina (49745028971).jpg|thumb|left|240px|Світоліна на [[Уімблданскі турнір|Уімблдане]] 2019 года]] 2019 год Світолина пачала з паражэння ў першым раўндзе на турніры ў Брысбене беларусцы Аляксандры Сасновіч. На Адкрытым чэмпіянаце Аўстраліі яна дайшла да чвэрцьфіналу другі год запар, дзе саступіла ў двух сэтах чэмпіёнцы таго турніру [[Наомі Осака|Наомі Осацы]]. У лютым на турніры ў Досе (Катар) Эліна выйшла ў паўфінал, дзе саступіла румынцы Сімоне Халеп — 3:6, 6:3, 4:6. 18 лютага яна паднялася на 6 месца ў свеце ў рэйтынгу WTA. Элина згуляла на турніры ў Дубаі, дзе абараняла мінулагодні тытул, але гэтым разам дайшла да паўфіналу, у якім прайграла [[Белінда Бенчыч|Беліндзе Бенчыч]] — 2:6, 6:3, 6:7(3). У сакавіку на прэстыжным турніры ў Індыян-Уэлсе яна дайшла да паўфіналу, дзе прайграла будучай чэмпіёнцы [[Б’янка Андрэеску|Б’янцы Андрэеску]] ў трох сэтах. Пасля паражэння ў першым для сябе матчы турніру ў Маямі Світоліна зрабіла перапынак у выступленнях да мая і вярнулася на корт на турніры ў Мадрыдзе. У матчы першага раўнда [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2019|Адкрытага чэмпіянату Францыі]] Эліна Світоліна выйграла ў Вінус Уільямс са ЗША з лікам 6:3, 6:3. У трэцім раўндзе яна пакінула турнір, прайграўшы з такім жа лікам іспанцы Гарбінье Мугурусе. На [[Уімблданскі турнір|Уімблдане]] Світоліна ў першым раўндзе абыйграла [[Дар’я Аляксееўна Гаўрылава|Дар’ю Гаўрылаву]] (7:5, 6:0). У другім раўндзе яна прайшла расіянку [[Маргарыта Мелікаўна Гаспаран|Маргарыту Гаспаран]]. Далей у трэцім раўндзе перамагла грачанку [[Марыя Сакары|Марыю Сакары]], у чацвёртым харватку [[Петра Марціч|Петру Марціч]], а ў 1/4 фіналу чэшку [[Караліна Мухава|Караліну Мухаву]]. У першым у кар’еры паўфінале Вялікага шлема ў адзіночным разрадзе Світоліна згуляла супраць Сімоны Халеп і прайграла ёй з лікам 1:6, 3:6. У жніўні 2019 года на турнірах серыі Прэм’ер 5 у Таронта і ў Цынцынаці Світоліна прайграла ў чвэрцьфінале і трэцім раўндзе адпаведна. Абодва матчы яна прайграла [[Сафія Кенін|Сафіі Кенін]]. На [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2019 у жаночым адзіночным разрадзе|Адкрытым чэмпіянаце ЗША]] Эліна дайшла, як і на Уімблдане, да паўфіналу. Яна на шляху перайграла [[Уітні Осігвэ]], Вінус Уільямс, [[Даяна Аляксандраўна Ястрэмская|Даяну Ястрэмскую]], [[Мэдысан Кіз]] і Яхану Конту. У 1/2 фіналу Світоліна прайграла амерыканцы [[Серэна Уільямс|Серэне Уільямс]] з лікам 3:6, 1:6<ref>{{Cite web|url=https://ru.tsn.ua/prosport/svitolina-ustupila-serene-uilyams-v-polufinale-us-open-1406607.html|title=Свитолина проиграла Уильямс в полуфинале US Open 2019|accessdate=2019-09-17|archivedate=2019-09-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190915095441/https://ru.tsn.ua/prosport/svitolina-ustupila-serene-uilyams-v-polufinale-us-open-1406607.html|url-status=live}}</ref>. Рэзультат у Нью-Ёрку дазволіў украінскай спартсменцы вярнуцца на трэцяе месца сусветнага рэйтынгу. Увосень на азіяцкіх Прэм’ер-турнірах ва Ухані і Пекіне(???). На Выніковы турнір Світоліна прыехала ў статусе мінулагадовай пераможцы. У сваёй групе яна выйграла ўсе тры матчы: у Плішкавай, Халеп і Кенін. У паўфінале яна прайшла Белінду Бенчыч і другі год запар згуляла ў фінале. Гэтым разам украінская тэнісістка не здолела выйграць тытул, саступіўшы [[Эшлі Барці]] — 4:6, 3:6. Выніковай пазіцыяй у рэйтынгу 2019 года стала шостае месца. === 2020—2022 (вяртанне ў топ-5 і бронза на Алімпіядзе) === [[Файл:Australian Open 2020 (49836756493).jpg|thumb|left|240px|Світоліна на [[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе|Адкрытым чэмпіянаце Аўстраліі 2020 года]]]] Сезон 2020 года Эліна пачала з паражэння ў першым раўндзе турніру ў Брысбене ад [[Даніэль Колінз]] са ЗША. Напрыканцы студзеня ў трэцім раўндзе Адкрытага чэмпіянату Аўстраліі Світоліна не змагла перайграць іспанку Гарбінье Мугурусу. У лютым на турнірах у Дубаі і Досе яна прайграла ў стартавых матчах [[Джэніфер Брэдзі]] і [[Аманда Анісімава|Амандзе Анісімавай]]. 8 сакавіка Світоліна стала пераможцай турніру ў [[Адкрыты чэмпіянат Мантэрэя па тэнісе|Мантэрэі]]. У фінале яна абыйграла [[Марыя Баўзкова|Марыю Баўзкову]] з Чэхіі — 7:5, 4:6, 6:4. 17 ліпеня 2020 года Світоліна выйграла выставачны міні-турнір у Берліне. Стартаваўшы ў паўфінале, яна [https://btu.org.ua/main/27523-bett1-aces-svitolina-vyigrala-v-matche-s-sevastovoj-i-vyshla-v-final.html абыйграла] Анастасію Севаставу 7:6, 6:3 (матч праходзіў на травяным корце), а ў фінале [https://btu.org.ua/main/27545-bett1-aces-svitolina-vyigrala-v-finale-protiv-kvitovoj.html нанесла паражэнне] Петры Квітавай 3:6, 6:1, 10-5 (гэты паядынак прайшоў на хардзе, паколькі праз дождж яго не ўдалося правесці на траве). У сярэдзіне верасня на [[Адкрыты чэмпіянат Італіі па тэнісе 2020|Адкрытым чэмпіянаце Італіі]] дайшла да чвэрцьфіналу, дзе прайграла [[Маркета Вандроўшава|Маркеце Вандроўшавай]] (3:6, 0:6). З меркаванняў бяспекі падчас пандэміі Світоліна прапусціла Адкрыты чэмпіянат ЗША і працягнула выступленні з верасня на турніры ў Рыме, дзе дайграла да чвэрцьфіналу. Затым, напрыканцы верасня, яна выйграла [[Міжнародны тэнісны турнір у Страсбуры 2020|турнір у Страсбуры]], адолеўшы ў фінале [[Алена Андрэеўна Рыбакіна|Алену Рыбакіну]] (6:4, 1:6, 6:2). У кастрычніку на [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2020|Адкрытым чэмпіянаце Францыі]] Світоліна дайшла да чвэрцьфіналу, саступіўшы ў двух сэтах 131-ай ракетцы свету, аргенцінцы [[Надзя Падароска|Надзе Падаросцы]] (2:6, 4:6). Першы турнір 2021 года Світоліна згуляла ў студзені ў [[Адкрыты чэмпіянат Абу-Дабі па тэнісе|Абу-Дабі]] і выйшла ў чвэрцьфінал. Затым да чвэрцьфіналу яна дайшла таксама на турніры ў Мельбурне, дзе прайграла бельгійцы Мертэнс<ref>{{Citeweb|title=Камбэк не удался. Свитолина во второй раз проиграла Мертенс в Мельбурне|url=https://sport.ua/news/523299-kambek-ne-udalsya-svitolina-vo-vtoroy-raz-proigrala-mertens-v-melburne|website=Sport.ua|accessdate=2021-02-05|language=ru|archivedate=2021-02-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210205115428/https://sport.ua/news/523299-kambek-ne-udalsya-svitolina-vo-vtoroy-raz-proigrala-mertens-v-melburne|url-status=live}}</ref>. На Адкрытым чэмпіянаце Аўстраліі Світоліна ў чацвёртым раўндзе прайграла амерыканцы [[Джэсіка Пегула|Джэсіцы Пегуле]]. У сакавіку на турніры WTA 1000 ў Маямі ёй удалося прайсці ў паўфінал. [[Файл:Ukraine at the 2020 Summer Olympics016.jpg|thumb|250px|Світоліна з бронзавым медалём на [[Летнія Алімпійскія гульні 2020|Летніх Алімпійскіх гульнях 2020 года ў Токіа]]]] У грунтовай частцы сезона 2021 года найлепшымі рэзультатамі Світолінай сталі выхад у паўфінал у Штутгарце ў красавіку і ў чвэрцьфінал у Рыме ў маі. На Ралан Гарос яна прайграла ў трэцім раўндзе. На Уімблдане Эліна прайграла ўжо на стадыі другога раўнда. Улетку яна згуляла на [[Тэніс на летніх Алімпійскіх гульнях 2020|Алімпійскіх гульнях]], што праходзілі ў [[Токіа]]. Світоліна здолела заваяваць бронзавы медаль. Яна выйграла на Алімпійскім турніры чатыры матчы запар (у [[Лаура Зігемунд|Лауры Зігемунд]], [[Айла Тамлянавіч|Айлы Тамлянавіч]], Марыі Сакары і [[Каміла Джорджы|Камілы Джорджы]]). За выхад у фінал яна змагалася з чэшкай [[Маркета Вандроўшава|Маркетай Вандроўшавай]] і прайграла з лікам 3:6, 1:6. У матчы за бронзавы медаль Світоліна здолела перайграць Алену Рыбакіну — 1:6, 7:6(5), 6:4. Гэты матч адзначыўся шматлікімі спробамі Алены Рыбакінай падаць на матч у другім сэце, але ўсе яны былі адбітыя Світолінай, якая прадэманстравала вынослівасць і дасведчанасць, хоць і была слабейшай за суперніцу. Таксама трэці сэт пачынаўся з лідзіравання Рыбакінай, аднак Світоліна здолела адыграць чатыры геймы запар. Напрыканцы жніўня Світоліна выйграла свой чарговы тытул. Яна стала чэмпіёнкай на турніры ў [[Адкрыты чэмпіянат Чыкага па тэнісе|Чыкага]], нанесшы паражэнне ў фінальным матчы францужанцы Алізэ Карнэ — 7:5, 6:4. На Адкрытым чэмпіянаце ЗША Світоліна выйграла чатыры матчы (у тым ліку ў Дар’і Касаткінай і Сімоны Халеп) і выйшла ў чвэрцьфінал, у якім прайграла фіналістцы таго турніру [[Лэйла Фернандэс|Лэйле Фернандэс]]. Восенню 2021 года Світоліна выйшла ў чвэрцьфінал турніру ў Чыкага. На турніры ў Індыян-Уэлсе, які праходзіў у тым сезоне ў кастрычніку, яна выбыла на стадыі чацвёртага раўнда. У 2022 годзе ў рэйтынгу WTA (Жаночай тэніснай асацыяцыі) Эліна Світолина заняла 37 месца і страціла званне першай ракеткі Украіны, яе апярэдзіла, заняўшы 35 месца, [[Ангеліна Сяргееўна Калініна|Ангеліна Калініна]]<ref>{{артыкул|загаловак= Світоліну позбавили звання першої ракетки України|спасылка=https://sport.unian.ua/othersports/svitolinu-pozbavili-zvannya-pershoji-raketki-ukrajini-novyny-sportu-11856276.html?_gl=1*dxvq8h*_ga*NjM2ODYwODE5LjE2MzgwNDQwODM.*_ga_JLSK4Y8K67*MTY1NDUyMDcyNS4yMzIuMC4xNjU0NTIwNzI1LjYw*_ga_DENC12J6P3*MTY1NDUyMDcyNS44NC4wLjE2NTQ1MjA3MjUuNjA.|выданне=Unian.ua|год=2022}}</ref>. Гэта адбылося ў тым ліку і праз сыход у дэкрэт Эліны, якая на пачатку сезона знаходзілася на чацвёртым месяцы цяжарнасці. Вяртанне Світолінай з дэкрэту было адзначана перамогай у тэнісным турніры ў [[Страсбур]]ы [[27 мая]] [[2023]] года над [[Ганна Блінкава|Ганнай Блінкавай]]. На Адкрытым чэмпіянаце Францыі ў чэрвені Эліна дайшла да 1/4 фіналу, дзе саступіла [[Арына Сяргееўна Сабаленка|Арыне Сабаленка]] ў двух сэтах з лікам 6:3, 6:4. На Уімблданскім турніры ў ліпені Эліна дабілася значнага поспеху, перамогшы спачатку ў трох сэтах беларуску [[Вікторыя Фёдараўна Азаранка|Вікторыю Азаранка]] з лікам 2:6, 6:4, 7:6(9), а затым першую ракетку свету [[Іга Свёнтак|Ігу Свёнтак]] з лікам 7:5, 6:7(5), 6:2. У паўфінале Уімблдану Світоліна прайграла [[Маркета Вандроўшава|Маркеце Вандроўшавай]] з лікам 6:3, 6:3. У выніку Світоліна вярнулася ў топ-30, заняўшы 27-ю пазіцыю і зноў стаўшы першай ракеткай Украіны. На Адкрытым чэмпіянаце ЗША Эліна дайшла да трэцяга раўнда, дзе саступіла трэцяй ракетцы свету [[Джэсіка Пегула|Джэсіцы Пегуле]] ў трох сэтах 4:6, 6:4, 2:6<ref>{{Cite web|title=Світоліна вилетіла з US Open 2023, поступившись 3-й ракетці в трьох сетах|url=https://sport.ua/uk/news/640614-svitolina-viletila-z-us-open-2023-postupivshis-3-y-rakettsi-v-tryoh-setah|website=Спорт.ua|accessdate=2023-09-03|language=uk}}</ref>. == Выніковае месца ў рэйтынгу WTA паводле гадоў == {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- bgcolor="#eeeeee" |'''Год''' |!width=80px| <small>'''Адзіночны<br />рэйтынг'''</small> |!width=80px| <small>'''Парны<br />рэйтынг'''</small> |- |[[Тур WTA 2022|2022]] | 236 | |- |[[Тур WTA 2021|2021]] | 15 | 729 |- |[[Тур WTA 2020|2020]] | 5 | 628 |- |[[Тур WTA 2019|2019]] | 6 | 1 156 |- |[[Тур WTA 2018|2018]] | '''4''' | 1 035 |- | [[Тур WTA 2017|2017]] | 6 | 435 |- | [[Тур WTA 2016|2016]] | 14 | 236 |- | [[Тур WTA 2015|2015]] | 19 | 159 |- | [[Тур WTA 2014|2014]] | 29 | '''132''' |- | [[Тур WTA 2013|2013]] | 40 | 261 |- | [[Тур WTA 2012|2012]] | 156 | 485 |- | [[Тур WTA 2011|2011]] | 269 | 422 |- | [[Тур WTA 2010|2010]] | 498 | 443 |- |} <small>Паводле звестак з афіцыйнага сайта [[Жаночая тэнісная асацыяцыя|WTA]]</small><ref>{{Cite web|url=https://www.wtatennis.com/players/player/316738/title/elina-svitolina%20%20%20|title=Elina Svitolina|author=admin|date=2018-07-16|publisher=WTA Tennis|lang=en|accessdate=2019-02-26|archivedate=2019-03-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190326064051/https://www.wtatennis.com/players/player/316738/title/elina-svitolina%20%20%20|url-status=live}}</ref><small>.</small> {{-}} == Выступленні на турнірах == {{пачатак схаванага блока|Загаловак=Выступленні ў адзіночным разрадзе |Рамка = |Фон_загалоўка =}} === Фіналы Выніковых турніраў [[Жаночая тэнісная асацыяцыя|WTA]] ў адзіночным разрадзе (3) === ==== Перамогі (1) ==== {| class="wikitable" |-bgcolor="#eeeeee" |'''№''' |'''Год''' |'''Турнір''' |'''Пакрыццё''' |'''Суперніца ў фінале''' |'''Лік''' |-bgcolor="moccasin" | 1. | [[Фінал тура WTA 2018 — адзіночны турнір|2018]] | [[Фінал тура WTA]] | Хард (зал) | {{Сцяг|ЗША}} [[Слаан Стывенс]] | 3-6 6-2 6-2 |- |} ==== Паражэнні (2) ==== {| class="wikitable" |-bgcolor="#eeeeee" |'''№''' |'''Год''' |'''Турнір''' |'''Пакрыццё''' |'''Суперніца ў фінале''' |'''Лік''' |-bgcolor="moccasin" | 1. | [[Трафей эліты WTA 2016 — адзіночны турнір|2016]] | [[Трафей эліты WTA]] | Хард (зал) | {{Сцяг|Чэхія}} [[Петра Квітава]] | 4-6 2-6 |-bgcolor="moccasin" | 2. | [[Фінал тура WTA 2019 — адзіночны турнір|2019]] | [[Фінал тура WTA]] | Хард (зал) | {{Сцяг|Аўстралія}} [[Эшлі Барці]] | 4-6 3-6 |- |} === Фіналы турніраў [[Жаночая тэнісная асацыяцыя|WTA]] ў адзіночным разрадзе (20) === ==== Перамогі (17) ==== {| class="wikitable" |- !Легенда: |- |align="center" bgcolor="#FFFF99"| [[Турніры Вялікага шлема]] (0)* |- |align="center" bgcolor="gold"| [[Тэніс на летніх Алімпійскіх гульнях|Алімпіяда]] (0) |- |align="center" bgcolor="#FF6666"| [[Выніковы турнір WTA]] (1) |- |align="center" bgcolor="#FF6666"| [[Трафей эліты WTA]] (0) |- |align="center" bgcolor="#0099CC"| Premier Mandatory / WTA 1000 Mandatory (0) |- |align="center" bgcolor="#c0d077"| Premier 5 / WTA 1000 (4) |- |align="center" bgcolor="#BF94E4"| Premier / WTA 500 (2) |- |align="center" bgcolor="#50C878"| [[Міжнародныя турніры WTA|International]] / WTA 250 (10+2) |- |} {| class="wikitable" |- ! Тытулы па<br />пакрыццях!! Тытулы па месцы<br />правядзення<br />матчаў турніру |- | align="center"| Хард (11+2)* | align="center" rowspan="2"| Зал (2) |- | align="center"| Грунт (6) |- | align="center"| Трава (0) | align="center" rowspan="2"| Адкрытае паветра (15+2) |- | align="center"| Дыван (0) |} <small>* колькасць перамог у адзіночным разрадзе + колькасць перамог у парным разрадзе.</small> {| class="wikitable" |-bgcolor="#eeeeee" |'''№''' |'''Дата''' |'''Турнір''' |'''Пакрыццё''' |'''Суперніцы ў фінале''' |'''Лік''' |-bgcolor="#50C878" | 1. | 28 ліпеня 2013 | [[Кубак Баку па тэнісе 2013|Баку, Азербайджан]] | Хард | {{Сцяг|Ізраіль}} [[Шахар Пеер]] | 6-4 6-4 |-bgcolor="#50C878" | 2. | 27 ліпеня 2014 | [[Кубак Баку па тэнісе 2014|Баку, Азербайджан]] <small>(2)</small> | Хард | {{Сцяг|Сербія}} [[Бояна Яваноўскі]] | 6-1 7-6(2) |-bgcolor="#50C878" | 3. | 2 мая 2015 | [[Гран-пры Лалы Мер’ем 2015|Маракеш, Марока]] | Грунт | {{Сцяг|Венгрыя}} [[Цімея Бабаш]] | 7-5 7-6(3) |-bgcolor="#50C878" | 4. | 6 сакавіка 2016 | [[Адкрыты чэмпіянат Малайзіі па тэнісе сярод жанчын 2016|Куала-Лумпур, Малайзія]] | Хард | {{Сцяг|Канада}} [[Эжэні Бушар]] | 6-7(5) 6-4 7-5 |-bgcolor="#50C878" | 5. | 5 лютага 2017 | [[Адкрыты чэмпіянат Тайваня па тэнісе сярод жанчын 2017|Тайбэй, Тайвань]] | Хард (зал) | {{Сцяг|Кітай}} [[Пэн Шуай]] | 6-3 6-2 |-bgcolor="#c0d077" | 6. | 25 лютага 2017 | [[Тэнісны чэмпіянат Дубая 2017 у жаночым адзіночным разрадзе|Дубай, ААЭ]] | Хард | {{Сцяг|Данія}} [[Караліна Вазняцкі]] | 6-4 6-2 |-bgcolor="#50C878" | 7. | 30 красавіка 2017 | [[Кубак Стамбула па тэнісе 2017|Стамбул, Турцыя]] | Грунт | {{Сцяг|Бельгія}} [[Элізэ Мертэнс]] | 6-2 6-4 |-bgcolor="#c0d077" | 8. | 21 мая 2017 | [[Адкрыты чэмпіянат Італіі па тэнісе 2017 у жаночым адзіночным разрадзе|Рым, Італія]] | Грунт | {{Сцяг|Румынія}} [[Сімона Халеп]] | 4-6 7-5 6-1 |-bgcolor="#c0d077" | 9. | 13 жніўня 2017 | [[Адкрыты чэмпіянат Канады па тэнісе|Таронта, Канада]] | Хард | {{Сцяг|Данія}} [[Караліна Вазняцкі]] | 6-4 6-0 |-bgcolor="#BF94E4" | 10. | 6 студзеня 2018 | [[Міжнародны тэнісны турнір у Брысбене 2018|Брысбен, Аўстралія]] | Хард | {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандра Аляксандраўна Сасновіч|Аляксандра Сасновіч]] | 6-2 6-1 |-bgcolor="#BF94E4" | 11. | 24 лютага 2018 | [[Тэнісны чэмпіянат Дубая 2018|Дубай, ААЭ]] <small>(2)</small> | Хард | {{Сцяг|Расія}} [[Дар’я Сяргееўна Касаткіна|Дар’я Касаткіна]] | 6-4 6-0 |-bgcolor="#c0d077" | 12. | 20 мая 2018 | [[Адкрыты чэмпіянат Італіі па тэнісе 2018 у жаночым адзіночным разрадзе|Рым, Італія]] <small>(2)</small> | Грунт | {{Сцяг|Румынія}} [[Сімона Халеп]] | 6-0 6-4 |-bgcolor="#FF6666" | 13. | 28 кастрычніка 2018 | [[Фінал тура WTA 2018 — адзіночны турнір|Фінал тура WTA]] | Хард (зал) | {{Сцяг|ЗША}} [[Слаан Стывенс]] | 3-6 6-2 6-2 |-bgcolor="#50C878" | 14. | 8 сакавіка 2020 | [[Адкрыты чэмпіянат Мантэрэя па тэнісе|Мантэрэй, Мексіка]] | Хард | {{Сцяг|Чэхія}} [[Марыя Баўзкова]] | 7-5 4-6 6-4 |-bgcolor="#50C878" | 15. | 26 верасня 2020 | [[Міжнародны тэнісны турнір у Страсбуры 2020|Страсбур, Францыя]] | Грунт | {{Сцяг|Казахстан}} [[Алена Андрэеўна Рыбакіна|Алена Рыбакіна]] | 6-4 1-6 6-2 |-bgcolor="#50C878" | 16. | 28 жніўня 2021 | [[Адкрыты чэмпіянат Чыкага па тэнісе|Чыкага, ЗША]] | Хард | {{Сцяг|Францыя}} [[Алізэ Карнэ]] | 7-5 6-4 |-bgcolor="#50C878" | 17. | 27 мая 2023 | [[Міжнародны тэнісны турнір у Страсбуры|Страсбур, Францыя]] <small>(2)</small> | Грунт | {{Сцяг|Расія}} [[Ганна Блінкава]]<ref name="Нейтральны статус">Расійская тэнісістка гуляла на турніры ў нейтральным статусе, у перыяд забароны выступленняў пад сцягам Расіі.</ref> | 6-2 6-3 |- |} ==== Паражэнні (3) ==== {| class="wikitable" |-bgcolor="#eeeeee" |'''№''' |'''Дата''' |'''Турнір''' |'''Пакрыццё''' |'''Суперніца ў фінале''' |'''Лік''' |-bgcolor="#BF94E4" | 1. | 27 жніўня 2016 | [[Адкрыты чэмпіянат Канектыкута па тэнісе|Нью-Хейвен, ЗША]] | Хард | {{Сцяг|Польшча}} [[Агнешка Радваньская]] | 1-6 6-7(3) |-bgcolor="#FF6666" | 2. | 6 лістапада 2016 | [[Трафей эліты WTA 2016 — адзіночны турнір|Трафей эліты WTA]] | Хард (зал) | {{Сцяг|Чэхія}} [[Петра Квітава]] | 4-6 2-6 |-bgcolor="#FF6666" | 3. | 3 лістапада 2019 | [[Фінал тура WTA 2019 — адзіночны турнір|Фінал тура WTA]] | Хард (зал) | {{Сцяг|Аўстралія}} [[Эшлі Барці]] | 4-6 3-6 |- |} === Фіналы турніраў [[WTA 125K series|WTA 125]] і [[Міжнародная федэрацыя тэніса|ITF]] у адзіночным разрадзе (9) === ==== Перамогі (7) ==== {| class="wikitable" |- !Легенда: |- |align="center" | [[WTA 125K series|WTA 125]] (1)* |- |bgcolor="#ffcccc"| 100.000 [[Долар ЗША|USD]] (0) |- |bgcolor="#ccccff"| 75.000 [[Долар ЗША|USD]] (2+1) |- |bgcolor="#CCFFCC"| 50.000 [[Долар ЗША|USD]] (1) |- |bgcolor="#50C878"| 25.000 [[Долар ЗША|USD]] (2+1) |- |bgcolor="#ffffcc"| 10.000 [[Долар ЗША|USD]] (1) |- |} {| class="wikitable" |- ! Тытулы па<br />пакрыццях!! Тытулы па месцы<br />правядзення<br />матчаў турніру |- | align="center"| Хард (5+1)* | align="center" rowspan="2"| Зал (0) |- | align="center"| Грунт (2+1) |- | align="center"| Трава (0) | align="center" rowspan="2"| Адкрытае паветра (7+2) |- | align="center"| Дыван (0) |} <small>* колькасць перамог у адзіночным разрадзе + колькасць перамог у парным разрадзе.</small> {| class="wikitable" |-bgcolor="#eeeeee" |'''№''' |'''Дата''' |'''Турнір''' |'''Пакрыццё''' |'''Суперніца ў фінале''' |'''Лік''' |-bgcolor="#ffffcc" | 1. | 21 жніўня 2011 | [[Стамбул]], [[Турцыя]] | Хард | {{Сцяг|Славакія}} [[Аня Прыслан]] | 6-2 6-7(5) 6-0 |-bgcolor="#50C878" | 2. | 22 кастрычніка 2011 | [[Лагас]], [[Нігерыя]] | Хард | {{Сцяг|Харватыя}} [[Дона Векіч]] | 6-4 6-3 |-bgcolor="#50C878" | 3. | 24 сакавіка 2012 | [[Ла-Марса]], [[Туніс]] | Грунт | {{Сцяг|Балгарыя}} [[Ізабела Шынікава]] | 7-6(4) 7-6(5) |-bgcolor="#CCFFCC" | 4. | 30 верасня 2012 | [[Тэлаві]], [[Грузія]] | Грунт | {{Сцяг|Украіна}} [[Леся Віктараўна Цурэнка|Леся Цурэнка]] | 6-1 6-2 |- | 5. | 11 лістапада 2012 | [[Royal Indian Open 2012|Пуна, Індыя]] | Хард | {{Сцяг|Японія}} [[Кіміка Датэ-Крум]] | 6-2 6-3 |-bgcolor="#ccccff" | 6. | 3 лютага 2013 | [[Vanessa Phillips Women's Tournament 2013|Эйлат, Ізраіль]] | Хард | {{Сцяг|Расія}} [[Марта Сіроткіна]] | 6-3 3-6 7-5 |-bgcolor="#ccccff" | 7. | 3 жніўня 2013 | [[Viccourt Cup 2013|Данецк, Украіна]] | Хард | {{Сцяг|Венгрыя}} [[Цімея Бабаш]] | 3-6 6-2 7-6(9) |- |} ==== Паражэнні (2) ==== {| class="wikitable" |-bgcolor="#eeeeee" |'''№''' |'''Дата''' |'''Турнір''' |'''Пакрыццё''' |'''Суперніца ў фінале''' |'''Лік''' |-bgcolor="#50C878" | 1. | 22 мая 2010 | [[Харкаў]], [[Украіна]] | Грунт | {{Сцяг|Украіна}} [[Людміла Кічанок]] | 2-6 6-4 1-6 |-bgcolor="#CCFFCC" | 2. | 30 снежня 2011 | [[Цюмень]], [[Расія]] | Хард (зал) | {{Сцяг|Расія}} [[Юлія Антонаўна Пуцінцава|Юлія Пуцінцава]] | 2-6 4-6 |- |} {{канец схаванага блока}} {{пачатак схаванага блока|Загаловак=Выступленні ў парным разрадзе |Рамка = |Фон_загалоўка =}} === Фіналы турніраў [[Жаночая тэнісная асацыяцыя|WTA]] ў парным разрадзе (2) === ==== Перамогі (2) ==== {| class="wikitable" |-bgcolor="#eeeeee" |'''№''' |'''Дата''' |'''Турнір''' |'''Пакрыццё''' |'''Партнёрка''' |'''Суперніцы ў фінале''' |'''Лік''' |-bgcolor="#50C878" | 1. | 20 ліпеня 2014 | [[Кубак Стамбула па тэнісе 2014|Стамбул, Турцыя]] | Хард | {{Сцяг|Японія}} [[Місакі Доі]] | {{Сцяг|Грузія}} [[Аксана Калашнікава]]<br />{{Сцяг|Польшча}} [[Паула Каня]] | 6-4 6-0 |-bgcolor="#50C878" | 2. | 26 ліпеня 2015 | [[Кубак Стамбула па тэнісе 2015|Стамбул, Турцыя]] <small>(2)</small> | Хард | {{Сцяг|Расія}} [[Дар’я Гаўрылава]] | {{Сцяг|Турцыя}} [[Чагла Бююкакчай]]<br />{{Сцяг|Сербія}} [[Алена Янкавіч]] | 5-7 6-1 [10-4] |- |} === Фіналы турніраў [[WTA 125K series|WTA 125]] і [[Міжнародная федэрацыя тэніса|ITF]] у парным разрадзе (6) === ==== Перамогі (2) ==== {| class="wikitable" |-bgcolor="#eeeeee" |'''№''' |'''Дата''' |'''Турнір''' |'''Пакрыццё''' |'''Партнёрка''' |'''Суперніцы ў фінале''' |'''Лік''' |-bgcolor="#50C878" | 1. | 24 ліпеня 2010 | [[Харкаў]], [[Украіна]] | Грунт | {{Сцяг|Украіна}} [[Кацярына Казлова]] | {{Сцяг|Украіна}} [[Валянціна Івахненка]]<br />{{Сцяг|Украіна}} [[Алёна Сотнікава]] | 6-3 7-5 |-bgcolor="#ccccff" | 2. | 3 лютага 2013 | [[Vanessa Phillips Women's Tournament 2013|Эйлат, Ізраіль]] | Хард | {{Сцяг|Расія}} [[Ала Кудраўцава]] | {{Сцяг|Італія}} [[Карына Дэнтоні]]<br />{{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандра Аляксандраўна Сасновіч|Аляксандра Сасновіч]] | 6-1 6-3 |- |} ==== Паражэнні (4) ==== {| class="wikitable" |-bgcolor="#eeeeee" |'''№''' |'''Дата''' |'''Турнір''' |'''Пакрыццё''' |'''Партнёрка''' |'''Суперніцы ў фінале''' |'''Лік''' |-bgcolor="#ffffcc" | 1. | 30 мая 2009 | [[Харкаў]], [[Украіна]] | Грунт | {{Сцяг|Украіна}} [[Кацярына Казлова]] | {{Сцяг|Украіна}} [[Кацярына Аўдзіенка]]<br />{{Сцяг|Расія}} [[Марыя Жаркова]] | 7-6(3) 3-6 [9-11] |-bgcolor="#50C878" | 2. | 9 мая 2010 | [[Харкаў]], [[Украіна]] | Хард | {{Сцяг|Украіна}} [[Кацярына Казлова]] | {{Сцяг|Украіна}} [[Надзея Кічанок]]<br />{{Сцяг|Украіна}} [[Людміла Кічанок]] | 4-6 2-6 |-bgcolor="#50C878" | 3. | 23 красавіка 2011 | [[Тэсендэрла]], [[Бельгія]] | Грунт (зал) | {{Сцяг|Украіна}} [[Марына Занеўская]] | {{Сцяг|Германія}} [[Ганна-Лена Гронефельд]]<br />{{Сцяг|Германія}} [[Таццяна Малек]] | 5-7 3-6 |-bgcolor="#50C878" | 4. | 29 кастрычніка 2011 | [[Лагас]], [[Нігерыя]] | Хард | {{Сцяг|Чарнагорыя}} [[Данка Ковініч]] | {{Сцяг|Аўстрыя}} [[Мелані Клафнер]]<br />{{Сцяг|Румынія}} [[Агнеш Сатмары]] | 0-6 7-6(1) [5-10] |- |} {{канец схаванага блока}} {{пачатак схаванага блока|Загаловак=Выступленні ў камандных турнірах |Рамка = |Фон_загалоўка =}} === Фіналы камандных турніраў (1) === ==== Паражэнні (1) ==== {| class="wikitable" |-bgcolor="#eeeeee" |'''№''' |'''Год''' |'''Турнір''' |'''Каманда''' |'''Супернік у фінале''' |'''Лік''' |- | 1. | [[Кубак Хопмана 2016|2016]] | [[Кубак Хопмана]] | '''{{UKR}}''' <br /><small>Эліна Світоліна, [[Аляксандр Аляксандравіч Далгаполаў|Аляксандр Далгаполаў]]</small> | {{AUS}} <br /><small>[[Дар’я Аляксееўна Гаўрылава|Дар’я Гаўрылава]], [[Нік Кір’яс]]</small> | '''0-2'''<br /> |- |} {{канец схаванага блока}} == Гісторыя выступленняў на турнірах == ''Станам на 18 кастрычніка 2021 года'' ''Для таго, каб прадухіліць блытаніну і падвойванне ліку, інфармацыя ў гэтай табліцы карэктуецца толькі па сканчэнні ўдзелу там дадзенага гульца.'' {{пачатак схаванага блока|Загаловак=Адзіночныя турніры |Рамка = |Фон_загалоўка =}} {| class="wikitable" |- bgcolor="#efefef" ! Турнір !! [[Тур WTA 2011|2011]] !! [[Тур WTA 2012|2012]] !! [[Тур WTA 2013|2013]] !! [[Тур WTA 2014|2014]] !! [[Тур WTA 2015|2015]] !! [[Тур WTA 2016|2016]] !! [[Тур WTA 2017|2017]] !! [[Тур WTA 2018|2018]] !! [[Тур WTA 2019|2019]] !! [[Тур WTA 2020|2020]] !! [[Тур WTA 2021|2021]] !! Вынік !! В/П за<br />кар’еру |- | colspan="14" | '''Турніры Вялікага шлема''' |- |style="background:#EFEFEF;"| [[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі]] |align="center"|- |align="center"|- |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 2013|1Р]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 2014|3Р]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 2015|3Р]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 2016|2Р]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 2017|3Р]] |align="center" style="background:#ffebcd"|[[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 2018|1/4]] |align="center" style="background:#ffebcd"|[[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 2019|1/4]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 2020|3Р]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 2021|4Р]] |align="center" style="background:#EFEFEF;"|'''0 / 9''' |align="center" style="background:#EFEFEF;"|20-9 |- |style="background:#EFEFEF;"| [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат Францыі]] |align="center"|К |align="center"|К |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2013|2Р]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2014|2Р]] |align="center" style="background:#ffebcd"|[[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2015|1/4]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2016|4Р]] |align="center" style="background:#ffebcd;"|[[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2017|1/4]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2018|3Р]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2019|3Р]] |align="center" style="background:#ffebcd;"|[[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2020|1/4]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2021|3Р]] |align="center" style="background:#EFEFEF;"|'''0 / 9''' |align="center" style="background:#EFEFEF;"|22-9 |- |style="background:#EFEFEF;"| [[Уімблданскі турнір]] |align="center"|- |align="center"|К |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Уімблданскі турнір 2013|1Р]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Уімблданскі турнір 2014|1Р]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Уімблданскі турнір 2015|2Р]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Уімблданскі турнір 2016|2Р]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Уімблданскі турнір 2017|4Р]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Уімблданскі турнір 2018|1Р]] |align="center" style="background:yellow;"|[[Уімблданскі турнір 2019|1/2]] |align="center" style="color:#cccccc;"|<small>НП</small> |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Уімблданскі турнір 2021|2Р]] |align="center" style="background:#EFEFEF;"|'''0 / 8''' |align="center" style="background:#EFEFEF;"|11-8 |- |style="background:#EFEFEF;"| [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат ЗША]] |align="center"|- |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2012|1Р]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2013|2Р]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2014|1Р]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2015|3Р]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2016|3Р]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2017|4Р]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2018|4Р]] |align="center" style="background:yellow;"|[[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2019|1/2]] |align="center"|- |align="center" style="background:#ffebcd;"|[[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2021|1/4]] |align="center" style="background:#EFEFEF;"|'''0 / 9''' |align="center" style="background:#EFEFEF;"|20-9 |- |style="background:#EFEFEF;"|Вынік |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 / 0 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 / 1 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 / 4 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 / 4 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 / 4 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 / 4 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 / 4 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 / 4 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 / 4 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 / 2 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 / 4 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|'''0 / 35''' |align="center" style="background:#EFEFEF;"| |- bgcolor="#efefef" |В/П у сезоне |align="center"|0-0 |align="center"|0-1 |align="center"|2-4 |align="center"|3-4 |align="center"|9-4 |align="center"|7-4 |align="center"|12-4 |align="center"|9-4 |align="center"|15-4 |align="center"|6-2 |align="center"|10-4 |align="center"| |align="center"|'''73-35''' |- | colspan="14" | '''Алімпійскія гульні''' |- |style="background:#EFEFEF;"| [[Тэніс на Алімпійскіх гульнях|Летняя Алімпіяда]] |align="center" colspan="1" style="color:#cccccc;"|<small>НП</small> |align="center"|- |align="center" colspan="3" style="color:#cccccc;"|<small>Не праводзіўся</small> |align="center" style="background:#ffebcd;"|[[Тэніс на летніх Алімпійскіх гульнях 2016 — жаночы адзіночны турнір|1/4]] |align="center" colspan="4" style="color:#cccccc;"|<small>Не праводзіўся</small> |align="center" bgcolor=cc9966|[[Тэніс на летніх Алімпійскіх гульнях 2020 — жаночы адзіночны турнір|III]] |align="center" style="background:#EFEFEF;"|'''0 / 2''' |align="center" style="background:#EFEFEF;"|8-2 |- | colspan="14" | '''Выніковы турнір года''' |- |style="background:#EFEFEF;"|[[Фінал тура WTA]] |align="center"|- |align="center"|- |align="center"|- |align="center"|- |align="center"|- |align="center"|- |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Фінал тура WTA 2017 — адзіночны турнір|Група]] |align="center" style="background:#00ff00;"|'''[[Фінал тура WTA 2018 — адзіночны турнір|П]]''' |align="center" style="background:#D8BFD8;"| [[Фінал тура WTA 2019 — адзіночны турнір|Ф]] |align="center" style="color:#cccccc;"|<small>НП</small> |align="center"| |style="background:#EFEFEF;" align="center"|'''1 / 3''' |style="background:#EFEFEF;" align="center"|10-3 |- |style="background:#EFEFEF;"| [[Турнір чэмпіёнак WTA|Турнір чэмпіёнак]] / [[Трафей эліты WTA|Трафей эліты]] |align="center"|- |align="center"|- |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Турнір чэмпіёнак WTA 2013|Група]] |align="center"|- |align="center" style="background:yellow;"|[[Трафей эліты WTA 2015 — адзіночны турнір|1/2]] |align="center" style="background:#D8BFD8;"| [[Трафей эліты WTA 2016 — адзіночны турнір|Ф]] |align="center"|- |align="center"|- |align="center"|- |align="center" colspan="2" style="color:#cccccc;"|<small>Не праводзіўся</small> |align="center" style="background:#EFEFEF;"|'''0 / 3''' |align="center" style="background:#EFEFEF;" |5-4 |- |} <small>'''К''' — пройгрыш у кваліфікацыйным турніры.</small> {{канец схаванага блока}} == Узнагароды == * [[Ордэн «За заслугі» (Украіна)|Ордэн «За заслугі»]] ІІ ступені ([[21 жніўня]] [[2020]] года)<ref>{{Cite web |url=https://www.president.gov.ua/documents/3352020-34805 |title=Указ Президента України від 21 серпня 2020 року № 335/2020 «Про відзначення державними нагородами України з нагоди Дня незалежності України» |accessdate=2020-08-24 |archivedate=2021-04-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210415052406/https://www.president.gov.ua/documents/3352020-34805 |url-status=live }}</ref> * [[Ордэн «За заслугі» (Украіна)|Ордэн «За заслугі»]] ІІІ ступені ([[28 чэрвеня]] [[2017]] года)<ref>{{Cite web |url=http://www.president.gov.ua/documents/1682017-22090 |title=Указ Президент України від 28 червня 2017 року № 168/2017 «Про відзначення державними нагородами України з нагоди Дня Конституції України» |accessdate=2017-06-28 |archivedate=2017-12-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171211003139/http://www.president.gov.ua/documents/1682017-22090 |url-status=live }}</ref> * Ордэн «[[Ордэн княгіні Вольгі]]» III ступені ([[16 жніўня]] [[2021]] года)<ref>{{Cite web |url=https://www.president.gov.ua/documents/3612021-39693 |title=Указ Президента України від 16 серпня 2021 № 361/2021 «Про відзначення державними нагородами України спортсменів — учасників літніх Олімпійських ігор та їх тренерів» |accessdate=2021-08-17 |archivedate=2021-08-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210817182339/https://www.president.gov.ua/documents/3612021-39693 |url-status=live }}</ref> * [[Ганаровы грамадзянін Харкава]] ([[24 чэрвеня]] [[2020]] года)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://www.city.kharkov.ua/ru/news/viznacheno-novikh-pochesnikh-gromadyan-mista-44909.html|title=Определены новые Почетные граждане города|website=Официальный сайт Харьковского городского совета, городского головы, исполнительного комитета|accessdate=2021-11-25|archivedate=2021-11-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211125080613/https://city.kharkov.ua/ru/news/viznacheno-novikh-pochesnikh-gromadyan-mista-44909.html|url-status=live}}</ref> == Галерэя == <center> <gallery widths="200px" heights="200px" perrow="6"> File:Elina Svitolina (7105792783).jpg|У 2012 годзе File:Elina Svitolina (6959719576).jpg|У 2012 годзе File:Svitolina WMQ13-002.jpg|Кваліфікацыя на [[Уімблданскі турнір 2013|Уімблдан 2013]] File:Elina Svitolina (15152339008).jpg|У 2014 годзе File:Elina Svitolina (18845271920).jpg|У 2015 годзе File:Elina Svitolina & Olga Savchuk (16295909519).jpg|Разам з [[Вольга Мікалаеўна Саўчук|Вольгай Саўчук]] на [[Кубак Федэрацыі|Кубку Федэрацыі]] 2015 File:Elina Svitolina (16812666486).jpg|На [[BNP Paribas Open]] 2015 File:Elina Svitolina (19146815453).jpg|На [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2015|Адкрытым чэмпіянаце Францыі-2015]] File:Elina_Svitolina_(19319357939).jpg|На [[Уімблданскі турнір 2015|Уімблдане-2015]] File:Svitolina BM16 (8) (27672426272).jpg|На [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2016|Адкрытым чэмпіянаце Францыі-2016]] File:Svitolina US16 (34) (29235409644).jpg|На [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2016|Адкрытым чэмпіянаце ЗША-2016]] File:Elina Svitolina (33063538520).jpg|На [[BNP Paribas Open|Indian Wells Open]] 2017 </gallery> </center> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя|Тэма=Эліна Світоліна}} * Эліна Світоліна — [https://www.youtube.com/watch?v=JY25ju_nvx0 пра жыццё ў каранціне, расставанне з Багдацісам і віртуальны тэніс (ВІДЭА)] * [https://btu.org.ua/igroki/female/3653-elina-svitolina-elina-svitolina.html Профіль на сайце Вялікі тэніс Украіны] * [http://svitolina.com/ru/index.html Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200731064721/http://svitolina.com/ru/index.html |date=31 ліпеня 2020 }}{{ref-en}}{{ref-ru}} * {{Профіль WTA}} * {{Профіль ITF}} * {{Профіль удзельніцы Кубка Федэрацыі}} * [http://www.sapronov-tennis.org/?p=players&id=145 Профіль на Тэнісным партале Украіны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220311044024/http://www.sapronov-tennis.org/?p=players&id=145 |date=11 сакавіка 2022 }} * [http://www.wtatennis.com/getting-to-know/article/3013139 Інтэрв’ю сайту WTA]{{ref-en}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Світоліна Эліна Міхайлаўна}} [[Катэгорыя:Тэнісісткі Украіны]] [[Катэгорыя:Бронзавыя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 2020 года]] [[Катэгорыя:Тэнісісты на летніх Алімпійскіх гульнях 2016 года]] [[Катэгорыя:Тэнісісты на летніх Алімпійскіх гульнях 2020 года]] [[Катэгорыя:Тэнісісты на летніх Алімпійскіх гульнях 2024 года]] [[Катэгорыя:Пераможцы Адкрытага чэмпіянату Францыі па тэнісе ў адзіночным разрадзе сярод дзяўчат]] [[Катэгорыя:Пераможцы Адкрытага чэмпіянату ЗША па тэнісе ў парным разрадзе сярод дзяўчат]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Харкава]] 6btvvng7ek2p0ytr6g1td9sk9e39y7o 0 701992 5203138 4695720 2026-09-21T10:30:23Z Ciepiersia 162280 дапаўненне 5203138 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Магілёва |назва = Альхоўская вуліца |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Ленінскі раён (Магілёў)|Ленінскі раён]] |гістарычны раён = [[Машэкаўка]] |метро = |індэкс = |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = |пакрыццё = |рух = |класіфікатар = |на карце openstreetmap = |на карце яндэкс = |на карце гугл = |Commons = |sort = }} {{значэнні2|Альхоўская вуліца}} '''Альхоўская вуліца''' ({{lang-ru|Альховская улица}}) — [[вуліца]] ў [[Ленінскі раён (Магілёў)|Ленінскім раёне]] [[Магілёў|Магілёва]], у гістарычным раёне [[Машэкаўка]]. Забудавана драўлянымі дамамі сядзібнага тыпу. [[Файл:Магілёў. Нямецкі аэрафотаздымак 1943-10-23 (Альхоўская).jpg|міні|злева|Альхоўская вуліца на нямецкім аэрафотаздымку 1943 года (праходзіць з ніжняга левага вугла ў верхні правы)]] [[Файл:Маглёў. Альхоўская вуліца (05).jpg|міні|злева|Дом №3 з характэрным ганкам, пабудаваны да 1917 года<ref>[[Яўген Малікаў|Yauhen Malikau]]. [https://aeawa.pb.edu.pl/wp-content/uploads/2025/12/Architektura-et-Artibus-2-2025-do-internetu-Sciendo-artykul-II.pdf#2#1 CARVED DOORS IN WOODEN ARCHITECTURE OF THE LATE 19TH – MID 20TH CENTURIES. CITY OF MOHILEU (EASTERN BELARUS)]. С. 13</ref>.]] Пачынаецца ад адгалівання [[Вуліца Катоўскага (Магілёў)|вуліцы Катоўскага]] на левым схіле [[Дзебра|Дзебры]]. Арыентавана з паўднёвага захаду на паўночны ўсход. Ідзе паралельна да [[вуліца Мікалуцкага (Магілёў)|вуліц Мікалуцкага]] і [[Ольчынская вуліца|Ольчынскай]]. Перасякае [[вуліца Дарвіна (Магілёў)|вуліца Дарвіна]], [[завулак Шуберта (Магілёў)|завулак Шуберта]], завяршаецца скрыжаваннем з [[Вялікая Машэкаўская вуліца|Вялікай Машэкаўскай вуліцай]] сярод шматпавярховай жылой забудовы. Раней ішла далей, перасякала [[Машэкаўская вуліца|Машэкаўскую вуліцу]], далей паварочвала на поўнач (цяпер [[Варонежскі завулак (Магілёў)|Варонежскі завулак]]). Захаваўся невялікі фрагмент вуліцы (дамы №№ 30-36) ад скрыжавання з [[Сувораўская вуліца (Магілёў)|Сувораўскай вуліцай]]. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} [[Катэгорыя:Ленінскі раён (Магілёў)]] [[Катэгорыя:Машэкаўка]] s7y1jifpk34hj2bweu8awbve69x949n 0 712475 5202925 4346267 2026-09-20T20:48:24Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5202925 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Усевалад Дзмітрыевіч Шэбедзеў''' ({{Lang-ru|Всеволод Дмитриевич Шебедев}}; псеўданімы: Г. И. Христиан; Scebedev Vsevolod, Sсebedeff Giorgio, Schebedev Vsevolod detto Cristiano; {{ДН|17|1|1880}}, [[Сімферопаль]], [[Таўрычаская губерня]], [[Расійская імперыя]] — {{ДС|2|1|1931}}, [[Каўнас|Коўна]], [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літва]]) — [[Расія|руска]]-[[Украіна|ўкраінскі]] грамадскі дзеяч, папулярызатар [[Беларуская літаратура|беларускай літаратуры]]. == Біяграфічныя звесткі == Быў у партыі [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|эсэраў]]. У маладосці быў прыхільнікам [[Карл Аўгуст Раманавіч Качароўскі|Карла Качароўскага]] ў сацыял-рэв. aкaдэміі для вывучэння рускай вёскі і сельскай гаспадаркі. З 1907 жыў у [[Каралеўства Італія (1861—1946)|Італіі]], спачатку ў Каві-ды-Лаванья, потым у [[Рым]]е. У Рыме стаў супрацоўнікам Міжнароднага інстытута сельскай гаспадаркі (Istituto internazionale di agricoltura). Супрацоўнічаў з рускімі часопісамі, напрыклад, «Русское богатство» і «Киевская мысль». Разам з [[Рыгор Ільіч Шрэйдэр|Рыгорам Шрэйдэрам]] і іншымі выдаў зборнік артыкулаў пракультуране жыццё Італіі «Современный Рим» (М.: Тип. торг. дома «Мысль», 1914). Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] з [[Мікалай Міхайлавіч Кетоў|М. Кетовым]] і Міхаілам Шэфтэлем стаў адказным прадстаўніком рымскага Камітэта дапамогі рускім палітычным уцекачам у Італіі і хутка з імі ж арганізаваў у Рыме Бюро рускага друку. Надалей заняў украінафільскую пазіцыю, друкаваўся ўва ўкраінскіх выданнях Італіі (напр., «La Voce dell’Ucraina»). У сакавіку 1919 разам з І. Грыненкам заснаваў Украінскі камітэт (Comitato ucraino), які падтырмліваў палітычнае і эканамічнае прызнанне [[Украінская Народная Рэспубліка|Украіны]]. У 1917 жонка Елізавета Паўлаўна Кучаран ({{Lang-ru|Елизавета Павловна Кучерян}}) і сын [[Дзмітрый Усеваладавіч Шэбедзеў|Дзмітрый]] вярнуліся ў Расію. З 1922 выкладаў у [[Генуя|Генуі]] ў Каралеўскім найвышэйшым інстытуце камерцыйных навук (Regio Istituto Superiore di Studi Commerciali), быў супрацоўнікам часопіса «L’Europa Orientale», дзе пісаў пра [[Беларуская літаратура|беларускую літаратуру]] і аграрную рэформу ў Літве. Пасля прыходу фашыстаў да ўлады пакінуў Італію і пераехаў у Літву, у Коўна. Там адкрыў курсы [[Італьянская мова|італьянскай мовы]], у 1924—1925 друкаваўся ў газеце «Эхо». Актыўна пісаў там перадавіцы, апублікаваў успаміны пра знаёмства з [[Беніта Мусаліні|Мусаліні]] ў 1920. {{Зноскі}} == Літаратура == {{Кніга|загаловак=Русское присутствие в Италии в первой половине ХХ века: Энциклопедия|isbn=978-5-8243-2316-0|старонак=866|выдавецтва=Политическая энциклопедия|месца=[[Масква|Москва]]|мова=ru|частка=ШЕБЕДЕВ Всеволод Дмитриевич|аўтар=Гардзонио, Ст.|спасылка=https://imwerden.de/publ-12006.html|год=2019|старонкі=720-721}} == Спасылкі == * {{Артыкул|спасылка=https://imenabratska.ru/pis-mo-iz-litvy/|загаловак=ПИСЬМО ИЗ ЛИТВЫ - ИМЕНА БРАТСКА|аўтар=Algimantas Kaciuska (Альгимантас Качюшка)|год=16 марта 2018 г.|мова=ru}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Шэбедзеў Усевалад Дзмітрыевіч}} [[Катэгорыя:Эсэры]] ff94rtrlmfkvd58fw4ep6rxnenlv4dj 0 714046 5203141 4944012 2026-09-21T10:32:29Z Ciepiersia 162280 дапаўненне 5203141 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Магілёва |назва = |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Ленінскі раён (Магілёў)|Ленінскі раён]] |гістарычны раён = |метро = |індэкс = |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = |пакрыццё = |рух = |класіфікатар = |на карце openstreetmap = |на карце яндэкс = |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''Быхаўская вуліца''' ({{lang-ru|Быховская улица}}) — [[вуліца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], у [[Ленінскі раён (Магілёў)|Ленінскім раёне]]. == Забудова == * № 6Э — [[Дом Ліфанда]] (другая палова ХІХ стагоддзя). — {{ГККРБ 4|513Г000013}} * № 12 — Будынак (другая палова ХІХ стагоддзя). — {{ГККРБ 4|513Г000014}} * № 22 — драўляны будынак з дэкорам у стылі [[Магілёўская разьба|магілёўскай разьбы]]. <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Магілёў. Па Задубравенскім пасадзе. 2018 (25).jpg|Дом Ліфанда Магілёў. Па Задубравенскім пасадзе. 2018 (37).jpg|Дом № 12 Магілёў. Вуліца Быхаўская, 22.jpg|Дом № 22, пабудаваны да 1917 года<ref>[[Яўген Малікаў|Yauhen Malikau]]. [https://aeawa.pb.edu.pl/wp-content/uploads/2025/12/Architektura-et-Artibus-2-2025-do-internetu-Sciendo-artykul-II.pdf#2#1 CARVED DOORS IN WOODEN ARCHITECTURE OF THE LATE 19TH – MID 20TH CENTURIES. CITY OF MOHILEU (EASTERN BELARUS)]. С. 14</ref>. </gallery> == Спасылкі == {{Commons|Category:}} [[Катэгорыя:Ленінскі раён (Магілёў)]] [[Катэгорыя:Быхаўская вуліца (Магілёў)| ]] [[Катэгорыя:Вуліцы, названыя ў гонар Быхава|Магілёў]] 0v5gy4upjgp6bpkaeoqtkonkk925pm7 5203142 5203141 2026-09-21T10:32:42Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ афармленне 5203142 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Магілёва |назва = |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Ленінскі раён (Магілёў)|Ленінскі раён]] |гістарычны раён = |метро = |індэкс = |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = |пакрыццё = |рух = |класіфікатар = |на карце openstreetmap = |на карце яндэкс = |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''Быхаўская вуліца''' ({{lang-ru|Быховская улица}}) — [[вуліца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], у [[Ленінскі раён (Магілёў)|Ленінскім раёне]]. == Забудова == * № 6Э — [[Дом Ліфанда]] (другая палова ХІХ стагоддзя). — {{ГККРБ 4|513Г000013}} * № 12 — Будынак (другая палова ХІХ стагоддзя). — {{ГККРБ 4|513Г000014}} * № 22 — драўляны будынак з дэкорам у стылі [[Магілёўская разьба|магілёўскай разьбы]]. <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Магілёў. Па Задубравенскім пасадзе. 2018 (25).jpg|Дом Ліфанда Магілёў. Па Задубравенскім пасадзе. 2018 (37).jpg|Дом № 12 Магілёў. Вуліца Быхаўская, 22.jpg|Дом № 22, пабудаваны да 1917 года<ref>[[Яўген Малікаў|Yauhen Malikau]]. [https://aeawa.pb.edu.pl/wp-content/uploads/2025/12/Architektura-et-Artibus-2-2025-do-internetu-Sciendo-artykul-II.pdf#2#1 CARVED DOORS IN WOODEN ARCHITECTURE OF THE LATE 19TH – MID 20TH CENTURIES. CITY OF MOHILEU (EASTERN BELARUS)]. С. 14</ref>. </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} [[Катэгорыя:Ленінскі раён (Магілёў)]] [[Катэгорыя:Быхаўская вуліца (Магілёў)| ]] [[Катэгорыя:Вуліцы, названыя ў гонар Быхава|Магілёў]] te5fp6608ckrxrlji46r98mht4ifadf 0 715381 5202758 4994753 2026-09-20T15:08:20Z DBatura 73587 5202758 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Брунецкая аперацыя |частка = [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі]] |дата = з 5 па 27 ліпеня 1937 |месца = [[Брунетэ]], [[Іспанія]] |выява = Battle of Brunete.png |загаловак = Карта аперацыі. |вынік = *• Франкісты вярнулі кантроль над Брунетэ. *• Рэспубліканцы прадухілілі наступленні праціўніка ў іншых раёнах |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|Другая Іспанская Рэспубліка}}<br>[[Выява:Flag of the International Brigades.svg|border|22px]] [[Інтэрнацыянальныя брыгады]] |праціўнік2 = [[File:Flag of the Bando Nacional (1936–1938).svg|22px]] [[Франкісцкая Іспанія]]<br>[[Выява:Colour of the Legion Condor left side.svg|22px]] [[Легіён «Кондар»]]<br>[[File:Emblem of Viriatos Volunteers.svg|22px]] [[Легіён «Вірыятас»]] |камандзір1 = [[Хасэ Міяха]] |камандзір2 = [[Хасэ Энрыке Варэла|Хасэ Варэла]] |сілы1 = 80 000 пяхоты<br>150 самалётаў |сілы2 =65 000 пяхоты<br>105 самалётаў |страты1 =25 000 забітых і параненых<br>60—100 самалётаў |страты2 =13 000 забітых і параненых<br>23—25 самалётаў }} {{Бітвы і аперацыі грамадзянскай вайны ў Іспаніі}} '''Брунецкая аперацыя''' — наступальная аперацыя [[Народная армія Іспанскай Рэспублікі|рэспубліканскай арміі]] падчас [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|грамадзянскай вайны ў Іспаніі]]. == Прадмовы == У чэрвені 1937 года [[Нацыяналістычная фракцыя (Іспанія)|нацыяналісты]] [[Бітва пры Більбаа|авалодалі горадам Більбаа]] і актыўна развівалі сваё прасоўванне ў Паўночнай Іспаніі. Паралельна з гэтым парты, што знаходзіліся пад кантролем Рэспублікі, былі ўзяты ў блакаду франкісцкім флотам. Дадзены момант прывёў да значнага скарачэння ваеннай дапамогі з [[СССР]]. Меркавалася пачаць забеспячэнне праз французскую мяжу, але для гэтага неабходна было пераканаць афіцыйны Парыж у дзеяздольнасці рэспубліканскага ўрада, правёўшы паспяховую ваенную аперацыю. == План == Камандаванне Рэспублікі разлічвала аслабіць націск праціўніка на Паўночным фронце і сарваць будучае наступленне ў Паўднёвай Іспаніі. Рэспубліканцы намячалі нанесці 2 сустрэчных удары ў агульным кірунку на Брунетэ — важны вузел камунікацый у тыле франкістаў. Галоўны ўдар сіламі 2 карпусоў з раёна на паўночны захад ад [[Мадрыд]]а, дапаможны — з раёна на паўднёвы ўсход ад Мадрыда ў напрамку Навалькарнера. Меркавалася акружыць і разграміць Мадрыдскі корпуса нацыяналістаў. == Баявыя дзеянні== Баявыя дзеянні пачаліся наступленнем на дапаможным кірунку. Прасунуўшыся на 3 км, рэспубліканцы, аднак, былі спынены моцнымі контратакамі франкістаў. На кірунку галоўнага ўдару іх войскі, засяродзіўшы на ўчастку шырынёй 12 км 6 пяхотных дывізій, каля 100 гармат, 80 танкаў і 30 бронемашын, у ноч на 6 ліпеня перайшлі ў наступленне і на працягу першых гадзін прарвалі абарону нацыяналістаў. Развіваючы прарыў, пяхота і танкі рэспубліканцаў да зыходу 6 ліпеня авалодалі Брунетэ. Поспех наступлення шмат у чым быў вызначаны высокімі маральна-палітычнымі якасцямі рэспубліканскіх войскаў і замежных [[інтэрнацыянальныя брыгады|інтэрбрыгад]], якія дзейнічалі ў іх складзе. Мяцежнікі вымушаны былі перакінуць значныя сілы з Паўночнага фронту ў раён Брунетэ, у выніку чаго прасоўванне рэспубліканскіх часцей было спынена. 24 ліпеня франкісты нанеслі моцны контрудар у напрамку горада, прымусіўшы рэспубліканцаў адысці ў паўночным кірунку і перайсці да абароны. == Вынікі == Рэспубліканскаму камандаванню не ўдалося дасягнуць канчатковай мэты. Для вырашэння пастаўленай задачы наяўных сіл і сродкаў было недастаткова. Былі дапушчаны пралікі ў арганізацыі аперацыі. У склад ударнай групоўкі не было выдзелена неабходных сіл для развіцця тактычнага поспеху ў аператыўны. Тым не менш Брунецкая аперацыя сарвала планы мяцежнікаў адносна тэрмінаў ліквідацыі Паўночнага фронту, яны таксама былі вымушаныя адмовіцца ад наступлення на паўднёвым фронце — у Эстрэмадуры. == Літаратура == * Серебряков А. Г. Брунетская операция республиканской армии Испании (Оперативно-тактический очерк). - М.: Воениздат НКО СССР, 1941. - 104 с. * Под знаменем Испанской республики.1936-1939 [Текст] : Воспоминания советских добровольцев-участников нац.-революционной войны в Испании / [Акад. наук СССР. Советский ком. ветеранов войны] ; [Под ред. Н. Н. Воронова и др.]. - Москва : Наука, 1965. - 567 с., 2 л. портр., карт. : ил., карт.; 21 см. * Советская военная энциклопедия в 8-й томах, т. 1. [[Катэгорыя:Бітвы і аперацыі грамадзянскай вайны ў Іспаніі]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1937 года]] [[Катэгорыя:Ліпень 1937 года]] [[Катэгорыя:Бітвы ў Іспаніі]] [[Катэгорыя:1937 год у Іспаніі]] j86ou7ikc8pbqxc3u8r2rvvrb5j8xk3 0 716525 5202769 5156950 2026-09-20T15:37:30Z DBatura 73587 /* Вялікая Айчынная вайна */ 5202769 wikitext text/x-wiki {{Main|Грамадзянская вайна ў Іспаніі}} [[Файл:The Soviet Union 1969 CPA 3800 stamp (Sergey Gritsevets and Fighter Planes) cancelled.jpg|thumb|300px|Беларус, удзельнік вайны, двойчы Герой Савецкага Саюза С. І. Грыцавец на паштовай марцы.]]{{Беларусь і ўзброеныя канфлікты}} [[Савецкі Саюз]], у тым ліку [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка]], у перыяд вайны ў Іспаніі 1936—1939 гг. аказваў падтрымку [[Рэспубліканская фракцыя (Іспанія)|рэспубліканцам]], якія ваявалі супраць генерала [[Франсіска Франка]] і яго [[Нацыяналістычная фракцыя (Іспанія)|прыхільнікаў]]. Пераважная большасць [[беларусы|этнічных беларусаў]] і ўраджэнцаў [[Беларусь|Беларусі]] прынялі ўдзел у канфлікце на баку Рэспублікі. Многія былі ў складзе [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Іспаніі|групы савецкіх ваенных спецыялістаў]]. Жыхары [[Заходняя Беларусь|заходніх рэгіёнаў краіны]], што з’яўляліся тады часткай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], змагаліся ў шэрагах [[XIII інтэрбрыгада імя Яраслава Дамброўскага|інтэрбрыгады Дамброўскага]]. За заслугі ва ўзброеным канфлікце пяць выхадцаў з Беларусі былі ўдастоены звання [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]]<ref name="lvdrus.ru">[http://www.lvdrus.ru/maind/130121151847.html Советские военные советники и специалисты в Испании (1936—1939 гг.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131020220530/http://www.lvdrus.ru/maind/130121151847.html |date=20 кастрычніка 2013 }} / интернет-сайт региональной общественной организации «Лига Военных Дипломатов»</ref><ref name="orel-region.ru">[http://orel-region.ru/victory/memory/2_02.html Интернациональная военная помощь Испании (1936—1939)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131031004413/http://orel-region.ru/victory/memory/2_02.html |date=31 кастрычніка 2013 }} // «Память Земли Орловской»</ref>, з якіх 4 — этнічныя беларусы ([[Фёдар Кузьміч Каўроў|Ф. К. Каўроў]], [[Павел Емяльянавіч Купрыянаў|П. Е. Купрыянаў]], [[Георгій Міхайлавіч Склязнёў|Г. М. Склязнёў]], [[Сяргей Іванавіч Грыцавец|С. І. Грыцавец]]), 1 — [[палякі ў Беларусі|этнічны паляк]] ([[Мікалай Аляксандравіч Сяліцкі|М. А. Сяліцкі]])<ref>Гл. [[Спіс Герояў Савецкага Саюза (Беларусь)]]</ref>. == Асвятленне пытання == Галоўнай працай на тэму ролі краіны (як савецкай, так і польскай частак) і яе ўраджэнцаў у іспанскім канфлікце з’яўляецца манаграфія 2009 года «Беларусь і вайна ў Іспаніі (1936—1939)» за аўтарствам старэйшага навуковага супрацоўніка аддзела ваеннай гісторыі Беларусі [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытута гісторыі НАН]] ''Ірыны Варанковай''. Гісторык ''Аляксей Кудрыцкі'' адзначыў, што нягледзячы на ўсю падрабязнасць публікацыі ў пытанні ўдзелу супляменнікаў як савецкіх [[ваенны спецыяліст|ваенспецоў]] і валанцёраў інтэрбрыгад, былі і недахопы. Многія выхадцы з Беларусі апынуліся не ўлічаны, паколькі Варанкова абапіралася толькі на айчынныя архівы і матэрыялы, не выкарыстоўваючы замежныя<ref name="Кудрыцкі">Кудрицкий А. С. Образ белоруса, добровольца интербригад Республиканской армии Испании / А. С. Кудрицкий // Роль личности в истории государства и права Беларуси: сборник тезисов докладов по материалам Республиканской научно-теоретической конференции студентов, магистрантов и аспирантов, Минск, 3-4 ноября 2016 года / [под ред. И. В. Вишневской, И. П. Манкевич]; УО «Белорусский государственный экономический университет». — Минск: БГУ, 2016. — С. 137—138.</ref>. Сам Кудрыцкі займаўся даследаваннем удзелу беларусаў у складзе інтэрбрыгад<ref>{{Cite web |url=https://commons.com.ua/ru/authors/kudrickij-oleksij/ |title=Кудрицкий Алексей |access-date=14 жніўня 2022 |archive-date=14 жніўня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220814191440/https://commons.com.ua/ru/authors/kudrickij-oleksij/ |url-status=dead }}</ref>. Гэтая тэма мімаходзь згадвалася ў публікацыях [[дацэнт]]а ''Сяргея Шабельцава''<ref name="Кудрыцкі"/> аб [[Беларусы ў Аргенціне|аргенцінскіх беларусах]]<ref name="Аргентина">Шабельцев, С. В. Белорусские реэмигранты: аргентинское прошлое как фактор самоидентификации и инаковости в СССР / С. В. Шабельцев // Крыніцазнаўства і спецыяльныя гістарычныя дысцыпліны: навук. зб. Вып. 5 / Рэдкал. У. Н. Сідарцоў (адк. рэд.), С. М. Ходзін (нам.адк. рэд.) [і інш.] — Мн: БГУ, 2009. — C. 111—120.</ref> і іншых аўтараў<ref name="Кудрыцкі"/>. У сваю чаргу тэму танкістаў з Беларускай ССР закранаў ''Юрый Глушакоў''<ref name="Глушаков"/>. У іншых крыніцах інфармацыя пра беларусаў у канфлікце сустракалася эпізадычна. Пераважна гэта былі зборнікі, артыкулы і дакументы, выдадзеныя ў савецкі час<ref name="Кудрыцкі"/>. Па большай частцы для сучаснай Беларусі вайна ў Іспаніі, нягледзячы на ўдзел у ёй яе ўраджэнцаў, з’яўляецца слаба вядомым канфліктам<ref name="Кудрыцкі"/>. == Салідарнасць і дапамога == У пачатку жніўня 1936 года Савецкі Саюз далучыўся да кампаніі салідарнасці з іспанскімі рэспубліканцамі. На той момант мерапрыемствы ў падтрымку антыфранкістаў праведзены ў [[Бельгія|Бельгіі]], [[Францыя|Францыі]], [[Італія|Італіі]] і [[Швейцарыя|Швейцарыі]]. 3 жніўня, на наступны дзень пасля першых прарэспубліканскіх мітынгаў у [[Ленінград]]зе і [[Масква|Маскве]] на тэрыторыі [[РСФСР]], прайшлі свае выступы і ў сталіцы Савецкай Беларусі горадзе [[Мінск]]у. У акцыю былі ўцягнуты фабрыкі «[[Камунарка (фабрыка)|Камунарка]]» і «Кастрычнік», заводы [[Мінскі станкабудаўнічы завод імя С. М. Кірава|імя Кірава]] і [[Мінскі вагонарамонтны завод|Мяснікова]], электрастанцыя нумар 1, [[Мінскі трамвай|трамвайны парк]], друкарня газеты «[[Звязда (газета)|Звязда]]», 2-я савецкая бальніца, наркаматы асветы і фінансаў БССР, Цэнтральны савет прафсаюзаў і іншыя арганізацыі і ўстановы. 4-га на [[Плошча Свабоды (Мінск)|плошчы Свабоды]] з удзелам шэрагу вядомых беларускіх дзеячаў прайшоў гарадскі мітынг салідарнасці пад лозунгам «Акажам матэрыяльную дапамогу гераічным змагарам іспанскага народа». Неўзабаве падобныя мерапрыемствы ахапілі ўсю краіну<ref>Воронкова, книга, стр. 40—41</ref>. Актыўную дзейнасць вяла Міжнародная арганізацыя дапамогі змагарам рэвалюцыі ([[МАДР]]), якая займалася зборам сродкаў для рэспубліканцаў<ref>Воронкова, книга, стр. 41</ref>. На 27 кастрычніка ў фондзе дапамогі Іспаніі ад СССР мелася сума ў памеры 47,5 млн [[савецкі рубель|рублёў]], з якіх 538 тысяч ад БССР<ref>Воронкова, книга, стр 47</ref>. Збор сродкаў праводзіўся ў тым ліку за кошт дабрачынных мерапрыемстваў (спектакляў, канцэртаў і іншага)<ref>Воронкова, книга, стр. 48—49</ref>. [[КП(б)Б]] эксплуатавала іспанскія падзеі ў агітацыйна-прапагандысцкай дзйннасці з мэтай «асуджэння [[фашызм]]у і падпальшчыкаў вайны». Насельніцтва БССР было добра дасведчана аб ваенных дзеяннях у Іспаніі за кошт рэгулярных зводак. Так, напрыклад, газеты Савецкай Беларусі вялі рубрыку «На франтах у Іспаніі», дзе публікавалася актуальная інфармацыя аб канфлікце. Друкаваныя [[СМІ]] пісалі біяграфічныя нарысы вядомых дзеячаў Іспанскай Рэспублікі<ref>Воронкова, книга, стр. 56</ref><ref>Воронкова, статья, стр. 87</ref>. [[Заходняя Беларусь]], якая ўваходзіла ў склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], таксама была ўцягнута ў рух салідарнасці з рэспубліканцамі. Аднак там існавалі свае асаблівасці. Польшча далучылася да пагаднення аб неўмяшанні ў канфлікт<ref>Воронкова, книга, стр. 127</ref>, таму прарэспубліканскія мерапрыемствы не мелі падтрымкі на дзяржузроўні. Актывісты патрабавалі ад уладаў падтрымаць афіцыйны Мадрыд. [[Санацыя (Польшча)|Рэжым санацыі]], прытрымліваючыся прынцыпу неўмяшання ва ўнутраныя справы Іспаніі, адказваў арыштамі ўдзельнікаў руху<ref>Борьба трудящихся Западной Белоруссии за социальное и национальное освобождение и воссоединение с БССР : Документы и материалы: в 2 т. — 2 т.: 1929—1939 гг. — Минск., 1972. — с. 421.</ref>. [[Палескае ваяводства|Палескі ваявода]] [[Вацлаў Костак-Бярнацкі]] адзначаў<ref>Воронкова, книга, стр. 128</ref>:{{Цытата|...[Насельніцтва Заходняй Беларусі] жыва цікавіцца ходам падзей у Іспаніі. Слухачы савецкіх радыёперадач вераць у перамогу чырвоных... многія маладыя сяляне нелегальна імкнуцца ў Іспанію, каб змагацца з Франка.}} Польскія сілы бяспекі ў сваіх справаздачах згадвалі збор сродкаў камуністычнымі ячэйкамі для арміі Рэспублікі<ref name="апошняя"/> і іншай дапамогі. Часам падобныя мерапрыемствы праходзілі пад прыкрыццём вяселляў і вечарынак. Толькі ў маі—чэрвені 37-га ў Заходняй Беларусі сабралі больш за 1900 [[Польскі злоты|злотых]]. У жніўні таго ж года ЦК [[Камуністычная партыя Польшчы|Кампартыі Польшчы]] ў лісце да Палітбюро ЦК [[ВКП(б)]] паказаў, што на тэрыторыі краіны ў зборы ахвяраванняў лідзіруюць горад [[Варшава]] і беларускае сялянства<ref>Воронкова, книга, стр. 143</ref>. Найбольш актыўныя кампаніі салідарнасці праводзіліся да жніўня 1938 года, калі была распушчана [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі]]<ref name="апошняя">Воронкова, книга, стр. 148</ref>. == Ваенныя спецыялісты == {{Main|Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Іспаніі}} 14 верасня 1936 года [[Галоўнае разведвальнае ўпраўленне (СССР)|Разведупраўленне]] [[Народны камісарыят абароны СССР|Наркамата абароны]] і Замежны аддзел [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|Наркамата ўнутраных спраў]] прынялі план аперацыі «X», якая прадугледжвала аказанне ваеннай дапамогі Рэспубліканскай Іспаніі, уключаючы падтрымку ў [[ваенна-тэхнічнае супрацоўніцтва|ваенна-тэхнічнай сферы]] і паслугі [[Ваенны саветнік (спецыяліст)|ваенных саветнікаў]], [[ваенны спецыяліст|ваенспецаў]], інструктараў (распрацоўка аперацый і падрыхтоўка кадраў)<ref name="спачатку">Воронкова, статья, стр. 83—84</ref>. Значную вагу ў савецкім кантынгенце атрымала [[Беларуская ваенная акруга]] (БВА), якая лічылася адной з найбольш падрыхтаваных. У Іспаніі ад яе накіраваны байцы сямі авіяцыйных брыгад, такіх як 114-я штурмавая ([[Гомель]]), 142-я знішчальная ([[Бабруйск]]), 59-я хуткасных бамбардзіроўшчыкаў (Быхаў), 40-я лёгкабардзіровачная ([[Віцебск]]), 49-я хуткасных бамбардзіроўшчыкаў ([[Шаталава (Пачынкаўскі раён)|Шаталава]], [[Смаленская вобласць]]), 83-я знішчальная ([[Бранск]]), 116-я змяшаная ([[Смаленск]]){{efn|У той час у складзе БВА, акрамя БССР, знаходзіліся таксама некаторыя сумежныя тэрыторыі Заходняй Расіі.}}, трох механізаваных, у тым ліку 4-я асобная (Бабруйск) і 3-я асобная ([[Старыя Дарогі]]), і 6-га механізаванага палка [[6-я кавалерыйская дывізія (СССР)|6-й Кубанска-Церскай казачай Чырванасцяжнай дывізіі ім. С. М. Будзёнага]] (Гомель). Сярод гэтых і іншых злучэнняў у Іспаніі былі як [[беларусы|этнічныя беларусы]], так і ўраджэнцы Беларусі розных нацыянальнасцяў<ref name="спачатку"/>. === Танкісты === [[Файл:Museo de Artillería de Cartagena-T26B 04.JPG|thumb|left|Т-26 — найбольш шматлікі танк вайны ў Іспаніі. Эскплуатаваўся ў тым ліку байцамі «Пабла» (Паўлава) 4-й бабруйскай мехбрыгады.]] Першую групу савецкіх танкістаў вылучыла менавіта БВА: 50 чалавек ад 4-й і 30 ад 3-й мехбрыгады з 50-ю машынамі [[Т-26]] для навучання іспанцаў<ref name="танкі">Воронкова, статья, стр 85</ref>. Па плане, за месяц ваенспецам трэба было падрыхтаваць да 100 танкістаў. Заняткі пачаліся 17 кастрычніка, праз чатыры дні пасля прыбыцця інструктараў<ref name="танкі"/>, аднак неўзабаве навучанне рэзка перапыніла камандаванне. Кіраўніцтву патрэбны былі тэрмінова любыя, нават дрэнна навучаныя сілы, паколькі франкісты ўжо набліжаліся да сталічнага [[Мадрыд]]а. Так як іспанцы яшчэ не былі падрыхтаваны, то прыйшлося са спецыялістаў 4-й мехбрыгады сфармаваць 15 экіпажаў для ўдзелу ў баявых дзеяннях. Узначаліў злучэнне [[Поль Мацісавіч Арман|Поль Арман]]<ref name="лобач">''Юрий Лобач.'' [https://bobruisk.ru/news/2016/09/01/pomnyat-kartahena-val-demoro-i-madrid Ровно 80 лет назад бобруйские танкисты отправились в сражающуюся Испанию] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220731190830/https://bobruisk.ru/news/2016/09/01/pomnyat-kartahena-val-demoro-i-madrid |date=31 ліпеня 2022 }} // Вечерний Бобруйск : газета. — 1 сентября 2016.</ref>. 29 кастрычніка [[Бой пры Сесеньі і Эсківіясе|танкавае фарміраванне ажыццявіла атаку на пазіцыі прыхільнікаў Франка]] ў раёне населеных пунктаў [[Сесенья]] і [[Эсківіяс]], у 30 км ад Мадрыда. Тут восем італьянскіх танкаў «[[Carro CV3/33|Ансальда]]» выступілі супраць адзінаццаці савецкіх Т-26. Сярод ураджэнцаў Беларусі ў баі ўдзельнічалі камандзіры экіпажаў ''[[Мікалай Аляксандравіч Сяліцкі|Мікалай Сяліцкі]]'' (Мінск, [[палякі ў Беларусі|этнічны паляк]]; яго каманда знішчыла батарэю горных гармат і некалькі машын з боепрыпасамі), ''Іван Лобач'' ([[Полацк]]) і ''[[Павел Емяльянавіч Купрыянаў|Павел Купрыянаў]]'' (Старынцы, [[Полацкі раён]]). Першыя двое загінулі, у той час як трэці выжыў. У наступныя два тыдні танк Купрыянава знішчыў 2 танкі, 8 гармат і некалькі варожых атрадаў пяхоты. Аднак ужо 9 лістапада гіне і ён<ref name="Глушаков"/><ref name="танкі"/><ref name="лобач"/><ref name="Коломиец, Мощанский">''Коломиец М. Мощанский И.'' Танки испанской республики. Танкомастер 1998 № 2-3, страницы 3, 4, 11</ref>. 6 снежня<ref name="лобач"/> ў краіну прыбыла другая група. Напярэдадні быў напісаны рапарт камандаванню з просьбай накіраваць добраахвотнікаў у Іспанію. Выдаваць інфармацыю аб паездцы было найстрога забаронена. Разам са сваімі падначаленымі на [[Пірэнейскі паўвостраў]] адправіўся камбрыг 4-й брыгады [[Дзмітрый Рыгоравіч Паўлаў|Дзмітрый Паўлаў]]. Тут ён дзейнічаў пад пазыўным «Пабла»<ref name="Глушаков">''Юрий Глушаков.'' [https://imhoclub.by/ru/material/i_nashi_ljudi_muzhestva_polni И наши люди мужества полны…] — IMHOclub : интерактивный портал. — 1 апреля 2017.</ref>. З групы сфарміравана 1-я бранятанкавая брыгада Рэспублікі. У лютым 1937-га яна прыняла ўдзел у [[Бітва пры Хараме|бітве пры Хараме]], дзе змагалася таксама [[XIII інтэрбрыгада імя Яраслава Дамброўскага|польская інтэрбрыгада Дамброўскага]], у складзе якога былі беларусы з заходніх рэгіёнаў краіны<ref name="Глушаков"/>. На Хараме 12 лютага загінулі камандзір узвода ''[[Георгій Міхайлавіч Склязнёў|Георгій Склязнёў]]'' ([[Новая Беліца (Гомель)|Новая Беліца]], Гомель; раней у студзені вывеў з бою і выратаваў падпалены танк, а за дзесяць дзён да гібелі яго экіпаж на Хамары знішчыў падраздзяленне франкістаў), мехкіры ''Канстанцін Чарненка'' (?, [[Чэрыкаўскі раён]]; уваходзіў у экіпаж Склязнёва) і ''Пётр Корсунаў'' (?, [[Аршанскі раён]])<ref>Воронкова, статья, стр 86</ref>. У сакавіку прысутнасць байцоў «Пабла» будзе заўважана ў [[Гвадалахарская аперацыя|Гвадалахарскай аперацыі]]<ref name="лобач"/>. Улетку пад Мадрыдам загінуў камандзір экіпажа ''[[Фёдар Кузьміч Каўроў|Фёдар Каўроў]]'' ([[Пасуддзева]], [[Дубровенскі раён]]). Ад беларусаў 4-й мехбрыгады таксама вызначыліся камандзір экіпажа ''Васіль Скідан'' ([[Новая Ёлча]]/[[Старая Ёлча]] (?), [[Брагінскі раён]]; 4 студзеня 1937 разам з 2-й інтэрбрыгадай адбіў атаку франкістаў пад Гвадалахарай) і танкіст ''Данііл Навіцкі'' (?)<ref>Воронкова, книга, стр. 103—104</ref>. У верасні—кастрычніку 4-я бабруйская брыгада была вернута ў БССР, але некаторыя яе байцы засталіся і ўліліся ў атрад Кандрацьева, які прыбыў у жніўні з [[Маскоўская ваенная акруга|Маскоўскай ваеннай акругі]]. Першапачаткова ён змагаўся ў фарміраванні «Пабла», але потым яго падраздзяленне далучылася да 1-га асобнага інтэрнацыянальнага танкавага палка. У злучэнні змагаліся ''Вадзім Сапроненка'' (?, [[Гарадоцкі раён]]; удзельнічаў у 43 танкавых нападах і знішчыў 2 танкі), ''Юстын Дзяшчэня'' ([[Калюга (Глускі раён)|Калюга]], [[Глускі раён]]; памёр ад ран у роднай вёсцы па вяртанні на радзіму), ''Сямён Ціханчук'' ([[Крыўча]], [[Брагінскі раён]]/[[Аляксееўка (Гомельскі раён)|Алексееўка]], [[Гомельскі раён]] (?)) і ''Адам Татур'' ([[Дунаева|Лапухі (зараз Дунаева)]], [[Капыльскі раён]])<ref>Воронкова, книга, стр. 103—106</ref> === Лётчыкі === У верасні 1936-га ў Іспанію прыбыла першая група авіятараў з 30 лётчыкаў. У яе складзе быў ураджэнец [[Слаўгарад (Беларусь)|Прапойска (зараз Слаўгарад)]] ''Васіль Бібікаў''. Ён уліўся ў шэрагі 1-й інтэрнацыянальнай бамбардзіровачнай эскадрыллі. Таксама сярод першых ваенспецаў знаходзіўся авіяцыйны інжынер з в. [[Дашкаўка (Магілёўскі раён)|Дашкаўка]] [[Магілёўскі раён|Магілёўскага раёна]] ''[[Зелік Аронавіч Іофэ|Зелік Іофэ]]'' ([[Яўрэі ў Беларусі|беларускі яўрэй]])<ref name="небо">Воронкова, книга, стр. 72—88</ref>. [[Файл:Polikarpov I-16 with spanish republican markings.jpg|thumb|Самалёт І-16. Падобны выкарыстоўваўся 83-й бранскай знішчальнай брыгадай.]] У красавіку 1937 года ў складзе групы з сямі авіятараў 83-й бранскай знішчальнай брыгады (эксплуатавалі [[І-16]]) на Пірэнейскі паўвостраў прыбылі двое беларусаў — ''Нікіфар Глушэнкаў'' ([[Зубры]], [[Горацкі раён]]) і ''Міхаіл Гурын'' (?). У Іспаніі абодва служылі да жніўня наступнага года. За гэты час Глушэнкаву ўдалося атрымаць у адзіночку ці ў пары парадку 10 паветраных перамог. Гурын вызначыўся знішчэннем 4 самалётаў, два з якіх збіў асабіста. У жніўні—верасні з Бабруйска накіраваны атрад лётчыкаў 142-й знішчальнай брыгады пад камандаваннем І. Гусева. Авіятары падраздзялення ўдзельнічалі практычна ва ўсіх буйных аперацыях рэспубліканцаў. Ад 142-й у Іспаніі знаходзілся беларусы ''Платон Смалякоў'' (?), які здзейсніў 98 баявых вылетаў і збіў тры самалёты (два асабіста), і ''Андрэй Мікулавіч'' (?), які загінуў у кастрычніку ў раёне [[Сарагоса|Сарагосы]]<ref name="небо"/>. У маі 1938 года ў баі пад Балагерам загінуў беларус ''Іван Турчын'' (Свінціцы, [[Гродзенскі раён]]), які служыў у 35-й эскадрыллі 56-й знішчальнай авіябрыгады Кіеўскай ваеннай акругі (КВА). У гэты ж час ад у Іспанію ад КВА быў накіраваны ''[[Сяргей Іванавіч Грыцавец|Сяргей Грыцавец]]'' ([[Бараўцы (Баранавіцкі раён)|Бараўцы]], [[Баранавіцкі раён]]). Ён зарэкамендаваў сябе як таленавіты лётчык і інструктар<ref name="небо"/>. Разам з вышэйзгаданымі ў Іспаніі служылі і іншыя ўраджэнцы краіны, у тым ліку ''Цімафей Малашкевіч'' ([[Орша]]; саветнік пры штабе бамбардзіровачнай авіяцыі са снежня 1937 па верасень 1938), ''Захар Скутаў'' ([[Аляксандрава (Сенненскі раён)|Аляксандрава]], [[Сенненскі раён]]; з чэрвеня 1938 змагаўся ў бамбардзіровачнай авіяцыйнай групе як стралок-радыст), ''Сцяпан Шаўчэнка'' ([[Азёры (Круглянскі раён)|Азёры]], [[Круглянскі раён]]; загінуў у жніўні 1938 пад Балагерам), ''Сцяпан Пісакаў'' ([[Старынцы (Віцебскі раён)|Старынцы]], [[Віцебскі раён]]; змагаўся ў складзе групы байцоў 114-й гомельскай авіябрыгады К. Гусева)<ref name="небо"/>. === Іншыя === Акрамя авіяцыі і танкавых злучэнняў савецкія военспецы, у тым ліку з Беларусі, аказвалі дапамогі рэспубліканцам у станаўленні і развіцці іншых часцей. Свой уклад унеслі старшы саветнік штаба [[супрацьпаветраная абарона|СПА]] антыфранкістаў ''Мікалай Нагорны'' ([[Асташын]], [[Карэліцкі раён]]), саветнікі-артылерысты ''Іван Варапаеў'' (Трыбульня, [[Краснапольскі раён]]), ''Феадосій Жаўноў'' ([[Жгунь (аграгарадок)|Жгунь]], [[Добрушскі раён]]), ''Генадзь Межынскі'' ([[Магілёў]]), агульнавайсковыя саветнікі ''Аляксей Цярэшкаў'' ([[Карма (Добрушскі раён)|Карма]], Добрушскі раён), ''[[Васіль Аляксандравіч Юшкевіч|Васіль Юшкевіч]]'' (этнічны беларус з цяпер літоўскага [[Вільнюс]]а), ''Сцяпан Чарняк'' ([[Чарневічы (Барысаўскі раён)|Чарневічы]], [[Барысаўскі раён]]), саветнікі па [[дыверсійна-разведвальная група|дыверсійна-разведвальнай дзейнасці]] і бяспецы ''Рыгор Шпілеўскі'' (Гомель), ''Леў Фельбдзін''{{efn|У Іспаніі дзейнічаў як Аляксандр Арлоў.}} (Бабруйск), ''Навум Белкін'' ([[Жлобін]]), ''Навум Эйтынгон'' ([[Шклоў]]), ''Андрэй Шпігельглас'' ([[Масты]]), ''Якаў Серабранскі''{{efn|Сапраўднае прозвішча — Бергман.}} (Мінск), ''Леў Маневіч'' ([[Чавусы]]), ''Нікан Каваленка'' (?), ''Сцяпан Ярашэн'' (?, загінуў 13 ліпеня 1937), ''Іван Пітушка'' ([[Ляскавічы (Петрыкаўскі раён)|Ляскавічы]]; [[Петрыкаўскі раён]], загінуў), ''Пётр Арцемкін'' ([[Іскозы]], [[Дубровенскі раён]]; загінуў), ''[[Васіль Захаравіч Корж|Васіль Корж]]'' ([[Хорастава]], [[Салігорскі раён]]), ''[[Кірыл Пракопавіч Арлоўскі|Кірыл Арлоўскі]]'' ([[Мышкавічы (Кіраўскі раён)|Мышкавічы]], [[Кіраўскі раён]]) і ''Аляксандр Рабцэвіч'' (Лазовая Буда, Кіраўскі раён), сувязіст ''Міхаіл Матусевіч'' (Чарняўка, [[Барысаўскі раён]]). Прыкметны след пакінуў саветнік камандуючага рэспубліканскай флатыліяй эсмінцаў ''[[Валянцін Пятровіч Дрозд|Валянцін Дрозд]]'' з [[Буда-Кашалёва]]<ref>Воронкова, статья, стр. 86—87</ref><ref>Воронкова, книга, стр. 109—126</ref>. == Добраахвотнікі інтэрбрыгад == {{Main|Інтэрнацыянальныя брыгады}} У кастрычніку 1936 годзе ўрад Іспанскай Рэспублікі пры падтрымцы [[Камуністычны інтэрнацыянал|Камінтэрна]] сфармаваў [[воінская часць|воінскія часці]] з ліку замежных камбатантаў — інтэрнацыянальныя брыгады. У снежні польская паліцыя пачынае дакладваць аб вярбоўцы ў інтэрбрыгады жыхароў [[крэсы ўсходнія|усходніх крэсаў]] (Заходняя Беларусь і [[Заходняя Украіна]]). У студзені 1937 года дзейнасць па наборы добраахвотнікаў набыла большы размах. Праваахоўныя органы Польскай Рэспублікі адзначалі, што вярбовачная кампанія вялася ва ўмовах строгай канспірацыі па ўсёй тэрыторыі краіны. Беларусы ў інтэрбрыгады ішлі як з усходніх крэсаў, так і з [[Новы Свет|Новага Свету]] і краін [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]], дзе пражывалі ў складзе беларускай дыяспары альбо знаходзіліся на заробках<ref name="спильне"/>. Як пісаў у сваіх мемумарах адзін з савецкіх саветнікаў [[Аляксандр Ільіч Радзімцаў|Аляксандр Радзімцаў]] (у Іспаніі дзейнічаў пад псеўданімам «капітан Паўліта»<ref>[https://encyclopedia.mil.ru/encyclopedia/history/more.htm?id=12281734@cmsArticle Родимцев Александр Ильич на сайте МО РФ]</ref>), знаходзячыся на ваеннай базе [[Альбасетэ]]<ref name="вось">Воронкова, книга, стр. 138—139</ref>:{{Цытата|Тут можна бачыць нямала рускіх, украінцаў, беларусаў, калісьці вывезеных бацькамі ў розныя капіталістычныя краіны.}} Згадкі пра невядомага «беларуса са [[Стоўбцы|Стоўбцаў]]» пакінуў у рэпартажы «Інтэрнацыянальныя брыгады» журналіст [[Ілля Рыгоравіч Эрэнбург|Ілля Эрэнбург]]<ref name="вось"/>: {{Цытата|Беларус са Стоўбцаў. Ён быў семінарыстам. Бацькі звалі яго «вырадкам». Ён прачытаў у ліпеньскай газеце: Злачынныя эмігранты змагаюцца на баку чырвоных. Ён дастаў пашпарт і грошы на білет. Цяпер ён лейтэнант...}} === 13-я брыгада === {{Main|XIII інтэрбрыгада імя Яраслава Дамброўскага}} {{Гл. таксама|Украінская рота інтэрбрыгад імя Тараса Шаўчэнкі}} [[Файл:Flag of the Mickiewicz Battalion.svg|thumb|Сцяг [[Міцкевічаўскі батальён|Міцкевічаўскага батальёна]] 13-й брыгады.]] Сярод іншых злучэнняў быў створаны батальён імя [[Яраслаў Дамброўскі|Я. Дамброўскага]] (з чэрвеня 1937 — 150-я брыгада, са жніўня — XIII Інтэрнацыянальная брыгада), які набіраўся з ліку [[палякі|этнічных палякаў]] і грамадзян Польскай Рэспублікі. На той момант іх у Іспаніі, гатовых ваяваць за ўрадавыя сілы, налічвалася парадку 100 чалавек{{efn|Варта адзначыць, што замежнікі ў рэспубліканскай арміі ваявалі і да афіцыйнага фарміравання інтэрбрыгад. Так, напрыклад, першы ўдзел палякаў ставіцца яшчэ да ліпеня 1936 года. Сам батальён створаны на базе кулямётнага ўзвода імя Дамброўскага. Атрад змагаўся на фронце з верасня<ref name="НП">Ciszewski Piotr. [http://www.ibw.rdl.pl/?q=node/186 No pasaran!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110722074007/http://www.ibw.rdl.pl/?q=node%2F186 |date=22 ліпеня 2011 }}</ref>.}}. У падраздзяленні служыла немалая колькасць жыхароў Заходняй Беларусі. Значная канцэнтрацыя беларусаў была ва ўкраінскай роце імя [[Тарас Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]], якая ўваходзіла ў склад польскага падраздзялення. Адзін з камандзіраў фарміравання — ''[[Мікалай Мікалаевіч Дворнікаў|Мікалай Дворнікаў]]'' (таксама вядомы пад псеўданімам Станіслаў Тамашэвіч<ref>Воронкова, книга, стр. 132</ref>) — з’яўляўся выхадцам з Гомеля і членам Кампартыі Заходняй Беларусі. Некаторы час быў палітруком [[Батальён імя Хасэ Палафокса|батальёна Палафокса]], таксама са складу польскіх атрадаў. Загінуў у лютым 37-га. Першым палітруком роты таксама быў актывіст КПЗБ. Ім стаў ''Назар Дземянчук'' (?), вядомы як Сяржант Сірадз<ref name="спильне">''Алексей Кудрицкий''. [https://commons.com.ua/ru/shevchenkovcy-v-boyu-i-v-pamyati-ocherk-istorii-roty-im-shevchenko/#footnote-20 Шевченковцы в Испании: как воевала украинская рота интербригад] // Спільне : журнал. — 25 января 2022.</ref>. [[Мікалай Сямёнавіч Арэхва|Мікалай Арэхва]], бачны дзеяч КПЗБ і будучы гісторык, у сваіх успамінах згадваў і пра іншых членаў партыі па прозвішчах ''Вялічка'' (Баранавічы), ''Варанішчэ'' ([[Смаргонскі раён]]), ''Сеглюк'' (Брэсцкі раён; эміграваў да вайны ў [[Бразілія|Бразілію]]), ''Наўроцкі'' ([[Дунілавічы]], [[Пастаўскі раён]]), ''Барсток'' ([[Пінск]]), ''Дзяргач'', ''Печэніка'' (абодва Брэст), ''Панюшка'' ([[Дзятлава]]; перад вайной знаходзіўся ў [[Аргенціна|Аргенціне]]), ''Бастыцкі'' (этнічны беларус з цяпер літоўскага Вільнюса) і ''Мяткоўскі/Бабравіцкі'' (этнічны беларус з цяпер польскага [[Беласток]]а)<ref name="інтэр">Воронкова, книга, стр. 135—141</ref>. Гісторык Ірына Варанкова папоўніла гэты пералік імёнамі ''Віктара Разенштэйна'' ([[Поразава]], [[Свіслацкі раён]], этнічны яўрэй; раней член сакратарыята ЦК КСМЗБ), ''[[Павел Пятровіч Буцько|Паўла Буцько]]'' ([[Калядзічы (Пружанскі раён)|Калядзічы]], [[Пружанскі раён]]; раней кіраўнік камітэтаў КСМЗБ і КПЗБ у Палескім ваяводстве, у 1927-м эміграваў на [[Куба|Кубу]] і ўліўся ў [[Камуністычная партыя Кубы|КПК]]), ''Уладзіміра Бамбешка'' (?; загінуў), ''Івана Курыловіча'' ([[Старамлыны]], [[Драгічынскі раён]]; перад вайной быў на заробках у [[Аргенціна|Аргенціне]]), а таксама шэрагу ўраджэнцаў вёсак сучаснага [[Вілейскі раён|Вілейскага раёна]], сярод якіх ''Сяргей Сарока'' ([[Кавалі (Нарачанскі сельсавет)|Кавалі]]), ''Уладзімір Мамай'' ([[Швяды (Вілейскі раён)|Швяды]]), браты ''Іван і Пётр Каркотка'' ([[Касічы (Вілейскі раён)|Касічы]]), ''Мікалай Сяржант'', ''Іван Лобач'' (абодва [[Жызнава]]; апошні да вайны знаходзіўся на заробках у [[Трэцяя французская рэспубліка|Францыі]]). Іншымі інтэрбрыгадцамі з Беларусі былі байцы па прозвішчах ''Ярашко'' ([[Вялікае Сяло (Пружанскі раён)|Вялікае Сяло]], Пружанскі раён), ''Ялевіч'', ''Сержан'', ''Каплан'' (усе тры Гродзенскі раён), ''Матысік'' (?), ''Ко́зел/Казёл?'', ''Песняк'' (абодва Свіслацкі раён), ''Сахарчук'' (Кобрынскі раён), ''Зданчук'' (Эймінаўцы, [[Бераставіцкі раён]]) і ''Зарэцкі'' (?)<ref name="інтэр"/>. == На баку франкістаў == У лагеры нацыяналістаў зафіксаваны ўдзел як мінімум аднаго беларуса — ''[[Станіслаў Нікадзімавіч Булак-Балаховіч|Станіслава Булак-Балаховіча]]'' ([[Беларусы Літвы|этнічны беларус]] з [[Мейкштай|Мейшты]], [[Ігналінскі раён]], [[Літва]]), які некалі камандаваў антысавецкімі фарміраваннямі ў [[Беларускае Палессе|Беларускім Палессі]]. У 1937 годзе ён знайшоў сабе прымяненне ў штабе мяцежнага генерала Франсіска Франка ў якасці спецыяліста па арганізацыі дыверсій<ref>''Алег Латышонак.'' Жаўнеры БНР. — 3-е. — Смаленск: Інбелкульт, 2014. — 373 с. — С. 226. — 500 экз. — ISBN 978-5-00076-003-1.</ref>. Варта адзначыць, што дыверсанты нацыяналістаў сутыкаліся з байцамі 14-га партызанскага корпуса рэспубліканскай арміі, чыім саветнікам быў Кірыл Арлоўскі — былы праціўнік Булак-Балаховіча ў перыяд [[Грамадзянская вайна ў Расіі|грамадзянскай вайны ў Расіі]]<ref>''Ирина Воронкова.'' [https://www.sb.by/articles/no-pasaran-.html «Но пасаран!»] // СБ. Беларусь Сегодня : газета. — 15 июля 2007.</ref>. == Мастацтва і культура == Газета «[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]» ў лістападзе 1936 года паведаміла, што па ініцыятыве секцыі паэтаў СССР пісьменнікаў БССР напісана кніга «аб гераічнай барацьбе іспанскага народа». Для зборніка свае вершы аб вайне ў Іспаніі напісалі [[Янка Купала]], [[Якуб Колас]], [[Пятрусь Броўка]], [[Андрэй Александровіч]], [[Пятро Глебка]], [[Мікола Хведаровіч]], [[Аркадзь Куляшоў]] і [[Алесь Звонак]]. Туды таксама ўвайшлі пераклады на [[беларуская мова|беларускую мову]] твораў рускіх, украінскіх, польскіх, грузінскіх і іспанскіх паэтаў. Аднак кніга так і не выйшла з-за рэпрэсій супраць трох яе аўтараў — Звонка, Хведаровіча і Александровіча<ref>Воронкова, книга, стр. 57</ref>. Тым не менш шэраг вершаў удалося апублікаваць па асобнасці, як, напрыклад, «Гераічнай Іспаніі» (Колас), «Іспанія будзе свабоднай» (Купала), «Пасіянарыя» (Броўка) і многія іншыя<ref>Воронкова, книга, стр. 58</ref>. У той жа час на кінастудыі «Савецкая Беларусь» была прадпрынята спроба стварыць мастацкі фільм пра вайну ў Іспаніі. Быў нават напісаны сцэнарый, але работа над карцінай па невядомых прычынах так і не пачалася<ref>Воронкова, книга, стр. 59</ref>. == Пасля 1939 года == Грамадзянская вайна ў Іспаніі скончылася вясной 1939 года падзеннем Рэспублікі. Нацыяналісты стварылі [[аднапартыйная сістэма|аднапартыйную]] [[Аўтарытарызм|аўтарытарную]] дзяржаву пад фактычна абсалютным кіраўніцтвам Франка. Смерць кіраўніка дзяржавы ў 1975-м дазволіла змяніць бягучае становішча спраў. У краіне ўсталявалася [[канстытуцыйная манархія]]. === Ветэраны інтэрбрыгад === Жыхары Заходняй Беларусі, якія прайшлі вайну праз інтэрбрыгады, былі пазбаўлены магчымасці вярнуцца на радзіму: у адпаведнасці з Законам аб грамадзянстве 1920 года, які забараняў грамадзянам Польскай Рэспублікі службу ў замежных войсках без дазволу польскіх уладаў, яны аўтаматычна гублялі польскае грамадзянства. Яшчэ 11 снежня 1936 года ў «Маніторы Польскім» было апублікавана афіцыйнае папярэджанне уладаў, дзе пагражалася пазбаўленнем грамадзянства ўдзельнікам вайны ў Іспаніі. Распараджэнне міністра ўнутраных спраў ад 26 лютага 1938 года распаўсюдзіла дзеянне гэтага правіла на ўсіх польскіх камбатантаў у Іспаніі<ref>[http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19380160114 Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 26 lutego 1938 r. o zmianie rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 7 czerwca 1920 r. w przedmiocie wykonania ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego.]</ref>. Заходнія беларусы былі вымушаныя застацца за мяжой. Многія аселі ў краінах, дзе яшчэ да вайны знаходзіліся на заробках, як, напрыклад, Аргенціна<ref name="Кудрыцкі"/><ref name="Аргентина"/>. === Вялікая Айчынная вайна === У гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] многія з бежанцаў-антыфранкістаў ахвотна далучыліся да барацьбы Савецкага Саюза з Германіяй, уступаючы ў шэрагі [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]] і партызанскіх фарміраванняў<ref name="партызаны"/>. У пачатку 1942 года разведчык і ветэран вайны ў Іспаніі [[Ілля Рыгоравіч Старынаў|Ілля Старынаў]] пачаў збіраць у [[Харкаў|Харкаве]] ([[Украінская ССР]]) вопытных рэспубліканцаў, якіх планаваў прыцягнуць да дыверсійнай дзейнасці. Да яго далучыўся Дамінга Унгрыа, а з ім і яшчэ два дзесяткі іспанцаў. На тэрыторыі [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупаванай БССР]] базавым партызанскім падраздзяленнем для дзейнасці рэспубліканцаў стаў філіял вучэбна-аператыўнага цэнтра пры Паўночна-заходняй групе ЦК КП(б)Б. Яго стварылі пры [[4-я ўдарная армія|4-й ударнай арміі]] [[Калінінскі фронт|Калінінскага фронту]]. Начальнікам цэнтра прызначылі капітана-разведчыка Сцяпана Казанцава. У канцы мая 1942 года ў распараджэнне Казанцава па загадзе Старынава прыбыла група з 18 іспанцаў<ref name="партызаны"/>. Камандзірам атрада быў ураджэнец Барселоны ''Франсіска Гаспар Тарус'' (у гады грамадзянскай — пілот знішчальніка), які пазней за свае баявыя заслугі атрымаў званне Героя Савецкага Саюза. Яго група дзейнічала ў раёне чыгункі Віцебск—Полацк, дзе іспанцамі было пушчана пад адхон 6 эшалонаў разам з паравозамі і знішчына 48 вагонаў<ref name="партызаны"/>. Іншым бачным дыверсантам-рэспубліканцам быў ''Мігель Баскуньяна Санчэс''. Яго падраздзяленне праводзіла падрывы на чыгунцы Віцебск—Смаленск і мінавала тэрыторыю ў раёне шашэйнай дарогі [[Усвяты]]—[[Невель (горад)|Невель]]. Тут 17 чэрвеня 1942 года на мяжы [[Віцебская вобласць|Віцебскай]] і [[Пскоўская вобласць|Пскоўскай]] абласцей група ў выніку няправільнай устаноўкі зарада страціла аднаго са сваіх байцоў — ''Хуана Гомеса'', для якога гэта была першая вылазка<ref name="партызаны"/>. З [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі|беларускімі партызанамі]] ў іспанцаў не заўсёды меліся добрыя адносіны. Шмат у чым канфлікты былі выкліканыя цяжкімі ўмовамі жыцця ў лясах і пастаянным стрэсам, а таксама розніцай менталітэтаў. Характэрным быў выпадак 2 верасня 1942 года, калі атрады Асобай беларускай брыгады выйшлі на аперацыю па паралізацыі руху на чыгунцы Віцебск—Полацк. За падрыў эшалона на адным з участкаў адказваў атрад ''Амадэа Трыльа Дыяса'' (закінуты ў БССР 21 чэрвеня), аднак выбухоўка не спрацавала. Рэспубліканца паспрабавалі абвінаваціць у правале аперацыі. Тым не менш, усё абышлося<ref name="партызаны"/>. Былі канфлікты з беларусамі і ў іншага рэспубліканца — ''Мануэля Руіса'', які ваяваў у брыгадзе [[Мінай Піліпавіч Шмыроў|Міная Шмырова]]. Адной з прычын стала ежа. Іспанцы не звыклі да мясцовых умоў жыцця, звычаяў харчавання, часам упадалі ў [[дэпрэсія|дэпрэсію]], станавіліся замкнёнымі<ref name="партызаны"/>. Аднак у цэлым дзейнасць іспанскіх дыверсантаў у Паўночна-ўсходняй Беларусі камандаванне прызнала паспяховай. Многія з рэспубліканцаў да канца 42-га пакінулі БССР і былі перанакіраваны ў іншыя месцы<ref name="партызаны">''Кандидаты исторических наук Вадим Гигин и Анатолий Великий.'' [https://partizany.by/battles/ino-pasaran-po-belorusski/ ¡No pasarán! по-белорусски] // Проект «Партизаны Беларуси» : интерактивная мультимедийная онлайн-база данных партизанского движения.</ref>. == Гл. таксама == * [[Беларуска-іспанскія адносіны]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Воронкова И. Ю., Беларусь и война в Испании (1936—1939) / И. Ю. Воронкова; НАН Беларуси, Институт истории. — Минск: Белорусская наука, 2009. — 159 с. * {{артыкул|аўтар= Ирина Воронкова. |загаловак=Первая схватка с фашизмом |арыгінал= |спасылка= |аўтар выдання= |выданне= [[Беларуская думка (часопіс)|Беларуская думка]]|тып= журнал|месца= |выдавецтва= |год= 2016|выпуск= |том= |нумар= 6|старонкі= 82—89|isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |мова= |ref= |archiveurl= |archivedate=}} * Кудрицкий А. С. Образ белоруса, добровольца интербригад Республиканской армии Испании / А. С. Кудрицкий // Роль личности в истории государства и права Беларуси: сборник тезисов докладов по материалам Республиканской научно-теоретической конференции студентов, магистрантов и аспирантов, Минск, 3-4 ноября 2016 года / [под ред. И. В. Вишневской, И. П. Манкевич]; УО «Белорусский государственный экономический университет». — Минск: БГУ, 2016. — С. 137—138. * Шабельцев, С. В. Белорусские реэмигранты: аргентинское прошлое как фактор самоидентификации и инаковости в СССР / С. В. Шабельцев // Крыніцазнаўства і спецыяльныя гістарычныя дысцыпліны: навук. зб. Вып. 5 / Рэдкал. У. Н. Сідарцоў (адк. рэд.), С. М. Ходзін (нам.адк. рэд.) [і інш.] — Мн: БГУ, 2009. — C. 111—120. * {{артыкул|аўтар= Юрий Лобач.|загаловак= Ровно 80 лет назад бобруйские танкисты отправились в сражающуюся Испанию|арыгінал= |спасылка= https://bobruisk.ru/news/2016/09/01/pomnyat-kartahena-val-demoro-i-madrid|аўтар выдання= |выданне= Вечерний Бобруйск|тып= газета|месца= |выдавецтва= |год= 1 сентября 2016|выпуск= |том= |нумар= |старонкі= |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |мова= |ref= |archiveurl= https://web.archive.org/web/20220731190830/https://bobruisk.ru/news/2016/09/01/pomnyat-kartahena-val-demoro-i-madrid|archivedate= 31 ліпеня 2022}} * {{артыкул|аўтар= Юрий Ушаков. |загаловак=И наши люди мужества полны... |арыгінал= |спасылка=https://imhoclub.by/ru/material/i_nashi_ljudi_muzhestva_polni |аўтар выдання= |выданне= IMHOclub|тып= интерактивный портал|месца= |выдавецтва= |год= 1 апреля 2017|выпуск= |том= |нумар= |старонкі=|isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |мова= |ref= |archiveurl= |archivedate=}} * Алексей Кудрицкий. [https://commons.com.ua/ru/shevchenkovcy-v-boyu-i-v-pamyati-ocherk-istorii-roty-im-shevchenko/#footnote-20 Шевченковцы в Испании: как воевала украинская рота интербригад] // Спільне : журнал. — 25 января 2022. * Вадим Гигин и Анатолий Великий. [https://partizany.by/battles/ino-pasaran-po-belorusski/ ¡No pasarán! по-белорусски] // Проект «Партизаны Беларуси» : интерактивная мультимедийная онлайн-база данных партизанского движения. == Спасылкі == * Юрий Борисёнок. [https://www.sb.by/articles/po-ulitse-selitskogo.html Он стал первым белорусом, удостоенным звания Героя Советского Союза] // СБ. Беларусь Сегодня : газета. — 8 апреля 2022. * [https://voenhronika.ru/publ/grazhdanskaja_vojna_v_ispanii/ispanija_grazhdanskaja_vojna_komandirovka_v_stranu_x_belarus_2010_god/8-1-0-960 Испания, гражданская война — Командировка в страну X]. Документальный фильм 2010 года проекта «Обратный отсчёт» на телеканале ОНТ. {{Вайна ў Іспаніі}} [[Катэгорыя:Замежная ваенная інтэрвенцыя ў Іспаніі]] [[Катэгорыя:Войны Беларусі]] nlm8xbnwfoyg0e46ei8otrze9bfsbg2 0 720154 5202921 5192297 2026-09-20T20:42:40Z 5202921 wikitext text/x-wiki {{навуковец | Роспіс = Siarhei Besarab (scientist) signature.svg | suppressfields = father mother }} '''Сяргей Васілевіч Бесараб''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі навуковец у галіне [[Калоідная хімія|калоіднай хіміі]], [[вынаходнік]], [[Навуковая журналістыка|навуковы журналіст]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/syargey-besarab-praz-belarus-da-zorak-vydatnaya-nacyyanalnaya-ideya|title=Сяргей Бесараб: праз Беларусь да зорак — выдатная нацыянальная ідэя! {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2024-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20240620210615/https://euroradio.fm/syargey-besarab-praz-belarus-da-zorak-vydatnaya-nacyyanalnaya-ideya|archive-date=2024-06-20|access-date=2024-06-20}}</ref>, [[Футуралогія|футуролаг]] і [[візіянер]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://visia.pro/buduchynya-belaruskaj-navuki/|title=Будучыня беларускай навукі {{!}} Наша Вiзiя|website=Наша Вiзiя {{!}} Майстэрня думак|date=2024-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20240819103105/https://visia.pro/buduchynya-belaruskaj-navuki/#p164c2|archive-date=2024-08-24|access-date=2025-02-11}}</ref>. Не мае навуковай ступені. == Біяграфія == Нарадзіўся 25 ліпеня 1984 года{{sfn|Изобретатель|2016|loc=№ 6 (198), задн. вокл.}}<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/asoba/fenomen-besaraba-kali-navuka-stanovicca-movaj-sup|title=Феномен Бесараба: калі навука становіцца мовай супраціву|first=Анатоль|last=Расонскі|website=Новы Час|date=2025-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20250725062032/https://novychas.online/asoba/fenomen-besaraba-kali-navuka-stanovicca-movaj-sup|archive-date=2025-07-25|access-date=2025-07-25}}</ref> у [[Навагрудак|Навагрудку]]. Скончыў на выдатна [[Школа № 3 (Навагрудак)|сярэднюю школу № 3]] Навагрудка<ref name=":30">{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/119726.html|title=«Спасибо всевышнему, что уцелел». Известные беларусы рассказали, какими они были в школе, и поделились своими фото тех лет — смотрите|website=Зеркало|date=2026-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20260207124310/https://news.zerkalo.io/life/119726.html|archive-date=2026-02-07|access-date=2026-02-07|quote=Ученый-химик Сергей Бесараб в 10-м классе на соревновании по туристско-прикладному многоборью (ТПМ), 2001 год. Фото: личный архив — Новогрудок — городок «горный», спортивный туризм был любимым видом спорта с начальной школы, — вспоминает Сергей Бесараб. — Учился в средней школе № 3. Большую часть времени тэпээмом, родимым, и занимался. В перерывах между химией, конечно.}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/kultura/114-hadou-z-dnja-naradzennja-barysa-kita/|title=114 гадоў з дня нараджэння Барыса Кіта|website=Рацыя|date=2024-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20240406084805/https://racyja.com/by/kultura/114-hadou-z-dnja-naradzennja-barysa-kita/|archive-date=2024-04-06|access-date=2024-04-06|quote=Сяргей Бесараб – адзін з тых вучняў Наваградка, якому за поспехі ў вучобе пашчасціла ганарова насіць мантыю Барыса Кіта, якую вучоны ў свой час перадаў на вечнае захаванне ў Наваградскі гісторыка-краязнаўчы музей.}}</ref>. Падчас вучобы неаднаразова перамагаў на абласным і рэспубліканскіх этапах прадметнай алімпіяды па хіміі<ref name=":32">Новае жыццё, 2001, № 71, с. 3</ref>. Выпускнік кафедры [[Радыяцыйная хімія|радыяцыйнай хіміі]] [[Хімічны факультэт БДУ|хімічнага факультэта БДУ]] (кіраўнік — [[Алег Іосіфавіч Шадыра|Алег Шадыра]])<ref name=":33">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/312244|title=«Гэта можа выклікаць рак». Навуковец б'е трывогу адносна таго, што ў Беларусі пачалі апраменьваць прадукты радыяцыяй|website=Наша Ніва|date=2023-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230315174447/https://nashaniva.com/312244|archive-date=2023-03-15|access-date=2025-06-30|quote=Сяргей Бесараб — выпускнік кафедры радыяцыйнай хіміі БДУ, дзе ён займаўся менавіта свабоднымі радыкаламі, якія ўзнікаюць пад уздзеяннем радыяцыі. Яго навуковы кіраўнік, прафесар Алег Шадыра, лічыўся найлепшым спецыялістам у даследаванні ўплыву радыяцыі.}}</ref>. У 2010 годзе скончыў магістратуру [[Інстытут падрыхтоўкі навуковых кадраў НАН Беларусі|Інстытута падрыхтоўкі навуковых кадраў НАН Беларусі]] па спецыяльнасці «Хімія» (кіраўнік — Аляксандар Траццяк)<ref>{{Cite web|url=https://ipnk.basnet.by/page/574/|title=Университет Национальной академии наук Беларуси. Мы гордимся нашими выпускниками|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006050020/https://ipnk.basnet.by/page/574/|archive-date=6 кастрычніка 2022}}</ref><ref name=":22" />. У 2010—2020 гадах працаваў навуковым супрацоўнікам лабараторыі адсарбентаў [[Інстытут агульнай і неарганічнай хіміі НАН Беларусі|Інстытута агульнай і неарганічнай хіміі]] [[НАН Беларусі]]. У 2013 годзе скончыў аспірантуру па спецыяльнасці «Калоідная хімія» (навуковы кіраўнік — [[Уладзімір Сямёнавіч Камароў|Уладзімір Камароў]])<ref name=":20">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/337123|title=«Каб я ведаў, што гэта дзяржтаямніца, то можа і не пісаў бы так хвацка». Хімік Сяргей Бесараб расказаў, як сумяшчае навуку і грамадзянскую пазіцыю|website=Наша Ніва|archive-url=https://web.archive.org/web/20240223162359/https://d1a9nnmcvk9pjz.cloudfront.net/337123|archive-date=2024-02-23|access-date=2024-02-23}}</ref>, атрымаў навуковую кваліфікацыю «[[Даследчык (акадэмічная ступень)|Даследчык]]»<ref>{{Cite web|url=https://steanlab.github.io/about/|title=– Siarhei Besarab – Multidisciplinary Scientist · Research Chemist · Writer|first=Siarhei|last=Besarab|website=steanlab.github.io|access-date=2025-06-14}}</ref>, але кандыдацкую дысертацыю не прадставіў для абароны. [[Файл:Siarhei Besarab during a laboratory microbiology session at the Faculty of Chemistry Belarusian State University 2008.jpg|злева|міні|Сяргей Бесараб падчас лабараторных заняткаў па [[Мікрабіялогія|мікрабіялогіі]] ([[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]], 2008 год)]] == Дзейнасць == === Навуковая дзейнасць === Асноўныя навуковыя працы прысвечаны даследаванню ўласцівасцей неарганічных порыстых матэрыялаў, пошуку эфектыўных [[Адсарбенты|адсарбентаў]] і стварэнню новых [[каталізатар]]аў. Вынікі даследванняў Бесараба пазней ўвайшлі ў ТОП-100 найлепшых вынікаў фундаментальных і прыкладных даследванняў [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]] за 2011—2015 гады<ref>{{Cite web|url=https://nasb.gov.by/rus/news/6121/|title=Каталог ТОП-100 результатов фундаментальных и прикладных исследований НАН Беларуси за 2011-2015 годы|date=6 кастрычніка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20201130161811/https://nasb.gov.by/rus/news/6121/|archive-date=30 лістапада 2020}}. — Минск: Беларуская навука. — 2016.— с. 74-75, ISBN 978-985-08-2009-9</ref>. Аўтар больш за 50 навуковых прац<ref>[https://elibrary.ru/author_profile.asp?authorid=654223 Бесараб Сергей Васильевич]. РИНЦ. Научная электронная Библиотека</ref><ref>{{Cite web|url=https://scholar.google.com/citations?user=1jNpf9QAAAAJ|title=Сергей Васильевич Бесараб (Siarhei Besarab)|website=scholar.google.com|access-date=2024-03-25}}</ref>, у тым ліку манаграфіі, шэрагу вынаходстваў і карысных мадэляў<ref>{{Cite web|url=https://www.sb.by/articles/est-vopros-chto-ne-meshalo-by-izobresti.html|title=Есть вопрос: что не мешало бы изобрести?|archive-url=https://web.archive.org/web/20201002094823/https://www.sb.by/articles/est-vopros-chto-ne-meshalo-by-izobresti.html|archive-date=2 кастрычніка 2020|author=Константин Бакун|publisher=[[СБ. Беларусь сегодня]]|date=29 чэрвеня 2018}}</ref>. Да свайго палітычна матываванага звальнення ў 2020 годзе, рыхтаваўся да абароны дысэртацыі<ref name=":13">{{Cite web|url=https://42.tut.by/708871|title=«Это было ожидаемым ходом». Химику из Академии наук не продлили контракт. Спросили о причинах|author=Тамара Колос|website=TUT.by|date=23 лістапада 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201217181000/https://42.tut.by/708871|archive-date=17 снежня 2020}}</ref>, прысвечанай распрацоўцы кіраванага сінтэза сілікатных іерархічных матэрыялаў. Раней са сваімі навуковымі распрацоўкамі двойчы (2009, 2011) перамагаў на Рэспубліканскім конкурсе навуковых прац{{sfn|Изобретатель|2016|loc=№ 6 (198), задн. вокл.}}<ref name=":3">Веды, 2011, № 24, с.3</ref>. У 2016 годзе заняў 1-е месца<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://old.sk.ru/news/b/pressreleases/archive/2016/04/11/podvedeny-itogi-belorusskogo-etapa-startup-tour.aspx|title=Подведены итоги белорусского этапа Startup Tour|author=Виталий Шустиков|website=old.sk.ru|date=11 апреля 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20231115084703/https://old.sk.ru/news/b/pressreleases/archive/2016/04/11/podvedeny-itogi-belorusskogo-etapa-startup-tour.aspx|archive-date=2023-11-15|access-date=2023-11-15}}</ref> ў беларускім этапе Skolkovo StartupTour-2016 і стаў паўфіналістам конкурсу з прыладай для демеркурызацыі паветра (ачысткі ад пароў [[Ртуць|ртуці]]){{sfn|Изобретатель|2016|loc=№ 6 (198), задн. вокл.}}<ref>Навука, 2016, № 16, с.2</ref>. З 2015 года быў нацыянальным (BY) экспертам [[Міжнародная камісія электрасувязі|Міжнароднай камісіі па электрасувязі]] ў камітэтах ТС120 (сістэмы захоўвання электрычнай энэргіі) і ISO/IEC JPC 2 (энергаэфектыўныя і ўзнаўляльныя крыніцы энэргіі)<ref>{{Cite web|url=https://experts.iec.ch|title=Experts - IEC|website=experts.iec.ch|access-date=2024-04-11}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/news/26-04-2024-my-naziraem-razgortvanne-yadravaga-renesansu-pra-buduchynyu-aes-razvazhae-navukovets-syargej-besarab|title=«Мы назіраем разгортванне ядравага рэнесансу». Пра будучыню АЭС разважае навуковец Сяргей Бесараб|website=belsat.eu|access-date=2024-04-26}}</ref>. Займаўся прасоўваннем выкарыстання т. зв. [[Змешаная рэальнасць|змешанай рэальнасці]]'' ў адукацыйных і навуковых мэтах<ref>{{Cite web|url=https://adu.by/ru/homepage/arkhiv-novostej/aktualnaya-informatsiya-arkhiv/5254-itogi-khii-respublikanskogo-konkursa-kompyuter-obrazovanie-internet.html|title=Итоги ХІІ Республиканского конкурса «Компьютер. Образование. Интернет»|website=adu.by|publisher=Национальный институт образования|archive-url=https://web.archive.org/web/20230306010205/https://adu.by/ru/homepage/arkhiv-novostej/aktualnaya-informatsiya-arkhiv/5254-itogi-khii-respublikanskogo-konkursa-kompyuter-obrazovanie-internet.html|archive-date=6 сакавіка 2023|date=23 мая 2017}}</ref>. Як навуковы кансультант супрацоўнічаў з Рэспубліканскім навукова-практычным цэнтрам дзіцячай хірургіі, дзе займаўся распрацоўкай палімерных [[Гідрагель|гідрагеляў]] для малаінвазіўнага лячэння [[Інфаркт міякарда|інфаркту міякарда]]<ref>{{Cite web|title=Наука в ударе|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001192301/https://www.sb.by/articles/nauka-v-udare.html|archive-date=1 кастрычніка 2020|author=Наталья Урядова|date=21 верасня 2016|url=https://www.sb.by/articles/nauka-v-udare.html|publisher=[[СБ. Беларусь сегодня]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://csl.bas-net.by/news/one-news.asp?id=59568|title=Научный ринг|website=Центральная научная библиотека имени Якуба Коласа Национальной академии наук Беларуси|archive-date=23 верасня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220923144148/https://csl.bas-net.by/news/one-news.asp?id=59568}}</ref><ref>{{Cite web|title=Навошта навукоўцы выйшлі на «рынг»?|url=https://zviazda.by/be/news/20161005/1475678295-navoshta-navukoucy-vyyshli-na-ryng|archive-url=https://web.archive.org/web/20220923144152/https://zviazda.by/be/news/20161005/1475678295-navoshta-navukoucy-vyyshli-na-ryng|archive-date=23 верасня 2022|author=Яраслаў Лыскавец|date=6 кастрычніка 2016|publisher=[[Звязда (газета)|Звязда]]}}</ref><ref>[https://www.sb.by/zn/archive/23092016/ Знамя юности, 2016], № 38, с 2</ref> (гл. таксама «[[Навуковы рынг (мерапрыемства)|Навуковы рынг]]»), [[3D-прынтар|адытыўнымі тэхналогіямі]] ў кардыёхірургіі, пытаннямі хімічнай [[Дэцэлюлярызацыя|дэцэлюлярызацыі]] [[Алатрансплантацыя|алаграфтаў]]<ref>[https://www.elibrary.ru/item.asp?id=29313820 The study of the stability of cryopreserved allopericardium to process of dystrophic calcification in the experiment.]{{Недаступная спасылка}} — 2016, eLIBRARY ID: 29313820</ref>. === Навуковая камунікацыя і папулярызацыя хіміі === Як [[Тэхналогія|тэхналагічны]] [[эксперт]] і [[Папулярызацыя навукі|папулярызатар навукі]] напісаў каля 200 артыкулаў<ref name=":1">{{Cite web|title=Все статьи. Блог беларуского химика. Сергей Бесараб|url=https://steanlab.github.io/bibliography/|archive-url=https://web.archive.org/web/20230227020518/https://steanlab.github.io/bibliography/|archive-date=27 лютага 2023|website=github.com}}</ref>. Пачынаў друкавацца ў выданнях «Компьютерра» і «[[Камп’ютарныя весткі]]». У студзені 2020 года, яшчэ да афіцыйнага абвяшчэння [[Пандэмія COVID-19|пандэміі]] пачаў гаварыць пра небяспеку [[Каранавірусная інфекцыя (2019)|каранавіруса]] і персанальныя сродкі абароны, яго артыкул пра выбар адмысловых супрацьаэразольных рэспіратараў і [[Дэзінфекцыя|дэзінфекцыю]]<ref>{{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/486164/|title=Коронавирус 2019-nCoV. FAQ по защите органов дыхания и дезинфекции|date=29 студзеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200130212134/https://habr.com/ru/post/486164/|archive-date=30 cтудзеня 2020|author=Сергей Бесараб|publisher=[[Хабр]]}}</ref> за некалькі дзён набраў больш за паўмільёна праглядаў. [[Файл:Vialiki Voz Conference 2025 Pärnumaa Siarhei Besarab speaks at the conference (crop).jpg|міні|Сяргей Бесараб падчас выступу на [[Вялікі Воз (мерапрыемства)|з'ездзе беларускіх навукоўцаў "Вялікі Воз"]] ([[Пярнумаа]], [[Эстонія]]) у 2025 годзе<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33503777.html|title=«Вялікі воз» беларускіх талентаў. Навошта навукоўцы зь Беларусі другі раз зьбіраліся ў Эстоніі|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2025-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250816182054/https://www.svaboda.org/a/33503777.html|archive-date=2025-08-16|access-date=2025-08-16}}</ref>]] Двойчы станавіўся пераможцам конкурсу тэхналагічных аўтараў «Тэхнатэкст», які праводзіць [[Хабр|Habr.com]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://habr.com/ru/articles/948224/|title=Можно ли войти в реку Технотекста дважды? А трижды? Анализ победителей Хабра за 7 лет|author=Михаил Шардин|last=|website=Хабр|date=2025-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20250925102557/https://habr.com/ru/articles/948224/|archive-date=2025-09-25|access-date=2025-09-25|quote=Среди частных авторов дважды победителями становилcя Cергей Бесараб @steanlab который делился глубокими познаниями в химии, рассказывая о ядовитых растениях и химическом составе чая.}}</ref>. Першы раз, у 2021 годзе («Тэхнатэкст-2022») за артыкул пра [[Фітахімія|фітахімію]] і [[Таксікалогія|таксікалогію]] атрутных раслін<ref>{{Cite web|url=https://habr.com/ru/company/habr/blog/677942/|title=Технотекст: все номинанты, победители и немного тайны|archive-url=https://web.archive.org/web/20220827102310/https://habr.com/ru/company/habr/blog/677942/|archive-date=27 жніўня 2022|website=Хабр|date=21 ліпеня 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/568148/|title=Растения I класса опасности. Памятка по идентификации|author=Сергей Бесараб|website=Хабр|datepublished=16 ліпеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210725141604/https://habr.com/ru/post/568148/|archive-date=25 ліпеня 2021}}</ref>, другі раз, у 2025 годзе («Тэхнатэкст-7»), за артыкул пра гарбату<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://habr.com/ru/companies/habr/articles/906136/|title=Технотекст 7: шорт-листы для 499 отборных статей|website=Хабр|date=2025-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20250516140632/https://habr.com/ru/companies/habr/articles/906136/|archive-date=16 мая 2025|access-date=2025-05-16|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://habr.com/ru/articles/859722/|title=Пленка на чае. Блеск и нищета|website=Хабр|date=2024-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20250516141154/https://habr.com/ru/articles/859722/|archive-date=2025-05-16|access-date=2025-05-16}}</ref>. Сумесна з Юстынай Саўкай выпускаў серыю кароткіх беларускамоўных аўдыёнарысаў пра біяхімічныя асаблівасці раслін для дзіцячай праграмы «Дасціпныя. Нястомныя. Кемлівыя» на канале «Культура» [[Першы Нацыянальны канал Беларускага радыё|Беларускага радыё]]<ref>{{Cite web|url=http://gazeta-navuka.by/images/electronic-catalog/29.04.19.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20230305232433/http://gazeta-navuka.by/images/electronic-catalog/29.04.19.pdf|archive-date=5 сакавіка 2023|title=Элементы жизни|author=Ольга Панасина|author2=Алина Шкутова|publisher=[[Навука (газета)|Навука №18(2745) c. 8]]|date=29 красавіка 2019}}</ref> (гл. [[:s:Нататкі фітахіміка|Нататкі фітахіміка]]). Некаторы час займаўся [[Папулярызацыя навукі|навуковай папулярызацыяй]] і прасоўваннем альтэрнатыўных і нетрадыцыйных крыніц харчавання<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.patreon.com/posts/47969547|title=Скоропищ или Чем прокормиться в исключительных условиях|author=Сергей Бесараб|website=patreon.com|date=3 сакавіка 2021}}</ref><ref name=":14">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/324780|title=Ці каштавалі мяса саранчы? А яно ўжо прадаецца ў Польшчы. Знайшлі беларуса — фаната такой ежы|date=27 жніўня 2023|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230827124056/https://nashaniva.com/324780|archive-date=2023-08-27}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://steanlab.medium.com/beedrone-53584ea18f0b|title=Неожиданные источники пищевого белка|first=Siarhei|last=Besarab|website=Medium|date=2021-11-09|access-date=2024-03-14}}</ref> за што падвяргаўся публічным абразам ад прапагандыста [[Андрэй Мукавозчык|Андрэя Мукавозчыка]] са старонак выдання [[СБ. Беларусь сегодня]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sb.by/articles/zemlyu-zhrat.html|title=Путаные мысли приводят к путаной жизни – как думаете, правильно?|first=Андрей|last=Муковозчик|website=www.sb.by|date=2023-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20240421012455/https://www.sb.by/articles/zemlyu-zhrat.html|archive-date=2024-04-21|access-date=2024-04-21}}</ref> У 2017 годзе як навуковы куратар ўдзельнічаў у арганізацыі і правядзенні першага [[Беларускі навуковы хакатон|беларускага навуковага хакатона «SciHackathon»]]<ref>{{Cite web|url=http://www.ctv.by/v-belarusi-s-pomoshchyu-smartfona-mozhno-budet-izmerit-davlenie-i-opredelit-kachestvo-produktov|title=В Беларуси с помощью смартфона можно будет измерить давление и определить качество продуктов|date=02 чэрвеня 2017|publisher=[[СТБ]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201007084712/http://www.ctv.by/v-belarusi-s-pomoshchyu-smartfona-mozhno-budet-izmerit-davlenie-i-opredelit-kachestvo-produktov|archive-date=7 кастрычніка 2020}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://devby.io/news/pervyy-v-strane-nauchnyy-hakaton-vyigral-spektrometr-dlya-provedeniya-testa-na-narkotiki|title=Научный хакатон в Минске: домашний наркотест, синтез генов и алгоритм для перебора картофеля|website=dev.by|access-date=2024-03-25}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://nashaniva.com/310711|title=Амерыканскія навукоўцы прыдумалі, як візуальна сачыць за людзьмі па WiFi замест камер. Аказваецца, беларусы прэзентавалі падобны метад 6 год таму|date=20 лютага 2023|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230222033251/https://nashaniva.com/310711|archive-date=22 лютага 2023}}</ref>. Як [[незалежны навуковец]] выступае з разгорнутыми каментарыямі ў перыядычных выданнях і [[СМІ]], як беларускіх — «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]», «[[Зялёная сетка]]», [[Zerkalo.io]], dev.by, CityDog.by, [[Салідарнасць (газета)|Салідарнасць]], так і міжнародных — [[Голас Амерыкі|Voice of America]], [[Міжнароднае французскае радыё|Radio France internationale]], [[Deutsche Welle]]. Як запрошаны навуковец-эксперт выступае на радыё ([[Беларускае Радыё Рацыя|Радыё Рацыя]], [[Еўрапейскае радыё для Беларусі|Еўрарадыё]]) і тэлебачанні ([[Belsat]], «[[Звычайны ранак]]»)<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/channel/UCrnz8gz3j6Gg6Cn_ufLu6eg|title=Сяргей Бесараб. Каментары для медыя - YouTube|website=www.youtube.com|access-date=2024-04-12}}</ref>, фактычна з’яўляючыся найбольш вядомым беларускім навуковым папулярызатарам хіміі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/ne-davyarayce-usyamu-shto-pishuc-khimik-tlumachyc-yak-pravilna-vybrac-spf|title=Не давярайце ўсяму, што пішуць. Хімік тлумачыць, як правільна выбраць SPF {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2024-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240517091518/https://euroradio.fm/ne-davyarayce-usyamu-shto-pishuc-khimik-tlumachyc-yak-pravilna-vybrac-spf|archive-date=2024-05-17|access-date=2024-05-17|quote=Беларусам варта падумаць пра… сіесту, кажа навуковец і вядомейшы беларускі папулярызатар хіміі Сяргей Бесараб.}}</ref>. Асноўныя тэмы выступаў — ядзерная і хімічная бяспека<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33546939.html|title=«Шкодныя рэчывы на тысячы, а то і мільёны гадоў». Якія радыяактыўныя адкіды хочуць захоўваць у Беларусі і ў чым шкода гэтага|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|archive-url=https://web.archive.org/web/20251002093457/https://www.svaboda.org/a/33546939.html|archive-date=2025-10-02|access-date=2025-10-04|quote=Беларусы будуць пераймаць досьвед расейцаў у будаваньні сховішчаў ядзерных адкідаў, а ў тых такі досьвед пераважна савецкі. На гэта зьвяртае ўвагу Сяргей Бесараб, радыяцыйны хімік, навуковец, вядомы крытычным аналізам радыяцыйнай бясьпекі}}</ref>, радыялагічная ахова насельніцтва, прамысловая і побытавая [[таксікалогія]], [[фітахімія]], гарадская [[энтамалогія]]<ref>{{Cite web|url=https://steanlab.github.io/interview/|title=Сергей Бесараб. Комментарии в СМИ|website=steanlab.github.io|archive-url=https://web.archive.org/web/20230928083216/https://steanlab.github.io/interview/|archive-date=2023-09-28|access-date=2023-10-01}}</ref>. У сакавіку 2026 года Сяргей Бесараб пашырыў сваю дзейнасць на тэлебачанні, стаўшы вядоўцам уласнай штотыднёвай навукова-аналітычнай рубрыкі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.youtube.com/watch?v=2x4u1oMYZ34&t=4515s|title=Госць эфіру – папулярызатар навукі, навуковец і футуролаг Сяргей Бесараб {{!}} Раніца з Белсатам|last=БЕЛСАТ LIFE|date=2026-03-07|access-date=2026-03-30}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/92101715/ranica-z-belsatam|title=«Раніца з «Белсатам» адзначае год у эфіры: 106 выданняў, сотні інтэрв’ю і паўтара мільёна праглядаў|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20260329141243/https://belsat.eu/92101715/ranica-z-belsatam|archive-date=2026-03-29|access-date=2026-03-30}}</ref>. Відэаэсэ выходзяць у межах шоу «[[Раніца з Белсатам]]» на [[Белсат]] і прысвечаны крытычнаму аналізу найноўшых тэхналогій і футуралогіі. У якасці запрошанага эксперта-хіміка супрацоўнічае з беларускімі расследвальнікамі (напрыклад, [[Беларускі расследавальніцкі цэнтр|Беларускім расследвальніцкім цэнтрам]])<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://investigatebel.org/by/investigations/lukashenko-wallets-border-disinfection|title=Як «гаманцы» Лукашэнкі зарабляюць на дэзынфекцыі на мяжы|website=investigatebel.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20251216170010/https://investigatebel.org/by/investigations/lukashenko-wallets-border-disinfection|archive-date=2025-12-17|access-date=2025-12-17}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://investigatebel.org/by/investigations/grodno-azot-polyamide-russia-sanctions-eu|title=«Гродна Азот» пастаўляе поліамід для ВПК РФ і абыходзіць санкцыі|website=investigatebel.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20251223222410/https://investigatebel.org/by/investigations/grodno-azot-polyamide-russia-sanctions-eu|archive-date=2025-12-23|access-date=2025-12-23}}</ref> У апошнія гады Бесараб дае [[Футуралогія|футуралагічныя]] прагнозы для беларускіх СМІ (на тэмы [[Тэхналогія|тэхналагічнага развіцця]], [[Эканоміка|эканомікі]] і глабальных рызыкаў)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/59836.html|title=Фантастическое будущее, которое уже наступает. Белорусский ученый рассказал о главных ожиданиях от науки в 2024 году|website=Зеркало|date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20251228020445/https://news.zerkalo.io/cellar/59836.html|archive-date=2025-12-28|access-date=2026-01-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/84355651/pragnozy-2025-2|title=Чаго чакаць ад 2025 года? Спыталі экспертаў. Частка 2: пра эканоміку, міжнародную палітыку і штучны інтэлект|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20251009135719/https://belsat.eu/84355651/pragnozy-2025-2|archive-date=2025-10-09|access-date=2026-01-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/90661091/pragnozy-na-2026-god-ad-navukoca|title=«Багатым – біялогія паводле падпіскі, бедным – чат-бот-нутрыцыёлаг». Прагнозы на 2026 год ад беларускага навукоўца|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20260105153455/https://belsat.eu/90661091/pragnozy-na-2026-god-ad-navukoca|archive-date=2026-01-05|access-date=2026-01-16}}</ref> і актыўна займаецца кліматычнай і экалагічнай камунікацыяй<ref name=":28">{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/hramadstva/sjarhej-besarab-seleta-budze-cjaplejsaja-zima-cym-letas/|title=Зіма будзе цяплейшая, але больш кантрасная|first=Алеся|last=Вербаловіч|website=racyja.com|date=2025-12-08|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20251208165416/https://racyja.com/by/hramadstva/sjarhej-besarab-seleta-budze-cjaplejsaja-zima-cym-letas/|archive-date=2025-12-08|access-date=2025-12-08}}</ref>. Рэгулярна публікуе аналітычныя артыкулы, прысвечаныя ўплыву [[Змена клімату|змены клімату]] на Беларусь і Усходнюю Еўропу. Яго матэрыялы накіраваны на павышэнне дасведчанасці грамадства пра кліматычныя рызыкі, уразлівасць інфраструктуры і стратэгіі [[Адаптацыя (біялогія)|адаптацыі]]<ref name=":17">{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/87829612/tarnada-belarus|title=Навуковец Сяргей Бесараб: тарнада ў Беларусі будуць усё часцейшымі, і з гэтым трэба навучыцца жыць|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20250714111608/https://belsat.eu/87829612/tarnada-belarus|archive-date=2025-07-14|access-date=2025-07-14|quote=Задалі гэтыя пытанні навукоўцу, эксперту па грамадзянскай бяспецы і кліматычнай адаптацыі Сяргею Бесарабу, заснавальніку буйнейшага беларускага канала папулярызацыі навукі LAB-66.}}</ref>. У 2025 годзе Бесараб атрымаў прэмію Green Award за аналіз кліматычных анамалій у Беларусі і артыкулы, прысвечаныя лакальным стратэгіям адаптацыі<ref name=":15" />. З 2025 года ў якасці запрошанага даследчыка супрацоўнічае з Інстытутам глабальных катастрафічных рызыкаў [[Сэт Баўм|Сэта Баўма]]<ref name=":28" /><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/lukasenko-hocet-prodavat-evrope-vozduh-eto-vozmozno/a-74808576|title=Лукашенко хочет продавать Европе воздух. Это возможно? – DW – 20.11.2025|website=dw.com|access-date=2025-11-20|quote=Заявления Лукашенко о дарении Европе воздуха химик и приглашенный исследователь Института глобальных катастрофических рисков (GCRI) Сергей Бесараб называет "полным абсурдом".}}</ref>. [[Файл:TEDxUlicaMinska Speaker Siarhei Besarab (Сергей Бесараб) Warsaw 2026 03.jpg|міні|Сяргей Бесараб выступае на [[TEDxUlicaMińska]] (2026)]] У красавіку 2026 года Сяргей Бесараб выступіў у якасці спікера на канферэнцыі незалежнага фармату [[TED (канферэнцыя)|TEDx]] ([[TEDxUlicaMińska|TEDxUlicaMinska]]), якая праходзіла ў Варшаве<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/belorusskij-tedx-v-varsave-radiacia-mova-poisk-seba/a-76852059|title=Белорусский TEDx в Варшаве: радиация, мова, поиск себя|website=dw.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20260422140641/https://www.dw.com/ru/belorusskij-tedx-v-varsave-radiacia-mova-poisk-seba/a-76852059|archive-date=2026-04-22|access-date=2026-04-22}}</ref>. У сваім дакладзе на тэму «Вы радыеактыўныя. І гэта цудоўная навіна» (руск.: «Вы радиоактивны. И это прекрасная новость») ён зрабіў аналіз праблемы масавай радыяфобіі, распавёў пра штодзённыя дозы іанізуючага выпраменьвання, якія чалавек атрымлівае ад навакольнага асяроддзя, і падкрэсліў жыццёвую неабходнасць фізічнай пісьменнасці для абароны ад сучасных тэхнагенных рызык<ref name=":34">{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/92786159/wulica-minska-tedx|title=«Вы радыеактыўныя – і гэта цудоўная навіна». Пра што казалі на TEDx Ulica Mińska?|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20260419111127/https://belsat.eu/92786159/wulica-minska-tedx|archive-date=2026-04-19|access-date=2026-04-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/title/tt43638056|title=You are radioactive. And that's great news {{!}} Siarhei Besarab {{!}} TEDxUlicaMinska|website=www.imdb.com|access-date=2026-07-03}}</ref>. ==== Тэлеграм-канал ==== [[Файл:LAB-66 Telegram Channel Logo.jpg|міні|Лагатып [[Telegram|Тэлеграм]]-канала «Навукова-тэхнічны LAB-66 лабараторны часопіс беларускага хіміка»|злева]] У снежні 2019 года Сяргей Бесараб стварыў у сацыяльнай сетцы «[[Telegram|Тэлеграм]]» канал «Навукова-тэхнічны LAB-66 лабараторны часопіс беларускага хіміка»<ref name=":5">{{Cite web|url=https://t.me/lab66|title=Научно-Технический·LAB-66·Лабораторный журнал беларуского химика|website=Telegram|access-date=2023-09-27}}</ref>, прысвечаны пытанням папулярызацыі хіміі і хімічных навук. Канал быў названы ў гонар лабараторыі № 66 у [[Інстытут агульнай і неарганічнай хіміі НАН Беларусі|Інстытуце агульнай і неарганічнай хіміі НАН Беларусі]], дзе Сяргей Бесараб працаваў да свайго звальнення<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=ffLIJD4RGxs|title=Его УВОЛИЛИ из Академии наук: Лукашенко, бомба в 50 килотонн, почему наука в заднице - БЕСАРАБ|author=Мікіта Мелказераў|website=жизнь-малина|date=16 верасня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230916182317/https://www.youtube.com/watch?v=ffLIJD4RGxs|archive-date=2023-09-16}}</ref><ref name=":21">{{Cite web|lang=be|url=https://greenbelarus.info/articles/23-02-2024/kali-b-za-spravu-uzyalasya-vaennaya-kontrvyvedka-myane-b-khutchey-za-usyo|title=«Калі б за справу ўзялася ваенная контрвыведка, мяне б, хутчэй за ўсё, знайшлі. Таму я хутка з’ехаў з Беларусі»|website=Зелёный портал|archive-url=https://web.archive.org/web/20240223120917/https://greenbelarus.info/articles/23-02-2024/kali-b-za-spravu-uzyalasya-vaennaya-kontrvyvedka-myane-b-khutchey-za-usyo|archive-date=2024-02-23|access-date=2024-02-23}}</ref>. За час існавання рэсурсу артыкулы з канала неаднаразова перадрукоўваліся беларускімі, украінскімі і расійскімі СМІ. Пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|паўнамаштабнага ўварвання Расіі ва Украіну]] інфармацыю з канала выкарыстоўвалі ў сваіх матэрыялах расследвальнікі маніторынгавага [[Разведка на аснове адкрытых крыніц|OSINT]] праекта «[[Беларускі Гаюн]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://t.me/Hajun_BY/5258|title=На Лунинецком аэродроме расширяют территорию, но дело это опасное — там повышенный уровень радиоактивного загрязнения|website=Беларускі Гаюн {{!}} Belarusian Hajun project|date=18 жніўня 2022|access-date=2024-03-26}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://t.me/Hajun_BY/3813|title=ОПАСНОСТЬ! Аэрозоль азотной кислоты (+NO₂)|website=Беларускі Гаюн {{!}} Belarusian Hajun project|date=5 красавіка 2022|access-date=2024-03-26}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://t.me/Hajun_BY/4078|title=В Мариуполе могло быть применено химическое оружие.|website=Беларускі Гаюн {{!}} Belarusian Hajun project|date=11 красавіка 2022|access-date=2024-03-26}}</ref>. Па даных статыстычнага сэрвіса TGStat, станам на 2025 год рэсурс налічвае больш за 19.900 чытачоў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://by.tgstat.com/channel/@lab66|title=Telegram-канал "Научно-Технический·LAB-66·Лабораторный журнал беларуского химика" — @lab66 — TGStat|website=TGStat.com|access-date=2024-03-25}}</ref> і, такім чынам з’яўляецца<ref name=":17" /> буйнейшай беларускай тэматычнай суполкай, звязанай з папулярызацыяй хіміі, навуковай камунікацыіяй у галіне хімічных навук і пытаннях грамадзянскай бяспекі (радыяцыйная, хімічная і біялагічная абарона насельніцтва). == Грамадзянская пазіцыя == У 2020 годзе падпісаў [[Зварот беларускіх навукоўцаў супраць гвалту|Зварот прадстаўнікоў навуковай грамадскасці Рэспублікі Беларусь]] у сувязі з [[Палітычны крызіс у Беларусі (2020-я)|падзеямі пасля 9 жніўня 2020 года]]. Выступіў з экспертным абвяржэннем абвінавачання [[Сцяпан Латыпаў|Сцяпану Латыпаву]] ў падрыхтоўцы атручэння супрацоўнікаў МУС<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://gazetaby.info/post/ximik-razoblachil-gostelekanaly-obvinivshix-stepan/169112/|title=Химик разоблачил обвинение в адрес Степана Латыпова о попытке отравления силовиков|website=gazetaby.info|date=20 верасня 2020|publisher=[[Салідарнасць (газета)|Газета «Салідарнасць»]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201018142846/https://gazetaby.info/post/ximik-razoblachil-gostelekanaly-obvinivshix-stepan/169112/|archive-date=2020-10-18}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://reform.by/165661-himik-raskritikoval-sjuzhety-bt-ob-otravitele-milicionerov-latypove|title=Химик раскритиковал сюжеты БТ об «отравителе милиционеров» Латыпове|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031042913/https://reform.by/165661-himik-raskritikoval-sjuzhety-bt-ob-otravitele-milicionerov-latypove|archive-date=31 кастрычніка 2020|date=22 верасня 2020|website=reform.by}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://realt.onliner.by/2020/09/21/ob-otravitele-s-ploshhadi-peremen|title=Удобрение, «Белизна» и средство от кротов. Ученый-химик раскритиковал историю об «отравителе» с «площади Перемен»|author=Евгения Штейн|date=21 верасня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20210805072912/https://realt.onliner.by/2020/09/21/ob-otravitele-s-ploshhadi-peremen|archive-date=5 жніўня 2021|website=onliner.by}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2021/06/01/zhitel-minskoy-ploschadi-peremen-stepan-latypov-pytalsya-pokonchit-s-soboy-v-zale-suda|title=Житель минской «Площади перемен» Степан Латыпов пытался покончить с собой в зале суда Заявив перед этим, что милиция угрожала возбудить дела против его родных и соседей|quote=В сюжетах говорилось, что Латыпов якобы собирался использовать против сотрудников силовых структур «препараты первого класса опасности, содержащие яд дифосфин». Неназванный сотрудник ГУБОПиК заявил, что Латыпов хотел обработать этим веществом земельные участки и дачи силовиков, а также распылить его над бойцами ОМОНа и внутренних войск во время протестных акций. Это заявление государственных СМИ раскритиковал белорусский химик Сергей Бесараб, старший научный сотрудник Национальной академии наук Беларуси.|archive-url=https://web.archive.org/web/20221129020853/https://meduza.io/feature/2021/06/01/zhitel-minskoy-ploschadi-peremen-stepan-latypov-pytalsya-pokonchit-s-soboy-v-zale-suda|archive-date=29 лістапада 2022|author=Александр Бакланов|author2=Кристина Сафонова|date=1 чэрвеня 2021|publisher=[[Meduza|Медуза]]}}</ref>. У адказ на звальненне з працы<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://news.house/42353|title=How Lukashenko repressed Belarusian scientists who advocated new elections|first=|last=|website=OUR HOUSE|date=2021-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20250613213503/https://news.house/42353|archive-date=2025-06-13|access-date=2025-06-13|last2=Vilnius|last3=E-mail|first3=LithuaniaHow to reach us Phone: +37052157190}}</ref> стаў адным з заснавальнікаў [[Беларускi фонд навуковай салідарнасці|Беларускага фонда навуковай салідарнасці]]<ref name=":8">{{Cite web|url=https://gazetaby.plus/post/belarusskij-uchenyj-doroga-iz-belarusi-zanyala-tri/192665/|title=Беларусский ученый: «Дорога из Беларуси заняла три дня, и это были самые страшные три дня за последнее время»|website=gazetaby.info|publisher=[[Салідарнасць (газета)|Газета «Салідарнасць»]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230708065941/https://gazetaby.plus/post/belarusskij-uchenyj-doroga-iz-belarusi-zanyala-tri/192665/|archive-date=8 ліпеня 2023|author=Ирина Дрозд|date=7 ліпеня 2023}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://devby.io/news/fond-solidarnosti-dlya-uchyonyh|title=Появился фонд солидарности для учёных, которые потеряли работу|archive-url=https://web.archive.org/web/20230707143843/https://devby.io/news/fond-solidarnosti-dlya-uchyonyh|archive-date=7 ліпеня 2023|date=16 лістапада 2020|publisher=DEV.BY}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://42.tut.by/708002|title=Белорусские ученые создали «фонд солидарности» с вакансиями для коллег, которые потеряли работу|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125015312/https://42.tut.by/708002|archive-date=25 лістапада 2023|website=TUT.BY|date=16 лістапада 2023}}</ref>. Супраць звальнення Бесараба з калегамі выступіла беларуская акадэмічная супольнасць у [[Зварот супраць рэпрэсій|Звароце супраць рэпрэсій]] У пачатку сакавіка 2022 года пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|паўнамаштабнага ўварвання Расіі ва Украіну]] на старонцы [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук Беларусі]] ў сацыяльнай сетцы Linkedin, якую заснаваў і адміністраваў па асабістай ініцыятыве, апублікаваў Зварот<ref>{{Cite web|title=Обращение беларусской научной общественности|url=https://ru.linkedin.com/posts/the-national-academy-of-sciences-of-belarus_%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BD%D0%B0%D1%83%D1%87%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8-activity-6904857557320425472-AGg8|archive-url=https://web.archive.org/web/20230707152129/https://ru.linkedin.com/posts/the-national-academy-of-sciences-of-belarus_%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BD%D0%B0%D1%83%D1%87%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8-activity-6904857557320425472-AGg8|archive-date=7 ліпеня 2023|website=Linkedin|date=2 сакавіка 2022}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://charter97.org/ru/news/2022/3/2/457221/|title=Белорусские ученые требуют немедленной остановки всех военных действий РФ, направленных против Украины|website=charter97.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20250625165451/https://charter97.org/ru/news/2022/3/2/457221/|archive-date=2025-06-25|access-date=2025-06-25}}</ref> беларускай навуковай супольнасці супраць вайны ва Украіне<ref name=":8" />. Пасля шырокага распаўсюджання матэрыяла ў буйнейшых незалежных беларускіх Telegram-каналах ([[NEXTA|NEXTA Live]]<ref>{{Cite web|url=https://t.me/nexta_live/19340|title=Белорусские учёные выступили против войны, развязанной вооружёнными силами РФ|website=NEXTA Live|date=3 сакавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824015754/https://t.me/s/nexta_live/19340|archive-date=24 жніўня 2023|access-date=2024-04-01}}</ref>, [[Антон Гадзімавіч Матолька|MotolkoHelp]]<ref>{{Cite web|url=https://t.me/motolkohelp/26866|title=Обращение беларусской научной общественности|website=МотолькоПомоги|date=3 сакавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220607004822/https://t.me/s/motolkohelp/26866|archive-date=7 чэрвеня 2022|access-date=2024-04-01}}</ref>, [[Беларусь галаўнога мозгу|БГМ]]<ref>{{Cite web|url=https://t.me/belamova/26024|title=Национальная академия наук Беларуси выступила против войны|website=Беларусь головного мозга|date=3 сакавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220624183443/https://t.me/s/belamova/26024|archive-date=24 чэрвеня 2022|access-date=2024-04-01}}</ref>), [[Прэзідыум НАН Беларусі]] зрабіў аправяржэнне на Зварот, з афіцыйнай праўладнай пазіцыяй Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі<ref>{{Cite web|url=https://www.belta.by/society/view/nan-oprovergla-fejk-otnositelno-pozitsii-belorusskih-uchenyh-488377-2022/|title=НАН опровергла фейк относительно позиции белорусских ученых|archive-url=https://web.archive.org/web/20220610112005/https://www.belta.by/society/view/nan-oprovergla-fejk-otnositelno-pozitsii-belorusskih-uchenyh-488377-2022/|archive-date=10 чэрвеня 2022|date=3 сакавіка 2022|publisher=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]]}}</ref>. Пазней Бесараб прааналізаваў<ref name=":8" /><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.voiceofbelarus.org/belarus-news/36-old-minsk-resident-named-aliaksandr-taurus-portrait-of-typical-belarusian-extremist/|title=36-year-old Minsk resident named Aliaksandr, born under Taurus zodiac sign: Portrait of typical Belarusian 'extremist' • News|website=Voice of Belarus|archive-url=https://web.archive.org/web/20250613213959/https://www.voiceofbelarus.org/belarus-news/36-old-minsk-resident-named-aliaksandr-taurus-portrait-of-typical-belarusian-extremist/|archive-date=2025-06-13|access-date=2025-06-13}}</ref> даныя грамадзян са спісу<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.mvd.gov.by/ru/news/8642|title=О мерах противодействия экстремизму и реабилитации нацизма|author=Министерство внутренних дел Республики Беларусь|website=www.mvd.gov.by|archive-url=https://web.archive.org/web/20230827074157/https://www.mvd.gov.by/ru/news/8642|archive-date=2023-08-27}}</ref> «датычных да экстрэмісцкай дзейнасці» беларускага [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС]] і склаў статыстычную «мапу беларускага экстрэмізма»<ref name=":9">{{Cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/dze-u-belarusi-zyve-najbolsz-ekstremistau|archive-url=https://web.archive.org/web/20221116201050/https://novychas.online/hramadstva/dze-u-belarusi-zyve-najbolsz-ekstremistau|archive-date=16 лістапада 2022|title=Дзе ў Беларусі жыве найбольш «экстрэмістаў»?|date=15 лістапада 2022|publisher=[[Новы Час (газета)|Новы час Online]]}}</ref><ref name=":10">{{Cite web|url=https://devby.io/news/gde-v-belarusi-zhivut-ekstremisty|archive-url=https://web.archive.org/web/20221202193930/https://devby.io/news/gde-v-belarusi-zhivut-ekstremisty|archive-date=2 снежня 2022|title=Где в Беларуси живут «экстремисты»? Анализ списка МВД из 1700+ человек|date=15 лістапада 2022|publisher=DEV.BY}} </ref> і «партрэт беларускага экстрэміста»<ref name=":11">[https://news.zerkalo.io/life/26468.html 36-летний минчанин Александр. Белорусский ученый составил портрет среднестатистического «экстремиста» — вот он какой] — Зеркало, 18 лістапада 2022</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/spisok-ekstremistov-ot-mvd-belarusi-kogo-i-za-cto-v-nego-vnesli/a-63859249|title="Список экстремистов" от МВД Беларуси: кого и за что внесли"Список экстремистов" от МВД Беларуси: кого и за что внесли|author=Татьяна Гаргалык|website=dw.com|date=23 лістапада 2022|publisher=[[Deutsche Welle]]}}</ref>. Пазней таксама склаў адмысловы статыстычны «партрэт беларускага рэпрэсаванага навукоўца»<ref name=":4">{{Cite web|url=https://nashaniva.com/315714|title=Вядомы хімік склаў партрэт рэпрэсаванага навукоўца. Некаторыя высновы нечаканыя|archive-url=https://web.archive.org/web/20230505175159/https://nashaniva.com/315714|archive-date=5 траўня 2023|date=5 траўня 2023|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]}}</ref><ref name=":12">{{Cite web|url=https://belsat.eu/news/05-05-2023-najchastsej-represavali-filolagau-i-gistorykau-statystyka-represiyau-u-navutsy-ad-2020-goda|title=Найчасцей рэпрэсавалі філолагаў і гісторыкаў: статыстыка рэпрэсіяў у навуцы ад 2020 года|author=Алесь Наваборскі|publisher=[[Белсат]]|date=5 траўня 2023}}</ref>. У красавіку 2023 года далучыўся да ініцыятывы «Пакуль усе не будуць вольныя»<ref>{{Cite web|lang=by|url=https://ru.stranafund.org/blog/news/siarhei-besarab-patrebna-danosic-da-susvetnay-gramadskasci-infarmaciyu-pra-pacvarniya-zlachinstvy|title=Сяргей Бесараб: «Патрэбна даносіць да сусветнай грамадскасці інфармацыю пра пачварныя злачынствы»|website=stranafund.org|publisher=Фонд "СТРАНА ДЛЯ ЖИЗНИ"|archive-url=https://web.archive.org/web/20240407133615/https://by.stranafund.org/blog/news/siarhei-besarab-patrebna-danosic-da-susvetnay-gramadskasci-infarmaciyu-pra-pacvarniya-zlachinstvy|archive-date=2024-04-07|access-date=2024-04-07}}</ref> і ўзяў пад інфармацыйны патранаж [[Палітычныя зняволеныя|палітычнага зняволенага]], студэнта-хіміка [[Арцём Юр'евіч Баярскі|Арцёма Баярскага]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://dissidentby.com/guardians/sergei-besarab|title=Сергей Бесараб — Dissidentby|website=dissidentby.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20240304153635/https://dissidentby.com/guardians/sergei-besarab|archive-date=2024-03-04|access-date=2024-03-04}}</ref>. У адказ на заявы<ref name=":23">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/317594|title=Дзе размесцяць расійскую ядзерную зброю, выбух якой можа знішчыць цэлы горад?|date=26 траўня 2023|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230728212700/https://nashaniva.com/317594|archive-date=2023-07-28}}</ref> пра размяшчэнне расійскай тактычнай [[Ядзерная зброя|ядзернай зброi]], Бесараб пачаў у аналітычных матэрыялах выкрываць<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://steanlab.medium.com/machulishche-81c51569828|title=Ядерная тайна тепличного комбината|first=Siarhei|last=Besarab|website=Medium|date=2023-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20240314180025/https://steanlab.medium.com/machulishche-81c51569828|archive-date=2024-03-14|access-date=2024-03-14}}</ref><ref name=":24">{{Cite web|lang=be|url=https://www.racyja.com/palityka/yakuyu-yadzernuyu-zbroyu-rf-mozha-dats-lukash/|title=Якую ядзерную зброю РФ можа даць Лукашэнку?|author=Алеся Вербаловіч|date=11 сакавіка 2023|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230927215237/https://www.racyja.com/palityka/yakuyu-yadzernuyu-zbroyu-rf-mozha-dats-lukash/|archive-date=2023-09-27}}</ref><ref name=":25">{{Cite web|url=https://www.racyja.com/palityka/syargej-besarab-my-zaraz-vyartaemsya-u-1996-g/|title=Сяргей Бесараб: Мы зараз вяртаемся ў 1996 год, калі Беларусь пазбаўлялася ядзернай зброі|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331165948/https://www.racyja.com/palityka/syargej-besarab-my-zaraz-vyartaemsya-u-1996-g/|archive-date=31 сакавіка 2023|author=Мікола Бянько|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|date=31 сакавіка 2023}}</ref> каардынаты і тэхнічныя характарыстыкі патэнцыйных месцаў захоўвання ядзернай зброі<ref name=":20" />. Фактычнае падцвержанне правільнасці аналітычных высноваў наконт месцаў захоўвання расійскай тактычнай ядзернай зброі, раней зробленых Бесарабам<ref name=":26">{{Cite web|url=https://www.racyja.com/palityka/syargej-besarab-lager-pad-asipovichami/|title=Сяргей Бесараб: Лагер пад Асіповічамі – хутчэй для ахоўнікаў ядзернай зброі, чым для ПВК «Вагнер»|archive-url=https://web.archive.org/web/20230704181009/https://www.racyja.com/palityka/syargej-besarab-lager-pad-asipovichami/|archive-date=4 ліпеня 2023|access-date=4 ліпеня 2023|url-status=live|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|date=3 ліпеня 2023}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/palityka/sjarhej-besarab-transfer-jadzernaj-zbroi-z-rasei-u-belarus-sapraudy-zaversany/|title=Сяргей Бесараб: Трансфер ядзернай зброі з Расеі ў Беларусь сапраўды завершаны|website=Рацыя|date=2023-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20240315120640/https://racyja.com/by/palityka/sjarhej-besarab-transfer-jadzernaj-zbroi-z-rasei-u-belarus-sapraudy-zaversany/|archive-date=2024-03-15|access-date=2024-03-15}}</ref>, пачало з’яўляцца у матэрыялах замежных расследвальнікаў прыкладна праз год<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://fas.org/publication/belarus-nuclear-capable-iskanders-get-a-new-garage/|title=Belarus’ “Nuclear-Capable” Iskanders Get A New Garage|website=Federation of American Scientists|archive-url=https://web.archive.org/web/20240315121219/https://fas.org/web/20240315121219/https://fas.org/publication/belarus-nuclear-capable-iskanders-get-a-new-garage/|archive-date=2024-03-15|access-date=2024-03-15}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://fas.org/publication/depot-in-belarus-shows-new-upgrades-possibly-for-russian-nuclear-warhead-storage/|title=Depot In Belarus Shows New Upgrades Possibly For Russian Nuclear Warhead Storage|website=Federation of American Scientists|archive-url=https://web.archive.org/web/20240315121800/https://fas.org/publication/depot-in-belarus-shows-new-upgrades-possibly-for-russian-nuclear-warhead-storage/|archive-date=2024-03-15|access-date=2024-03-15}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/338477|title=Пад Асіповічамі створана база захоўвання ядзернай зброі|website=Наша Ніва|date=2024-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20240315115007/https://nashaniva.com/338477|archive-date=2024-03-15|access-date=2024-03-15}}</ref>. Як грамадскі актывіст і публічны абаронца акадэмічных свабод<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://gazetaby.com/post/gusakou-generyravau-krynzh-akademiya-navuk-xocz-yak-prysutnichala-u-in/208717/|title=«Гусакоў генерыраваў крынж, Акадэмія навук хоць як прысутнічала ў інфапрасторы. Каранік жа абсалютна маркотны і выклікае толькі жаль»|author=Кацярына Батлейка|website=gazetaby.com|date=06.08.2025|publisher=[[Салідарнасць (газета)]]|archive-url=https://archive.today/20250806141146/https://gazetaby.com/post/gusakou-generyravau-krynzh-akademiya-navuk-xocz-yak-prysutnichala-u-in/208717/|archive-date=2025-08-07|quote=Навуковец, публічны абаронца акадэмічных свабод, былы супрацоўнік Нацыянальнай Акадэміі навук — пра магчымасці беларускай навукі і крытыку з боку Лукашэнкі.}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.belsat.eu/88203122/nauku-v-belarusi-reformiruyut-ne-nobelevskie-laureaty-a-lyudi-v-pogonah-uchenyj-o-napadkah-lukashenko-na-nan|title=«Науку в Беларуси реформируют не нобелевские лауреаты, а люди в погонах»: ученый о нападках Лукашенко на НАН|first=Belsat|last=TV|website=ru.belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20250806124338/https://ru.belsat.eu/88203122/nauku-v-belarusi-reformiruyut-ne-nobelevskie-laureaty-a-lyudi-v-pogonah-uchenyj-o-napadkah-lukashenko-na-nan|archive-date=2025-08-06|access-date=2025-08-07|quote=Мы спросили ученого, футуролога и научного правозащитника Сергея Бесараба, что происходит с беларусской наукой и можно ли говорить о ее развитии в нынешних условиях.}}</ref>, Бесараб адзін з нямногіх актыўна прыцягвае ўвагу да трывання палітычна матываваных рэпрэссій супраць беларускіх навукоўцаў<ref name=":4" />, да існых праблем беларускай навукі<ref name=":22">{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/economics/62224.html|title=В Канаде рассказали о прорывной разработке, которую в Беларуси зарубили много лет назад. Как такое происходит, объяснил автор проекта|website=Зеркало|date=2024-02-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20240228121912/https://news.zerkalo.io/economics/62224.html|archive-date=2024-02-28|access-date=2024-02-29}}</ref><ref name=":6">{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/sumezza/sjarhej-besarab-pra-belaruskuju-navuku-u-vyhnanni-i-na-vaennych-rejkach-unutry-belarusi/|title=Сяргей Бесараб пра беларускую навуку ў выгнанні і на «ваенных рэйках» унутры Беларусі|website=Рацыя|date=2024-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20240327220340/https://racyja.com/by/sumezza/sjarhej-besarab-pra-belaruskuju-navuku-u-vyhnanni-i-na-vaennych-rejkach-unutry-belarusi/|archive-date=2024-03-27|access-date=2024-03-27}}</ref><ref name=":16">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/327293|title=«Мае знаёмыя робяць у Акадэміі разлікі для расійскіх ракет». Што адбываецца з беларускай навукай|date=1 кастрычніка 2023|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002065556/https://nashaniva.com/327293|archive-date=2 кастрычніка 2023|access-date=2023-10-02}}</ref><ref name=":27">{{Cite web|lang=be|url=https://gazetaby.com/post/vuchony-ximik-znojduczcza-lyudzi-yakiya-zmogucz-poshuk-vetra-u-poli-pr/198959/|title=Вучоны-хімік: Знойдуцца людзі, якія змогуць пошук «ветра ў полі» прадаць вар’яту — як у казцы пра голага караля|website=gazetaby.info|date=19 сакавіка 2024|publisher=[[Салідарнасць (газета)|Газета «Салідарнасць»]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240319152650/https://gazetaby.com/post/vuchony-ximik-znojduczcza-lyudzi-yakiya-zmogucz-poshuk-vetra-u-poli-pr/198959/|archive-date=2024-03-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/314277|title=Навуковец патлумачыў феномен рэжыму і ацаніў страты беларускай навукі за час кіравання Лукашэнкі|website=Наша Ніва|date=2023-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20230417154802/https://nashaniva.com/314277|archive-date=2023-04-17|access-date=2024-03-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.racyja.com/hramadstva/syargej-besarab-usya-khimichnaya-pramyslo/|title=Сяргей Бесараб: Уся хімічная прамысловасць Беларусі сёння – гэта падтрыманне створанага ў савецкі час|date=12 траўня 2023|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230927214657/https://www.racyja.com/hramadstva/syargej-besarab-usya-khimichnaya-pramyslo/|archive-date=2023-09-27}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/88443393/idealogija-metadychka-navuka|title=Крызіс кадраў і ідэалагічны дыктат: што стаіць за прыгожымі словамі ідэолагаў аб навуцы|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20250821102039/https://belsat.eu/88443393/idealogija-metadychka-navuka|archive-date=2025-08-21|access-date=2025-08-21}}</ref> і магчымых варыянтаў іх вырашэння<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.racyja.com/hramadstva/syargej-besarab-novaya-belarus-mozha-lyo/|title=Сяргей Бесараб: Новая Беларусь можа лёгка стаць высокатэхналагічнай краінай|date=22 лістапада 2022|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20221123053954/https://www.racyja.com/hramadstva/syargej-besarab-novaya-belarus-mozha-lyo/|archive-date=23 лістапада 2022}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://steanlab.medium.com/agritech-773c39d12ed5|title=Сергей БЕСАРАБ: «Сельское хозяйство Беларуси — это замкнутый круг, разорвать который будет тяжело…|website=Medium|date=2021-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230602083738/https://steanlab.medium.com/agritech-773c39d12ed5|archive-date=2023-06-02|access-date=2024-03-26}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.patreon.com/posts/42070557|title=Почему любительская наука важна для "Беларуси в эпоху перемен"|date=6 кастрычніка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006105449/https://www.patreon.com/posts/42070557|archive-date=2022-10-06}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://honestby.substack.com/p/25e|title=Сергей Бесараб: «Беларуской науке нужна свобода»|first=Honest People|last=|website=Честные люди|date=2025-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20250321002340/https://honestby.substack.com/p/25e|archive-date=2025-03-21|access-date=2025-03-21}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.researchgate.net/publication/388918026_Nacionalnaa_akademia_nauk_Belarusi_Institucionalnyj_analiz|title=НАН Беларуси: институциональный анализ|date=2025-02-11|doi=10.13140/RG.2.2.34242.29127}}</ref>. У красавіку 2025 года вылучаўся ў эксперты першага складу [[Журналісцкая этыка|Рады па медыяэтыцы]]. У жніўні 2025 года на сваей старонцы ў [[Сацыяльная сетка|сацыяльнай сетцы]] [[Facebook]] выклаў у адкрыты доступ фатаграфіі з пратэстаў 2020 года з польскай кнігі Marsz Białorusi<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/106316.html|title=Ученый Бесараб выложил фотографии из польской книги, по которой силовики ищут участников протестов|website=Зеркало|date=2025-08-15|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20250815151931/https://news.zerkalo.io/life/106316.html|archive-date=2025-08-15|access-date=2025-08-15}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33503981.html|title=У адкрытым доступе зьявіліся здымкі, па якіх сілавікі вызначаюць удзельнікаў пратэстаў|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2025-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250815104614/https://www.svaboda.org/a/33503981.html|archive-date=2025-08-15|access-date=2025-08-15}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/88345120/pravertse-tsi-ne-trapili-vy-na-fota-u-polskaj-knize-marsz-bialorusi-da-geroyau-pryhodzyats-tsyaper-silaviki|title=Праверце, ці не трапілі вы на фота ў польскай кнізе «Marsz Białorusi». Да герояў прыходзяць цяпер сілавікі|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20250815102221/https://belsat.eu/88345120/pravertse-tsi-ne-trapili-vy-na-fota-u-polskaj-knize-marsz-bialorusi-da-geroyau-pryhodzyats-tsyaper-silaviki|archive-date=2025-08-15|access-date=2025-08-15}}</ref>, па якой сілавікі затрымліваюць беларусаў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://spring96.org/ru/news/118470|title=Участников протестов ищут по книге с фотографиями с маршей: хроника репрессий 12-13 августа|website=spring96.org|archive-url=https://archive.today/wip/IAVcO|archive-date=2025-08-15}}</ref>. У кастрычніку 2025 года Бесараб выступіў у СМІ з аналізам інцыдэнтаў з метэазондамі на літоўскай мяжы. Эксперт паставіў пад сумнеў версію пра іх выкарыстанне для маштабнай кантрабанды, аргументуючы гэта эканамічнай немэтазгоднасцю такіх метадаў. Ён характарызаваў знойдзеныя аб’екты як даступныя інструменты для навуковых і адукацыйных праектаў (STEM), папулярныя сярод аматараў<ref name=":18">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/380089|title=Што сабой уяўляюць тыя метэазонды, якія прылятаюць з Беларусі ў Літву? Расказвае Бесараб|website=Наша Ніва|date=2025-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20251030101404/https://nashaniva.com/380089|archive-date=2025-10-30|access-date=2025-10-30}}</ref><ref name=":19" />. У пачатку 2026 года Бесараб апублікаваў справаздачу, у якой прааналізаваў тэхнічны бок абвінавачанняў у адрас затрыманых беларускіх радыёаматараў (гл. [[Рэпрэсіі супраць беларускіх радыёаматараў]]). Ён прывёў доказы тэхнічнай немагчымасці дэшыфроўкі сучасных пратаколаў спецсувязі грамадзянскім абсталяваннем. Гэты аналіз прыцягнуў міжнародную ўвагу да пераследу тэхнічнай інтэлігенцыі ў Беларусі: сітуацыю асвятлялі профільныя тэхналагічныя рэсурсы {{Не перакладзена 5|404 Media|3=en|4=404 Media}}<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.404media.co/ham-radio-operators-in-belarus-arrested-face-the-death-penalty/|title=Amateur Radio Operators in Belarus Arrested, Face the Death Penalty|first=Jason|last=Koebler ·|website=404 Media|date=2026-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20260121175247/https://www.404media.co/ham-radio-operators-in-belarus-arrested-face-the-death-penalty/|archive-date=226-01-21|access-date=2026-02-10}}</ref> і {{Не перакладзена 5|Boing Boing|Boing Boing|en|Boing Boing}}<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://boingboing.net/2026/01/20/belarus-threatens-ham-radio-operators-with-death-penalty-for-espionage.html|title=Belarus threatens ham radio operators with death penalty for "espionage"|first=Ellsworth|last=Toohey|website=Boing Boing|date=2026-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20260120235435/https://boingboing.net/web/20260120235435/https://boingboing.net/2026/01/20/belarus-threatens-ham-radio-operators-with-death-penalty-for-espionage.html|archive-date=2026-01-21|access-date=2026-02-10}}</ref>, яе адзначылі міжнародныя радыёаматарскія арганізацыі, у тым ліку {{Не перакладзена 5|Французскі саюз радыёаматараў|Французскі саюз радыёаматараў|fr|Réseau des Émetteurs Français}}(UFRC)<ref>{{Cite web|lang=fr-FR|url=https://ufrc.org/info/la-bielorussie-menace-les-radioamateurs-de-peine-de-mort-pour-espionnage/|title=La Biélorussie menace les radioamateurs de peine de mort pour « espionnage » – UFRC|date=2026-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20260201234406/https://ufrc.org/info/la-bielorussie-menace-les-radioamateurs-de-peine-de-mort-pour-espionnage/|archive-date=2026-02-01|access-date=2026-02-10}}</ref>. Бесараб таксама адзначаў, што рэпрэсіі супраць радыёсупольнасці ствараюць пагрозу для нацыянальнай сістэмы рэагавання на надзвычайныя сітуацыі<ref name=":29" /><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33653641.html|title=«У сілавікоў кепская сувязь, а вінаватыя радыёаматары». Чаму людзей з аматарскімі радыёстанцыямі абвінавацілі ў здрадзе дзяржаве|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2026-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20260119115207/https://www.svaboda.org/a/33653641.html|archive-date=2026-01-19|access-date=2026-01-19}}</ref>. У красавіку 2026 года Сяргей Бесараб выступіў ініцыятарам маштабнай грамадскай дыскусіі вакол [[Этыка тэхналогій|этычных]] межаў лічбавага супраціву і неабходнасці абароны нацыянальнай інфармацыйнай спадчыны. Каталізатарам стала кібератака групоўкі «[[Кіберпартызаны]]» на [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальную бібліятэку Беларусі]]. Акцыя справакавала поўнае адключэнне сэрвісаў установы і часовую страту доступу карыстальнікаў да [[Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі|Зводнага электроннага каталога]] і архіваў. Бесараб публічна і жорстка раскрытыкаваў дзеянні хакераў, упершыню звярнуўшы ўвагу грамадскасці на праблему ўскоснай шкоды ад палітычнага [[Хактывізм|хактывізму]]. Ён абгрунтаваў, што гульні з застарэлай інфраструктурай архіваў і рызыка знішчэння гістарычных баз даных не б'юць па [[Рэжым Лукашэнкі|аўтарытарным рэжыме]], а робяць асноўнымі ахвярамі студэнтаў, наступныя пакаленні даследчыкаў і ўяўляюць сабой этычна непрымальны крок<ref name=":31">{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.belsat.eu/92424707/kiberpartizany-biblioteka|title=«Киберпартизаны» ответили на критику взлома сайта Национальной библиотеки|first=Belsat|last=TV|website=ru.belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20260403203243/https://ru.belsat.eu/92424707/kiberpartizany-biblioteka|archive-date=2026-04-04|access-date=2026-04-05}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33724158.html|title=«Тысячы людзей згубілі доступ». Навуковец Бесараб — пра акцыю кібэрпартызанаў супраць Нацыянальнай бібліятэкі|first=Ганна|last=Соўсь|website=Радыё Свабода|date=2026-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20260405122556/https://www.svaboda.org/a/33724158.html|archive-date=2026-04-05|access-date=2026-04-05}}</ref>. Такая пазіцыя першапачаткова выклікала нападкі з боку шэрагу радыкальна настроеных медыя-аглядальнікаў<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=vrfBNkMWFwo&t=2614s|title=Исследователи критикуют Киберпартизан|last=Саша, что ты несешь?! · СЧТН · Беларусь|date=2026-04-03|access-date=2026-04-05}}</ref>. Аднак рыторыка навукоўца хутка знайшла кансалідаваную падтрымку з боку іншых дзеячаў беларускай інтэлігенцыі і незалежнай прэсы<ref name=":31" /><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/392054|title=«Беларуская навука — выпаленая пустка, дзе адзіночкі спрабуюць стварыць нармальны свет для такіх, як вы». Чаховіч палемізуе з Паўлючэнкам|website=Наша Ніва|date=2026-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20260404134721/https://nashaniva.com/392054|archive-date=2026-04-04|access-date=2026-04-05}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://euroradio.fm/ru/kogda-bezobidnyy-vzlom-lishaet-lyudey-informacii-kolonka-marysi-voytovich|title=Когда “безобидный взлом” лишает людей информации. Колонка Марыси Войтович {{!}} Новости Беларуси {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2026-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20260404162901/https://euroradio.fm/ru/kogda-bezobidnyy-vzlom-lishaet-lyudey-informacii-kolonka-marysi-voytovich|archive-date=2026-04-04|access-date=2026-04-05}}</ref>. Бесараб фактычна запусціў адзін з найбуйнейшых лічбавых этычных канфліктаў у незалежнай медыйнай прасторы Беларусі. Скандал атрымаў шырокі розгалас і пад ціскам акадэмічнай супольнасці завяршыўся безумоўнай перамогай абаронцаў спадчыны: медыйныя крытыкі навукоўцаў былі вымушаныя апублікаваць афіцыйную калонку са сваімі прабачэннямі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/392068|title=«Прабачце мне, даследчыкі, за ўсё». Фёдар Паўлючэнка адказаў Уладзіславу Чаховічу|website=Наша Ніва|date=2026-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20260404155936/https://nashaniva.com/392068|archive-date=2026-04-05|access-date=2026-04-05}}</ref>. ==== Крытыка праекта пахавання ядзерных адкідаў ==== У незалежных медыя Бесараб здабыў рэпутацыю навукоўца, вядомага крытычным аналізам стану дзяржаўнай радыяцыйнай бяспекі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33546939.html|title=«Шкодныя рэчывы на тысячы, а то і мільёны гадоў». Якія радыяактыўныя адкіды хочуць захоўваць у Беларусі і ў чым шкода гэтага|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2025-10-02|access-date=2026-05-15}}</ref>. У 2025—2026 гадах ён сістэматычна выступаў у беларускіх і міжнародных СМІ («Радыё Свабода», «Deutsche Welle», «Медыязона» і інш.) як адзін з асноўных публічных крытыкаў дзеянняў уладаў па стварэнні [[Нацыянальны пункт пахавання радыеактыўных адкідаў|Нацыянальнага пункта пахавання радыеактыўных адкідаў ад БелАЭС]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/vuchony-ukazau-na-nedakhopy-spravazdachy-ab-skhovishchy-radyyoaktyunykh-adkhodau-u-belarusi|title=Вучоны ўказаў на недахопы справаздачы аб сховішчы радыёактыўных адходаў у Беларусі {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2026-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20260704085701/https://euroradio.fm/vuchony-ukazau-na-nedakhopy-spravazdachy-ab-skhovishchy-radyyoaktyunykh-adkhodau-u-belarusi|archive-date=2026-07-04|access-date=2026-07-04|quote=Радыяцыйны хімік Сяргей Бесараб, вядомы крытык праектных уразлівасцяў Беларускай АЭС і Нацыянальнага пункта пахавання радыеактыўных адходаў, прааналізаваў матэрыял і сфармуляваў як мінімум 12 заўваг да зместу справаздачы.}}</ref>. Навуковец неаднаразова звяртаў увагу на экалагічную небяспеку праекта: ён крытыкаваў выбар таннага прыпаверхневага тыпу сховішча і ўказваў на сур'ёзныя гідралагічныя рызыкі (у тым ліку патэнцыйнае трансмежнае забруджванне грунтовых вод радыеактыўнымі ізатопамі з-за карозіі кантэйнераў) для ўсіх прапанаваных уладамі лакацый, уключаючы Астравецкі раён, усход Мсціслаўшчыны і зону адчужэння<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mediazonaby.com/article/2026/04/26/station|title=Ядерный «могильник» и тихие обсуждения: куда денут отходы БелАЭС|website=Медиазона Беларусь|access-date=2026-05-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/naviny/belarus-vybiraet-samyj-deshevyj-tip-kakuju-opasnost-budet-nesti-jadernyj-mogilnik-kotoryj-mozhet-pojavitsja-na-gomelscine-objasnil-ekspert.html|title=Какую опасность будет нести ядерный могильник, который может появиться на Гомельщине, объяснил эксперт|website=Флагшток|date=2026-05-15|access-date=2026-05-15}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/gde-v-belarusi-postroat-adernyj-mogilnik/a-76609727|title=Где в Беларуси построят ядерный могильник?|website=dw.com|access-date=2026-05-15}}</ref>. Акрамя тэхнічнай экспертызы, Бесараб (супольна з ініцыятывай «[[Кіберпартызаны]]» і выданнем «[[Флагшток (СМІ)|Флагшток]]») праводзіў аналіз кадравага складу дзяржпрадпрыемства «БелРАА», якое прызначана ўрадам кіраваць ядзерным могільнікам. Вучоны раскрытыкаваў такі падыход дзяржавы да фарміравання кіраўніцтва на высокатэхналагічным радыяцыйным аб'екце, падкрэсліўшы крытычную адсутнасць у штаце профільных інжынераў-атамшчыкаў і перавагу людзей без досведу (уключаючы былых супрацоўнікаў КДБ і КДК). Паводле хіміка, такая стратэгія прызначэнняў на падставе палітычнай лаяльнасці стварае дадатковыя і непазбежныя пагрозы экалагічнай бяспецы не толькі ўнутры Беларусі, але і для краін-суседзяў<ref>{{Cite web|url=https://flagshtok.info/ru/flagshtok/torgovlja-odezhdoj-agroservis-kgb-est-li-profilnye-specialisty-v-organizacii-otvetstvennoj-za-jadernyj-mogilnik-v-belarusi.html|title=Торговля одеждой, агросервис, КГБ. Есть ли профильные специалисты в организации, ответственной за ядерный могильник в Беларуси?|website=Флагшток|date=2026-04-28|access-date=2026-05-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://argumentua.com/stati/yadernii-mogilnik-pid-naglyadom-kdb-abo-chomu-loyalnist-u-bilorusi-stala-nebezpechnishoyu-za-r|title=Ядерний могильник під наглядом КДБ або Чому лояльність у Білорусі стала небезпечнішою за радіацію|website=АРГУМЕНТ|access-date=2026-05-15}}</ref>. Пазней, у жніўні 2026 года Бесараб выступіў суаўтарам незалежнай экспертнай справаздачы па ацэнцы праектнай дакументацыі магільніка (АУНА) разам з міжнароднай групай навукоўцаў — арганізацыяй «Экадом», амерыканскай Solutions for Resilient Communities Inc. і расійскім фізікам Андрэем Ажароўскім.Галоўная выснова экспертнай камісіі звялася да таго, што рашэнні па абыходжанні з адкідамі ўжо былі прынятыя дзяржавай на карысць небяспечных і састарэлых расійскіх тэхналогій і ў прапанаваным выглядзе дзяржаўны праект магільніка лічыцца крытычна небяспечным і зусім не павінен быць рэалізаваны <ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://ecohome.ngo/nezavisimye-eksperty-raskritikovali-proekt-ovos-belarusskogo-punkta-zahoroneniya-radioaktivnyh-othodov/|title=Эксперты раскритиковали проект ОВОС беларусского пункта захоронения радиоактивных отходов — Экодом {{!}} Ecohome|date=2026-08-27|access-date=2026-09-02}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://homeldays.org/mogilnik-razlichany-na-300-gado-mozha-ne-vytrymac-i-sta-pjac-galo-nyh-ryzyk-belaruskaga-shovishcha-radyeakty-nyh-adkida/|title=5 рызык беларускага сховішча радыеактыўных адкідаў|last=ZB|website=Homeldays|date=2026-09-02|access-date=2026-09-02}}</ref> == Палітычны пераслед == У 2020 годзе за сваю грамадзянскую пазіцыю быў звольнены з Інстытута агульнай і неарганічнай хіміі НАН Беларусі<ref name=":13" /><ref name=":2" /><ref>{{Cite web|url=https://nashaniva.com/284540|title=Экс-калега расказвае пра міністра адукацыі: «У Акадэміі навук яго называлі «Граза дзядам»|date=10 лютага 2022|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230104124028/https://nashaniva.com/284540|archive-date=4 студзеня 2023}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nash-dom.info/70491|title=Как Лукашенко репрессировал беларусских ученых, выступивших за новые выборы|author=Светлана Галузо|work=Международный Центр Гражданских Инициатив|date=28 ліпеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210728192804/https://nash-dom.info/70491|archive-date=28 ліпеня 2021}}</ref> і далучаны да спісу рэпрэсаваных па палітычных прычынах беларускіх навукоўцаў, якіх падтрымалі ў адкрытым [[Зварот супраць рэпрэсій|Звароце супраць рэпрэсій]] каля 800 беларускіх навукоўцаў<ref>{{Cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=266673|title=Больш за 800 беларускіх навукоўцаў падпісалі ліст у падтрымку звольненых з Акадэміі навук калег|date=14 студзеня 2021|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220922134321/https://nashaniva.com/?c=ar&i=266673|archive-date=22 верасня 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/31046185.html|title=Больш за 800 беларускіх навукоўцаў падпісалі ліст у падтрымку калегаў, звольненых з Акадэміі навук|date=14 студзеня 2021|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927061056/https://www.svaboda.org/a/31046185.html|archive-date=27 верасня 2022}}</ref>. Не гледзячы на негалосную забарону на заняткі прафесійнай дзейнасцю, працягваў друкаваць аналітычныя матэрыялы. Вясной 2021 года на Бесараба за артыкулы, прысвечаныя пытанням хімічнай дэзактывацыі атрутных рэчываў расійскім праграмістам Чэраменскім П. П. быў напісаны данос у [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ Беларусі]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://bysliv.com/read/24288-1616052086|title=Обращение в КГБ от Черменский {{!}} База доносов в КГБ Беларуси|website=bysliv.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20240502124428/https://bysliv.com/read/24288-1616052086|archive-date=2024-05-02|access-date=2024-05-02}}</ref>. За каментары і артыкулы звязаныя з крытыкай сістэм бяспекі [[Беларуская АЭС|БелАЭС]] у Астраўцы і матэрыялы, звязаныя з размяшчэннем расійскай ядзернай зброі ў Беларусі па рашэнні суда Цэнтральнага района Мінска ад 11 траўня 2023 года ўся інфармацыйная прадукцыя аўтарскага [[Telegram]]-канала LAB-66 (@lab66) разам з прыканальным чатам унесена [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрствам інфармацыі Рэспублікі Беларусь]] у [[Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў]]<ref>{{Cite web|url=https://humanconstanta.org/obzor-borby-s-ekstremizmom-v-belarusi-za-aprel-iyun-2023/|title=Обзор борьбы с «экстремизмом» в Беларуси за апрель-июнь 2023|website=Human Constanta|date=2023-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20230923182031/https://humanconstanta.org/obzor-borby-s-ekstremizmom-v-belarusi-za-aprel-iyun-2023/|archive-date=2023-09-23|access-date=2024-03-28}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://spring96.org/ru/news/111713|title=День экстремистских формирований и материалов: хроника преследования 17 мая|website=spring96.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20230518160732/https://spring96.org/ru/news/111713|archive-date=18 траўня 2023}}</ref>, а стваральнікам, чытачам, падпісчыкам і карыстальнікам пазначанага кантэнту паграже крымінальная адказнасць<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/aglyady-manitoringi/bazh-patrabuem-spynic-praktyku-vykarystannya-antyekstremisckaga-zakanadaustva-dlya/|title=БАЖ: Патрабуем спыніць практыку выкарыстання антыэкстрэмісцкага заканадаўства для абмежавання свабоды слова|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|archive-url=https://web.archive.org/web/20240326002033/https://baj.media/be/aglyady-manitoringi/bazh-patrabuem-spynic-praktyku-vykarystannya-antyekstremisckaga-zakanadaustva-dlya/|archive-date=2024-03-26|access-date=2024-03-26}}</ref>. Амаль адразу пасля гэтых падзей, праз пачатак актыўнага палітычна матываванага пераследу з боку ўладаў і пагрозу для жыцця (абвінавачванне ў здрадзе дзяржаве, ч.1 арт. 356 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|КК РБ]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33515286.html|title=109 «здраднікаў дзяржавы». За што беларусаў абвінавачваюць у адным з самых сур’ёзных злачынстваў|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2025-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20250828091906/https://www.svaboda.org/a/33515286.html|archive-date=2025-08-28|access-date=2025-08-28}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://greenbelarus.info/articles/25-04-2024/nabyu-u-mensku-radyeaktyunyya-pacerki-khimik-raskazvae-yak-zasceragchysya-ad|title=Набыў у Менску радыяактыўныя пацеркі. Хімік расказвае, як засцерагчыся ад выпраменьвання дома|website=Зелёный портал|archive-url=https://web.archive.org/web/20240425215954/https://greenbelarus.info/articles/25-04-2024/nabyu-u-mensku-radyeaktyunyya-pacerki-khimik-raskazvae-yak-zasceragchysya-ad|archive-date=2024-04-25|access-date=2024-04-30|quote=Радыяцыйны хімік, навукова-тэхнічны блогер, былы супрацоўнік Акадэміі навук Сяргей Бесараб жыве зараз у Еўразвязе. Дома навукоўцу чакае абвінавачанне ў здрадзе дзяржаве па 356 артыкуле Крымінальнага кодэкса.}}</ref>) ў чэрвені 2023 года Сяргей Бесараб вымушаны быў неадкладна пакінуць Беларусь<ref name=":8" /><ref name=":7">{{Cite web|url=https://nashaniva.com/320301|title=Беларускі навуковец, якому давялося ўцячы з Беларусі тайнымі сцежкамі, напісаў «кароткі дапаможнік па экстраннай эвакуацыі»|date=28 чэрвеня 2023|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230704181823/https://nashaniva.com/320301|archive-date=4 ліпеня 2023}}</ref> і прасіць міжнароднай абароны ў [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]], як палітычны [[Бежанцы|ўцякач]]<ref name=":20" />. == Дадаткова == [[Файл:Siarhei Besarab sports tourism workshop Rakaw Belarus Apr 2015.jpg|злева|міні|Cяргей Бесараб падчас воркшопа па [[Спартыўны турызм|спартыўнаму турызму]] ([[Ракаў]], 2015)]] Сябра [[Беларуская федэрацыя радыёаматараў і радыёспартсменаў|БФРР]], [[Радыёаматарства|радыёаматар]]-кароткахвалявік з [[Пазыўны сігнал радыёаматара|радыёаматарскім пазыўным]] EU1AEY і стажам больш за 20 гадоў<ref>{{Cite web|title=EU1AEY - Callsign Lookup by QRZ Ham Radio|archive-url=https://web.archive.org/web/20220929022435/https://www.qrz.com/db/EU1AEY|archive-date=29 верасня 2022|url=https://www.qrz.com/db/EU1AEY|website=qrz.com}}</ref><ref name=":29">{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/91084724/radyjoamatary|title=Што напраўду маглі праслухаць «шпіёны-радыёаматары»? Вось што можа злавіць любы ахвочы|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://archive.today/20260116185153/https://belsat.eu/91084724/radyjoamatary|archive-date=2025-01-16|access-date=2026-01-16|quote=Затрыманне радыёаматараў абурыла навукоўца Сяргея Бесараба. Ён кажа «Белсату», што і сам больш як 20 гадоў радыёаматар. Прадстаўляецца: пазыўны – EU1AEY.}}</ref>. Сябра [[Рэспубліканскі турысцка-спартыўны саюз|РТСС]], з дзяцінства займаецца [[Спартыўны турызм|спартыўным турызмам]] і турысцка-спартовым мнагабор'ем<ref name=":30" />, кіраваў турыстычнымі паходамі высокай катэгарыйнасці<ref>{{Cite web|url=http://www.belpohod.info/news/konkurs_turistskikh_otchetov_itogi_i_nagrazhdenie/2013-10-08-165|title=Конкурс туристских отчетов «Активный 2013»: итоги и награждение|archive-url=https://web.archive.org/web/20230110191445/http://www.belpohod.info/news/konkurs_turistskikh_otchetov_itogi_i_nagrazhdenie/2013-10-08-165|archive-date=10 студзеня 2023|date=8 кастрычніка 2013|author=Dzed Fyodar|website=belpohod.info|work=Активный туризм в Беларуси}}</ref>. У 2014 годзе прымаў актыўны ўдзел у ўзнаўленні дзейнасці [[Навука (турыстычны клуб)|турыстычнага клуба НАН Беларусі]]. Актыўны карыстальнік [[Тэорыя вырашэння вынаходніцкіх задач|ТВВЗ (ТРИЗ)]], сталы сябра Мінскага ТВВЗ-клуба. Займаўся [[Метэарытыка|метэорнай астраноміяй]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/90056.html|title=«Царапают „здесь был Вася“ на стене Лувра». Химик Сергей Бесараб — о том, как жодинский метеорит показал состояние беларусской науки|website=Зеркало|date=2025-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20250201095635/https://news.zerkalo.io/life/90056.html|archive-date=2025-02-01|access-date=2025-02-01|quote=Этот случай побудил высказаться химика Сергея Бесараба, который метеоритами увлекается с детства и профессионально занимался их поиском и изучением}}</ref>, камерцыйнымі пошукамі [[Метэарыт|метэарытаў]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/360401|title=Месяц таму ў Мінскай вобласці ўпаў метэарыт. Сяргей Бесараб падазрае, што яго могуць вывезці ў Расію|website=Наша Ніва|date=2025-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20250129091524/https://nashaniva.com/360401|archive-date=2025-01-29|access-date=2025-01-29|quote=Сяргей калісьці працаваў хімікам-аналітыкам у камандзе паляўнічых на метэарыты. Яго задачай было ідэнтыфікаваць знойдзеныя матэрыялы, і ад гэтай працы, успамінае ён, залежаў заробак усёй каманды}}</ref>, аматарскімі запускамі стратасферных [[Метэазонд|метэазондаў]]<ref name=":18" /><ref name=":19">{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/89730636/meteazondy-na-litvu-heta-naurad-ci-kantrabandysty|title=Метэазонды на Літву – гэта наўрад ці кантрабандысты. Навуковец падлічыў, наколькі гэта выгадна|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20251029123345/https://belsat.eu/89730636/meteazondy-na-litvu-heta-naurad-ci-kantrabandysty|archive-date=2025-10-29|access-date=2025-10-29|quote=Бесараб цікавіцца метэазондамі ў навуковых і папулярызатарскіх мэтах. Марыў арганізаваць сярод беларускіх школьнікаў ці студэнтаў сапраўдны рух аэрастатчыкаў}}</ref> У 2023 годзе для [[бактэрыі]] Erwinia amylovora адкрыты [[Бактэрыяфагі|бактэрыяфаг]] Stean<ref>{{Артыкул|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/nuccore/OP743926.1|загаловак=Erwinia phage Stean, complete genome|год=2022-11-30|мова=en-US|выданне=|archive-url=https://web.archive.org/web/20240622225525/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/nuccore/OP743926.1|archive-date=2024-06-23}}</ref>, названы ў гонар Сяргея Бесараба<ref>{{Артыкул|спасылка=https://mbio.bas-net.by/2023/files/proceedings-InMi-2023.pdf|аўтар=Besarab N.V., Letarov A.V., Belalov I.S., Golomidova A.K., Kulikov E.E., Babenko V.V., Ivanova K.V., Besarab S.V., Evtushenkov A.N.|загаловак=A novel temperate Erwinia amylovora bacteriophage Stean|год=2023|выданне=Микробные биотехнологии : фундаментальные и прикладные аспекты : материалы XIII Междунар. науч. конф. (Минск, 6–9 июня 2023 г.)|выдавецтва=[[Беларуская навука (выдавецтва)|Беларуская навука]]|тып=зборнік|старонкі=19-21|isbn=978-985-08-3004-3}}</ref> == Прэміі і ўзнагароды == * Лаўрэат стыпендыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь на 2015 год таленавітым маладым вучоным да 35 гадоў{{sfn|Изобретатель|2016|loc=№ 6 (198), задн. вокл.}} <blockquote>За установление физико-химических закономерностей синтеза нового класса иерархических пористых материалов, обладающих комбинированной пористой структурой с регулируемым отношением транспортных путей и каталитически активных центров, отличающихся характеристиками, превосходящими в 7-9 раз показатели образцов, получаемых традиционными методами{{sfn|Веды|2015|loc=№ 2, с. 3}}</blockquote> * Прэмія [[Зялёная прэмія|Green Awards Belarus]] у намінацыях «Лепшая аналітыка пра экалогію», «Лепшы экакантэнт у сацсетках», «Лепшыя падкасты на экалагічную тэматыку»<ref name=":15">{{Cite web|lang=ru|url=https://greenbelarus.info/articles/06-06-2025/zyalyonaya-setka-vyznachyla-lepshy-kantent-pra-ekalogiyu-belarusi|title=“Зялёная сетка” вызначыла лепшы кантэнт пра экалогію Беларусі|website=Зелёный портал|archive-url=https://web.archive.org/web/20250613235559/https://greenbelarus.info/articles/06-06-2025/zyalyonaya-setka-vyznachyla-lepshy-kantent-pra-ekalogiyu-belarusi|archive-date=2025-06-06|access-date=2025-06-06}}</ref> == Выбраная бібліяграфія == === Манаграфіі === * ''Комаров В. С.'', ''Бесараб С. В.'' [[Адсарбенты і носьбіты каталізатараў. Навуковыя асновы рэгулявання порыстай структуры|Адсорбенты и носители катализаторов. Научные основы регулирования пористой структуры]]. — НИЦ ИНФРА-М, 2014. — 203 с. — ISBN 978-5-16-009581-3, ISBN 978-5-16-100828-7 === Выбраныя навуковыя артыкулы === * Синтез двухкомпонентных бипористых алюмо-, ферро- и магнийсиликагелей // Известия Национальной академии наук Беларуси. Серия химических наук. — 2011. — № 3. — с. 41-45 * Темплатный метод регулирования структуры природных алюмосиликатов // Известия Национальной академии наук Беларуси. Серия химических наук. — 2014. — № 3. — c. 22-25 * Синтез мезопористых адсорбентов на основе гидроксидов металлов // Известия Национальной академии наук Беларуси. Серия химических наук. — 2015. — № 4. — с. 23-27 * Синтез микропористых силикагелей с применением в качестве темплата гидроксидов металлов // Известия Национальной академии наук Беларуси. Серия химических наук. − 2017. — № 1. — с 44-48 * Composite materials based on MgO and metallic nanoparticles for catalytic applications // Romanian Journal of Materials. — 2019. EID: 2-s2.0-85077018175 — 2019 * Investigation of the structure and properties of ceramic materials with a rigid system of microfiltration transport pores based on basalt fibers. — 2021. {{Cite web|title=DOI:10.33774/chemrxiv-2021-46cg5|url=https://chemrxiv.org/engage/chemrxiv/article-details/6147f8d018be85898b2860b6|archive-url=https://web.archive.org/web/20220202225057/https://chemrxiv.org/engage/chemrxiv/article-details/6147f8d018be85898b2860b6|archive-date=2 лютага 2022}} * Массовая дозиметрия в 21 веке. Простейшие устройства для дозиметрического контроля, доступные широким слоям населения. Рынок, решения, возможности // Мат.конф. ГУО Институт пограничной службы РБ. — 2021. {{Cite web|title=DOI:10.6084/m9.figshare.14529339|url=https://figshare.com/articles/conference_contribution/Personal_citizen_dosimetry_in_the_21st_century_Simplest_radiation_monitoring_devices_available_for_the_wide_range_of_citizens_Market_solutions_opportunities/14529339/1|archive-url=https://web.archive.org/web/20220209124139/https://figshare.com/articles/conference_contribution/Personal_citizen_dosimetry_in_the_21st_century_Simplest_radiation_monitoring_devices_available_for_the_wide_range_of_citizens_Market_solutions_opportunities/14529339/1|archive-date=9 лютага 2022}} === Выбраныя патэнты на вынаходствы === * Устройство для очистки твердых поверхностей от разливов металлической ртути. — Патент BY 9699. − 2013. * Установка для очистки воздуха от паров ртути. — Патент BY 9629. − 2013 * Способ получения сорбционного материала. — Патент BY 19685. − 2015 * Способ получения мезопористого силикагеля. — Патент BY 19921. − 2016 * Способ получения каталитически активного фильтрующего материала. — Патент BY 21653. — 2018 * Способ получения меднооксидного катализатора. — Патент BY 21653. — 2018 * Установка для очистки воды. — Патент BY 12025. — 2019 === Выбраныя навукова-папулярныя артыкулы === * {{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/59836.html|title=Фантастическое будущее, которое уже наступает. Белорусский ученый рассказал о главных ожиданиях от науки в 2024 году|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129143312/https://news.zerkalo.io/cellar/59836.html|archive-date=2024-01-29}} * {{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/60989.html|title=Рассказываем, как новые технологии меняют войны (многие уже существующие разработки наверняка покажутся вам фантастикой)|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213154349/https://news.zerkalo.io/cellar/60989.html|archive-date=2024-02-13}} * {{Citeweb|url=https://habr.com/ru/post/596541|title=Бижутерия, которую Вы заслужили (?). Радиоактивное урановое стекло в магазинах для рукодельниц|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927095019/https://habr.com/ru/post/596541/|archive-date=27 верасня 2022}} * {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/431470/|title=Это вы можете (ЭВМ). Рассказ о забытой телепередаче|archive-date=27 лютага 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230227013849/https://habr.com/ru/post/431470/}} * {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/447794/|title=О простых вещах-сложно. Письмо химика 3D-печатнику. Растворители для пластмасс и защита от них|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228035823/https://habr.com/ru/post/447794/|archive-date=28 лютага 2023}} * {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/433610/|title=Заметки фитохимика. Хурма|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228035744/https://habr.com/ru/post/433610/|archive-date=28 лютага 2023}} * {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/513440/|title=Памятка для пострадавшего от слезоточивого газа/перцового баллона|archive-url=https://web.archive.org/web/20221117200243/https://habr.com/ru/post/513440/|archive-date=17 лістапада 2022}} * {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/533476/|title=Жесткая вода и накипь. Структура, свойства и способы минимизации ущерба (Steanlab Review)|archive-url=https://web.archive.org/web/20230117031842/https://habr.com/ru/post/533476/|archive-date=17 студзеня 2023}} * {{Cite web|title=Избранные главы коллоидной химии. Достаточно ли мытья рук для защиты от коронавируса? «Мыльная энциклопедия»|url=https://habr.com/ru/post/503482/|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927183202/https://habr.com/ru/post/503482/|archive-date=27 верасня 2022}} * {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/494512/|title=Что в Белизне тебе моей или Справочное пособие по гипохлориту натрия («хлорке»)|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228035840/https://habr.com/ru/post/494512/|archive-date=28 лютага 2023}} * {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/487176/|title=Задержать COVID-19. Все про фильтрацию воздуха на случай пандемии|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228035843/https://habr.com/ru/post/487176/|archive-date=28 лютага 2023}} * {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/454766/|title=HBO, cпасибо что напомнил… «Чернобыльская аптечка» беларуского фармацевта|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228035849/https://habr.com/ru/post/454766/|archive-date=28 лютага 2023}} * {{Cite web|title=Опусы про Его Величество Клей. Часть вторая — Viva, цианоакрилат! Viva, суперклей|url=https://habr.com/ru/post/452394/|archive-date=28 лютага 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228035804/https://habr.com/ru/post/452394/}} * {{Cite web|url=https://steanlab.medium.com/b12-a073a118ef89|title=B12 для вегетарианца. Где и что ?|archive-url=https://web.archive.org/web/20221015102447/https://steanlab.medium.com/b12-a073a118ef89|archive-date=15 кастрычніка 2022}} == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/asoba/fenomen-besaraba-kali-navuka-stanovicca-movaj-sup|title=Феномен Бесараба: калі навука становіцца мовай супраціву|website=novychas.online|publisher=[[Новы час]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20250725062032/https://novychas.online/asoba/fenomen-besaraba-kali-navuka-stanovicca-movaj-sup|archive-date=2025-07-25}} * {{h|Веды|2015|Веды [http://gazeta-navuka.by/images/electronic-catalog/12.01.15.pdf № 2 (2522)], 12 студзеня 2015.}} * Навука [http://gazeta-navuka.by/images/electronic-catalog/18.04.16.pdf № 16 (2587)], 18 красавіка 2016 * Навука [http://gazeta-navuka.by/images/electronic-catalog/29.04.19.pdf № 18 (2745)], 29 красавіка 2019 * {{h|Изобретатель|2016|К Дню изобретателя и рационализатора // Изобретатель № 6 (198), 2016.}} * Таленты побач // [[Новае жыццё (газета, 1939)|Новае жыццё]] № 71 (8256), 5 верасня 2001 == Спасылкі == {{Вікікрыніцы|Category:Сяргей Бесараб}} * {{Cite web|lang=uk|url=https://argumentua.com/stati/lobtomiya-natsii-chomu-intelekt-stav-golovnim-vorogom-biloruskogo-rezhimu|title=Лоботомія нації: чому інтелект став головним ворогом білоруського режиму|author=Валентин Деменко|website=argumentua.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20260128184242/https://argumentua.com/stati/lobtomiya-natsii-chomu-intelekt-stav-golovnim-vorogom-biloruskogo-rezhimu|archive-date=2026-01-28}} * [https://www.youtube.com/watch?v=ffLIJD4RGxs Пра навуковую працу, палітычныя погляды і звальненне з Акадэміі навук] — вялікае інтэрв'ю з [[Мікіта Мелказёраў|Мікітам Мелказёравым]] на YouTube-канале «жыццё-маліна», 16 верасня 2023. * [https://www.youtube.com/watch?v=OWHWzmSAe0E Стан беларускай навукі, крытыка Астравецкай АЭС і дасягненні беларускіх навукоўцаў] — інтэрв'ю з [[Аляксандр Івулін|Аляксандрам Івуліным]] на YouTube-канале «ЧестнОК-LIVE», 18 кастрычніка 2025. * https://t.me/lab66 — тэлеграм-канал прысвечаны радыяцыйнай, хімічнай і біялагічнай бяспецы, грамадзянскай абароне, створаны Сяргеем Бесарабам * [https://steanlab.github.io/interview/ https://steanlab.github.io/interview] — Сергей Бесараб. Комментарии в СМИ * [https://steanlab.github.io/bibliography/ https://steanlab.github.io/bibliography] — Сергей Бесараб. Авторские публикации * https://www.youtube.com/@SiarheiBesarab — Сергей Бесараб. Выступления на радио/телевидении {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Бесараб Сяргей Васілевіч}} [[Катэгорыя:Падпісанты звароту беларускіх навукоўцаў супраць гвалту]] [[Катэгорыя:Хімікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Папулярызатары навукі]] [[Катэгорыя:Папулярызатары хіміі]] [[Катэгорыя:Навуковыя журналісты]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя рэжымам Лукашэнкі]] [[Катэгорыя:Тэхналагічныя журналісты]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Незалежныя навукоўцы]] 1fnfmnnn7cmfvna4f219m6xwswjma7w 0 720629 5202757 5197937 2026-09-20T15:04:24Z ZolaSukhar 169411 удакладненне месца і гадоў працы 5202757 wikitext text/x-wiki {{Іншыя ПІБ|Бельскі|Аляксандр}} {{навуковец | Вядомыя вучні = [[Анатоль Брусевіч]], [[Таццяна Мацюхіна]], [[Вольга Круглова]], [[Яўгенія Лязо]] | Вядомы як = Алесь Ветах }} '''Алесь Іванавіч Бельскі''', псеўданім '''Алесь Ветах''' ({{ВДП}}) — [[Беларусь|беларускі]] [[літаратуразнавец]], [[пісьменнік]]. [[Доктар філалагічных навук]] (1998), [[прафесар]] (2002). == Біяграфія == Скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] ([[Філалагічны факультэт БДУ|філалагічны факультэт]], спецыяльнасць «[[Беларуская мова]] і [[Беларуская літаратура|літаратура]], [[руская мова]] і [[руская літаратура|літаратура]]», 1986). Вучань [[Алег Антонавіч Лойка|Алега Лойкі]], які быў навуковым кіраўніком кандыдацкай дысертацыі і навуковым кансультантам доктарскай <ref>{{Cite web|url=https://bsu.by/employee/41988-d/biography|title=БДУ. Пра супрацоўніка}}</ref>. У 1989—2026 гадах працаваў у Беларускім дзяржаўным універсітэце: у 1991—1995 гадах — загадчык кафедры даўніверсітэцкай падрыхтоўкі, з 1999 года — на пасадзе прафесара філалагічнага факультэта, у 2018—2022 гадах — загадчык кафедры гісторыі беларускай літаратуры, апошняя пасада — прафесар кафедры тэарэтычнага і беларускага літаратуразнаўства Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта (2024—2026). У 2000—2002 гадах адначасова працаваў загадчыкам лабараторыі літаратурнай адукацыі Нацыянальнага інстытута адукацыі<ref name=":0">{{Cite web|url=http://lib.narbel.bsu.by/a-i-belski-jon-ljubi-chytac-maksim-bagdanovich.html|title=А. І. Бельскі. Бібліятэка філолага|url-status=dead}}</ref>. Навуковыя інтарэсы: гісторыя беларускай літаратуры XX—XXI стст.; літаратурная крытыка. Галоўны рэдактар навукова-метадычнага часопіса «[[Беларуская мова і літаратура (часопіс)|Беларуская мова і літаратура]]»<ref>{{Cite web|url=https://aiv.by/nashi-zhurnaly/belaruskaya-mova-i-litaratura/|title=Беларуская мова і літаратура. Рэдакцыйная калегія|url-status=dead}}</ref>, намеснік галоўнага рэдактара навуковага і метадычнага часопіса «[[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]]»<ref>{{Cite web|url=https://rod-slova.by/chasopis/redaktsyjnaja-kalegija/|title=Роднае слова. Рэдакцыйная калегія|access-date=11 чэрвеня 2026|archive-date=20 красавіка 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260420101558/https://rod-slova.by/chasopis/redaktsyjnaja-kalegija/|url-status=dead}}</ref>. Праўнук прафесара ўсеагульнай гісторыі [[Сільвестр Бельскі|Сільвестра Бельскага]], які таксама даводзіцца прадзедам доктару філалагічных навук, прафесару Георгію Яталю<ref>{{Артыкул|спасылка=https://esu.com.ua/article-889745|загаловак=Ятель Георгій Прокопович|год=2025-07-02|мова=uk|выданне=Енциклопедія Сучасної України|выдавецтва=Інститут енциклопедичних досліджень НАН України|том=Online 2025|isbn=978-966-02-2074-4}}</ref>. Пляменнік прафесара педагогікі {{нп5|Фама Антонавіч Бельскі|Фамы Бельскага|uk|Більський Фома Антонович}}<ref>{{Cite web|url=https://kopyl.by/arkhiv-2010-2023/item/30092-91izvestnyj-pisatel-urozhenets-kopylshchiny-ales-belskij-otmechaet-60-letnij-yubilej|title=Давыденко, Н. Известный писатель, уроженец Копыльщины Алесь Бельский отмечает 60-летний юбилей // Слава працы {{!}} Копыль Online.|access-date=9 ліпеня 2026|archive-date=9 ліпеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260709201035/https://kopyl.by/arkhiv-2010-2023/item/30092-91izvestnyj-pisatel-urozhenets-kopylshchiny-ales-belskij-otmechaet-60-letnij-yubilej|url-status=dead}}</ref>. == Творчасць == Аўтар больш як 800 прац і публікацый, сярод якіх 20 кніг<ref name=":0" />. Пад псеўданімам Алесь Ветах выступае як празаік. Іншыя псеўданімы аўтара: Алесь з-пад Капыля, Алесь Андруковіч, Сымон Арэх, Адам Гард, Ян-Карл-Юльян Пазяхоўскі, Карп Шашаль-Закідайла<ref>{{Кніга|аўтар=Янка Саламевіч|загаловак=Беларускія псеўданімы і крыптанімы|год=2024|месца=Мінск}}</ref>. Літаратурны крытык [[Яўгенія Лязо]] адзначае аўтабіяграфізм твораў Алеся Ветаха, якія раскрываюць лёсы «маленькіх людзей»<ref>{{Артыкул|аўтар=Лязо, Я.|загаловак=Самы галоўны скарб|год=2025|мова=be|выданне=Полымя|тып=часопіс|нумар=9}}</ref>. === Прызнанне === Атрымаў [[Літаратурная прэмія імя Івана Мележа|Літаратурную прэмію імя Івана Мележа]] за мастацкую кнігу «Хроніка смутку» (2000)<ref>{{Cite web|url=https://rod-slova.by/ab-redaktsyi/atary/ales-ivanavich-belski-/|title=Роднае слова. Алесь Іванавіч Бельскі|url-status=dead}}</ref>. === Вядомыя вучні === * Навуковы кіраўнік дыпломнай працы і магістарскай дысертацыі паэткі Таццяны Мацюхінай. * Навуковы кіраўнік кандыдацкай дысертацыі літаратуразнаўцы і перакладчыцы Вольгі Кругловай (2019)<ref>{{Cite web|url=https://vak.gov.by/sites/default/files/2019-09/%D0%9A%D1%80%D1%83%D0%B3%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0.pdf|title=Аўтарэферат кандыдацкай дысертацыі|url-status=dead}}</ref>. * Навуковы кансультант доктарскай дысертацыі паэта і перакладчыка [[Анатоль Аляксандравіч Брусевіч|Анатоля Брусевіча]] (2025)<ref>{{Cite web|url=https://vak.gov.by/sites/default/files/2025-06/%D0%90.%D0%91%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87.%20%D0%90%D0%8E%D0%A2%D0%90%D0%A0%D0%AD%D0%A4%D0%95%D0%A0%D0%90%D0%A2_0.pdf|title=Аўтарэферат доктарскай дысертацыі|url-status=dead}}</ref>. * Навуковы кіраўнік дыпломнай працы літаратаркі [[Яўгенія Лязо|Яўгеніі Лязо]] (2025)<ref>{{Cite web|url=https://elib.bsu.by/handle/123456789/340117|title=“Слова на Антыпасху” Кірыла Тураўскага: біблейска-хрысціянская аснова: анатацыя да дыпломнай работы / Касіловіч Яўгенія Дзмітрыеўна; Філалагічны факультэт, Кафедра тэарэтычнага і беларускага літаратуразнаўства; навук. кір. А.І. Бельскі.}}</ref>. == Выбраная бібліяграфія == === Мастацкія кнігі === * Ружовая знічка / А. Ветах. — Мінск, 1994. * Хроніка смутку / А. Ветах. — Мінск, 1999. * Сны пра дзяцінства / А. Ветах. — Мінск, 2014. * Хрыстос між нас / А. Ветах. — Мінск, 2015. * і інш. === Калектыўныя зборнікі === * Карані: аповесці, апавяданні. — Мінск, 1994. * Вальс пад журлівымі таполямі: аповесці, апавяданні. — Мінск, 2008. * У Храме зямнога кахання: аповесці, апавяданні. — Мінск, 2009. * Самая чароўная кветка аповесці, апавяданні. — Мінск, 2010. * Пакуль б’ецца сэрца…: аповесці, апавяданні. — Мінск, 2013. * Пад зоркай Кахання: аповесці, апавяданні. — Мінск, 2015. === Літаратуразнаўчыя і публіцыстычныя зборнікі === * Пакуль баліць душа: літаратурна-крытычныя артыкулы / А. Бельскі. — Мінск, 1995. * Экалогія душы: артыкулы, нарысы, эсэ / А. Бельскі. — Мінск, 2003. * Галасы і вобразы: літаратурна-крытычныя артыкулы / А. Бельскі. — Мінск, 2008. * Беларуская літаратура ў кантэксце традыцый і сучаснасці / А. Бельскі. — Мінск, 2017. * Сам-насам з літаратурай: літаратуразнаўчыя і педагагічныя артыкулы, творчыя партрэты і ўспаміны / А. Бельскі. — Мінск, 2018. * і інш. === Краязнаўчыя кнігі === * Тут іх карані і вытокі: вядомыя людзі з Капыльшчыны ў свеце / А. Бельскі. — Мінск, 2014. * Тут наша Радзіма: вядомыя людзі з Капыльшчыны ў Беларусі і свеце / А. Бельскі. — Мінск, 2018. * Тут жыцця пачатак: вядомыя людзі з Капыльшчыны / А. Бельскі. — Мінск, 2021. === Дапаможнікі для настаўнікаў === * Сучасная беларуская літаратура: станаўленне і развіццё творчых індывідуальнасцяў (80—90-я гг.): дапаможнік для настаўнікаў / А. Бельскі. — Мінск, 1997. * Свет ад травы да зор: Беларуская паэзія: сістэма вобразаў прыроды, паэтыка пейзажу: вучэбна-метадычны дапаможнік для настаўнікаў / А. Бельскі. — Мінск, 1998. * Краса і смутак: дапаможнік для настаўнікаў / А. Бельскі. — Мінск, 2000. * Сучасная літаратура Беларусі: дапаможнік для настаўнікаў / А. Бельскі. — Мінск, 2000. === Навуковыя працы === * Жывая мова краявідаў: Пейзаж у беларускай паэзіі / А. І. Бельскі. — Мінск, 1997. * Пейзаж у беларускай паэзіі (эвалюцыя, паэтыка, сістэма вобразаў) : дысертацыя … доктара філалагічных навук : 10.01.01 : абаронена 14.04.1998 : зацверджана 09.12.1998 / Бельскі Алесь Іванавіч. — Мінск, 1998. * Гісторыя беларускай літаратуры ХХ стагоддзя: гісторыя і сучаснасць / А. І. Бельскі. — Мінск, 2005. * і інш. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|18-1|Бельскі Алесь|Бельская А. У.|350}} * Бельский Алесь // Республика Беларусь : энциклопедия : [в 7 т.]. — Минск, 2006. — Т. 2. — С. 349. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бельскі Аляксандр Іванавіч}} [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы СССР]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] l0pownw01h9qdqmywx8tc9pi3761ff2 0 720717 5202977 4814212 2026-09-21T06:39:08Z Autumndancer 168015 /* Прозвішча */ +1 5202977 wikitext text/x-wiki '''Патэрсан''': == Прозвішча == * [[Карлі Патэрсан]], амерыканская гімнастка * [[Кэці Патэрсан]], мастачка * [[Роберт Патэрсан]], амерыканскі палітык * [[Флойд Патэрсан]], амерыканскі баксёр-прафесіянал, алімпійскі чэмпіён 1952 года * [[Элінор Патэрсан]], аўстралійская скакуха ў вышыню == Кінематограф == * [[Патэрсан (фільм)]] == Тапонім == * [[Патэрсан (Нью-Джэрсі)]] {{неадназначнасць}} 8xvxxfe845h03gq70518vs9q25cheml 5202978 5202977 2026-09-21T06:41:07Z Autumndancer 168015 /* Прозвішча */ 5202978 wikitext text/x-wiki '''Патэрсан''': == Прозвішча == * [[Карлі Патэрсан]], амерыканская гімнастка * [[Кэці Патэрсан]], мастачка * [[Роберт Портэр Патэрсан]], амерыканскі палітык * [[Флойд Патэрсан]], амерыканскі баксёр-прафесіянал, алімпійскі чэмпіён 1952 года * [[Элінор Патэрсан]], аўстралійская скакуха ў вышыню == Кінематограф == * [[Патэрсан (фільм)]] == Тапонім == * [[Патэрсан (Нью-Джэрсі)]] {{неадназначнасць}} i2m6bbukssi54x75ujt4iq8ankedwk7 0 724654 5202697 4891162 2026-09-20T12:53:46Z Андрэй 2403 Б 152769 5202697 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = |ранейшыя назвы = |тып = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = |гістарычны раён = |электрычка = |трамвай = |тралейбус = |аўтобус = |метро = |індэкс = |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = |пакрыццё = |рух = |класіфікатар = |на карце openstreetmap = |на карце яндэкс = |на карце гугл = |Commons = |sort = }} {{не блытаць|Партызанскі праспект (Мінск)}} '''Партызанская вуліца''' — [[вуліца]] ў [[Ленінскі раён (Мінск)|Ленінскім раёне]] [[Мінск]]а. Месціцца ў раёне былога [[Козырава|Козыраўскага прадмесця]] паміж вуліцамі [[Сонечная вуліца (Мінск)|Сонечнай]] і [[Барадзінская вуліца (Мінск)|Барадзінскай]]. Ёсць звесткі, што назва нададзена не ў гонар партызанскага руху часоў [[Другая сусветная вайна|2-й сусветнай вайны]], а ў памяць партызан, якія дзейнічалі ў ваколіцах Мінска падчас [[Польска-савецкая вайна|польскай акупацыі 1920 года]]<ref>Козыревские партизаны // Минск. Энциклопедический справочник. Изд. 2-е. -- Минск, "Бел. сов. энциклопедия", 1983. -- С. 193. Цытаванне паводле: [http://minchanin.esmasoft.com/walks/kozyrevo/kozyrevo_topo.html#enc Прогулка по Козыреву]</ref><ref>Александр Новиков, Дмитрий Исайчук. Какие места в столице связаны с днём народного единства? // Вечерний Минск, 17-23 сентября 2026 № 40 (13233) с. 8-9</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://berastouski.blogspot.com/2024/12/blog-post.html Партызанская вуліца на здымках 2024 г.] {{Вуліцы Мінска:Ленінскі}} [[Катэгорыя:Вуліцы Мінска]] [[Катэгорыя:Ленінскі раён (Мінск)]] is1zq6fk23a8lnpds3usurl320tusl8 0 739393 5202874 5195354 2026-09-20T19:38:27Z JerzyKundrat 174 5202874 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Імя = Ігар Іваноў | Навуковая ступень = Магістар у інфармацыйнай навуцы | Навуковы кіраўнік = Inese A. Smith | Вядомы як = выдавец, бібліятэкар, рэдактар, перакладнік }} '''Íгар Івано́ў''' (Ihar Ivanoŭ; нар. 1974, [[Расоны]], [[Віцебская вобласць]], [[Беларусь]]) ― [[Беларусы|беларускі]] і брытанскі [[Выдавецкая справа|выдавец]], [[бібліятэкар]], [[Каментатар|публіцыст]], рэдактар, [[перакладчык]], [[Кніганошы|кніганоша]]. Дзеяч беларускай [[Дыяспара|дыяспары]] ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. [[Актывіст]] брытанскага і беларускага [[гей-рух]]у<ref>Ihar Ivanou: To survive in a homophobic society with the homophobic government, LiveJournal, shcher_ban, 2 November 2011, https://shcher-ban.livejournal.com/203426.html</ref>. Сябра групы [[Хрысціянская візія]]<ref>Іваноў Ігар. [https://belarus2020.churchby.info/ivanou-igar-hryscziyanskaya-viziya-manitoryng-parushennyau-pravou-gramadzyan-i-religijnyh-supolak-i-abyadnannyau/ Хрысціянская візія: Маніторынг парушэнняў правоў грамадзян і рэлігійных суполак і аб’яднанняў, 15.06.2023] // Царква і палітычны крызіс у Беларусі / Church and the Political Crisis in Belarus</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Расоны|Расонах]]<ref>[[Дзмітрый Францавіч Гурневіч|Дзьмітры Гурневіч]], [https://www.svaboda.org/a/30223293.html «Я вернік і гей». Беларускі каталік тлумачыць кліру, чаму ў гэтым няма супярэчнасьці], [[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё Свабода]], 19 кастрычніка 2019</ref>. У дзяцінстве разам з маці пераехаў у [[Мінск]].<ref>{{Артыкул|аўтар=С. Трусевіч|год=1989|загаловак=Трамвай Надзея|выпуск=156-157 (13137) 12 жніўня|старонкі=1}}</ref> [[Маці]] ― Надзея Іванова, адна з першых беларускіх актывістак з ліку бацькоў [[ЛГБТК]]-людзей<ref>Ганна Соўсь, «55 тысяч чалавек ня хочуць, каб я была ў гэтай краіне» Радыё Свабода, 17 лютага 2020, <nowiki>https://www.svaboda.org/a/30438233.html</nowiki></ref>. Скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] па спецыяльнасці «[[гісторыя]]». З 1999 па 2004 год вывучаў пастырскае [[багаслоўе]] ў Місіянерскім інстытуце ў [[Лондан]]е.<ref name=":0">Мікола Іваноў ([1999]) Беларускае студэнцкае жыцьцё ў Вялікай Брытаніі ''Гаўдэамус''. Радыё Свабода. <small>Архіўная копія.</small></ref> [[Магістарская ступень|Магістарскую ступень]] атрымаў ва ўніверсітэце Ляфбара (графства [[Лестэршыр]]) у 2005 годзе па спецыяльнасці «[[менеджмент]] інфармацыі і бібліятэк». Жыве і працуе ў [[Лондан]]е. == Дзейнасць == Ігар Іваноў — прафесійны [[бібліятэкар]]. Працаваў у [[Беларуская бібліятэка і музей імя Францішка Скарыны|Скарынаўскай бібліятэцы]] ў Лондане, быў сакратаром і дарадцам яе апякунскай рады.<ref>{{Cite web|title=Ігар Іваноў: «Скарынаўская Біблія – гэта смартфон таго часу»|url=https://novychas.online/kultura/ihar-ivanou-skarynauskaja-biblija-heta-smartfo|author=Алесь Кіркевіч|date=17-02-2017|publisher=Новы час}}</ref> Быў супрацоўнікам [[Унія (часопіс)|часопіса «Унія»]] і аднайменнага [[выдавецтва]]<ref>Унія № 4, 1995, стар. 48.</ref><ref>«Вялікі выбух з абмежаванай адказнасьцю». 30-годдзе часопісу «Унія», Беларускі Калегіюм, 30.11.2020, <nowiki>https://web.archive.org/web/20211107183857/https://belcollegium.by/vyaliki-vybux-z-abmezhavanaj-adkaznascyu-30-goddze-chasopisu-uniya/</nowiki></ref>, адным з стваральнікаў [[Беларуская Грэка-Каталіцкая Царква|грэка-каталіцкай]] газеты «Царква»<ref>Царква № 4й, 1995, стар. 16.</ref> у 1995 годзе і супрацоўнікам газеты «[[Каталіцкія навіны]]» у 1997-98 гадах, рэдактарам штомесячніка «Belarusian News Bulletin» (2000—2002) [[Англа-беларускае таварыства|Англіска-беларускага таварыства]] і супрацоўнікам бюлетэню студэнтаў Беларускай каталіцкай місіі ў [[Англія|Ангельшчыне]] «Наша місія». У 1999 годзе заснаваў першы [[Сайт|веб-сайт]] [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]] ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. У 2011 годзе стварыў у Вялікабрытаніі [[выдавецтва]] «belarusians.co.uk»'','' якое выдала першую кнігу гей-прозы па-беларуску<ref>{{Cite web|title=Першая кніга гей-прозы па-беларуску (слова ад аўтара)|url=https://makeout.by/2016/05/24/pershaya-knga-gey-prozy-pa-belarusku.html|author=Уладзь Гарбацкі|date=24 мая 2016|work=Makeout|language=be|access-date=19 мая 2023|archive-date=5 чэрвеня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220605183852/https://makeout.by/2016/05/24/pershaya-knga-gey-prozy-pa-belarusku.html|url-status=dead}}</ref>. Стваральнік веб-сайту і пашыральнік ідэй і творчасці Джэймса Алісана, каталіцкага святара і [[Багаслоўе|тэолага]], [[перакладчык]] яго тэкстаў на беларускую і рускую мовы<ref>Дж. Алісан, Разняволіць сумленне гея, пераклад на беларускую Ігара Іванова, <nowiki>http://jamesalison.com/be/sumliennie/</nowiki></ref>. Улетку 2022 году стварыў выдавецтва Скарына / Skaryna Press<ref>Старонка выдавецтва Skaryna Press, <nowiki>https://www.skarynapress.com/pra-nas</nowiki></ref>. Цягам 2022—2023 гадоў прыняў удзел у некалькіх прэзентацыях выдавецтва і яго новых выданняў<ref><small>«Ня ўсё, чым хочаш займацца прафэсійна, дае табе заробак». Размова з кіраўніком выдавецтва Skaryna Press у Лондане, Радыё Свабода, 17 снежань 2022, <nowiki>https://www.svaboda.org/a/32179417.html</nowiki></small></ref>. == Бібліяграфія == * Baltic and Slavonic Libraries in Britain: Their Place in Developing Group Identity and the Life of Emigre Communities. —London: Manifold, 2006. — <nowiki>ISBN 0901067156</nowiki>. * Игорь Иванов. Рецензия на книгу о. Фомы Хопко «Христианская вера и однополое влечение: Восточно-православные размышления» // ''Гомосексуальность и христианство в XXI веке: сборник статей разных лет'' / Сост. В. Созаев. — СПб., 2014, С. 112—117. * Игорь Иванов. Обретая своё имя // ''Гомосексуальность и христианство в XXI веке: сборник статей разных лет'' / Сост. В. Созаев. — СПб., 2014, С. 184—188. * Игорь Иванов. Богословские репрезентации гомосексуальности // ''Гомосексуальность и христианство в XXI веке: сборник статей разных лет'' / Сост. В. Созаев. — СПб., 2014, С. 248—251. * Игорь Иванов. Люди веры в ЛГБТ-сообществе: преодоление биполярности (на примере британского опыта) // ''Гомосексуальность и христианство в XXI веке: сборник статей разных лет'' / Сост. В. Созаев. — СПб., 2014, С. 252—262. * Игорь Иванов. Гейские дилеммы и воодушевления: о вещах преходящих // ''Гомосексуальность и христианство в XXI веке: сборник статей разных лет'' / Сост. В. Созаев. — СПб., 2014, С. 294—308. * {{Cite web|title=An Unparalleled Authority on the History of Belarusian Literature|url=https://britishlibrary.typepad.co.uk/european/2016/06/an-unparalleled-authority-on-the-history-of-belarusian-literature.html|date=21 June 2016|publisher=The British Library}} * {{Артыкул|загаловак=TEF: new opportunities for academic libraries and librarians}} // ''CILIP Update''. — 2017 (March). — P. 36-37. — ISSN 2046-0406. * {{Cite web|title=The First Anthology of Belarusian Poetry in English: Sponsors and Censors|url=https://blogs.bl.uk/european/2017/03/the-first-anthology-of-belarusian-poetry-in-english-sponsors-and-censors.html|date=10 March 2017|publisher=British Library|access-date=19 мая 2023|archive-date=3 снежня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231203075747/https://blogs.bl.uk/european/2017/03/the-first-anthology-of-belarusian-poetry-in-english-sponsors-and-censors.html|url-status=dead}} * {{Cite web|title=Belarus Celebrates 500 Years of Printing, British Library|url=https://blogs.bl.uk/european/2017/08/belarus-celebrates-500-years-of-printing.html|date=6 August 2017|publisher=The British Library|access-date=19 мая 2023|archive-date=19 мая 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230519081201/https://blogs.bl.uk/european/2017/08/belarus-celebrates-500-years-of-printing.html|url-status=dead}} * {{Cite web|title=The Centenary of the Belarusian Democratic Republic|url=https://blogs.bl.uk/european/2018/03/the-centenary-of-the-belarusian-democratic-republic.html|publisher=The British Library|date=25 March 2018|access-date=19 мая 2023|archive-date=19 мая 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230519075657/https://blogs.bl.uk/european/2018/03/the-centenary-of-the-belarusian-democratic-republic.html|url-status=dead}} * {{Артыкул|загаловак=Professor Arnold McMillin and the Skaryna Library in London: their role in promotion of the Belarusian studies // Dingley, J. (ed.) Between the Lands: from Poland to Russia via Belarus and Ukraine: a journey through cinema, history, literature, memory and music. Papers from the Symposium to mark the 75th birthday of Prof. Arnold McMillin. SSEES UCL 23-25 June 2016}} * {{Артыкул|загаловак=Касмічны кляштар і яго айцец}} // ''Наша гісторыя''. — 2021. — № 5. — С. 28-35. — ISSN 2617—2305. * Акно на Захадзе // Наша гісторыя. ― 2021. ― № 5. ― С. 36-41. ― ISNN 2617—2305. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Іваноў Ігар}} [[Катэгорыя:Бібліятэкары]] [[Катэгорыя:ЛГБТ у Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Вялікабрытаніі]] dizv4ng68xvt6hd0gy7op8sf7x5mswd 5202883 5202874 2026-09-20T19:53:12Z M.L.Bot 261 5202883 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Імя = Ігар Іваноў | Навуковая ступень = Магістар у інфармацыйнай навуцы | Навуковы кіраўнік = Inese A. Smith | Вядомы як = выдавец, бібліятэкар, рэдактар, перакладнік }} '''Íгар Івано́ў''' (Ihar Ivanoŭ; нар. 1974, [[Расоны]], [[Віцебская вобласць]], [[Беларусь]]) ― [[Беларусь|беларускі]] і брытанскі [[Выдавецкая справа|выдавец]], [[бібліятэкар]], [[Каментатар|публіцыст]], рэдактар, [[перакладчык]], [[Кніганошы|кніганоша]]. Дзеяч [[Беларусы ў Вялікабрытаніі|беларускай дыяспары ў Вялікабрытаніі]]. Актывіст брытанскага і беларускага [[гей-рух]]у<ref>Ihar Ivanou: To survive in a homophobic society with the homophobic government, LiveJournal, shcher_ban, 2 November 2011, https://shcher-ban.livejournal.com/203426.html</ref>. Сябра групы [[Хрысціянская візія]]<ref>Іваноў Ігар. [https://belarus2020.churchby.info/ivanou-igar-hryscziyanskaya-viziya-manitoryng-parushennyau-pravou-gramadzyan-i-religijnyh-supolak-i-abyadnannyau/ Хрысціянская візія: Маніторынг парушэнняў правоў грамадзян і рэлігійных суполак і аб’яднанняў, 15.06.2023] // Царква і палітычны крызіс у Беларусі / Church and the Political Crisis in Belarus</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Расоны|Расонах]]<ref>[[Дзмітрый Францавіч Гурневіч|Дзьмітры Гурневіч]], [https://www.svaboda.org/a/30223293.html «Я вернік і гей». Беларускі каталік тлумачыць кліру, чаму ў гэтым няма супярэчнасьці], [[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё Свабода]], 19 кастрычніка 2019</ref>. У дзяцінстве разам з маці пераехаў у [[Мінск]].<ref>{{Артыкул|аўтар=С. Трусевіч|год=1989|загаловак=Трамвай Надзея|выпуск=156-157 (13137) 12 жніўня|старонкі=1}}</ref> Маці ― Надзея Іванова, адна з першых беларускіх актывістак з ліку бацькоў [[ЛГБТК]]-людзей<ref>Ганна Соўсь, «55 тысяч чалавек ня хочуць, каб я была ў гэтай краіне» Радыё Свабода, 17 лютага 2020, <nowiki>https://www.svaboda.org/a/30438233.html</nowiki></ref>. Скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] па спецыяльнасці «гісторыя». У 1999—2004 гадах вывучаў пастырскае [[багаслоўе]] ў Місіянерскім інстытуце ў [[Лондан]]е.<ref name=":0">Мікола Іваноў ([1999]) Беларускае студэнцкае жыцьцё ў Вялікай Брытаніі ''Гаўдэамус''. Радыё Свабода. <small>Архіўная копія.</small></ref> Магістарскую ступень атрымаў ва ўніверсітэце Ляфбара (графства [[Лестэршыр]]) у 2005 годзе па спецыяльнасці «менеджмент інфармацыі і бібліятэк». Жыве і працуе ў Лондане. == Дзейнасць == Ігар Іваноў — прафесійны бібліятэкар. Працаваў у [[Беларуская бібліятэка і музей імя Францішка Скарыны|Скарынаўскай бібліятэцы]] ў Лондане, быў сакратаром і радцам яе апякунскай рады.<ref>{{Cite web|title=Ігар Іваноў: «Скарынаўская Біблія – гэта смартфон таго часу»|url=https://novychas.online/kultura/ihar-ivanou-skarynauskaja-biblija-heta-smartfo|author=Алесь Кіркевіч|date=17-02-2017|publisher=Новы час}}</ref> Быў супрацоўнікам часопіса «[[Унія (часопіс)|Унія]]» і аднайменнага выдавецтва<ref>Унія № 4, 1995, стар. 48.</ref><ref>«Вялікі выбух з абмежаванай адказнасьцю». 30-годдзе часопісу «Унія», Беларускі Калегіюм, 30.11.2020, <nowiki>https://web.archive.org/web/20211107183857/https://belcollegium.by/vyaliki-vybux-z-abmezhavanaj-adkaznascyu-30-goddze-chasopisu-uniya/</nowiki></ref>, адным з стваральнікаў грэка-каталіцкай газеты «[[Царква (газета)|Царква]]»<ref>Царква № 4й, 1995, стар. 16.</ref> у 1995 годзе і супрацоўнікам газеты «[[Каталіцкія навіны]]» у 1997—1998 гадах, рэдактарам штомесячніка «Belarusian News Bulletin» (2000—2002) [[Англа-беларускае таварыства|Англа-беларускага таварыства]] і супрацоўнікам бюлетэню студэнтаў Беларускай каталіцкай місіі ў [[Англія|Ангельшчыне]] «Наша місія». У 1999 годзе заснаваў першы веб-сайт беларускай дыяспары ў Вялікабрытаніі. У 2011 годзе стварыў у Вялікабрытаніі выдавецтва «belarusians.co.uk»'','' якое выдала першую кнігу гей-прозы па-беларуску<ref>{{Cite web|title=Першая кніга гей-прозы па-беларуску (слова ад аўтара)|url=https://makeout.by/2016/05/24/pershaya-knga-gey-prozy-pa-belarusku.html|author=Уладзь Гарбацкі|date=24 мая 2016|work=Makeout|language=be|access-date=19 мая 2023|archive-date=5 чэрвеня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220605183852/https://makeout.by/2016/05/24/pershaya-knga-gey-prozy-pa-belarusku.html|url-status=dead}}</ref>. Стваральнік веб-сайту і пашыральнік ідэй і творчасці Джэймса Алісана, каталіцкага святара і [[Багаслоўе|тэолага]], [[перакладчык]] яго тэкстаў на беларускую і рускую мовы<ref>Дж. Алісан, Разняволіць сумленне гея, пераклад на беларускую Ігара Іванова, <nowiki>http://jamesalison.com/be/sumliennie/</nowiki></ref>. Улетку 2022 году стварыў выдавецтва [[Скарына (выдавецтва)|Скарына / Skaryna Press]]<ref>Старонка выдавецтва Skaryna Press, <nowiki>https://www.skarynapress.com/pra-nas</nowiki></ref>. Цягам 2022—2023 гадоў прыняў удзел у некалькіх прэзентацыях выдавецтва і яго новых выданняў<ref><small>«Ня ўсё, чым хочаш займацца прафэсійна, дае табе заробак». Размова з кіраўніком выдавецтва Skaryna Press у Лондане, Радыё Свабода, 17 снежань 2022, <nowiki>https://www.svaboda.org/a/32179417.html</nowiki></small></ref>. == Бібліяграфія == * Baltic and Slavonic Libraries in Britain: Their Place in Developing Group Identity and the Life of Emigre Communities. —London: Manifold, 2006. — <nowiki>ISBN 0901067156</nowiki>. * Игорь Иванов. Рецензия на книгу о. Фомы Хопко «Христианская вера и однополое влечение: Восточно-православные размышления» // ''Гомосексуальность и христианство в XXI веке: сборник статей разных лет'' / Сост. В. Созаев. — СПб., 2014, С. 112—117. * Игорь Иванов. Обретая своё имя // ''Гомосексуальность и христианство в XXI веке: сборник статей разных лет'' / Сост. В. Созаев. — СПб., 2014, С. 184—188. * Игорь Иванов. Богословские репрезентации гомосексуальности // ''Гомосексуальность и христианство в XXI веке: сборник статей разных лет'' / Сост. В. Созаев. — СПб., 2014, С. 248—251. * Игорь Иванов. Люди веры в ЛГБТ-сообществе: преодоление биполярности (на примере британского опыта) // ''Гомосексуальность и христианство в XXI веке: сборник статей разных лет'' / Сост. В. Созаев. — СПб., 2014, С. 252—262. * Игорь Иванов. Гейские дилеммы и воодушевления: о вещах преходящих // ''Гомосексуальность и христианство в XXI веке: сборник статей разных лет'' / Сост. В. Созаев. — СПб., 2014, С. 294—308. * {{Cite web|title=An Unparalleled Authority on the History of Belarusian Literature|url=https://britishlibrary.typepad.co.uk/european/2016/06/an-unparalleled-authority-on-the-history-of-belarusian-literature.html|date=21 June 2016|publisher=The British Library}} * {{Артыкул|загаловак=TEF: new opportunities for academic libraries and librarians}} // ''CILIP Update''. — 2017 (March). — P. 36-37. — ISSN 2046-0406. * {{Cite web|title=The First Anthology of Belarusian Poetry in English: Sponsors and Censors|url=https://blogs.bl.uk/european/2017/03/the-first-anthology-of-belarusian-poetry-in-english-sponsors-and-censors.html|date=10 March 2017|publisher=British Library|access-date=19 мая 2023|archive-date=3 снежня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231203075747/https://blogs.bl.uk/european/2017/03/the-first-anthology-of-belarusian-poetry-in-english-sponsors-and-censors.html|url-status=dead}} * {{Cite web|title=Belarus Celebrates 500 Years of Printing, British Library|url=https://blogs.bl.uk/european/2017/08/belarus-celebrates-500-years-of-printing.html|date=6 August 2017|publisher=The British Library|access-date=19 мая 2023|archive-date=19 мая 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230519081201/https://blogs.bl.uk/european/2017/08/belarus-celebrates-500-years-of-printing.html|url-status=dead}} * {{Cite web|title=The Centenary of the Belarusian Democratic Republic|url=https://blogs.bl.uk/european/2018/03/the-centenary-of-the-belarusian-democratic-republic.html|publisher=The British Library|date=25 March 2018|access-date=19 мая 2023|archive-date=19 мая 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230519075657/https://blogs.bl.uk/european/2018/03/the-centenary-of-the-belarusian-democratic-republic.html|url-status=dead}} * {{Артыкул|загаловак=Professor Arnold McMillin and the Skaryna Library in London: their role in promotion of the Belarusian studies // Dingley, J. (ed.) Between the Lands: from Poland to Russia via Belarus and Ukraine: a journey through cinema, history, literature, memory and music. Papers from the Symposium to mark the 75th birthday of Prof. Arnold McMillin. SSEES UCL 23-25 June 2016}} * {{Артыкул|загаловак=Касмічны кляштар і яго айцец}} // ''Наша гісторыя''. — 2021. — № 5. — С. 28-35. — ISSN 2617—2305. * Акно на Захадзе // Наша гісторыя. ― 2021. ― № 5. ― С. 36-41. ― ISNN 2617—2305. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Іваноў Ігар}} [[Катэгорыя:Бібліятэкары]] [[Катэгорыя:ЛГБТ у Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Вялікабрытаніі]] sekodq060cc6tnpuxnxd5mf6ud2m18p 5202894 5202883 2026-09-20T20:08:38Z JerzyKundrat 174 /* Крыніцы */ 5202894 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Імя = Ігар Іваноў | Навуковая ступень = Магістар у інфармацыйнай навуцы | Навуковы кіраўнік = Inese A. Smith | Вядомы як = выдавец, бібліятэкар, рэдактар, перакладнік }} '''Íгар Івано́ў''' (Ihar Ivanoŭ; нар. 1974, [[Расоны]], [[Віцебская вобласць]], [[Беларусь]]) ― [[Беларусь|беларускі]] і брытанскі [[Выдавецкая справа|выдавец]], [[бібліятэкар]], [[Каментатар|публіцыст]], рэдактар, [[перакладчык]], [[Кніганошы|кніганоша]]. Дзеяч [[Беларусы ў Вялікабрытаніі|беларускай дыяспары ў Вялікабрытаніі]]. Актывіст брытанскага і беларускага [[гей-рух]]у<ref>Ihar Ivanou: To survive in a homophobic society with the homophobic government, LiveJournal, shcher_ban, 2 November 2011, https://shcher-ban.livejournal.com/203426.html</ref>. Сябра групы [[Хрысціянская візія]]<ref>Іваноў Ігар. [https://belarus2020.churchby.info/ivanou-igar-hryscziyanskaya-viziya-manitoryng-parushennyau-pravou-gramadzyan-i-religijnyh-supolak-i-abyadnannyau/ Хрысціянская візія: Маніторынг парушэнняў правоў грамадзян і рэлігійных суполак і аб’яднанняў, 15.06.2023] // Царква і палітычны крызіс у Беларусі / Church and the Political Crisis in Belarus</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Расоны|Расонах]]<ref>[[Дзмітрый Францавіч Гурневіч|Дзьмітры Гурневіч]], [https://www.svaboda.org/a/30223293.html «Я вернік і гей». Беларускі каталік тлумачыць кліру, чаму ў гэтым няма супярэчнасьці], [[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё Свабода]], 19 кастрычніка 2019</ref>. У дзяцінстве разам з маці пераехаў у [[Мінск]].<ref>{{Артыкул|аўтар=С. Трусевіч|год=1989|загаловак=Трамвай Надзея|выпуск=156-157 (13137) 12 жніўня|старонкі=1}}</ref> Маці ― Надзея Іванова, адна з першых беларускіх актывістак з ліку бацькоў [[ЛГБТК]]-людзей<ref>Ганна Соўсь, «55 тысяч чалавек ня хочуць, каб я была ў гэтай краіне» Радыё Свабода, 17 лютага 2020, <nowiki>https://www.svaboda.org/a/30438233.html</nowiki></ref>. Скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] па спецыяльнасці «гісторыя». У 1999—2004 гадах вывучаў пастырскае [[багаслоўе]] ў Місіянерскім інстытуце ў [[Лондан]]е.<ref name=":0">Мікола Іваноў ([1999]) Беларускае студэнцкае жыцьцё ў Вялікай Брытаніі ''Гаўдэамус''. Радыё Свабода. <small>Архіўная копія.</small></ref> Магістарскую ступень атрымаў ва ўніверсітэце Ляфбара (графства [[Лестэршыр]]) у 2005 годзе па спецыяльнасці «менеджмент інфармацыі і бібліятэк». Жыве і працуе ў Лондане. == Дзейнасць == Ігар Іваноў — прафесійны бібліятэкар. Працаваў у [[Беларуская бібліятэка і музей імя Францішка Скарыны|Скарынаўскай бібліятэцы]] ў Лондане, быў сакратаром і радцам яе апякунскай рады.<ref>{{Cite web|title=Ігар Іваноў: «Скарынаўская Біблія – гэта смартфон таго часу»|url=https://novychas.online/kultura/ihar-ivanou-skarynauskaja-biblija-heta-smartfo|author=Алесь Кіркевіч|date=17-02-2017|publisher=Новы час}}</ref> Быў супрацоўнікам часопіса «[[Унія (часопіс)|Унія]]» і аднайменнага выдавецтва<ref>Унія № 4, 1995, стар. 48.</ref><ref>«Вялікі выбух з абмежаванай адказнасьцю». 30-годдзе часопісу «Унія», Беларускі Калегіюм, 30.11.2020, <nowiki>https://web.archive.org/web/20211107183857/https://belcollegium.by/vyaliki-vybux-z-abmezhavanaj-adkaznascyu-30-goddze-chasopisu-uniya/</nowiki></ref>, адным з стваральнікаў грэка-каталіцкай газеты «[[Царква (газета)|Царква]]»<ref>Царква № 4й, 1995, стар. 16.</ref> у 1995 годзе і супрацоўнікам газеты «[[Каталіцкія навіны]]» у 1997—1998 гадах, рэдактарам штомесячніка «Belarusian News Bulletin» (2000—2002) [[Англа-беларускае таварыства|Англа-беларускага таварыства]] і супрацоўнікам бюлетэню студэнтаў Беларускай каталіцкай місіі ў [[Англія|Ангельшчыне]] «Наша місія». У 1999 годзе заснаваў першы веб-сайт беларускай дыяспары ў Вялікабрытаніі. У 2011 годзе стварыў у Вялікабрытаніі выдавецтва «belarusians.co.uk»'','' якое выдала першую кнігу гей-прозы па-беларуску<ref>{{Cite web|title=Першая кніга гей-прозы па-беларуску (слова ад аўтара)|url=https://makeout.by/2016/05/24/pershaya-knga-gey-prozy-pa-belarusku.html|author=Уладзь Гарбацкі|date=24 мая 2016|work=Makeout|language=be|access-date=19 мая 2023|archive-date=5 чэрвеня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220605183852/https://makeout.by/2016/05/24/pershaya-knga-gey-prozy-pa-belarusku.html|url-status=dead}}</ref>. Стваральнік веб-сайту і пашыральнік ідэй і творчасці Джэймса Алісана, каталіцкага святара і [[Багаслоўе|тэолага]], [[перакладчык]] яго тэкстаў на беларускую і рускую мовы<ref>Дж. Алісан, Разняволіць сумленне гея, пераклад на беларускую Ігара Іванова, <nowiki>http://jamesalison.com/be/sumliennie/</nowiki></ref>. Улетку 2022 году стварыў выдавецтва [[Скарына (выдавецтва)|Скарына / Skaryna Press]]<ref>Старонка выдавецтва Skaryna Press, <nowiki>https://www.skarynapress.com/pra-nas</nowiki></ref>. Цягам 2022—2023 гадоў прыняў удзел у некалькіх прэзентацыях выдавецтва і яго новых выданняў<ref><small>«Ня ўсё, чым хочаш займацца прафэсійна, дае табе заробак». Размова з кіраўніком выдавецтва Skaryna Press у Лондане, Радыё Свабода, 17 снежань 2022, <nowiki>https://www.svaboda.org/a/32179417.html</nowiki></small></ref>. == Бібліяграфія == * Baltic and Slavonic Libraries in Britain: Their Place in Developing Group Identity and the Life of Emigre Communities. —London: Manifold, 2006. — <nowiki>ISBN 0901067156</nowiki>. * Игорь Иванов. Рецензия на книгу о. Фомы Хопко «Христианская вера и однополое влечение: Восточно-православные размышления» // ''Гомосексуальность и христианство в XXI веке: сборник статей разных лет'' / Сост. В. Созаев. — СПб., 2014, С. 112—117. * Игорь Иванов. Обретая своё имя // ''Гомосексуальность и христианство в XXI веке: сборник статей разных лет'' / Сост. В. Созаев. — СПб., 2014, С. 184—188. * Игорь Иванов. Богословские репрезентации гомосексуальности // ''Гомосексуальность и христианство в XXI веке: сборник статей разных лет'' / Сост. В. Созаев. — СПб., 2014, С. 248—251. * Игорь Иванов. Люди веры в ЛГБТ-сообществе: преодоление биполярности (на примере британского опыта) // ''Гомосексуальность и христианство в XXI веке: сборник статей разных лет'' / Сост. В. Созаев. — СПб., 2014, С. 252—262. * Игорь Иванов. Гейские дилеммы и воодушевления: о вещах преходящих // ''Гомосексуальность и христианство в XXI веке: сборник статей разных лет'' / Сост. В. Созаев. — СПб., 2014, С. 294—308. * {{Cite web|title=An Unparalleled Authority on the History of Belarusian Literature|url=https://britishlibrary.typepad.co.uk/european/2016/06/an-unparalleled-authority-on-the-history-of-belarusian-literature.html|date=21 June 2016|publisher=The British Library}} * {{Артыкул|загаловак=TEF: new opportunities for academic libraries and librarians}} // ''CILIP Update''. — 2017 (March). — P. 36-37. — ISSN 2046-0406. * {{Cite web|title=The First Anthology of Belarusian Poetry in English: Sponsors and Censors|url=https://blogs.bl.uk/european/2017/03/the-first-anthology-of-belarusian-poetry-in-english-sponsors-and-censors.html|date=10 March 2017|publisher=British Library|access-date=19 мая 2023|archive-date=3 снежня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231203075747/https://blogs.bl.uk/european/2017/03/the-first-anthology-of-belarusian-poetry-in-english-sponsors-and-censors.html|url-status=dead}} * {{Cite web|title=Belarus Celebrates 500 Years of Printing, British Library|url=https://blogs.bl.uk/european/2017/08/belarus-celebrates-500-years-of-printing.html|date=6 August 2017|publisher=The British Library|access-date=19 мая 2023|archive-date=19 мая 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230519081201/https://blogs.bl.uk/european/2017/08/belarus-celebrates-500-years-of-printing.html|url-status=dead}} * {{Cite web|title=The Centenary of the Belarusian Democratic Republic|url=https://blogs.bl.uk/european/2018/03/the-centenary-of-the-belarusian-democratic-republic.html|publisher=The British Library|date=25 March 2018|access-date=19 мая 2023|archive-date=19 мая 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230519075657/https://blogs.bl.uk/european/2018/03/the-centenary-of-the-belarusian-democratic-republic.html|url-status=dead}} * {{Артыкул|загаловак=Professor Arnold McMillin and the Skaryna Library in London: their role in promotion of the Belarusian studies // Dingley, J. (ed.) Between the Lands: from Poland to Russia via Belarus and Ukraine: a journey through cinema, history, literature, memory and music. Papers from the Symposium to mark the 75th birthday of Prof. Arnold McMillin. SSEES UCL 23-25 June 2016}} * {{Артыкул|загаловак=Касмічны кляштар і яго айцец}} // ''Наша гісторыя''. — 2021. — № 5. — С. 28-35. — ISSN 2617—2305. * Акно на Захадзе // Наша гісторыя. ― 2021. ― № 5. ― С. 36-41. ― ISNN 2617—2305. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Іваноў Ігар}} [[Катэгорыя:Бібліятэкары Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Вялікабрытаніі]] 0grscpuex0ehycz8lbj2udcg3u7uz3n 0 743033 5202920 5188730 2026-09-20T20:41:49Z JerzyKundrat 174 /* Літаратура */ 5202920 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Сасноўскі}} {{навуковец}} '''Зміцер Сасноўскі''', поўнае імя '''Дзмітрый Алегавіч Сасноўскі''' (нар. {{ДН|22|11|1974}}, [[Гомель]]) — беларускі [[музыкант]], [[гісторык]], [[Музычны прадзюсар|прадзюсар]]. Папулярызатар сярэднявечнай беларускай музыкі. [[Майстар музычных інструментаў|Майстар старадаўніх музычных інструментаў]]{{sfn|Марозаў|2022}}. == Біяграфія == Нарадзіўся 22 лістапада 1974 года ў [[Гомель|Гомелі]]{{sfn|Марозаў|2022}}. Вучыўся ў сярэдняй школе № 44 г. Гомель. У 1996 годзе скончыў [[гісторыка-юрыдычны факультэт Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. У 1997 годзе скончыў [[Рэспубліканскі інстытут вышэйшай школы]] па спецыяльнасці «філасофія»{{sfn|Марозаў|2022}}. У 1996—2000 гадах выкладчык кафедры філасофіі і культуралогіі [[Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт|Полацкага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. У 2000 годзе выкладчык сусветнай мастацкай культуры ў сярэдняй школе № 19 г. Гомеля. У 2001—2009 гадах загадчык інфармацыйнага аддзела [[Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына»|Згуртавання беларусаў свету «Бацькаўшчына»]]{{sfn|Марозаў|2022}}. З 1999 года заснавальнік і лідар музычнага гурта сярэднявечнай музыкі «[[Стары Ольса]]»{{sfn|Марозаў|2022}}. Стажыраваўся ў 1998 годзе ў [[Мадрыдскі каталіцкі універсітэт «Comillas»|Мадрыдскім каталіцкім універсітэце «Comillas»]], навучаўся ў музычнага майстра Донатса Вуцыса ў Латвіі. Стажыраваўся ў {{нп5|Калегіум Усходняй Еўропы|Калегіуме Усходняй Еўропы|pl|Kolegium Europy Wschodniej im. Jana Nowaka-Jeziorańskiego we Wrocławiu}} ва Уроцлаве (2004){{sfn|Марозаў|2022}}. У 2009 годзе арт-дырэктар турыстычнага агенцтва «Гісторыя-тур», у 2007—2009 гадах адміністратар дударскага клуба. З 2001 года прадзюсар і арганізатар культурных і музычных мерапрыемстваў. З 2006 года прадзюсар «[[Дударскі фэст|Дударскага фэста]]»{{sfn|Марозаў|2022}}. У 2015—2017 гадах загадчык гістарычнага музея [[Дукорскі маёнтак|Дукорскага маёнтка]]. З 2015 года займаецца арганізацыяй святаў як індывідуальны прадпрымальнік{{sfn|Марозаў|2022}}. == Навуковая дзейнасць == Напрамкі даследаванняў: гісторыя беларускай музычнай культуры, старадаўнія музычныя інструменты Беларусі{{sfn|Марозаў|2022}}. == Узнагароды == * Лаўрэат міжнароднага фальклорнага фестывалю ў Паставах (1999){{sfn|Марозаў|2022}} * Лаўрэат [[Нацыянальная музычная прэмія «Ліра»|Нацыянальнай музычнай прэміі]] (2013){{sfn|Марозаў|2022}} == Бібліяграфія == * Гісторыя беларускай музычнай культуры XIX—XX стст. Мінск, 2012. * Музычная культура рыцарскага саслоўя Вялікага Княства Літоўскага і Каралеўства Польскага. Мінск, 2010. * Гісторыя беларускай музычнай культуры ад першабытнасці да канца XVIII ст. Мінск, 2010. * Гісторыя беларускіх музычных уплываў. Мінск, 2009. * Дакументальны фільм «[https://www.youtube.com/watch?v=jYIOJszs7Uc Старыя інструменты Беларусі]» (2007) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/Сучасныя беларускія даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага|САСНОЎСКІ Зміцер Алегавіч}} {{Стары Ольса}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сасноўскі Зміцер Алегавіч}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Майстры музычных інструментаў]] [[Катэгорыя:Выпускнікі факультэта гісторыі і міжкультурных камунікацый ГДУ]] [[Катэгорыя:Дудары Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя рэжымам Лукашэнкі]] [[Катэгорыя:Даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага]] a4fzizjz7f1s1m65l7al7nim1qkga1i 14 743046 5202922 4532779 2026-09-20T20:43:10Z JerzyKundrat 174 Замена старонкі на '{{хв|пуста}}' 5202922 wikitext text/x-wiki {{хв|пуста}} 8mbajkae8r0iikn4mca5s2v2ysnrqrq 0 744734 5203189 4614389 2026-09-21T11:46:01Z Plaga med 116903 5203189 wikitext text/x-wiki {{Сезон тэніснага турніру | назва = WTA Тур 2021 | выява = Ash Barty January 2019.jpg | подпіс = | першая ракетка (адзіночны) = {{сцяг|Аўстралія}} [[Эшлі Барці]] | першая ракетка (парны) = {{Сцяг|Чэхія}} [[Кацярына Сінякова]] | першая пара = {{Сцяг|Чэхія}} [[Барбара Крэйчыкава]] / {{Сцяг|Чэхія}} [[Кацярына Сінякова]] | лідар па прызавых грошах = {{Сцяг|Аўстралія}} [[Эшлі Барці]] | прагрэс года = {{Сцяг|Чэхія}} [[Барбара Крэйчыкава]] | навічок года = {{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Эма Радукану]] | вяртанне года = {{Сцяг|Іспанія}} [[Карла Суарэс Навара]] | папярэдні сезон = [[Тур WTA 2020|2020]] | наступны сезон = [[Тур WTA 2022|2022]] }} '''WTA Тур 2021''' ({{lang-en|2021 Women's Tennis Association Tour}}) — элітны тур [[тэніс]]істак-прафесіяналаў, арганізаваны [[Жаночая тэнісная асацыяцыя|Жаночай тэніснай асацыяцыяй (WTA)]]. У 2021 годзе ён уключае: * 4 турніры ''[[Турніры Вялікага шлема|Вялікага шлема]]'' (праводзяцца [[Міжнародная федэрацыя тэніса|Міжнароднай федэрацыяй тэніса]]); * Выніковы турнір WTA ў [[Гвадалахара (Мексіка)|Гвадалахары]], [[Мексіка]]; * Турніры ў серыі [[WTA 1000]]; * Турніры ў серыі [[WTA 500]]; * Турніры ў серыі [[WTA 250]]; * [[Тэніс на летніх Алімпійскіх гульнях|Алімпійскі турнір у Токіа]]; * [[Кубак Білі Джын Кінг]]. == Расклад == Ніжэй прадстаўлены поўны расклад спаборніцтваў WTA Тура 2021 года. {| class="wikitable" style="font-size:85%; width:15%;" |- style="background:#7ba05b;" | Турнір Вялікага шлема |- style="background:#919;" | <span style="color:white;">Выніковы чэмпіянат тура</span> |- style="background:#69f;" | Турнір WTA 1000 Mandatory |- style="background:#c0d077;" | Турнір WTA 1000 |- style="background:#bf94e4;" | Турнір WTA 500 |- style="background:#50c878;" | Турнір WTA 250 |- style="background:#99badd;" | Камандныя турніры |} === Студзень === {| class="wikitable" style="font-size:85%;" |- !width="75"|Дата пачатку !width="300"|Турнір !width="210"|Чэмпіёнкі<br>(Лік у фінале) !width="210"|Фіналісткі |-valign=top |rowspan=2|[[4 студзеня]] || style="background:#bf94e4;" rowspan="2"| [[Адкрыты чэмпіянат Абу-Дабі па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат Абу-Дабі]]<br>{{Сцяг|ААЭ}} [[Абу-Дабі]], [[ААЭ]]<br>WTA 500<br>$565,530 — Хард — 64S/32Q/28D<br> [[Адкрыты чэмпіянат Абу-Дабі па тэнісе 2021|Турнір 2021]] || '''{{Сцяг|Беларусь}} [[Арына Сяргееўна Сабаленка|Арына Сабаленка]]''' <br> 6-2, 6-2 || {{Сцяг|Расія}} [[Вераніка Эдуардаўна Кудзярметава|Вераніка Кудзярметава]] |-valign=top | '''{{Сцяг|Японія}} [[Сюка Ааяма]]''' <br> '''{{Сцяг|Японія}} [[Эна Сібахара]]''' <br> 7-6(5), 6-4 || {{Сцяг|ЗША}} [[Хэйлі Картэр]] <br> {{Сцяг|Бразілія}} [[Луіза Стэфані]] |-valign=top |} === Люты === {| class="wikitable" style="font-size:85%;" |- !width="75"|Дата пачатку !width="300"|Турнір !width="210"|Чэмпіёнкі<br>(Лік у фінале) !width="210"|Фіналісткі |-valign=top |rowspan=5|[[1 лютага]] || style="background:#bf94e4;" rowspan="2"| [[Gippsland Trophy]]<br>{{Сцяг|Аўстралія}} [[Мельбурн]], [[Аўстралія]]<br>WTA 500<br>$565,530 — Хард — 54S/28D<br> [[Gippsland Trophy 2021|Турнір 2021]] || {{Сцяг|Бельгія}} '''[[Элізэ Мертэнс]]''' <br> 6-4, 6-1 ||{{Сцяг|Эстонія}} [[Кая Канэпі]] |-valign=top | {{Сцяг|Чэхія}} '''[[Барбара Крэйчыкава]]'''<br>{{Сцяг|Чэхія}} '''[[Кацярына Сінякова]]''' <br> 6-3, 7-6(4) || {{Сцяг|Тайвань}} [[Лаціша Чан]] <br> {{Сцяг|Тайвань}} [[Чжань Хаацын]] |-valign=top | style="background:#bf94e4;" rowspan="2"| [[Yarra Valley Classic]]<br>{{Сцяг|Аўстралія}} [[Мельбурн]], [[Аўстралія]]<br>WTA 500<br>$565,530 — Хард — 54S/28D<br> [[Yarra Valley Classic 2021|Турнір 2021]] || {{Сцяг|Аўстралія}} '''[[Эшлі Барці]]''' <br> 7-6(3), 6-4 ||{{Сцяг|Іспанія}} [[Гарбінье Мугуруса]] |-valign=top | '''{{Сцяг|Японія}} [[Сюка Ааяма]]''' <br> '''{{Сцяг|Японія}} [[Эна Сібахара]]''' <br> 6-3, 6-4 || {{Сцяг|Расія}} [[Ганна Мікалаеўна Калінская|Ганна Калінская]] <br> {{Сцяг|Славакія}} [[Вікторыя Кужмава]] |-valign=top | style="background:#bf94e4;" rowspan="1"| [[Grampians Trophy]]<br>{{Сцяг|Аўстралія}} [[Мельбурн]], [[Аўстралія]]<br>WTA 500<br>$235,820 — Хард — 28S<br> [[Grampians Trophy 2021|Турнір 2021]] || ''Фінал адменены праз затрымкі ў графіку турніру'' || {{Сцяг|Эстонія}} [[Анэт Кантавейт]] / {{Сцяг|ЗША}} [[Энн Лі]] |-valign=top |rowspan=3|[[8 лютага]] || style="background:#7ba05b;" rowspan="3"| '''[[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі]]'''<br> {{Сцяг|Аўстралія}} [[Мельбурн]], [[Аўстралія]]<br>Турнір Вялікага шлема<br>A$31,796,000 — Хард — 128S/96Q/64D/32X<br>[[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 2021 у жаночым адзіночным разрадзе|Адзіночны турнір]] — [[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 2021 у жаночым парным разрадзе|Парны турнір]]<br>[[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 2021 у змяшаным парным разрадзе|Турнір змяшаных пар]] || '''{{Сцяг|Японія}} [[Наомі Осака]]''' <br> 6-4, 6-3 ||{{Сцяг|ЗША}} [[Джэніфер Брэдзі]] |-valign=top |'''{{Сцяг|Бельгія}} [[Элізэ Мертэнс]]''' <br> '''{{Сцяг|Беларусь}} [[Арына Сяргееўна Сабаленка|Арына Сабаленка]]''' <br> 6-2, 6-3|| {{Сцяг|Чэхія}} [[Барбара Крэйчыкава]] <br> {{Сцяг|Чэхія}} [[Кацярына Сінякова]] |-valign=top | {{Сцяг|Чэхія}} [[Барбара Крэйчыкава]]<br>{{Сцяг|ЗША}} [[Раджыў Рам]] <br> 6-1, 6-4 || {{Сцяг|Аўстралія}} [[Саманта Стосур]]<br>{{Сцяг|Аўстралія}} [[Мэцью Эбдэн]] |-valign=top |rowspan=2|[[15 лютага]] || style="background:#50c878;" rowspan="2"| [[Phillip Island Trophy]]<br>{{Сцяг|Аўстралія}} [[Мельбурн]], [[Аўстралія]]<br>WTA 250<br>$235,238 — Хард — 56S/16Q/28D<br> [[Phillip Island Trophy 2021|Турнір 2021]] || {{Сцяг|Расія}} '''[[Дар’я Сяргееўна Касаткіна|Дар’я Касаткіна]]''' <br> 4-6, 6-2, 6-2 || {{Сцяг|Чэхія}} [[Марыя Баўзкова]] |-valign=top | '''{{Сцяг|Індыя}} [[Анкіта Райна]]''' <br> '''{{Сцяг|Расія}} [[Каміла Станіславаўна Рахімава|Каміла Рахімава]]''' <br> 2-6, 6-4, [10-7] || {{Сцяг|Расія}} [[Ганна Уладзіміраўна Блінкава|Ганна Блінкава]] <br> {{Сцяг|Расія}} [[Анастасія Сяргееўна Патапава|Анастасія Патапава]] |-valign=top |rowspan=2|[[22 лютага]] || style="background:#bf94e4;" rowspan="2"| [[Міжнародны тэнісны турнір у Адэлаідзе]]<br>{{Сцяг|Аўстралія}} [[Адэлаіда]], [[Аўстралія]]<br>WTA 500<br>$565,530 — Хард — 28S/24Q/16D<br> [[Міжнародны тэнісны турнір у Адэлаідзе 2021|Турнір 2021]] || '''{{Сцяг|Польшча}} [[Іга Свёнтак]]''' <br> 6-2, 6-2 ||{{Сцяг|Швейцарыя}} [[Белінда Бенчыч]] |-valign=top | '''{{Сцяг|Чылі}} [[Алекса Гуарачы]]''' <br> '''{{Сцяг|ЗША}} [[Дэзайр Краўчык]]''' <br> 6-7(4), 6-4, [10-3] || {{Сцяг|ЗША}} [[Хэйлі Картэр]] <br> {{Сцяг|Бразілія}} [[Луіза Стэфані]] |-valign=top |} === Сакавік === {| class="wikitable" style="font-size:85%;" |- !width="75"|Дата пачатку !width="300"|Турнір !width="210"|Чэмпіёнкі<br>(Лік у фінале) !width="210"|Фіналісткі |-valign=top |rowspan=4|[[1 сакавіка]] || style="background:#bf94e4;" rowspan="2"| [[Адкрыты чэмпіянат Катара па тэнісе сярод жанчын|Адкрыты чэмпіянат Катара]]<br>{{Сцяг|Катар}} [[Доха]], [[Катар]]<br>WTA 500<br> $565,530 — Хард — 28S/32Q/16D<br> [[Адкрыты чэмпіянат Катара па тэнісе сярод жанчын 2021|Турнір 2021]] || {{Сцяг|Чэхія}} '''[[Петра Квітава]]''' <br> 6-2, 6-1 ||{{Сцяг|Іспанія}} [[Гарбінье Мугуруса]] |-valign=top | '''{{Сцяг|ЗША}} [[Ніколь Меліхар]]''' <br> '''{{Сцяг|Нідэрланды}} [[Дэмі Схюрс]]''' <br> 6-2, 2-6, [10-8] || {{Сцяг|Румынія}} [[Моніка Нікулеску]] <br> {{Сцяг|Латвія}} [[Алена Яўгенаўна Астапенка|Алена Астапенка]] |-valign=top | style="background:#50c878;" rowspan="2"| [[Адкрыты чэмпіянат Ліёна па тэнісе сярод жанчын|Адкрыты чэмпіянат Ліёна]]<br>{{Сцяг|Францыя}} [[Ліён]], [[Францыя]]<br>WTA 250<br> $235,238 — Хард(i) — 32S/24Q/16D<br> [[Адкрыты чэмпіянат Ліёна па тэнісе 2021|Турнір 2021]] || {{Сцяг|Данія}} '''[[Клара Таўсан]]''' <br> 6-4, 6-1 ||{{Сцяг|Швейцарыя}} [[Вікторыя Голубіч]] |-valign=top | '''{{Сцяг|Славакія}} [[Вікторыя Кужмава]]''' <br>'''{{Сцяг|Нідэрланды}} [[Аранча Рус]]''' <br> 3-6, 7-5, [10-7] || {{Сцяг|Канада}} [[Эжэні Бушар]] <br> {{Сцяг|Сербія}} [[Вольга Даніловіч]] |-valign=top |rowspan=4|[[8 сакавіка]] || style="background:#50c878;" rowspan="2"| [[Abierto Zapopan]]<br>{{Сцяг|Мексіка}} [[Гвадалахара (Мексіка)|Гвадалахара]], [[Мексіка]]<br>WTA 250<br> $235,238 — Хард — 32S/24Q/16D<br> [[Abierto Zapopan 2021|Турнір 2021]] || {{Сцяг|Іспанія}} '''[[Сара Сарыбес Торма]]''' <br> 6-2, 7-5 || {{Сцяг|Канада}} [[Эжэні Бушар]] |-valign=top | '''{{Сцяг|Аўстралія}} [[Элен Перэс]]''' <br> '''{{Сцяг|Аўстралія}} [[Астра Шарма]]''' <br> 6-4, 6-4 || {{Сцяг|ЗША}} [[Дэзайр Краўчык]] <br> {{Сцяг|Мексіка}} [[Гільяна Ольмас]] |-valign=top | style="background:#c0d077;" rowspan="2"| [[Тэнісны чэмпіянат Дубая]]<br>{{Сцяг|ААЭ}} [[Дубай (горад)|Дубай]], [[ААЭ]]<br>WTA 1000<br>$1,835,490 — Хард — 56S/32Q/28D<br> [[Тэнісны чэмпіянат Дубая 2021|Турнір 2021]] || '''{{Сцяг|Іспанія}} [[Гарбінье Мугуруса]]''' <br> 7-6(6), 6-3 ||{{Сцяг|Чэхія}} [[Барбара Крэйчыкава]] |-valign=top | '''{{Сцяг|Чылі}} [[Алекса Гуарачы]]''' <br> '''{{Сцяг|Харватыя}} [[Дар’я Юрак]]''' <br> 6-0, 6-3 || {{Сцяг|Кітай}} [[Сюй Іфань]] <br> {{Сцяг|Кітай}} [[Ян Чжаасюань]] |-valign=top |rowspan=4|[[15 сакавіка]] || style="background:#50c878;" rowspan="2"| [[Адкрыты чэмпіянат Мантэрэя па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат Мантэрэя]]<br>{{Сцяг|Мексіка}} [[Мантэрэй (Нуэва-Леон)|Мантэрэй]], [[Мексіка]]<br>WTA 250<br>$235,238 — Хард — 32S/24Q/16D<br> [[Адкрыты чэмпіянат Мантэрэя па тэнісе 2021|Турнір 2021]] || {{Сцяг|Канада}} '''[[Лэйла Фернандэс]]''' <br> 6-1, 6-4 || {{Сцяг|Швейцарыя}} [[Вікторыя Голубіч]] |-valign=top | '''{{Сцяг|ЗША}} [[Кэралайн Доўлхайд]]''' <br> '''{{Сцяг|ЗША}} [[Эйжа Мухамад]]''' <br> 6-2, 6-3 || {{Сцяг|Кітай}} [[Чжэн Сайсай]] <br> {{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Хэдэр Уотсан]] |-valign=top | style="background:#bf94e4;" rowspan="2"| [[Трафей Санкт-Пецярбурга па тэнісе сярод жанчын|Трафей Санкт-Пецярбурга]]<br>{{Сцяг|Расія}} [[Санкт-Пецярбург]], [[Расія]]<br>WTA 500<br> $565,530 — Хард(i) — 28S/24Q/16D<br> [[Трафей Санкт-Пецярбурга па тэнісе 2021|Турнір 2021]] || '''{{Сцяг|Расія}} [[Дар’я Сяргееўна Касаткіна|Дар’я Касаткіна]]''' <br> 6-3, 2-1 — адмова || {{Сцяг|Расія}} [[Маргарыта Мелікаўна Гаспаран|Маргарыта Гаспаран]] |-valign=top | '''{{Сцяг|Украіна}} [[Надзея Віктараўна Кічанок|Надзея Кічанок]]''' <br> '''{{Сцяг|Румынія}} [[Яана Ралука Алару]]''' <br> 2-6, 6-3, [10-8] || {{Сцяг|ЗША}} [[Кейтлін Крысціян]] <br> {{Сцяг|ЗША}} [[Сабрына Сантамарыя]] |-valign=top |rowspan=2|[[22 сакавіка]] || style="background:#69f;" rowspan="2"| [[Miami Masters|Адкрыты чэмпіянат Маямі]]<br>{{Сцяг|ЗША}} [[Маямі]], [[ЗША]]<br>WTA 1000 Mandatory<br> $3,260,190 — Хард — 96S/48Q/32D<br>[[Адкрыты чэмпіянат Маямі па тэнісе 2021 у жаночым адзіночным разрадзе|Адзіночны турнір]] — [[Адкрыты чэмпіянат Маямі па тэнісе 2021 у жаночым парным разрадзе|Парны турнір]] || '''{{Сцяг|Аўстралія}} [[Эшлі Барці]]''' <br> 6-3, 4-0 — адмова || {{Сцяг|Канада}} [[Б’янка Андрэеску]] |-valign=top | '''{{Сцяг|Японія}} [[Сюка Ааяма]]''' <br> '''{{Сцяг|Японія}} [[Эна Сібахара]]''' <br> 6-2, 7-5 || {{Сцяг|ЗША}} [[Хэйлі Картэр]] <br> {{Сцяг|Бразілія}} [[Луіза Стэфані]] |-valign=top |} === Красавік === {| class="wikitable" style="font-size:85%;" |- !width="75"|Дата пачатку !width="300"|Турнір !width="230"|Чэмпіёнкі<br>(Лік у фінале) !width="210"|Фіналісткі |-valign=top |rowspan=4|[[5 красавіка]] || style="background:#50c878;" rowspan="2"| [[Copa Colsanitas|Claro Open Colsanitas]]<br>{{Сцяг|Калумбія}} [[Багата]], [[Калумбія]]<br>WTA 250<br> $235,238 — Грунт — 32S/24Q/16D<br>[[Claro Open Colsanitas 2021|Турнір 2021]] || '''{{Сцяг|Калумбія}} [[Марыя Каміла Асорыя Серана]]''' <br> 5-7, 6-3, 6-4 || {{Сцяг|Славакія}} [[Тамара Зіданшэк]] |-valign=top | '''{{Сцяг|Францыя}} [[Эліксан Лешэмія]]''' <br> '''{{Сцяг|ЗША}} [[Інгрыд Ніл]]''' <br> 6-3, 6-4 || {{Сцяг|Румынія}} [[Міхаэла Бузарнеску]] <br> {{Сцяг|Германія}} [[Ганна-Лена Фрыдзам]] |-valign=top | style="background:#bf94e4;" rowspan="2"| [[Volvo Cars Open]]<br>{{Сцяг|ЗША}} [[Чарлстан (Паўднёвая Караліна)|Чарлстан]], [[ЗША]]<br>WTA 500<br> Грунт — $565,530 — 56S/32Q/16D<br> [[Volvo Cars Open 2021|Турнір 2021]] || '''{{Сцяг|Расія}} [[Вераніка Эдуардаўна Кудзярметава|Вераніка Кудзярметава]]''' <br> 6-4, 6-2 || {{Сцяг|Чарнагорыя}} [[Данка Ковініч]] |-valign=top | '''{{Сцяг|ЗША}} [[Ніколь Меліхар]]''' <br> '''{{Сцяг|Нідэрланды}} [[Дэмі Схюрс]]''' <br> 6-2, 6-4 || {{Сцяг|Чэхія}} [[Марыя Баўзкова]] <br> {{Сцяг|Чэхія}} [[Луцыя Градэцкая]] |-valign=top |rowspan=2|[[12 красавіка]] || style="background:#50c878;" rowspan="2"| [[Charleston Championships]]<br>{{Сцяг|ЗША}} [[Чарлстан (Паўднёвая Караліна)|Чарлстан]], [[ЗША]]<br>WTA 250<br> $235,238 — Грунт — 32S/24Q/16D<br>[[Charleston Championships 2021|Турнір 2021]] || '''{{Сцяг|Аўстралія}} [[Астра Шарма]]''' <br> 2-6, 7-5, 6-1 || {{Сцяг|Туніс}} [[Унс Джабір]] |-valign=top | '''{{Сцяг|ЗША}} [[Хейлі Баптыст]]''' <br> '''{{Сцяг|ЗША}} [[Кэці Макнейлі]]''' <br> 6-7(4), 6-4, [10-6] || {{Сцяг|Аўстралія}} [[Элен Перэс]] <br> {{Сцяг|Аўстралія}} [[Сторм Сандэрс]] |-valign=top |rowspan=4|[[19 красавіка]] || style="background:#50c878;" rowspan="2"| [[Кубак Стамбула па тэнісе|Кубак Стамбула]]<br>{{Сцяг|Турцыя}} [[Стамбул]], [[Турцыя]]<br>WTA 250<br> $235,238 — Грунт — 32S/24Q/16D<br>[[Кубак Стамбула па тэнісе 2021|Турнір 2021]] || '''{{Сцяг|Румынія}} [[Сарана Кырсця]]''' <br> 6-1, 7-6(3) || {{Сцяг|Бельгія}} [[Элізэ Мертэнс]] |-valign=top | '''{{Сцяг|Расія}} [[Вераніка Эдуардаўна Кудзярметава|Вераніка Кудзярметава]]''' <br> '''{{Сцяг|Бельгія}} [[Элізэ Мертэнс]]''' <br> 6-1, 6-1 || {{Сцяг|Японія}} [[Макота Ніномія]] <br> {{Сцяг|Японія}} [[Наа Хібіна]] |-valign=top | style="background:#bf94e4;" rowspan="2"| [[Porsche Tennis Grand Prix]]<br>{{Сцяг|Германія}} [[Штутгарт]], [[Германія]]<br>WTA 500<br> $565,530 — Грунт(i) — 28S/24Q/16D<br> [[Porsche Tennis Grand Prix 2021|Турнір 2021]] || '''{{Сцяг|Аўстралія}} [[Эшлі Барці]]''' <br> 3-6, 6-0, 6-3 || {{Сцяг|Беларусь}} [[Арына Сяргееўна Сабаленка|Арына Сабаленка]] |-valign=top | '''{{Сцяг|Аўстралія}} [[Эшлі Барці]]''' <br> '''{{Сцяг|ЗША}} [[Джэніфер Брэдзі]]''' <br> 6-4, 5-7, [10-5] || {{Сцяг|ЗША}} [[Дэзайр Краўчык]] <br> {{Сцяг|ЗША}} [[Бетані Матэк-Сандс]] |-valign=top |rowspan=2|[[26 красавіка]] || style="background:#69f;" rowspan="2"| [[Mutua Madrid Open]]<br>{{Сцяг|Іспанія}} [[Мадрыд]], [[Іспанія]]<br>WTA 1000 Mandatory<br> €2,549,105 — Грунт — 64S/48Q/30D<br>[[Mutua Madrid Open 2021 — жаночы адзіночны разрад|Адзіночны турнір]] — [[Mutua Madrid Open 2021 — жаночы парны разрад|Парны турнір]] || '''{{Сцяг|Беларусь}} [[Арына Сяргееўна Сабаленка|Арына Сабаленка]]''' <br> 6-0, 3-6, 6-4 || {{Сцяг|Аўстралія}} [[Эшлі Барці]] |-valign=top | '''{{Сцяг|Чэхія}} [[Барбара Крэйчыкава]]''' <br> '''{{Сцяг|Чэхія}} [[Кацярына Сінякова]]''' <br> 6-4, 6-3 || {{Сцяг|Канада}} [[Габрыэла Даброўскі]] <br> {{Сцяг|Нідэрланды}} [[Дэмі Схюрс]] |-valign=top |} === Май === {| class="wikitable" style="font-size:85%;" |- !width="75"|Дата пачатку !width="300"|Турнір !width="210"|Чэмпіёнкі<br>(Лік у фінале) !width="210"|Фіналісткі |-valign=top |rowspan=2|[[10 мая]] || style="background:#c0d077;" rowspan="2"| [[Адкрыты чэмпіянат Італіі па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат Італіі]]<br>{{Сцяг|Італія}} [[Рым]], [[Італія]]<br>WTA 1000<br> €1,577,613 — Грунт — 56S/32Q/28D<br>[[Адкрыты чэмпіянат Італіі па тэнісе 2021 у жаночым адзіночным разрадзе|Адзіночны турнір]] — [[Адкрыты чэмпіянат Італіі па тэнісе 2021 у жаночым парным разрадзе|Парны турнір]] || '''{{Сцяг|Польшча}} [[Іга Свёнтак]]''' <br> 6-0, 6-0 || {{Сцяг|Чэхія}} [[Караліна Плішкава]] |-valign=top | '''{{Сцяг|Мексіка}} [[Гільяна Ольмас]]''' <br> '''{{Сцяг|Канада}} [[Шэран Фічмен]]''' <br> 4-6, 7-5, [10-5] || {{Сцяг|Чэхія}} [[Маркета Вандроўшава]] <br> {{Сцяг|Францыя}} [[Крысціна Младэнавіч]] |-valign=top |rowspan=4|[[17 мая]] || style="background:#50c878;" rowspan="2"| [[Адкрыты чэмпіянат Сербіі па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат Сербіі]]<br>{{Сцяг|Сербія}} [[Бялград]], [[Сербія]]<br>WTA 250<br> $235,238 — Грунт — 32S/24Q/16D<br>[[Адкрыты чэмпіянат Сербіі па тэнісе 2021|Турнір 2021]] || '''{{Сцяг|Іспанія}} [[Паула Бадоса]]''' <br> 6-2, 2-0 — адмова || {{Сцяг|Харватыя}} [[Ана Конюх]] |-valign=top | '''{{Сцяг|Сербія}} [[Аляксандра Браціславаўна Круніч|Аляксандра Круніч]]''' <br> '''{{Сцяг|Сербія}} [[Ніна Стаянавіч]]''' <br> 6-0, 6-2 || {{Сцяг|Бельгія}} [[Алісан ван Эйтванк]] <br> {{Сцяг|Бельгія}} [[Грэт Мінен]] |-valign=top | style="background:#50c878;" rowspan="2"| [[Адкрыты чэмпіянат Эміліі-Раманьі па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат Эміліі-Раманьі]]<br>{{Сцяг|Італія}} [[Парма]], [[Італія]]<br>WTA 250<br> $235,238 — Грунт — 32S/24Q/16D<br> [[Адкрыты чэмпіянат Эміліі-Раманьі па тэнісе 2021|Турнір 2021]] || '''{{Сцяг|ЗША}} [[Коры Гаўф]]''' <br> 6-1, 6-3 || {{Сцяг|Кітай}} [[Ван Цян]] |-valign=top | '''{{Сцяг|ЗША}} [[Коры Гаўф]]''' <br> '''{{Сцяг|ЗША}} [[Кэці Макнейлі]]''' <br> 6-3, 6-2 || {{Сцяг|Славакія}} [[Андрэя Клепач]] <br> {{Сцяг|Харватыя}} [[Дар’я Юрак]] |-valign=top |rowspan=2|[[24 мая]] || style="background:#50c878;" rowspan="2"| [[Міжнародны тэнісны турнір у Страсбуры]]<br>{{Сцяг|Францыя}} [[Страсбур]], [[Францыя]]<br>WTA 250<br>$235,238 — Грунт — 32S/22Q/16D<br>[[Міжнародны тэнісны турнір у Страсбуры 2021|Турнір 2021]] || '''{{Сцяг|Чэхія}} [[Барбара Крэйчыкава]]''' <br> 6-3, 6-3 || {{Сцяг|Румынія}} [[Сарана Кырсця]] |-valign=top | '''{{Сцяг|Чылі}} [[Алекса Гуарачы]]''' <br> '''{{Сцяг|ЗША}} [[Дэзайр Краўчык]]''' <br> 6-2, 6-3 || {{Сцяг|Японія}} [[Макота Ніномія]] <br> {{Сцяг|Кітай}} [[Ян Чжаасюань]] |-valign=top |rowspan=3|[[31 мая]] || style="background:#7ba05b;" rowspan="3"| '''[[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат Францыі]]'''<br> {{Сцяг|Францыя}} [[Парыж]], [[Францыя]]<br>Турнір Вялікага шлема<br> Грунт — 128S/96Q/64D/32X<br>[[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2021 у жаночым адзіночным разрадзе|Адзіночны турнір]] — [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2021 у жаночым парным разрадзе|Парны турнір]]<br>[[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2021 у змяшаным парным разрадзе|Турнір змяшаных пар]] || '''{{Сцяг|Чэхія}} [[Барбара Крэйчыкава]]''' <br> 6-1, 2-6, 6-4 || {{Сцяг|Расія}} [[Анастасія Сяргееўна Паўлючэнкава|Анастасія Паўлючэнкава]] |-valign=top |'''{{Сцяг|Чэхія}} [[Барбара Крэйчыкава]]''' <br> '''{{Сцяг|Чэхія}} [[Кацярына Сінякова]]''' <br> 6-4, 6-2|| {{Сцяг|ЗША}} [[Бетані Матэк-Сандс]] <br> {{Сцяг|Польшча}} [[Іга Свёнтак]] |-valign=top | '''{{Сцяг|ЗША}} [[Дэзайр Краўчык]]<br>{{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Джо Солсберы]]''' <br> 2-6, 6-4, [10-5] || {{Сцяг|Расія}} [[Алена Сяргееўна Весніна|Алена Весніна]]<br>{{Сцяг|Расія}} [[Аслан Казбекавіч Карацаў|Аслан Карацаў]] |-valign=top |} === Чэрвень === {| class="wikitable" style="font-size:85%;" |- !width="75"|Дата пачатку !width="300"|Турнір !width="210"|Чэмпіёнкі<br>(Лік у фінале) !width="210"|Фіналісткі |-valign=top |rowspan=2|[[7 чэрвеня]] || style="background:#50c878;" rowspan="2"| [[Адкрыты чэмпіянат Нотынгема па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат Нотынгема]]<br>{{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Нотынгем]], [[Вялікабрытанія]]<br>WTA 250<br> $235,238 — Трава — 48S/16Q/16D<br>[[Адкрыты чэмпіянат Нотынгема па тэнісе 2021|Турнір 2021]] ||'''{{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Яхана Конта]]''' <br> 6-2, 6-1 || {{Сцяг|Кітай}} [[Чжан Шуай]] |-valign=top | '''{{Сцяг|Украіна}} [[Людміла Віктараўна Кічанок|Людміла Кічанок]]''' <br> '''{{Сцяг|Японія}} [[Макота Ніномія]]''' <br> 6-4, 6-7(3), [10-8] || {{Сцяг|ЗША}} [[Кэралайн Доўлхайд]] <br> {{Сцяг|Аўстралія}} [[Сторм Сандэрс]] |-valign=top |rowspan=4|[[14 чэрвеня]] || style="background:#bf94e4;" rowspan="2" | [[Адкрыты чэмпіянат Германіі па тэнісе сярод жанчын|Адкрыты чэмпіянат Германіі]]<br>{{Сцяг|Германія}} [[Берлін]], [[Германія]]<br>WTA 500<br> $565,530 — Трава — 28S/24Q/16D<br>[[Адкрыты чэмпіянат Германіі па тэнісе сярод жанчын 2021|Турнір 2021]] || '''{{Сцяг|Расія}} [[Людміла Дзмітрыеўна Самсонава|Людміла Самсонава]]''' <br> 1-6, 6-1, 6-3 ||{{Сцяг|Швейцарыя}} [[Белінда Бенчыч]] |-valign=top |'''{{Сцяг|Беларусь}} [[Вікторыя Фёдараўна Азаранка|Вікторыя Азаранка]]''' <br>'''{{Сцяг|Беларусь}} [[Арына Сяргееўна Сабаленка|Арына Сабаленка]]''' <br> 4-6, 7-5, [10-4] ||{{Сцяг|ЗША}} [[Ніколь Меліхар]] <br>{{Сцяг|Нідэрланды}} [[Дэмі Схюрс]] |-valign=top | style="background:#50c878;" rowspan="2"| [[Birmingham Classic]]<br>{{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Бірмінгем]], [[Вялікабрытанія]]<br>WTA 250<br> $235,238 — Трава — 32S/24Q/16D<br>[[Birmingham Classic 2021|Турнір 2021]] || '''{{Сцяг|Туніс}} [[Унс Джабір]]''' <br> 7-5, 6-4 ||{{Сцяг|Расія}} [[Дар’я Сяргееўна Касаткіна|Дар’я Касаткіна]] |-valign=top |'''{{Сцяг|Чэхія}} [[Марыя Баўзкова]]''' <br> '''{{Сцяг|Чэхія}} [[Луцыя Градэцкая]]''' <br> 6-4, 2-6, [10-8] ||{{Сцяг|Туніс}} [[Унс Джабір]] <br> {{Сцяг|Аўстралія}} [[Элен Перэс]] |-valign=top |rowspan=4|[[21 чэрвеня]] || style="background:#50c878;" rowspan="2" | [[Адкрыты чэмпіянат Бад-Хомбурга па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат Бад-Хомбурга]]<br>{{Сцяг|Германія}} [[Бад-Хомбург-фор-дэр-Хёэ]], [[Германія]]<br>WTA 250<br> $235,238 — Трава — 32S/8Q/16D<br>[[Адкрыты чэмпіянат Бад-Хомбурга па тэнісе 2021|Турнір 2021]] || '''{{Сцяг|Германія}} [[Анжаліка Кербер]]''' <br> 6-3, 6-2 || {{Сцяг|Чэхія}} [[Кацярына Сінякова]] |-valign=top | '''{{Сцяг|Славакія}} [[Андрэя Клепач]] <br> {{Сцяг|Харватыя}} [[Дар’я Юрак]]''' <br> 6-3, 6-1 || {{Сцяг|Украіна}} [[Надзея Віктараўна Кічанок|Надзея Кічанок]] <br> {{Сцяг|Румынія}} [[Яана Ралука Алару|Яана Алару]] |-valign=top | style="background:#bf94e4;" rowspan="2"| [[Міжнародны тэнісны турнір у Істбарне]]<br>{{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Істбарн]], [[Вялікабрытанія]]<br>WTA 500<br> $565,530 — Трава — 32S/24Q/16D<br>[[Міжнародны тэнісны турнір у Істбарне 2021|Турнір 2021]] ||'''{{Сцяг|Латвія}} [[Алена Яўгенаўна Астапенка|Алена Астапенка]]'''<br>6-3, 6-3 || {{Сцяг|Эстонія}} [[Анэт Кантавейт]] |-valign=top | '''{{Сцяг|Японія}} [[Сюка Ааяма]] <br> {{Сцяг|Японія}} [[Эна Сібахара]]''' <br> 6-1, 6-4 || {{Сцяг|ЗША}} [[Ніколь Меліхар]] <br>{{Сцяг|Нідэрланды}} [[Дэмі Схюрс]] |-valign=top |rowspan=3|[[28 чэрвеня]] || style="background:#7ba05b;" rowspan="3"| '''[[Уімблданскі турнір]]'''<br> {{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Лондан]], [[Вялікабрытанія]]<br>Турнір Вялікага шлема<br> Трава — 128S/96Q/64D/16Q/48X<br>[[Уімблданскі турнір 2021 у жаночым адзіночным разрадзе|Адзіночны турнір]] — [[Уімблданскі турнір 2021 у жаночым парным разрадзе|Парны турнір]]<br>[[Уімблданскі турнір 2021 у змяшаным парным разрадзе|Турнір змяшаных пар]] || '''{{Сцяг|Аўстралія}} [[Эшлі Барці]]''' <br> 6-3, 6-7(4), 6-3 || {{Сцяг|Чэхія}} [[Караліна Плішкава]] |-valign=top |'''{{Сцяг|Бельгія}} [[Элізэ Мертэнс]]''' <br> '''{{Сцяг|Тайвань}} [[Се Шувэй]]''' <br> 3-6, 7-5, 9-7 || {{Сцяг|Расія}} [[Алена Сяргееўна Весніна|Алена Весніна]] <br> {{Сцяг|Расія}} [[Вераніка Эдуардаўна Кудзярметава|Вераніка Кудзярметава]] |-valign=top | '''{{Сцяг|ЗША}} [[Дэзайр Краўчык]]<br>{{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Ніл Скупскі]]''' <br> 6-2, 7-6(1) || {{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Хэрыет Дарт]]<br>{{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Джо Солсберы]] |-valign=top |} === Ліпень === {| class="wikitable" style="font-size:85%;" |- !width="75"|Дата пачатку !width="300"|Турнір !width="210"|Чэмпіёнкі<br>(Лік у фінале) !width="210"|Фіналісткі |-valign=top |rowspan=2|[[5 ліпеня]] || style="background:#50c878;" rowspan="2" | [[Адкрыты чэмпіянат Гамбурга па тэнісе сярод жанчын|Адкрыты чэмпіянат Гамбурга]]<br>{{Сцяг|Германія}} [[Гамбург]], [[Германія]]<br>WTA 250<br> $235,238 — Грунт — 28S/16Q/15D<br>[[Адкрыты чэмпіянат Гамбурга па тэнісе сярод жанчын 2021|Турнір 2021]] || '''{{Сцяг|Румынія}} [[Алена-Габрыэла Русэ]]''' <br> 7-6(6), 6-4 || {{Сцяг|Германія}} [[Андрэа Петкавіч]] |-valign=top | '''{{Сцяг|Італія}} [[Ясмін Пааліні]] <br> {{Сцяг|Швейцарыя}} [[Джыл Тайхман]]''' <br> 6-0, 6-4 || {{Сцяг|Нідэрланды}} [[Разалі ван Дэр Хук]] <br> {{Сцяг|Аўстралія}} [[Астра Шарма]] |-valign=top |rowspan=6|[[12 ліпеня]] || style="background:#50c878;" rowspan="2"| [[Адкрыты чэмпіянат Венгрыі па тэнісе сярод жанчын|Адкрыты чэмпіянат Венгрыі]]<br>{{Сцяг|Венгрыя}} [[Будапешт]], [[Венгрыя]]<br>WTA 250<br> $235,238 — Грунт — 32S/24Q/16D<br>[[Адкрыты чэмпіянат Венгрыі па тэнісе 2021|Турнір 2021]] || '''{{Сцяг|Казахстан}} [[Юлія Антонаўна Пуцінцава|Юлія Пуцінцава]]''' <br> 6-4, 6-0 || {{Сцяг|Украіна}} [[Ангеліна Сяргееўна Калініна|Ангеліна Калініна]] |-valign=top | '''{{Сцяг|Румынія}} [[Міхаэла Бузарнеску]] <br> {{Сцяг|Венгрыя}} [[Фані Штолар]]''' <br> 6-4, 6-4 || {{Сцяг|Іспанія}} [[Алёна Бальшова]] <br> {{Сцяг|Германія}} [[Тамара Корпач]] |-valign=top | style="background:#50c878;" rowspan="2"| [[Жаночы чэмпіянат Гштада па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат Швейцарыі]]<br>{{Сцяг|Швейцарыя}} [[Лазана]], [[Швейцарыя]]<br>WTA 250<br> $235,238 — Грунт — 32S/8Q/16D<br>[[Адкрыты чэмпіянат Швейцарыі па тэнісе сярод жанчын 2021|Турнір 2021]] || '''{{Сцяг|Славакія}} [[Тамара Зіданшэк]]''' <br> 4-6, 7-6(5), 6-1 || {{Сцяг|Францыя}} [[Клара Бюрэль]] |-valign=top | '''{{Сцяг|Швейцарыя}} [[Сюзан Бандэчы]] <br> {{Сцяг|Швейцарыя}} [[Сімона Вальтэрт]]''' <br> 6-3, 6-7(3), [10-5] || {{Сцяг|Грэцыя}} [[Валенціні Грамацікопулу]] <br> {{Сцяг|Нарвегія}} [[Ульрыкэ Эйкеры]] |-valign=top | style="background:#50c878;" rowspan="2"| [[Sparta Prague Open|Адкрыты чэмпіянат Прагі]]<br>{{Сцяг|Чэхія}} [[Прага]], [[Чэхія]]<br>WTA 250<br> $235,238 — Хард — 32S/24Q/16D<br>[[Адкрыты чэмпіянат Прагі па тэнісе 2021|Турнір 2021]] || '''{{Сцяг|Чэхія}} [[Барбара Крэйчыкава]]''' <br> 6-2, 6-0 || {{Сцяг|Чэхія}} [[Тэрэза Мартынцова]] |-valign=top | '''{{Сцяг|Чэхія}} [[Марыя Баўзкова]] <br>{{Сцяг|Чэхія}} [[Луцыя Градэцкая]]''' <br> 7-6(3), 6-4 || {{Сцяг|Славакія}} [[Вікторыя Кужмава]] <br>{{Сцяг|Сербія}} [[Ніна Стаянавіч]] |-valign=top |rowspan=4|[[19 ліпеня]] || style="background:#50c878;" rowspan="2"| [[Адкрыты чэмпіянат Гдыні па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат Гдыні]]<br>{{Сцяг|Польшча}} [[Гдыня]], [[Польшча]]<br>WTA 250<br> $235,238 — Грунт — 32S/16Q/16D<br>[[Адкрыты чэмпіянат Гдыні па тэнісе 2021|Турнір 2021]] ||'''{{Сцяг|Бельгія}} [[Марына Уладзіміраўна Занеўская|Марына Занеўская]]''' <br> 6-4, 7-6(4) ||'''{{Сцяг|Славакія}}''' [[Крысціна Кучава]] |-valign=top |'''{{Сцяг|Казахстан}} [[Ганна Даніліна]] <br> {{Сцяг|Беларусь}} [[Лідзія Аляксандраўна Марозава|Лідзія Марозава]]''' <br> 6-3, 6-2 || {{Сцяг|Украіна}} [[Кацярына Уладзіміраўна Бандарэнка|Кацярына Бандарэнка]] <br>{{Сцяг|Польшча}} [[Катажына Пітэр]] |-valign=top | style="background:#50c878;" rowspan="2"| [[Міжнародны жаночы тэнісны турнір у Палерма|Міжнародны турнір у Палерма]]<br>{{Сцяг|Італія}} [[Палерма]], [[Італія]]<br>WTA 250<br> $235,238 — Грунт — 32S/16Q/16D<br>[[Міжнародны жаночы тэнісны турнір у Палерма 2021|Турнір 2021]] || '''{{Сцяг|ЗША}} [[Даніэль Колінз]]''' <br> 6-4, 6-2 || {{Сцяг|Румынія}} [[Алена-Габрыэла Русэ]] |-valign=top |'''{{Сцяг|Новая Зеландыя}} [[Эрын Рутліф]] <br> {{Сцяг|Бельгія}} [[Кімберлі Цымерман]]''' <br> 7-6(5), 4-6, [10-4] || {{Сцяг|Расія}} [[Натэла Георгіеўна Дзаламідзэ|Натэла Дзаламідзэ]] <br>{{Сцяг|Расія}} [[Каміла Станіславаўна Рахімава|Каміла Рахімава]] |-valign=top |rowspan=3|[[26 ліпеня]] ||bgcolor=#F0DC82 rowspan="3"|'''[[Тэніс на Алімпійскіх гульнях|Летнія Алімпійскія гульні]]'''<br>{{Сцяг|Японія}} [[Токіа]], [[Японія]]<br>Летнія Алімпійскія гульні<br>Хард — 64S/32D/16X<br>[[Тэніс на летніх Алімпійскіх гульнях 2020 — жаночы адзіночны турнір|Адзіночны турнір]] — [[Тэніс на летніх Алімпійскіх гульнях 2020 — жаночы парны турнір|Парны турнір]]<br>[[Тэніс на летніх Алімпійскіх гульнях 2020 — змяшаны парны турнір|Турнір змяшаных пар]] || '''{{Сцяг|Швейцарыя}} [[Белінда Бенчыч]]'''<br>7-5, 2-6, 6-3 ||{{Сцяг|Чэхія}} [[Маркета Вандроўшава]] |-valign=top | '''{{Сцяг|Чэхія}} [[Барбара Крэйчыкава]] <br>{{Сцяг|Чэхія}} [[Кацярына Сінякова]]''' <br> 7-5, 6-1 || {{Сцяг|Швейцарыя}} [[Белінда Бенчыч]] <br>{{Сцяг|Швейцарыя}} [[Вікторыя Голубіч]] |-valign=top | '''{{Сцяг|Расія}} [[Анастасія Сяргееўна Паўлючэнкава|Анастасія Паўлючэнкава]]<br>{{Сцяг|Расія}} [[Андрэй Андрэевіч Рублёў|Андрэй Рублёў]]''' <br> 6-3, 6-7(5), [13-11] || {{Сцяг|Расія}} [[Алена Сяргееўна Весніна|Алена Весніна]]<br>{{Сцяг|Расія}} [[Аслан Казбекавіч Карацаў|Аслан Карацаў]] |-valign=top |} === Жнівень === {| class="wikitable" style="font-size:85%;" |- !width="75"|Дата пачатку !width="300"|Турнір !width="210"|Чэмпіёнкі<br>(Лік у фінале) !width="210"|Фіналісткі |-valign=top |rowspan=4|[[2 жніўня]] || style="background:#50c878;" rowspan="2"| [[Winners Open]]<br>{{Сцяг|Румынія}} [[Клуж-Напока]], [[Румынія]]<br>WTA 250<br> $235,238 — Грунт — 32S/24Q/16D<br>[[Winners Open 2021|Турнір 2021]] || '''{{Сцяг|Германія}} [[Андрэа Петкавіч]]''' <br> 6-1, 6-1 || {{Сцяг|Егіпет}} [[Маяр Шэрыф]] |-valign=top |'''{{Сцяг|Расія}} [[Натэла Георгіеўна Дзаламідзэ|Натэла Дзаламідзэ]] <br> {{Сцяг|Славакія}} [[Кая Юван]]''' <br> 6-3, 6-4 || {{Сцяг|Польшча}} [[Катажына Пітэр]] <br>{{Сцяг|Егіпет}} [[Маяр Шэрыф]] |-valign=top | style="background:#bf94e4;" rowspan="2"| [[Silicon Valley Classic]]<br>{{Сцяг|ЗША}} [[Сан-Хасэ (Каліфорнія)|Сан-Хасэ]], [[ЗША]]<br>WTA 500<br> $565,530 — Хард — 28S/16Q/16D<br>[[Silicon Valley Classic 2021|Турнір 2021]] || '''{{Сцяг|ЗША}} [[Даніэль Колінз]]''' <br>6-3, 6-7(10), 6-1 || {{Сцяг|Расія}} [[Дар’я Сяргееўна Касаткіна|Дар’я Касаткіна]] |-valign=top |'''{{Сцяг|Славакія}} [[Андрэя Клепач]]<br>{{Сцяг|Харватыя}} [[Дар’я Юрак]]''' <br>6-1, 7-5 || {{Сцяг|Канада}} [[Габрыэла Даброўскі]]<br>{{Сцяг|Бразілія}} [[Луіза Стэфані]] |-valign=top |rowspan=2|[[9 жніўня]] || rowspan="2" style="background:#c0d077;" | [[Адкрыты чэмпіянат Канады па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат Канады]]<br>{{Сцяг|Канада}} [[Манрэаль]], [[Канада]]<br>WTA 1000<br> $1,835,490 — Хард — 56S/32Q/28D<br>[[Адкрыты чэмпіянат Канады па тэнісе 2021 у жаночым адзіночным разрадзе|Адзіночны турнір]] — [[Адкрыты чэмпіянат Канады па тэнісе 2021 у жаночым парным разрадзе|Парны турнір]] ||'''{{Сцяг|Італія}} [[Каміла Джорджы]]''' <br>6-3, 7-5 || {{Сцяг|Чэхія}} [[Караліна Плішкава]] |-valign=top | '''{{Сцяг|Канада}} [[Габрыэла Даброўскі]]<br>{{Сцяг|Бразілія}} [[Луіза Стэфані]]''' <br>6-3, 6-4 || {{Сцяг|Славакія}} [[Андрэя Клепач]]<br>{{Сцяг|Харватыя}} [[Дар’я Юрак]] |-valign=top |rowspan=2|[[16 жніўня]] || style="background:#c0d077;" rowspan="2"| [[Cincinnati Masters|Western & Southern Open]]<br>{{Сцяг|ЗША}} [[Цынцынаці]], [[ЗША]]<br>WTA 1000<br> $2,114,989 — Хард — 56S/48Q/28D<br>[[Western & Southern Open 2021 — жаночы адзіночны разрад|Адзіночны турнір]] — [[Western & Southern Open 2021 — жаночы парны разрад|Парны турнір]] ||'''{{Сцяг|Аўстралія}} [[Эшлі Барці]]''' <br>6-3, 6-1 || {{Сцяг|Швейцарыя}} [[Джыл Тайхман]] |-valign=top | '''{{Сцяг|Аўстралія}} [[Саманта Стосур]]<br>{{Сцяг|Кітай}} [[Чжан Шуай]]''' <br>7-5, 6-3 || {{Сцяг|Канада}} [[Габрыэла Даброўскі]]<br>{{Сцяг|Бразілія}} [[Луіза Стэфані]] |-valign=top |rowspan=4|[[23 жніўня]] || style="background:#50c878;" rowspan="2"| [[Тэнісны чэмпіянат Кліўленда]]<br>{{Сцяг|ЗША}} [[Кліўленд]], [[ЗША]]<br>WTA 250<br> $235,238 — Хард — 32S/24Q/16D<br>[[Тэнісны чэмпіянат Кліўленда 2021|Турнір 2021]] || '''{{Сцяг|Эстонія}} [[Анэт Кантавейт]]''' <br>7-6(5), 6-4 || {{Сцяг|Румынія}} [[Ірына-Камелія Бегу]] |-valign=top | '''{{Сцяг|Японія}} [[Сюка Ааяма]]''' <br> '''{{Сцяг|Японія}} [[Эна Сібахара]]''' <br>7-5, 6-3 || {{Сцяг|ЗША}} [[Крысціна Макхейл]]<br>{{Сцяг|Індыя}} [[Саня Мірза]] |-valign=top | style="background:#50c878;" rowspan="2"| [[Адкрыты чэмпіянат Чыкага па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат Чыкага]]<br>{{Сцяг|ЗША}} [[Чыкага]], [[ЗША]]<br>WTA 250<br> $235,238 — Хард — 32S/24Q/16D<br>[[Адкрыты чэмпіянат Чыкага па тэнісе 2021|Турнір 2021]] || '''{{Сцяг|Украіна}} [[Эліна Міхайлаўна Світоліна|Эліна Світоліна]]''' <br>7-5, 6-4 || {{Сцяг|Францыя}} [[Алізэ Карнэ]] |-valign=top | '''{{Сцяг|Украіна}} [[Надзея Віктараўна Кічанок|Надзея Кічанок]]''' <br> '''{{Сцяг|Румынія}} [[Яана Ралука Алару]]''' <br>7-6(6), 5-7, [10-8] || {{Сцяг|Украіна}} [[Людміла Віктараўна Кічанок|Людміла Кічанок]]<br>{{Сцяг|Японія}} [[Макота Ніномія]] |-valign=top |rowspan=3|[[30 жніўня]] || style="background:#7ba05b;" rowspan="3"| '''[[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат ЗША]]'''<br> {{Сцяг|ЗША}} [[Нью-Ёрк]], [[ЗША]]<br>Турнір Вялікага шлема<br> Хард — 128S/128Q/64D/32X<br>[[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2021 у жаночым адзіночным разрадзе|Адзіночны турнір]] — [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2021 у жаночым парным разрадзе|Парны турнір]]<br>[[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2021 у змяшаным парным разрадзе|Турнір змяшаных пар]] ||'''{{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Эма Радукану]]''' <br> 6-4, 6-3 || {{Сцяг|Канада}} [[Лэйла Фернандэс]] |-valign=top |'''{{Сцяг|Аўстралія}} [[Саманта Стосур]]<br>{{Сцяг|Кітай}} [[Чжан Шуай]]''' <br> 6-3, 3-6, 6-3 || {{Сцяг|ЗША}} [[Коры Гаўф]] <br> {{Сцяг|ЗША}} [[Кэці Макнейлі]] |-valign=top | '''{{Сцяг|ЗША}} [[Дэзайр Краўчык]]<br>{{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Джо Солсберы]]'''<br> 7-5, 6-2 || {{Сцяг|Мексіка}} [[Гільяна Ольмас]]<br>{{Сцяг|Сальвадор}} [[Марсела Арэвало]] |-valign=top |} === Верасень === {| class="wikitable" style="font-size:85%;" |- !width="75"|Дата пачатку !width="300"|Турнір !width="210"|Чэмпіёнкі<br>(Лік у фінале) !width="210"|Фіналісткі |-valign=top |rowspan=4|[[13 верасня]] || style="background:#50c878;" rowspan="2"| [[Адкрыты чэмпіянат Люксембурга па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат Люксембурга]]<br>{{Сцяг|Люксембург}} [[Люксембург (горад)|Люксембург]]<br>WTA 250<br> $235,238 — Хард(i) — 30S/24Q/16D<br>[[Адкрыты чэмпіянат Люксембурга па тэнісе 2021|Турнір 2021]] || '''{{Сцяг|Данія}} [[Клара Таўсан]]'''<br> 6-3, 4-6, 6-4 ||{{Сцяг|Латвія}} [[Алена Яўгенаўна Астапенка|Алена Астапенка]] |-valign=top | '''{{Сцяг|Бельгія}} [[Алісан ван Эйтванк]]<br>{{Сцяг|Бельгія}} [[Грэт Мінен]]''' <br> 6-3, 6-3 || {{Сцяг|Новая Зеландыя}} [[Эрын Рутліф]]<br>{{Сцяг|Бельгія}} [[Кімберлі Цымерман]] |-valign=top | style="background:#50c878;" rowspan="2"| [[Адкрыты чэмпіянат Славеніі па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат Славеніі]]<br>{{Сцяг|Славенія}} [[Портараж]], [[Славенія]]<br>WTA 250<br> $235,238 — Хард — 32S/24Q/16D<br>[[Адкрыты чэмпіянат Славеніі па тэнісе 2021|Турнір 2021]] || '''{{Сцяг|Італія}} [[Ясмін Пааліні]]''' <br>7-6(4), 6-2 ||{{Сцяг|ЗША}} [[Алісан Рыск]] |-valign=top | '''{{Сцяг|Расія}} [[Ганна Мікалаеўна Калінская|Ганна Калінская]]<br>{{Сцяг|Славакія}} [[Тэрэза Мігалікава]]'''<br>4-6, 6-2, [12-10] || {{Сцяг|Сербія}} [[Аляксандра Браціславаўна Круніч|Аляксандра Круніч]]<br>{{Сцяг|Нідэрланды}} [[Леслі Пацінама Керхаў]] |-valign=top |rowspan=2|[[20 верасня]] || style="background:#bf94e4;" rowspan="2"| [[Адкрыты чэмпіянат Астравы па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат Астравы]]<br>{{Сцяг|Чэхія}} [[Астрава]], [[Чэхія]]<br>WTA 500<br> $565,530 — Хард(i) — 28S/24Q/16D<br>[[Адкрыты чэмпіянат Астравы па тэнісе 2021|Турнір 2021]] || '''{{Сцяг|Эстонія}} [[Анэт Кантавейт]]''' <br>6-2, 7-5 ||{{Сцяг|Грэцыя}} [[Марыя Сакары]] |-valign=top | '''{{Сцяг|Індыя}} [[Саня Мірза]]<br>{{Сцяг|Кітай}} [[Чжан Шуай]]'''<br>6-3, 6-2 || {{Сцяг|ЗША}} [[Кейтлін Крысціян]]<br>{{Сцяг|Новая Зеландыя}} [[Эрын Рутліф]] |-valign=top |rowspan=4|[[27 верасня]] || style="background:#50c878;" rowspan="2"| [[Кубак прэзідэнта Казахстана па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат Нур-Султана]]<br>{{Сцяг|Казахстан}} [[Нур-Султан]], [[Казахстан]]<br>WTA 250<br> $235,238 — Хард(i) — 32S/24Q/16D<br>[[Адкрыты чэмпіянат Астаны па тэнісе 2021|Турнір 2021]] || '''{{Сцяг|Бельгія}} [[Алісан ван Эйтванк]]''' <br>1-6, 6-4, 6-3 ||{{Сцяг|Казахстан}} [[Юлія Антонаўна Пуцінцава|Юлія Пуцінцава]] |-valign=top | '''{{Сцяг|Румынія}} [[Моніка Нікулеску]]<br>{{Сцяг|Германія}} [[Ганна-Лена Фрыдзам]]'''<br>6-2, 4-6, [10-5] || {{Сцяг|Расія}} [[Ангеліна Аляксандраўна Габуева|Ангеліна Габуева]]<br>{{Сцяг|Расія}} [[Анастасія Уладзіміраўна Захарава|Анастасія Захарава]] |-valign=top | style="background:#bf94e4;" rowspan="2"| [[Chicago Fall Tennis Classic]]<br>{{Сцяг|ЗША}} [[Чыкага]], [[ЗША]]<br>$565,530 — WTA 500<br> Хард — 56S/32Q/28D<br>[[Chicago Fall Tennis Classic 2021|Турнір 2021]] || '''{{Сцяг|Іспанія}} [[Гарбінье Мугуруса]]''' <br>3-6, 6-3, 6-0 ||{{Сцяг|Туніс}} [[Унс Джабір]] |-valign=top | '''{{Сцяг|Германія}} [[Андрэа Петкавіч]]<br>{{Сцяг|Чэхія}} [[Квета Пешкэ]]'''<br>6-3, 6-1 || {{Сцяг|ЗША}} [[Како Вандэвегэ]]<br>{{Сцяг|ЗША}} [[Кэралайн Доўлхайд]] |-valign=top |} === Кастрычнік === {| class="wikitable" style="font-size:85%;" |- !width="75"|Дата пачатку !width="300"|Турнір !width="210"|Чэмпіёнкі<br>(Лік у фінале) !width="210"|Фіналісткі |-valign=top |rowspan=2|[[4 кастрычніка]] || style="background:#69f;" rowspan="2"| [[BNP Paribas Open]]<br>{{Сцяг|ЗША}} [[Індыян-Уэлс (Каліфорнія)|Індыян-Уэлс]], [[ЗША]]<br>WTA 1000 Mandatory<br> $8,761,725 — Хард — 96S/48Q/32D<br>[[BNP Paribas Open 2021 — жаночы адзіночны разрад|Адзіночны турнір]] — [[BNP Paribas Open 2021 — жаночы парны разрад|Парны турнір]] || '''{{Сцяг|Іспанія}} [[Паула Бадоса]]''' <br>7-6(5), 2-6, 7-6(2) || {{Сцяг|Беларусь}} [[Вікторыя Фёдараўна Азаранка|Вікторыя Азаранка]] |-valign=top | '''{{Сцяг|Бельгія}} [[Элізэ Мертэнс]]<br>{{Сцяг|Тайвань}} [[Се Шувэй]]'''<br>7-6(1), 6-3 || {{Сцяг|Расія}} [[Вераніка Эдуардаўна Кудзярметава|Вераніка Кудзярметава]]<br>{{Сцяг|Казахстан}} [[Алена Андрэеўна Рыбакіна|Алена Рыбакіна]] |-valign=top |rowspan=4|[[18 кастрычніка]] || style="background:#bf94e4;" rowspan="2"| [[Кубак Крамля]]<br>{{Сцяг|Расія}} [[Масква]], [[Расія]]<br>WTA 500<br> $565,530 — Хард(i) — 28S/32Q/16D<br>[[Кубак Крамля 2021|Турнір 2021]] ||'''{{Сцяг|Эстонія}} [[Анэт Кантавейт]]''' <br>4-6, 6-4, 7-5 || {{Сцяг|Расія}} [[Кацярына Яўгенаўна Аляксандрова|Кацярына Аляксандрова]] |-valign=top | '''{{Сцяг|Латвія}} [[Алена Яўгенаўна Астапенка|Алена Астапенка]]<br>{{Сцяг|Чэхія}} [[Кацярына Сінякова]]'''<br>6-2, 4-6, [10-8] || {{Сцяг|Украіна}} [[Надзея Віктараўна Кічанок|Надзея Кічанок]]<br>{{Сцяг|Румынія}} [[Яана Ралука Алару]] |-valign=top | style="background:#50c878;" rowspan="2"| [[Адкрыты чэмпіянат Тэнерыфэ па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат Тэнерыфэ]]<br>{{Сцяг|Іспанія}} [[Тэнерыфэ]], [[Іспанія]]<br>WTA 250<br> $235,238 — Хард — 32S/24Q/16D<br>[[Адкрыты чэмпіянат Тэнерыфэ па тэнісе 2021|Турнір 2021]] || '''{{Сцяг|ЗША}} [[Эн Лі]]''' <br>6-1, 6-4 || {{Сцяг|Калумбія}} [[Марыя Каміла Асорыя Серана]] |-valign=top | '''{{Сцяг|Аўстралія}} [[Элен Перэс]]<br>{{Сцяг|Нарвегія}} [[Ульрыкэ Эйкеры]]'''<br>6-3, 6-3 || {{Сцяг|Украіна}} [[Людміла Віктараўна Кічанок|Людміла Кічанок]]<br>{{Сцяг|Украіна}} [[Марта Алегаўна Касцюк|Марта Касцюк]] |-valign=top |rowspan=4|[[25 кастрычніка]] || style="background:#50c878;" rowspan="2"| [[Адкрыты чэмпіянат Курмаёра па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат Курмаёра]]<br>{{Сцяг|Італія}} [[Курмаёр]], [[Італія]]<br>WTA 250<br> 235,238 — Хард(i) — 32S/23Q/16D<br>[[Адкрыты чэмпіянат Курмаёра па тэнісе 2021|Турнір 2021]] || '''{{Сцяг|Харватыя}} [[Дона Векіч]]''' <br>7-6(3), 6-2 || {{Сцяг|Данія}} [[Клара Таўсан]] |-valign=top | '''{{Сцяг|Кітай}} [[Ван Сіньюй]]<br>{{Сцяг|Кітай}} [[Чжэн Сайсай]]'''<br>6-4, 3-6, [10-5] || {{Сцяг|Японія}} [[Эры Хадзумі]]<br>{{Сцяг|Кітай}} [[Чжан Шуай]] |-valign=top | style="background:#50c878;" rowspan="2"| [[Адкрыты чэмпіянат Трансільваніі па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат Трансільваніі]]<br>{{Сцяг|Румынія}} [[Клуж-Напока]], [[Румынія]]<br>$235,238 — WTA 250<br> Хард(i) — 32S/20Q/16D<br>[[Адкрыты чэмпіянат Трансільваніі па тэнісе 2021|Турнір 2021]] || '''{{Сцяг|Эстонія}} [[Анэт Кантавейт]]''' <br>6-2, 6-3 || {{Сцяг|Румынія}} [[Сімона Халеп]] |-valign=top | '''{{Сцяг|Румынія}} [[Ірына Бара]]<br>{{Сцяг|Грузія}} [[Кацярына Гаргодзэ]]'''<br>4-6, 6-1, [11-9] || {{Сцяг|Сербія}} [[Аляксандра Браціславаўна Круніч|Аляксандра Круніч]]<br>{{Сцяг|Нідэрланды}} [[Леслі Пацінама Керхаў]] |-valign=top |} === Лістапад === {| class="wikitable" style="font-size:85%;" |- !width="75"|Дата пачатку !width="300"|Турнір !width="210"|Чэмпіёнкі<br>(Лік у фінале) !width="210"|Фіналісткі |-valign=top |rowspan=1|[[1 лістапада]] || style="background:#99badd;"| [[Кубак Білі Джын Кінг]] [[Кубак Білі Джын Кінг 2021|2021. Фінал]]<br>{{Сцяг|Чэхія}} [[Прага]], [[Чэхія]], Хард(i) — 12 каманд || {{fed|RUS}} 2-0||{{fed|SUI}} |-valign=top |rowspan=4|[[8 лістапада]] || style="background:#919;" rowspan="2"| '''[[Выніковы турнір WTA|<span style="color:white;">Выніковы турнір WTA</span>]]'''<br> {{Сцяг|Мексіка}} [[Гвадалахара (Мексіка)|<span style="color:white;">Гвадалахара</span>]], [[Мексіка|<span style="color:white;">Мексіка</span>]]</span><br><span style="color:white;">Фінал сусветнага тура</span><br><span style="color:white;"> $5,000,000 — Хард — 8S (RR)/8D (RR)<br><span style="color:white;"><span style="color:white;"><span style="color:white;">[[Фінал тура WTA 2021 — адзіночны турнір|<span style="color:white;">Адзіночны турнір</span>]] — [[Фінал тура WTA 2021 — парны турнір|<span style="color:white;">Парны турнір</span>]] || '''{{Сцяг|Іспанія}} [[Гарбінье Мугуруса]]''' <br>6-3, 7-5 || {{Сцяг|Эстонія}} [[Анэт Кантавейт]] |-valign=top | {{Сцяг|Чэхія}} '''[[Барбара Крэйчыкава]]'''<br>{{Сцяг|Чэхія}} '''[[Кацярына Сінякова]]'''<br>6-3, 6-4 || {{Сцяг|Бельгія}} [[Элізэ Мертэнс]]<br>{{Сцяг|Тайвань}} [[Се Шувэй]] |-valign=top | style="background:#50c878;" rowspan="2"| [[Upper Austria Ladies Linz|Адкрыты чэмпіянат Лінца]]<br>{{Сцяг|Аўстрыя}} [[Лінц]], [[Аўстрыя]]<br>WTA 250<br> $235,238 — Хард(i) — 32S/24Q/16D<br> [[Upper Austria Ladies Linz 2021|Турнір 2021]] || '''{{Сцяг|ЗША}} [[Алісан Рыск]]''' <br>2-6, 6-2, 7-5 || {{Сцяг|Румынія}} [[Жаклін Крысціян]] |-valign=top | '''{{Сцяг|Расія}} [[Натэла Георгіеўна Дзаламідзэ|Натэла Дзаламідзэ]] <br>{{Сцяг|Расія}} [[Каміла Станіславаўна Рахімава|Каміла Рахімава]]'''<br>6-4, 6-2 || {{Сцяг|Кітай}} [[Ван Сіньюй]]<br>{{Сцяг|Кітай}} [[Чжэн Сайсай]] |-valign=top |} == Статыстычная інфармацыя == === Адзіночныя турніры === ==== Тытулы паводле гульцоў ==== {| class="wikitable sortable" style="margin-top:0em; text-align:center; font-size:85%;" |- !valign="bottom" width=50 |Агулам тытулаў !class="unsortable" width=210 |Тэнісістка !valign="bottom" width=40 |ТВШ !valign="bottom" width=40 |ВТ !valign="bottom" width=40 |АГ !class="unsortable"| !valign="bottom" width=40 |1000M !valign="bottom" width=40 |1000 !valign="bottom" width=40 |500 !valign="bottom" width=40 |250 |- align=center |rowspan=1|5 || align=left|{{Сцяг|Аўстралія}} [[Эшлі Барці]] || 1 || 0 || 0 |||| 1 || 1 || 2 || 0 |- align=center |rowspan=1|4 || align=left|{{Сцяг|Эстонія}} [[Анэт Кантавейт]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 2 || 2 |- align=center |rowspan=1|3 || align=left|{{Сцяг|Чэхія}} [[Барбара Крэйчыкава]] || 1 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 2 |- align=center |rowspan=1|3 || align=left|{{Сцяг|Іспанія}} [[Гарбінье Мугуруса]] || 0 || 1 || 0 |||| 0 || 1 || 1 || 0 |- align=center |rowspan=1|2 || align=left|{{Сцяг|Беларусь}} [[Арына Сяргееўна Сабаленка|Арына Сабаленка]] || 0 || 0 || 0 |||| 1 || 0 || 1 || 0 |- align=center |rowspan=1|2 || align=left|{{Сцяг|Іспанія}} [[Паула Бадоса]] || 0 || 0 || 0 |||| 1 || 0 || 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|2 || align=left|{{Сцяг|Польшча}} [[Іга Свёнтак]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 1 || 1 || 0 |- align=center |rowspan=1|2 || align=left|{{Сцяг|Расія}} [[Дар’я Сяргееўна Касаткіна|Дар’я Касаткіна]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 1 || 1 |- align=center |rowspan=1|2 || align=left|{{Сцяг|ЗША}} [[Даніэль Колінз]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 1 || 1 |- align=center |rowspan=1|2 || align=left|{{Сцяг|Данія}} [[Клара Таўсан]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 2 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Японія}} [[Наомі Осака]] || 1 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 0 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Эма Радукану]] || 1 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 0 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Швейцарыя}} [[Белінда Бенчыч]] || 0 || 0 || 1 |||| 0 || 0 || 0 || 0 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Італія}} [[Каміла Джорджы]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 1 || 0 || 0 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Чэхія}} [[Петра Квітава]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 1 || 0 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Расія}} [[Вераніка Эдуардаўна Кудзярметава|Вераніка Кудзярметава]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 1 || 0 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Бельгія}} [[Элізэ Мертэнс]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 1 || 0 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Латвія}} [[Алена Яўгенаўна Астапенка|Алена Астапенка]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 1 || 0 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Расія}} [[Людміла Дзмітрыеўна Самсонава|Людміла Самсонава]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 1 || 0 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Бельгія}} [[Алісан ван Эйтванк]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Харватыя}} [[Дона Векіч]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|ЗША}} [[Коры Гаўф]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Туніс}} [[Унс Джабір]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Бельгія}} [[Марына Уладзіміраўна Занеўская|Марына Занеўская]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Славакія}} [[Тамара Зіданшэк]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Германія}} [[Анжаліка Кербер]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Яхана Конта]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Румынія}} [[Сарана Кырсця]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|ЗША}} [[Эн Лі]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Калумбія}} [[Марыя Каміла Асорыя Серана]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 1 |- align="center" |rowspan=1|1 || align="left" |{{Сцяг|Італія}} [[Ясмін Пааліні]] || 0 || 0 || 0 || || 0 || 0 || 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Германія}} [[Андрэа Петкавіч]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Казахстан}} [[Юлія Антонаўна Пуцінцава|Юлія Пуцінцава]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|ЗША}} [[Алісан Рыск]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Румынія}} [[Алена-Габрыэла Русэ]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Украіна}} [[Эліна Міхайлаўна Світоліна|Эліна Світоліна]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Іспанія}} [[Сара Сарыбес Торма]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Канада}} [[Лэйла Фернандэс]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Аўстралія}} [[Астра Шарма]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 1 |- align=center |} <small>* ТВШ — турнір Вялікага шлема; ВТ — Выніковы турнір WTA (Гвадалахара); 1000M — падсерыя WTA 1000 Mandatory; 1000 — серыя WTA 1000; 500 — серыя WTA 500; 250 — серыя WTA 250</small> ==== Тытулы паводле краін ==== {| class="wikitable sortable" style="margin-top:0em; text-align:center; font-size:85%;" |- !valign="bottom" width=50 |Агулам тытулаў !valign="bottom" width=120 |Краіна !valign="bottom" width=40 |ТВШ !valign="bottom" width=40 |ВТ !valign="bottom" width=40 |АГ !class="unsortable"| !valign="bottom" width=40 |1000M !valign="bottom" width=40 |1000 !valign="bottom" width=40 |500 !valign="bottom" width=40 |250 |- align=center |rowspan=1| 6 || align=left|{{AUS}} || 1 || 0 || 0 |||| 1 || 1 || 2 || 1 |- align=center |rowspan=1| 6 || align=left|{{ESP}} || 0 || 1 || 0 |||| 1 || 1 || 1 || 2 |- align=center |rowspan=1| 5 || align=left|{{USA}} || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 1 || 4 |- align=center |rowspan=1| 4 || align=left|{{CZE}} || 1 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 1 || 2 |- align=center |rowspan=1| 4 || align=left|{{RUS}} || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 3 || 1 |- align=center |rowspan=1| 4 || align=left|{{EST}} || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 2 || 2 |- align=center |rowspan=1| 3 || align=left|{{BEL}} || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 1 || 2 |- align=center |rowspan=1| 2 || align=left|{{GBR}} || 1 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 1 |- align=center |rowspan=1| 2 || align=left|{{BLR}} || 0 || 0 || 0 |||| 1 || 0 || 1 || 0 |- align=center |rowspan=1| 2 || align=left|{{POL}} || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 1 || 1 || 0 |- align="center" |rowspan=1| 2 || align=left|{{ITA}} || 0 || 0 || 0 || || 0 || 1 || 0 || 1 |- align=center |rowspan=1| 2 || align=left|{{DEU}} || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 2 |- align="center" |rowspan=1| 2 || align=left|{{DEN}} || 0 || 0 || 0 || || 0 || 0 || 0 || 2 |- align=center |rowspan=1| 2 || align=left|{{ROM}} || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 2 |- align=center |rowspan=1| 1 || align=left|{{JPN}} || 1 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 0 |- align=center |rowspan=1| 1 || align=left|{{SUI}} || 0 || 0 || 1 |||| 0 || 0 || 0 || 0 |- align=center |rowspan=1| 1 || align=left|{{LAT}} || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 1 || 0 |- align=center |rowspan=1| 1 || align=left|{{KAZ}} || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 1 |- align=center |rowspan=1| 1 || align=left|{{CAN}} || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 1 |- align=center |rowspan=1| 1 || align=left|{{COL}} || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 1 |- align=center |rowspan=1| 1 || align=left|{{SLO}} || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 1 |- align=center |rowspan=1| 1 || align=left|{{TUN}} || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 1 |- align=center |rowspan=1| 1 || align=left|{{UKR}} || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 1 |- align=center |rowspan=1| 1 || align=left|{{CRO}} || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 1 |- align=center |} <small>* ТВШ — турнір Вялікага шлема; ВТ — Выніковы турнір WTA (Гвадалахара); 1000M — падсерыя WTA 1000 Mandatory; 1000 — серыя WTA 1000; 500 — серыя WTA 500; 250 — серыя WTA 250</small> ==== Рэйтынг WTA ==== {| class ="standard" style="font-size: 85%" ! colspan="5" align=center| Рэйтынг WTA (рэйтынг ад 15 лістапада 2021 года) |- align=center ! width="20" |# ! width="200" |Тэнісістка ! width="50" |Ачкі ! width="50" |2020 ! width="40" |+/- |- align=center | 1 || align=left| {{Сцяг|Аўстралія}} [[Эшлі Барці]] || 7 582 || 1 ||align=left| {{steady}} |- align=center | 2 || align=left| {{Сцяг|Беларусь}} [[Арына Сяргееўна Сабаленка|Арына Сабаленка]] || 6 380 || 10 ||align=left| {{increase}} 8 |- align=center | 3 || align=left| {{Сцяг|Іспанія}} [[Гарбінье Мугуруса]] || 5 685 || 15 ||align=left| {{increase}} 12 |- align=center | 4 || align=left| {{Сцяг|Чэхія}} [[Караліна Плішкава]] || 5 135 || 6 ||align=left| {{increase}} 2 |- align=center | 5 || align=left| {{Сцяг|Чэхія}} [[Барбара Крэйчыкава]] || 5 008 || 65 || align="left" | {{increase}} 60 |- align=center | 6 || align=left| {{Сцяг|Грэцыя}} [[Марыя Сакары]] || 4 385 || 22 || align="left" | {{increase}} 16 |- align=center | 7 || align=left| {{Сцяг|Эстонія}} [[Анэт Кантавейт]] || 4 351 || 23 || align="left" | {{increase}} 16 |- align=center | 8 || align=left| {{Сцяг|Іспанія}} [[Паула Бадоса]] || 3 849 || 70 || align="left" | {{increase}} 62 |- align=center | 9 || align=left| {{Сцяг|Польшча}} [[Іга Свёнтак]]|| 3 786 || 17 || align="left" | {{increase}} 8 |- align=center | 10 || align=left| {{Сцяг|Туніс}} [[Унс Джабір]] || 3 455 || 31 || align="left" | {{increase}} 21 |- align=center | 11 || align=left| {{Сцяг|Расія}} [[Анастасія Сяргееўна Паўлючэнкава|Анастасія Паўлючэнкава]] || 3 076 || 38 || align="left" | {{increase}} 27 |- align=center | 12 || align=left| {{Сцяг|ЗША}} [[Сафія Кенін]] || 2 971 || 4 || align="left" | {{decrease}} 8 |- align=center | 13 || align=left| {{Сцяг|Японія}} [[Наомі Осака]] || 2 956 || 3 || align="left" | {{decrease}} 10 |- align=center | 14 || align=left| {{Сцяг|Казахстан}} [[Алена Андрэеўна Рыбакіна|Алена Рыбакіна]] || 2 855 || 19 || align="left" | {{increase}} 5 |- align=center | 15 || align=left| {{Сцяг|Украіна}} [[Эліна Міхайлаўна Світоліна|Эліна Світоліна]] || 2 726 || 5 ||align=left| {{decrease}} 10 |- align=center | 16 || align=left| {{Сцяг|Германія}} [[Анжаліка Кербер]] || 2 671 || 25 ||align=left| {{increase}} 9 |- align=center | 17 || align=left| {{Сцяг|Чэхія}} [[Петра Квітава]] || 2 660 || 8 ||align=left| {{decrease}} 9 |- align=center | 18 || align=left| {{Сцяг|ЗША}} [[Джэсіка Пегула]] || 2 650 || 62 ||align=left| {{increase}} 44 |- align=center | 19 || align=left| {{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Эма Радукану]] || 2 627 || 343 || align="left" | {{increase}} 324 |- align=center | 20 || align=left| {{Сцяг|Румынія}} [[Сімона Халеп]]|| 2 576 || 2 || align="left" | {{decrease}} 18 |- align=center |} ==== Першыя ракеткі 2021 года ==== {| class ="standard" style="font-size: 85%" !width=150|Тэнісістка !width=110|Ад якой даты !width=110|Да якой даты !width=50|Колькасць тыдняў |- align=center |align=left|{{Сцяг|Аўстралія}} [[Эшлі Барці]] | 9 верасня 2019 | | |- align=center |} ==== Дэбютныя тытулы ==== * {{Сцяг|Данія}} [[Клара Таўсан]] — [[Адкрыты чэмпіянат Ліёна па тэнісе 2021|Ліён]] * {{Сцяг|Іспанія}} [[Сара Сарыбес Торма]] — [[Abierto Zapopan 2021|Гвадалахара]] * {{Сцяг|Канада}} [[Лэйла Фернандэс]] — [[Адкрыты чэмпіянат Мантэрэя па тэнісе 2021|Мантэрэй]] * {{Сцяг|Калумбія}} [[Марыя Каміла Асорыя Серана]] — [[Claro Open Colsanitas 2021|Багата]] * {{Сцяг|Расія}} [[Вераніка Эдуардаўна Кудзярметава|Вераніка Кудзярметава]] — [[Volvo Cars Open 2021|Чарлстан]] * {{Сцяг|Аўстралія}} [[Астра Шарма]] — [[Charleston Championships 2021|Чарлстан]] * {{Сцяг|Іспанія}} [[Паула Бадоса]] — [[Адкрыты чэмпіянат Сербіі па тэнісе 2021|Бялград]] * {{Сцяг|Чэхія}} [[Барбара Крэйчыкава]] — [[Міжнародны тэнісны турнір у Страсбуры 2021|Страсбур]] * {{Сцяг|Расія}} [[Людміла Дзмітрыеўна Самсонава|Людміла Самсонава]] — [[Адкрыты чэмпіянат Германіі па тэнісе сярод жанчын 2021|Берлін]] * {{Сцяг|Туніс}} [[Унс Джабір]] — [[Birmingham Classic 2021|Бірмінгем]] * {{Сцяг|Румынія}} [[Алена-Габрыэла Русэ]] — [[Адкрыты чэмпіянат Гамбурга па тэнісе сярод жанчын 2021|Гамбург]] * {{Сцяг|Славакія}} [[Тамара Зіданшэк]] — [[Адкрыты чэмпіянат Швейцарыі па тэнісе сярод жанчын 2021|Лазана]] * {{Сцяг|Бельгія}} [[Марына Уладзіміраўна Занеўская|Марына Занеўская]] — [[Адкрыты чэмпіянат Гдыні па тэнісе 2021|Гдыня]] * {{Сцяг|ЗША}} [[Даніэль Колінз]] — [[Міжнародны жаночы тэнісны турнір у Палерма 2021|Палерма]] * {{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Эма Радукану]] — [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2021|Адкрыты чэмпіянат ЗША]] * {{Сцяг|Італія}} [[Ясмін Пааліні]] — [[Адкрыты чэмпіянат Славеніі па тэнісе 2021|Портараж]] * {{Сцяг|ЗША}} [[Эн Лі]] — [[Адкрыты чэмпіянат Тэнерыфэ па тэнісе 2021|Тэнерыфэ]] === Парныя турніры === ==== Тытулы паводле гульцоў ==== {| class="wikitable sortable" style="margin-top:0em; text-align:center; font-size:85%;" |- !valign="bottom" width=50 |Агулам тытулаў !class="unsortable" width=190 |Тэнісістка !valign="bottom" width=40 |ТВШ !valign="bottom" width=40 |ВТ !valign="bottom" width=40 |АГ !class="unsortable"| !valign="bottom" width=40 |1000M !valign="bottom" width=40 |1000 !valign="bottom" width=40 |500 !valign="bottom" width=40 |250 |- align=center |rowspan=1|6 || align=left|{{Сцяг|Чэхія}} [[Кацярына Сінякова]] || 1 || 1 || 1 |||| 1 || 0 || 2 || 0 |- align=center |rowspan=1|5 || align=left|{{Сцяг|Чэхія}} [[Барбара Крэйчыкава]] || 1 || 1 || 1 |||| 1 || 0 || 1 || 0 |- align=center |rowspan=1|5 || align=left|{{Сцяг|Японія}} [[Сюка Ааяма]] || 0 || 0 || 0 |||| 1 || 0 || 3 || 1 |- align=center |rowspan=1|5 || align=left|{{Сцяг|Японія}} [[Эна Сібахара]] || 0 || 0 || 0 |||| 1 || 0 || 3 || 1 |- align=center |rowspan=1|4 || align=left|{{Сцяг|Бельгія}} [[Элізэ Мертэнс]] || 2 || 0 || 0 |||| 1 || 0 || 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|3 || align=left|{{Сцяг|Кітай}} [[Чжан Шуай]] || 1 || 0 || 0 |||| 0 || 1 || 1 || 0 |- align=center |rowspan=1|3 || align=left|{{Сцяг|Чылі}} [[Алекса Гуарачы]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 1 || 1 || 1 |- align=center |rowspan=1|3 || align=left|{{Сцяг|Харватыя}} [[Дар’я Юрак]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 1 || 1 || 1 |- align=center |rowspan=1|2 || align=left|{{Сцяг|Тайвань}} [[Се Шувэй]] || 1 || 0 || 0 |||| 1 || 0 || 0 || 0 |- align=center |rowspan=1|2 || align=left|{{Сцяг|Аўстралія}} [[Саманта Стосур]] || 1 || 0 || 0 |||| 0 || 1 || 0 || 0 |- align=center |rowspan=1|2 || align=left|{{Сцяг|Беларусь}} [[Арына Сяргееўна Сабаленка|Арына Сабаленка]] || 1 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 1 || 0 |- align=center |rowspan=1|2 || align=left|{{Сцяг|ЗША}} [[Ніколь Меліхар]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 2 || 0 |- align=center |rowspan=1|2 || align=left|{{Сцяг|Нідэрланды}} [[Дэмі Схюрс]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 2 || 0 |- align=center |rowspan=1|2 || align=left|{{Сцяг|Украіна}} [[Надзея Віктараўна Кічанок|Надзея Кічанок]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 1 || 1 |- align=center |rowspan=1|2 || align=left|{{Сцяг|Славакія}} [[Андрэя Клепач]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 1 || 1 |- align=center |rowspan=1|2 || align=left|{{Сцяг|ЗША}} [[Дэзайр Краўчык]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 1 || 1 |- align=center |rowspan=1|2 || align=left|{{Сцяг|Румынія}} [[Яана Ралука Алару]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 1 || 1 |- align=center |rowspan=1|2 || align=left|{{Сцяг|Чэхія}} [[Марыя Баўзкова]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 2 |- align=center |rowspan=1|2 || align=left|{{Сцяг|Чэхія}} [[Луцыя Градэцкая]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 2 |- align=center |rowspan=1|2 || align=left|{{Сцяг|Расія}} [[Натэла Георгіеўна Дзаламідзэ|Натэла Дзаламідзэ]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 2 |- align=center |rowspan=1|2 || align=left|{{Сцяг|ЗША}} [[Кэці Макнейлі]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 2 |- align=center |rowspan=1|2 || align=left|{{Сцяг|Аўстралія}} [[Элен Перэс]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 2 |- align=center |rowspan=1|2 || align=left|{{Сцяг|Расія}} [[Каміла Станіславаўна Рахімава|Каміла Рахімава]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 2 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Канада}} [[Габрыэла Даброўскі]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 1 || 0 || 0 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Мексіка}} [[Гільяна Ольмас]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 1 || 0 || 0 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Бразілія}} [[Луіза Стэфані]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 1 || 0 || 0 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Канада}} [[Шэран Фічмен]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 1 || 0 || 0 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Беларусь}} [[Вікторыя Фёдараўна Азаранка|Вікторыя Азаранка]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 1 || 0 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Аўстралія}} [[Эшлі Барці]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 1 || 0 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|ЗША}} [[Джэніфер Брэдзі]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 1 || 0 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Індыя}} [[Саня Мірза]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 1 || 0 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Латвія}} [[Алена Яўгенаўна Астапенка|Алена Астапенка]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 1 || 0 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Германія}} [[Андрэа Петкавіч]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 1 || 0 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Чэхія}} [[Квета Пешкэ]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 1 || 0 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Швейцарыя}} [[Сюзан Бандэчы]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|ЗША}} [[Хейлі Баптыст]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Румынія}} [[Ірына Бара]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Румынія}} [[Міхаэла Бузарнеску]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Швейцарыя}} [[Сімона Вальтэрт]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Кітай}} [[Ван Сіньюй]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 1 |- align="center" |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Бельгія}} [[Алісан ван Эйтванк]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|ЗША}} [[Коры Гаўф]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Грузія}} [[Кацярына Гаргодзэ]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Казахстан}} [[Ганна Даніліна]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|ЗША}} [[Кэралайн Доўлхайд]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 1 |- align="center" |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Расія}} [[Ганна Мікалаеўна Калінская|Ганна Калінская]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Украіна}} [[Людміла Віктараўна Кічанок|Людміла Кічанок]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Сербія}} [[Аляксандра Браціславаўна Круніч|Аляксандра Круніч]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Расія}} [[Вераніка Эдуардаўна Кудзярметава|Вераніка Кудзярметава]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Славакія}} [[Вікторыя Кужмава]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Францыя}} [[Эліксан Лешэмія]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 1 |- align="center" |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Славакія}} [[Тэрэза Мігалікава]] || 0 || 0 || 0 || || 0 || 0 || 0 || 1 |- align="center" |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Бельгія}} [[Грэт Мінен]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Беларусь}} [[Лідзія Аляксандраўна Марозава|Лідзія Марозава]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|ЗША}} [[Эйжа Мухамад]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Румынія}} [[Моніка Нікулеску]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|ЗША}} [[Інгрыд Ніл]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Японія}} [[Макота Ніномія]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Італія}} [[Ясмін Пааліні]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Індыя}} [[Анкіта Райна]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Нідэрланды}} [[Аранча Рус]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Аўстралія}} [[Эрын Рутліф]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Сербія}} [[Ніна Стаянавіч]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Швейцарыя}} [[Джыл Тайхман]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Германія}} [[Ганна-Лена Фрыдзам]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Бельгія}} [[Кімберлі Цымерман]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Кітай}} [[Чжэн Сайсай]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Аўстралія}} [[Астра Шарма]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Венгрыя}} [[Фані Штолар]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Нарвегія}} [[Ульрыкэ Эйкеры]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Славакія}} [[Кая Юван]] || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 1 |- align=center |} <small>* ТВШ — турнір Вялікага шлема; ВТ — Выніковы турнір WTA (Гвадалахара); 1000M — падсерыя WTA 1000 Mandatory; 1000 — серыя WTA 1000; 500 — серыя WTA 500; 250 — серыя WTA 250</small> ==== Тытулы паводле краін ==== {| class="wikitable sortable" style="margin-top:0em; text-align:center; font-size:85%;" |- !valign="bottom" width=50 |Агулам тытулаў !valign="bottom" width=120 |Краіна !valign="bottom" width=40 |ТВШ !valign="bottom" width=40 |ВТ !valign="bottom" width=40 |АГ !class="unsortable"| !valign="bottom" width=40 |1000M !valign="bottom" width=40 |1000 !valign="bottom" width=40 |500 !valign="bottom" width=40 |250 |- align=center |rowspan=1| 9 || align=left|{{CZE}} || 1 || 1 || 1 |||| 1 || 0 || 3 || 2 |- align=center |rowspan=1| 9 || align=left|{{USA}} || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 4 || 5 |- align=center |rowspan=1| 6 || align=left|{{BEL}} || 2 || 0 || 0 |||| 1 || 0 || 0 || 3 |- align=center |rowspan=1| 6 || align=left|{{JPN}} || 0 || 0 || 0 |||| 1 || 0 || 3 || 2 |- align=center |rowspan=1| 5 || align=left|{{AUS}} || 1 || 0 || 0 |||| 0 || 1 || 1 || 2 |- align=center |rowspan=1| 5 || align=left|{{ROM}} || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 1 || 4 |- align="center" |rowspan=1| 5 || align=left|{{RUS}} || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 5 |- align=center |rowspan=1| 4 || align=left|{{CHN}} || 1 || 0 || 0 |||| 0 || 1 || 1 || 1 |- align=center |rowspan=1| 3 || align=left|{{BLR}} || 1 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 1 || 1 |- align=center |rowspan=1| 3 || align=left|{{CRO}} || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 1 || 1 || 1 |- align=center |rowspan=1| 3 || align=left|{{CHI}} || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 1 || 1 || 1 |- align=center |rowspan=1| 3 || align=left|{{NED}} || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 2 || 1 |- align=center |rowspan=1| 3 || align=left|{{SLO}} || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 1 || 2 |- align=center |rowspan=1| 3 || align=left|{{UKR}} || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 1 || 2 |- align=center |rowspan=1| 2 || align=left|{{TPE}} || 1 || 0 || 0 |||| 1 || 0 || 0 || 0 |- align=center |rowspan=1| 2 || align=left|{{CAN}} || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 2 || 0 || 0 |- align=center |rowspan=1| 2 || align=left|{{DEU}} || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 1 || 1 |- align=center |rowspan=1| 2 || align=left|{{IND}} || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 1 || 1 |- align="center" |rowspan=1| 2 || align=left|{{SVK}} || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 2 |- align=center |rowspan=1| 2 || align=left|{{SUI}} || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 2 |- align=center |rowspan=1| 1 || align=left|{{BRA}} || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 1 || 0 || 0 |- align=center |rowspan=1| 1 || align=left|{{LAT}} || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 1 || 0 || 0 |- align=center |rowspan=1| 1 || align=left|{{MEX}} || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 1 || 0 || 0 |- align=center |rowspan=1| 1 || align=left|{{HUN}} || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 1 |- align=center |rowspan=1| 1 || align=left|{{GEO}} || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 1 |- align=center |rowspan=1| 1 || align=left|{{ITA}} || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 1 |- align=center |rowspan=1| 1 || align=left|{{KAZ}} || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 1 |- align=center |rowspan=1| 1 || align=left|{{NZL}} || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 1 |- align=center |rowspan=1| 1 || align=left|{{NOR}} || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 1 |- align=center |rowspan=1| 1 || align=left|{{SRB}} || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 1 |- align=center |rowspan=1| 1 || align=left|{{FRA}} || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 || 1 |- align=center |} <small>* ТВШ — турнір Вялікага шлема; ВТ — Выніковы турнір WTA (Гвадалахара); 1000M — падсерыя WTA 1000 Mandatory; 1000 — серыя WTA 1000; 500 — серыя WTA 500; 250 — серыя WTA 250</small> ==== Рэйтынг WTA ==== {| class ="standard" style="font-size: 85%" ! colspan="5" align=center| Рэйтынг WTA (рэйтынг ад 15 лістапада 2021 года) |- align=center ! width="20" |# ! width="200" |Тэнісістка ! width="50" |Ачкі ! width="50" |2020 ! width="40" |+/- |- align=center | 1 || align=left| {{Сцяг|Чэхія}} [[Кацярына Сінякова]] || 8 365 || 8 ||align=left| {{increase}} 7 |- align=center | 2 || align=left| {{Сцяг|Чэхія}} [[Барбара Крэйчыкава]] || 8 200 || 7 ||align=left| {{increase}} 5 |- align=center | 3 || align=left| {{Сцяг|Тайвань}} [[Се Шувэй]] || 7 985 || 2 ||align=left| {{decrease}} 1 |- align=center | 4 || align=left| {{Сцяг|Бельгія}} [[Элізэ Мертэнс]] || 7 495 || 6 ||align=left| {{increase}} 2 |- align=center | rowspan=2| 5 || align=left| {{Сцяг|Японія}} [[Сюка Ааяма]]|| 5 735 || 22 || align=left | {{increase}} 17 |- align=center | align=left| {{Сцяг|Японія}} [[Эна Сібахара]]|| 5 735 || 23 || align=left | {{increase}} 18 |- align=center | 7 || align=left| {{Сцяг|Канада}} [[Габрыэла Даброўскі]]|| 5 355 || 10 || align=left | {{increase}} 3 |- align=center | 8 || align=left| {{Сцяг|Кітай}} [[Чжан Шуай]]|| 4 990 || 27 || align=left | {{increase}} 19 |- align=center | 9 || align=left| {{Сцяг|Харватыя}} [[Дар’я Юрак]]|| 4 855 || 48 || align=left | {{increase}} 39 |- align="center | 10 || align=left| {{Сцяг|Бразілія}} [[Луіза Стэфані]]|| 4 525 || 33 || align=left | {{increase}} 23 |- align="center" | 11 || align=left| {{Сцяг|Нідэрланды}} [[Дэмі Схюрс]]|| 4 410 || 12 || align=left | {{increase}} 1 |- align=center | 12 || align=left| {{Сцяг|ЗША}} [[Ніколь Меліхар-Марцінес]]|| 4 230 || 11 || align=left | {{decrease}} 1 |- align=center | 13 || align=left| {{Сцяг|Чылі}} [[Алекса Гуарачы]]|| 4 090 || 26 || align=left | {{increase}} 13 |- align=center | 14 || align=left| {{Сцяг|Расія}} [[Вераніка Эдуардаўна Кудзярметава|Вераніка Кудзярметава]]|| 4 090 || 46 || align=left | {{increase}} 32 |- align=center | 15 || align=left| {{Сцяг|ЗША}} [[Бетані Матэк-Сандс]]|| 3 570 || 20 || align=left | {{increase}} 5 |- align=center | 16 || align=left| {{Сцяг|Аўстралія}} [[Саманта Стосур]]|| 3 541 || 31 || align=left | {{increase}} 15 |- align=center | 17 || align=left| {{Сцяг|ЗША}} [[Дэзайр Краўчык]]|| 3 535 || 25 || align=left | {{increase}} 8 |- align=center | 18 || align=left| {{Сцяг|Мексіка}} [[Гільяна Ольмас]]|| 3 400 || 61 || align=left | {{increase}} 43 |- align=center | 19 || align=left| {{Сцяг|Славакія}} [[Андрэя Клепач]]|| 3 390 || 39 || align=left | {{increase}} 20 |- align=center | 20 || align=left| {{Сцяг|ЗША}} [[Кэці Макнейлі]]|| 3 385 || 42 || align=left | {{increase}} 22 |- align=center |} ==== Першыя ракеткі 2021 года ==== {| class ="standard" style="font-size: 85%" !width=160|Тэнісістка !width=110|Ад якой даты !width=110|Па якую дату !width=50|Колькасць тыдняў |- align=center |align=left|{{Сцяг|Тайвань}} [[Се Шувэй]] |2 сакавіка 2020 |21 лютага 2021 |28 |- align=center |align=left|{{Сцяг|Беларусь}} [[Арына Сяргееўна Сабаленка|Арына Сабаленка]] |22 лютага 2021 |4 красавіка 2021 |6 |- align=center |align=left|{{Сцяг|Тайвань}} [[Се Шувэй]] |5 красавіка 2021 |9 мая 2021 |4 |- align=center |align=left|{{Сцяг|Бельгія}} [[Элізэ Мертэнс]] |10 мая 2021 |16 мая 2021 |1 |- align=center |align=left|{{Сцяг|Францыя}} [[Крысціна Младэнавіч]] |17 мая 2021 |13 чэрвеня 2021 |4 |- align=center |align=left|{{Сцяг|Чэхія}} [[Барбара Крэйчыкава]] |14 чэрвеня 2021 |11 ліпеня 2021 |4 |- align=center |align=left|{{Сцяг|Бельгія}} [[Элізэ Мертэнс]] |12 ліпеня 2021 |12 верасня 2021 |9 |- align=center |align=left|{{Сцяг|Тайвань}} [[Се Шувэй]] |13 верасня 2021 |19 верасня 2021 |1 |- align=center |align=left|{{Сцяг|Бельгія}} [[Элізэ Мертэнс]] |20 верасня 2021 |26 верасня 2021 |1 |- align=center |align=left|{{Сцяг|Чэхія}} [[Барбара Крэйчыкава]] |27 верасня 2021 |17 кастрычніка 2021 |3 |- align=center |align=left|{{Сцяг|Бельгія}} [[Элізэ Мертэнс]] |18 кастрычніка 2021 |24 кастрычніка 2021 |1 |- align=center |align=left|{{Сцяг|Тайвань}} [[Се Шувэй]] |25 кастрычніка 2021 |31 кастрычніка 2021 |1 |- align=center |align=left|{{Сцяг|Бельгія}} [[Элізэ Мертэнс]] |1 лістапада 2021 |7 лістапада 2021 |1 |- align=center |align=left|{{Сцяг|Тайвань}} [[Се Шувэй]] |8 лістапада 2021 |14 лістапада 2021 |1 |- align=center |align=left|{{Сцяг|Чэхія}} [[Кацярына Сінякова]] |15 лістапада 2021 | | |- align=center |} ==== Дэбютныя тытулы ==== * {{Сцяг|Індыя}} [[Анкіта Райна]] — [[Phillip Island Trophy 2021|Мельбурн (4)]] * {{Сцяг|Расія}} [[Каміла Станіславаўна Рахімава|Каміла Рахімава]] — [[Phillip Island Trophy 2021|Мельбурн (4)]] * {{Сцяг|ЗША}} [[Кэралайн Доўлхайд]] — [[Адкрыты чэмпіянат Мантэрэя па тэнісе 2021|Мантэрэй]] * {{Сцяг|Францыя}} [[Эліксан Лешэмія]] — [[Claro Open Colsanitas 2021|Багата]] * {{Сцяг|ЗША}} [[Інгрыд Ніл]] — [[Claro Open Colsanitas 2021|Багата]] * {{Сцяг|ЗША}} [[Хейлі Баптыст]] — [[Charleston Championships 2021|Чарлстан]] * {{Сцяг|ЗША}} [[Джэніфер Брэдзі]] — [[Porsche Tennis Grand Prix 2021|Штутгарт]] * {{Сцяг|Чэхія}} [[Марыя Баўзкова]] — [[Birmingham Classic 2021|Бірмінгем]] * {{Сцяг|Італія}} [[Ясмін Пааліні]] — [[Адкрыты чэмпіянат Гамбурга па тэнісе сярод жанчын 2021|Гамбург]] * {{Сцяг|Швейцарыя}} [[Джыл Тайхман]] — [[Адкрыты чэмпіянат Гамбурга па тэнісе сярод жанчын 2021|Гамбург]] * {{Сцяг|Швейцарыя}} [[Сюзан Бандэчы]] — [[Адкрыты чэмпіянат Швейцарыі па тэнісе сярод жанчын 2021|Лазана]] * {{Сцяг|Швейцарыя}} [[Сімона Вальтэрт]] — [[Адкрыты чэмпіянат Швейцарыі па тэнісе сярод жанчын 2021|Лазана]] * {{Сцяг|Казахстан}} [[Ганна Даніліна]] — [[Адкрыты чэмпіянат Гдыні па тэнісе 2021|Гдыня]] * {{Сцяг|Новая Зеландыя}} [[Эрын Рутліф]] — [[Міжнародны жаночы тэнісны турнір у Палерма 2021|Палерма]] * {{Сцяг|Бельгія}} [[Кімберлі Цымерман]] — [[Міжнародны жаночы тэнісны турнір у Палерма 2021|Палерма]] * {{Сцяг|Расія}} [[Натэла Георгіеўна Дзаламідзэ|Натэла Дзаламідзэ]] — [[Winners Open 2021|Клуж-Напока]] * {{Сцяг|Славакія}} [[Кая Юван]] — [[Winners Open 2021|Клуж-Напока]] * {{Сцяг|Славакія}} [[Тэрэза Мігалікава]] — [[Адкрыты чэмпіянат Славеніі па тэнісе 2021|Портараж]] * {{Сцяг|Германія}} [[Андрэа Петкавіч]] — [[Chicago Fall Tennis Classic 2021|Чыкага]] * {{Сцяг|Нарвегія}} [[Ульрыкэ Эйкеры]] — [[Адкрыты чэмпіянат Тэнерыфэ па тэнісе 2021|Тэнерыфэ]] * {{Сцяг|Румынія}} [[Ірына Бара]] — [[Адкрыты чэмпіянат Трансільваніі па тэнісе 2021|Клуж-Напока (2)]] * {{Сцяг|Грузія}} [[Кацярына Гаргодзэ]] — [[Адкрыты чэмпіянат Трансільваніі па тэнісе 2021|Клуж-Напока (2)]] === Турніры змяшаных пар === ==== Тытулы паводле гульцоў ==== {| class="wikitable sortable" style="margin-top:0em; text-align:center; font-size:85%;" |- !valign="bottom" width=50 |Агулам тытулаў !class="unsortable" width=190 |Тэнісістка !valign="bottom" width=40 |ТВШ !valign="bottom" width=40 |АГ |- align=center |rowspan=1|3 || align=left|{{Сцяг|ЗША}} [[Дэзайр Краўчык]] || 3 || 0 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Чэхія}} [[Барбара Крэйчыкава]] || 1 || 0 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Расія}} [[Анастасія Сяргееўна Паўлючэнкава|Анастасія Паўлючэнкава]] || 0 || 1 |- align=center |} <small>ТБШ — турнір Вялікага шлема; АГ — Алімпійскія гульні.</small> ==== Тытулы паводле краін ==== {| class="wikitable sortable" style="margin-top:0em; text-align:center; font-size:85%;" |- !valign="bottom" width=50 |Агулам тытулаў !valign="bottom" width=120 |Краіна !valign="bottom" width=40 |ТВШ !valign="bottom" width=40 |АГ |- align=center |rowspan=1|3 || align=left|{{USA}} || 3 || 0 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{CZE}} || 1 || 0 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{RUS}} || 0 || 1 |- align=center |} <small>ТБШ — турнір Вялікага шлема; АГ — Алімпійскія гульні.</small> ==== Дэбютныя тытулы ==== {{Сцяг|ЗША}} [[Дэзайр Краўчык]] — [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2021|Адкрыты чэмпіянат Францыі]] === Аднавілі кар’еру === * {{Сцяг|Расія}} [[Алена Сяргееўна Весніна|Алена Весніна]] * {{Сцяг|Іспанія}} [[Карла Суарэс Навара]] === Скончылі кар’еру === * {{Сцяг|Венгрыя}} [[Грэта Арн]] * {{Сцяг|Швейцарыя}} [[Цімея Бачынскі]] * {{Сцяг|Нідэрланды}} [[Кікі Бертэнс]] * {{Сцяг|ЗША}} [[Ніколь Гібс]] * {{Сцяг|ЗША}} [[Ваня Кінг]] * {{Сцяг|Расія}} [[Ала Аляксандраўна Кудраўцава|Ала Кудраўцава]] * {{Сцяг|Чэхія}} [[Барбара Стрыцава]] * {{Сцяг|Іспанія}} [[Карла Суарэс Навара]] * {{Сцяг|Казахстан}} [[Яраслава Вячаславаўна Шведава|Яраслава Шведава]] == Гл. таксама == * [[Жаночая тэнісная асацыяцыя]] * [[Міжнародная федэрацыя тэніса]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.wtatennis.com/ Афіцыйны сайт WTA]{{ref-en}} * [http://www.itftennis.com/ Афіцыйны сайт ITF]{{ref-en}} {{Сезоны WTA}} [[Катэгорыя:2021 год у тэнісе]] [[Катэгорыя:Сезоны WTA|2021]] o6fnx0njnd8fqvgmu5o8n8b0wsu91yw 0 745185 5202901 5120921 2026-09-20T20:18:44Z 5202901 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Разам}} {{Арганізацыя |назва = Беларуская суполка RAZAM e.V. |заснаванне = 9 жніўня 2020<ref name="tagesspiegel2020">{{cite web |url=https://www.tagesspiegel.de/berlin/eine-stimmung-wie-zum-ende-der-ddr-4214935.html |title=Belarus-Aktivisten aus Berlin-Pankow: „Eine Stimmung wie zum Ende der DDR“ |website=Der Tagesspiegel |date=9 снежня 2020 |access-date=31 студзеня 2026 |language=de}}</ref> |месцазнаходжанне = [[Берлін]], [[Германія]]<ref name="razam-impressum">{{cite web |url=https://razam.de/impressum/ |title=Impressum |website=RAZAM |access-date=31 студзеня 2026 |language=de}}</ref> |пасада_кіраўніка1 = 1 старшыня |імя_кіраўніка1 = Марыя Рудзь<ref name="razam-board-2025">{{cite web |url=https://razam.de/about/vorstand/ |title=Vorstand |website=RAZAM |access-date=31 студзеня 2026 |language=de}}</ref> |пасада_кіраўніка2 = 2 старшыня |імя_кіраўніка2 = Бэрбель Хайдэ Уль<ref name="razam-board-2025" /> |пасада_кіраўніка10 = Скарбніца |імя_кіраўніка10 = Лена Борыс<ref name="razam-board-2025" /> }} '''Беларуская суполка RAZAM e.V.''' — некамерцыйнае аб’яднанне (зарэгістраванае таварыства {{lang-de|eingetragener Verein}}). Пазіцыянуе сябе як першае і найбуйнейшае агульнанацыянальнае прадстаўніцтва інтарэсаў людзей з Беларусі, што жывуць у Германіі, а таксама адкрытае для сяброў Беларусі.<ref name="razam-home">{{cite web |url=https://razam.de/ |title=RAZAM – Belarusische Gemeinschaft RAZAM e.V. |website=RAZAM |access-date=31 студзеня 2026 |language=de}}</ref><ref name="tagesspiegel2020" /> == Назва == Поўная назва арганізацыі па-нямецку — ''Belarusische Gemeinschaft «RAZAM» e.V.'' («Беларуская суполка „RAZAM“»).<ref name="razam-statute">{{cite web |url=https://razam.de/be-by/about/satzung/ |title=Статут асацыяцыі (Vereinssatzung @BY) |website=RAZAM |date=1 чэрвеня 2023 |access-date=31 студзеня 2026 |language=be}}</ref> Назва ''RAZAM'' адсылае да беларускага слова «разам».<ref name="razam-home" /> == Гісторыя == Аб’яднанне заснавана 9 жніўня 2020 года — у дзень [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў у Беларусі 2020 года]].<ref name="tagesspiegel2020">{{cite web |url=https://www.tagesspiegel.de/berlin/eine-stimmung-wie-zum-ende-der-ddr-4214935.html |title=Belarus-Aktivisten aus Berlin-Pankow: „Eine Stimmung wie zum Ende der DDR“ |website=Der Tagesspiegel |date=2020-12-09 |access-date=2026-01-31 |language=de}}</ref> У афіцыйных матэрыялах RAZAM стварэнне арганізацыі тлумачыцца ўплывам падзей 2020 года і актывізацыяй [[Беларусы Германіі|беларускай супольнасці ў Германіі]].<ref name="razam-home" /> На агульным сходзе 21 лютага 2023 года быў абраны новы склад рады (пашыранага праўлення), у тым ліку 1-й старшынёй — Юлія Салаўёва, 2-й старшынёй — Іна Румянцава; у склад таксама ўвайшлі іншыя сябры рады (асэсары).<ref name="razam-board-2023">{{cite web |url=https://razam.de/be-by/neuer-razam-vorstand-gewaehlt/ |title=Абрана новая пашыраная рада RAZAM e.V. |website=RAZAM |date=1 сакавіка 2023 |access-date=31 студзеня 2026 |language=be}}</ref> 21 лютага 2025 года быў абраны новы склад праўлення на двухгадовы тэрмін на чале з Марыяй Рудзь; з меркаванняў бяспекі арганізацыя паведамляе, што не ўсе члены пашыранага праўлення называюцца публічна.<ref name="razam-board-2025" /> == Прававы статус і статутныя мэты == Згодна са статутам, RAZAM мае сядзібу ў [[Берлін]]е і дзейнічае на федэральным узроўні ў Германіі; арганізацыя дэкларуецца як палітычна, этнічна і канфесійна нейтральная.<ref name="razam-statute" /> Фінансавы год супадае з каляндарным годам.<ref name="razam-statute" /> Статут вызначае арганізацыю як такую, што мае дабрачынныя і грамадска карысныя мэты; у ліку мэт — дапамога палітычна, расава або рэлігійна пераследаваным, уцекачам, вымушана перамешчаным асобам, людзям з інваліднасцю і ахвярам злачынстваў, падтрымка мастацтва і культуры, народнай і прафесійнай адукацыі, роўнасці жанчын і мужчын, развіццё талерантнасці і ўзаемаразумення, а таксама падтрымка грамадзянскай актыўнасці ў адпаведных сферах.<ref name="razam-statute" /> == Арганізацыя і структура == Паштовы адрас аб’яднання пазначаны як ''Karl-Marx-Allee 1, 10178 Berlin''; у гэтым жа раздзеле афіцыйнага сайта падаюцца звесткі пра рэгістрацыю ў рэестры таварыстваў (Amtsgericht Charlottenburg, VR38674 B).<ref name="razam-impressum" /> Дзейны «прадстаўнічы» склад праўлення на сайце арганізацыі ўключае 1-ю старшыню Марыю Рудзь, 2-ю старшыню д-ра Бэрбель Хайдэ Уль і скарбніцу Лену Борыс.<ref name="razam-impressum" /><ref name="razam-board-2025" /> Арганізацыя мае рэгіянальныя групы; на афіцыйнай старонцы пералічваюцца, у прыватнасці, групы ў Берліне і [[Брандэнбург]]у, [[Саксонія (зямля)|Саксоніі]], [[Паўночны Рэйн — Вестфалія|Паўночным Рэйне—Вестфаліі]], [[Брэмен]]е, [[Гамбург]]у, [[Баварыя|Баварыі]], [[Гесэн]]е, [[Саарланд]]зе і [[Ніжняя Саксонія|Ніжняй Саксоніі]].<ref name="razam-regional">{{cite web |url=https://razam.de/be-by/regional/ |title=Рэгіянальныя групы |website=RAZAM |date=28 снежня 2022 |access-date=31 студзеня 2026 |language=be}}</ref> У матэрыялах арганізацыі ў 2022 адзначалася наяўнасць больш як 270 сяброў (членаў) у розных федэральных землях Германіі.<ref name="razam-factsheet">{{cite web |url=https://razam.de/wp-content/uploads/2022/07/RAZAM-Fact-Sheet-sw-1.pdf |title=RAZAM Fact Sheet |website=RAZAM |date=ліпень 2022 |access-date=31 студзеня 2026 |language=de}}</ref> == Членства і фінансаванне == RAZAM пазіцыянуе сяброўства як адкрытае для людзей, якія падзяляюць мэты арганізацыі; у публікацыях згадваецца колькасць сяброў «больш за 270» (канец 2021 года) і «больш за 250» (пачатак 2023 года).<ref name="razam-membership">{{cite web |url=https://razam.de/be-by/about/mitgliedschaft/ |title=Стаць сябрам |website=RAZAM |access-date=31 студзеня 2026 |language=be}}</ref> Паводле апісання на платформе vostel.de, RAZAM фінансуе дзейнасць пераважна праз праектныя гранты дзяржаўных і прыватных фондаў, а таксама праз індывідуальныя ахвяраванні; там жа падаюцца ацэнкі колькасці супрацоўнікаў і валанцёраў (адпаведна 8 і 15).<ref name="vostel">{{cite web |url=https://vostel.de/de/volunteering/organisations/2617_Belarusische-Gemeinschaft-RAZAM-e-V |title=Belarusische Gemeinschaft RAZAM e.V. |website=vostel.de |access-date=31 студзеня 2026 |language=de}}</ref> == Дзейнасць == У статуце як формы рэалізацыі мэт называюцца публічныя мерапрыемствы (лекцыі, варкшопы, чытанні), супрацоўніцтва з ініцыятывамі з падобнымі мэтамі, інфармаванне пацярпелых пра правы, збор ахвяраванняў і падтрымка асоб у складаных жыццёвых сітуацыях (у тым ліку праз бясплатныя кансультацыі і матэрыяльную дапамогу), а таксама садзейнічанне сацыяльнай, культурнай і іншай інтэграцыі.<ref name="razam-statute" /> Згодна з інфармацыяй праекта ''Haus der Statistik'', RAZAM з 2021 года выкарыстоўвае там памяшканні і рэгулярна праводзіць канцэрты, выставы і чытанні з удзелам мастакоў і актывістаў з Беларусі.<ref name="hds">{{cite web |url=https://hausderstatistik.org/pioniere/razam-e-v-belarusische-gemeinschaft/ |title=RAZAM e.V. // Belarusische Gemeinschaft |website=Haus der Statistik |access-date=31 студзеня 2026 |language=de}}</ref> У тым жа апісанні адзначаецца, што ў 2022 годзе ў межах «Salon Ukraine» на тэрыторыі ''Haus der Statistik'' арганізоўваліся дапамога і прастора для людзей, якія ўцяклі ад вайны ва Украіне, а таксама збор рэчаў для гуманітарных перавозак.<ref name="hds" /> У сакавіку 2026 года па ініцыятыве супольнасці RAZAM экспанаты [[Беларускі музей (Ляймен)|беларускага музея]] ў нямецкім горадзе [[Ляймен (Бадэн)|Ляймен]], створанага ў 1982 годзе эмігрантам [[Юрый Жывіца|Юрыем Попкам]], былі перавезены ў [[Віленскі беларускі музей імя Івана Луцкевіча (сучасны)|Віленскі беларускі музей імя Івана Луцкевіча]]<ref>[https://racyja.com/by/kultura/vilenski-belaruski-muzej-imja-luckevica-papouniusja-kalekcyjaj-juryja-popki/ Віленскі беларускі музей імя Луцкевіча папоўніўся калекцыяй Юрыя Попкі]</ref><ref>[https://razam.de/be-by/%d0%b2%d1%8b%d1%80%d0%b0%d1%82%d0%b0%d0%b2%d0%b0%d0%bd%d0%b0%d1%8f-%d0%ba%d1%83%d0%bb%d1%8c%d1%82%d1%83%d1%80%d0%bd%d0%b0%d1%8f-%d1%81%d0%bf%d0%b0%d0%b4%d1%87%d1%8b%d0%bd%d0%b0-%d0%b1%d0%b5%d0%bb/ Выратаваная культурная спадчына: Беларускі музей з Ляймена цяпер у Вільні]</ref>. == Узнагароды == 23 мая 2023 года суполка RAZAM была ўзнагароджана Грамадзянскай прэміяй [[Сацыял-дэмакратычная партыя Германіі|СДПГ]] імя Густава Хайнэмана.<ref>{{cite web |url=https://www.spd.de/service/pressemitteilungen/detail/news/regine-hildebrandt-preis-gustav-heinemann-buergerpreis-wilhelm-droescher-preis-die-preistraegerinnen-2023/17/05/2023 |title=REGINE-HILDEBRANDT-PREIS — GUSTAV-HEINEMANN-BÜRGERPREIS — WILHELM-DRÖSCHER-PREIS: DIE PREISTRÄGER:INNEN 2023 |website=SPD |date=17 мая 2023 |access-date=31 студзеня 2026 |language=de}}</ref><ref>{{cite web |url=https://razam.de/be-by/%d1%83%d1%80%d1%83%d1%87%d1%8d%d0%bd%d0%bd%d0%b5-%d0%bf%d1%80%d1%8d%d0%bc%d1%96%d1%96-%d1%96%d0%bc%d1%8f-%d0%b3%d1%83%d1%81%d1%82%d0%b0%d0%b2%d0%b0-%d1%85%d0%b0%d0%b9%d0%bd%d0%b5%d0%bc%d0%b0%d0%bd/ |title=Уручэнне прэміі імя Густава Хайнемана 2023 |website=RAZAM |access-date=31 студзеня 2026 |language=be}}</ref> == Рэакцыя беларускіх уладаў == Летам 2023 года суд Чыгуначнага раёна Гомеля прызнаў старонкі суполкі і яе рэгіянальных груп у Instagram экстрэмісцкімі матэрыяламі; пра гэта паведамлялася ў «Рэспубліканскім спісе экстрэмісцкіх матэрыялаў».<ref>{{cite web |url=https://www.sb.by/articles/respublikanskiy-spisok-ekstremistskikh-materialov-2020.html |title=Республиканский список экстремистских материалов |website=sb.by |date=19 верасня 2023 |access-date=31 студзеня 2026 |language=ru}}</ref> У 2025 года Телеграм-канал і сайт суполкі былі дабаўлены да «Рэспубліканскага спіса экстрэмісцкіх матэрыялаў».<ref>{{cite web |url=https://www.sb.by/articles/respublikanskiy-spisok-ekstremistskikh-materialov-2025.html |title=Республиканский список экстремистских материалов 2025 г. |website=sb.by |date=29 снежня 2025 |access-date=31 студзеня 2026 |language=ru}}</ref> == Гл. таксама == * [[Беларусы Германіі]] * [[Беларуская дыяспара]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://razam.de/ Афіцыйны сайт] (DE) * [https://razam.de/be-by/ Афіцыйны сайт] (BE) * [https://razam.de/be-by/regional/ Рэгіянальныя групы] * [https://razam.de/about/vorstand/ Праўленне] (DE) {{Вонкавыя спасылкі}} {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} [[Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Германіі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2020 годзе]] c61xr9ndq2vb4zgd1sdo8hjeqn90idt 0 745227 5202857 5181502 2026-09-20T19:12:24Z JerzyKundrat 174 /* Аргенціна */ 5202857 wikitext text/x-wiki {{Службовы спіс}} У гэтым спісе — арганізацыі і суполкі [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]]. ''Курсівам'' — гістарычныя арганізацыі. == [[Беларусы ў Аргенціне|Аргенціна]] == * ''[[Белавежа (культурнае таварыства)|Белавежа]]'' * Беларускі культурны цэнтр імя Кастуся Каліноўскага<ref name="zbsb">{{Cite web|lang=ru|url=https://zbsb.org/news/organizations/|title=Арганізацыі|website=zbsb.org|access-date=2023-08-05}}</ref> * Згуртаванне беларусаў у Аргенціне * ''[[Славянскі саюз у Аргенціне]]'' == [[Беларусы Арменіі|Арменія]] == * [[Ерэванская беларуская абшчына Арменіі «Беларусь»]] == [[Беларусы Аўстраліі|Аўстралія]] == * ''[[Беларускае аб’яднанне ў Аўстраліі]]'' * ''[[Беларускі культурна-грамадскі клуб]]'' * ''[[Беларускі вызвольны рух у Аўстраліі]]'' * ''[[Задзіночанне беларускіх ветэранаў у Аўстраліі]]'' * ''[[Федэральная рада беларускіх арганізацый у Аўстраліі]]'' * ''[[Беларуска-аўстралійскае незалежнае аб’яднанне ў Новым Паўднёвым Уэльсе]]'' * ''[[Аддзел Задзіночання беларускіх ветэранаў у Заходняй Аўстраліі]]'' * ''[[Беларускі жаночы камітэт у Вікторыі]]'' * ''[[Беларускі цэнтральны камітэт у Вікторыі]]'' * ''[[Беларускае аб’яднанне ў Вікторыі]]'' * ''[[Беларускае аб’яднанне ў Заходняй Аўстраліі]]'' * ''[[Беларускае аб’яднанне ў Паўднёвай Аўстраліі]]'' * ''[[Беларускае аб’яднанне ў Новым Паўднёвым Уэльсе (надпалітычнае)|Беларускае аб’яднанне ў Новым Паўднёвым Уэльсе]]'' <small>(''[[Беларускае аб’яднанне ў Новым Паўднёвым Уэльсе (прыхільнікі Рады БНР)|прыхільнікі Рады БНР]]'')</small> == [[Беларусы ў Аўстрыі|Аўстрыя]] == * Беларуская дыяспара ў Аўстрыі<ref name="zbsb"/> * Суполка «Беларусы Аўстрыі»<ref>[https://www.facebook.com/belarus.verein.at Belarussen von Österreich]</ref> == Балгарыя == * Фундацыя «Дэмакратычная Беларусь»<ref name="zbsb"/> == Бельгія == * Беларускі Цэнтар у Бэльгіі<ref name="zbsb"/> * Беларуска-Эўрапейскае задзіночаньне (БЭЗ) * Таварыства «Беларусь — Бельгія» == Венгрыя == * Беларускае згуртаванне ў Вугоршчыне імя Стэфана Баторыя<ref name="zbsb"/> == [[Беларусы ў Вялікабрытаніі|Вялікабрытанія]] == * [[Беларуская бібліятэка і музей імя Францішка Скарыны]] * [[Згуртаванне беларусаў у Вялікай Брытаніі]] * ''[[Хрысціянскае аб’яднанне беларускіх работнікаў у Вялікабрытаніі]]'' == [[Беларусы Германіі|Германія]] == * Kulturverein Belarus e.V.<ref>[https://www.kub-verein.de/be Kulturverein Belarus e.V.]{{Недаступная спасылка}}</ref> * ''[[Агульнабеларускі Саюз Вайскоўцаў]]'' * ''[[Беларускі камітэт самапомачы]]'' * ''[[Беларускі нацыянальны камітэт (Рэгенсбург)]]'' * ''[[Беларускі нацыянальны цэнтр (1941)]]'' * ''[[Беларускае прадстаўніцтва]]'' * ''[[Беларуская гімназія імя Янкі Купалы]]'' * [[Беларуская суполка RAZAM]] * ''[[Інстытут вывучэння СССР]]'' == Грузія == * Міжнародная грамадская гуманітарна-дабрачынная арганізацыя «Саюз беларусаў Грузіі „Беларускія сябры“»<ref name="zbsb"/> == Данія == * Talaka — Venner af Belarus i Danmark<ref>{{Cite web|url=https://www.talaka.dk/|title=Talaka - Venner af Belarus i Danmark|website=www.talaka.dk|access-date=2023-08-05}}</ref> == Ізраіль == * Аб’яднанне выхадцаў з Беларусі ў Ізраілі «Беларускае зямляцтва»<ref name="zbsb"/> == Іспанія == * Associació RAZAM Bielorussos Catalunya<ref>{{Cite web|lang=by-BY|url=https://razam.es/by/%d0%b3%d0%b0%d0%bb%d0%be%d1%9e%d0%bd%d0%b0%d1%8f-%d1%81%d1%82%d0%b0%d1%80%d0%be%d0%bd%d0%ba%d0%b0/|title=Галоўная старонка {{!}} Associació RAZAM Bielorussos Catalunya|date=2020-10-19|access-date=2023-08-05|archive-date=1 жніўня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230801165353/https://razam.es/by/%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0/|url-status=dead}}</ref> * ''[[Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі]]'' == Італія == * Асацыяцыя «BelarusBO APS»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.facebook.com/groups/BelarusBo/|title=Bielorussi a Bologna/Emilia-Romagna|website=www.facebook.com|access-date=2023-08-10}}</ref> * Асацыяцыя «Талака»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.facebook.com/people/Talaka-Associazione-dei-bielorussi-in-Italia/100088485422431/|title=Talaka - Associazione dei bielorussi in Italia|website=www.facebook.com|access-date=2023-08-05}}</ref> * Суполка беларусаў у Італіі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.facebook.com/belarusinitaly|title=Associazione Bielorussi in Italia "Supolka"|website=www.facebook.com|access-date=2023-08-05}}</ref> == [[Беларусы ЗША|ЗША]] == * ABA — Association Of Belarusians In America<ref name="zbsb"/> * ''[[Аб’яднанне беларускіх жанчын]]'' * [[Асацыяцыя беларускага бізнесу за мяжой]]<ref>[https://www.abbabusiness.org/ Асацыяцыя беларускага бізнесу за мяжой]</ref> * [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Нью-Ёрку]] * ''[[Беларускі кангрэсавы камітэт Амерыкі]]'' * [[Беларуска-амерыканскі грамадскі цэнтр]] * ''[[Беларуска-амерыканскае аб’яднанне]]'' * [[Беларуска-амерыканскае задзіночанне]] * ''[[Беларуска-амерыканская нацыянальная рада]]'' * ''[[Беларускі харытатыўна-адукацыйны фонд]]'' * [[Вялікалітоўскі фонд імя Льва Сапегі]] * ''[[Кангрэс беларусаў Амерыкі]]'' * [[Полацак (цэнтр)|Полацак]] * ''[[Саюз амерыканска-беларускіх ветэранаў]]'' * ''[[Саюз беларуска-амерыканскай моладзі]]'' * [[Фонд імя І. Любачкі]] * [[Фундацыя імя Пётры Крэчэўскага]] == Казахстан == * Фонд беларускай культуры «Спадчына»<ref name="zbsb"/> * Рэгіянальнае грамадскае аб’яднанне «Беларускі культурны цэнтр» == [[Беларусы Канады|Канада]] == * [[Беларускі выдавецка-мастацкі клуб «Пагоня»]] * [[Згуртаванне беларусаў Канады]] * [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Канадзе]] * [[Каардынацыйны камітэт беларусаў Канады]] == [[Беларусы Літвы|Літва]] == * Razam — фонд дапамогі беларусам у Літве<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.facebook.com/razam.lietuva|title=Razam - фонд помощи беларусам в Литве|website=www.facebook.com|access-date=2023-08-05}}</ref> * [[Аб’яднанне студэнтаў-беларусаў Літоўскага ўніверсітэта імя Вітаўта Вялікага]] * [[Беларускае культурна-асветнае таварыства (Коўна)]] * [[Беларуская грамада (Коўна)]] * [[Сябрына (Вільня)|Сябрына]] * [[Таварыства беларускай культуры ў Літве]] * Таварыства Беларускай мовы Віленскага краю<ref name="zbsb"/> * Таварыства беларускай школы<ref name="zbsb"/> == [[Беларусы Латвіі|Латвія]] == * [[Аб’яднанне мастакоў-беларусаў Балтыі «Маю гонар»]], Беларуская дзіцячая мастацкая студыя «Вясёлка» пры суполцы «Сьвітанак»<ref name="zbsb"/> * ''Бацькаўшчына'' ** ''[[Бацькаўшчына (Дзвінск)|Дзвінск]]'' ** ''[[Бацькаўшчына (Рыга)|Рыга]]'' * ''[[Беларуская хата (Латвія)|Беларуская хата]]'' * ''[[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія]]'' * [[Латвійскае таварыства беларускай культуры «Світанак»]]<ref name="zbsb"/><ref>{{Cite web|lang=be|url=http://www.svitanak.eu/about/|title=Пра час і пра нас – Латвійскае таварыства беларускай культуры "Сьвітанак"|access-date=2023-08-05}}</ref> * ''[[Люцынская дзяржаўная беларуская гімназія]]'' * [[Суполка беларусаў у Латвіі]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://supolka.lv/|title=SUPOLKA – Беларуская дыяспара ў Латвіі|website=SUPOLKA – Беларуская дыяспара ў Латвіі|access-date=2023-08-05}}</ref> == Малдова == * Асацыяцыя «Беларусь»<ref name="zbsb"/> * Беларускі культурны рух Малдовы<ref name="zbsb"/> * Беларуская абшчына ў Рэспубліцы Малдова<ref name="zbsb"/> == [[Беларусы Нарвегіі|Нарвегія]] == * [[Беларусы Нарвегіі#Суполка беларусаў Нарвегіі «РАЗАМ»|Суполка беларусаў Нарвегіі «РАЗАМ»]] == [[Беларусы ў Польшчы|Польшча]] == * Аб’яднанне «Нашыя людзі»<ref name="belarusampl">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belarusam.pl/info/|title=Спіс арганізацый|website=БЕЛАРУСАМ.PL|access-date=2023-08-05}}</ref> * Асацыяцыя беларусаў Памор’я<ref name="belarusampl"/> * Асацыяцыя Чабор<ref name="belarusampl"/> * [[Белавежа (аб’яднанне)]] * [[Беларускае аб’яднанне студэнтаў]] * [[Беларускае гістарычнае таварыства]] * [[Беларускае грамадска-культурнае таварыства]] * ''[[Беларускае дэмакратычнае аб’яднанне]]'' * ''[[Беларускае студэнцкае зямляцтва (Варшава)]]'' * [[Беларуская нацыянальная памяць]] * [[Беларускі дом у Варшаве]]<ref name="belarusampl"/> * ''[[Беларускі камітэт (Беласток)]]'' * ''[[Беларускі камітэт (Варшава)]]'' * ''[[Беларускі камітэт (Польшча)]]'' * [[Беларускі культурна-асветніцкі цэнтр у Познані]] * Беларускі МедыяПорт MOST<ref name="belarusampl"/> * Беларускі Моладзевы Хаб<ref name="belarusampl"/> * Беларускі хаб «Новая Зямля» — Прастора вольных беларусаў!<ref name="belarusampl"/> * ''[[Беларускі пасольскі клуб]]'' * [[Беларускі саюз у Польшчы]] * Гістарычны клуб Beer&History<ref name="belarusampl"/> * Грамадзянская ініцыятыва Шчэцін 646<ref name="belarusampl"/> * Згуртаваньне Беларусаў у Польшчы — «Інстытут Мыслі Беларускай»<ref name="belarusampl"/> * ''[[Змаганне]]'' * [[Ініцыятыва Вольная Беларусь]] * [[Інфармацыйнае бюро салідарнасці з Беларуссю]] * Клуб развіцця і культуры «Спадчына»<ref name="belarusampl"/> * ''[[Кола беларускіх студэнтаў у Кракаве]]'' * [[Музей і асяродак беларускай культуры ў Гайнаўцы]] * [[Музей малой Бацькаўшчыны (Бельск Падляскі)]] * Мульцікультурніцкая фундацыі «Дзея»<ref name="belarusampl"/> * Ніжнесілезская публічная бібліятэка<ref name="belarusampl"/> * Пазнаньскі размоўны беларускі клуб<ref name="belarusampl"/> * Партызанка<ref name="belarusampl"/> * Суполка Беларусаў Уроцлава<ref name="belarusampl"/> * Супольнасць беларусаў-каталікоў у Познані<ref name="belarusampl"/> * Фонд «Беларусы у Лодзі»<ref name="belarusampl"/> * Фонд «Цэнтр Беларускай Салідарнасці»<ref name="belarusampl"/> * Фундацыя «Кут»<ref name="belarusampl"/> * Фундацыя «Тутака»<ref name="belarusampl"/> * Шчэцін беларускамоўны<ref name="belarusampl"/> == [[Беларусы Расіі|Расія]] == * ''[[Арэнбургскі гурток беларусаў]]'' * ''[[Беларус (клуб)|Беларус]]'' * ''[[Беларускі гурток студэнтаў Пецярбургскай каталіцкай духоўнай акадэміі]]'' * ''[[Беларускі навукова-літаратурны гурток]]'' * [[Беларуская нацыянальна-культурная аўтаномія «Нёман»]] * ''[[Беларускі нацыянальны камісарыят]]'' * ''[[Беларуска-ўкраінскі камітэт помачы ахвярам вайны]]'' * ''[[Беларускае вольнае эканамічнае таварыства (Петраград)]]'' * [[Беларускае грамадска-культурнае таварыства (Санкт-Пецярбург)]] * ''[[Беларуская вучнёўская грамада]]'' * ''[[Беларуская народная грамада]]'' * ''[[Беларуская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя]]'' * Грамада Беларускае Культуры імя Францішка Скарыны места Масквы<ref name="zbsb"/> * Федэральная нацыянальна-культурная аўтаномія (ФНКА) «Беларусы Расіі»<ref name="zbsb"/> * ''[[Таварыства ахвотнікаў беларускага народнага штукарства]]'' * ''Беларуская хатка'' ** ''[[Беларуская хатка (Арол)|Арол]]'' ** ''[[Беларуская хатка (Петраград)|Петраград]]'' * ''[[Беларускае таварыства ў Петраградзе па аказанні дапамогі пацярпелым ад вайны]]'' == Узбекістан == * Беларускі культурны цэнтр «Світанак»<ref name="zbsb"/> == [[Беларусы Украіны|Украіна]] == * [[Free Belarus Center]] * ''[[Беларускі гай]]'' * ''[[Беларускае зямляцтва пралетарскага студэнцтва]]'' * Вінніцкае абласное зямляцтва беларусаў<ref name="zbsb"/> * [[Беларускі полк «Пагоня»|Грамадскае аб’яднанне «Пагоня»]] * Данецкая грамадская арганізацыя «Культурна-асветнае таварыства беларусаў „Нёман“»<ref name="zbsb"/> * Таварыства Беларускай Культуры<ref name="zbsb"/> * [[Усеўкраінскі саюз беларусаў]] == Фінляндыя == * Згуртаванне беларусаў у Фінляндыі (Suomen Valkovenäläisten Järjestö)<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.belarusians.fi/?lang=be|title=Згуртаванне Беларусаў у Фінляндыі|website=Belarusians in Finland|access-date=2023-08-08}}</ref> == Францыя == * ''[[Беларускі хаўрус у Францыі]]'' == [[Беларусы Чэхіі|Чэхія]] == * Bělaruské studentstvo ČR<ref>[https://belarusy.cz/project/bscr/ BSČR]</ref> * ČESKO 89 — BĚLORUSKO 20, z.s.<ref>[https://rejstrik-firem.kurzy.cz/10660976/cesko-89-belorusko-20-z-s/ ČESKO 89 — BĚLORUSKO 20, z.s.]</ref> * Mezinárodní sdružení Občanské Bělorusko<ref>[https://www.civicbelarus.eu/about-us/ O nás]</ref> * Prague Support Team<ref>[https://www.praguesupport.com/ Prague Support Team]</ref> * Toloka, z. s.<ref>{{Cite web |url=https://www.toloka.cz/ |title=Toloka |access-date=5 жніўня 2023 |archive-date=5 жніўня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230805100422/https://www.toloka.cz/ |url-status=dead }}</ref> * Амбасада незалежнай беларускай культуры<ref>[https://www.facebook.com/anbelkult/ Ambasáda nezávislé běloruské kultury / Анбелкульт]</ref> * ''[[Беларускае (Крывіцкае) культурнае таварыства імя Ф. Скарыны]]'' * Беларускае танцавальнае таварыства<ref>[https://belarusy.cz/project/bttvp/ Беларускае танцавальнае таварыства]</ref> * Беларуская суполка «Скарына» ў Празе<ref name="zbsb"/> * ''[[Беларускі загранічны архіў]]'' * Беларускі інстытут у Празе<ref>[https://belarusy.cz/project/belarusinstitut/ Беларускі інстытут у Празе]</ref> * ''[[Беларускі навуковы кабінет]]'' * ВЕРШНІЦА<ref>[https://belarusy.cz/project/verashnica/ ВЕРШНІЦА]</ref> * Звяз беларусаў замежжа<ref name="zbsb"/> * ''[[Карэспандэнцыйныя курсы беларусаведы]]'' * Офіс дэмакратычных сіл Беларусі ў Чэскай Рэспубліцы<ref>[https://www.svaboda.org/a/32506916.html Чэхія вылучыла ўрадавыя стыпэндыі, каб падтрымаць беларускае студэнцтва]</ref> * Саюз беларусаў замежжа * Суполка «Золак» * Суполка ПАГОНЯ<ref>[https://belarusy.cz/project/pagonya/ Суполка ПАГОНЯ]</ref> == Швейцарыя == * RAZAM.CH<ref>[https://razam.ch/be/category/news-by/ RAZAM.CH]</ref> * Згуртаванне беларусаў Швейцарыі<ref>[https://belswiss.org/ Згуртаванне беларусаў Швейцарыі]</ref> == [[Беларусы Швецыі|Швецыя]] == * Згуртаванне беларусаў у Швецыі * «Vitryssland» («Беларусь»)<ref name="zbsb"/> == [[Беларусы Эстоніі|Эстонія]] == * [[Беларуска-эстонскае згуртаванне]] * ГА «Беларускі дом» у Эстоніі<ref>[https://www.facebook.com/valgevene/ ГА «Беларускі дом» у Эстоніі]</ref> * Нарвскае беларуска-эстонскае культурна-асветніцкае згуртаванне «Спадчына»<ref name="zbsb"/> == Міжнародныя арганізацыі == * [[Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына»]] * [[Кангрэс новай беларускай дыяспары Еўропы і ЗША]] * [[Народныя амбасады Беларусі]] * [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]] == Крыніцы == {{reflist}} [[Катэгорыя:Арганізацыі беларускай дыяспары| ]] b9e0vcbwcywq4b8sfqlvr379lx0avl3 0 747650 5202829 5088735 2026-09-20T18:11:58Z JerzyKundrat 174 ужос 5202829 wikitext text/x-wiki {{значнасць}} {{Кампанія |назва=Выдавецтва «Скарына» |лагатып= |выява= |дэвіз=Кнігі ствараюць супольнасць |заснавана= |заснавальнікі= |размяшчэнне=[[Лондан]], [[Вялікабрытанія]] |ключавыя постаці=[[Ігар Іваноў]], [[Караліна Мацкевіч]], [[Ганна Комар]], [[Таццяна Астроўская]], [[Уладзіслаў Гарбацкі]] |сайт=https://www.skarynapress.com/ }} {{значэнні2|Скарына}} '''Выдавецтва «Скарына»''' (па-англійску: '''Skaryna''' ці '''Skaryna Press''') — беларускае [[выдавецтва]] ў [[Лондан]]е. Заснавана 6 жніўня 2022 беларускім і брытанскім выдаўцом, [[Гісторыя|гісторыкам]], [[бібліятэкар]]ам [[Ігар Іваноў|Ігарам Івановым]] і яго аднадумцамі<ref>[https://novychas.online/kultura/u-ljondane-prezentujuc-novae-belaruskae-vydavectva Нарадзілася новае беларускае выдавецтва «Скарына», Новы Час, 24.11.2022]</ref>. Выдавецтва спецыялізуецца на беларускамоўнай літаратуры. У перспектыве выданне кніг на іншых мовах<ref>[https://novychas.online/kultura/uhodki-vydavectva-skaryna-szto-zroblena-i-szto Угодкі выдавецтва «Скарына»: Што зроблена і што плануецца], Новы Час, 5.08.2023</ref>. == Гісторыя == У беларускага замежжа — доўгая гісторыя і багатая традыцыя. Лондан займае асаблівае месца ў гэтай гісторыі: тут друкаваў кнігі [[Ян з Літвы]], прыдумаў «ŭ» [[Аляксандр Рыпінскі]], ствараў багатую літургічную спадчыну [[Аляксандр Надсан]]. Выдавецтва «Скарына» было створана групай аднадумцаў у 2022 годзе, каб працягваць і ўзбагачаць гэтую традыцыю, адлюстроўваць патэнцыял беларускага замежжа, і наладжваць сувязі паміж аўтаркамі і чытацтвам у Беларусі і за яе межамі<ref>Пра нас, Старонка выдавецтва «Скарына», https://www.skarynapress.com/pra-nas/%D0%BF%D1%80%D0%B0-%D0%BD%D0%B0%D1%81 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230805203329/https://www.skarynapress.com/pra-nas/%D0%BF%D1%80%D0%B0-%D0%BD%D0%B0%D1%81 |date=5 жніўня 2023 }}</ref>. Выдавецтва адрозніваецца мабільнасцю, часта наведвае свае чытацтва па свеце: у [[Польшча|Польшчы]], [[Літва|Літве]], [[Германія|Германіі]], [[Грузія|Грузіі]]. Слоганам выдавецтва з’яўляецца выраз «Кнігі збіраюць супольнасць»<ref>«Не ўсё, чым хочаш займацца прафесійна, дае табе заробак». Размова з кіраўніком выдавецтва Skaryna Press у Лондане, Радыё Свабода, 17 снежня 2022, https://www.svaboda.org/a/32179417.html</ref>. Першымі кнігамі «Скарыны» сталі паэтычны зборнік [[Ганна Комар|Ганны Комар]] «Мы вернемся» (гэты паэтычны дакумент Беларусі 2022—2021 гадоў не мог выйсці ў Беларусі, таму рыхтаваўся маскоўскім выдавецтвам і быў падхоплены «Скарынай») і [[пераклад]] украінскага тытана беларускага паходжання [[Агатангел Крымскі|Агатангела Крымскага]] «Бейруцкія апавяданні»<ref>Угодкі выдавецтва «Скарына»: Што зроблена і што плануецца, Новы Час, 5.08.2023, https://novychas.online/kultura/uhodki-vydavectva-skaryna-szto-zroblena-i-szto</ref>. == Місія == На старонцы выдавецтва пазначаны тры галоўныя прынцыпы дзейнасці, своеасаблівая місія: * '''[[Асветніцтва]]''' — жаданне казаць непрамоўленае або — наўмысна ці ненаўмысна — забытае, а таксама захоўваць, распаўсюджваць і памнажаць традыцыі і дасягненні, што ўзніклі ў беларускім замежжы; * '''[[Супраціў]]''' цэнзуры і абмежаванням свабоды творчасці, каб быць пляцоўкай для вольнага абмену думкамі; * '''[[Сучаснасць]]''' — ствараць і выдаваць кнігі па-новаму, тут і цяпер, каб яны разляталіся па ўсім беларускім сусвеце і жылі доўгім жыццём<ref>Пра нас, Старонка выдавецтва «Скарына», https://www.skarynapress.com/pra-nas/%D0%BF%D1%80%D0%B0-%D0%BD%D0%B0%D1%81 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230805203329/https://www.skarynapress.com/pra-nas/%D0%BF%D1%80%D0%B0-%D0%BD%D0%B0%D1%81 |date=5 жніўня 2023 }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Беларускія дэмакратычныя сілы ў выгнанні}} [[Катэгорыя:Беларусы ў Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Беларуская літаратура]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2022 годзе]] [[Катэгорыя:Беларускія выдавецтвы ў замежжы]] gga0y3ohz8ce6r227566cxxerx8llg8 5202865 5202829 2026-09-20T19:24:36Z M.L.Bot 261 5202865 wikitext text/x-wiki {{значнасць}} {{Кампанія |назва=Выдавецтва «Скарына» |лагатып= |выява= |дэвіз=Кнігі ствараюць супольнасць |заснавана= |заснавальнікі= |размяшчэнне=[[Лондан]], [[Вялікабрытанія]] |ключавыя постаці=[[Ігар Іваноў]], [[Караліна Мацкевіч]], [[Ганна Комар]], [[Таццяна Астроўская]], [[Уладзіслаў Гарбацкі]] |сайт=https://www.skarynapress.com/ }} {{значэнні2|Скарына}} '''Выдавецтва «Скарына»''' (па-англійску: '''Skaryna''' ці '''Skaryna Press''') — беларускае [[выдавецтва]] ў [[Лондан]]е. Заснавана 6 жніўня 2022 годзе беларускім і брытанскім выдаўцом, [[Гісторыя|гісторыкам]], [[бібліятэкар]]ам [[Ігар Іваноў|Ігарам Івановым]] і яго аднадумцамі<ref>[https://novychas.online/kultura/u-ljondane-prezentujuc-novae-belaruskae-vydavectva Нарадзілася новае беларускае выдавецтва «Скарына», Новы Час, 24.11.2022]</ref>. Выдавецтва спецыялізуецца на беларускамоўнай літаратуры. У перспектыве выданне кніг на іншых мовах<ref>[https://novychas.online/kultura/uhodki-vydavectva-skaryna-szto-zroblena-i-szto Угодкі выдавецтва «Скарына»: Што зроблена і што плануецца], Новы Час, 5.08.2023</ref>. == Гісторыя == Выдавецтва «Скарына» створана групай аднадумцаў у 2022 годзе, каб адлюстроўваць патэнцыял беларускага замежжа і наладжваць сувязі паміж аўтарамі і аўтаркамі і чытацтвам у Беларусі і за яе межамі<ref>Пра нас, Старонка выдавецтва «Скарына», https://www.skarynapress.com/pra-nas/%D0%BF%D1%80%D0%B0-%D0%BD%D0%B0%D1%81 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230805203329/https://www.skarynapress.com/pra-nas/%D0%BF%D1%80%D0%B0-%D0%BD%D0%B0%D1%81 |date=5 жніўня 2023 }}</ref>. Выдавецтва часта наведвае свае чытацтва па свеце: у [[Польшча|Польшчы]], [[Літва|Літве]], [[Германія|Германіі]], [[Грузія|Грузіі]]. Слоган выдавецтва -- «Кнігі збіраюць супольнасць»<ref>«Не ўсё, чым хочаш займацца прафесійна, дае табе заробак». Размова з кіраўніком выдавецтва Skaryna Press у Лондане, Радыё Свабода, 17 снежня 2022, https://www.svaboda.org/a/32179417.html</ref>. Першымі кнігамі «Скарыны» сталі паэтычны зборнік [[Ганна Комар|Ганны Комар]] «Мы вернемся» (гэты паэтычны дакумент Беларусі 2022—2021 гадоў не мог выйсці ў Беларусі, таму рыхтаваўся маскоўскім выдавецтвам і быў падхоплены «Скарынай») і [[пераклад]] украінскага тытана беларускага паходжання [[Агатангел Крымскі|Агатангела Крымскага]] «Бейруцкія апавяданні»<ref>Угодкі выдавецтва «Скарына»: Што зроблена і што плануецца, Новы Час, 5.08.2023, https://novychas.online/kultura/uhodki-vydavectva-skaryna-szto-zroblena-i-szto</ref>. == Місія == На старонцы выдавецтва пазначаны тры галоўныя прынцыпы дзейнасці, своеасаблівая місія: * Асветніцтва — жаданне казаць непрамоўленае або — наўмысна ці ненаўмысна — забытае, а таксама захоўваць, распаўсюджваць і памнажаць традыцыі і дасягненні, што ўзніклі ў беларускім замежжы; * Супраціў цэнзуры і абмежаванням свабоды творчасці, каб быць пляцоўкай для вольнага абмену думкамі; * Сучаснасць — ствараць і выдаваць кнігі па-новаму, тут і цяпер, каб яны разляталіся па ўсім беларускім сусвеце і жылі доўгім жыццём<ref>Пра нас, Старонка выдавецтва «Скарына», https://www.skarynapress.com/pra-nas/%D0%BF%D1%80%D0%B0-%D0%BD%D0%B0%D1%81 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230805203329/https://www.skarynapress.com/pra-nas/%D0%BF%D1%80%D0%B0-%D0%BD%D0%B0%D1%81 |date=5 жніўня 2023 }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Беларускія дэмакратычныя сілы ў выгнанні}} [[Катэгорыя:Беларусы ў Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Беларуская літаратура]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2022 годзе]] [[Катэгорыя:Беларускія выдавецтвы ў замежжы]] pshl5uctp7kp6n2dh1t0ei56kku5l5e 5202870 5202865 2026-09-20T19:28:56Z M.L.Bot 261 5202870 wikitext text/x-wiki {{значнасць}} {{значэнні2|Скарына}} {{Кампанія |назва=Выдавецтва «Скарына» |лагатып= |выява= |дэвіз=Кнігі ствараюць супольнасць |заснавана= |заснавальнікі= |размяшчэнне=[[Лондан]], [[Вялікабрытанія]] |ключавыя постаці=[[Ігар Іваноў]], [[Караліна Мацкевіч]], [[Ганна Комар]], [[Таццяна Астроўская]], [[Уладзіслаў Гарбацкі]] |сайт=https://www.skarynapress.com/ }} '''Выдавецтва «Скарына»''' (па-англійску: '''Skaryna''' ці '''Skaryna Press''') — беларускае [[выдавецтва]] ў [[Лондан]]е. Спецыялізуецца на беларускамоўнай літаратуры. У перспектыве выданне кніг на іншых мовах<ref>[https://novychas.online/kultura/uhodki-vydavectva-skaryna-szto-zroblena-i-szto Угодкі выдавецтва «Скарына»: Што зроблена і што плануецца], Новы Час, 5.08.2023</ref>. == Гісторыя == Выдавецтва «Скарына» заснавана 6 жніўня 2022 годзе беларускім і брытанскім выдаўцом, гісторыкам, бібліятэкарам [[Ігар Іваноў|Ігарам Івановым]] і яго аднадумцамі<ref>[https://novychas.online/kultura/u-ljondane-prezentujuc-novae-belaruskae-vydavectva Нарадзілася новае беларускае выдавецтва «Скарына», Новы Час, 24.11.2022]</ref>, каб адлюстроўваць патэнцыял беларускага замежжа і наладжваць сувязі аўтарак і аўтараў з чытацтвам у Беларусі і за яе межамі<ref>Пра нас, Старонка выдавецтва «Скарына», https://www.skarynapress.com/pra-nas/%D0%BF%D1%80%D0%B0-%D0%BD%D0%B0%D1%81 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230805203329/https://www.skarynapress.com/pra-nas/%D0%BF%D1%80%D0%B0-%D0%BD%D0%B0%D1%81 |date=5 жніўня 2023 }}</ref>. Выдавецтва часта наведвае сваё чытацтва па свеце: у [[Польшча|Польшчы]], [[Літва|Літве]], [[Германія|Германіі]], [[Грузія|Грузіі]]. Слоган выдавецтва — «Кнігі збіраюць супольнасць»<ref>«Не ўсё, чым хочаш займацца прафесійна, дае табе заробак». Размова з кіраўніком выдавецтва Skaryna Press у Лондане, Радыё Свабода, 17 снежня 2022, https://www.svaboda.org/a/32179417.html</ref>. Першымі кнігамі «Скарыны» сталі паэтычны зборнік [[Ганна Комар|Ганны Комар]] «Мы вернемся» (гэты паэтычны дакумент Беларусі 2022—2021 гадоў не мог выйсці ў Беларусі, таму рыхтаваўся маскоўскім выдавецтвам і быў падхоплены «Скарынай») і [[пераклад]] украінскага тытана беларускага паходжання [[Агатангел Крымскі|Агатангела Крымскага]] «Бейруцкія апавяданні»<ref>Угодкі выдавецтва «Скарына»: Што зроблена і што плануецца, Новы Час, 5.08.2023, https://novychas.online/kultura/uhodki-vydavectva-skaryna-szto-zroblena-i-szto</ref>. == Місія == На старонцы выдавецтва пазначаны тры галоўныя прынцыпы дзейнасці, своеасаблівая місія: * Асветніцтва — жаданне казаць непрамоўленае або — наўмысна ці ненаўмысна — забытае, а таксама захоўваць, распаўсюджваць і памнажаць традыцыі і дасягненні, што ўзніклі ў беларускім замежжы; * Супраціў цэнзуры і абмежаванням свабоды творчасці, каб быць пляцоўкай для вольнага абмену думкамі; * Сучаснасць — ствараць і выдаваць кнігі па-новаму, тут і цяпер, каб яны разляталіся па ўсім беларускім сусвеце і жылі доўгім жыццём<ref>Пра нас, Старонка выдавецтва «Скарына», https://www.skarynapress.com/pra-nas/%D0%BF%D1%80%D0%B0-%D0%BD%D0%B0%D1%81 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230805203329/https://www.skarynapress.com/pra-nas/%D0%BF%D1%80%D0%B0-%D0%BD%D0%B0%D1%81 |date=5 жніўня 2023 }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Беларускія дэмакратычныя сілы ў выгнанні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларусы ў Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Беларуская літаратура]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2022 годзе]] [[Катэгорыя:Беларускія выдавецтвы ў замежжы]] 6b4btv272za5fys2p14ozum1km58urz 5202924 5202870 2026-09-20T20:46:51Z JerzyKundrat 174 /* Крыніцы */ 5202924 wikitext text/x-wiki {{значнасць}} {{значэнні2|Скарына}} {{Кампанія |назва=Выдавецтва «Скарына» |лагатып= |выява= |дэвіз=Кнігі ствараюць супольнасць |заснавана= |заснавальнікі= |размяшчэнне=[[Лондан]], [[Вялікабрытанія]] |ключавыя постаці=[[Ігар Іваноў]], [[Караліна Мацкевіч]], [[Ганна Комар]], [[Таццяна Астроўская]], [[Уладзіслаў Гарбацкі]] |сайт=https://www.skarynapress.com/ }} '''Выдавецтва «Скарына»''' (па-англійску: '''Skaryna''' ці '''Skaryna Press''') — беларускае [[выдавецтва]] ў [[Лондан]]е. Спецыялізуецца на беларускамоўнай літаратуры. У перспектыве выданне кніг на іншых мовах<ref>[https://novychas.online/kultura/uhodki-vydavectva-skaryna-szto-zroblena-i-szto Угодкі выдавецтва «Скарына»: Што зроблена і што плануецца], Новы Час, 5.08.2023</ref>. == Гісторыя == Выдавецтва «Скарына» заснавана 6 жніўня 2022 годзе беларускім і брытанскім выдаўцом, гісторыкам, бібліятэкарам [[Ігар Іваноў|Ігарам Івановым]] і яго аднадумцамі<ref>[https://novychas.online/kultura/u-ljondane-prezentujuc-novae-belaruskae-vydavectva Нарадзілася новае беларускае выдавецтва «Скарына», Новы Час, 24.11.2022]</ref>, каб адлюстроўваць патэнцыял беларускага замежжа і наладжваць сувязі аўтарак і аўтараў з чытацтвам у Беларусі і за яе межамі<ref>Пра нас, Старонка выдавецтва «Скарына», https://www.skarynapress.com/pra-nas/%D0%BF%D1%80%D0%B0-%D0%BD%D0%B0%D1%81 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230805203329/https://www.skarynapress.com/pra-nas/%D0%BF%D1%80%D0%B0-%D0%BD%D0%B0%D1%81 |date=5 жніўня 2023 }}</ref>. Выдавецтва часта наведвае сваё чытацтва па свеце: у [[Польшча|Польшчы]], [[Літва|Літве]], [[Германія|Германіі]], [[Грузія|Грузіі]]. Слоган выдавецтва — «Кнігі збіраюць супольнасць»<ref>«Не ўсё, чым хочаш займацца прафесійна, дае табе заробак». Размова з кіраўніком выдавецтва Skaryna Press у Лондане, Радыё Свабода, 17 снежня 2022, https://www.svaboda.org/a/32179417.html</ref>. Першымі кнігамі «Скарыны» сталі паэтычны зборнік [[Ганна Комар|Ганны Комар]] «Мы вернемся» (гэты паэтычны дакумент Беларусі 2022—2021 гадоў не мог выйсці ў Беларусі, таму рыхтаваўся маскоўскім выдавецтвам і быў падхоплены «Скарынай») і [[пераклад]] украінскага тытана беларускага паходжання [[Агатангел Крымскі|Агатангела Крымскага]] «Бейруцкія апавяданні»<ref>Угодкі выдавецтва «Скарына»: Што зроблена і што плануецца, Новы Час, 5.08.2023, https://novychas.online/kultura/uhodki-vydavectva-skaryna-szto-zroblena-i-szto</ref>. == Місія == На старонцы выдавецтва пазначаны тры галоўныя прынцыпы дзейнасці, своеасаблівая місія: * Асветніцтва — жаданне казаць непрамоўленае або — наўмысна ці ненаўмысна — забытае, а таксама захоўваць, распаўсюджваць і памнажаць традыцыі і дасягненні, што ўзніклі ў беларускім замежжы; * Супраціў цэнзуры і абмежаванням свабоды творчасці, каб быць пляцоўкай для вольнага абмену думкамі; * Сучаснасць — ствараць і выдаваць кнігі па-новаму, тут і цяпер, каб яны разляталіся па ўсім беларускім сусвеце і жылі доўгім жыццём<ref>Пра нас, Старонка выдавецтва «Скарына», https://www.skarynapress.com/pra-nas/%D0%BF%D1%80%D0%B0-%D0%BD%D0%B0%D1%81 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230805203329/https://www.skarynapress.com/pra-nas/%D0%BF%D1%80%D0%B0-%D0%BD%D0%B0%D1%81 |date=5 жніўня 2023 }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Беларускія дэмакратычныя сілы ў выгнанні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларусы ў Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2022 годзе]] [[Катэгорыя:Беларускія выдавецтвы ў замежжы]] oqz3cmsrl7dyj02s3li5t9ulpsqw15x 0 747912 5203188 4583540 2026-09-21T11:45:40Z Plaga med 116903 5203188 wikitext text/x-wiki {{Сезон тэніснага турніру | назва = Тур WTA 2020 | выява = Ash Barty (50009622583).jpg | подпіс = | першая ракетка (адзіночны) = {{Сцяг|Аўстралія}} [[Эшлі Барці]] | першая ракетка (парны) = {{Сцяг|Тайвань}} [[Сэ Шувэй]] | першая пара = {{Сцяг|Венгрыя}} [[Цімея Бабаш]] / {{Сцяг|Францыя}} [[Крысціна Младэнавіч]] | лідар па прызавых = {{Сцяг|ЗША}} [[Сафія Кенін]] | прагрэс года = {{Сцяг|Польшча}} [[Іга Свёнтак]] | навічок года = {{Сцяг|Аргенціна}} [[Надзя Падарошка]] | вяртанне года = {{Сцяг|Беларусь}} [[Вікторыя Фёдараўна Азаранка|Вікторыя Азаранка]] | папярэдні сезон = [[Тур WTA 2019|2019]] | наступны сезон = [[Тур WTA 2021|2021]] }} '''WTA Тур 2020''' ({{lang-en|2020 Women's Tennis Association Tour}}) — элітны тур [[тэніс]]істак-прафесіяналаў, арганізаваны [[Жаночая тэнісная асацыяцыя|Жаночай тэніснай асацыяцыяй (WTA)]]. У 2020 годзе ён уключае: * 4 турніры ''[[Турніры Вялікага шлема|Вялікага шлема]]'' (праводзяцца [[Міжнародная федэрацыя тэніса|Міжнароднай федэрацыяй тэніса]]); * 22 турніры ў серыі [[Прэм’ер-турніры WTA]] (уключаючы Фінал сусветнага тура ў [[Шэньчжэнь|Шэньчжэні]], [[Кітай]]); * 33 турніры ў серыі [[Міжнародныя турніры WTA]] (уключаючы [[Трафей эліты WTA]]); * [[Тэніс на летніх Алімпійскіх гульнях|Алімпійскі турнір у Токіа]]; * [[Кубак Федэрацыі па тэнісе|Кубак Федэрацыі]]. == Расклад == Ніжэй прадстаўлены поўны расклад спаборніцтваў WTA Тура 2020 года. {| class="wikitable" style="font-size:85%; width:15%;" |- style="background:#7ba05b;" | Турнір Вялікага шлема |- style="background:#919;" | <span style="color:white;">Выніковы чэмпіянат тура</span> |- style="background:#69f;" | Турнир WTA Premier Mandatory |- style="background:#c0d077;" | Турнір WTA Premier 5 |- style="background:#bf94e4;" | Прэм’ер серыя |- style="background:#50c878;" | Міжнародная серыя |- style="background:#99badd;" | Камандныя турніры |} === Студзень === {| class="wikitable" style="font-size:85%;" |- !width="75"|Дата пачатку !width="300"|Турнір !width="210"|Чэмпіёнкі<br>(Лік у фінале) !width="210"|Фіналісткі |-valign=top |rowspan=6|[[6 студзеня]] || style="background:#bf94e4;" rowspan="2"| [[Міжнародны тэнісны турнір у Брысбене]]<br>{{Сцяг|Аўстралія}} [[Брысбен]], [[Аўстралія]]<br>Прэм’ер серыя<br>$1,500,000 — Хард — 30S/32Q/16D<br> [[Міжнародны жаночы тэнісны турнір у Брысбене 2020|Турнір 2020]] || {{Сцяг|Чэхія}} '''[[Караліна Плішкава]]''' <br> 6-4, 4-6, 7-5||{{Сцяг|ЗША}} [[Мэдысан Кіз]] |-valign=top | {{Сцяг|Тайвань}} '''[[Сэ Шувэй]]''' <br> {{Сцяг|Чэхія}} '''[[Барбара Стрыцава]]''' <br> 3-6, 7-6⁽⁷⁾, [10-8]|| {{Сцяг|Аўстралія}} [[Эшлі Барці]] <br> {{Сцяг|Нідэрланды}} [[Кікі Бертэнс]] |-valign=top | style="background:#50c878;" rowspan="2"| [[ASB Classic|Адкрыты чэмпіянат Окленда]]<br>{{Сцяг|Новая Зеландыя}} [[Окленд (Новая Зеландыя)|Окленд]], [[Новая Зеландыя]]<br>Міжнародная серыя<br>$275,000 — Хард — 32S/32Q/16D<br> [[Адкрыты чэмпіянат Окленда па тэнісе 2020|Турнір 2020]] || {{Сцяг|ЗША}} '''[[Серэна Уільямс]]''' <br> 6-3, 6-4||{{Сцяг|ЗША}} [[Джэсіка Пегула]] |-valign=top | {{Сцяг|ЗША}} '''[[Эйжа Мухамад]]''' <br> {{Сцяг|ЗША}} '''[[Тэйлар Таўнсенд]]''' <br> 6-4, 6-4|| {{Сцяг|Данія}} [[Караліна Вазняцкі]] <br> {{Сцяг|ЗША}} [[Серэна Уільямс]] |-valign=top | style="background:#50c878;" rowspan="2"| [[Адкрыты чэмпіянат Шэньчжэня па тэнісе сярод жанчын|Адкрыты чэмпіянат Шэньчжэня]]<br>{{Сцяг|Кітай}} [[Шэньчжэнь]], [[Кітай]]<br>Міжнародная серыя<br>$775,000 — Хард — 32S/16Q/16D<br> [[Адкрыты чэмпіянат Шэньчжэня па тэнісе сярод жанчын 2020|Турнір 2020]] || {{Сцяг|Расія}} '''[[Кацярына Яўгенаўна Аляксандрова|Кацярына Аляксандрова]]''' <br> 6-2, 6-4||{{Сцяг|Казахстан}} [[Алена Андрэеўна Рыбакіна|Алена Рыбакіна]] |-valign=top | {{Сцяг|Чэхія}} '''[[Барбара Крэйчыкава]]'''<br>{{Сцяг|Чэхія}} '''[[Кацярына Сінякова]]'''<br> 6-2, 3-6, [10-4] ||{{Сцяг|Кітай}} [[Дуань Ін’ін]]<br>{{Сцяг|Кітай}} [[Чжэн Сайсай]] |-valign=top |rowspan=4|[[13 студзеня]] || style="background:#bf94e4;" rowspan="2"| [[Міжнародны тэнісны турнір у Адэлаідзе]]<br>{{Сцяг|Аўстралія}} [[Адэлаіда]], [[Аўстралія]]<br>Прэм’ер серыя<br>$848,000 — Хард — 30S/24Q/16D<br> [[Міжнародны тэнісны турнір у Адэлаідзе 2020|Турнір 2020]] || {{Сцяг|Аўстралія}} '''[[Эшлі Барці]]''' <br> 6-2, 7-5||{{Сцяг|Украіна}} [[Даяна Аляксандраўна Ястрэмская|Даяна Ястрэмская]] |-valign=top | '''{{Сцяг|ЗША}} [[Ніколь Меліхар]]''' <br> '''{{Сцяг|Кітай}} [[Сюй Іфань]]''' <br> 2-6, 7-5, [10-5]|| {{Сцяг|Канада}} [[Габрыэла Даброўскі]] <br> {{Сцяг|Харватыя}} [[Дар’я Юрак]] |-valign=top | style="background:#50c878;" rowspan="2"| [[Міжнародны тэнісны турнір у Хобарце]]<br>{{Сцяг|Аўстралія}} [[Хобарт]], [[Аўстралія]]<br>Міжнародная серыя<br>$275,000 — Хард — 32S/24Q/16D<br> [[Міжнародны тэнісны турнір у Хобарце 2020|Турнір 2020]] || '''{{Сцяг|Казахстан}} [[Алена Андрэеўна Рыбакіна|Алена Рыбакіна]]''' <br> 7-6(7), 6-3||{{Сцяг|Кітай}} [[Чжан Шуай]] |-valign=top | '''{{Сцяг|Украіна}} [[Надзея Віктараўна Кічанок|Надзея Кічанок]]''' <br> '''{{Сцяг|Індыя}} [[Саня Мірза]]''' <br> 6-4, 6-4|| {{Сцяг|Кітай}} [[Пэн Шуай]] <br> {{Сцяг|Кітай}} [[Чжан Шуай]] |-valign=top |rowspan=3|[[20 студзеня]] || style="background:#7ba05b;" rowspan="3"| '''[[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі]]'''<br> {{Сцяг|Аўстралія}} [[Мельбурн]], [[Аўстралія]]<br>Турнір Вялікага шлема<br>A$32,846,000 — Хард — 128S/96Q/64D/32X<br>[[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 2020 у жаночым адзіночным разрадзе|Адзіночны турнір]] — [[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 2020 у жаночым парным разрадзе|Парны турнір]]<br>[[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 2020 у змяшаным парным разрадзе|Турнір змяшаных пар]] || '''{{Сцяг|ЗША}} [[Сафія Кенін]]''' <br> 4-6, 6-2, 6-2||{{Сцяг|Іспанія}} [[Гарбінье Мугуруса]] |-valign=top |'''{{Сцяг|Венгрыя}} [[Цімея Бабаш]]''' <br> '''{{Сцяг|Францыя|1974}} [[Крысціна Младэнавіч]]''' <br> 6-2, 6-1|| {{Сцяг|Тайвань}} [[Сэ Шувэй]] <br> {{Сцяг|Чэхія}} [[Барбара Стрыцава]] |-valign=top | {{Сцяг|Чэхія}} [[Барбара Крэйчыкава]]<br>{{Сцяг|Харватыя}} [[Нікола Мекціч]] <br> 5-7, 6-4, [10-1] || {{Сцяг|ЗША}} [[Бетані Матэк-Сандс]]<br>{{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Джэймі Марэй]] |-valign=top |} === Люты === {| class="wikitable" style="font-size:85%;" |- !width="75"|Дата пачатку !width="300"|Турнір !width="210"|Чэмпіёнкі<br>(Лік у фінале) !width="210"|Фіналісткі |-valign=top ||[[3 лютага]] || style="background:#99badd;"| [[Кубак Федэрацыі па тэнісе|Кубак Федэрацыі]] [[Кубак Федэрацыі 2020. Сусветная група|2020.Кваліфікацыя]]<br>{{Сцяг|ЗША}} [[Эверэт (Вашынгтон)|Эверэт]], [[ЗША]], Хард(i)<br>{{Сцяг|Нідэрланды}} [[Гаага]], [[Нідэрланды]], Грунт(i)<br>{{Сцяг|Румынія}} [[Клуж-Напока]], [[Румынія]], Хард(i)<br>{{Сцяг|Бразілія}} [[Фларыянопаліс]], [[Бразілія]], Грунт<br>{{Сцяг|Іспанія}} [[Картахена (Іспанія)|Картахена]], [[Іспанія]], Грунт<br>{{Сцяг|Швейцарыя}} [[Біль (горад)|Біль]], [[Швейцарыя]], Хард(i)<br>{{Сцяг|Бельгія}} [[Кортрэйк]], [[Бельгія]], Хард(i)<br>{{Сцяг|Славакія}} [[Браціслава]], [[Славакія]], Грунт(i)|| <center>Пераможцы</center>{{fed|USA}} 3-2 <br> {{fed|BLR}} 3-2 <br>{{fed|RUS}} 3-2 <br>{{fed|GER}} 4-0 <br> {{fed|ESP}} 3-1 <br> {{fed|SUI}} 3-1 <br>{{fed|BEL}} 3-1 <br>{{fed|SVK}} 3-1 || <center>Пераможаныя</center>{{fed|LAT}}<br> {{fed|NED}} <br>{{fed|ROM}} <br>{{fed|BRA}} <br> {{fed|JPN}}<br> {{fed|CAN}} <br>{{fed|KAZ}} <br>{{fed|GBR}} |- valign=top |rowspan=4|[[10 лютага]] || style="background:#bf94e4;" rowspan="2"| [[Трафей Санкт-Пецярбурга па тэнісе сярод жанчын|Трафей Санкт-Пецярбурга]]<br>{{Сцяг|Расія}} [[Санкт-Пецярбург]], [[Расія]]<br>Прэм’ер серыя<br>$848,000 — Хард(i) — 28S/24Q/16D<br> [[Трафей Санкт-Пецярбурга па тэнісе 2020|Турнір 2020]] || '''{{Сцяг|Нідэрланды}} [[Кікі Бертэнс]]''' <br> 6-1, 6-3||{{Сцяг|Казахстан}} [[Алена Андрэеўна Рыбакіна|Алена Рыбакіна]] |-valign=top | '''{{Сцяг|Японія}} [[Сюка Ааяма]]''' <br> '''{{Сцяг|Японія}} [[Эна Сібахара]]''' <br> 4-6, 6-0, [10-3]|| {{Сцяг|Чылі}} [[Алекса Гуарачы]] <br> {{Сцяг|ЗША}} [[Кэйтлін Крысціян]] |-valign=top | style="background:#50c878;" rowspan="2"| [[Тэнісны чэмпіянат Хуахіна]]<br>{{Сцяг|Тайланд}} [[Хуахін]], [[Тайланд]]<br>Міжнародная серыя<br>$275,000 — Хард — 32S/24Q/16D<br> [[Тэнісны чэмпіянат Хуахіна 2020|Турнір 2020]] ||'''{{Сцяг|Польшча}} [[Магда Лінет]]''' <br> 6-3, 6-2||{{Сцяг|Швейцарыя}} [[Леоні Кюнг]] |-valign=top | '''{{Сцяг|Аўстралія}} [[Арына Іванаўна Радыёнава|Арына Радыёнава]]''' <br> '''{{Сцяг|Аўстралія}} [[Сторм Сандэрс]]''' <br> 6-3, 6-3|| {{Сцяг|Аўстралія}} [[Элен Перэс]] <br> {{Сцяг|Аўстрыя}} [[Барбара Хаас]] |-valign=top |rowspan=2|[[17 лютага]] || style="background:#bf94e4;" rowspan="2"| [[Тэнісны чэмпіянат Дубая]]<br>{{Сцяг|ААЭ}} [[Дубай (горад)|Дубай]], [[ААЭ]]<br>Прэм’ер серыя<br>$2,908,770 — Хард — 30S/48Q/28D<br> [[Тэнісны чэмпіянат Дубая 2020|Турнір 2020]] || '''{{Сцяг|Румынія}} [[Сімона Халеп]]''' <br> 3-6, 6-3, 7-6(5) ||{{Сцяг|Казахстан}} [[Алена Андрэеўна Рыбакіна|Алена Рыбакіна]] |-valign=top | '''{{Сцяг|Тайвань}} [[Сэ Шувэй]]''' <br> '''{{Сцяг|Чэхія}} [[Барбара Стрыцава]]''' <br> 7-5, 3-6, [10-5] || {{Сцяг|Чэхія}} [[Барбара Крэйчыкава]] <br> {{Сцяг|Кітай}} [[Чжэн Сайсай]] |-valign=top |rowspan=4|[[24 лютага]] || style="background:#c0d077;" rowspan="2"| [[Адкрыты чэмпіянат Катара па тэнісе сярод жанчын|Адкрыты чэмпіянат Катара]]<br>{{Сцяг|Катар}} [[Доха]], [[Катар]]<br>Турнір WTA Premier 5<br>$3,240,445 — Хард — 56S/32Q/28D<br> [[Адкрыты чэмпіянат Катара па тэнісе сярод жанчын 2020|Турнір 2020]] || '''{{Сцяг|Беларусь}} [[Арына Сяргееўна Сабаленка|Арына Сабаленка]]''' <br> 6-3, 6-3 ||{{Сцяг|Чэхія}} [[Петра Квітава]] |-valign=top | '''{{Сцяг|Тайвань}} [[Сэ Шувэй]]''' <br> '''{{Сцяг|Чэхія}} [[Барбара Стрыцава]]''' <br> 6-2, 5-7, [10-2] || {{Сцяг|Канада}} [[Габрыэла Даброўскі]] <br> {{Сцяг|Латвія}} [[Алена Яўгенаўна Астапенка|Алена Астапенка]] |-valign=top | style="background:#50c878;" rowspan="2"| [[Адкрыты чэмпіянат Мексікі па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат Мексікі]]<br>{{Сцяг|Мексіка}} [[Акапулька]], [[Мексіка]]<br>Міжнародная серыя<br>$275,000 — Хард — 32S/24Q/16D<br> [[Адкрыты чэмпіянат Мексікі па тэнісе 2020|Турнір 2020]]|| '''{{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Хэдэр Уотсан]]''' <br> 6-4, 6-7(8), 6-1 ||{{Сцяг|Канада}} [[Лэйла Ані Фернандэс]] |-valign=top | '''{{Сцяг|ЗША}} [[Дэзайр Краўчык]]''' <br> '''{{Сцяг|Мексіка}} [[Гільяна Ольмас]]''' <br> 6-3, 7-6(5) || {{Сцяг|Украіна}} [[Кацярына Уладзіміраўна Бандарэнка|Кацярына Бандарэнка]] <br> {{Сцяг|Канада}} [[Шэран Фічмен]] |-valign=top |} === Сакавік === {| class="wikitable" style="font-size:85%;" |- !width="75"|Дата пачатку !width="300"|Турнір !width="210"|Чэмпіёнкі<br>(Лік у фінале) !width="210"|Фіналісткі |- valign=top |rowspan=4|[[2 сакавіка]] || style="background:#50c878;" rowspan="2"| [[Адкрыты чэмпіянат Ліёна па тэнісе сярод жанчын|Адкрыты чэмпіянат Ліёна]]<br>{{Сцяг|Францыя|1974}} [[Ліён]], [[Францыя]]<br>Міжнародная серыя<br>$275,000 — Хард(i) — 32S/24Q/16D<br> [[Адкрыты чэмпіянат Ліёна па тэнісе 2020|Турнір 2020]] || '''{{Сцяг|ЗША}} [[Сафія Кенін]]''' <br> 6-2, 4-6, 6-4||{{Сцяг|Германія}} [[Ганна-Лена Фрыдзам]] |-valign=top |'''{{Сцяг|Германія}} [[Юлія Вахачык]]''' <br> '''{{Сцяг|Румынія}} [[Лаура-Іаана Паар]]''' <br> 7-5, 6-4|| {{Сцяг|Нідэрланды}} [[Лэслі Пацінама Керхаў]] <br> {{Сцяг|Нідэрланды}} [[Бібіяна Схофс]] |-valign=top | style="background:#50c878;" rowspan="2"| [[Адкрыты чэмпіянат Мантэрэя па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат Мантерэя]]<br>{{Сцяг|Мексіка}} [[Мантерэй]], [[Мексіка]]<br>Міжнародная серыя<br>$275,000 — Хард — 32S/24Q/16D<br> [[Адкрыты чэмпіянат Мантэрэя па тэнісе 2020|Турнір 2020]] ||'''{{Сцяг|Украіна}} [[Эліна Міхайлаўна Світоліна|Эліна Світоліна]]''' <br> 7-5, 4-6, 6-4||{{Сцяг|Чэхія}} [[Марыя Баўзкова]] |-valign=top |'''{{Сцяг|Украіна}} [[Кацярына Уладзіміраўна Бандарэнка|Кацярына Бандарэнка]]''' <br> '''{{Сцяг|Канада}} [[Шэран Фічмен]]''' <br> 4-6, 6-3, [10-7]|| {{Сцяг|Кітай}} [[Ван Яфань]] <br> {{Сцяг|Японія}} [[Мію Като]] |-valign=top |} === Красавік — ліпень === ''Спаборніцтвы ў гэты перыяд былі скасаваныя праз [[Пандэмія COVID-19|пандэмію каранавіруснай інфекцыі]]'' === Жнівень === {| class="wikitable" style="font-size:85%;" |- !width="75"|Дата пачатку !width="300"|Турнір !width="210"|Чэмпіёнкі<br>(Лік у фінале) !width="210"|Фіналісткі |-valign=top |rowspan=2|[[3 жніўня]] ||style="background:#50c878;" rowspan="2"| [[Міжнародный жаночы тэнісны турнір у Палерма]]<br>{{Сцяг|Італія}} [[Палерма]], [[Італія]]<br>Міжнародная серыя<br>$163,103 — Грунт — 32S/32Q/16D<br>[[Міжнародны жаночы тэнісны турнір у Палерма 2020|Турнір 2020]]|| '''{{Сцяг|Францыя}} [[Фіёна Феро]]''' <br> 6-2, 7-5 || {{Сцяг|Эстонія}} [[Анэт Кантавейт]] |-valign=top | '''{{Сцяг|Славакія}} [[Тамара Зіданшэк]]''' <br> '''{{Сцяг|Нідэрланды}} [[Аранча Рус]]''' <br> 7-5, 7-5 || {{Сцяг|Італія}} [[Элізабета Качарэта]] <br> {{Сцяг|Італія}} [[Марціна Трэвізан]] |-valign=top |rowspan=4|[[10 жніўня]] ||style="background:#50c878;" rowspan="2"| [[Міжнародны жаночы тэнісны турнір у Лексінгтане]]<br>{{Сцяг|ЗША}} [[Лексінгтан (Кентукі)|Лексінгтан]], [[ЗША]]<br>Міжнародная серыя<br>$225,500 — Хард — 32S/24Q/16D<br>[[Міжнародный жаночы тэнісны турнір у Лексінгтане 2020|Турнір 2020]]|| '''{{Сцяг|ЗША}} [[Джэніфер Брэдзі]]''' <br> 6-3, 6-4 || {{Сцяг|Швейцарыя}} [[Джыл Тайхман]] |-valign=top | '''{{Сцяг|ЗША}} [[Хэйлі Картэр]]''' <br> '''{{Сцяг|Бразілія}} [[Луіза Стэфані]]''' <br> 6-1, 7-5 || {{Сцяг|Чэхія}} [[Марыя Баўзкова]] <br> {{Сцяг|Швейцарыя}} [[Джыл Тайхман]] |-valign=top |style="background:#50c878;" rowspan="2"| [[Sparta Prague Open|J&T Banka Prague Open]]<br>{{Сцяг|Чэхія}} [[Прага]], [[Чэхія]]<br>Міжнародная серыя<br>$225,500 — Грунт — 32S/32Q/16D<br>[[Міжнародный жаночы тэнісны турнір у Празе 2020|Турнір 2020]]|| '''{{Сцяг|Румынія}} [[Сімона Халеп]]''' <br> 6-2, 7-5 || {{Сцяг|Бельгія}} [[Элізэ Мертэнс]] |-valign=top | '''{{Сцяг|Чэхія}} [[Луцыя Градэцкая]]''' <br> '''{{Сцяг|Чэхія}} [[Крысціна Плішкава]]''' <br> 6-2, 6-2 || {{Сцяг|Румынія}} [[Моніка Нікулеску]] <br> {{Сцяг|Румынія}} [[Яана Ралука Алару]] |-valign=top |rowspan=2|[[24 жніўня]] || style="background:#c0d077;" rowspan="2"| [[Cincinnati Masters|Western & Southern Open]]<br>{{Сцяг|ЗША}} [[Нью-Ёрк]], [[ЗША]]<br>Турнір WTA Premier 5<br> $2,250,829 — Хард — 56S/48Q/28D<br>[[Western & Southern Open 2020 — жаночы адзіночны разрад|Адзіночны турнір]] — [[Western & Southern Open 2020 — жаночы парны разрад|Парны турнір]] || '''{{Сцяг|Беларусь}} [[Вікторыя Фёдараўна Азаранка|Вікторыя Азаранка]]''' <br> Без гульні || {{Сцяг|Японія}} [[Наомі Осака]] |-valign=top | '''{{Сцяг|Чэхія}} [[Квета Пешкэ]]''' <br> '''{{Сцяг|Нідэрланды}} [[Дэмі Схюрс]]''' <br> 6-1, 4-6, [10-4] || {{Сцяг|ЗША}} [[Ніколь Меліхар]] <br> {{Сцяг|Кітай}} [[Сюй Іфань]] |-valign=top |rowspan=2|[[31 жніўня]] || style="background:#7ba05b;" rowspan="2"| '''[[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат ЗША]]'''<br> {{Сцяг|ЗША}} [[Нью-Ёрк]], [[ЗША]]<br>Турнір Вялікага шлема<br> $21,656,000 — Хард — 128S/128Q/64D/32X<br>[[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2020 у жаночым адзіночным разрадзе|Адзіночны турнір]] — [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2020 у жаночым парным разрадзе|Парны турнір]] || '''{{Сцяг|Японія}} [[Наомі Осака]]'''<br> 1-6, 6-3, 6-3 || {{Сцяг|Беларусь}} [[Вікторыя Фёдараўна Азаранка|Вікторыя Азаранка]] |-valign=top | '''{{Сцяг|Расія}} [[Вера Ігараўна Званарова|Вера Званарова]]''' <br> '''{{Сцяг|Германія}} [[Лаура Зігемунд]]''' <br> 6-4, 6-4 || {{Сцяг|ЗША}} [[Ніколь Меліхар]] <br> {{Сцяг|Кітай}} [[Сюй Іфань]] |-valign=top |} === Верасень === {| class="wikitable" style="font-size:85%;" |- !width="75"|Дата пачатку !width="300"|Турнір !width="210"|Чэмпіёнкі<br>(Лік у фінале) !width="210"|Фіналісткі |-valign=top |rowspan=2|[[7 верасня]] || style="background:#50c878;" rowspan="2"| [[Кубак Стамбула па тэнісе|Кубак Стамбула]]<br>{{Сцяг|Турцыя}} [[Стамбул]], [[Турцыя]]<br>Міжнародная серыя<br>$225,500 — Грунт — 32S/24Q/16D<br>[[Кубак Стамбула па тэнісе 2020|Турнір 2020]] || '''{{Сцяг|Румынія}} [[Патрыча Марыя Цыг]]''' <br> 2-6, 6-1, 7-6(4) ||{{Сцяг|Канада}} [[Эжэні Бушар]] |-valign=top | '''{{Сцяг|Чылі}} [[Алекса Гуарачы]]''' <br> '''{{Сцяг|ЗША}} [[Дэзайр Краўчык]]''' <br> 6-1, 6-3 ||{{Сцяг|Аўстралія}} [[Элен Перэс]] <br> {{Сцяг|Аўстралія}} [[Сторм Сандэрс]] |-valign=top |rowspan=2|[[14 верасня]] || style="background:#c0d077;" rowspan="2"| [[Адкрыты чэмпіянат Італіі па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат Італіі]]<br>{{Сцяг|Італія}} [[Рым]], [[Італія]]<br>Турнір WTA Premier 5<br> €1,692,169 — Грунт — 56S/32Q/28D<br>[[Адкрыты чэмпіянат Італіі па тэнісе 2020 у жаночым адзіночным разрадзе|Адзіночны турнір]] — [[Адкрыты чэмпіянат Італіі па тэнісе 2020 у жаночым парным разрадзе|Парны турнір]] || '''{{Сцяг|Румынія}} [[Сімона Халеп]]''' <br> 6-0, 2-1 — адмова ||{{Сцяг|Чэхія}} [[Караліна Плішкава]] |-valign=top | '''{{Сцяг|Тайвань}} [[Сэ Шувэй]]''' <br> '''{{Сцяг|Чэхія}} [[Барбара Стрыцава]]''' <br> 6-2, 6-2 ||{{Сцяг|Румынія}} [[Яана Ралука Алару]] <br> {{Сцяг|Германія}} [[Ганна-Лена Фрыдзам]] |-valign=top |rowspan=2|[[21 верасня]] || style="background:#50c878;" rowspan="2"| [[Міжнародны тэнісны турнір у Страсбуры]]<br>{{Сцяг|Францыя}} [[Страсбур]], [[Францыя]]<br>Міжнародная серыя<br> $225,500 — Грунт — 32S/24Q/16D<br>[[Міжнародны тэнісны турнір у Страсбуры 2020|Турнір 2020]] || '''{{Сцяг|Украіна}} [[Эліна Міхайлаўна Світоліна|Эліна Світоліна]]''' <br> 6-4, 1-6, 6-2 || {{Сцяг|Казахстан}} [[Алена Андрэеўна Рыбакіна|Алена Рыбакіна]] |-valign=top | '''{{Сцяг|ЗША}} [[Ніколь Меліхар]]''' <br> '''{{Сцяг|Нідэрланды}} [[Дэмі Схюрс]]''' <br> 6-4, 6-3 ||{{Сцяг|ЗША}} [[Хэйлі Картэр]] <br> {{Сцяг|Бразілія}} [[Луіза Стэфані]] |-valign=top |rowspan=2|[[28 верасня]] || style="background:#7ba05b;" rowspan="2"| '''[[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат Францыі]]'''<br> {{Сцяг|Францыя}} [[Парыж]], [[Францыя]]<br>Турнір Вялікага шлема<br> Грунт — 128S/96Q/64D/32X<br>[[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2020 у жаночым адзіночным разрадзе|Адзіночны турнір]] — [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2020 у жаночым парным разрадзе|Парны турнір]] || '''{{Сцяг|Польшча}} [[Іга Свёнтак]]''' <br> 6-4, 6-1 || {{Сцяг|ЗША}} [[Сафія Кенін]] |-valign=top | '''{{Сцяг|Венгрыя}} [[Цімея Бабаш]]''' <br> '''{{Сцяг|Францыя}} [[Крысціна Младэнавіч]]''' <br> 6-4, 7-5 ||{{Сцяг|Чылі}} [[Алекса Гуарачы]] <br> {{Сцяг|ЗША}} [[Дэзайр Краўчык]] |-valign=top |} === Кастрычнік === {| class="wikitable" style="font-size:85%;" |- !width="75"|Дата пачатку !width="300"|Турнір !width="210"|Чэмпіёнкі<br>(Лік у фінале) !width="210"|Фіналісткі |-valign=top |rowspan=2|[[19 кастрычніка]] || style="background:#bf94e4;" rowspan="2"| [[Адкрыты чэмпіянат Астравы па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат Астравы]]<br>{{Сцяг|Чэхія}} [[Астрава]], [[Чэхія]]<br>Прэм’ер серыя<br> $528,500 — Хард(i) — 28S/24Q/16D<br>[[Адкрыты чэмпіянат Астравы па тэнісе 2020|Турнір 2020]]|| '''{{Сцяг|Беларусь}} [[Арына Сяргееўна Сабаленка|Арына Сабаленка]]''' <br> 6-2, 6-2 || {{Сцяг|Беларусь}} [[Вікторыя Фёдараўна Азаранка|Вікторыя Азаранка]] |-valign=top | '''{{Сцяг|Бельгія}} [[Элізэ Мертэнс]]''' <br> '''{{Сцяг|Беларусь}} [[Арына Сяргееўна Сабаленка|Арына Сабаленка]]''' <br> 6-1, 6-3 || {{Сцяг|Канада}} [[Габрыэла Даброўскі]] <br> {{Сцяг|Бразілія}} [[Луіза Стэфані]] |-valign=top |} === Лістапад === {| class="wikitable" style="font-size:85%;" |- !width="75"|Дата пачатку !width="300"|Турнір !width="210"|Чэмпіёнкі<br>(Лік у фінале) !width="210"|Фіналісткі |-valign=top |rowspan=2|[[9 лістапада]] || style="background:#50c878;" rowspan="2"| [[Generali Ladies Linz]]<br>{{Сцяг|Аўстрыя}} [[Лінц]], [[Аўстрыя]]<br>Міжнародная серыя<br>$225,500 — Хард(i) — 32S/24Q/16D<br> [[Generali Ladies Linz 2020|Турнір 2020]]|| '''{{Сцяг|Беларусь}} [[Арына Сяргееўна Сабаленка|Арына Сабаленка]]''' <br> 7-5, 6-2 || {{Сцяг|Бельгія}} [[Элізэ Мертэнс]] |-valign=top | '''{{Сцяг|Славакія}} [[Тамара Зіданшэк]]''' <br> '''{{Сцяг|Нідэрланды}} [[Аранча Рус]]''' <br> 6-3, 6-4 || {{Сцяг|Чэхія}} [[Луцыя Градэцкая]] <br> {{Сцяг|Чэхія}} [[Кацярына Сінякова]] |-valign=top |} === Скасаваныя турніры === {| class="wikitable" style="font-size:85%;" |- !width="75"|Дата пачатку !width="300"|Турнір !width="420"|Прычына скасавання |-valign=top |[[17 лютага]] || style="background:#50c878;" | [[Гран-пры Будапешта па тэнісе|Гран-пры Венгрыі]]<br>{{Сцяг|Венгрыя}} [[Дэбрэцэн]], [[Венгрыя]]<br>Міжнародная серыя<br>$275,000 — Хард(i) — 32S/24Q/16D|| |<br>''У 2020 годзе турнір быў скасаваны праз недамоўленасці па арганізацыі з WTA'' |-valign=top |[[9 сакавіка]] || style="background:#69f;" | [[BNP Paribas Open]]<br>{{Сцяг|ЗША}} [[Індыян-Уэлс (Каліфорнія)|Індыян-Уэлс]], [[ЗША]]<br>Турнір WTA Premier Mandatory<br>$9,035,428 — Хард — 96S/48Q/32D<br>|| rowspan="34" | <br>''У 2020 годзе турніры былі скасаваныя праз [[Пандэмія COVID-19|пандэмію каранавіруснай інфекцыі]]'' |-valign=top |[[23 сакавіка]] || style="background:#69f;"| [[Miami Masters|Адкрыты чэмпіянат Маямі]]<br>{{Сцяг|ЗША}} [[Маямі]], [[ЗША]]<br>Турнір WTA Premier Mandatory<br>$9,035,428 — Хард — 96S/48Q/32D |-valign=top |rowspan=2|[[6 красавіка]] || style="background:#50c878;" | [[Copa Colsanitas|Claro Open Colsanitas]]<br>{{Сцяг|Калумбія}} [[Багата]], [[Калумбія]]<br>Міжнародная серыя<br>$275,000 — Грунт — 32S/24Q/16D |-valign=top | style="background:#bf94e4;" | [[Volvo Cars Open]]<br>{{Сцяг|ЗША}} [[Чарлстан (Паўднёвая Караліна)|Чарлстан]], [[ЗША]]<br>Прэм’ер серыя<br>$848,000 — Грунт — 56S/32Q/16D |-valign=top |[[13 красавіка]] || style="background:#99badd;"| [[Кубак Федэрацыі па тэнісе|Кубак Федэрацыі]] [[Кубак Федэрацыі 2020. Сусветная група#Фінал|2020. Фінал]] |-valign=top |[[20 красавіка]] || style="background:#bf94e4;" | [[Porsche Tennis Grand Prix]]<br>{{Сцяг|Германія}} [[Штутгарт]], [[Германія]]<br>Прэм’ер серыя<br> Грунт(i) — 28S/32Q/16D |-valign=top |[[4 мая]] || style="background:#69f;" | [[Mutua Madrid Open]]<br>{{Сцяг|Іспанія}} [[Мадрыд]], [[Іспанія]]<br>Турнір WTA Premier Mandatory<br> Грунт — 64S/32Q/28D |-valign=top |rowspan=2|[[18 мая]] || style="background:#50c878;" | [[Гран-пры Лалы Мер’ем]]<br>{{Сцяг|Марока}} [[Рабат]], [[Марока]]<br>Міжнародная серыя<br>$275,000 — Грунт — 32S/24Q/16D |-valign=top | style="background:#50c878;" | [[Міжнародны тэнісны турнір у Страсбуры]]<br>{{Сцяг|Францыя}} [[Страсбур]], [[Францыя]]<br>Міжнародная серыя<br> Грунт — 32S/24Q/16D |- valign=top |rowspan=2|[[8 чэрвеня]] || style="background:#50c878;" | [[Адкрыты чэмпіянат Нотынгема па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат Нотынгема]]<br>{{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Нотынгем]], [[Вялікабрытанія]]<br>Міжнародная серыя<br>$275,000 — Трава — 32S/24Q/16D |-valign=top | style="background:#50c878;" | [[Чэмпіянат Расмалена на травяных кортах|Чэмпіянат Расмалена]]<br>{{Сцяг|Нідэрланды}} [[Хертагенбас]], [[Нідэрланды]]<br>Міжнародная серыя<br>$275,000 — Трава — 32S/24Q/16D |-valign=top |rowspan=2|[[15 чэрвеня]] || style="background:#bf94e4;" | [[Адкрыты чэмпіянат Германіі па тэнісе сярод жанчын|Grass Court Championships Berlin]]<br>{{Сцяг|Германія}} [[Берлін]], [[Германія]]<br>Прэм’ер серыя<br>$1,088,000 — Трава — 32S/32Q/16D |-valign=top | style="background:#50c878;" | [[Birmingham Classic]]<br>{{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Бірмінгем]], [[Вялікабрытанія]]<br>Міжнародная серыя<br>$275,000 — Трава — 32S/32Q/16D |-valign=top |rowspan=2|[[22 чэрвеня]] || style="background:#50c878;" | [[Адкрыты чэмпіянат Бад-Хомбурга па тэнісе сярод жанчын|Адкрыты чэмпіянат Бад-Хомбурга]]<br>{{Сцяг|Германія}} [[Бад-Хомбург-фор-дэр-Хёэ]], [[Германія]]<br>Міжнародная серыя<br>$275,000 — Трава — 32S/24Q/16D |-valign=top | style="background:#bf94e4;" | [[Міжнародны тэнісны турнір у Істбарне]]<br>{{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Істбарн]], [[Вялікабрытанія]]<br>Прэм’ер серыя<br>$1,122,000 — Трава — 48S/24Q/16D |- valign=top |[[29 чэрвеня]] || style="background:#7ba05b;" | '''[[Уімблданскі турнір]]'''<br> {{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Лондан]], [[Вялікабрытанія]]<br>Турнір Вялікага шлема<br> Трава — 128S/96Q/64D/16Q/48X |-valign=top |rowspan=2|[[13 ліпеня]] || style="background:#50c878;" | [[Адкрыты чэмпіянат Румыніі па тэнісе сярод жанчын|Адкрыты чэмпіянат Бухарэста]]<br>{{Сцяг|Румынія}} [[Бухарэст]], [[Румынія]]<br>Міжнародная серыя<br>$275,000 — Грунт — 32S/24Q/16D |-valign=top | style="background:#50c878;" | [[Жаночы чэмпіянат Гштада па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат Швейцарыі]]<br>{{Сцяг|Швейцарыя}} [[Лазана]], [[Швейцарыя]]<br>Міжнародная серыя<br>$250,000 — Грунт — 32S/24Q/16D |-valign=top |[[20 ліпеня]] || style="background:#50c878;" | [[Адкрыты чэмпіянат Балтыкі па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат Балтыкі]]<br>{{Сцяг|Латвія}} [[Юрмала]], [[Латвія]]<br>Міжнародная серыя<br>$250,000 — Грунт — 32S/24Q/16D |-valign=top |[[27 ліпеня]] ||bgcolor=#F0DC82 |'''[[Тэніс на Алімпійскіх гульнях|Летнія Алімпійскія гульні]]'''<br>{{Сцяг|Японія}} [[Токіа]], [[Японія]]<br>Летнія Алімпійскія гульні<br>Хард — 64S/32D/16X |-valign=top |rowspan=2|[[3 жніўня]] || style="background:#50c878;" | [[Citi Open]]<br>{{Сцяг|ЗША}} [[Вашынгтон (акруга Калумбія)|Вашынгтон]], [[ЗША]]<br>Міжнародная серыя<br> Хард — 32S/16Q/16D |-valign=top | style="background:#bf94e4;" | [[Silicon Valley Classic]]<br>{{Сцяг|ЗША}} [[Сан-Хасэ (Каліфорнія)|Сан-Хасэ]], [[ЗША]]<br>Прэм’ер серыя<br> Хард — 28S/16Q/16D |-valign=top |[[10 жніўня]] || style="background:#c0d077;" | [[Canada Masters|Rogers Cup]]<br>{{Сцяг|Канада}} [[Манрэаль]], [[Канада]]<br>Турнір WTA Premier 5<br> Хард — 56S/48Q/28D |-valign=top |[[24 жніўня]] || style="background:#50c878;" | [[Адкрыты чэмпіянат Олбані па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат Олбані]]<br>{{Сцяг|ЗША}} [[Олбані (Нью-Ёрк)|Олбані]], [[ЗША]]<br>Міжнародная серыя<br> Хард — 32S/48Q/16D |-valign=top |rowspan=3|[[14 верасня]] || style="background:#50c878;" | [[Адкрыты чэмпіянат правінцыі Цзянсі па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат правінцыі Цзянсі]]<br>{{Сцяг|Кітай}} [[Наньчан]], [[Кітай]]<br>Міжнародная серыя<br>$275,000 — Хард — 32S/24Q/16D |-valign=top | style="background:#50c878;" | [[Адкрыты чэмпіянат Осакі па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат Японіі]]<br>{{Сцяг|Японія}} [[Хірасіма]], [[Японія]]<br>Міжнародная серыя<br>$275,000 — Хард — 32S/32Q/16D |-valign=top | style="background:#bf94e4;" | [[Адкрыты чэмпіянат Чжэнчжоу па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат Чжэнчжоу]]<br>{{Сцяг|Кітай}} [[Чжэнчжоу]], [[Кітай]]<br>Прэм’ер серыя<br> Хард — 28S/32Q/16D |-valign=top |[[5 кастрычніка]] || style="background:#69f;" | [[Адкрыты чэмпіянат Кітая па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат Кітая]]<br>{{Сцяг|КНР}} [[Пекін]], [[Кітай]]<br>Турнір WTA Premier Mandatory<br> Хард — 60S/32Q/28D |-valign=top |rowspan=2|[[12 кастрычніка]] || style="background:#50c878;" | [[Адкрыты чэмпіянат Ганконга па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат Ганконга]]<br>{{Сцяг|Ганконг}} [[Ганконг]]<br>Міжнародная серыя<br>$525,000 — Хард — 32S/24Q/16D |-valign=top | style="background:#50c878;" | [[Адкрыты чэмпіянат Цяньцзіня па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат Цяньцзіня]]<br>{{Сцяг|КНР}} [[Цяньцзінь]], [[Кітай]]<br>Міжнародная серыя<br> $275,000 -Хард — 32S/24Q/16D |-valign=top |rowspan=2|[[19 кастрычніка]] || style="background:#50c878;" | [[Адкрыты чэмпіянат Люксембурга па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат Люксембурга]]<br>{{Сцяг|Люксембург}} [[Люксембург (горад)|Люксембург]]<br>Міжнародная серыя<br> $275,000 — Хард(i) — 32S/24Q/16D |-valign=top | style="background:#bf94e4;" | [[Кубак Крамля]]<br>{{Сцяг|Расія}} [[Масква]], [[Расія]]<br>Прэм’ер серыя<br> Хард(i) — 28S/24Q/16D |-valign=top |[[26 кастрычніка]] || style="background:#919;" | '''[[Трафей эліты WTA|<span style="color:white;">Трафей эліты WTA</span>]]'''<br> {{Сцяг|КНР}} <span style="color:white;">[[Чжухай|<span style="color:white;">Чжухай</span>]], [[Кітай|<span style="color:white;">Кітай</span>]]</span><br><span style="color:white;">Фінал Сусветнага Тура</span><br><span style="color:white;"> $2,600,000 — Хард(i) — 12S (RR)/6D (RR) |-valign=top |[[2 лістапада]] || style="background:#919;" rowspan="2"| '''[[Фінал тура WTA|<span style="color:white;">Фінал тура WTA</span>]]'''<br> {{Сцяг|Кітай}} [[Шэньчжэнь|<span style="color:white;">Шэньчжэнь</span>]], [[Кітай|<span style="color:white;">Кітай</span>]]</span><br><span style="color:white;">Фінал сусветнага тура</span><br><span style="color:white;"> $14,000,000 -Хард(i) — 8S (RR)/8D (RR) |-valign=top |} == Статыстычная інфармацыя == === Адзіночныя турніры === ==== Тытулы паводле гульцоў ==== {| class="wikitable sortable" style="margin-top:0em; text-align:center; font-size:85%;" |- !valign="bottom" width=50 |Агулам тытулаў !class="unsortable" width=190 |Тэнісістка !valign="bottom" width=40 |ТВШ !valign="bottom" width=40 |ФСТ !class="unsortable"| !valign="bottom" width=40 |PM !valign="bottom" width=40 |P5 !valign="bottom" width=40 |P !class="unsortable"| !valign="bottom" width=40 |ET !valign="bottom" width=40 |IS |- align=center |rowspan=1|3 || align=left|{{Сцяг|Беларусь}} [[Арына Сяргееўна Сабаленка|Арына Сабаленка]] || 0 || 0 |||| 0 || 1 || 1 |||| 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|3 || align=left|{{Сцяг|Румынія}} [[Сімона Халеп]] || 0 || 0 |||| 0 || 1 || 1 |||| 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|2 || align=left|{{Сцяг|ЗША}} [[Сафія Кенін]] || 1 || 0 |||| 0 || 0 || 0 |||| 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|2 || align=left|{{Сцяг|Украіна}} [[Эліна Міхайлаўна Світоліна|Эліна Світоліна]] || 0 || 0 || || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 2 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Японія}} [[Наомі Осака]] || 1 || 0 |||| 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Польшча}} [[Іга Свёнтак]] || 1 || 0 |||| 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Беларусь}} [[Вікторыя Фёдараўна Азаранка|Вікторыя Азаранка]] || 0 || 0 |||| 0 || 1 || 0 |||| 0 || 0 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Аўстралія}} [[Эшлі Барці]] || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 1 |||| 0 || 0 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Нідэрланды}} [[Кікі Бертэнс]] || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 1 |||| 0 || 0 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Чэхія}} [[Караліна Плішкава]] || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 1 |||| 0 || 0 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Расія}} [[Кацярына Яўгенаўна Аляксандрова|Кацярына Аляксандрова]] || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 |||| 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|ЗША}} [[Джэніфер Брэдзі]] || 0 || 0 || || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Польшча}} [[Магда Лінет]] || 0 || 0 || || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Казахстан}} [[Алена Андрэеўна Рыбакіна|Алена Рыбакіна]] || 0 || 0 || || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|ЗША}} [[Серэна Уільямс]] || 0 || 0 || || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Хэдэр Уотсан]] || 0 || 0 || || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Францыя}} [[Фіёна Феро]] || 0 || 0 || || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Румынія}} [[Патрыча Марыя Цыг]] || 0 || 0 || || 0 || 0 || 0 |||| 0 || 1 |- align=center |} <small>* ТВШ — турнір Вялікага шлема; ФСТ — Фінал сусветнага тура (Шэньчжэнь); PM — падсерыя Premier Mandatory; P5 — падсерыя Premier 5; P — падсерыя Premier; ET — Трафей эліты; IS — серия International</small> ==== Тытулы паводле краін ==== {| class="wikitable sortable" style="margin-top:0em; text-align:center; font-size:85%;" |- !valign="bottom" width=50 |Агулам тытулаў !valign="bottom" width=120 |Краіна !valign="bottom" width=40 |ТВШ !valign="bottom" width=40 |ФСТ !class="unsortable"| !valign="bottom" width=40 |PM !valign="bottom" width=40 |P5 !valign="bottom" width=40 |P !class="unsortable"| !valign="bottom" width=40 |ET !valign="bottom" width=40 |IS |- align=center |rowspan=1|4 || align=left|{{USA}} || 1 || 0 |||| 0 || 0 || 0 |||| 0 || 3 |- align=center |rowspan=1|4 || align=left|{{BLR}} || 0 || 0 |||| 0 || 2 || 1 |||| 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|4 || align=left|{{ROM}} || 0 || 0 |||| 0 || 1 || 1 |||| 0 || 2 |- align=center |rowspan=1|2 || align=left|{{POL}} || 1 || 0 |||| 0 || 0 || 0 |||| 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|2 || align=left|{{UKR}} || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 |||| 0 || 2 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{JPN}} || 1 || 0 |||| 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{AUS}} || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 1 |||| 0 || 0 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{NED}} || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 1 |||| 0 || 0 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{CZE}} || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 1 |||| 0 || 0 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{GBR}} || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 |||| 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{KAZ}} || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 |||| 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{RUS}} || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 |||| 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{FRA}} || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 |||| 0 || 1 |- align=center |} <small>* ТВШ — турнір Вялікага шлема; ФСТ — Фінал сусветнага тура (Шэньчжэнь); PM — падсерыя Premier Mandatory; P5 — падсерыя Premier 5; P — падсерыя Premier; ET — Трафей эліты; IS — серыя International</small> ==== Рэйтынг WTA ==== {| class ="standard" style="font-size: 85%" ! colspan="5" align=center| Рэйтынг WTA (рэйтынг ад 16 лістапада 2020 года) |- align=center ! width="20" |# ! width="200" |Тэнісістка ! width="50" |Ачкі ! width="50" |2019 ! width="40" |+/- |- align=center | 1 || align=left| {{Сцяг|Аўстралія}} [[Эшлі Барці]] || 8 717 || 1 ||align=left| {{steady}} |- align=center | 2 || align=left| {{Сцяг|Румынія}} [[Сімона Халеп]] || 7 255 || 4 ||align=left| {{increase}} 2 |- align=center | 3 || align=left| {{Сцяг|Японія}} [[Наомі Осака]] || 5 780 || 3 ||align=left| {{steady}} 7 |- align=center | 4 || align=left| {{Сцяг|ЗША}} [[Сафія Кенін]] || 5 760 || 12 ||align=left| {{increase}} 8 |- align=center | 5 || align=left| {{Сцяг|Украіна}} [[Эліна Міхайлаўна Світоліна|Эліна Світоліна]] || 5 260 || 8 ||align=left| {{increase}} 3 |- align=center | 6 || align=left| {{Сцяг|Чэхія}} [[Караліна Плішкава]] || 5 205 || 2 ||align=left| {{decrease}} 4 |- align=center | 7 || align=left| {{Сцяг|Канада}} [[Б’янка Андрэеску]] || 4 555 || 5 ||align=left| {{decrease}} 2 |- align=center | 8 || align=left| {{Сцяг|Чэхія}} [[Петра Квітава]] || 4 516 || 6 ||align=left| {{decrease}} 2 |- align=center | 9 || align=left| {{Сцяг|Нідэрланды}} [[Кікі Бертэнс]] || 4 505 || 10 ||align=left| {{increase}} 1 |- align=center | 10 || align=left| {{Сцяг|Беларусь}} [[Арына Сяргееўна Сабаленка|Арына Сабаленка]] || 4 220 || 14 ||align=left| {{increase}} 4 |- align=center | 11 || align=left| {{Сцяг|ЗША}} [[Серэна Уільямс]] || 4 080 || 9 ||align=left| {{decrease}} 2 |- align=center | 12 || align=left| {{Сцяг|Швейцарыя}} [[Белінда Бенчыч]] || 4 010 || 7 ||align=left| {{decrease}} 5 |- align=center | 13 || align=left| {{Сцяг|Беларусь}} [[Вікторыя Фёдараўна Азаранка|Вікторыя Азаранка]] || 3 426 || 50 ||align=left| {{increase}} 37 |- align=center | 14 || align=left| {{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Яхана Конта]] || 3 152 || 11 ||align=left| {{decrease}} 3 |- align=center | 15 || align=left| {{Сцяг|Іспанія}} [[Гарбінье Мугуруса]] || 3 016 || 36 ||align=left| {{increase}} 21 |- align=center | 16 || align=left| {{Сцяг|ЗША}} [[Мэдысан Кіз]] || 2 962 || 13 ||align=left| {{decrease}} 3 |- align=center | 17 || align=left| {{Сцяг|Польшча}} [[Іга Свёнтак]] || 2 960 || 61 ||align=left| {{increase}} 44 |- align=center | 18 || align=left| {{Сцяг|Харватыя}} [[Петра Марціч]] || 2 850 || 15 ||align=left| {{decrease}} 3 |- align=center | 19 || align=left| {{Сцяг|Казахстан}} [[Алена Андрэеўна Рыбакіна|Алена Рыбакіна]] || 2 696 || 37 ||align=left| {{increase}} 18 |- align=center | 20 || align=left| {{Сцяг|Бельгія}} [[Элізэ Мертэнс]] || 2 650 || 18 ||align=left| {{decrease}} 2 |- align=center |} ==== Першыя ракеткі 2020 года ==== {| class ="standard" style="font-size: 85%" !width=150|Тэнісістка !width=110|Ад якой даты !width=110|Па якую дату !width=50|Колькасць тыдняў |- align=center |align=left|{{Сцяг|Аўстралія}} [[Эшлі Барці]] | 9 верасня 2019 | | |- align=center |} ==== Дэбютныя тытулы ==== * {{Сцяг|Расія}} [[Кацярына Яўгенаўна Аляксандрова|Кацярына Аляксандрова]] — [[Адкрыты чэмпіянат Шэньчжэня па тэнісе сярод жанчын 2020|Шэньчжэнь]] * {{Сцяг|ЗША}} [[Джэніфер Брэдзі]] — [[Міжнародный жаночы тэнісны турнір у Лексінгтане 2020|Лексінгтан]] * {{Сцяг|Румынія}} [[Патрыча Марыя Цыг]] — [[Кубак Стамбула па тэнісе 2020|Стамбул]] * {{Сцяг|Польшча}} [[Іга Свёнтак]] — [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2020 у жаночым адзіночным разрадзе|Адкрыты чэмпіянат Францыі]] === Парныя турніры === ==== Тытулы паводле гульцоў ==== {| class="wikitable sortable" style="margin-top:0em; text-align:center; font-size:85%;" |- !valign="bottom" width=50 |Агулам тытулаў !class="unsortable" width=190 |Тэнісістка !valign="bottom" width=40 |ТВШ !valign="bottom" width=40 |ФСТ !class="unsortable"| !valign="bottom" width=40 |PM !valign="bottom" width=40 |P5 !valign="bottom" width=40 |P !class="unsortable"| !valign="bottom" width=40 |ET !valign="bottom" width=40 |IS |- align=center |rowspan=1|4 || align=left|{{Сцяг|Тайвань}} [[Сэ Шувэй]] || 0 || 0 |||| 0 || 2 || 2 |||| 0 || 0 |- align=center |rowspan=1|4 || align=left|{{Сцяг|Чэхія}} [[Барбара Стрыцава]] || 0 || 0 |||| 0 || 2 || 2 |||| 0 || 0 |- align=center |rowspan=1|2 || align=left|{{Сцяг|Венгрыя}} [[Цімея Бабаш]] || 2 || 0 |||| 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 |- align=center |rowspan=1|2 || align=left|{{Сцяг|Францыя}} [[Крысціна Младэнавіч]] || 2 || 0 |||| 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 |- align=center |rowspan=1|2 || align=left|{{Сцяг|Нідэрланды}} [[Дэмі Схюрс]] || 0 || 0 |||| 0 || 1 || 0 |||| 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|2 || align=left|{{Сцяг|ЗША}} [[Ніколь Меліхар]] || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 1 |||| 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|2 || align=left|{{Сцяг|Славакія}} [[Тамара Зіданшэк]] || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 |||| 0 || 2 |- align=center |rowspan=1|2 || align=left|{{Сцяг|ЗША}} [[Дэзайр Краўчык]] || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 |||| 0 || 2 |- align=center |rowspan=1|2 || align=left|{{Сцяг|Нідэрланды}} [[Аранча Рус]] || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 |||| 0 || 2 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Расія}} [[Вера Ігараўна Званарова|Вера Званарова]] || 1 || 0 |||| 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Германія}} [[Лаура Зігемунд]] || 1 || 0 |||| 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Чэхія}} [[Квета Пешкэ]] || 0 || 0 |||| 0 || 1 || 0 |||| 0 || 0 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Японія}} [[Сюка Ааяма]] || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 1 |||| 0 || 0 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Кітай}} [[Сюй Іфань]] || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 1 |||| 0 || 0 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Бельгія}} [[Элізэ Мертэнс]] || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 1 |||| 0 || 0 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Беларусь}} [[Арына Сяргееўна Сабаленка|Арына Сабаленка]] || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 1 |||| 0 || 0 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Японія}} [[Эна Сібахара]] || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 1 |||| 0 || 0 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Украіна}} [[Кацярына Уладзіміраўна Бандарэнка|Кацярына Бандарэнка]] || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 |||| 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Германія}} [[Юлія Вахачык]] || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 |||| 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Чэхія}} [[Луцыя Градэцкая]] || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 |||| 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Чылі}} [[Алекса Гуарачы]] || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 |||| 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|ЗША}} [[Хэйлі Картэр]] || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 |||| 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Украіна}} [[Надзея Віктараўна Кічанок|Надзея Кічанок]] || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 |||| 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Чэхія}} [[Барбара Крэйчыкава]] || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 |||| 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Індыя}} [[Саня Мірза]] || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 |||| 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|ЗША}} [[Эйжа Мухамад]] || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 |||| 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Мексіка}} [[Гільяна Ольмас]] || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 |||| 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Румынія}} [[Лаура-Іаана Паар]] || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 |||| 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Чэхія}} [[Крысціна Плішкава]] || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 |||| 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Аўстралія}} [[Арына Іванаўна Радыёнава|Арына Радыёнава]] || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 |||| 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Аўстралія}} [[Сторм Сандэрс]] || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 |||| 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Чэхія}} [[Кацярына Сінякова]] || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 |||| 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Бразілія}} [[Луіза Стэфані]] || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 |||| 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|ЗША}} [[Тэйлар Таўнсенд]] || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 |||| 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Канада}} [[Шэран Фічмен]] || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 |||| 0 || 1 |- align=center |} <small>* ТВШ — турнір Вялікага шлема; ФСТ — Фінал сусветнага тура (Шэньчжэнь); PM — падсерыя Premier Mandatory; P5 — падсерыя Premier 5; P — падсерыя Premier; ET — Трафей эліты; IS — серыя International</small> ==== Тытулы паводле краін ==== {| class="wikitable sortable" style="margin-top:0em; text-align:center; font-size:85%;" |- !valign="bottom" width=50 |Агулам тытулаў !valign="bottom" width=120 |Краіна !valign="bottom" width=40 |ТВШ !valign="bottom" width=40 |ФСТ !class="unsortable"| !valign="bottom" width=40 |PM !valign="bottom" width=40 |P5 !valign="bottom" width=40 |P !class="unsortable"| !valign="bottom" width=40 |ET !valign="bottom" width=40 |IS |- align=center |rowspan=1|7 || align=left|{{CZE}} || 0 || 0 |||| 0 || 3 || 2 |||| 0 || 2 |- align=center |rowspan=1|6 || align=left|{{USA}} || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 1 |||| 0 || 5 |- align=center |rowspan=1|4 || align=left|{{TPE}} || 0 || 0 |||| 0 || 2 || 2 |||| 0 || 0 |- align=center |rowspan=1|4 || align=left|{{NED}} || 0 || 0 |||| 0 || 1 || 0 |||| 0 || 3 |- align=center |rowspan=1|2 || align=left|{{HUN}} || 2 || 0 |||| 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 |- align=center |rowspan=1|2 || align=left|{{FRA}} || 2 || 0 |||| 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 |- align=center |rowspan=1|2 || align=left|{{GER}} || 1 || 0 |||| 0 || 0 || 0 |||| 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|2 || align=left|{{SLO}} || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 |||| 0 || 2 |- align=center |rowspan=1|2 || align=left|{{UKR}} || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 |||| 0 || 2 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{RUS}} || 1 || 0 |||| 0 || 0 || 0 |||| 0 || 0 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{BLR}} || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 1 |||| 0 || 0 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{BEL}} || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 1 |||| 0 || 0 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{CHN}} || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 1 |||| 0 || 0 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{JPN}} || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 1 |||| 0 || 0 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{AUS}} || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 |||| 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{BRA}} || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 |||| 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{IND}} || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 |||| 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{CAN}} || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 |||| 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{MEX}} || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 |||| 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{ROM}} || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 |||| 0 || 1 |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{CHI}} || 0 || 0 |||| 0 || 0 || 0 |||| 0 || 1 |- align=center |} <small>* ТВШ — турнір Вялікага шлема; ФСТ — Фінал сусветнага тура (Шэньчжэнь); PM — падсерыя Premier Mandatory; P5 — падсерыя Premier 5; P — падсерыя Premier; ET — Трафей эліты; IS — серыя International</small><br><small>* — калі пара-пераможца прадстаўляе адну краіну, то гэтая перамога ўлічана па разе ў кожнага гульца і 1 раз у самой краіны</small> ==== Рэйтынг WTA ==== {| class ="standard" style="font-size: 85%" ! colspan="5" align=center| Рэйтынг WTA (рэйтынг ад 16 лістапада 2020 года) |- align=center ! width="20" |# ! width="200" |Тэнісістка ! width="50" |Ачкі ! width="50" |2019 ! width="40" |+/- |- align=center | 1 || align=left| {{Сцяг|Тайвань}} [[Сэ Шувэй]] || 9 010 || 4 ||align=left| {{increase}} 3 |- align=center | 2 || align=left| {{Сцяг|Чэхія}} [[Барбара Стрыцава]] || 8 945 || 1 ||align=left| {{decrease}} 1 |- align=center | 3 || align=left| {{Сцяг|Францыя}} [[Крысціна Младэнавіч]] || 8 115 || 2 ||align=left| {{decrease}} 1 |- align=center | 4 || align=left| {{Сцяг|Венгрыя}} [[Цімея Бабаш]] || 7 955 || 3 ||align=left| {{decrease}} 1 |- align=center | 5 || align=left| {{Сцяг|Беларусь}} [[Арына Сяргееўна Сабаленка|Арына Сабаленка]] || 7 575 || 5 ||align=left| {{steady}} |- align=center | 6 || align=left| {{Сцяг|Бельгія}} [[Элізэ Мертэнс]] || 7 490 || 6 ||align=left| {{steady}} |- align=center | 7 || align=left| {{Сцяг|Чэхія}} [[Барбара Крэйчыкава]] || 5 955 || 13 ||align=left| {{increase}} 6 |- align="center" | 8 || align=left| {{Сцяг|Чэхія}} [[Кацярына Сінякова]] || 5 865 || 7 ||align=left| {{decrease}} 1 |- align=center | 9 || align=left| {{Сцяг|Кітай}} [[Сюй Іфань]] || 5 820 || 8 ||align=left| {{decrease}} 1 |- align=center | 10 || align=left| {{Сцяг|Канада}} [[Габрыэла Даброўскі]] || 5 675 || 8 ||align=left| {{decrease}} 2 |- align=center | 11 || align=left| {{Сцяг|ЗША}} [[Ніколь Меліхар]] || 4 730 || 20 || align="left" | {{increase}} 9 |- align=center | 12 || align=left| {{Сцяг|Нідэрланды}} [[Дэмі Схюрс]] || 4 730 || 14 ||align=left| {{increase}} 2 |- align=center | 13 || align=left| {{Сцяг|Германія}} [[Ганна-Лена Гронефельд]] || 4 495 || 11 ||align=left| {{decrease}} 2 |- align="center" | 14 || align=left| {{Сцяг|Аўстралія}} [[Эшлі Барці]] || 4 060 || 19 || align="left" | {{increase}} 5 |- align=center |rowspan=2| 15 || align=left| {{Сцяг|Тайвань}} [[Лаціша Чан]] || 3 905 || 15 ||align=left| {{steady}} |- align=center | align=left| {{Сцяг|Тайвань}} [[Чжань Хаацын]] || 3 905 || 15 || align="left" | {{steady}} |- align=center | 17 || align=left| {{Сцяг|Чэхія}} [[Квета Пешкэ]] || 3 820 || 21 ||align=left| {{increase}} 4 |- align=center | 18 || align=left| {{Сцяг|Кітай}} [[Дуань Ін’ін]] || 3 810 || 17 ||align=left| {{decrease}} 1 |- align=center | 19 || align=left| {{Сцяг|Латвія}} [[Алена Яўгенаўна Астапенка|Алена Астапенка]] || 3 680 || 22 ||align=left| {{increase}} 3 |- align=center | 20 || align=left| {{Сцяг|ЗША}} [[Бетані Матэк-Сандс]] || 3 640 || 24 || align="left" | {{increase}} 4 |- align=center |} ==== Першыя ракеткі 2020 года ==== {| class ="standard" style="font-size: 85%" !width=160|Тэнісістка !width=110|Ад якой даты !width=110|Па якую дату !width=50|Колькасць тыдняў |- align=center |align=left|{{Сцяг|Чэхія}} [[Барбара Стрыцава]] |21 кастрычніка 2019 |2 лютага 2020 |15 |- align=center |align=left|{{Сцяг|Тайвань}} [[Сэ Шувэй]] |3 лютага 2020 |23 лютага 2020 |3 |- align=center |align=left|{{Сцяг|Францыя}} [[Крысціна Младэнавіч]] |24 лютага 2020 |1 сакавіка 2020 |1 |- align=center |align=left|{{Сцяг|Тайвань}} [[Сэ Шувэй]] |2 сакавіка 2020 | | |- align=center |} ==== Дэбютныя тытулы ==== * {{Сцяг|ЗША}} [[Тэйлар Таўнсенд]] — [[Адкрыты чэмпіянат Окленда па тэнісе 2020|Окленд]] * {{Сцяг|Аўстралія}} [[Арына Іванаўна Радыёнава|Арына Радыёнава]] — [[Тэнісны чэмпіянат Хуахіна 2020|Хуахін]] * {{Сцяг|Германія}} [[Юлія Вахачык]] — [[Адкрыты чэмпіянат Ліёна па тэнісе 2020|Ліён]] * {{Сцяг|Румынія}} [[Лаура-Іаана Паар]] — [[Адкрыты чэмпіянат Ліёна па тэнісе 2020|Ліён]] === Турніры змяшаных пар === ==== Тытулы паводле гульцоў ==== {| class="wikitable sortable" style="margin-top:0em; text-align:center; font-size:85%;" |- !valign="bottom" width=50 |Агулам тытулаў !class="unsortable" width=190 |Тэнісістка !valign="bottom" width=40 |ТВШ |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{Сцяг|Чэхія}} [[Барбара Крэйчыкава]] || 1 |} <small>* ТВШ — турнір Вялікага шлема</small> ==== Тытулы паводле краін ==== {| class="wikitable sortable" style="margin-top:0em; text-align:center; font-size:85%;" |- !valign="bottom" width=50 |Агулам тытулаў !valign="bottom" width=120 |Краіна !valign="bottom" width=40 |ТВШ |- align=center |rowspan=1|1 || align=left|{{CZE}} || 1 |} <small>* ТВШ — турнір Вялікага шлема</small> === Скончылі кар’еру === * {{Сцяг|Данія}} [[Караліна Вазняцкі]] * {{Сцяг|ЗША}} [[Ваня Кінг]] * {{Сцяг|Швецыя}} [[Юхана Ларсан]] * {{Сцяг|Расія}} [[Кацярына Валер’еўна Макарава|Кацярына Макарава]] * {{Сцяг|Іспанія}} [[Марыя Хасэ Марцінес Санчэс]] * {{Сцяг|Люксембург}} [[Мэндзі Мінела]] * {{Сцяг|Аўстралія}} [[Джэсіка Мур]] * {{Сцяг|Швейцарыя}} [[Раміна Апрандзі]] * {{Сцяг|Францыя}} [[Палін Парманцье]] * {{Сцяг|Славакія}} [[Магдалена Рыбарыкава]] * {{Сцяг|Іспанія}} [[Сільвія Салер-Эспіноса]] * {{Сцяг|Іспанія}} [[Карла Суарэс Навара]] * {{Сцяг|ЗША}} [[Ганна Дзмітрыеўна Тацішвілі|Ганна Тацішвілі]] * {{Сцяг|Японія}} [[Рыка Фудзівара]] * {{Сцяг|Расія}} [[Марыя Юр’еўна Шарапава|Марыя Шарапава]] === Аднавілі кар’еру === * {{Сцяг|Бельгія}} [[Кім Клейстэрс]] * {{Сцяг|Боснія і Герцагавіна}} [[Цвятана Піронкава]] * {{Сцяг|Францыя}} [[Араван Рэзаі]] == Гл. таксама == * [[Жаночая тэнісная асацыяцыя]] * [[Міжнародная федэрацыя тэніса]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.wtatennis.com/ Афіцыйны сайт WTA]{{ref-en}} * [http://www.itftennis.com/ Афіцыйны сайт ITF]{{ref-en}} {{Сезоны WTA}} <!--{{Тур WTA 2020}} {{2020 год у тэнісе}}--> [[Катэгорыя:2020 год у тэнісе]] [[Катэгорыя:Сезоны WTA|2020]] [[Катэгорыя:Спартыўныя спаборніцтвы, якія завяршыліся датэрмінова праз пандэмію COVID-19]] 84c1iqx2mhod47s5zc84ol5viqpmo4p 0 748614 5202995 4716991 2026-09-21T07:24:28Z Autumndancer 168015 5202995 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Су-Сент-Мары}} {{Канал |Назва = Су-Сент-Мары |Арыгінальная назва = {{lang-en|Sault Ste. Marie Canal}} |Выява = Sault canal NHS adjusted.jpg |Подпіс = |Карта = |Подпіс карты = |Даўжыня = |Максімальная глыбіня = |Расход вады = |Месца вымярэння = |Уваход = |Месцазнаходжанне ўваходу = |Вышыня ўваходу = |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 46.512499|s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = W|s_lon_deg = 84.371110|s_lon_min = |s_lon_sec = |Вусце = |Месцазнаходжанне вусця = |Вышыня вусця = |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 46.512001|m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = W|m_lon_deg = 84.343148|m_lon_min = |m_lon_sec = |Ухіл канала = |Краіна = {{сцягафікацыя|Канада}} |Рэгіён = [[Антарыа (правінцыя)|Антарыа]] |Катэгорыя на Вікісховішчы = Sault Ste. Marie Canal }} '''Су-Сент-Мары́'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{lang-en|Sault Ste. Marie Canal}}) — [[Канал (гідраграфія)|каналізаваны]] водны шлях на мяжы [[ЗША]] і [[Канада|Канады]]. Злучае азёры [[Верхняе (возера)|Верхняе]] і [[Гурон]] у абход [[Парог ракі|парогаў]] на рацэ [[Сент-Мэрыс (рака)|Сент-Мэрыс]]. Адкрыты ў 1855 годзе{{sfn|БелЭн|2002}}{{sfn|ВСЭ|1969—1978}}. Канчаткова канал і [[шлюз]] пабудаваны ў 1895<ref name="К">[https://parks.canada.ca/lhn-nhs/on/ssmarie Sault Ste. Marie Canal National Historic Site]{{ref-en}}{{ref-fr}}</ref> годзе і з’яўляецца апошнім звяном у агульнаканадскім суднаходным ланцугу ад [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]] да возера Верхняе. У той час шлюз канала быў самым доўгім і першым шлюзам з электрычным прыводам у свеце. Складаецца канал Су-Сент-Мары з трох паралельных каналаў. Два з іх у ЗША (даўжыня паўночнага 2,6 км, глыбіня 7,5 м; даўжыня паўднёвага 2,5 км, глыбіня 5,5 м) і адзін у Канадзе (даўжыня 2,2 км, глыбіня 6,7 м). == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Су-Сент-Мары́||290}} * {{крыніцы/ГЭС (1989)|Су-Сент-Мари́|459}} * {{ВСЭ3|Су-Сент-Мари}} == Спасылкі == * [https://parks.canada.ca/lhn-nhs/on/ssmarie Sault Ste. Marie Canal National Historic Site]{{ref-en}}{{ref-fr}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{ізаляваны артыкул|date=2023-09-18}} [[Катэгорыя:Гідраграфія Канады]] [[Катэгорыя:Геаграфія Антарыа]] gc8obzwpu44tfgd4r3ynbfryti371we 100 753022 5202781 5202104 2026-09-20T15:51:37Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5202781 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Роберт Портэр Патэрсан|2026-09-20T10:52:26Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Сяргей Васілевіч Шабельцаў|2026-09-18T14:11:48Z|АлесьНавіцкі90}} {{Новы артыкул|Роберт Адам|2026-09-18T08:27:55Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Сяргей Іванавіч Агнёў|2026-09-18T06:57:17Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Агатангелос|2026-09-18T06:15:15Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Баляслаў Длускі|2026-09-16T20:28:09Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Максім Аляксеевіч Антановіч|2026-09-16T13:47:04Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Ківа Бязносік|2026-09-16T13:34:02Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Апіян|2026-09-16T06:37:40Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Карл Юльянавіч Апель|2026-09-16T06:26:31Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Апекс|2026-09-16T06:13:34Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Анджэла Басет|2026-09-14T20:20:35Z|BilboBeggins}} {{Новы артыкул|Міхаіл Іосіфавіч Авербах|2026-09-14T09:54:00Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Абіятычныя фактары|2026-09-14T05:43:03Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Георгій Юр'евіч Філімонаў|2026-09-13T12:07:33Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Леанід Іванавіч Леўшчанка|2026-09-12T18:17:00Z|Чаховіч Уладзіслаў}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> ea45w164dk6fcorgwl2vza1roctizgi 100 753274 5202780 5202373 2026-09-20T15:51:18Z NirvanaBot 40832 +5 новых 5202780 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Свіслацкі завулак (Мінск)|2026-09-20T12:24:22Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Рашыцельны|2026-09-19T20:55:10Z|Siliyiw}} {{Новы артыкул|Падгор’е (Веткаўскі раён)|2026-09-19T20:19:30Z|Siliyiw}} {{Новы артыкул|Гутка (Веткаўскі раён)|2026-09-19T19:54:53Z|Siliyiw}} {{Новы артыкул|Гібкі|2026-09-19T16:45:05Z|Siliyiw}} {{Новы артыкул|Сіні Востраў|2026-09-19T15:19:50Z|Siliyiw}} {{Новы артыкул|Новыя Лугінцы|2026-09-19T14:57:45Z|Siliyiw}} {{Новы артыкул|Выгар (Веткаўскі раён)|2026-09-19T14:05:05Z|Siliyiw}} {{Новы артыкул|Уорэнс (Барбадас)|2026-09-18T21:05:05Z|Maksonkaa}} {{Новы артыкул|Холтаўн|2026-09-18T20:45:54Z|Maksonkaa}} {{Новы артыкул|Спейтстаўн|2026-09-18T20:14:27Z|Maksonkaa}} {{Новы артыкул|Элмайра (Нью-Ёрк)|2026-09-18T12:18:36Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 9woemhs2ohklta87gh059sanmtcv35o 100 753287 5202778 5202371 2026-09-20T15:50:44Z NirvanaBot 40832 +14 новых 5202778 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Свіслацкі завулак (Мінск)|2026-09-20T12:24:22Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Жывіцы герба «Ястрабец»|2026-09-20T08:34:46Z|BasiliusNorr}} {{Новы артыкул|Жывіцкія герба «Дравіца»|2026-09-20T08:13:06Z|BasiliusNorr}} {{Новы артыкул|Аляксій (Шынкевіч)|2026-09-20T08:10:39Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Беларусазнаўства ў Японіі|2026-09-19T22:25:52Z|АлесьНавіцкі90}} {{Новы артыкул|Беларусазнаўства ў Чэхіі|2026-09-19T22:07:48Z|АлесьНавіцкі90}} {{Новы артыкул|Беларусазнаўства ў Канадзе|2026-09-19T21:26:32Z|АлесьНавіцкі90}} {{Новы артыкул|Беларусазнаўства ў Кітаі|2026-09-19T21:17:10Z|АлесьНавіцкі90}} {{Новы артыкул|Рашыцельны|2026-09-19T20:55:10Z|Siliyiw}} {{Новы артыкул|Беларуска-іспанскія адносіны|2026-09-19T20:44:50Z|АлесьНавіцкі90}} {{Новы артыкул|Падгор’е (Веткаўскі раён)|2026-09-19T20:19:30Z|Siliyiw}} {{Новы артыкул|Гутка (Веткаўскі раён)|2026-09-19T19:54:53Z|Siliyiw}} {{Новы артыкул|Беларусы Кітая|2026-09-19T18:08:26Z|АлесьНавіцкі90}} {{Новы артыкул|Гібкі|2026-09-19T16:45:05Z|Siliyiw}} {{Новы артыкул|Сіні Востраў|2026-09-19T15:19:50Z|Siliyiw}} {{Новы артыкул|Новыя Лугінцы|2026-09-19T14:57:45Z|Siliyiw}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 5af5wcezcifpthmhf9a2foe7bvzwbkj 0 758956 5202806 5190732 2026-09-20T17:32:06Z JerzyKundrat 174 5202806 wikitext text/x-wiki {{мастак}} {{цёзкі2|Федаровіч}} '''Сафія Федаровіч''' ({{lang-en|Sophie Fedorovitch}}; [[3 снежня]] [[1893]] — [[25 студзеня]] [[1953]]<ref name="ballet">{{Cite web|url=http://www.ballet.co.uk/followingsirfred/beth_genne_ashton_fedorovitch_symphonic_variations.htm|title=Frederick Ashton, Following the Fred Step|author=Grater|first=Adrian|publisher=Ballet.co.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20131004215553/http://www.ballet.co.uk/followingsirfred/beth_genne_ashton_fedorovitch_symphonic_variations.htm|archive-date=4 October 2013|access-date=2013-06-24|url-status=dead}}</ref>) — тэатральная мастачка беларускага паходжання, якая супрацоўнічала з балетным харэографам [[Фрэдэрык Аштан|Фрэдэрыкам Аштанам]] з моманту яго першай балетнай пастаноўкі ў 1926 годзе да яе выпадковай смерці ў 1953 годзе. Федаровіч рабіла праекты для шэрагу брытанскіх харэографаў, у тым ліку {{нп3|Нінет дэ Валуа||uk|Нінетт де Валуа}} і {{нп3|Энтані Цюдар|Энтані Цюдара|uk|Ентоні Тюдор}}, а таксама для оперы і тэатра. З 1951 года і да сваёй смерці ў 1953 годзе яна была членам мастацкай кансультатыўнай групы {{нп3|Каралеўскі балет (Лондан)|балета Сэдлера Уэлса|ru|Королевский балет (Лондон)}}, і гэтую ролю яна выконвала неафіцыйна на працягу многіх гадоў<ref name="ODOD2">{{cite book|last1=Craine|first1=Debra|url=https://archive.org/details/oxforddictionary0000crai_a8h2|title=The Oxford Dictionary of Dance|last2=Mackrell|first2=Judith|publisher=Oxford University Press|year=2010|isbn=978-0-19-956344-9|page=[https://archive.org/details/oxforddictionary0000crai_a8h2/page/164 164]|url-access=registration}}</ref>. У артыкуле 2012 года ў «Research in Dance Education» Элізабэт Мак-Лін сцвярджае, што Федаровіч аказала «фарміравальны ўплыў» на дызайн брытанскага балета 1930-х і 1940-х гадоў і што яе трэба лічыць роўнай сучасніку [[Крысціян Берар|Крысціяну Берару]]<ref name="McLean">{{Cite web|url=http://www.eric.ed.gov/ERICWebPortal/search/detailmini.jsp?_nfpb=true&_&ERICExtSearch_SearchValue_0=EJ972952&ERICExtSearch_SearchType_0=no&accno=EJ972952|title=Influences and Inspirations: The Ballet Designs of Sophie Fedorovitch|publisher=Research in Dance Education, v13 n2 pp. 197–213|access-date=6 July 2013}}</ref>. == Ранні перыяд жыцця == Федаровіч нарадзілася і вырасла ў [[Мінск]]у, вучылася жывапісу ў [[Кракаў|Кракаве]], [[Масква|Маскве]] і [[Санкт-Пецярбург]]у. У 1920 годзе пераехала ў Англію. Пачынала як жывапісец, пасля сустрэчы з Аштанам больш увагі надавала сцэнаграфіі і дызайну касцюмаў<ref name="Ballet.co.uk">Genné, Beth. [http://www.ballet.co.uk/followingsirfred/beth_genne_ashton_fedorovitch_symphonic_variations.htm «My Dearest Friend, My Greatest Collaborator — Ashton, Fedorovitch and Symphonic Variations»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131004215553/http://www.ballet.co.uk/followingsirfred/beth_genne_ashton_fedorovitch_symphonic_variations.htm|date=4 October 2013}}, Ballet.co.uk, accessed 23 June 2013</ref>. == Кар’ера == [[Файл:Sophie Fedorovitch - 22 Bury Walk Chelsea SW3 6QB.jpg|250px|міні|Дом Сафіі Федаровіч]] Аштан і Федаровіч сустрэліся ў 1925 годзе, іх пазнаёміла [[Мары Рамбер]], якую Сафія Федаровіч ведала з 1921 года. Яны працавалі разам над балетам «{{нп3|Трагедыя моды|||A Tragedy of Fashion}}», першым балетам Аштана ў 1926 годзе. Касцюмы і дэкарацыі былі створаны Федаровіч, якая працягнула працаваць з Аштанам больш за дваццаць гадоў і стала, паводле яго слоў, «не толькі яго самым блізкім сябрам, але і яго лепшым мастацкім супрацоўнікам і дарадцам»<ref name="Ballet.co.uk"/>. Як сябар і супрацоўнік, яна зрабіла большасць сваіх ранніх работ для Аштана<ref name="Birmingham">{{Cite web|url=http://www.brb.org.uk/masque/index.htm?act=Person&urn=295|title=Sophie Fedorovitch|publisher=Birmingham Royal Ballet|access-date=26 June 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130531121632/http://brb.org.uk/masque/index.htm?act=Person&urn=295|archivedate=31 мая 2013|url-status=dead}}</ref>. Усяго яны супрацоўнічалі над адзінаццаццю творамі<ref name="Ballet.co.uk" />. У 1940 годзе Федаровіч зрабіла сцэнічны дызайн і «простыя, але цудоўныя касцюмы» для самай вядомай працы харэографа {{нп3|Андрэ Говард|||Andrée Howard}} «La fête étrange» для Лонданскага балета, заснаванага на фрагменце з рамана {{нп3|Ален-Фурнье|Алена-Фурнье|ru|Ален-Фурнье}} «{{нп3|Вялікі Мольн||ru|Большой Мольн}}»<ref>{{Cite web|url=http://danceviewtimes.com/2005/Autumn/04/rb.html|title=Bids for recognition|access-date=6 July 2013|archive-date=3 сакавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303234202/http://danceviewtimes.com/2005/Autumn/04/rb.html|url-status=dead}}</ref>. Ён быў пастаўлена больш за 200 разоў {{нп3|Каралеўскі балет (Лондан)|Каралеўскім балетам|ru|Королевский балет (Лондон)}} і {{нп3|Шатландскі балет|Шатландскім балетам|ru|Шотландский балет}}. Яе даверанымі асобамі, акрамя Аштана, былі {{нп3|Барбара Кер-Сеймер|||Barbara Ker-Seymer}}, {{нп3|Джаан Уіндхэм|Алівія Уіндхэм||Joan Wyndham}}, {{нп3|Марці Ман|||Marty Mann}} і Люсі Нортан<ref name="Elvira">{{Cite web|url=http://elvirabarney.wordpress.com/tag/sophie-fedorovitch/|title=Sophie Fedorovitch|author=Fleet|first=Simon|publisher=Elvira Barney|access-date=26 June 2013}}</ref>. == Смерць == [[Файл:Sophie_Fedorovitch_1893-1953_ballet_&_opera_designer_lived_here.jpg|міні|250px|Дошка на Bury Walk, дом 22]] Федаровіч загінула ў выніку ўцечкі газу ў сваім доме па адрасе Чэлсі, Bury Walk, д.22<ref name="ballet"/>. Дом, вядомы як «Гатычная скрыня», быў пакінуты Сайману Фліту, пазнейшаму настаўніку дызайнера інтэр’ераў {{нп3|Нікі Хэслэм|Нікі Хэслэма||Nicky Haslam}}<ref name="Redeeming features">{{cite book|last=Haslam|first=Nicholas|title=Redeeming features : a memoir|url=https://archive.org/details/redeemingfeature0000hasl|url-access=registration|edition=1st|year=2009|publisher=Alfred A. Knopf|location=New York|isbn=9780307271679|page=[https://archive.org/details/redeemingfeature0000hasl/page/73 73]}}</ref>. Пазней тут была ўстаноўлена мемарыяльная шыльда «Сафі Федаровіч, мастаку па касцюмах»<ref name="Redeeming features" />. Яе памяці Аштан прысвяціў «{{нп3|Месяц у вёсцы (балет)|Месяц у вёсцы||A Month in the Country (ballet)}}»<ref name="BRB">{{Cite web|url=http://www.brb.org.uk/masque/index.htm?act=Person&urn=295|title=Sophie Fedorovitch|publisher=Birmingham Royal Ballet|access-date=2013-06-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150906141730/http://www.brb.org.uk/masque/index.htm?act=Person&urn=295|archivedate=6 верасня 2015|url-status=dead}}</ref>. == Працы == * 1926: «{{нп3|Трагедыя моды|||A Tragedy of Fashion}}», для Фрэдэрыка Аштана * 1933: «{{нп3|Маскі (балет)|Маскі||Les Masques}}», для Фрэдэрыка Аштана * 1934: «Мефіста-вальс», для Фрэдэрыка Аштана * 1935: «Пацалунак феі», для Фрэдэрыка Аштана * 1936: «Накцюрн», для Фрэдэрыка Аштана * 1938: «Эндыміён», для Моны Інглесбі<ref name="Hunter">{{cite book|title=Ballet in the Blitz|publisher=Groundnut Publishing|last=Mona Inglesby with Kay Hunter|year=2008}}</ref> * 1938: «Гараскоп», для Фрэдэрыка Аштана * 1940: «Дантэ саната», для Фрэдэрыка Аштана * 1940: «Дзіўная вечарына», для {{нп3|Андрэ Говард|||Andrée Howard}} і Лонданскага балета * 1946: «Сімфанічныя варыяцыі», для Фрэдэрыка Аштана * 1948: «[[Травіята]]», для оперы Ковент-Гардэн (цяпер Каралеўская опера) * 1950: «[[Мадам Батэрфляй]]», для оперы Ковент-Гардэн (цяпер Каралеўская опера) * 1953: «Венецыяна», для {{нп3|Андрэ Говард|||Andrée Howard}} і Уэльскага балета Сэдлера * 1953: «Арфей і Эўрыдыка», для оперы Ковент-Гардэн (цяпер Каралеўская опера), з танцавальнай харэаграфіяй Фрэдэрыка Аштана<ref name="BRB"/><ref name="MacMillan">{{Cite web|url=http://www.kennethmacmillan.com/ballets/all-works/1960-1966/orpheus.html|title=Orpheus|website=kennethmacmillan.com|publisher=MacMillan Estate|access-date=27 June 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130621055844/http://www.kennethmacmillan.com/ballets/all-works/1960-1966/orpheus.html|archivedate=21 чэрвеня 2013|url-status=dead}}</ref> {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://artinvestment.ru/auctions/75 Федорович София] {{ref-ru}} * [https://planetabelarus.by/persons/sofya-fedorovich-1893-1953/ Софья Федорович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240216102214/https://planetabelarus.by/persons/sofya-fedorovich-1893-1953/ |date=16 лютага 2024 }} {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2024-02-16}} {{DEFAULTSORT:Федаровіч Сафія}} [[Катэгорыя:Дызайнеры Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Тэатральныя дзеячы Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Тэатральныя дзеячы XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Сцэнографы Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Сцэнографы]] b4wjnphwkqa37g9vaww4lvyab5wr4j2 0 762028 5202893 5021675 2026-09-20T20:06:26Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5202893 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Чайлытка}} {{ДД}} '''Леў Льво́віч Чайлы́тка''' ({{ДН|15|8|1938}}, [[Усурыйск]], [[Прыморскі край]], [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]] — 1997) — [[Заслужаны будаўнік Рэспублікі Беларусь]] (1993). == Біяграфія == Скончыў у 1966 годзе [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт|Беларускі політэхнічны інстытут]]. У 1963—1974 гадах — майстар, прараб, старшы прараб, начальнік участку, намеснік галоўнага будаўніка, начальнік мантажнага раёна № 3, намеснік начальніка Домабудаўнічага камбіната № 1. У 1974—1987 гадах — начальнік Домабудаўнічага камбіната № 3. З 1988 па 1997 год — кіраўнік Мінскага вытворчага аб’яднання індустрыяльнага домабудавання імя 50-годдзя СССР (МВАІД, {{lang-ru|МПОИД}}). У лютым 1991 года перайменаванае ў [[МАПІД|Мінскае арэнднае прадпрыемства індустрыяльнага домабудавання (МАПІД) «Мінскжылбуд»]]. Дадаў істотны ўнёсак у развіццё індустрыяльнага домабудавання. Удзельнік ліквідацыі наступстваў [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]]<ref name="frgov">{{cite web|language=ru|url=http://fr.gov.by/content/info/names.php?ID=304|title=Чайлытко Лев Львович (1938—1997)|work=«Их именами названы улицы»|publisher=Адміністрацыя [[Фрунзенскі раён (Мінск)|Фрунзенскага раёна Мінску]]|access-date=28 жніўня 2010}}</ref>, дэпутат [[Мінскі гарадскі Савет дэпутатаў|Мінскага гарадскога савета]], дэлегат XXVII з’езду кампартыі. == Узнагароды == * Юбілейны медаль «[[Медаль «У азнаменаванне 100-годдзя з дня нараджэння Уладзіміра Ільіча Леніна»|За руплівую працу. Ва ўшанаванне 100-годдзя з дню нараджэння У. І. Леніна]]» (1970); * [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга]] (1986); * Ганаровае званне «[[Заслужаны будаўнік Рэспублікі Беларусь]]» (1993<ref name="mapid">{{cite web|url=http://www.mapid.by/index.php?option=com_content&view=article&id=68&Itemid=32|title=Награды предприятия|publisher=Будаўнічае прадпрыемства «[[МАПІД]]»|access-date=28 жніўня 2010|language=ru|archive-date=5 сакавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305005821/http://www.mapid.by/index.php?option=com_content&view=article&id=68&Itemid=32|url-status=dead}}</ref>). == Ушанаванне памяці == У цэнтры мікрараёна [[Сухарава (жылы раён)|Сухарава]] ў Мінску [[Вуліца Чайлыткі|адна з вуліц названая імем Льва Чайлыткі]]. На доме № 1 па гэтай вуліцы ўсталяваная мемарыяльная дошка з надпісам «Улица названа в честь заслуженного строителя Республики Беларусь Льва Львовича Чайлытко»<ref name="frgov"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{cite web|url=http://www.minskstroy.by/departments/mapid/|title=ОАО МАПИД|work=Подразделения|publisher=Мінскбуд|access-date=29 лістапада 2008|language=ru|archive-date=24 верасня 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080924210037/http://www.minskstroy.by/departments/mapid/|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://fr.gov.by/content/info/names.php?ID=304|title=Чайлытко Лев Львович (1938—1997)|work=«Их именами названы улицы»|publisher=Адміністрацыя [[Фрунзенскі раён (Мінск)|Фрунзенскага раёна Мінска]]|access-date=3 красавіка 2012|language=ru}} {{ізаляваны артыкул|date=2024-03-24}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Чайлытка Леў Львовіч}} [[Катэгорыя:Заслужаныя будаўнікі Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Працоўнага Чырвонага Сцяга]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Мінскага гарадскога Савета дэпутатаў]] ie1xtkjdx5tnytmrzstclnz6hwnvz7q 0 773962 5202707 4845784 2026-09-20T13:05:55Z Siliyiw 169172 5202707 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Леніна}} {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = пасёлак |беларуская назва = Леніна |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 18|lat_sec = 15 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 52|lon_sec = 53 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Кармянскі |сельсавет = Хляўнянскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Ле́ніна'''<ref>{{Крыніцы/Слоўнік назваў населеных пунктаў/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Lienina}}, {{lang-ru|Ленино}}) — былы [[пасёлак]] у [[Кармянскі раён|Кармянскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіў у склад [[Хляўнянскі сельсавет|Хляўнянскага сельсавета]]. Скасаваны 29 жніўня 1974 года<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 29 жніўня 1974 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1974, № 34 (1444).</ref>, зліўся з в. [[Залатаміно]]<ref>[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref>. Уваходзіў у склад [[Залатамінскі сельсавет|Залатамінскага сельсавета]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} 4e04vkhgxxftrzwuzdrzqjl4tqx0kwr 5202709 5202707 2026-09-20T13:06:25Z Siliyiw 169172 5202709 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Леніна}} {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = пасёлак |беларуская назва = Леніна |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 18|lat_sec = 15 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 52|lon_sec = 53 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Кармянскі |сельсавет = Хляўнянскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Ле́ніна'''<ref>{{Крыніцы/Слоўнік назваў населеных пунктаў/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Lienina}}, {{lang-ru|Ленино}}) — былы [[пасёлак]] у [[Кармянскі раён|Кармянскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіў у склад [[Хляўнянскі сельсавет|Хляўнянскага сельсавета]]. Скасаваны 29 жніўня 1974 года<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 29 жніўня 1974 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1974, № 34 (1444).</ref>, зліўся з в. [[Залатаміно]]<ref>[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref>. Уваходзіў у склад [[Залатамінскі сельсавет|Залатамінскага сельсавета]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} [[Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Уладзіміра Леніна]] sxdv8elpp74r16ekiptaga2ggooh2f3 0 778029 5202694 5202634 2026-09-20T12:46:34Z Siliyiw 169172 5202694 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Леніна}}{{НП-Беларусь|Леніна|статус=Пасёлак|вобласць=Гомельская|раён=Хойніцкі|сельсавет=Стралічаўскі}} '''Ле́ніна'''<ref name=":1">[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref> ({{Lang-ru|Ленино}}; да 1940 — '''Смало́ў'''<ref name=":1" /> ({{Lang-ru|Смолов}}) — былы<ref name=":02" /> пасёлак у [[Хойніцкі раён|Хойніцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіў у склад [[Стралічаўскі сельсавет|Стралічаўскага сельсавета]]. У сувязі з радыяцыйным забруджваннем пасля [[Катастрофа на Чарнобыльскай АЭС|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] жыхары (36 сем’яў) пераселены. == Геаграфія == Пасёлак размяшчаўся за 9 км на паўднёвы захад ад [[Хойнікі|раённага цэнтра]] і чыгуначнай станцыі [[Хойнікі (станцыя)|Хойнікі]] (на ветцы [[Васілевічы (станцыя)|Васілевічы]] — [[Хойнікі (станцыя)|Хойнікі]] ад лініі [[Гомель (станцыя)|Гомель]] — [[Калінкавічы (станцыя)|Калінкавічы]]), за 112 км ад [[Гомель|Гомеля]]. Побач аўтадарога [[Даўляды]] — [[Хойнікі]]. Планоўка складаецца з ледзь выгнутай мерыдыянальнай вуліцы, забудаванай двухбакова драўлянымі сядзібамі. == Гісторыя == Заснаваны ў пачатку XX стагоддзя перасяленцамі з суседніх вёсак. Найбольш актыўная забудова прыпадае на 1920-я гады. У 1931 годзе жыхары ўступілі ў калгас. Паводле перапісу 1959 года ўваходзіў у склад саўгаса «Стралічаў» (цэнтр — вёска [[Стралічава]]). Размяшчаўся ўчастак Мазырскага лясгаса. З 29 лістапада 2005 года выключаны з дадзеных па ўліку адміністрацыйна-тэрытарыяльных і тэрытарыяльных адзінак<ref name=":02">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=r905g0793&q_id=10572305|title=Решение Гомельского областного исполнительного комитета от 17 ноября 2005 года № 793 "Об исключении из данных по учету и регистрации административно-территориальных и территориальных единиц населенных пунктов Брагинского, Ветковского, Ельского и Хойникского районов"|url-status=}}</ref>. == Насельніцтва == * 1930 год — 23 двары, 132 жыхары. * 1959 год — 320 жыхароў. * 2004 год — жыхароў няма. == Вядомыя асобы == * [[Уладзімір Уладзіміравіч Васюк]] (нар. 1947) — беларускі графік. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|2-2}} {{ВС}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Стралічаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Былыя населеныя пункты Хойніцкага раёна]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Беларусі, адселеныя пасля Чарнобыльскай катастрофы]] [[Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Уладзіміра Леніна]] ohpr3lhsuy88488vhc631p2o5iphf6g 0 778186 5203125 5149751 2026-09-21T10:08:04Z Slavazai1973 60865 /* Кар’ера трэнера */ 5203125 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Вяроўкін}} {{Баскетбаліст |імя = Цімафей Андрэевіч Вяроўкін |арыгінал імя = |выява = |шырыня = |апісанне выявы = |грамадзянства = {{BLR}} |дата нараджэння = 2.8.1993 |месца нараджэння = {{МН|Гомель}}, [[Беларусь]] |рост = 186 см |вага = 90 кг |пазіцыя = [[атакуючы абаронца]] |драфт = не задрафтаваны |год драфта = 2015 |каманда драфта = |клуб = |нумар = |клубы = {{спартыўная кар’ера |2009—2011|{{сцяг|Беларусь||20px}} [[Віталюр-РДВАР]]| |2011—2012|{{сцяг|Беларусь||20px}} [[Рубон (баскетбольны клуб)|Рубон]]| |2012—2023|{{сцяг|Беларусь||20px}} [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]]| }} |узнагароды = |медалі = }} '''Цімафей Андрэевіч Вяроўкін''' (нар. {{ДН|2|8|1993}}, {{МН|Гомель}}, [[Беларусь]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[Баскетбол|баскетбаліст]] і трэнер. Атакуючы абаронца. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-20|моладзевую зборную Беларусі]]. == Біяграфія == Выхаванец гомельскага баскетбола, навучаўся ў спарткласе ў сярэдней школе № 60. Потым навучаўся ў Мінску ў [[Рэспубліканскае дзяржаўнае вучылішча алімпійскага рэзерву|Рэспубліканскім дзяржаўным вучылішчы алімпійскага рэзерву]] пад кіраўніцтвам [[Аляксандр Аляксандравіч Барысаў (трэнер)|Аляксандра Аляксандравіча Барысава]] і [[Валерый Пятровіч Ваўлеў|Валерыя Пятровіча Ваўлева]]. Выступаў за беларускія клубы «[[Віталюр-РДВАР]]», «[[Рубон (баскетбольны клуб)|Рубон]]» і [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|«Сож» / «Гомельcкія рысі»]]. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-16|юнацкую]] (2009), [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-18|юніёрскую]] (2011) і [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-20|моладзевую]] (2012) зборную Беларусі. Скончыў [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны]]. З 2018 года — гуляючы трэнер «[[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Гомельскіх рысяў]]». У сезоне 2023/24 — галоўны трэнер моладзевай каманды, з 2024 года — галоўны трэнер асноўнай каманды<ref>[https://t.me/gomelclub_by/3741 Представляем новый тренерский штаб мужской баскетбольной команды «Гомельские рыси» на грядущий сезон!]</ref>. == Кар’ера баскетбаліста == * 2009—2011 — [[Віталюр-РДВАР|Віталюр-РДВАР (Мінск)]] * 2011—2012 — [[Рубон (баскетбольны клуб)|Рубон (Віцебск)]] (''у Вышэйшай лізе'') і Рубон-2 (Віцебск) (''у Першай лізе'') * 2012—2013 — [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Сож (Гомель)]] * 2013—2014 — [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Сож-ГДУ (Гомель)]] (''у Вышэйшай лізе'') і Сож-ГАЦАР (Гомель) (''у Першай лізе'') * 2014—2015 — [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|ГАЦАР-Сож (Гомель)]] * 2015—2019 — [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|ГАЦАР-Зборная Гомельскай вобласці]] * 2019—2020 — [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Masita-ГАЦАР-Гомельскай вобласці]] * 2020—2021 — [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі-ГДУ]] * 2021—2023 — [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]] == Кар’ера трэнера == * 2018—2019 — [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|ГАЦАР-Зборная Гомельскай вобласці]] (''гуляючы трэнер'') * 2019—2020 — [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Masita-ГАЦАР-Гомельскай вобласці]] (''гуляючы трэнер'') * 2020—2021 — [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі-ГДУ]] (''гуляючы трэнер'') * 2021—2023 — [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]] (''гуляючы трэнер'') * 2023—2024 — [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]] (''другі трэнер'') і Гомельскія рысі (моладзевая каманда) * з 2024 — [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]] * 2025 — [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-16]] (''другі трэнер'')<ref>[https://belarus.basketball/novosti/sbornye/8662-startoval-uts-sbornykh-u-16-po-podgotovke-k-xxviii-mezhdunarodnym-sorevnovaniyam-pamyati-v-n-ryzhenkova СТАРТОВАЛ УТС СБОРНЫХ U-16 ПО ПОДГОТОВКЕ К XXVIII МЕЖДУНАРОДНЫМ СОРЕВНОВАНИЯМ ПАМЯТИ В. Н. РЫЖЕНКОВА]</ref> * 2026 — [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-18]] (''другі трэнер'')<ref>[https://belarus.basketball/novosti/raznoe/8739-muzhskaya-sbornaya-u-18-pobeditel-mezhdunarodnogo-turnira-airom-cup МУЖСКАЯ СБОРНАЯ U-18 – ПОБЕДИТЕЛЬ МЕЖДУНАРОДНОГО ТУРНИРА «AIROM CUP»]</ref> * з 2026 — [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-16]] (''другі трэнер'')<ref>[https://belarus.basketball/novosti/raznoe/8889-muzhskaya-sbornaya-u-16-serebryanyj-prizer-mezhdunarodnogo-turnira-airom-cup МУЖСКАЯ СБОРНАЯ U-16 – СЕРЕБРЯНЫЙ ПРИЗЕР МЕЖДУНАРОДНОГО ТУРНИРА «AIROM CUP»]</ref> == Дасягненні == * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2012/2013|2012/2013]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://basketball.eurobasket.com/player/Timofey-Verevkin/182770 Профіль на сайце eurobasket.com] * [https://basketball.realgm.com/player/Timofey-Verevkin/Summary/143086 Профіль на сайце basketball.realgm.com] * [https://www.proballers.com/basketball/player/236854/timofey-verevkin Профіль на сайце proballers.com] * [https://newsgomel.by/archive_news/vedomosti-sport/timofey-veryevkin-luchshiy-primer-dlya-detey-kotorykh-treniruesh-tvoya-dostoynaya-igra-na-ploshchadk_70443.html Тимофей Верёвкин: лучший пример для детей, которых тренируешь – твоя достойная игра на площадке] {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-20 на чэмпіянаце Еўропы 2012}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Вяроўкін Цімафей Андрэевіч}} [[Катэгорыя:Баскетбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі «Віталюр-РДВАР» Мінск]] [[Катэгорыя:Ігракі «Рубона» Віцебск]] [[Катэгорыя:Ігракі «Сожа» Гомель]] [[Катэгорыя:Баскетбольныя трэнеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Трэнеры «Гомельскіх рысей»]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] mlhwdbyt3k1wmzh20lxuvg5w8qvapnj 3 780918 5202966 5198444 2026-09-21T02:02:04Z MediaWiki message delivery 38732 /* Wikipedia translation of the week: 2026-39 */ новы падраздзел 5202966 wikitext text/x-wiki == Wikipedia translation of the week: 2025-04 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:2010 Nagorno-Karabakh clashes]]'''<br /> <small>''([[:it:Scontri del Nagorno Karabakh del 2010]])&#32;([[:tr:2010 Dağlık Karabağ çatışmaları]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''2010 Nahorno karabakh war''' were a series of exchanges of gunfire that took place on February 18 on the line of contact dividing Azerbaijani and the Karabakh Armenian military forces. Azerbaijan accused the Armenian forces of firing on the Azerbaijani positions near Tap Qaraqoyunlu, Qızıloba, Qapanlı, Yusifcanlı and Cavahirli villages, as well as in uplands of Agdam Rayon with small arms fire including snipers. As a result, three Azerbaijani soldiers were killed and one wounded. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:20, 20 студзеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28099770 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-05 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Jinnah's birthday]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Yorkstatue.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Jinnah's Birthday''', officially Quaid-e-Azam Day and sometimes known as Quaid Day, is a public holiday in Pakistan observed annually on 25 December to celebrate the birthday of the founder of Pakistan, Muhammad Ali Jinnah, known as Quaid-i-Azam ("Great Leader"). A major holiday, commemorations for Jinnah began during his lifetime in 1942, and have continued ever since. The event is primarily observed by the government and the citizens of the country where the national flag is hoisted at major architectural structures such as private and public buildings, particularly at the top of Quaid-e-Azam House in Karachi. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:30, 27 студзеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28156501 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-06 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:French conquest of Corsica]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Bataille de Ponte Novu.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''French conquest of Corsica''' was a successful expedition by French forces of the Kingdom of France under Comte de Vaux, against Corsican forces under Pasquale Paoli of the Corsican Republic. The expedition was launched in May 1768, in the aftermath of the Seven Years' War. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 15:20, 3 лютага 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28200320 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-07 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Assassination of Spencer Perceval]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:PercevalShooting.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> On 11 May 1812, at about 5:15 pm, Spencer Perceval, the prime minister of the United Kingdom of Great Britain and Ireland, was shot dead in the lobby of the House of Commons by John Bellingham, a Liverpool merchant with a grievance against the government. Bellingham was detained; four days after the murder, he was tried, convicted and sentenced to death. He was hanged at Newgate Prison on 18 May, one week after the assassination and one month before the start of the War of 1812. Perceval remains the sole British prime minister to have been assassinated. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:18, 10 лютага 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28200320 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-08 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:2010 Malagasy constitutional referendum]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> A constitutional referendum was held in Madagascar on 17 November 2010, in which voters approved a proposal for the state's fourth Constitution. The Malagasy people were asked to answer "Yes" or "No" to the proposed new constitution, which was considered to help consolidate Andry Rajoelina's grip on power. At the time of the referendum, Rajoelina headed the governing Highest Transitional Authority (HAT), an interim junta established following the military-backed coup d'état against then President Marc Ravalomanana in March 2009. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:21, 17 лютага 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28245290 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-09 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Cooler Heads Coalition]]'''<br /> <small>''([[:de:Cooler Heads Coalition]])&#32;([[:fr:Cooler Heads Coalition]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Cooler Heads Coalition''' is a politically conservative "informal and ad-hoc group" in the United States, financed and operated by the Competitive Enterprise Institute. The group, which rejects the scientific consensus on climate change, made efforts to stop the government from addressing climate change. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:23, 24 лютага 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28300238 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-10 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:pt:Transmissor de Ondas]]'''<br /> <small>''([[:en:Wave Transmitter]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Esq eletr transm ondas color.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Transmissor de Ondas''' é um equipamento precursor do rádio, desenvolvido por Roberto Landell de Moura na década de 1890, capaz de transmitir áudio via ondas eletromagnéticas, com sua primeira demonstração pública documentada tendo ocorrido no dia 16 de julho de 1899. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:49, 3 сакавіка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28317097 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-11 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Smoky (mascotte olimpica)]]'''<br /> <small>''([[:en:Smoky (Olympic mascot)]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Smoky 1932 Olympic Village Mascot.webp|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Smoky''' (Los Angeles, 1931 o 1932 - Los Angeles, aprile 1934), occasionalmente scritto Smokey, è stato un cane che divenne la mascotte del villaggio olimpico estivo del 1932 e, successivamente, dell'evento generale. Pur non essendo oggi riconosciuto dal CIO, è stato, seppur non in modo ufficiale, la prima mascotte olimpica dei Giochi, oltre che a essere attualmente l'unica a essere stata un animale vero. Le successive edizioni non ebbero mascotte, dovendo aspettare i X Giochi olimpici invernali di Grenoble nel 1968 per ritrovarne una ufficialmente riconosciuta, lo sciatore stilizzato Schuss, allora non considerato ufficiale ma successivamente riconosciuto come tale. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:50, 10 сакавіка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28317097 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-12 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Amazonas, o maior rio do mundo]]'''<br /> <small>''([[:pt:Amazonas, o maior rio do mundo]])&#32;([[:es:Amazonas, o maior rio do mundo]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Frame A from Amazonas, o maior rio do mundo.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''Amazonas, o maior rio do mundo''''' (lit. 'Amazon: The Greatest River in the World') is a 1922 Brazilian silent documentary film produced in 1918 by Silvino Santos. It is a black-and-white film that portrays life in the Amazon rainforest. Completed in 1920, it is considered one of the oldest cinematic records of the Amazon. It was presumed lost in 1931 and only rediscovered in 2023 at the Czech Film Archive. Silvino Santos produced the work over three years using sophisticated cinematic techniques, which led it to be deemed of "immense artistic value" by Le Monde. It has also been described as the "Holy Grail of Brazilian silent cinema" by The Guardian. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:57, 17 сакавіка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28392163 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-13 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Ali of the Eretnids]]'''<br /> <small>''([[:tr:Alaaddin Ali Bey]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Ala al-Din Ali''' (January 1353 – August 1380) was the third Sultan of the Eretnids ruling from 1366 until his death. He inherited the throne at a very early age and was removed from administrative matters. He was characterized as particularly keen on personal pleasures, which later discredited his authority. During his rule, emirs under the Eretnids enjoyed considerable autonomy, and the state continued to shrink as neighboring powers captured several towns. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:59, 24 сакавіка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28433698 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-14 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Chilembwe uprising]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Chilembwe supporters being led to be executed (cropped).jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Chilembwe uprising''' was a rebellion against British colonial rule in Nyasaland (modern-day Malawi) which took place in January 1915. It was led by John Chilembwe, an American-educated Baptist minister. Based around his church in the village of Mbombwe in the south-east of the colony, the leaders of the revolt were mainly from an emerging black middle class. They were motivated by grievances against the British colonial system, which included forced labour, racial discrimination and new demands imposed on the African population following the outbreak of World War I. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 06:52, 31 сакавіка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28454663 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-15 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:1930 Bago earthquake]]'''<br /> <small>''([[:my:၁၉၃၀ ပဲခူးငလျင်]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Thiao Mueang Phama (1955, p. 165).jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> An earthquake affected Myanmar on 5 May 1930 with a moment magnitude (Mw ) 7.4. The shock occurred 35 km (22 mi) beneath the surface with a maximum Rossi–Forel intensity of IX (Devastating tremor). The earthquake was the result of rupture along a 131 km (81 mi) segment of the Sagaing Fault—a major strike-slip fault that runs through the country. Extensive damage was reported in the southern part of the country, particularly in Bago and Yangon, where buildings collapsed and fires erupted. At least 550, and possibly up to 7,000 people were killed. A moderate tsunami struck the Burmese coast which caused minor damage to ships and a port. It was felt for over 570,000 km2 (220,000 sq mi) and as far as Shan State and Thailand. The mainshock was followed by many aftershocks; several were damaging. The December earthquake was similarly sized which also occurred along the Sagaing Fault. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:54, 7 красавіка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28454663 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-16 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Museum of Zoology of the University of São Paulo]]'''<br /> <small>''([[:pt:Museu de Zoologia da Universidade de São Paulo]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Museu de Zoologia da USP 02.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Museum of Zoology of the University of São Paulo''' (Portuguese: Museu de Zoologia da Universidade de São Paulo, abbreviated MZUSP) is a public natural history museum located in the historic Ipiranga district of São Paulo, Brazil. The MZUSP is an educational and research institution that is part of the University of São Paulo. The museum began at the end of the 19th century as part of the Museu Paulista; in 1941, it moved into a dedicated building. In 1969 the museum became a part of the University of São Paulo, receiving its current name. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:27, 14 красавіка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28454663 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-17 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Fear of crime]]'''<br /> <small>''([[:ar:الخوف من الجريمة]])&#32;([[:it:Criminofobia]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Fear of crime''' refers to the fear of being a victim of crime, which is not necessarily reflective of the actual probability of being such a victim. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:23, 21 красавіка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28559524 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-18 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Heritage preservation in South Korea]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Korean.Dance-03.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The heritage preservation system of South Korea is a multi-level program aiming to preserve and cultivate Korean cultural heritage. The program is administered by the Cultural Heritage Administration (CHA), and the legal framework is provided by the Cultural Heritage Protection Act of 1962, last updated in 2012. The program started in 1962 and has gradually been extended and upgraded since then. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 03:57, 28 красавіка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28583422 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-19 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Lhamana]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:We-Wa, a Zuni berdache, weaving - NARA - 523796 (cropped).jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Lhamana''', in traditional Zuni culture, are biologically male people who take on the social and ceremonial roles usually performed by women in their culture, at least some of the time. They wear a mixture of women's and men's clothing and much of their work is in the areas usually occupied by Zuni women. Some contemporary lhamana participate in the pan-Indian two-spirit community. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 10:28, 5 мая 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28583422 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-20 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Gruppo del Sileno]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Parco3.JPG|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Sileno ed Egle con Mnasilo e Cromi''', meglio noto come Gruppo del Sileno, è un monumento in marmo di Carrara, realizzato da Jean-Baptiste Boudard nel 1765 per il Giardino Ducale di Parma; sostituito nel 1991 con una copia in polvere di marmo e resina, l'originale si trova provvisoriamente nel chiostro della Fontana del monastero di San Paolo, in attesa della definitiva collocazione prevista all'interno del palazzetto Eucherio Sanvitale nel parco Ducale. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:28, 12 мая 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28709947 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-21 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Lorrin A. Thurston]]'''<br /> <small>''([[:fi:Lorrin Thurston]])&#32;([[:ko:로린 A. 서스턴]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Lorrinandrewsthurston1892.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Lorrin Andrews Thurston''' (July 31, 1858 – May 11, 1931) was a Hawaiian citizen lawyer, politician, and businessman. Thurston played a prominent role in the revolution that overthrew the Hawaiian Kingdom to replace Queen Liliʻuokalani with the Republic of Hawaii, with discreet US support for which Congress much later apologized. He published the Pacific Commercial Advertiser (a forerunner of the present-day Honolulu Star-Advertiser), and owned other enterprises. From 1906 to 1916, he and his network lobbied with national politicians to create a national park to preserve the Hawaiian volcanoes. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:33, 19 мая 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28731710 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-22 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Lamiera bugnata]]'''<br /> <small>''([[:en:Tread plate]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Diamond Plate.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> Una '''lamiera bugnata''' o mandorlata è una lamiera di metallo ottenuta dalla laminazione di una bramma attraverso rulli che, tramite punzonatura o goffratura, imprimono sulla lamina rilievi a forma di rombo o ellisse, detti bugne. Nel caso questi rilievi siano alternati singolarmente nei due assi, si parla di lamiera diamantata, mentre se le forme sono predisposte in maniera parallela per formare piccoli quadranti tra di loro tangenti, questo pattern viene identificato con il nome di mandorlato. We tend to ignore the fact that this type of plate is the only reason we don't slip when we walk on steel and wet or frozen surfaces. The Italian article it's short but quite complete, and has just the right amount of citations, unlike other poor languages' versions. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 09:03, 26 мая 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28751788 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-23 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Angelo azzurro (cocktail)]]'''<br /> <small>''([[:es:Ángel azul (cóctel)]])&#32;([[:fr:Ange bleu (cocktail)]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Angelo Azzurro Cocktail.png|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> L''''angelo azzurro''' è un cocktail alcolico italiano. È considerato uno dei cocktail più popolari in Italia negli anni novanta, insieme al B-52 e all'Invisibile. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 08:39, 2 чэрвеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28788623 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-24 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:fi:Kotiryssä]]'''<br /> <small>''([[:en:Kotiryssä]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> A '''kotiryssä''' (jocular Finnish: one’s home Russky or home Russian) was a Soviet or Russian contact person of a Finnish politician, bureaucrat, businessman or other important person. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:33, 9 чэрвеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28788623 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-25 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Future self]]'''<br /> <small>''([[:pl:Przyszła jaźń]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> In the psychology of self, the '''future self''' concerns the processes and consequences associated with thinking about oneself in the future. People think about their future selves similarly to how they think about other people. The extent to which people feel psychologically connected (e.g., similarity, closeness) to their future self influences how well they treat their future self. When people feel connected to their future self, they are more likely to save for retirement, make healthy decisions, and avoid ethical transgressions. Interventions that increase feelings of connectedness with future selves can improve future-oriented decision making across these domains. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:18, 16 чэрвеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28788623 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-26 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Pictorial map]]'''<br /> <small>''([[:fa:نقشه تصویری]])&#32;([[:ja:絵地図]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Blake Britain Spearhead of Attack.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Pictorial maps''' (also known as illustrated maps, panoramic maps, perspective maps, bird's-eye view maps, and geopictorial maps) depict a given territory with a more artistic rather than technical style. It is a type of map in contrast to road map, atlas, or topographic map. The cartography can be a sophisticated 3-D perspective landscape or a simple map graphic enlivened with illustrations of buildings, people and animals. They can feature all sorts of varied topics like historical events, legendary figures or local agricultural products and cover anything from an entire continent to a college campus. Drawn by specialized artists and illustrators, pictorial maps are a rich, centuries-old tradition and a diverse art form that ranges from cartoon maps on restaurant placemats to treasured art prints in museums. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:18, 23 чэрвеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28788623 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-27 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Queen Elizabeth University Hospital]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:QEUH.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Queen Elizabeth University Hospital''' (QEUH) is a 1,677-bed acute hospital located in Govan, in the south-west of Glasgow, Scotland. The hospital is built on the site of the former Southern General Hospital and opened at the end of April 2015. The hospital comprises a 1,109-bed adult hospital, a 256-bed children's hospital and two major Emergency Departments; one for adults and one for children. There is also an Immediate Assessment Unit for local GPs and out-of-hours services, to send patients directly, without having to be processed through the Emergency Department. The retained buildings from the former Southern General Hospital include the Maternity Unit, the Institute of Neurological Sciences, the Langlands Unit for medicine of the elderly and the laboratory. The whole facility is operated by NHS Greater Glasgow and Clyde, and is one of the largest acute hospital campuses in Europe. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:05, 30 чэрвеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28788623 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-28 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Non-constituency Member of Parliament]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> A '''Non-constituency Member of Parliament''' (NCMP) is a member of an opposition political party in Singapore who, as stipulated in Article 39 of the Constitution and the Parliamentary Elections Act, is declared to have been elected a Member of Parliament (MP) without constituency representation, despite having lost in a general election, by virtue of having been one of the opposition candidates with the highest vote shares among the unelected. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:10, 7 ліпеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28788623 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-29 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Immunolabeling]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Immunolabeling process image.png|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Immunolabeling''' is a biochemical process that enables the detection and localization of an antigen to a particular site within a cell, tissue, or organ. Antigens are organic molecules, usually proteins, capable of binding to an antibody. These antigens can be visualized using a combination of antigen-specific antibody as well as a means of detection, called a tag, that is covalently linked to the antibody <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> ---[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:44, 14 ліпеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28945528 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-30 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Vespa analis]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Plumpy hornet on the ground - 1.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''Vespa analis''''', the yellow-vented hornet, is a species of common hornet found in Southeast Asia <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:28, 21 ліпеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28984647 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-31 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Fernando de Noronha Marine National Park]]'''<br /> <small>''([[:pt:Parque Nacional Marinho de Fernando de Noronha]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Baía dos Porcos - Fernando de Noronha (32811749914).jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Fernando de Noronha Marine National Park''' (Portuguese: Parque Nacional Marinho de Fernando de Noronha) is a national park in the state of Pernambuco, Brazil. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:40, 28 ліпеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29047614 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-32 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Xie Zhiliu]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Xie Zhiliu''' (Chinese: 谢稚柳; 1910–1997) was a leading traditional painter, calligrapher, and art connoisseur of modern China. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:21, 4 жніўня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29077280 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-33 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Lethocerus patruelis]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Lethocerus patruelis.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''Lethocerus patruelis''''' is a giant water bug in the family Belostomatidae. It is native to southeastern Europe, through Southwest Asia, to Pakistan, India and Burma. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:20, 11 жніўня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29085671 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-34 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Ikiza]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:CIA map of Burundi and surrounding countries during 1972 killings.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Ikiza''' (variously translated from Kirundi as the Catastrophe, the Great Calamity, and the Scourge), or the Ubwicanyi (Killings), was a series of mass killings—often characterised as a genocide—which were committed in Burundi in 1972 by the Tutsi-dominated army and government, primarily against educated and elite Hutus who lived in the country. Conservative estimates place the death toll of the event between 100,000 and 150,000 killed, while some estimates of the death toll go as high as 300,000. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:43, 18 жніўня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29115447 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-35 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Corallite]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Recent azooxanthellate Scleractinia (Cnidaria, Anthozoa) - ZooKeys-227-001-g004.jpeg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> A '''corallite''' is the skeletal cup, formed by an individual stony coral polyp, in which the polyp sits and into which it can retract. The cup is composed of aragonite, a crystalline form of calcium carbonate, and is secreted by the polyp. Corallites vary in size, but in most colonial corals they are less than 3 mm (0.12 in) in diameter. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:18, 25 жніўня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29115447 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-36 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Diksam Plateau]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Dixam plateau (6407168437).jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Diksam Plateau''' or Dixam Plateau (Arabic: دكسم) is a limestone plateau in Socotra, Yemen. The Firmihin forest, located east of the Dirhur canyon within the plateau, has the highest concentration of Dragon's Blood Trees on the entire island. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:40, 1 верасня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29195081 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-37 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Ttongsul]]'''<br /> <small>''([[:ja:トンスル]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Ttongsul (imitation).jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> Il '''ttongsul''' (똥술), o vino di feci, è una tradizionale preparazione medicinale coreana con gradazione alcolica al 9% a base di feci, solitamente umane e preferibilmente di bambino. Nato probabilmente traendo spunto dalla medicina tradizionale cinese, nelle credenze popolari il vino di feci avrebbe proprietà benefiche per molti tipi di malesseri: sarebbe un rimedio per dolori muscolari, ustioni, infiammazioni, epilessia e fratture ossee. Sebbene alcuni media occidentali abbiano in passato riportato che questa bevanda sia diffusa tra la popolazione coreana, al giorno d'oggi un numero molto limitato di persone ne fa uso, dopo aver subito un declino di popolarità nei secoli scorsi, tanto che la maggioranza dei giovani coreani non ne ha mai sentito parlare. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:28, 8 верасня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29195081 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-38 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Pak Kum-chol]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Pak Kum-chol in 1961 (cropped).jpg|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Pak Kum-chol''' was a North Korean politician. Having been a guerrilla during the anti-Japanese struggle, he became a high-ranking politician after the liberation of Korea. Pak aligned himself with his former guerrilla brothers in arms from the Kapsan Operation Committee to form a faction within the ruling Workers' Party of Korea (WPK) called the "Kapsan faction". This faction sought to replace Kim Il Sung with Pak. Kim retaliated by purging the faction in 1967 in what is known as the Kapsan faction incident. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:18, 15 верасня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29249252 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-39 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Federation of Central America (1921–1922)]]'''<br /> <small>''([[:es:Federación de Centro América (1921-1922)]])&#32;([[:ar:اتحاد أمريكا الوسطى (1921-1922)]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Central America's Northern Triangle (orthographic projection).png|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Federation of Central America''' (Spanish: Federación de Centro América)[1] was a short-lived federal republic that existed in Central America between 1921 and 1922. The federation consisted of the Central American nations of El Salvador, Guatemala, and Honduras. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:45, 22 верасня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29311347 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-40 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Palazzo delle Poste (Latina)]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Postelittoria2.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> Il '''Palazzo delle Poste''', fino al 1945 Ricevitoria Postelegrafonica di Littoria, è un edificio postale di Latina, situato in piazzale dei Bonificatori. Costruito nel 1932 in stile razionalista con influenze futuriste, riscontrabili nell'utilizzo di ampie superfici vetrate e di volumi verticali, oltre che per la presenza di l’utilizzo di materiali e scelte di design molto in voga all'epoca come, come i mattoni a vista, il travertino di Tivoli e l'Anticorodal (una lega di alluminio), ospita l'ufficio postale Latina Centro. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 03:58, 29 верасня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29341788 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-41 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Majed Abu Maraheel]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Majed Abu Maraheel''' was a Palestinian long-distance runner, football player, security officer, and athletics coach, who was the first Palestinian to compete at the Olympic Games. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 15:48, 6 кастрычніка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29341788 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-42 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Abortion in Eritrea]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> In Eritrea, abortion is banned except on the grounds of pregnancy from rape or incest, pregnancy of a minor, or risk to physical or mental health. Legal abortions require medical or judicial approval. Prior to Eritrea's independence, it applied Ethiopia's abortion law of the 1950s, which banned abortion unless life-saving. After independence, the 1991 penal code adapted this law to lift punishments on abortions on the grounds of rape, incest, or risk to life or health, but legal abortions did not exist in effect. The penal codes of 2001 and 2015 required physicians to prove health grounds for abortion. Unsafe abortion is common and contributes to maternal mortality in Eritrea. Post-abortion care is unavailable in some regions. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:06, 13 кастрычніка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29341788 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-43 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Liberation of Auschwitz concentration camp]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Auschwitz Liberated January 1945.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> On 27 January 1945, Auschwitz—a Nazi concentration camp and extermination camp in occupied Poland where more than a million people were murdered as part of the Nazis' "Final Solution" to the Jewish question—was liberated by the Soviet Red Army during the Vistula–Oder Offensive. Although most of the prisoners had been forced onto a death march, about 7,000 had been left behind. The Soviet soldiers attempted to help the survivors and were shocked at the scale of Nazi crimes. The date is recognized as International Holocaust Remembrance Day. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:04, 20 кастрычніка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29452019 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-44 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Black Diaries]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Black Diaries''' are diaries purported to have been written by the Irish revolutionary Roger Casement, which contained accounts of homosexual liaisons with young men. They cover the years 1903, 1910 and 1911 (two) and were handed in to Scotland Yard after his capture in April 1916. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:51, 27 кастрычніка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29487357 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-45 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Consolations (Liszt)]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Franz Liszt - Consolation No. 3, Lento placido.ogg|center|300px|]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Consolations''', S. 171a/172 (German: Tröstungen) are a set of six solo piano works by Franz Liszt. The compositions take the musical style of nocturnes with each having its own distinctive style. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:52, 3 лістапада 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29558323 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-46 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Marine coastal ecosystem]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Vegetation and fauna processes controlling benthic biogeochemical fluxes.jpg|center|300px|]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> A '''marine coastal ecosystem''' is a marine ecosystem which occurs where the land meets the ocean. Worldwide there is about 620,000 kilometres (390,000 mi) of coastline. Coastal habitats extend to the margins of the continental shelves, occupying about 7 percent of the ocean surface area. Marine coastal ecosystems include many very different types of marine habitats, each with their own characteristics and species composition. They are characterized by high levels of biodiversity and productivity. For example, estuaries are areas where freshwater rivers meet the saltwater of the ocean, creating an environment that is home to a wide variety of species, including fish, shellfish, and birds. Salt marshes are coastal wetlands which thrive on low-energy shorelines in temperate and high-latitude areas, populated with salt-tolerant plants such as cordgrass and marsh elder that provide important nursery areas for many species of fish and shellfish. Mangrove forests survive in the intertidal zones of tropical or subtropical coasts, populated by salt-tolerant trees that protect habitat for many marine species, including crabs, shrimp, and fish. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:53, 10 лістапада 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29584005 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-47 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Elephant communication]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Three elephant's curly kisses.jpg|center|300px|]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Elephants communicate''' via touching, visual displays, vocalisations, seismic vibrations, and semiochemicals. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:24, 17 лістапада 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29627457 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-48 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Animal-made art]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Painting Queen 1024x768.png|center|300px|]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Animal-made art''' consists of works by non-human animals, that have been considered by humans to be artistic, including visual works, music, photography, and videography. Some of these are created naturally by animals, often as courtship displays, while others are created with human involvement. There have been debates about the copyright status of these works, with the United States Copyright Office stating in 2014 that works that lack human authorship cannot have their copyright registered at the US Copyright Office. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:13, 24 лістапада 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29627457 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-49 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Halachic state]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The term "'''halachic state'''" (Hebrew: מְדִינַת הֲלָכָה‎ Medīnat Hălāḵā) refers to a sovereign state that endorses Judaism in an official capacity and governs by Jewish religious law. It has been a subject of discussion among Orthodox Jews, particularly with regard to modern Israel, which, although a Jewish state, is not classified as a theocracy. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 11:01, 1 снежня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29719355 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-50 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:ru:Сто лошадей]]'''<br /> <small>''([[:en:One Hundred Horses]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:A_Hundred_Steeds.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''One Hundred Horses''''' (Chinese: 百駿圖) is a Qing dynasty silk and ink painting by Giuseppe Castiglione. It was painted in 1728 for the Yongzheng emperor. The painting depicts a hundred horses in a variety of poses and activities, combining Western realism with traditional Chinese composition and brushwork. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:29, 8 снежня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29719355 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-51 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:First Universal Races Congress]]'''<br /> <small>''([[:fr:Premier Congrès universel des races]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Universal Races Congress seated outside the entrance to the Imperial Institute, London, 1911.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''First Universal Races Congress''' met in 1911 for four days at the University of London as an early effort at anti-racism. Speakers from a number of countries discussed race relations and how to improve them. The congress, with 2,100 attendees, was organised by prominent humanists of that era. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:56, 15 снежня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29779168 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-52 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Pin Malakul]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Pin Malakul, January 1922.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Pin Malakul''' (24 October 1903 – 5 October 1995) was a Thai professor, educator and writer. His contributions to education in Thailand include the establishment of various institutions of higher education, the introduction of fixed class schedules, and the implementation of teacher-training programmes. In his career he served as Director-General of the Department of General Education, later becoming Permanent Secretary, and Minister, of Education. He was also a member of the executive board of UNESCO. His writings earned him the title of National Artist in 1987, and the 100th anniversary of his birth was celebrated by the UNESCO in 2003 as recognition of his contribution to the advancement of education in Thailand and Southeast Asia. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> -[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:25, 22 снежня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29802495 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-01 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:The Morning of the Magicians]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Le Matin des magiciens, couverture.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''The Morning of the Magicians: Introduction to Fantastic Realism''''' (French: Le Matin des magiciens: Introduction au réalisme fantastique) is a 1960 book by the journalists Louis Pauwels and Jacques Bergier. It covers topics like cryptohistory, ufology, occultism in Nazism, alchemy, spiritual philosophy. The second half of the book is entirely dedicated to the Nazi-Occult connections; the book is widely credited with the proliferation of numerous myths related to occultism in Nazism. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:20, 29 снежня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29802495 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-02 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Somaliland War of Independence]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Somaliland, fighters of the Somali National Movement (SNM), 1980s.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Somaliland War of Independence''' was a rebellion waged by the Somali National Movement (SNM) against the ruling military junta in Somalia led by General Siad Barre lasting from its founding on 6 April 1981 and ended on 18 May 1991 when the SNM declared what was then northern Somalia independent as the Republic of Somaliland. The conflict served as the main theater of the larger Somali Rebellion that started in 1978. The conflict was in response to the harsh policies enacted by the Barre regime against the main clan family in Somaliland, the Isaaq, including a declaration of economic warfare on the clan-family. These harsh policies were put into effect shortly after the conclusion of the disastrous Ogaden War in 1978. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 06:00, 5 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29871911 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-03 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Pietro Lauro]]'''<br /> <small>''([[:en:Pietro Lauro]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Master I.A.V.F., Pietro Lauro, born 1508, Modenese Poet and Scholar (obverse), 1555, NGA 45072.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Pietro Lauro''', conosciuto anche come Pietro Lauro Modonese o Pietro Lauro da Modona (Modena o dintorni, 1510 circa – Venezia, 1568 circa) è stato un traduttore, scrittore e divulgatore scientifico italiano. Nonostante non si conosca gran parte della sua biografia, fu uno dei poligrafi italiani più conosciuti del Cinquecento. La sua produzione raccoglie traduzioni dal latino, dal greco e dallo spagnolo e riguardano opere di autori classici, stranieri e protestanti. Lauro si dimostrò abile nel trattare testi con temi molto diversi, come la filosofia, l'architettura, la medicina, il giardinaggio, l'agronomia, le scienze biologiche, la storia, la teologia e l'astronomia. Si cimentò anche nella scrittura di un poema cavalleresco sullo stile di quelli spagnoli, il Polendo, sua magnum opus in questo senso. Aderente alla Riforma protestante, sebbene le sue trasposizioni siano state oggetto di critiche già degli autori a lui contemporanei, che le giudicarono troppo letterali, rozze e imparziali, a Lauro si deve il merito di aver ultimato la traduzione in lingua volgare di numerosi testi sia classici, sia scientifici, sia epistolari. I suoi lavori ebbero una notevole diffusione, non solo tra i letterati veneziani della sua epoca, ma in tutta Italia, tanto che alcune sue traduzioni vengono ancora oggi ristampate in nuove edizioni. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:45, 12 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29894468 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-04 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Volto di Palazzo Vecchio]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Piazza della signoria angolo via della ninna, palazzo vecchio, cantonata con testa scolpita 02.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> Il '''volto di Palazzo Vecchio''' (conosciuto anche come L'importuno o L'inopportuno) è un incisione su pietraforte attibuita a Michelangelo Buonarroti, scolpita in una delle pietre di Palazzo Vecchio a Firenze. Secondo le varie leggende, il profilo sarebbe stato realizzato come graffito dall'artista toscano, con soggetto un suo importunatore, un debitore, un condannato a morte o se stesso. Nel 2020, gli studiosi hanno ipotizzato possa invece trattarsi di un ritratto di Francesco Granacci, pittore amico di Michelangelo. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:14, 19 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29945240 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-05 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Raffaello Kobayashi]]'''<br /> <small>''([[:en:Raffaello Kobayashi]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Raffaello Kobayashi''', nato Raffaele Sanzio (Bari, 14 gennaio 1917 – Yokohama, 1 aprile 2011), è stato un militare italiano naturalizzato giapponese. Sommergibilista durante la Seconda guerra mondiale, prestò servizio per tutte e tre le principali Potenze dell'Asse: Regno d'Italia, Germania nazista e Impero giapponese. Alla fine della guerra si nascose in Giappone per evitare di subire l'internamento in un campo di prigionia, divenendo poi cittadino nipponico e cambiando il proprio nome. Prese parte all'affondamento della HMS Calypso nel 1940, primo successo italiano in campo navale nel corso del conflitto mondiale. Con l'abbattimento di un bombardiere statunitense il 22 agosto 1945, otto giorni dopo il discorso di resa del Giappone alle potenze alleate della seconda guerra mondiale, a bordo del Comandante Cappellini, sarebbe stata l'ultima persona in assoluto a mettere fuori combattimento un velivolo degli Alleati nella stessa guerra. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:05, 26 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29945240 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-06 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Censorship in the Czech Republic]]'''<br /> <small>''([[:cs:Cenzura v Česku]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Censorship in the Czech Republic''' had been highly active until 17 November 1989 and the fall of Communism in the former Czechoslovakia. Czech Republic was ranked as the 13th most free country in the World Press Freedom Index in 2014. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:32, 2 лютага 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29945240 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-07 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Petites Heures of Jean de France, Duc de Berry]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Jacquemart de Hesdin 002.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Petites Heures of Jean de France, Duc de Berry''' is an illuminated book of hours commissioned by John, Duke of Berry between 1375 and 1385–90. It is known for its ornate miniature leaves and border decorations. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 06:59, 9 лютага 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29945240 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-08 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Lysmata grabhami]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Lysmata grabhami1.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''Lysmata grabhami''''' is a species of saltwater shrimp in the family Hippolytidae. It was first described by Gordon in 1935. It occurs in the tropical and subtropical Atlantic Ocean and is a cleaner shrimp, operating a cleaning station to which fish come to have parasites removed. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:45, 16 лютага 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29945240 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-09 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Elefante di Cremona]]'''<br /> <small>''([[:de:Elefant von Cremona]])&#32;([[:eo:Elefanto de Cremona]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Matthew Paris Elephant from Parker MS 16 fol 151v.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> L''''elefante di Cremona''' (Asia, prima del 1228 - Parma, gennaio 1248) fu un esemplare di elefante donato nel 1228 a Federico II di Svevia da parte del sultano ayyubide al-Malik al-Kamil durante gli incontri che porteranno alla Pace di Giaffa. Usato principalmente per le manifestazioni trionfali del sovrano, l'elefante è citato da numerosi cronachisti e testimoni dell'epoca ed è noto per aver trainato il Carroccio dopo la grande vittoria delle armate di Federico II nella battaglia di Cortenuova del 1237. Rimasto a lungo nell'immaginario popolare collettivo, l'animale venne ucciso durante alcuni scontri occorsi nelle settimane immediatamente precedenti alla battaglia di Parma. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 14:43, 23 лютага 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30097839 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-10 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Treaty of the Danish West Indies]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:The Virgin islands of the United States of America; historical and descriptive, commercial and industrial facts, figures, and resources (1918) (14596880870).jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Treaty of the Danish West Indies''' (Danish: Vestindiens traktat), officially the Convention between the United States and Denmark for cession of the Danish West Indies (Danish: Konventionen mellem USA og Danmark), was a 1916 treaty transferring sovereignty of the Danish West Indies from Denmark to the United States in exchange for a sum of US$25,000,000 in gold ($722 million in 2024) and a declaration from the United States that it would "not object to the Danish Government extending their political and economic interests to the whole of Greenland". It is one of the most recent permanent expansions of United States territory. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:43, 2 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30097839 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-11 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Steens Mountain]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Steens Mountain near Andrews, Oregon.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Steens Mountain''' is a large fault-block mountain in the northwest United States, located in Harney County, Oregon. Stretching some fifty miles (80 km) north to south, on its east side it rises from the Alvord Desert at an elevation of about 4,200 feet (1,280 m) to 9,738 feet (2,968 m) at the summit. Steens Mountain is not part of a mountain range but is properly a single mountain, the largest of Oregon's fault-block mountains. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 10:30, 9 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30097839 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-12 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Casque (anatomy)]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Great hornbill (Buceros bicornis) Photograph by Shantanu Kuveskar.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> A '''casque''' is an anatomical feature found in some species of birds, reptiles, and amphibians. In birds, it is an enlargement of the bones of the upper mandible or the skull, either on the front of the face, the top of the head, or both. The casque has been hypothesized to serve as a visual cue to a bird's sex, state of maturity, or social status; as reinforcement to the beak's structure; or as a resonance chamber, enhancing calls. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:43, 16 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30245038 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-13 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Etruscan sculpture]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Frontone A del grande tempio di luni con concilio degli dei, 175-150 ac. ca. 01.JPG|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Etruscan sculpture''' was one of the most important artistic expressions of the Etruscan people, who inhabited the regions of Northern Italy and Central Italy between about the 9th century BC and the 1st century BC. Etruscan art was largely a derivation of Greek art, although developed with many characteristics of its own. Given the almost total lack of Etruscan written documents, a problem compounded by the paucity of information on their language—still largely undeciphered—it is in their art that the keys to the reconstruction of their history are to be found, although Greek and Roman chronicles are also of great help. Like its culture in general, Etruscan sculpture has many obscure aspects for scholars, being the subject of controversy and forcing them to propose their interpretations always tentatively, but the consensus is that it was part of the most important and original legacy of Italian art and even contributed significantly to the initial formation of the artistic traditions of ancient Rome. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:07, 23 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30245038 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-14 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Pulse (nightclub)]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Orlando FL Pulse Nightclub01.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Pulse''' was a gay bar, dance club, and nightclub in Orlando, Florida, founded in 2004 by Barbara Poma and Ron Legler. On June 12, 2016, the club was the scene of the second-deadliest mass shooting by a single gunman in U.S. history, and the second-deadliest terrorist attack on U.S. soil since the September 11 attacks. Forty-nine people were killed and 58 other people were injured. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:37, 30 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30306870 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-15 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Tofana di Rozes]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Tofana di Rozes 04.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Tofana di Rozes''' (3,225 metres (10,581 ft)) is a mountain of the Dolomites in the Province of Belluno, Veneto, Italy. Located west of the resort of Cortina d'Ampezzo, the mountain's giant three-edged pyramid shape and its vertical south face, above the Falzarego Pass, makes it the most popular peak in the Tofane group, and one of the most popular in the Dolomites. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 15:27, 6 красавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30306870 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-16 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Very-low-calorie diet]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Green smoothie (8222465502).jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> A '''very-low-calorie diet''' (VLCD), also known as semistarvation diet and crash diet, is a type of diet with very or extremely low daily food energy consumption. VLCDs are defined as a diet of 800 kilocalories (3,300 kJ) per day or less. Modern medically supervised VLCDs use total meal replacements, with regulated formulations in Europe and Canada which contain the recommended daily requirements for vitamins, minerals, trace elements, fatty acids, protein and electrolyte balance. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:56, 13 красавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30306870 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-17 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Chromodoris willani]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Babosa de mar (Chromodoris willani), Anilao, Filipinas, 2023-08-24, DD 34.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''Chromodoris willani''''', commonly known as Willan's chromodoris, is a species of sea slug, a dorid nudibranch, a shell-less marine gastropod mollusk in the family Chromodorididae. The species is named for the renowned nudibranch taxonomist Dr. Richard C. Willan. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:34, 20 красавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30430366 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-18 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Platypus venom]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Platypus spur.JPG|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The platypus is one of the few living mammals to produce venom. The venom is made in venom glands that are connected to hollow spurs on their hind legs; it is primarily made during the mating season.[1] While the venom's effects are described as extremely painful, it is not lethal to humans. Many archaic mammal groups possess similar tarsal spurs, so it is thought that, rather than having developed this characteristic uniquely, the platypus simply inherited this characteristic from its ancestors. Rather than being a unique outlier, the platypus is the last demonstration of what was once a common mammalian characteristic, and it can be used as a model for non-therian mammals and their venom delivery and properties. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:04, 27 красавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30449041 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-19 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Kuwait National Assembly Building]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Kuwait City Arabian Gulf Street 10.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Kuwait National Assembly Building''' is the building that housed the National Assembly of Kuwait. Designed by Danish architect Jørn Utzon in 1972, it was completed in 1982 under the direction of his son Jan. The structural design was by Max Walt. The building was seriously damaged in February 1991 when retreating Iraqi troops set it on fire but has since been restored. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 15:16, 4 мая 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30464799 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-20 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Macau National Security Law]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Lei relative à defesa da segurança do Estado projecto.JPG|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Macau National Security Law''' is a law in Macau which prohibits and punishes acts of treason, secession, and subversion against the Central government, as well as preparative acts leading to any of the three acts. Taken into effect on 3 March 2009, the purpose of the law is to fulfil Article 23 of the Macau Basic Law, the de facto constitution of the Macau Special Administration Region. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:53, 11 мая 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30513945 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-21 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Stela of the cactus bearer]]'''<br /> <small>''([[:es:Estela del portador del cactus]])&#32;([[:ca:Estela del portador del cactus]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Estela Wachumero en Chavin.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''stela of the cactus bearer''' is a monolith or stele of a single piece of granite, belonging to the Chavín culture of ancient Peru, which remains in its original location on the northwest side of the circular plaza at the archaeological site known as the ceremonial center of Chavín de Huántar in the Ancash region of Peru. It was discovered during the 1972 excavation season by Peruvian archaeologist Luis Guillermo Lumbreras. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 07:05, 21 мая 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30529698 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-22 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Griffith Hughes]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The Reverend '''Griffith Hughes''' (1707 – c.1758), FRS, was a Welsh naturalist, clergyman, and author. Hughes wrote The Natural History of Barbados, which included the first description of the grapefruit (also known as "The Forbidden Fruit"). His work was praised by Linnaeus, but it has also been considered a "scientific fraud". <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:32, 25 мая 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30529698 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-23 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Umuganda]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Umuganda"Rwandan community work".jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Umuganda''' is a national holiday in Rwanda taking place on the last Saturday of every month for mandatory nationwide community service from 08:00 to 11:00. Participation in Umuganda is required by law; failure to participate can result in a fine. The program was most recently re-established under President Paul Kagame in 2009, having resulted in a notable improvement in the cleanliness of Rwanda. Also, there are other informal Umuganda day activities that occur in the middle of the month. These activities are initiated by either society or the government. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:55, 1 чэрвеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30529698 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-24 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Juryeonggu]]'''<br /> <small>''([[:kr:주령구]])&#32;([[:ja:酒令具]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:주령구의 발굴 당시 사진.png|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> Il '''Juryeonggu''' (주령구?, 酒令具?, JuryeongguLR, ChuryŏngguMR) è un dado a 14 facce, risalente al periodo del Silla unificato (668-935 d.C.), ritrovato nel 1975 dopo alcuni scavi occorsi presso il Donggung e lo stagno Wolji di Gyeongju, in Corea del Sud. Le facce del dado mostravano inscrizioni recanti varie penalità o sfide, legate ad un gioco di bevute, dimostrando l'importanza dell'alcool e la raffinatezza con cui la sua assunzione veniva celebrata. L'artefatto originale è andato perduto, incendiato in un maldestro tentativo di preservazione: oggi ne esistono delle repliche, disponibili anche commercialmente. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:20, 8 чэрвеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30622359 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-25 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Cape Fiolent]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Beach of Cape Fiolent, Crimea.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Cape Fiolent''' (Crimean Tatar: Felenk Burun; Ukrainian: Фіолент; Russian: Фиолент; Latin: Parthenium), also historically called Cape Fiolente, is a cape and nature reserve (zakaznik) located in southern Sevastopol, a city within Crimea that is internationally recognised as part of Ukraine but currently occupied by Russia since 2014. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:24, 15 чэрвеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30662919 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-26 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Renovating Action Party]]'''<br /> <small>''([[:es:Partido de Acción Renovadora]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Flag of the Renovating Action Party.svg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Renovating Action Party''' was a left-wing Salvadoran political party that existed from 1944 to 1967. The party had three distinct phases of its existence under the leaderships of Colonel José Asencio Menéndez (1944–1950), the old line (1950–1964), and the new line (1964–1967). <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:52, 22 чэрвеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30717601 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-27 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Facial age estimation]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Facial age estimation''' is the use of artificial intelligence to estimate the age of a person based on their facial features. Computer vision techniques are used to analyse the facial features in the images of millions of people whose age is known and then deep learning is used to create an algorithm that tries to predict the age of an unknown person. The key use of the technology is to prevent access to age-restricted goods and services. Examples include restricting children from accessing internet pornography, checking that they meet a mandatory minimum age when registering for an account on social media, or preventing adults from accessing websites, online chat or games designed only for use by children. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div>--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 03:44, 29 чэрвеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30717601 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-28 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Paulo César Vinha State Park]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Capim dourado.jpg|300px|center|]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Paulo César Vinha State Park''' (Portuguese: Parque Estadual Paulo César Vinha) is a state park in the state of Espírito Santo, Brazil. It protects an area of dunes, lagoons and marshes along the Atlantic shore. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:35, 6 ліпеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30717601 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-29 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Caledonian MacBrayne]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Cal-Mac HQ2005.jpg|300px|center|]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Caledonian MacBrayne''', in short form CalMac, is the trade name of CalMac Ferries Ltd, the major operator of passenger and vehicle ferries to the west coast of Scotland, serving ports on the mainland and 22 of the major islands. It is a subsidiary of holding company David MacBrayne, which is owned by the Scottish Government. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> -[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:20, 13 ліпеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30717601 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-30 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Immigration to Switzerland]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> In 2023, resident foreigners made up 26.3% of Switzerland's population. Most of these (83%) were from European countries. Italy provided the largest single group of foreigners, accounting for 14.7% of total foreign population, followed closely by Germany (14.0%), Portugal (11.7%), France (6.6%), Kosovo (5.1%), Spain (3.9%), Turkey (3.1%), North Macedonia (3.1%), Serbia (2.8%), Austria (2.0%), United Kingdom (1.9%), Bosnia and Herzegovina (1.3%) and Croatia (1.3%). Immigrants from Sri Lanka (1.3%), most of them former Tamil refugees, were the largest group of Asian origin (7.9%). <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:18, 20 ліпеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30717601 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-31 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:fr:Study of Man's Impact on Climate]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> La '''Study of Man's Impact on Climate''' (traduisible en français par « Étude de l'impact de l'homme sur le climat ») est une conférence scientifique internationale consacrée à l'influence humaine sur le climat qui s'est tenue à Stockholm, en Suède, du 28 juin au 16 juillet 1971. Elle aborde diverses hypothèses parmi lesquelles la destruction de la couche d'ozone et le réchauffement (ou refroidissement) climatique, établit l'état du savoir à leur sujet et, soulignant les nombreuses inconnues qui demeurent, appelle à consacrer davantage de fonds à la recherche scientifique sur le climat. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:00, 27 ліпеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30849684 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-32 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Plot of Prats de Molló]]'''<br /> <small>''([[:ca:Fets de Prats de Molló]])&#32;([[:es:Complot de Prats de Molló]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''plot of Prats de Molló''' was an attempted military invasion of Catalonia carried out from France to achieve its independence planned by Francesc Macià and the leadership of the Estat Català party, discovered and aborted in 1926. The plan consisted of the penetration of two columns (one from Saint-Laurent-de-Cerdans, the other from Coll d'Ares), which were to occupy Olot and proclaim the Catalan Republic. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 06:11, 3 жніўня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30879613 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-33 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Composizione VII]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Composition VII - Wassily Kandinsky, GAC.jpg|300px|center|]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Composizione VII''' (Композиция VII o Zu Komposition 7) è un olio su tela del 1913, realizzato dal pittore russo Vasilij Vasil'evič Kandinskij e conservato nella Galleria Tret'jakov di Mosca. Prodotto centrale del pittore russo nel periodo 1910-1915, essa è considerata l'opera che certificò la raggiunta maturità creativa da parte di Kandinskij, rappresentando anche l'apice della sua energia creativa. È considerato il più rappresentativo tra i lavori completati durante l'anno del successo internazionale dell'artista, simboleggiando il punto di emancipazione definitivo dell'Astrattismo. Opera più grande mai realizzata dall'artista per dimensione, facente parte della serie denominata Composizioni, rappresenta un'allegoria dell'Apocalisse, di cui riprende il tema e lo propone in una versione astratta, trasfigurata dalla realtà in una forma composta da sole linee e colori. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:24, 10 жніўня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30889664 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-34 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Divorce in Poland]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Divorce in Poland''' occurs at a rate slightly below that of the average for Europe. In the Polish legal system, divorce proceedings fall within the exclusive jurisdiction of the civil court; there is no legal basis for resolving a marriage through the agreement of the spouses or through administrative procedures. Divorce requests are assessed by the court, in accordance with the positive and negative prerequisites set in the relevant law. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:59, 17 жніўня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30927700 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-35 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Day of the Macedonian Revolutionary Struggle]]'''<br /> <small>''([[:mk:Ден на македонската револуционерна борба]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Day of the Macedonian Revolutionary Struggle''' (Macedonian: Ден на македонската револуционерна борба),[1] also known as Day of VMRO, is a national holiday which is celebrated on October 23 in North Macedonia. In 2007, the holiday was voted into law as a new national holiday. It is a non-working day. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:15, 24 жніўня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30927700 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-36 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Wimmen's Comix]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''Wimmen's Comix''''', later retitled (respelled) as Wimmin's Comix, is an influential all-female underground comics anthology published from 1972 to 1992. Though it covered a wide range of genres and subject matters, Wimmen's Comix focused more than other anthologies of the time on feminist concerns, homosexuality, sex and politics in general, and autobiographical comics. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:54, 31 жніўня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30988228 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-37 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Paulet affair]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Paulet affair''', also known as British Hawaii, was the insubordinate five-month occupation of the Hawaiian Kingdom in 1843 by British naval officer Captain Lord George Paulet, of HMS Carysfort. It was ended by the arrival of American warships sent to defend Hawaii's independence. The British government in London did not authorise the move and it had no official status. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:58, 7 верасня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30993988 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-38 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:No-AI label]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:No AI Sign.svg|300px|center|]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> A '''no-AI label''' is a label used on a product to signify that it was not made using generative AI. Phrases on the labels include but are not limited to "human-made", "proudly human" and "AI-free". Some organisations that provide the labels allow product creators to download and use their no-AI labels for free, while others charge creators for analysing the content and allowing the use of the labels if the organisation believes that no AI was used. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:43, 14 верасня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=31028050 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-39 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Scotty (dinosaur)]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Scotty Tyrannosaurus.jpg|300px|center|]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Scotty''' is the nickname for the Tyrannosaurus rex fossil, catalogued as RSM P2523.8, that was discovered in Saskatchewan, Canada in 1991.[3] The fossilised remains were painstakingly removed, almost completely by hand, over two decades from the rock in which they were embedded. When the preparation was complete in 2011, an around 65% complete T. rex skeleton was revealed. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:02, 21 верасня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=31045260 --> ay0drzvgder4bap98tghn9760bw64kn 0 788816 5202667 5085867 2026-09-20T12:23:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5202667 wikitext text/x-wiki '''Нацыянальны архіўны фонд Рэспублікі Беларусь (НАФ Рэспублікі Беларусь)''' — гістарычна сфарміраваная і пастаянна папаўняльная сукупнасць [[Архіўны дакумент|дакументаў]], якія маюць [[Гісторыя|гістарычную]], [[Навука|навуковую]], [[Сацыяльная сфера|сацыяльную]], [[Эканоміка|эканамічную]], [[Палітыка|палітычную]] або [[Культурная каштоўнасць|культурную каштоўнасць]], адлюстроўваюць матэрыяльнае і духоўнае жыццё [[Беларускі народ|беларускага народа]] і падлягаюць пастаяннаму захоўванню. НАБ Беларусі з’яўляецца адзіным метакомплексам матэрыяльных носьбітаў доўгачасовай сацыяльнай памяці, створаных у розныя гістарычныя перыяды ў працэсе дзяржаўнай, эканамічнай, грамадска-палітычнай, сацыяльна-культурнай дзейнасці<ref name=":02">[[Вольга Сяргееўна Іванова|Иванова, О. С.]] [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/294928/1/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5.pdf Архивоведение : электронный учебно-методический комплекс для специальностей: 1-23 01 13 «Историко-архивоведение», 1-26 02 04 «Документоведение (по направлениям)», 1-21 03 01 «История (по направлениям)»]{{Недаступная спасылка}} / О. С. Иванова ; БГУ, Исторический фак., Каф. источниковедения. — Минск : БГУ, 2022. — 382 с. : табл. — Библиогр.: с. 295—297.</ref>. == Гісторыя фарміравання НАФ == Ідэі аб’яднання архіўных дакументаў у адзіны метакомплекс і стварэння цэнтралізаванай сістэмы захоўвання з’явіліся яшчэ ў [[XVI стагоддзе|XVI стагоддзі]]. Паступова сфарміраваліся дзве асноўныя канцэпцыі арганізацыі архіўнай справы: усеагульная цэнтралізацыя ў форме Дзяржаўнага архіўнага фонду (ДАФ) і ліберальная цэнтралізацыя, якая легла ў аснову сучаснага паняцця Нацыянальнага архіўнага фонду (НАФ)<ref name=":02" />. === Дзяржаўны архіўны фонд === Паняцце «Дзяржаўны архіўны фонд» (ДАФ) было сфармулявана ў пачатку [[XX стагоддзе|ХХ стагоддзя]] ў асяроддзі расійскіх рэфарматараў архіўнай справы. Яно атрымала афіцыйнае вызначэнне ў дэкрэце [[Савет народных камісараў РСФСР|Савета Народных Камісараў РСФСР]] «Аб рэарганізацыі і цэнтралізацыі архіўнай справы» ад 1 чэрвеня 1918 года. Фонд базаваўся на прынцыпе поўнай [[Цэнтралізацыя|цэнтралізацыі]] архіўнага матэрыялу — усе дакументы, якія мелі значэнне для дзяржавы, падлягалі перадачы ў дзяржаўныя архівы<ref name=":02" />. У [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] склад і структура ДАФ былі вызначаны Палажэннем ад 28 мая 1927 года. Да яго былі аднесены архівы дарэвалюцыйных [[Землеўладальнік|землеўладальнікаў]], [[Царква|цэркваў]], [[Манастыр|манастыроў]], [[Прамысловае прадпрыемства|прамысловых прадпрыемстваў]] і [[Дзяржаўная ўстанова|дзяржаўных устаноў]]. Асобна вылучаліся дакументы беларускага паходжання, вернутыя з-за межаў рэспублікі. ДАФ БССР рэгулярна папаўняўся дакументамі дзейных устаноў<ref name=":02" />. У 1941 годзе быў створаны Дзяржаўны архіўны фонд СССР, які аб’яднаў архіўныя фонды саюзных рэспублік у агульнасаюзную сістэму. Гэта была сукупнасць дакументаў, што належалі савецкай дзяржаве і мелі палітычную, эканамічную, культурную або навуковую каштоўнасць. У той жа час з ДАФ выключаліся дакументы, што захоўваліся ў партыйных, асабістых і ведамасных архівах, а таксама матэрыялы ў прыватнай уласнасці і за межамі краіны<ref name=":02" />. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] паняцце ДАФ распаўсюдзілася на іншыя краіны сацыялістычнага лагера — [[Польская Народная Рэспубліка|Польшчу]], [[Чэхаславакія|Чэхаславакію]], [[Югаславія|Югаславію]], [[Балгарыя|Балгарыю]] і [[Венгрыя|Венгрыю]]. Аднак з набыццём суверэнітэту краінамі Цэнтральна-Усходняй Еўропы і зменай ідэалагічнай парадыгмы мадэль дзяржаўнай цэнтралізацыі паступова саступіла месца больш гнуткай сістэме<ref name=":02" />. === Нацыянальны архіўны фонд === Паняцце «Нацыянальны архіўны фонд» было ўведзена ў шэрагу краін, у тым ліку [[Польшча|Польшчы]], [[Іспанія|Іспаніі]], [[Італія|Італіі]], і з 1990-х гадоў — у [[Рэспубліка Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]]. Яно грунтуецца не на прынцыпе дзяржаўнай уласнасці, а на ідэі аховы цэласнасці дакументаў, якія маюць гістарычную, навуковую або грамадскую значнасць<ref name=":02" /><ref name=":0">{{Cite web |url=https://centennial.archonline.by/?page_id=1741 |title=Государственные архивы на современном этапе (с 1991 г.) |access-date=7 чэрвеня 2025 |archive-date=7 чэрвеня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250607075716/https://centennial.archonline.by/%3Fpage_id%3D1741/ |url-status=dead }}</ref>. У Беларусі пачатак новага этапу архіўнай палітыкі быў пакладзены ў 1991 годзе з абвяшчэннем дзяржаўнага суверэнітэту. Важным этапам стала прыняцце Закона «Аб Нацыянальным архіўным фондзе і архівах у Рэспубліцы Беларусь» 6 кастрычніка 1994 года, які ўпершыню юрыдычна замацаваў структуру і функцыі архіўнай сістэмы краіны. Закон замацаваў двухузроўневую структуру НАФ: дзяржаўную і недзяржаўную часткі, што адлюстроўвала новы прававы статус дакумента як аб’екта ўласнасці, які можа захоўвацца і ў недзяржаўных установах, і ў прыватных асоб, але адначасова застаецца часткай нацыянальнай архіўнай спадчыны<ref name=":02" /><ref name=":0" />. Такі статус і структура НАФ былі канчаткова зафіксаваны ў Палажэнні аб Нацыянальным архіўным фондзе Рэспублікі Беларусь, зацверджаным Указам [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] 20 верасня 1996 года. Дакумент вызначаў парадак уліку, захоўвання, выкарыстання дакументаў НАФ, а таксама прававыя аспекты ўласнасці на іх<ref name=":0" />. Працэс удасканалення паняцця працягваўся і ў наступныя гады. У 1999 годзе была прынята новая рэдакцыя Закона аб НАФ, якая пашырыла класіфікацыю архіваў, закладвала механізм стварэння і вядзення Дзяржаўнага фондавага каталога НАФ і замацавала абавязак арганізацый ствараць архівы для дакументаў НАФ<ref name=":0" />. Закон «Аб архіўнай справе і справаводстве ў Рэспубліцы Беларусь» ад 25 лістапада 2011 года прынёс далейшае ўдасканаленне паняцця НАФ. У ім архіўныя дакументы ўпершыню былі вызначаныя як аб’ект аховы і ўліку незалежна ад формы ўласнасці і месца захоўвання. Быў уведзены новы механізм класіфікацыі архіваў і паняцце дзяржаўнага інфармацыйнага рэсурсу — [[Дзяржаўны фондавы каталог НАФ|Дзяржаўнага фондавага каталога НАФ]], які быў зарэгістраваны ў 2001 годзе і з 2012 года даступны [[анлайн]]. Гэты каталог змяшчае інфармацыю пра больш за 50 тысяч фондаў, якія знаходзяцца на пастаянным захоўванні ў беларускіх дзяржаўных архівах<ref name=":0" />. == Структура НАФ == У адпаведнасці з Законам Рэспублікі Беларусь «Аб архіўнай справе і справаводстве» (2011, з зменамі і дапаўненнямі ад 18 красавіка 2022 г., арт. 9) НАФ падзелены на дзве часткі<ref name=":02" />: === Дзяржаўная частка НАФ === Да дзяржаўнай часткі НАФ адносяцца дакументы: * Вышэйшых [[Органы дзяржаўнай улады|органаў дзяржаўнай улады]] і кіравання на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь на ўсіх этапах яе развіцця. * Дзяржаўных арганізацый ([[Пасольства|пасольстваў]] і інш.), якія знаходзіліся або знаходзяцца за межамі Рэспублікі Беларусь. * Арганізацый, доля дзяржаўнай уласнасці ў статутным фондзе якіх складае больш за 50 працэнтаў. * [[Грамадская арганізацыя|Грамадскіх арганізацый]] і [[Партыя|партый]], якія ўтварыліся да ўвядзення іх рэгістрацыі ва ўстаноўленым парадку (першая партыя зарэгістравана ў 1992 г., законы аб грамадскіх аб’яднаннях і палітычных партыях прыняты ў 1994 г.). * [[Рэлігійная арганізацыя|Рэлігійных арганізацый]], якія ўтварыліся да аддзялення царквы ад дзяржавы (да прыняцця Дэкрэта [[СНК РСФСР]] аб аддзяленні царквы ад дзяржавы і школы ад царквы ад 2 лютага 1918 г.). * Іншыя дакументы, якія захоўваюцца або падлягаюць захоўванню ў дзяржаўных сховішчах ([[Архіў|архівах]], [[Музей|музеях]] і [[бібліятэка]]х) Рэспублікі Беларусь. === Недзяржаўная частка НАФ === Недзяржаўную частку НАФ складаюць дакументы, якія знаходзяцца ва ўласнасці<ref name=":02" />: * Грамадскіх арганізацый і партый з 1992 г. * Рэлігійных арганізацый пасля 1918 г. * Прыватных асоб (іх сем’яў, родаў). * Іншых недзяржаўных арганізацый, уключаных у спісы камплектавання дзяржаўных архіваў. === Тыпы дакументаў === НАФ складаецца з дакументаў розных відаў і на розных носьбітах, сабраных у працэсе дзейнасці<ref name=":02" />: * [[Дзяржаўны орган|дзяржаўных органаў]]; * [[Прадпрыемства|прадпрыемстваў]] і арганізацый незалежна ад форм уласнасці; * [[Грамадскае аб’яднанне|грамадскіх аб’яднанняў]] і [[Партыя|партый]]; * [[Фізічная асоба|фізічных асоб]]. НАФ фарміруецца з дакументаў арганізацый (асоб), уключаных у спісы крыніц камплектавання дзяржаўных архіваў. Дакументы НАФ захоўваюцца ў дзяржаўных, тэрытарыяльных архівах, архівах арганізацый, а таксама ў музеях і бібліятэках. Дзяржава прадпрымае меры па вяртанні дакументаў, якія з’яўляюцца гістарычнай і культурнай спадчынай беларускага народа, але знаходзяцца за межамі Рэспублікі Беларусь — яны, у адпаведнасці з заканадаўствам, могуць стаць часткай НАФ як копіі на правах арыгіналаў<ref name=":02" />. == Класіфікацыя дакументаў НАФ па перыядах == Дакументы НАФ у залежнасці ад часу паходжання падзелены на<ref name=":02" />: * Дакументы дакастрычніцкага перыяду (да 7 лістапада (25 кастрычніка) 1917 г.). Захоўваюцца асобна ад дакументаў іншых гістарычных перыядаў. * Савецкага перыяду (да 19 верасня 1991 г.). * Постсавецкага перыяду (перыяд суверэннай Рэспублікі Беларусь). Асобнае захоўванне дакументаў, якія ўтварыліся ў розныя гістарычныя перыяды, забяспечваецца арганізацыяй сеткі архіваў. У адпаведнасці з гэтай прыкметай дакументы, створаныя да 1917 г., захоўваюцца ў гістарычных архівах, якія адносяцца да разраду некамплектавальных<ref name=":02" />. == Класіфікацыя дакументаў НАФ па значэнні == У залежнасці ад маштабу і характару дзейнасці арганізацый ажыццяўляецца аднясенне іх дакументаў да комплексаў рэспубліканскага і мясцовага значэння<ref name=":02" />. * Аднясенне дакументаў НАФ да комплексаў, якія маюць рэспубліканскае значэнне, ажыццяўляецца рэспубліканскім органам дзяржаўнага кіравання па архівах і справаводстве. * Аднясенне да комплексаў дакументаў, якія маюць мясцовае значэнне, — органамі кіравання па архівах і справаводстве аблвыканкамаў і г. [[Мінск]]а. === Комплексы дакументаў рэспубліканскага значэння === Да комплексаў дакументаў рэспубліканскага значэння адносяцца<ref name=":02" />: * Фонды цэнтральных арганізацый і мясцовых устаноў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Княства Літоўскага]], [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і інш. * Фонды акупацыйных органаў кіравання і грамадскіх арганізацый 1918—1920 гг. і 1941—1945 гг. * Фонды вышэйшых органаў дзяржаўнай улады і цэнтральных органаў кіравання БССР. * Фонды вышэйшых органаў дзяржаўнай улады і цэнтральных органаў кіравання Рэспублікі Беларусь. === Комплексы дакументаў мясцовага значэння === Да комплексаў дакументаў мясцовага значэння адносяцца<ref name=":02" />: * Фонды губернскіх, акруговых, абласных, валасных і г.д. устаноў, якія дзейнічалі пасля 7 лістапада (25 кастрычніка) 1917 г. * Фонды прадпрыемстваў, якія дзейнічаюць (дзейнічалі) на тэрыторыі адпаведнай адміністрацыйна-тэрытарыяльнай адзінкі. * Фонды мясцовых арганізацый камуністычнай партыі і іншых грамадскіх арганізацый. * Фонды ўстаноў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] 1919—1939 гг. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Архівы Беларусі]] 0sl3gx9vrip6azjqby9v9pxq5of42sa 0 789614 5202828 5010656 2026-09-20T18:08:23Z JerzyKundrat 174 5202828 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Беларуская назва = Дом марыянаў |Арыгінальная назва = {{lang-en|Marian House}} |Тып = рэлігійна-культурны цэнтр |Выява = Marian House.JPG |Подпіс выявы = У студзені 2012 г. |Статус = |Краіна = Вялікабрытанія |Назва месцазнаходжання = Графства |Месцазнаходжанне = [[Вялікі Лондан]] |Адрас = Marian House, Holden Ave, London N12 8HY |Канфесія = [[уніяцтва]] |Епархія = [[Лонданская епархія Святой Сям’і]] |Тып будынка = [[сядзіба]] |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекту = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Пачатак будаўніцтва = XIX стагоддзе |Заканчэнне будаўніцтва = XIX стагоддзе |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Прыбудовы = [[Царква Святога Кірылы Тураўскага і ўсіх святых заступнікаў беларускага народа]] |Вядомыя насельнікі = |Рэліквіі = |Плябан = [[Сяргей Стасевіч]] |Стан = дзейны |Шырата паўшар’е = N |lat_deg = 51 |lat_min = 36 |lat_sec = 59 |Даўгата паўшар’е = W |lon_deg = 0 |lon_min = 11 |lon_sec = 4 |Назва карты = |Сайт = }} '''«Марыян-Хаўз»'''<ref name=hardz/><ref name=tut/><ref>[https://nashaniva.com/73309 13 мая — адкрыццё адрэстаўраванага «Марыян Хаўз»] — [[Наша Ніва]], 13.05.2012</ref> ({{lang-en|Marian House}}, часам Марыян-Гаус; інш. назва Марыйны дом<ref>[https://novychas.online/asoba/papliecnik_ajca_nadsana_jon_da Паплечнік айца Надсана: Ён да апошняга штодня аднаасобна служыў Літургію] — [[Новы Час]], 20.04.2015</ref><ref>[https://nashaniva.com/280827 «Гэтыя беларусы былі разумныя». Чаму менавіта Беларуская бібліятэка і музей у Лондане сталі найбольш маштабным праектам беларускай дыяспары XX стагоддзя?] — [[Наша Ніва]], 19.05.2024</ref><ref>[https://gazetaby.com/post/u-londane-zyaviczcza-belaruskaya-czarkva-pamyaci-axvyarau-charnobylya/61026/ У Лондане з’явіцца беларуская царква памяці ахвяр Чарнобыля] — [[Салідарнасць (газета)|Салідарнасць]], 18.09.2013</ref>, раней таксама '''Дом марыянаў'''<ref>{{артыкул|аўтар=|загаловак=Дом марыянаў мусіць застацца беларускім|спасылка=https://nashaniva.com/96300|выданне=[[Наша ніва]]|тып=газета|год=3 мая 2002|нумар=17 (279)|старонкі=|issn=1819-1614}}</ref>) — гістарычны будынак у [[Лондан]]е, звязаны з [[Беларусы ў Вялікабрытаніі|беларускай дыяспарай]]. Сядзіба [[Беларускі рэлігійны і культурны цэнтр імя святога Кірылы Тураўскага|Беларускага рэлігійнага і культурнага цэнтра імя святога Кірылы Тураўскага]], у мінулым сядзіба [[Беларуская каталіцкая місія|Беларускай каталіцкай місіі]]. == Гісторыя == [[File:Biskup Sipovich u biblijatecy.jpg|thumb|left|Біскуп [[Часлаў Сіповіч]]]] Будынак пабудаваны ў канцы XIX стагоддзя<ref name=tut>[https://m.21.by/society/2012/05/13/524254.html Рымскі кардынал асвяціў легендарны беларускі «Марыян-Хаўз»] — Tut.by, 13.05.2012 (паводле 21.by)</ref>. У 1948 годзе рэктар Беларускай каталіцкай місіі ўсходняга абраду айцец [[Часлаў Сіповіч]] заснаваў у Лондане Беларускі рэлігійна-культурны цэнтр, сядзібай якога стаў «Марыян-Хаўз» у раёне [[Паўночны Фінчлі]]. У наступныя дзесяцігоддзі «Марыян-Хаўз» стаў адным з цэнтраў беларускага жыцця ў Вялікабрытаніі. У будынку ладзіліся беларускія імпрэзы, размяшчалася капліца. У «Марыян-Хаўз» дзейнічалі беларускія хрысціянскія арганізацыі, як Беларускай хрысціянскае акадэмічнае аб'яднанне «[[Жыццё (аб’яднанне)|Жыццё]]» і Беларускае акадэмічнае каталіцкае аб’яднанне «[[Рунь (аб’яднанне)|Рунь]]». 13 чэрвеня 1948 г. у «Марыян-Хаўз» адбылося пасяджэнне па заснаванні лонданскага аддзела [[Згуртаванне беларусаў у Вялікабрытаніі|ЗБВБ]]. У доме, які служыў у тым ліку кляштарам беларускіх марыянаў<ref>[https://casasloviec.co.uk/index.php-do=static&page=work_Sip_bel17.htm Біскуп Чэслаў Сіповіч: святар і беларус / 17. Справы марыянскія і іншыя]</ref>, у розныя часы пражывалі а. [[Язэп Германовіч]], а. [[Аляксандр Надсан]], а. [[Леў Гарошка]], [[Янка Садоўскі]], [[Станіслаў Баговіч]], а. [[Тамаш Падзява]], а. [[Фелікс Журня]], а. [[Роберт Тамушанскі]]. Сярод найбольш значных гасцёй у «Марыян-Хаўз» былі біскуп [[Баляслаў Слосканс]], князь [[Базыль Святаполк-Мірскі]], апостальскі дэлегат у Вялікабрытаніі архібіскуп {{нп5|Вільям Годфрэй||en|William Godfrey}}, сакратар апостальскай дэлегацыі ў Лондане {{нп5|Бруна Тарпільяні||en|Bruno Torpigliani}}, апостальскі дэлегат архібіскуп {{нп5|Дамініка Энрычы||en|Domenico Enrici}} і шмат іншых<ref name=hardz>Гардзіенка, Н. С. Беларусы ў Вялікабрытаніі — Мінск: Медысонт, 2010. — 620 с — (Бібліятэка Бацькаўшчыны; кн. 18)</ref>. У 1970 г. «Марыян-Хаўз» наведаў украінскі мітрапаліт [[Іосіф Сліпы]]. 12 мая 1970 г. у капліцы Св. Пятра і Паўла ён служыў Св. літургію разам з украінскімі біскупамі {{нп5|Аўгусцін Гарняк|Аўгусцінам Гарняком|uk|Августин Горняк}} і {{нп5|Уладзімір Маланчук|Валадзімірам Маланчуком|uk|Володимир (Маланчук)}}<ref name=hardz/>. «Марыян-Хаўз» быў першым месцам захоўвання калекцыі кніг і музейных экспанатаў, якія ўтварылі [[Беларуская бібліятэка і музей імя Францыска Скарыны|Беларускую бібліятэку і музей імя Скарыны]]<ref name=hardz/>. Бібліятэка пазней размясцілася ў набытым беларусамі суседнім будынку, дзе знаходзіцца і цяпер. Паміж 2009 і 2012 гг. «Марыян-Хаўз» прайшоў рэканструкцыю. Каб прафінансаваць рамонт, Беларускай каталіцкай місіі прыйшлося прадаць частку прылеглай да дома зямлі. У 2012 годзе дом быў урачыста адчынены пасля рэстаўрацыі, асвячаны Кардыналам Леанарда Сандры, Прэфектам Кангрэгацыі Усходніх Цэркваў у прысутнасці апостальскага нунцыя ў Вялікабрытаніі [[Антоніа Меніні]], экзарха для ўкраінскіх грэка-католікаў у Вялікабрытаніі [[Глеб Ланчына|Глеба Ланчыны]], апостальскага візітатара для беларускіх грэка-католікаў у Беларусі архімандрыта [[Сяргей Гаек|Сяргея Гаека]]<ref name=tut/>. У 2016 годзе пры «Марыян-Хаўз» адчынілася [[Царква Святога Кірылы Тураўскага і ўсіх святых заступнікаў беларускага народа]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-06-24}} [[Катэгорыя:Беларусы ў Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Уніяцкія храмы]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Лондана]] hudl5vbtjo3wvq595bh5rxuzhza19km 0 791442 5202923 5143928 2026-09-20T20:44:47Z 5202923 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Аліса Рыжычэнка''' — беларуская эканамістка і грамадска-палітычная дзяячка. Прадстаўнік [[Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі|Аб’яднанага пераходнага кабінета Беларусі]] па пытаннях эканомікі і фінансаў (з 2025). == Біяграфія == Нарадзілася ў [[Полацк]]у. Пасля смерці бацькі сям’я сутыкнулася з цяжкім фінансавым становішчам, з падлеткавага ўзросту сумяшчала вучобу з працай. Вучылася ў [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт|Беларускім дзяржаўным эканамічным універсітэцэ]], дзе атрымала ступень магістра эканомікі<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/373573|title=«Я гатовая стаць міністрам эканомікі Беларусі». Новы твар у Кабінеце Аліса Рыжычэнка — пра карупцыю на карысць Лукашэнак, Зарэцкую і рэформы|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2025-08-01|access-date=2025-08-27}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/economics/105951.html|title=Тихановская назначила министра финансов и экономики, а также других членов ОПК. Рассказываем|author=Мирослава Льнянко|website=[[zerkalo.io]]|date=2025-08-10|access-date=2025-08-27|archive-date=21 жніўня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250821055648/https://news.zerkalo.io/economics/105951.html|url-status=live}}</ref>. Працавала ў банкаўскай сферы і ў агенцтве нерухомасці<ref name=":0" />. У 2018 годзе з’ехала з Беларусі ў [[Аўстрыя|Аўстрыю]], дзе атрымлівала адукацыю ў [[Венскі ўніверсітэт|Венскім універсітэце]]<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/economics/106190.html|title=Почему неизбежны реформы в Беларуси, почему будет «больно» и чем опасны действия нынешних властей. Беседа с министром финансов в ОПК|website=[[Zerkalo.io|Зеркало]]|date=2025-08-14|access-date=2025-08-27}}</ref>. З 2020 года ўдзельнічала ў беларускіх дэмакратычных ініцыятывах і валанцёрскіх праектах, звязаных з падтрымкай палітвязняў і прасоўваннем правоў чалавека. Супрацоўнічала з арганізацыямі «[[Краіна для жыцця]]», [[Асацыяцыя беларускага бізнесу за мяжой]], «Дыхай вольна», незалежнымі медыя і даследчымі цэнтрамі<ref name=":0" />. Выступала спікерам на канферэнцыі «[[Новая Беларусь (канферэнцыя)|Новая Беларусь]]» і экспертных круглых сталах, прысвечаных пытанням эканомікі і сацыяльнай палітыкі<ref name=":0" />. 10 жніўня 2025 года на канферэнцыі «Новая Беларусь» у [[Варшава|Варшаве]] [[Святлана Ціханоўская]] аб’явіла аб прызначэнні Алісы Рыжычэнка прадстаўніком [[Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі|Аб’яднанага пераходнага кабінета]] па эканоміцы і фінансах. Прызначэнне было ўхвалена [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйнай радай]]<ref name=":1" />. == Асабістае жыццё == Бацька — беларус, працаваў у аддзяленні «[[Раснафта|Раснафты]]» ў [[Наваполацк]]у. Маці — руская, якая нарадзілася ў Германіі і працавала інжынерам-тэхнолагам у Полацку, ветэран працы. Мае сына. Пасля пераезду ў Аўстрыю развялася з мужам<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі}} {{DEFAULTSORT:Рыжычэнка Аліса}} [[Катэгорыя:Асобы Аб’яднанага пераходнага кабінета Беларусі]] [[Катэгорыя:Эмігранты з Беларусі]] [[Катэгорыя:Жанчыны-палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены фракцыі Еўрапейскі выбар]] azuik3xohm5araejaljqwsxj5xev9yp 0 793815 5203192 5182519 2026-09-21T11:47:35Z Plaga med 116903 5203192 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч | выява = General Baden-Powell, Bain news service portrait.jpg }} Генерал-лейтэнант '''Роберт Стывенсан Сміт Бадэн-Паўэл, 1-ы барон Бадэн-Паўэл''' (22 лютага 1857 г. — 8 студзеня 1941 г.) — афіцэр брытанскай арміі, пісьменнік, заснавальнік ''Асацыяцыі бойскаўтаў'' і яе першы галоўны скаўт, а таксама заснавальнік разам са сваёй сястрой Агнес ''Асацыяцыі дзяўчат-гайдаў''. Бадэн-Паўэл напісаў кнігу ''«Скаўтынг для хлопчыкаў»'', якая разам з яго папярэднімі кнігамі, такімі як ''«Разведка і скаўтынг»''<!-- на англійскай мове «scouting» таксама «разведка» --> 1884 года і ''«Дапаможнік разведычыкаў»<ref>Available for free download from http://www.thedump.scoutscan.com/dumpinventorybp.php</ref>'' 1899 года, прызначанымі для вайскоўцаў, і часопісам ''«Скаўт»'', спрыяла хуткаму росту [[Скаўцкі рух|скаўцкага руху]].<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.telegraph.co.uk/books/authors/the-eccentric-world-of-robert-baden-powell/|title=The eccentric world of Robert Baden-Powell|author=Deacon, Michael|website=The Telegraph|date=2016-02-08|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220112/https://www.telegraph.co.uk/books/authors/the-eccentric-world-of-robert-baden-powell/|archive-date=2022-01-12|url-status=live}}</ref> Бадэн-Паўэл служыў у брытанскай арміі з 1876 па 1910 год у Індыі і Афрыцы.<ref name="Godalming">{{Cite web|url=http://www.godalmingmuseum.org.uk/index.php?page=lord-baden-powell|title=Lord Baden Powell|website=Godalming Museum|publisher=Godalming Museum Trust|archive-url=https://web.archive.org/web/20211202231148/http://www.godalmingmuseum.org.uk/index.php?page=lord-baden-powell|archive-date=2 December 2021|access-date=21 February 2018|url-status=dead}}</ref> У 1899 годзе, падчас Другой англа-бурскай вайны ў Паўднёвай Афрыцы, Бадэн-Паўэл абараняў горад [[Мафікенг|Мафекінг]] падчас аблогі.<ref>{{Cite journal|last=Köhler|first=Karl|date=June 2001|title=Some Aspects of Lord Baden-Powell and the Scouts at Modderfontein|url=http://samilitaryhistory.org/vol121kk.html|journal=Military History Journal|volume=12|issue=1|access-date=21 February 2018}}</ref> Яго кнігі, напісаныя для ваеннай [[Рэкагнасцыроўка (ваенная справа)|разведкі]] і падрыхтоўкі разведчыкаў, таксама чыталіся хлопчыкамі і выкарыстоўваліся настаўнікамі і моладзевымі арганізацыямі. У жніўні 1907 года ён правёў эксперыментальны лагер, ''лагер скаўтаў на востраве Браўнсі'', каб праверыць свае ідэі па скаўцкай падрыхтоўцы хлопчыкаў.<ref name="brownsea">{{Cite web|url=https://www.nationaltrust.org.uk/brownsea-island/features/scouting-and-guiding-on-brownsea-island|title=Scouting and Guiding on Brownsea Island|website=National Trust|access-date=21 February 2018}}</ref> Яго кніга ''«Скаўтынг для хлопчыкаў»''<ref>{{Cite web|url=http://mentalfloss.com/article/22861/forged-heat-battle-origin-boy-scouts|title=Forged in the Heat of Battle: The Origin of the Boy Scouts|author=Bond|first=Jenny|website=Mental Floss|date=26 September 2009|publisher=Mental Floss, Inc.|access-date=21 February 2018|last2=Sheedy|first2=Chris}}</ref> апублікавана ў 1908 годзе выдавецтвам ''C. Arthur Pearson Limited''. У 1910 годзе Бадэн-Паўэл выйшаў з арміі і стварыў Асацыяцыю скаўтаў. У 1909 годзе ў [[Крыштальны палац|Крыштальным палацы]] адбылася сустрэча скаўтаў. На ёй прысутнічала шмат дзяўчат у скаўцкай форме, і перад прэсай невялікая група казала Бадэн-Паўэлу, што яны «дзяўчаты-скаўты». У 1910 годзе Бадэн-Паўэл і яго сястра Агнес заснавалі Асацыяцыю дзяўчат-гайдаў. У 1912 годзе Бадэн-Паўэл ажаніўся з Олаў Сэнт-Клэр Соумс. Ён кіраваў Асацыяцыяй скаўтаў і Асацыяцыяй дзяўчат-гайдаў да выхаду на пенсію ў 1937 годзе. Апошнія гады жыцця Бадэн-Паўэл пражыў у [[Ньеры (горад)|Ньеры]], [[Кенія]], дзе памёр і быў пахаваны ў 1941 годзе. Яго магіла з’яўляецца нацыянальным помнікам.<ref>{{Cite web|url=https://blog.scoutingmagazine.org/2014/04/11/scouting-family-takes-pilgrimage-to-baden-powells-grave-in-kenya/|title=Scouting family takes pilgrimage to Baden-Powell's grave in Kenya|author=Wendell|first=Bryan|website=Bryan on Scouting|date=11 April 2014}}</ref> == Раннія гады == Бадэн-Паўэл быў перадапошнім сынам Бадэна Паўэла, прафесара геаметрыі ў [[Оксфардскі ўніверсітэт|Оксфардскім універсітэте]] і святара [[Царква Англіі|Царквы Англіі]], і яго трэцяй жонкі, Генрыеты Грэйс, народжанай Сміт, старэйшай дачкі адмірала Уільяма Генры Сміта. Пасля смерці бацькі ў 1860 годзе яго маці, каб асацыяваць сваіх дзяцей са славай памерлага мужа, узяла прозвішча ''Бадэн-Паўэл''. Прозвішча было ў рэшце рэшт афіцыйна зменена Каралеўскай ліцэнзіяй 30 красавіка 1902 года.<ref>{{Кніга|загаловак=Burke's Peerage and Baronetage|адказны=Charles Mosley|год=1999|старонкі=159}}</ref> Сям’я бацькі Бадэн-Паўэла паходзіла з [[Суфалк|Сафалка]].<ref>{{Cite web|url=http://www.spanglefish.com/thepowellPedigree/index.asp|title=The Powell Pedigree|author=Edgar Powell|location=London|publisher=William Clowes and Sons, Limited|access-date=1 July 2019|year=1891}}</ref> Самым раннім вядомым продкам яго маці з роду Смітаў быў амерыканскі каланіст-раяліст; бацька яе маці Томас Уорынгтан быў брытанскім консулам у [[Неапаль|Неапалі]] каля 1800 года.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=wVUBAAAAQAAJ&pg=PA69|title=The dispatches and letters of Vice Admiral Viscount Nelson|publisher=Henry Colburn|year=1846|volume=6|page=69}}</ref> Бадэн-Паўэл нарадзіўся Робертам Стывенсанам Смітам Паўэлам па адрасе Стэнхап-стрыт, 6 (цяпер Стэнхап-Тэрас, 11), [[Падзінгтан|Падынгтан]], Лондан, 22 лютага 1857 года. У сям’і яго называлі Стыві.<ref name=":0"/> Яго назвалі ў гонар хроснага бацькі, Роберта Стывенсана, чыгуначнага і грамадзянскага інжынера,<ref name="Robert Stephenson Trust">{{Cite web|url=http://www.robertstephensontrust.com/page24.html|title=The life of Robert Stephenson&nbsp;– A Timeline|website=Robert Stephenson Trust|archive-url=https://web.archive.org/web/20110715192905/http://www.robertstephensontrust.com/page24.html|archive-date=15 July 2011|access-date=13 October 2009|url-status=dead}}</ref> а яго трэцяе імя было прозвішчам маці.<ref>{{Cite web|url=http://thescoutingpages.org.uk/statues.html|title=The Scouting Pages|date=9 August 1907|publisher=The Scouting Pages|archive-url=https://web.archive.org/web/20140326125841/http://thescoutingpages.org.uk/statues.html|archive-date=26 March 2014|access-date=15 July 2014|url-status=dead}}</ref> У Бадэн-Паўэла было чацвёра старэйшых зводных братоў і сясцёр ад другога з двух папярэдніх шлюбаў бацькі, і ён быў пятым дзіцем, якое выжыло ад трэцяга шлюбу бацькі.<ref>{{Cite web|url=http://www.spanglefish.com/ThePowellPedigree|title=The Powell Pedigree &#124; Home|archive-url=https://web.archive.org/web/20171230225939/http://www.spanglefish.com/ThePowellPedigree/|archive-date=30 December 2017|access-date=29 December 2017|url-status=dead}}</ref> Бадэн-Паўэл наведваў школу Роўз-Хіл у горадзе Танбрыдж-Уэлс і атрымаў стыпендыю ў Чартэрхаусе, прэстыжнай дзяржаўнай школе, названай у гонар старажытных картэзіянскіх манастырскіх будынкаў у Лондане.<ref>{{Cite web|url=https://openhouselondon.open-city.org.uk/listings/2845|title=The Charterhouse &#124; Open House London 2019|website=openhouselondon.open-city.org.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20200708033033/https://openhouselondon.open-city.org.uk/listings/2845|archive-date=8 July 2020|access-date=5 July 2020|url-status=dead}}</ref> Пакуль ён вучыўся там, школа пераехала ў новае спецыяльна пабудаванае памяшканне ў сельскай мясцовасці недалёка ад Годалмінга ў графстве Сурэй. Ён гуляў у лялькі, вучыўся іграць на фартэпіяна і скрыпцы, быў [[Амбідэкстрыя|амбідэкстрам]] і любіў акцёрскае майстэрства. Канікулы ён праводзіў у экспедыцыях на яхце або каноэ са сваімі братамі. Першым знаёмствам Бадэн-Паўэла з навыкамі адпачынку на прыродзе былі гульні ў сачэнне і прыгатаванне ежы, пры гэтым ён пазбягаў настаўнікаў у бліжэйшым лесе, куды ўваход быў строга забаронены.<ref name=":0"/><ref name="Allen">{{Cite news|last=Allen|first=Brooke|date=2012-07-20|title=Opinion {{!}} Rainbow Merit Badge|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2012/07/20/opinion/scoutings-gay-founder.html|access-date=2023-11-12|issn=0362-4331}}</ref> == Ваенная кар’ера == У 1876 годзе Бадэн-Паўэл далучыўся да 13-га гусарскага палка ў Індыі ў званні лейтэнанта. У 1880 годзе яму было даручана намаляваць карты бітвы пры Майвандзе. Ён удасканальваў і адточваў свае навыкі ваеннай разведкі сярод [[Зулусы|зулусаў]] ў пачатку 1880-х гадоў у [[Квазулу-Натал (правінцыя)|правінцыі Натал]] у Паўднёвай Афрыцы, дзе быў размешчаны яго полк і дзе ён згадваўся ў дэпешах. У 1890 годзе яму было прысвоена званне маёра і ён стаў ваенным сакратаром і старшым ад’ютантам галоўнакамандуючага і губернатара [[Мальта|Мальты]], свайго дзядзькі, генерала сэра Генры Аўгустуса Сміта.<ref name=":0">{{Кніга|аўтар=Jeal, Tim|загаловак=Baden-Powell|год=1989|месца=London|выдавецтва=Hutchinson|isbn=0-09-170670-X}}</ref> Ён быў накіраваны на Мальту на тры гады, дзе таксама працаваў афіцэрам разведкі ў [[Міжземнае мора|Міжземнамор’і]] для дырэктара ваеннай разведкі.<ref name=":0" /> Ён пісаў, што аднойчы падарожнічаў, пераапрануўшыся ў калекцыянера матылькоў, уключаючы планы ваенных аб’ектаў у свае малюнкі крылаў матылькоў.<ref name="adventures">{{Cite web|url=https://www.gutenberg.org/files/15715/15715-h/15715-h.htm|title=My Adventures As A Spy|author=Baden-Powell|first=Lieuth.-Gen. Sir Robert|publisher=C. Arthur Pearson, Ltd|archive-url=https://web.archive.org/web/20170919162750/http://www.gutenberg.org/files/15715/15715-h/15715-h.htm|archive-date=19 September 2017|access-date=24 December 2017|url-status=live|year=1915}}</ref> У 1884 годзе ён апублікаваў кнігу ''«Разведка і скаўтынг»''.<ref>{{Cite book|last=Baden-Powell|first=Robert|title=Reconnaissance and scouting. A practical course of instruction, in twenty plain lessons, for officers, non-commissioned officers, and men|date=1884|publisher=W. Clowes and Sons|location=London|oclc=9913678}}</ref> Бадэн-Паўэл вярнуўся ў Афрыку ў 1896 годзе і ўдзельнічаў у ''Другой вайне Матабеле'' ў экспедыцыі па падтрымцы персаналу Брытанскай паўднёваафрыканскай кампаніі, які знаходзіўся ў аблозе ў [[Булавая|Булавайё]].<ref name="matabele">{{Cite book|last=Baden-Powell|first=Robert|title=The Matabele Campaign, 1896|url=https://archive.org/details/matabelecampaign00bade_0|publisher=Greenwood Press|year=1897|isbn=0-8371-3566-4}}</ref> Гэта быў для яго значны вопыт не толькі таму, што ён камандаваў разведвальнымі місіямі на варожай тэрыторыі ў пагорках Матапаса, але і таму, што многія з яго пазнейшых ідэй бойскаўтаў замацаваліся менавіта тут.<ref name="proctor">{{Cite journal|last=Proctor|first=Tammy M.|date=July 2000|title=A Separate Path: Scouting and Guiding in Interwar South Africa|url=https://archive.org/details/sim_comparative-studies-in-society-and-history_2000-07_42_3/page/604|journal=Comparative Studies in Society and History|volume=42|issue=3|pages=605–631|doi=10.1017/S0010417500002954|s2cid=146706169|issn=0010-4175}}</ref> Менавіта падчас гэтай кампаніі ён упершыню сустрэў і пасябраваў з амерыканскім разведчыкам Фрэдэрыкам Расэлам Бернхэмам, які пазнаёміў Бадэн-Паўэла з гісторыямі пра [[Дзікі Захад|амерыканскі Дзікі Захад]] і выжыванне ў лесе (г.зн. скаўцкая справа), і тут ён пазнаёміўся з версіяй заходняга каўбойскага капелюша «Мантана Пікд», плённым вытворцам якога была кампанія «Стэтсан», і які таксама стаў вядомы як паходны капялюш, а таксама з мноствам універсальных і практычных спосабаў выкарыстання {{Не перакладзена 3|Шыйная хустка|шыйнай хусткі|4=Neckerchief}}.<ref name=":0" /> Бадэн-Паўэла абвінавацілі ў незаконным пакаранні смерцю ваеннапалоннага ў 1896 годзе, правадыра [[Ндэбеле|матабеле]] Увіні, якому абяцалі выратаваць жыццё, калі ён здасць сябе.<ref>{{Cite web|url=http://www.thedump.scoutscan.com|title=The Matabele Campaign|author=Baden-Powell|first=Robert|page=104}}</ref> Ваенны суд прыгаварыў Увіні да расстрэлу, і Бадэн-Паўэл пацвердзіў гэты прысуд. Ваенны следчы суд апраўдаў Бадэн-Паўэла, але каланіяльныя грамадзянскія ўлады патрабавалі грамадзянскага расследавання і суда. Пазней Бадэн-Паўэл заявіў, што яго «вызвалілі без плямы на рэпутацыі».<ref>{{Cite web|url=http://www.thedump.scoutscan.com|title=Lessons from the 'Varsity of Life|author=Baden-Powell|first=Robert|page=90}}</ref> Пасля [[Радэзія|Радэзіі]] Бадэн-Паўэл служыў у чацвёртай вайне Ашанці на ''Залатым Беразе''. У 1897 годзе, ва ўзросце 40 гадоў, яму было дадзена званне [[палкоўнік]]а (самы малады палкоўнік у брытанскай арміі) і ён атрымаў званне камандуючага 5-м драгунскім гвардзейскім палком у Індыі.<ref name="barrett2">{{Cite book|last=Barrett|first=C.R.B.|url=http://www.pinetreeweb.com/bp-hussars.htm|title=History of The XIII. Hussars|publisher=William Blackwood and Sons|year=1911|location=Edinburgh and London|access-date=2 January 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20061021033700/http://www.pinetreeweb.com/bp-hussars.htm|archive-date=21 October 2006|url-status=dead}}</ref> Праз некалькі гадоў ён напісаў невялікі дапаможнік пад назвай ''«Дапаможнік разведчыкаў»'' — кароткі змест лекцый, якія ён прачытаў па тэме ваеннай разведкі, большая частка якіх уяўляла сабой пісьмовае тлумачэнне ўрокаў, атрыманых ад Бернхема, каб дапамагчы ў падрыхтоўцы рэкрутаў.<ref name="arrow">{{Cite web|url=http://history.oa-bsa.org/node/3019|title=First Scouting Handbook|publisher=Order of the Arrow, Boy Scouts of America|archive-url=https://web.archive.org/web/20131211023502/http://history.oa-bsa.org/node/3019|archive-date=11 December 2013|access-date=30 July 2013|url-status=dead}}</ref> [[Файл:SA-S654b-Boer_War-Mafeking-10_Shillings_(1900).jpg|міні|Аблога Мафекінга, 10 шылінгаў (1900 г.), валюта часоў Другой англа-бурскай вайны, выпушчаная па ўпаўнаважанні палкоўніка Роберта Бадэн-Паўэла.]] == Мафекінг == Бадэн-Паўэл вярнуўся ў Паўднёвую Афрыку перад Другой англа-бурскай вайной. Нягледзячы на тое, што яму было даручана ўтрымліваць мабільныя конныя сілы на мяжы з англа-бурскімі рэспублікамі, Бадэн-Паўэл сабраў запасы і стварыў гарнізон у Мафекінгу. Наступная аблога Мафекінга працягвалася 217 дзён. Нягледзячы на тое, што Бадэн-Паўэл мог знішчыць свае запасы і меў дастаткова сіл для прарыву на працягу большай часткі аблогі, асабліва таму, што бурам не хапала артылерыі для абстрэлу горада ці яго войскаў, ён заставаўся ў горадзе да такой ступені, што яго конныя салдаты з’елі сваіх коней. Горад быў акружаны бурскай арміяй, якая часам перавышала 8000 чалавек.<ref>{{Cite book|last=Hamilton|first=A.|url=https://books.google.com/books?id=VyHEDwAAQBAJ&pg=PT136|title=The Siege of Mafeking (1900)|publisher=Kessinger Publishing|year=2010|isbn=978-1167298059}}</ref> Аблога невялікага мястэчка прыцягнула вялікую ўвагу як бураў, так і міжнародных СМІ, бо лорд Эдвард Сесіл, сын брытанскага прэм’ер-міністра, быў абложаны ў горадзе.<ref name="pakenham22">{{Cite book|last=Pakenham|first=Thomas|title=The Siege of Mafeking|year=2001}}</ref><ref name="Jeal2">{{Cite book|last=Jeal|first=Tim|title=Baden-Powell|publisher=Hutchinson|year=1989|isbn=0-09-170670-X|location=London}}</ref> Гарнізон трымаўся да вызвалення, часткова дзякуючы хітрым падманам, многія з якіх былі прыдуманы Бадэн-Паўэлам. Былі ўсталяваны фальшывыя мінныя палі, і яго салдаты рабілі выгляд, што абыходзяць неіснуючы калючы дрот, перамяшчаючыся паміж акопамі.<ref>{{Cite book|last=Latimer|first=Jon|title=Deception in War|publisher=John Murray|year=2001|location=London|pages=32–35}}</ref> Бадэн-Паўэл сам правёў значную разведвальную працу.<ref name="boer2">{{Cite book|last=Conan-Doyle|first=Arthur|title=The Great Boer War|publisher=Smith, Elder and Co|year=1900|chapter=Chapter 24. The Siege of Mafeking|author-link=Артур Конан Дойл}}</ref> У адным выпадку, заўважыўшы, што буры не прыбралі чыгуначную лінію, Бадэн-Паўэл загрузіў браніраваны лакаматыў стралкамі і адправіў яго па рэйках у сэрца бурскага лагера і назад, што стала паспяховым штурмам.<ref name="Jeal2" /> [[Файл:Baden_Powell.jpg|злева|міні|Бадэн-Паўэл на патрыятычнай паштоўцы 1900 года]] Паводле меркавання гісторыка Томаса Пакенхэма, дзеянні Бадэн-Паўэла падчас аблогі былі дасягнуты за кошт жыццяў мясцовых афрыканскіх салдат і мірных жыхароў, у тым ліку членаў яго ўласнага афрыканскага гарнізона. Пакенхэм сцвярджаў, што Бадэн-Паўэл рэзка скараціў харчовыя пайкі для мясцовага гарнізона.<ref name="pakenham3">{{Cite book|last=Pakenham|first=Thomas|url=https://archive.org/details/boerwar00thom|title=The Boer War|publisher=Avon Books|year=1979|isbn=0-380-72001-9|location=New York}}</ref> У 2001 годзе, пасля новых даследаванняў, Пакенхэм змяніў гэты пункт гледжання.<ref name=":0" /><ref name="pakenham22" /> Падчас аблогі Мафекінгскі кадэцкі корпус з белых хлопчыкаў, маладзейшых за баявы ўзрост, стаяў на варце, перадаваў пасланні, дапамагаў у шпіталях і гэтак далей, вызваляючы дарослых мужчын для барацьбы. Бэдэн-Паўэл сам не фармаваў кадэцкі корпус, і няма доказаў таго, што ён звяртаў на яго ўвагу падчас аблогі; аднак ён быў дастаткова ўражаны як іх мужнасцю, так і спакойнасцю, з якой яны выконвалі свае задачы, каб пазней выкарыстаць іх у якасці нагляднага ўрока ў першым раздзеле кнігі ''«Скаўтынг для хлопчыкаў»''.<ref>{{Cite book|last=Baden-Powell|first=Robert|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.97178|title=Scouting for Boys|publisher=C. Arthur Pearson|year=1915}}</ref> Аблога была знята 17 мая 1900 года.<ref>{{Cite web|url=https://www.sahistory.org.za/dated-event/south-african-war-lifting-siege-mafeking|title=The South African War: The lifting of the siege of Mafeking|publisher=South African History Online|access-date=15 June 2022}}</ref> Бадэн-Паўэл быў павышаны да генерал-маёра і стаў нацыянальным героем;<ref name="NPG2">{{Cite web|url=http://www.npg.org.uk/whatson/display/2004/robert-baden-powell.php|title=Robert Baden-Powell: Defender of Mafeking and Founder of the Boy Scouts and the Girl Guides|website=Past Exhibition Archive|publisher=[[National Portrait Gallery, London]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110919104022/http://www.npg.org.uk/whatson/display/2004/robert-baden-powell.php|archive-date=19 September 2011|access-date=2 November 2010|url-status=live}}</ref> аднак брытанскія ваенныя камандзіры больш крытычна паставіліся да яго дзеянняў і яшчэ менш былі уражаны яго выбарам дазволіць узяць сябе ў аблогу.<ref name="Jeal2" /><ref name="pakenham3" /> У рэшце рэшт, яго няўдача ў разуменні сітуацыі і пакіданне салдат, пераважна аўстралійцаў і радэзійцаў, у бітве пры рацэ Эландс, як сцвярджае Пакенхэм, прывялі да яго зняцця з баявых дзеянняў.<ref name="Jeal2" /> У кастрычніку 1901 года Бадэн-Паўэл ненадоўга вярнуўся ў Вялікабрытанію і быў запрошаны наведаць караля [[Эдуард VII|Эдуарда VII]] у [[Балморал|Балмарале]], шатландскай рэзідэнцыі манарха, і асабіста быў прызначаны [[Ордэн Лазні|кавалерам Ордэна Лазні]].<ref>B-P wrote, "Summoned to Balmoral by King Edward for the weekend: «I have just had my interview with the King. Went to his study and had a long sit down talk alone with him. Then he rang and sent for the Queen who came in with the little Duke of York, and then we had a long chat chiefly about my Police, Lady Sarah, Alexander of Teck, Moncrieff, Duke of York’s tour, present state of the war, colonials as troops etc., as well as about Mafeking. The King handed me C.B. and South Africa Medal. It was a very cheery interview, and the King asked me to stay till Monday», «The Piper of Pax» by Eileen K. Wade</ref> Бадэн-Паўэлу было даручана арганізаваць паўднёваафрыканскую паліцыю — каланіяльныя паліцэйскія сілы;<ref name="Jeal2" /> на гэтым этапе Бадэн-Паўэл быў адпраўлены ў Брытанію па хваробе, таму ён камандаваў толькі сем месяцаў.<ref name="Jeal2" /> [[Файл:'Are_you_in_this'_poster.jpg|справа|міні|Прапагандысцкі плакат [[Першая сусветная вайна|часоў Першай сусветнай вайны,]] намаляваны Бадэн-Паўэлам]] Бадэн-Паўэл вярнуўся ў Англію, каб заняць пасаду генеральнага інспектара кавалерыі ў 1903 годзе.<ref>{{London Gazette|issue=27553|date=19 May 1903|nolink=y|старонкі=3152}}</ref> Займаючы гэтую пасаду, ён адыграў важную ролю ў рэфармаванні падрыхтоўкі разведчыкаў у брытанскай кавалерыі, даўшы сілам важную перавагу ў разведцы над кантынентальнымі супернікамі.<ref>{{Cite journal|last=Jones|first=Spencer|year=2011|title=Scouting for Soldiers: Reconnaissance and the British Cavalry, 1899–1914|url=http://wih.sagepub.com/content/18/4/495.abstract|url-status=live|journal=War in History|volume=18|issue=4|pages=495–513|doi=10.1177/0968344511417348|s2cid=110398601|archive-url=https://web.archive.org/web/20111203174837/http://wih.sagepub.com/content/18/4/495.abstract|archive-date=3 December 2011|access-date=27 June 2012|url-access=subscription}}</ref> Бадэн-Паўэл быў кадравым кавалерыстам, але разумеў, што кавалерыя не можа супрацьстаяць кулямёту; аднак яго начальнікі, Кітчэнер і Фрэнч, апошні таксама быў кадравым кавалерыстам, усё яшчэ лічылі кавалерыю незаменнай, у выніку чаго кавалерыя выкарыстоўвалася ў Першай сусветнай вайне з невялікім эфектам, і таксама асноўным таварам, які экспартаваўся з Брытаніі ў Фландрыю падчас вайны, быў корм для коней.<ref>{{cite book|author=Keegan, John|year=1998|title=The First World War|publisher=Alfred A. Knopf|location=New York|isbn=0-375-40052-4|url=https://archive.org/details/firstworldwar00keeg_0|page=308}}</ref> У 1907 годзе Бадэн-Паўэл быў павышаны да генерал-лейтэнанта, але быў уключаны ў спіс неактыўных. У кастрычніку 1907 года ён быў прызначаны камандуючым Нартумбрыйскай дывізіяй новаўтворанай Тэрытарыяльнай арміі.<ref>Reported as «a Yorkshire division» in ''The Times'', 29 October 1907, p.6; the ''Dictionary of National Biography'' lists it as the [[50th (Northumbrian) Division|Northumbrian Division]], which encompassed units from the North and East Ridings of Yorkshire, as well as Northumbria proper.</ref> 19 лютага 1909 года, сутыкнуўшыся з крытыкай за свае публічныя выказванні пра Германію як ворага, Бадэн-Паўэл нечакана адплыў на караблі «''Арагон»'' праз Партугалію і Іспанію ў Паўднёвую Амерыку. ''«Белфасцкі бюлетэнь»'' паведамляў, што калі ў сакавіку 1909 года ён наведаў Сант’яга-дэ-Чылі на працягу трох дзён, «яму аказалі больш цёплы прыём, чым калі-небудзь аказвалі замежніку ў Паўднёвай Амерыцы».<ref>{{cite book|title=General Baden-Powell's visit to Chili|date=29 March 1909|publisher=Belfast Newsletter|location=Belfast, UK|page=8|url=https://www.britishnewspaperarchive.co.uk/viewer/bl/0000038/19090329/153/0008}}</ref> Ён вярнуўся на караблі «Дунай» да 1 мая 1909 года.<ref name="ReferenceA">B-P’s unpublished diary held by the Boy Scouts of America</ref> У 1910 годзе, ва ўзросце 53 гадоў, Бадэн-Паўэл быў звольнены з арміі.<ref name=":0" /> У 1915 годзе была апублікавана кніга Бадэн-Паўэла «Мае прыгоды шпіёна».<ref name="ReferenceA"/> == Скаўцкі рух == {{Emblem table|image=Coat of Arms of Baron Baden-Powell.svg|image size=|bannerimage=|badgeimage=|notes=|year_adopted=1929|crest=1st: a Lion passant Or in the paw a broken Tilting Spear in bend proper pendent therefrom by a Riband Gules an Escutcheon resting on a Wreath Sable charged with a Pheon Or (Powell); 2nd: out of a Crown Vallary Or a Demi Lion rampant Gules on the head a like Crown charged on the shoulders with a Cross Pattée Argent and supporting with the paws a Sword Erect proper Pommel and Hilt Gold (Baden).|torse=|helm=|coronet=[[Coronet]] of a baron.|escutcheon=Quarterly: 1 and 4th, Per fess Or and Argent a Lion rampant gules between two Tilting Spears erect proper (Powell); 2nd and 3rd, Argent a Lion rampant proper on the head a Crown Vallary Or between four Crosses pattée Gules and as many Fleur-de-lis Azure alternately (Baden).|supporters=Not shown here. [[Dexter and sinister|Dexter]]: an Officer of [[13th/18th Royal Hussars]] in full dress, his Sword drawn over his shoulder proper; [[Dexter and sinister|sinister]]: a [[Scouting|Boy Scout]] holding a Staff also proper.|compartment=|motto='''Ar Nyd Yw Pwyll Pyd Yw''' (Welsh: Where there is steadiness, there will be a Powell).|orders=Knight Commander of the [[Order of the Bath]] (KCB) – 9 November 1909 (CB: 1901) : Knight Grand Cross of the [[Royal Victorian Order]] (GCVO) – 1 January 1923 (KCVO: 3 October 1909) : Knight of Grace of the Venerable [[Venerable Order of Saint John|Order of St John]] (KStJ) – 23 May 1912 : Grand Officer of the [[Order of Christ (Portugal)|Order of Christ]] of Portugal (GOC) – 7 October 1919 : Grand Commander of the [[Order of the Redeemer]] of the Kingdom of Greece – 21 October 1920 : Grand Cross of the [[Order of the Dannebrog]] of Denmark – 11 October 1921 : [[Baronet]] – 1 January 1921 (dated 21 February 1923) : Grand Cross of the [[Order of St Michael and St George]] (GCMG) – 3 June 1927 : [[Baron]] Baden-Powell, of Gilwell in the County of Essex – 17 September 1929 : Member of the [[Order of Merit]] (OM) – 11 May 1937|other_elements=|banner=|badge=|symbolism=|previous_versions=}}Пасля вяртання з Афрыкі ў 1903 годзе Бадэн-Паўэл выявіў, што яго ваенны падручнік «''Дапаможнік разведчыкаў''» стаў бэстсэлерам і выкарыстоўваецца настаўнікамі і моладзевымі арганізацыямі,<ref name="best-seller">{{Cite web|url=http://www.scoutingmagazine.org/issues/0310/d-wwas.html|title=Marching to a Different Drummer|author=Peterson|first=Robert|website=Scouting|publisher=Boy Scouts of America|archive-url=https://web.archive.org/web/20060518073952/http://www.scoutingmagazine.org/issues/0310/d-wwas.html|archive-date=18 May 2006|access-date=2 January 2007|url-status=dead|year=2003}}</ref> у тым ліку Домам адукацыі Шарлоты Мэйсан.<ref>{{Cite web|url=http://www.dshearer.fsbusiness.co.uk/sctfiles/bp_talks.htm|title=Transcript of 1937 interview with Powell|archive-url=https://web.archive.org/web/20070120055426/http://www.dshearer.fsbusiness.co.uk/sctfiles/bp_talks.htm|archive-date=20 January 2007|url-status=dead}}</ref> Пасля ўдзелу ў рабоце Хлопчыцкай брыгады ў якасці віцэ-прэзідэнта брыгады і афіцэра, які адказваў за яе секцыю разведчыкаў, Бадэн-Паўэл, пры падтрымцы сэра Уільяма Аляксандра Сміта, вырашыў перапісаць ''«Дапаможнікі скаўтынгу»'', каб яны адпавядалі патрэбам моладзевай аўдыторыі. У жніўні 1907 года ён правёў лагер на востраве Браўнсі, каб праверыць свае ідэі. У ім прынялі ўдзел каля дваццаці хлопчыкаў: восем з мясцовых рот Хлопчыцкай брыгады і каля дванаццаці хлопчыкаў з дзяржаўных школ, пераважна сыны яго сяброў.<ref>{{Cite web|url=http://www.scoutbase.org.uk/library/hqdocs/facts/pdfs/fs295302.pdf|title=B.-P.'s Experimental camp on Brownsea Island|publisher=The Scout Association|archive-url=https://web.archive.org/web/20070704155834/http://www.scoutbase.org.uk/library/hqdocs/facts/pdfs/fs295302.pdf|archive-date=4 July 2007|access-date=11 June 2007|url-status=dead|year=1999}}</ref> [[Файл:Robert_Baden-Powell_Vanity_Fair_19_April_1911.jpg|злева|міні|Карыкатура на Бадэн-Паўэла з подпісам «Бойскаўты» ў ''часопісе Vanity Fair'', красавік 1911 г.]] На Бадэн-Паўэла паўплываў [[Эрнест Сетан-Томпсан|Эрнэст Томпсан Сетан]], заснавальнік арганізацыі індзейцаў Вудкрафта. Сетан даў Бадэн-Паўэлу асобнік сваёй кнігі ''«Бяростны скрутак індзейцаў Вудкрафт»,'' і яны сустрэліся ў 1906 годзе.<ref name="SetonInfed">{{Cite web|url=http://www.infed.org/thinkers/seton.htm|title=Ernest Thompson Seton and Woodcraft|publisher=InFed|archive-url=https://web.archive.org/web/20061208084429/http://www.infed.org/thinkers/seton.htm|archive-date=8 December 2006|access-date=7 December 2006|url-status=live|year=2002}}</ref><ref name="BPInfed">{{Cite web|url=http://www.infed.org/thinkers/et-bp.htm|title=Robert Baden-Powell as an Educational Innovator|publisher=InFed|archive-url=https://web.archive.org/web/20070205055136/http://www.infed.org/thinkers/et-bp.htm|archive-date=5 February 2007|access-date=7 December 2006|url-status=live|year=2002}}</ref> ''"Скаўтынг для хлопчыкаў'' " Бадэн-Паўэла была апублікавана ў шасці частках у 1908 годзе і была прададзена прыблізна ў 150 мільёнаў асобнікаў, стаўшы чацвёртым бэстсэлерам 20-га стагоддзя.<ref>Extrapolation for global range of other language publications, and related to the number of Scouts, make a realistic estimate of 100 to 150 million books. Details from {{Cite book|last=Jeal|first=Tim|title=Baden-Powell|publisher=Hutchinson|year=1989|isbn=0-09-170670-X|location=London|author-link=Tim Jeal}}</ref> Хлопчыкі, а таксама дзяўчаты<ref>{{Cite journal|last=Mills|first=Sarah|date=2011|title=Scouting for Girls? Gender and the Scout Movement in Britain|journal=Gender, Place & Culture|volume=18|issue=4|pages=537–556|doi=10.1080/0966369X.2011.583342|doi-access=free}}</ref> спантанна стваралі скаўцкія атрады. Скаўцкі рух пачаўся сам па сабе, спачатку як нацыянальная, а неўзабаве міжнародная з’ява.<ref>{{Cite journal|last=Mills|first=Sarah|date=2013|title='An instruction in good citizenship': scouting and the historical geographies of citizenship education|url=https://dspace.lboro.ac.uk/2134/12149|journal=Transactions of the Institute of British Geographers|volume=38|issue=1|pages=120–134|doi=10.1111/j.1475-5661.2012.00500.x|bibcode=2013TrIBG..38..120M|s2cid=56197483}}</ref> У 1909 годзе ў [[Крыштальны палац|Крыштальным палацы]] ў Лондане адбыўся злёт скаўтаў, на якім Бадэн-Паўэл сустрэўся з некаторымі з першых дзяўчынак-скаўтаў, з якіх 6000 ужо былі зарэгістраваны ў якасці скаўтаў. У 1910 годзе Бадэн-Паўэл і яго сястра Агнес Бадэн-Паўэл стварылі Асацыяцыю дзяўчынак-гайдаў .<ref>{{Cite web|url=http://www.wagggsworld.org/en/about/guiding/guidinghistory|title=History of Guiding|archive-url=https://web.archive.org/web/20110211051839/http://www.wagggsworld.org/en/about/guiding/guidinghistory|archive-date=2011-02-11|access-date=2010-10-16|url-status=dead}}</ref> У 1912 годзе Бадэн-Паўэл пачаў сусветнае падарожжа з падарожжа ў Карыбскі басейн. Яшчэ адной пасажыркай была ''Джульета Гордан Лоў'', амерыканка, якая кіравала кампаніяй гайдаў у Шатландыі і вярталася ў ЗША. Бадэн-Паўэл заахвоціў яе заснаваць Дзяўчат-скаўтаў ЗША.<ref>{{Cite journal|last1=Sims|first1=Anastatia Hodgens|last2=Keena|first2=Katherine Knapp|date=Fall 2010|title=Juliette Low's Gift: Girl Scouting in Savannah, 1912–1927|url=https://archive.org/details/sim_georgia-historical-quarterly_fall-2010_94_3/page/372|journal=The Georgia Historical Quarterly|volume=94|issue=3|pages=372–387|jstor=20788992}}</ref> [[Файл:Butt,_Baden-Powell,_Taft,_Bryce2.jpg|міні|Агляд бойскаўтаў Вашынгтона з портыка [[Белы дом|Белага дома]]: Бадэн-Паўэл, прэзідэнт [[Уільям Тафт|Тафт]], брытанскі пасол Брайс (1912 г.)]] У 1929 годзе, падчас <nowiki><i>3-га Сусветнага скаўцкага Джамбарэ</i></nowiki>, ён атрымаў у падарунак новы аўтамабіль Rolls-Royce (нумар шасі GVO-40, рэгістрацыйны нумар OU 2938) і [[аўтадом]] Eccles.<ref name="jamroll">{{Cite web|url=http://www.jamroll.org/|title=What ever happened to Baden-Powell's Rolls Royce?|archive-url=https://web.archive.org/web/20080820030703/http://www.jamroll.org/|archive-date=20 August 2008|access-date=8 November 2008|url-status=dead}}</ref> Гэта спалучэнне добра паслужыла сям’і Бадэн-Паўэл у іх далейшых падарожжах па Еўропе. Аўтадом атрымаў мянушку Eccles і цяпер выстаўлены ў парку Гілвел. Аўтамабіль, які атрымаў мянушку Jam Roll, быў прададзены пасля яго смерці Олаў Бадэн-Паўэл у 1945 годзе. Джэм Рол і Эклз зноў сустрэліся ў Гілвеле на 21-м Сусветным скаўцкім Джамбарэ ў 2007 годзе, і яго набыла дабрачынная арганізацыя B-P Jam Roll Ltd. Збіраюцца сродкі для пагашэння крэдыту, які быў выкарыстаны для куплі аўтамабіля.<ref name="jamroll" /><ref>{{Cite web|url=http://scoutguidehistoricalsociety.com/jamroll.htm|title="Johnny" Walker's Scouting Milestones|date=20 July 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20140228142849/http://scoutguidehistoricalsociety.com/jamroll.htm|archive-date=28 February 2014|access-date=21 February 2014|url-status=dead}}</ref> Бадэн-Паўэл таксама паўплываў на адукацыю моладзі.<ref name="education">{{Cite web|url=http://www.infed.org/thinkers/et-bp.htm|title=Baden-Powell as an Educational Innovator|website=Infed Thinkers|archive-url=https://web.archive.org/web/20060206222446/http://www.infed.org/thinkers/et-bp.htm|archive-date=6 February 2006|access-date=4 February 2006|url-status=live}}</ref> Да 1922 года ў 32 краінах налічвалася больш за мільён скаўтаў; да 1939 года колькасць скаўтаў перавысіла 3,3 мільёна чалавек.<ref name="nagy2">{{Cite book|last=Nagy|first=László|title=250&nbsp;million Scouts|publisher=[[World Scout Foundation]]|year=1985|location=Geneva|author-link=László Nagy (Scouting)}}</ref> [[Файл:Baden-Powell_USZ62-96893_(retouched_and_cropped).png|злева|міні|Бадэн-Паўэл у 1919 годзе]] Раннія значкі "Падзяка " скаўцкай асацыяцыі (з 1911 года) і значок «Медаль за заслугі» скаўцкай асацыяцыі мелі сімвал [[Свастыка|свастыкі]].<ref name="gresh2">{{Cite book|last1=Gresh|first1=Lois H.|url=https://books.google.com/books?id=tAc7BESPBYkC|title=Why Did It Have To Be Snakes: From Science to the Supernatural, The Many Mysteries of Indiana Jones|last2=Weinberg|first2=Robert|date=2008|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-22556-1|page=127|quote=The symbol [swastika] was used on the Thanks Badge, created in 1911. The swastika had been a symbol for luck in India long before being adopted by the Nazis, and Baden-Powell would have come across it during his years serving in that country. In 1922, the swastika was incorporated into the design for the Medal of Merit. The symbol was dropped by the Boy Scouts in 1934 because of its use by the Nazi Party.|author-link=Lois H. Gresh|author-link2=Robert Weinberg (author)|access-date=18 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140108015051/http://books.google.com/books?id=tAc7BESPBYkC|archive-date=8 January 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://elearning.scgs.qld.edu.au/learningfederation/drs/R2944/description.html|title=Boy Scout medal with fleur-de-lis and swastika, 1930s|publisher=The Learning Federation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080723160130/http://elearning.scgs.qld.edu.au/learningfederation/drs/R2944/description.html|archive-date=23 July 2008|access-date=3 September 2008|url-status=dead}}</ref> На гэта, несумненна, паўплывала выкарыстанне [[Джозеф Рэдзьярд Кіплінг|Рэдзьярдам Кіплінгам]] свастыкі на вокладцы яго апублікаваных кніг,<ref>{{Cite news|date=13 October 2017|title=Origins of the swastika|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/magazine/4183467.stm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090304171910/http://news.bbc.co.uk/1/hi/magazine/4183467.stm|archive-date=4 March 2009|via=BBC News}}</ref> у тым ліку ''«Кнігі джунгляў»'', якую Бадэн-Паўэл выкарыстаў у якасці асновы для «Ваўчанят», праграм падрыхтоўкі скаўтаў . Свастыка была сімвалам удачы ў Індыі задоўга да таго, як яе прыняла [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|нацысцкая партыя]] ў 1920 годзе, і калі выкарыстанне свастыкі нацыстамі стала больш распаўсюджаным, скаўты перасталі яе выкарыстоўваць.<ref name="gresh2" /> Нацысцкая Германія забараніла скаўтынг, канкурэнта [[Гітлерюгенд]]а, у чэрвені 1934 года, лічачы яго «прытулкам для маладых людзей, якія выступалі супраць новай дзяржавы».<ref>{{Cite book|last=Laqueur|first=Walter|url=https://archive.org/details/younggermanyhist0000laqu|title=Young Germany: A History of the German Youth Movement|publisher=Transaction Books|year=1962|isbn=0-88738-002-6|pages=[https://archive.org/details/younggermanyhist0000laqu/page/201 201]–202|url-access=registration}}</ref> Зыходзячы з погляду рэжыму на скаўтынг як на небяспечную шпіёнскую арганізацыю, імя Бадэн-Паўэла было ўключана ў «Чорную кнігу» — сакрэтны спіс людзей, якіх трэба было затрымаць пасля [[Аперацыя «Марскі леў»|запланаванага заваявання Вялікабрытаніі]] ў 1940 годзе.<ref name="blackbook2">{{Cite book|last=Schellenberg|first=Walter|title=Invasion, 1940: The Nazi Invasion Plan for Britain|url=https://archive.org/details/invasion1940nazi0000sche|publisher=St Ermin's Press|year=2000|location=London|author-link=Tim Jeal}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/century/1940-1949/Story/0,6051,127730,00.html|title=Nazi's black list discovered in Berlin|work=The Guardian|access-date=2 March 2023}}</ref><ref name="euroscout">{{Cite web|url=http://www.euro.scout.org/wsrc/fs/bp_e.shtml|title="B-P"&nbsp;– Chief Scout of the World|website=Baden-Powell|publisher=World Organization of the Scout Movement|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930183638/http://www.euro.scout.org/wsrc/fs/bp_e.shtml|archive-date=30 September 2007|url-status=dead}}</ref> Малюнак Бадэн-Паўэла адлюстроўвае скаўтаў, якія дапамагаюць бежанцам, якія ўцякаюць ад нацыстаў і Гітлера.<ref>{{Cite web|url=https://heritage.scouts.org.uk/explore/scouting-international/scouting-helps-displaced-people/|title=Scouting helps displaced people|publisher=scouts.org.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611143512/https://heritage.scouts.org.uk/explore/scouting-international/scouting-helps-displaced-people/|archive-date=11 June 2020|access-date=11 June 2020|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://cambridgedistrictscoutarchive.com/evacuees-and-refugees/|title=Evacuees and Refugees|date=18 February 2019|publisher=Cambridge District Scout Archives|access-date=11 June 2020}}</ref> Цім Джыл, аўтар біяграфіі Бадэн-Паўэла, выказвае сваё меркаванне, што «недавер Бадэн-Паўэла да [[камунізм]]у прывёў да яго няяўнай падтрымкі, праз наіўнасць, [[фашызм]]у», меркаванне заснаванае на двух дзённікавых запісах Бадэн-Паўэла. 2 сакавіка 1933 года Бадэн-Паўэл сустрэўся з [[Беніта Мусаліні]] і ў сваім дзённіку апісаў яго як "маленькага, каржакаватага, чалавечнага і добразычлівага чалавека. Ён расказваў мне пра Балілу і пра адпачынак рабочых на прыродзе, які ён навязваў з дапамогай «маральнай сілы». 17 кастрычніка 1939 года Бадэн-Паўэл запісаў у сваім дзённіку: «Не спіце цэлы дзень. Чытайце ''[[Мая барацьба|Майн Кампф]]''. Цудоўная кніга з добрымі ідэямі па адукацыі, ахове здароўя, прапагандзе, арганізацыі і г.д. — і ідэаламі, якіх сам [[Адольф Гітлер|Гітлер]] не прытрымліваецца».<ref name=":0"/> На ''5-м Сусветным скаўцкім Джамбарэ'' ў 1937 годзе Бадэн-Паўэл развітаўся са скаўтынгам і сышоў з грамадскага жыцця. 22 лютага, сумесны дзень нараджэння Роберта і Олаў Бадэн-Паўэлаў, працягвае адзначацца скаўтамі як Дзень заснавальніка і Сусветны дзень роздуму, каб успомніць і адзначыць працу галоўнага скаўта і галоўнага гайда свету.<ref>{{Cite web|url=http://www.worldthinkingday.org/en/grab/23629/1/wtd-2013-mdg4-web.pdf|title=World Thinking Day MDG 4 Activity Pack|author=WAGGGS|publisher=WAGGGS|access-date=19 February 2013|page=3}}</ref> У сваім апошнім лісце да скаўтаў Бадэн-Паўэл пісаў:<blockquote>У мяне было вельмі шчаслівае жыццё, і я хачу, каб кожны з вас таксама меў шчасце. Я веру, што Бог стварыў нас у гэтым вясёлым свеце, каб мы былі шчаслівыя і атрымлівалі асалоду ад жыцця. Шчасце прыходзіць не ад багацця, не проста ад поспеху ў кар’еры і не ад самазадаволенасці. Адзін крок да шчасця — зрабіць сябе здаровым і моцным, пакуль ты хлопчык, каб ты мог быць карысным і атрымліваць асалоду ад жыцця, калі ты мужчына. Вывучэнне прыроды пакажа табе, наколькі поўным прыгожых і цудоўных рэчаў Бог стварыў свет для твайго задавальнення. Будзь задаволены тым, што ў цябе ёсць, і выкарыстоўвай гэта як мага лепш. Глядзі на светлы бок рэчаў, а не на змрочны. Але сапраўдны спосаб атрымаць шчасце — гэта дарыць шчасце іншым людзям. Паспрабуй пакінуць гэты свет крыху лепшым, чым ты яго знайшоў, і калі прыйдзе твая чарга памерці, ты зможаш памерці шчаслівым, адчуваючы, што ў любым выпадку ты не марнаваў свой час, а зрабіў усё магчымае. «Будзь гатовы» такім чынам жыць шчасліва і памерці шчасліва — заўсёды трымайся свайго скаўцкага абяцання — нават пасля таго, як перастанеш быць хлопчыкам — і няхай Бог дапаможа табе ў гэтым.<ref name="finalspeech">{{Cite web|url=http://guidinguk.freeservers.com/B-P.html|title=B-P's final letter to the Scouts|author=Baden-Powell|first=Sir Robert|publisher=Girl Guiding UK|archive-url=https://web.archive.org/web/20071123100459/http://guidinguk.freeservers.com/B-P.html|archive-date=23 November 2007|access-date=4 August 2007|url-status=dead}}</ref></blockquote>Бадэн-Паўэл памёр 8 студзеня 1941 года; яго магіла знаходзіцца на могілках Святога Пятра ў Ньеры, Кенія.<ref name="euroscout"/> На яго надмагіллі намаляваны круг з кропкай у цэнтры «ʘ», што з’яўляецца знакам «Going home» або «Я пайшоў дадому». Яго жонка Олаў вярнулася ў Англію ў 1942 годзе; пасля яе смерці ў 1977 годзе яе прах быў перавезены ў Кенію ўнукам Робертам і пахаваны побач з мужам.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.scout.org/node/52292/introduction|title=Baden-Powell|website=www.scout.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20151108113819/http://scout.org/node/52292/introduction|archive-date=8 November 2015|access-date=1 August 2017|url-status=live}}</ref> У 2001 годзе ўрад Кеніі абвясціў магілу Бадэн-Паўэла нацыянальным помнікам.<ref>{{Cite web|url=http://blog.scoutingmagazine.org/2014/04/11/scouting-family-takes-pilgrimage-to-baden-powells-grave-in-kenya/|title=Scouting family takes pilgrimage to Baden-Powell's grave in Kenya|website=Bryan on Scouting|date=11 April 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150908155416/http://blog.scoutingmagazine.org/2014/04/11/scouting-family-takes-pilgrimage-to-baden-powells-grave-in-kenya/|archive-date=8 September 2015|url-status=live}}</ref> == Творы і публікацыі == {{Emblem table|image=Coat of Arms of Baron Baden-Powell.svg|image size=|bannerimage=|badgeimage=|notes=|year_adopted=1929|crest=1st: a Lion passant Or in the paw a broken Tilting Spear in bend proper pendent therefrom by a Riband Gules an Escutcheon resting on a Wreath Sable charged with a Pheon Or (Powell); 2nd: out of a Crown Vallary Or a Demi Lion rampant Gules on the head a like Crown charged on the shoulders with a Cross Pattée Argent and supporting with the paws a Sword Erect proper Pommel and Hilt Gold (Baden).|torse=|helm=|coronet=[[Coronet]] of a baron.|escutcheon=Quarterly: 1 and 4th, Per fess Or and Argent a Lion rampant gules between two Tilting Spears erect proper (Powell); 2nd and 3rd, Argent a Lion rampant proper on the head a Crown Vallary Or between four Crosses pattée Gules and as many Fleur-de-lis Azure alternately (Baden).|supporters=Not shown here. [[Dexter and sinister|Dexter]]: an Officer of [[13th/18th Royal Hussars]] in full dress, his Sword drawn over his shoulder proper; [[Dexter and sinister|sinister]]: a [[Scouting|Boy Scout]] holding a Staff also proper.|compartment=|motto='''Ar Nyd Yw Pwyll Pyd Yw''' (Welsh: Where there is steadiness, there will be a Powell).|orders=Knight Commander of the [[Order of the Bath]] (KCB) – 9 November 1909 (CB: 1901) : Knight Grand Cross of the [[Royal Victorian Order]] (GCVO) – 1 January 1923 (KCVO: 3 October 1909) : Knight of Grace of the Venerable [[Venerable Order of Saint John|Order of St John]] (KStJ) – 23 May 1912 : Grand Officer of the [[Order of Christ (Portugal)|Order of Christ]] of Portugal (GOC) – 7 October 1919 : Grand Commander of the [[Order of the Redeemer]] of the Kingdom of Greece – 21 October 1920 : Grand Cross of the [[Order of the Dannebrog]] of Denmark – 11 October 1921 : [[Baronet]] – 1 January 1921 (dated 21 February 1923) : Grand Cross of the [[Order of St Michael and St George]] (GCMG) – 3 June 1927 : [[Baron]] Baden-Powell, of Gilwell in the County of Essex – 17 September 1929 : Member of the [[Order of Merit]] (OM) – 11 May 1937|other_elements=|banner=|badge=|symbolism=|previous_versions=}} [[Файл:Scouting_for_boys_1_1908.jpg|міні|Вокладка першай часткі ''«Скаўтынгу для хлопчыкаў»'', студзень 1908 г.]] [[Файл:Baden-Powell's_grand_howl_illustration_in_The_Wolf_Cub's_Handbook_1916.png|міні|Адна з ілюстрацый Бадэн-Паўэла з ''кнігі «Даведнік па ваўчаняці»'', 1916 г.]] Бадэн-Паўэл публікаваў кнігі і іншыя тэксты падчас сваёй ваеннай службы як для фінансавання свайго жыцця, так і для агульнай адукацыі сваіх падначаленых.<ref name=":0"/> Бадэн-Паўэл лічыўся выдатным апавядальнікам. Усё сваё жыццё ён распавядаў аўдыторыі «захапляльныя гісторыі». Пасля публікацыі ''кнігі "Скаўтынг для хлопчыкаў'' " Бадэн-Паўэл працягваў пісаць дапаможнікі і адукацыйныя матэрыялы для ўсіх скаўтаў, а таксама дырэктывы для скаўцкіх лідараў. У пазнейшыя гады ён таксама пісаў пра скаўцкі рух і свае ідэі адносна яго будучыні. Большую частку апошніх двух гадоў свайго жыцця ён правёў у Афрыцы, і многія з яго пазнейшых кніг былі прысвечаны афрыканскім тэмам.<ref name=":0"/> Бадэн-Паўэл удзельнічаў у напісанні розных іншых кніг, альбо напісаўшы ўступ ці прадмову, альбо цытуючыся аўтарам, у тым ліку: * 1905: ''Ambidexterity'' by John Jackson<ref name="dlcs">{{Cite book|last=Jackson (F.E.I.S.)|first=John|url=https://dlcs.io/pdf/wellcome/pdf-item/b21272013/0|title=Ambidexterity, Or, Two-Handedness and Two-Brainedness|publisher=Kegan Paul, Trench, Trübner & Co.|year=1905|location=London|pages=258|archive-date=3 March 2020|access-date=3 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200303171354/https://dlcs.io/pdf/wellcome/pdf-item/b21272013/0|url-status=dead}}</ref> * 1930: ''Fifty Years Against the Stream: The Story of a School in Kashmir, 1880—1930'' by E. D. Tyndale-Biscoe about the [[:en:Tyndale Biscoe School|Tyndale Biscoe School]]<ref name="dlcs" /><ref>{{Cite book|last=Tyndale-Biscoe|first=E.D.|title=Fifty years against the stream: The story of a school in Kashmir, 1880–1930|publisher=Privately|year=1930|location=Mysore|pages=96}}</ref> Падрабязная бібліяграфія яго арыгінальных твораў была апублікавана Бібліятэкай Фраці Мінор Капучыні.<ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/un-catalogo-bibliografico-di-robert-baden-powell/page/n5/mode/2up|title=A Bibliographical Catalogue of Robert Baden-Powell: Complete bibliographic catalogue of the works in English|author=Muratori|first=fr. Carlo|publisher=Biblioteca Frati Minori Cappuccini, Bologna|year=2021}}</ref> == Мастацтва == Бацька Бэдэн-Паўэла часта маляваў карыкатуры на прысутных на сустрэчах, а яго бабуля па матчынай лініі таксама была мастачкай. Бэдэн-Паўэл маляваў ці рабіў эскізы амаль кожны дзень свайго жыцця, прычым з аднолькавай майстэрствам абедзвюма рукамі. Большасць яго прац маюць гумарыстычны або інфарматыўны характар.<ref name=":0"/> Яго кнігі ўсыпаны ягонымі эскізамі, зробленымі пяром і чарнілам, часта мудрагелістымі. Ён зрабіў практычна невядомую колькасць эскізаў, зробленых пяром і чарнілам; ён заўсёды падарожнічаў з альбомам для эскізаў, які часта выкарыстоўваў для алоўкавых эскізаў і «мультфільмаў» для пазнейшых акварэляў. Ён таксама стварыў некалькі скульптур. Няма каталога яго прац, многія з якіх з’яўляюцца ў яго кнігах, а дванаццаць карцін вісяць у штаб-кватэры брытанскіх скаўтаў у парку Гілвел. Выстава яго прац праходзіла ў музеі Уілмер-Хаўс у Фарнхэме, графства Сурэй, з 11 красавіка па 12 мая 1967 года; быў выпушчаны толькі тэкставы каталог.<ref>{{Cite web|url=http://www.spanglefish.com/RobertBaden-Powell/index.asp?pageid=693848|title=Robert Baden-Powell &#124; B–P the Artist|website=www.spanglefish.com}}</ref> == Асабістае жыццё == [[Файл:Olave_Baden-Powell.jpg|міні|Олаў Бадэн-Паўэл]] У студзені 1912 года Бадэн-Паўэл накіроўваўся ў Нью-Ёрк у рамках сусветнага турнэ з лекцыямі на акіянскім лайнеры SS Аркадзіян, калі ён пазнаёміўся з Олаў Сэнт-Клер Соумз.<ref name="olave">{{Cite web|url=http://www.pinetreeweb.com/bp-olave-00.htm|title=Window on My Heart|author=Baden-Powell|first=Olave|website=The Autobiography of Olave, Lady Baden-Powell, G.B.E.as told to Mary Drewery|publisher=Hodder & Stoughton|archive-url=https://web.archive.org/web/20061021033421/http://www.pinetreeweb.com/bp-olave-00.htm|archive-date=21 October 2006|access-date=16 November 2006|url-status=dead}}</ref><ref name="olaverobert">{{Cite web|url=http://www.girlguides.ca/media/pdfs/14-3/14.3.1.7.pdf|title=Fact Sheet: The Three Baden-Powell's: Robert, Agnes, and Olave|publisher=Girl Guides of Canada|archive-url=https://web.archive.org/web/20080309134457/http://www.girlguides.ca/media/pdfs/14-3/14.3.1.7.pdf|archive-date=9 March 2008}}</ref> Ёй было 23 гады, а яму — 55; яны нарадзіліся ў адзін і той жа дзень — 22 лютага. У верасні таго ж года яны заручыліся, што выклікала сенсацыю ў СМІ з-за вядомасці Бэдэн-Паўэла. Яны пажаніліся таемна 30 кастрычніка 1912 года ў царкве Святога Пятра ў Паркстоўне, каб пазбегнуць уварвання прэсы.<ref name="marriage">{{Cite web|url=http://www.npg.org.uk/collections/search/portrait.php?mkey=mw83490|title=Olave St Clair Baden-Powell (née Soames), Baroness Baden-Powell; Robert Baden-Powell, 1st Baron Baden-Powell|publisher=National Portrait Gallery, London|archive-url=https://web.archive.org/web/20110606152508/http://www.npg.org.uk/collections/search/portrait.php?mkey=mw83490|archive-date=6 June 2011|access-date=16 November 2006|url-status=live}}</ref> Прыкладна 100 000 скаўтаў ахвяравалі па пені (1 ''пенсу''), каб купіць Бэдэн-Паўэлу вясельны падарунак: аўтамабіль Standard Motor Company магутнасцю 20 конскіх сіл (не Rolls-Royce, які ім падарылі ў 1929 годзе).<ref name="stpetersparkstone.org.uk">{{Cite web|url=http://www.stpetersparkstone.org.uk/church/friends-st-peters|title=Friends of St Peter's &#124; St Peter's Parkstone Parish Church|access-date=19 кастрычніка 2025|archive-date=14 чэрвеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200614112849/http://www.stpetersparkstone.org.uk/church/friends-st-peters|url-status=dead}}</ref> У царкве Святога Пятра ў Паркстоўне ёсць экспазіцыя, прысвечаная іх шлюбу.<ref name="stpetersparkstone.org.uk"/> Бэдэн-Паўэл пачаў пакутаваць ад пастаянных [[Галаўны боль|галаўных боляў]], яго лекар палічыў гэта псіхасаматычным захворваннем і лячыў аналізам сноў.<ref name=":0" /><ref name="Allen"/> [[Файл:Baden-Powell family (1917).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Baden-Powell_family_(1917).jpg|міні|Baden-Powell with wife and three children, 1917]] У Бадэн-Паўэла і яго жонкі было трое дзяцей: * Артур Роберт Пітэр (вядомы як Пітэр) (1913—1962), які стаў пераемнікам свайго бацькі ў баронстве; * Хэдэр Грэйс (1915—1986), якая ў 1940 годзе ў Олтане, графства Хантс, выйшла замуж за Джона Хола Кінга (1913—2004). У іх было два сыны, старэйшы з якіх, Майкл, патануў падчас крушэння парахода SS Іракліён у 1966 годзе; малодшым быў Тымаці; * Бэці Сэнт-Клер (1917—2004), якая 24 верасня 1936 года ў Олтане выйшла замуж за Герваса Клея; у іх нарадзіліся дачка і трое сыноў.<ref>Burke’s Peerage, Baronetage and Knightage, 106th edition, vol. 1, ed. Charles Mosley, Burke’s Peerage Ltd, 1999, p. 160.</ref> Калі сястра Олаў, Аўрыёль Дэвідсан (нар. Соумс), памерла ў 1919 годзе, Олаў і Роберт забралі яе трох дачок у сваю сям’ю і выхавалі іх.<ref>{{Cite news|title=Biography timeline|url=http://www.spanglefish.com/OlaveBadenPowell/index.asp?pageid=531822|access-date=19 June 2020}}</ref> [[Файл:Boy_Scouts_and_What_They_Do_(1913)_-_plate_d.jpg|злева|міні|Роберт і Олаў Бадэн-Паўэл з аўтамабілем, падораным у якасці вясельнага падарунка, на Імперскай скаўцкай выставе ў парку Пэры-Хол, Бірмінгем, у ліпені 1913 года.]] У 1919 годзе пара пераехала ў Пакс-Хіл каля Бэнтлі, графства Хэмпшыр, які атрымаў такую назву, бо быў набыты ў Дзень перамір’я (11 лістапада 1918 года).<ref>{{Cite web|url=http://www.weyriver.co.uk/theriver/people_3_names.htm|title=Wey People, the Big Names of the Valley|publisher=Wey River freelance community|archive-url=https://web.archive.org/web/20070310174943/http://www.weyriver.co.uk/theriver/people_3_names.htm|archive-date=10 March 2007|access-date=29 April 2007|url-status=dead}}</ref> Дом у Бэнтлі быў падарункам яе бацькі.<ref name="wade2">{{Cite book|last=Wade|first=Eileen Kirkpatrick|title=27 Years with Baden-Powell|publisher=Blandford Press|year=1957|chapter=5. Pax Hill|access-date=29 December 2017|chapter-url=http://www.retiredscouter.com/pinetreeweb/html/wade.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20171230114528/http://www.retiredscouter.com/pinetreeweb/html/wade.htm|archive-date=30 December 2017|url-status=dead}}</ref> [[Файл:Baden_Powell_grave1.jpg|міні|Магіла Бадэн-Паўэла на могілках Святога Пятра ў Ньеры, Кенія]] У 1939 годзе яны пераехалі ў катэдж у Ньеры, Кенія, недалёка ад [[Кенія (гара)|гары Кенія]]. Невялікі аднапакаёвы дом, які ён назваў ''Паксту'', знаходзіўся на тэрыторыі гатэля Outspan, які належаў Эрыку Шэрбруку Уокеру, першаму асабістаму сакратару Бадэн-Паўэла і аднаму з першых інспектараў скаўтаў.<ref name=":0"/> Уокеру таксама належаў гатэль Treetops, прыкладна за 10 міль (17 км) у [[Абердарскі хрыбет|горным хрыбце Абердэр]], які часта наведваў Бадэн-Паўэл. Катэдж Паксту ўбудаваны ў будынак гатэля Outspan і служыць невялікім музеем.<ref>{{Cite web|url=https://www.scout.org/node/24290|title=Why did Baden Powell choose Nyeri, Kenya as his last home?|website=Scouts|date=24 January 2014|publisher=World Organization of the Scout Movement|archive-url=https://web.archive.org/web/20160605075158/https://www.scout.org/node/24290|archive-date=5 June 2016|access-date=24 July 2016|url-status=dead}}</ref> Трое з шматлікіх біёграфаў Бадэн-Паўэла каментавалі — пасля смерці яго жонкі ў 1977 годзе — яго сэксуальнасць; першыя два (у 1979 і 1986 гадах) сканцэнтраваліся на яго адносінах з блізкім сябрам Кенэтам Макларэнам.<ref>{{Cite book|last=Brendon|first=Piers|title=Eminent Edwardians|url=https://archive.org/details/eminentedwardian0000unse|publisher=Martin Secker & Warburg|year=1979|isbn=0-436-06810-9|author-link=Piers Brendon}}</ref>{{Rp|217–218}}<ref>{{Cite book|last=Rosenthal|first=Michael|url=https://archive.org/details/characterfactory00mich|title=The Character Factory: Baden-Powell and the Origins of the Boy Scout Movement|publisher=Pantheon Books|year=1986|isbn=0-394-51169-7}}</ref>{{Rp|48}} У біяграфіі Ціма Джыла 1989 года абмяркоўваюцца гэтыя адносіны, але няма доказаў таго, што гэтае сяброўства было эратычным.<ref name=":0"/>{{Rp|82}} Затым Джыл разглядае погляды Бэдэн-Паўэла на жанчын, яго ўдзячнасць мужчынскай форме, яго сувязі ў войску і яго шлюб, робячы выснову, што, на яго асабістую думку, Бэдэн-Паўэл быў прыгнечаным гомасэксуалам.<ref name=":0" />{{Rp|103|"The evidence available points inexorably to the conclusion that Baden-Powell was a repressed homosexual."}} Аргументы і высновы Джыла адхіляюцца Проктэрам і Блокам (2009) як «аматарскі [[псіхааналіз]]», для якога няма фізічных доказаў.<ref>{{Cite book|title=Scouting Frontiers: Youth and the Scout Movement's First Century|publisher=Cambridge Scholars Publishing|year=2009|isbn=978-1-4438-0450-9|editor-last=Block|editor-first=Nelson R.|location=Newcastle upon Tyne|page=6|editor-last2=Proctor|editor-first2=Tammy M.}}</ref>{{Rp|6}} == Прызнанне == [[Файл:Robert_Baden-Powell_Monument_London.jpg|злева|міні|Помнік Бадэн-Паўэлу працы Дона Потэра перад домам Бадэн-Паўэл у Лондане]] У 1937 годзе Бадэн-Паўэл быў узнагароджаны [[Ордэн Заслуг (Вялікабрытанія)|Ордэнам «За заслугі»]], адной з самых прэстыжных узнагарод у брытанскай сістэме ўзнагарод, а таксама 28 замежнымі дзяржавамі, у тым ліку Вялікім афіцэрам Партугальскага [[Ордэн Хрыста|ордэна Хрыста]],<ref>{{Cite journal|archivedate=https://web.archive.org/web/20121103055932/http://www.london-gazette.co.uk/issues/31928/supplements/6176}}</ref> Вялікім камандзірам Грэчаскага ордэна Збаўцы (1920),<ref>{{Cite journal|archivedate=https://web.archive.org/web/20110816203231/http://www.london-gazette.co.uk/issues/32095/pages/10197/page.pdf}}</ref> Камандзірам Французскага [[Ордэн Ганаровага легіёна|Ганаровага легіёна]] (1925), Ордэнам «За заслугі» першай ступені (1929), Вялікім крыжам [[Ордэн Данеброг|Ордэна Данеброга]] (Данія), Вялікім крыжам [[Ордэн Белага льва|Ордэна Белага Льва]], Вялікім крыжам Ордэна Фенікса і [[Ордэн Адраджэння Польшчы|Ордэнам Адраджэння Польшчы]].<ref>{{Cite web|url=https://www.pinetreeweb.com/bp-honours-poland.html|title=Robert Baden-Powell Honours: Order of Polonia Restituta|access-date=13 June 2020}}</ref> Узнагароду «Срэбны воўк» Асацыяцыі скаўтаў першапачаткова насіў Роберт Бадэн-Паўэл.<ref name="serviceaward">{{Cite web|url=http://historyofscouting.com/awards/awards_service.htm|title=Service Awards|website=historyofscouting.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20200209015250/http://historyofscouting.com/awards/awards_service.htm|archive-date=9 February 2020|access-date=16 December 2016|url-status=dead}}</ref> Узнагарода «Бронзавы воўк» Сусветнай арганізацыі скаўцкага руху за выключныя заслугі перад сусветным скаўтынгам была ўпершыню прысуджана Бадэн-Паўэлу аднагалосным рашэннем тагачаснага ''Міжнароднага камітэта'' ў дзень заснавання «Бронзавага ваўка» ў [[Стакгольм]]е ў 1935 годзе. Ён таксама быў першым лаўрэатам узнагароды «Срэбны буйвал» ад бойскаўтаў Амерыкі ў 1926 годзе.<ref>{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20070208045111/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,729190,00.html|url-status=dead}}</ref> У 1931 годзе Бадэн-Паўэл атрымаў вышэйшую ўзнагароду [[Першая Аўстрыйская Рэспубліка|Першай Аўстрыйскай рэспублікі]] (''Großes Ehrenzeichen der Republik am Bande'') з рук прэзідэнта [[Вільгельм Міклас|Вільгельма Мікласа]].<ref name="Pribich">{{Cite book}}</ref>{{Rp|101}} Бадэн-Паўэл таксама быў адным з першых і нямногіх лаўрэатаў ''Залатога каменя'', найвышэйшай узнагароды, якую прысуджае Аўстрыйскі саюз ахоўнікаў сельскай гаспадаркі.<ref>{{Cite book|last=Wilceczek|first=Hans Gregor|title=Georgsbrief des Bundesfeldmeisters für das Jahr 1931 an die Wölflinge, Pfadfinder, Rover und Führer im Ö.P.B.|publisher=Österreichischer Pfadfinderbund|year=1931|location=Vienna|page=4|language=de}}</ref> [[Файл:Baden_Powell_plaque.png|міні|Мемарыяльная дошка Бадэн-Паўэлу, «галоўнаму скаўту свету», у [[Вэстмінстэрскае абацтва|Вестмінстэрскім абацтве]]]] [[Файл:Baden-Powell_sculpture_on_Poole_Quay_(8778).jpg|справа|міні|Помнік Бадэн-Паўэлу працы Дэвіда Ананда ў [[Пул (Англія)|Пуле]], графства Дорсет]] У 1931 годзе маёр Фрэдэрык Расэл Бернэм прысвяціў гару Бадэн-Паўэл<ref name="mtbp">{{Cite web|url={{GNIS URL|255344}}|title=Mount Baden-Powell|website=USGS|access-date=17 April 2006}}</ref> у Каліфорніі свайму сябру, з якім ён пазнаёміўся сарака гадоў таму.<ref name="dedication">{{Cite web|url=https://en.wikisource.org/wiki/Dedication_of_Mount_Baden-Powell|title=Dedication of Mount Baden-Powell|author=Burnham|first=Frederick Russell|author-link=Frederick Russell Burnham|date=May 1931|archive-url=https://web.archive.org/web/20171225034808/https://en.wikisource.org/wiki/Dedication_of_Mount_Baden-Powell|archive-date=25 December 2017|access-date=24 December 2017|url-status=live}}</ref> Сёння іх сяброўства ўшаноўваецца назаўжды прысвячэннем суседняй вяршыні, гары Бернэм.<ref name="mtburnham">{{Cite web|url={{GNIS URL|255383}}|title=Mapping Service|website=Mount Burnham|access-date=17 April 2006}}</ref> Бадэн-Паўэл неаднаразова намінаваўся на [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскую прэмію міру]], у тым ліку ў 10 асобных намінацый у 1928 годзе.<ref>{{Cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/nomination/nomination.php?action=show&showid=1589|title=Nomination Database: Baden-Powell|website=The Nomination Database for the Nobel Peace Prize, 1901–1956|archive-url=https://web.archive.org/web/20110819154100/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/nomination/nomination.php?action=show&showid=1589|archive-date=19 August 2011|access-date=2 November 2010|url-status=live}}</ref> У 1937 годзе ён быў узнагароджаны прэміяй міру Вателера.<ref>{{Cite web|url=http://www.vredespaleis.nl/index.php?pid=111|title=Lijst van Laureaten van de Carnegie Wateler Vredesprijs|archive-url=https://web.archive.org/web/20150511105732/http://www.vredespaleis.nl/index.php?pid=111|archive-date=11 May 2015|access-date=11 July 2013|url-status=live}}</ref> У 2002 годзе Бадэн-Паўэл быў названы 13-м у спісе 100 найвялікшых брытанцаў па выніках галасавання па ўсёй Вялікабрытаніі, складзеным [[BBC]].<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/genres/factual/history|title=BBC – Great Britons – Top 100|website=[[Internet Archive]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20021204214727/http://www.bbc.co.uk/history/programmes/greatbritons/list.shtml/|archive-date=4 December 2002|access-date=19 July 2017|url-status=live}}</ref> У рамках стагоддзя скаўтынгу 2007 года Непал перайменаваў пік Уркема ў пік Бадэн-Паўэл.<ref>[http://www.thehimalayantimes.com/fullNews.php?headline=Rasuwa++peak+named+after+Baden+Powell&NewsID=291408 «Rasuwa peak named after Baden Powell»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250124111800/https://www.thehimalayantimes.com/fullNews.php?headline=Rasuwa++peak+named+after+Baden+Powell&NewsID=291408 |date=24 студзеня 2025 }}. The Himalayan Times. Retrieved 4 August 2012</ref> У чэрвені 2020 года, пасля [[Пратэсты ў ЗША (2020)|пратэстаў з-за Джорджа Флойда]] ў Вялікабрытаніі і зняцця статуі Эдварда Колстана ў [[Брысталь|Брысталі]], Савет Борнмута, Крайстчэрча і Пула (Савет BCP) абвясціў, што статуя Бадэн-Паўэла на [[Пул (Англія)|набярэжнай Пула]] будзе часова прыбрана для яе аховы з-за боязі за яе бяспеку. Паліцыя лічыла, што яна знаходзіцца ў спісе помнікаў, якія падлягаюць незаконнаму знішчэнню або дэмантажу,<ref>{{cite news|title=Robert Baden-Powell statue to be removed in Poole|url=https://www.bbc.com/news/uk-england-dorset-53004638|access-date=21 December 2020|work=BBC News|date=11 June 2020}}</ref> і што яна была мішэнню для пратэстоўцаў з-за меркавання, што Бадэн-Паўэл прытрымліваўся гамафобных і расісцкіх поглядаў.<ref>{{cite news|title=Who was Scouts founder Robert Baden-Powell and why is he controversial?|url=https://www.bournemouthecho.co.uk/news/18513085.robert-baden-powell-controversial/|access-date=21 December 2020|work=Bournemouth Echo|language=en}}</ref><ref>{{cite news|title=Was Robert Baden-Powell a supporter of Hitler?|url=https://www.bbc.com/news/uk-england-dorset-53007902|access-date=21 December 2020|work=BBC News|date=11 June 2020}}</ref><ref>{{Cite news|date=11 June 2020|title=Robert Baden-Powell: Scout founder statue to be removed in Poole|work=[[BBC News]]|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-dorset-53004638|access-date=11 June 2020}}</ref> Статуя была ўсталявана гарадскім саветам Пула ў 2008 годзе.<ref>{{Cite web|url=http://www.poole.gov.uk/news/ref:N480DE69556D07/|title=Baden-Powell Returns To Poole Quay|publisher=Borough of Poole|archive-url=https://web.archive.org/web/20110216073554/http://www.poole.gov.uk/news/ref:N480DE69556D07/|archive-date=16 February 2011|year=2008}}</ref> Пасля таго, як жыхары, а таксама былыя і цяперашнія скаўты разбілі лагер побач, каб пераканацца, што статуя застанецца на месцы, выступілі супраць яе зняцця,<ref>{{cite news|title=Chief scout Bear Grylls speaks out on Baden-Powell statue furore|url=https://www.theguardian.com/society/2020/jun/14/chief-scout-bear-grylls-speaks-out-on-baden-powell-statue-furore|access-date=21 December 2020|work=The Guardian|date=14 June 2020|language=en}}</ref> Савет BCP загадаў забіць статую дошкамі.<ref>{{cite news|title=Poole's Baden-Powell statue boarded up instead of removed|url=https://www.bbc.com/news/uk-england-dorset-53020114|access-date=21 December 2020|work=BBC News|date=12 June 2020}}</ref> == У культуры == * Акцёр Рон Мудзі выконвае ролю Бэйдэн-Паўэла ў міні-серыяле 1972—1973 гадоў ''«Эдвардыянцы»''.<ref>{{Cite book|title=Trevor Griffiths: Politics, Drama, History|url=https://archive.org/details/trevorgriffithsp0000garn|page=[https://archive.org/details/trevorgriffithsp0000garn/page/104 105]|author=Stanton B. Garner|year=1999|publisher=[[University of Michigan Press]]}}</ref> == Гл. таксама == {{Emblem table|image=Coat of Arms of Baron Baden-Powell.svg|image size=|bannerimage=|badgeimage=|notes=|year_adopted=1929|crest=1st: a Lion passant Or in the paw a broken Tilting Spear in bend proper pendent therefrom by a Riband Gules an Escutcheon resting on a Wreath Sable charged with a Pheon Or (Powell); 2nd: out of a Crown Vallary Or a Demi Lion rampant Gules on the head a like Crown charged on the shoulders with a Cross Pattée Argent and supporting with the paws a Sword Erect proper Pommel and Hilt Gold (Baden).|torse=|helm=|coronet=[[Coronet]] of a baron.|escutcheon=Quarterly: 1 and 4th, Per fess Or and Argent a Lion rampant gules between two Tilting Spears erect proper (Powell); 2nd and 3rd, Argent a Lion rampant proper on the head a Crown Vallary Or between four Crosses pattée Gules and as many Fleur-de-lis Azure alternately (Baden).|supporters=Not shown here. [[Dexter and sinister|Dexter]]: an Officer of [[13th/18th Royal Hussars]] in full dress, his Sword drawn over his shoulder proper; [[Dexter and sinister|sinister]]: a [[Scouting|Boy Scout]] holding a Staff also proper.|compartment=|motto='''Ar Nyd Yw Pwyll Pyd Yw''' (Welsh: Where there is steadiness, there will be a Powell).|orders=Knight Commander of the [[Order of the Bath]] (KCB) – 9 November 1909 (CB: 1901) : Knight Grand Cross of the [[Royal Victorian Order]] (GCVO) – 1 January 1923 (KCVO: 3 October 1909) : Knight of Grace of the Venerable [[Venerable Order of Saint John|Order of St John]] (KStJ) – 23 May 1912 : Grand Officer of the [[Order of Christ (Portugal)|Order of Christ]] of Portugal (GOC) – 7 October 1919 : Grand Commander of the [[Order of the Redeemer]] of the Kingdom of Greece – 21 October 1920 : Grand Cross of the [[Order of the Dannebrog]] of Denmark – 11 October 1921 : [[Baronet]] – 1 January 1921 (dated 21 February 1923) : Grand Cross of the [[Order of St Michael and St George]] (GCMG) – 3 June 1927 : [[Baron]] Baden-Powell, of Gilwell in the County of Essex – 17 September 1929 : Member of the [[Order of Merit]] (OM) – 11 May 1937|other_elements=|banner=|badge=|symbolism=|previous_versions=}} * [[Гісторыя скаўтынгу ў Беларусі]] * [[Скаўцкі рух|Скаўтынг]] == Крыніцы == {{заўвагі}} == Знешнія спасылкі == * {{Cite web|url=https://lib.byu.edu/collections/lord-baden-powell-papers|title=Lord Baden Powell papers, digital repository|website=Harold B. Lee Library|publisher=Brigham Young University|quote=L. Tom Perry Special Collections Library}} * {{Cite web|url=http://www.thedump.scoutscan.com/dumpinventorybp.php|title=The American editions of Baden-Powell's books on line}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Кавалеры Вялікага крыжа ордэна Аранскіх-Насау]] [[Катэгорыя:Кавалеры Вялікага крыжа ордэна Данеброга]] [[Катэгорыя:Кавалеры венгерскага ордэна Заслуг]] [[Катэгорыя:Камандоры з зоркай ордэна Адраджэння Польшчы]] [[Катэгорыя:Кавалеры Вялікага крыжа грэчаскага ордэна Фенікса]] [[Катэгорыя:Камандоры ордэна Ганаровага легіёна]] [[Катэгорыя:Вялікія афіцэры партугальскага ордэна Хрыста]] [[Катэгорыя:Кавалеры брытанскага ордэна Заслуг]] [[Катэгорыя:Кавалеры Вялікага крыжа ордэна Святога Міхаіла і Святога Георгія]] [[Катэгорыя:Рыцары-камандоры ордэна Лазні]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Вялікабрытаніі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1941 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1857 годзе]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 9xhu19ghqlgdq9wptik9nseckh0j469 0 794106 5203190 5156688 2026-09-21T11:46:20Z Plaga med 116903 5203190 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч}} '''Кэтрын Марціна Эн Коналі'''<ref name="ElectionResults2025">{{Cite web|url=https://www.presidentialelection.ie/|title=Election Results 2025|website=Presidential Returning Officer|access-date=25 October 2025}}</ref> ({{ВД-Прэамбула}}) — ірландскі незалежны палітык, абраная [[Прэзідэнт Ірландыі|Прэзідэнтам Ірландыі]] ў 2025 годзе. Пасля інаўгурацыі яна стане дзясятым Прэзідэнтам Ірландыі і трэцяй жанчынай на гэтай пасадзе. З 2016 года яна была дэпутатам ад акругі Голуэй-Уэст. == Палітычная кар’ера == Кэтрын Коналі пачала сваю палітычную кар’еру ў якасці члена Лейбарысцкай партыі, ад якой яна была абраная ў гарадскі савет Голуэя ў 1999 годзе, і была мэрам Голуэя з 2004 па 2005 год. Яна пакінула партыю ў 2006 годзе з-за спрэчкі аб адборы кандыдатаў. Пасля няўдалых намаганняў на агульных выбарах 2007 і 2011 гадоў у Заходнім Голуэі ў якасці незалежнага кандыдата, Коналі была абраная ў [[Дойл Эрэн|Дойл]] (парламент Ірландыі) у 2016 годзе. Яна стала першай жанчынай у Ірландыі, займаючай пасаду Главы Савета (Leas-Cheann Comhairle) і працавала ў 33-м Дойле з ліпеня 2020 года па лістапад 2024 года. Коналі балатавалася як незалежная кандыдатка на прэзідэнцкіх выбарах 2025 года, якую падтрымлівалі [[Шын Фейн]], сацыял-дэмакраты, Лейбарысцкая партыя, партыя «Людзі перад прыбыткам», Партыя зялёных, 100 % Redress і некалькі незалежных членаў [[Ойрахтас|Ірландскага парламента]]. Яна атрымала пераканаўчую перамогу над Хэдэр Хамфрыс і Джымам Гэвінам, атрымаўшы найбольшую колькасць галасоў для пераможцы ў гісторыі Ірландыі.<ref>Catherine Connolly elected 10th president of Ireland in landslide victory |url=https://www.irishtimes.com/politics/2025/10/25/catherine-connolly-elected-10th-president-of-ireland-in-landslide-victory/</ref> Ідэалагічна [[Левыя (палітыка)|левая]], Коналі называе сябе [[Сацыялізм|сацыялісткай]] і [[Пацыфізм|пацыфісткай]]. <ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.politico.eu/article/catherine-connolly-socialist-critic-nato-eu-poised-win-ireland-presidency/|title=Socialist critic of NATO and EU poised to win Ireland's presidency|author=Pogatchnik|first=Shawn|website=POLITICO|date=23 October 2025|access-date=25 October 2025}}</ref> Прыхільніца ірландскага нейтралітэту, яе знешнепалітычныя погляды ''часопіс Politico'' ахарактарызаваў як «часта антызаходнія»;<ref name="Politico 16 July 20252">{{cite news|last=Pogatchnik|first=Shawn|date=16 July 2025|title=Brussels veteran and left-wing Israel critic launch bids for Irish presidency|url=https://www.politico.eu/article/mairead-mcguinness-catherine-connolly-first-declare-ireland-presidential-race/|work=[[Politico]]|access-date=17 July 2025}}</ref> яна крытычна ставіцца да [[НАТА]], Еўрапейскага Саюза і таго, што яна называе еўрапейскай «мілітарызацыяй».<ref name=":3">{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c2lpnqxyk7lo|title=Irish presidential election: Connolly concerned by EU 'militarisation'|website=BBC News|date=15 October 2025|access-date=23 October 2025}}</ref> Коналі асудзіла [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|расійскае ўварванне ва Украіну]], але таксама ахарактарызавала стаўленне НАТА да Расіі як «падбухторванне да вайны».<ref name="IrishTimes16Aug252">{{cite news|title=Presidential election: What Catherine Connolly says on Ukraine, the EU and Syria|url=https://www.irishtimes.com/politics/2025/08/16/presidential-election-what-catherine-connolly-says-on-ukraine-the-eu-and-syria/|access-date=16 September 2025|newspaper=[[The Irish Times]]|date=16 August 2025}}</ref> Будучы адкрытай прыхільніцай [[Дзяржава Палесціна|Палесціны]], Коналі з’яўляецца рашучым крытыкам Ізраіля і назвала яго «генацыднай дзяржавай». Коналі выступае за [[Аб’яднаная Ірландыя|аб’яднанне Ірландыі]]. Унутры краіны яна падтрымлівала легалізацыю аднаполых шлюбаў і легалізацыю абортаў. Коналі [[Ірландская мова|размаўляе па-ірландску]], працавала клінічным псіхолагам і [[Барыстар|адвакатам]]. == Асабістае жыццё == Коналі жыве ў районе Клэдах ў [[Голуэй|горадзе Голуэй]] з 1988 года і замужам, мае двух дарослых сыноў.<ref>{{Cite web|url=https://www.kildarestreet.com/sendebates/?id=2025-06-18a.184|title=Visit of New Zealand Delegation: 18 Jun 2025: Seanad debates (KildareStreet.com)|website=www.kildarestreet.com|access-date=6 October 2025}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.galwaybeo.ie/news/ireland-news/catherine-connollys-life-33-year-10536842|title=Catherine Connolly life with 33-year husband Brian and well known sister|author=Fanneran|first=Vinny|website=Galway Beo|date=29 September 2025|access-date=6 October 2025}}</ref> Яна працавала клінічным псіхолагам у Заходнім савеце аховы здароўя ў Балінасло і Конемары ў графстве Голуэй, а таксама [[Барыстар|адвакатам]]. Яна [[Ірландская мова|размаўляе па-ірландску]], атрымала дыплом па ірландскай мове ва ўніверсітэце <ref name="Hot Press September 2025">{{Cite web|lang=en|url=https://www.hotpress.com/opinion/catherine-connolly-interview-importance-mother-23109377|title=Catherine Connolly: "It takes nearly a lifetime to understand, actually, the importance of a mother and the consequences of losing her"|author=O'Toole|first=Jason|website=Hotpress|date=21 September 2025|access-date=21 September 2021}}</ref>, а таксама размаўляе па-нямецку, вывучаючы псіхалогію ў Германіі. <ref>{{cite news|url=http://www.advertiser.ie/galway/article/82773/galway-can-lead-the-state-in-voting-for-change-this-month|title=Galway can lead the State in voting for change this month|work=Galway Advertiser|date=11 February 2016|access-date=17 December 2018|archive-date=17 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181217111206/http://www.advertiser.ie/galway/article/82773/galway-can-lead-the-state-in-voting-for-change-this-month|url-status=live}}</ref><ref name="Indo 17 August2">{{cite news|last=Regan|first=Mary|date=17 August 2025|title=From Gemma O'Doherty to Syria, Catherine Connolly isn't fond of hard questions - and she doesn't like some of the easy ones either|url=https://www.independent.ie/irish-news/from-gemma-odoherty-to-syria-catherine-connolly-isnt-fond-of-hard-questions-and-she-doesnt-like-some-of-the-easy-ones-either/a292877753.html|work=[[Irish Independent]]|access-date=17 August 2025|url-access=subscription}}</ref> Яна была выхавана ў католіцтве, але называе сябе нерэлігійнай.<ref name="Hot Press September 2025" /> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Главы дзяржаў-членаў Еўрапейскага Саюза}} {{DEFAULTSORT:Коналі Кэтрын}} [[Катэгорыя:Прэзідэнты Ірландыі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Лідскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Ірландскага нацыянальнага ўніверсітэта ў Голуэі]] hfp23iib8uuakimw4rel6sic2w7izrm 5203195 5203190 2026-09-21T11:49:18Z Autumndancer 168015 5203195 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Коналі}} {{Дзяржаўны дзеяч}} '''Кэтрын Марціна Эн Коналі'''<ref name="ElectionResults2025">{{Cite web|url=https://www.presidentialelection.ie/|title=Election Results 2025|website=Presidential Returning Officer|access-date=25 October 2025}}</ref> ({{ВД-Прэамбула}}) — ірландскі незалежны палітык, абраная [[Прэзідэнт Ірландыі|Прэзідэнтам Ірландыі]] ў 2025 годзе. Пасля інаўгурацыі яна стане дзясятым Прэзідэнтам Ірландыі і трэцяй жанчынай на гэтай пасадзе. З 2016 года яна была дэпутатам ад акругі Голуэй-Уэст. == Палітычная кар’ера == Кэтрын Коналі пачала сваю палітычную кар’еру ў якасці члена Лейбарысцкай партыі, ад якой яна была абраная ў гарадскі савет Голуэя ў 1999 годзе, і была мэрам Голуэя з 2004 па 2005 год. Яна пакінула партыю ў 2006 годзе з-за спрэчкі аб адборы кандыдатаў. Пасля няўдалых намаганняў на агульных выбарах 2007 і 2011 гадоў у Заходнім Голуэі ў якасці незалежнага кандыдата, Коналі была абраная ў [[Дойл Эрэн|Дойл]] (парламент Ірландыі) у 2016 годзе. Яна стала першай жанчынай у Ірландыі, займаючай пасаду Главы Савета (Leas-Cheann Comhairle) і працавала ў 33-м Дойле з ліпеня 2020 года па лістапад 2024 года. Коналі балатавалася як незалежная кандыдатка на прэзідэнцкіх выбарах 2025 года, якую падтрымлівалі [[Шын Фейн]], сацыял-дэмакраты, Лейбарысцкая партыя, партыя «Людзі перад прыбыткам», Партыя зялёных, 100 % Redress і некалькі незалежных членаў [[Ойрахтас|Ірландскага парламента]]. Яна атрымала пераканаўчую перамогу над Хэдэр Хамфрыс і Джымам Гэвінам, атрымаўшы найбольшую колькасць галасоў для пераможцы ў гісторыі Ірландыі.<ref>Catherine Connolly elected 10th president of Ireland in landslide victory |url=https://www.irishtimes.com/politics/2025/10/25/catherine-connolly-elected-10th-president-of-ireland-in-landslide-victory/</ref> Ідэалагічна [[Левыя (палітыка)|левая]], Коналі называе сябе [[Сацыялізм|сацыялісткай]] і [[Пацыфізм|пацыфісткай]]. <ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.politico.eu/article/catherine-connolly-socialist-critic-nato-eu-poised-win-ireland-presidency/|title=Socialist critic of NATO and EU poised to win Ireland's presidency|author=Pogatchnik|first=Shawn|website=POLITICO|date=23 October 2025|access-date=25 October 2025}}</ref> Прыхільніца ірландскага нейтралітэту, яе знешнепалітычныя погляды ''часопіс Politico'' ахарактарызаваў як «часта антызаходнія»;<ref name="Politico 16 July 20252">{{cite news|last=Pogatchnik|first=Shawn|date=16 July 2025|title=Brussels veteran and left-wing Israel critic launch bids for Irish presidency|url=https://www.politico.eu/article/mairead-mcguinness-catherine-connolly-first-declare-ireland-presidential-race/|work=[[Politico]]|access-date=17 July 2025}}</ref> яна крытычна ставіцца да [[НАТА]], Еўрапейскага Саюза і таго, што яна называе еўрапейскай «мілітарызацыяй».<ref name=":3">{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c2lpnqxyk7lo|title=Irish presidential election: Connolly concerned by EU 'militarisation'|website=BBC News|date=15 October 2025|access-date=23 October 2025}}</ref> Коналі асудзіла [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|расійскае ўварванне ва Украіну]], але таксама ахарактарызавала стаўленне НАТА да Расіі як «падбухторванне да вайны».<ref name="IrishTimes16Aug252">{{cite news|title=Presidential election: What Catherine Connolly says on Ukraine, the EU and Syria|url=https://www.irishtimes.com/politics/2025/08/16/presidential-election-what-catherine-connolly-says-on-ukraine-the-eu-and-syria/|access-date=16 September 2025|newspaper=[[The Irish Times]]|date=16 August 2025}}</ref> Будучы адкрытай прыхільніцай [[Дзяржава Палесціна|Палесціны]], Коналі з’яўляецца рашучым крытыкам Ізраіля і назвала яго «генацыднай дзяржавай». Коналі выступае за [[Аб’яднаная Ірландыя|аб’яднанне Ірландыі]]. Унутры краіны яна падтрымлівала легалізацыю аднаполых шлюбаў і легалізацыю абортаў. Коналі [[Ірландская мова|размаўляе па-ірландску]], працавала клінічным псіхолагам і [[Барыстар|адвакатам]]. == Асабістае жыццё == Коналі жыве ў районе Клэдах ў [[Голуэй|горадзе Голуэй]] з 1988 года і замужам, мае двух дарослых сыноў.<ref>{{Cite web|url=https://www.kildarestreet.com/sendebates/?id=2025-06-18a.184|title=Visit of New Zealand Delegation: 18 Jun 2025: Seanad debates (KildareStreet.com)|website=www.kildarestreet.com|access-date=6 October 2025}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.galwaybeo.ie/news/ireland-news/catherine-connollys-life-33-year-10536842|title=Catherine Connolly life with 33-year husband Brian and well known sister|author=Fanneran|first=Vinny|website=Galway Beo|date=29 September 2025|access-date=6 October 2025}}</ref> Яна працавала клінічным псіхолагам у Заходнім савеце аховы здароўя ў Балінасло і Конемары ў графстве Голуэй, а таксама [[Барыстар|адвакатам]]. Яна [[Ірландская мова|размаўляе па-ірландску]], атрымала дыплом па ірландскай мове ва ўніверсітэце <ref name="Hot Press September 2025">{{Cite web|lang=en|url=https://www.hotpress.com/opinion/catherine-connolly-interview-importance-mother-23109377|title=Catherine Connolly: "It takes nearly a lifetime to understand, actually, the importance of a mother and the consequences of losing her"|author=O'Toole|first=Jason|website=Hotpress|date=21 September 2025|access-date=21 September 2021}}</ref>, а таксама размаўляе па-нямецку, вывучаючы псіхалогію ў Германіі. <ref>{{cite news|url=http://www.advertiser.ie/galway/article/82773/galway-can-lead-the-state-in-voting-for-change-this-month|title=Galway can lead the State in voting for change this month|work=Galway Advertiser|date=11 February 2016|access-date=17 December 2018|archive-date=17 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181217111206/http://www.advertiser.ie/galway/article/82773/galway-can-lead-the-state-in-voting-for-change-this-month|url-status=live}}</ref><ref name="Indo 17 August2">{{cite news|last=Regan|first=Mary|date=17 August 2025|title=From Gemma O'Doherty to Syria, Catherine Connolly isn't fond of hard questions - and she doesn't like some of the easy ones either|url=https://www.independent.ie/irish-news/from-gemma-odoherty-to-syria-catherine-connolly-isnt-fond-of-hard-questions-and-she-doesnt-like-some-of-the-easy-ones-either/a292877753.html|work=[[Irish Independent]]|access-date=17 August 2025|url-access=subscription}}</ref> Яна была выхавана ў католіцтве, але называе сябе нерэлігійнай.<ref name="Hot Press September 2025" /> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Главы дзяржаў-членаў Еўрапейскага Саюза}} {{DEFAULTSORT:Коналі Кэтрын}} [[Катэгорыя:Прэзідэнты Ірландыі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Лідскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Ірландскага нацыянальнага ўніверсітэта ў Голуэі]] m2kl7nrjjjdttcadibvredc5i4t3qz9 0 797104 5202897 5189039 2026-09-20T20:14:22Z DobryBrat 5701 [[Таццяна Дзмітрыеўна Логінава]] 5202897 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Кароткае апісанне|інфармацыйная старонка-спіс у праекце Вікімедыя}} {{Інфармацыйны спіс}} У гэтым спісе прадстаўлены пералік персон, памерлых у [[2026]] годзе. == Студзень == [[Файл:Louis_E_Brus.jpg|150px|thumb|[[Луіс Брус]]]] [[Файл:Catherine_O'Hara_at_the_2024_Toronto_International_Film_Festival_(cropped).jpg|150px|thumb|[[Кэтрын О’Хара]]]] * [[5 студзеня]]: [[Олдрыч Эймс]] (84) — супрацоўнік контрразведвальнага падраздзялення [[ЦРУ]] [[ЗША]], агент савецкіх і расійскіх спецслужбаў. * [[8 студзеня]]: [[Ульяна Ларыёнаўна Сямёнава]] (73) — латвійская савецкая баскетбалістка, двукразовая алімпійская чемпіёнка. * 8 студзеня: [[Антон Іванавіч Ятусевіч]] (79) — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі і паразіталогіі, рэктар [[Віцебская дзяржаўная акадэмія ветэрынарнай медыцыны|Віцебскай дзяржаўнай акадэміі ветэрынарнай медыцыны]] (1998—2016). * [[10 студзеня]]: [[Лаянел Расакавіч Адамс]] (31) — расійскі [[футбаліст]]<ref>[https://www.sport-express.ru/football/rfpl/reviews/eks-futbolist-cska-layonel-adams-pogib-posle-padeniya-iz-okna-v-podmoskove-podrobnosti-proisshestviya-2390299/ Трагедия в Подмосковье: воспитанник ЦСКА Адамс выпал из окна высотки и умер до приезда врачей]</ref>. * 10 студзеня: [[Анатоль Віктаравіч Кудзельскі]] (91) — беларускі вучоны ў галіне рэгіянальнай геалогіі і гідрагеалогіі, [[член-карэспандэнт НАН Беларусі|член-карэспандэнт Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1996). * [[11 студзеня]]: [[Васіль Іванавіч Бернік]] (79) — беларускі матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук (1986), прафесар (1992). * 11 студзеня: [[Луіс Брус]] (82) — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (2023). * [[13 студзеня]]: [[Георгіяс Васіліу]] (94) — кіпрскі палітык, Прэзідэнт Рэспублікі Кіпр (1988—1993). * [[14 студзеня]]: [[Фелікс Фёдаравіч Гумен]] (84) — беларускі мастак. * 14 студзеня: [[Ніна Уладзіміраўна Кожар]] (73) — беларускі архітэктар<ref>[http://www.bsa.by/news/BUA/14-yanvarya-2026-g-ushla-iz-jizni-nina-vladimirovna-kojar 14 января 2026 г. ушла из жизни Нина Владимировна Кожар]</ref>. * [[15 студзеня]]: [[Юрый Антонавіч Пышнік]] (83) — беларускі футбаліст, майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа, [[Заслужаны трэнер Рэспублікі Беларусь]]. * [[16 студзеня]]: [[Анатоль Дзмітрыевіч Забалоцкі]] (90) — беларускі кінааператар-пастаноўшчык, фотамастак, [[Заслужаны дзеяч мастацтваў БССР]] (1967). * [[21 студзеня]]: [[Юрый Уладзіміравіч Чонка]] (34) — украінскі [[футбол|футбаліст]], [[паўабаронца (футбол)|паўабаронца]]. * [[25 студзеня]]: [[Аляксандр Фёдаравіч Чарняўскі]] (87) — беларускі вучоны ў галіне інфарматыкі, акадэмік [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1994)<ref>[https://niipfp.bsu.by/index.php?p=events&i=0 Соболезнования в связи со смертью А. Ф. Чернявского]</ref>. * 25 студзеня: [[Лі Хе Чхан]] (73) — паўднёвакарэйскі палітык, Прэм’ер-міністр [[Паўднёвая Карэя|Рэспублікі Карэя]] (2004—2006). * [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] (71) — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка, лаўрэат прэмій «Эмі» (1982, 2020) і «Залаты глобус» (2021). == Люты == [[Файл:Константин Богданов.jpg|thumb|150px|[[Канстанцін Анатолевіч Багданаў|Канстанцін Багданаў]]]] [[Файл:Meeting of the families of the martyrs of the authority with the Leader of the Revolution on the birthday of Amir al-Mu'minin (peace be upon him) 58 (khamenei.ir, 2026) (cropped 3).jpg|thumb|150px|[[Алі Хаменеі]]]] * [[1 лютага]]: [[Уладзімір Аляксандравіч Ткачэнка]] (77) — беларускі [[мастак]]-[[жывапіс]]ец. * [[3 лютага]]: [[Саіф аль-Іслам Кадафі]] (53) — [[Лівія|лівійскі]] інжынер і палітычны дзеяч, доктар філасофіі, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. * [[8 лютага]]: [[Казімір Велікаселец]] (80) — беларускі рымска-каталіцкі царкоўны дзеяч, апостальскі адміністратар [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]] (2021)<ref>[https://catholic.by/3/news/18836-na-81-m-godze-zhytstsya-adysho-u-vechnasts-biskup-kazimir-velikaselets-najstarejshy-ierarkh-u-belarusi На 81-м годзе жыцця адышоў у вечнасць біскуп Казімір Велікаселец — найстарэйшы каталіцкі іерарх у Беларусі]</ref>. * [[10 лютага]]: [[Уладзімір Іванавіч Акулаў]] (71) — беларускі мастак-авангардыст<ref>[https://s-k.by/%D0%B2-%D1%81%D0%BB%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B0-%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%80%D0%B0-3/ В Слуцке горела квартира]</ref>. * 10 лютага: [[Міхась Губернатараў]] (79) — беларускі паэт, літаратуразнавец. * 10 лютага: [[Раман Міхайлавіч Цымбераў]] (44) — беларускі паэт, выдавец і кнігагандляр. * [[11 лютага]]: [[Дэвід Хейвуд Шварц]] (83) — амерыканскі дыпламат, Пасол ЗША у Беларусі (1992—1994)<ref>[https://www.tlyfh.com/obituary/david-swartz David’s Obituary]</ref>. * [[12 лютага]]: [[Бажэна Дыкель]] (77) — польская актрыса тэатра і кіно. * [[13 лютага]]: [[Рой Аляксандравіч Мядзведзеў]] (100) — савецкі і расійскі публіцыст, педагог, гісторык. * [[15 лютага]]: [[Роберт Дзюваль]] (95) — амерыканскі акцёр і кінарэжысёр. * 15 лютага: [[Людміла Уладзіміраўна Юрчанка]] (82) — украінская оперная спявачка. * [[16 лютага]]: [[Элені Глікадзі-Арвелер]] (99) — грэчаскі гісторык-візантыніст і ўніверсітэцкі прафесар. * [[21 лютага]]: [[Канстанцін Анатолевіч Багданаў]] (62) — расійскі філолаг, фалькларыст, семіётык, гісторык культуры. * [[22 лютага]]: [[Біргіта Андэрсан]] (92) — шведская актрыса і комік. * [[24 лютага]]: [[Цырыл Кола]] (98) — [[Лужычане|лужыцкі]] пісьменнік, перакладчык, драматург, літаратурны крытык і публіцыст. * [[25 лютага]]: [[Людвіг Скоці]] (77) — [[науру]]анскі палітык, [[Прэзідэнт Науру]] (2003, 2004—2007). * [[28 лютага]]: [[Азіз Насірзадэ]] (62) — [[іран]]скі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, міністр абароны. * 28 лютага: [[Махамад Пакпур]] (64) — іранскі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, генерал-маёр, галоўнакамандуючы [[КВІР|Корпуса вартавых ісламскай рэвалюцыі]]. * 28 лютага: [[Алі Хаменеі]] (86) — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч, Вышэйшы кіраўнік (Рахбар) Ірана<ref>[https://ria.ru/20260301/iran-2077576048.html Верховный лидер Ирана погиб]</ref>. == Сакавік == [[Файл:KariznaV.jpg|thumb|150px|Уладзімір Карызна]] [[Файл:Ali_Larijani,_2021-01-12_(cropped).jpg|thumb|150px|Алі Ларыджані]] [[Файл:Chuck_Norris_May_2015.jpg|thumb|150px|Чак Норыс]] * [[1 сакавіка]]: [[Давід Одсан]] (78) — [[Ісландыя|ісландскі]] дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Ісландыі]] (1991—2004). * [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна]] (87) — [[Беларусь|беларускі]] [[паэт]], [[перакладчык]]. * [[5 сакавіка]]: [[Яніс Стрэйчс]] (89) — латвійскі акцёр і рэжысёр. * [[6 сакавіка]]: [[Аляксандр Дзмітрыевіч Дулічэнка]] (84) — савецкі і эстонскі лінгвіст. * [[8 сакавіка]]: [[Энтані Джэймс Легет]] (87) — брытана-амерыканскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] (2003). * [[9 сакавіка]]: [[Георгій Якаўлевіч Галенчанка]] (89) — [[Беларусь|беларускі]] [[гісторык]]-[[медыявіст]], [[кнігазнавец]], [[скарыназнавец]]. * [[14 сакавіка]]: [[Крыстафер Сімс]] (83) — [[ЗША|амерыканскі]] эканаміст, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па эканоміцы|Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] (2011). * 14 сакавіка: [[Юрген Хабермас]] (96) — нямецкі [[філосаф]] і сацыёлаг. * [[16 сакавіка]]: [[Сяргей Апанасавіч Максіменка]] (71) — беларускі фізік, [[Доктар навук|доктар фізіка-матэматычных навук]] (1996), [[прафесар]] (2014)<ref>[https://inp.bsu.by/index.php/ru/institut-ru/novosti/494-sergej-afanasevic-maksimenko-13-08-1954-16-03-2026 Сергей Афанасьевич Максименко 13.08.1954 — 16.03.2026]</ref>. * [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] (67) — іранскі дзяржаўны дзеяч, сакратар Вышэйшага савета нацыянальнай бяспекі [[Ісламская Рэспубліка Іран|Ірана]]. * 17 сакавіка: [[Ілья II (Каталікос-Патрыярх Грузіі)|Ілья II]] (93) — [[Каталікос-Патрыярх Грузіі]]. * [[18 сакавіка]]: [[Хэйсукэ Хіранака]] (94) — японскі і амерыканскі [[матэматык]], лаўрэат Філдсаўскай прэміі (1970). * [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] (86) — [[ЗША|амерыканскі]] акцёр і майстар баявых мастацтваў. * [[20 сакавіка]]: [[Майкл Бішап]] (90) — [[ЗША|амерыканскі]] [[анколаг]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1989). * 20 сакавіка: [[Роберт Мюлер]] (81) — [[ЗША|амерыканскі]] дзяржаўны дзеяч, дырэктар [[ФБР]] (2001—2013). * 20 сакавіка: [[Філарэт (Патрыярх Кіеўскі)]] (97) — украінскі [[Праваслаўе|праваслаўны]] царкоўны дзеяч, [[архірэй]]. * 20 сакавіка: [[Уладзімір Канстанцінавіч Шумны]] (92) — савецкі і расійскі генетык, акадэмік [[АН СССР]] (1990)<ref>[https://rberega.info/archives/145176 В Новосибирске ушёл из жизни выдающийся генетик Владимир Шумный]</ref>. * [[22 сакавіка]]: [[Ліянель Жаспен]] (88) — французскі дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Францыі]] (1997—2002). * [[24 сакавіка]]: [[Біруце Галдзікас]] (79) — канадскі антраполаг, прыматолаг. * [[25 сакавіка]]: [[Мікалай Люцыянавіч Арлоў]] (73) — расійскі герпетолаг. * [[28 сакавіка]]: [[Зінаіда Дзмітрыеўна Гарачка]] (94) — Герой Сацыялістычнай Працы (1966). * [[29 сакавіка]]: [[Веслаў Мысліўскі]] (94) — польскі пісьменнік<ref>[https://wyborcza.pl/magazyn/7,124059,14719844,wszystko-co-mialem-do-powiedzenia-napisalem-rozmowa-z.html Wszystko, co miałem do powiedzenia, napisałem. Rozmowa z Wiesławem Myśliwskim]</ref>. * [[30 сакавіка]]: [[Алег Барысавіч Сонін]] (77) — беларускі кампазітар. * [[31 сакавіка]]: [[Эдуард Аляксандравіч Какшароў]] (50) — расійскі гандбаліст, Алімпійскі чэмпіён (2000), галоўны трэнер гандбольнага клуба «[[Мяшкоў Брэст]]» (2023—2026)<ref>[https://sport5.by/news/handball/Stali-izvestny-podrobnosti-smerti-Eduarda-Koksharova/ «Открыли номер — Эдика уже нет»: стали известны подробности смерти Кокшарова]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Красавік == * [[5 красавіка]]: [[Анатоль Леанідавіч Верабей]] (75) — беларускі літаратуразнавец, крытык, даследчык творчасці [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]]. * [[7 красавіка]]: [[Мірча Лучэску]] (80) — румынскі футбаліст і футбольны трэнер. * [[8 красавіка]]: [[Герд Вінер]] (89) — нямецкі жывапісец і графік. * [[11 красавіка]]: [[Марсель Нія Нджыфенджы]] (91) — камерунскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, Старшыня Сената Камеруна (2013—2026). * 11 красавіка: [[Ігар Адамавіч Ціткоўскі]] (70) — беларускі мастак-графік, гісторык архітэктуры Беларусі<ref>[https://rcntsluck.by/2026/04/11/ushyol-iz-zhizni-igor-titkovskij-hudozhnik-kraeved-letopisecz-sluczka/ Ушёл из жизни Игорь Титковский: художник, краевед, летописец Слуцка]</ref>. * [[13 красавіка]]: [[Уладзімір Сяргеевіч Экнадыёсаў]] (78) — беларускі артыст оперы (лірыка-драматычны тэнар), народны артыст Беларусі (1990). <ref>[https://www.sb.by/articles/ushel-iz-zhizni-narodnyy-artist-bssr-vladimir-eknadiosov.html Ушел из жизни народный артист БССР Владимир Экнадиосов]</ref> * [[14 красавіка]]: [[Галіна Іосіфаўна Марцінкевіч]] (90) — беларускі вучоны-географ<ref>[https://geo.bsu.by/index.php/department/kratk-letopis/fakultet-pomnit/2343-martsinkevich-galina-iosifovna.html Марцинкевич Галина Иосифовна]</ref>. * [[16 красавіка]]: [[Кадзуо Іманісі]] (85) — японскі футбаліст. * 16 красавіка: [[Мікалай Андрэевіч Кавалёў]] (88) — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі, акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (2003). * [[17 красавіка]]: [[Наталі Бай]] (77) — французская актрыса. * 17 красавіка: [[Вячаслаў Аляксандравіч Нікіфараў]] (83) — беларускі і расійскі акцёр кіно і тэлебачання, кінарэжысёр, сцэнарыст, педагог, Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларускай ССР (1981). * 17 красавіка: [[Барыс Алегавіч Юрцін]] (93) — беларускі архітэктар. * [[19 красавіка]]: [[Мухтар Шаханаў]] (83) — казахскі паэт, драматург і празаік, дэпутат Мажыліса Парламента Рэспублікі Казахстан, палітычны дзеяч. * [[23 красавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Куліковіч]] (58) — беларускі мовазнаўца, папулярызатар ведаў пра беларускую мову, галоўны рэдактар часопіса «Роднае слова» (2007—2009). * [[24 красавіка]]: [[Зоф’я Здыбіцка]] (97) — польскі філосаф. * [[25 красавіка]]: [[Садзіё Камара]] (47) — міністр абароны [[Малі]]. * [[30 красавіка]]: [[Георг Базеліц]] (88) — нямецкі жывапісец, графік і скульптар. == Май == [[Файл:Ted_Turner_April_1985_(cropped).jpg|thumb|150px|Тэд Цёрнер]] [[Файл:Raisa_Baravikova_(2021).jpg|thumb|150px|Раіса Баравікова]] * [[5 мая]]: [[Лі Хон Гу]] (91) — паўднёвакарэйскі палітычны дзеяч і дыпламат, Прэм’ер-міністр Рэспублікі Карэя (1994—1995), Пасол Рэспублікі Карэя ў ЗША (1998—2000). * [[6 мая]]: [[Кавайе Егіэ Джыбрыл]] (86) — камерунскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, Прэзідэнт Нацыянальнага сходу Камеруна (1992—2026). * 6 мая: [[Тэд Цёрнер]] (87) — амерыканскі бізнесмен, заснавальнік тэлеканала [[CNN]]. * [[8 мая]]: [[Фестус Магае]] (86) — батсванскі дзяржаўны дзеяч, Прэзідэнт Батсваны (1998—2008). * [[12 мая]]: [[Уладзімір Кірылавіч Малчанаў]] (75) — расійскі тэле- і радыёвядучы, журналіст. * [[14 мая]]: [[Кшыштаф Пясевіч]] (80) — польскі адвакат, палітык, сцэнарыст, член Сената Рэспублікі Польшча (1991—1993, 1997—2011). * [[15 мая]]: [[Эдмунд Фелпс]] (92) — амерыканскі эканаміст, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па эканоміцы (2006). * [[16 мая]]: [[Фелісьен Кабуга]] (93) — адзін з галоўных абвінавачаных у датычнасці да [[генацыд у Руандзе|генацыду ў Руандзе]] ў 1994 годзе. * [[18 мая]]: [[Сцяпан Іванавіч Кубіў]] (64) — украінскі дзяржаўны і грамадскі дзеяч, палітык, Першы Віцэ-прэм’ер-міністр Украіны — Міністр эканамічнага развіцця і гандлю Украіны (2016—2019). * [[19 мая]]: [[Раман (Мацюшын)]] (71) — іераманах Рускай праваслаўнай царквы, паэт. * [[23 мая]]: [[Міхаіл Іванавіч Старавойтаў]] (74) — беларускі гісторык, кандыдат гістарычных навук (1980), дацэнт. * [[25 мая]]: [[Соні Ролінз]] (95) — амерыканскі джазавы тэнар-саксафаніст. * [[26 мая]]: [[Раіса Андрэеўна Баравікова]] (79) — беларуская [[пісьменніца]], [[перакладчыца]]. * 26 мая: [[Кодзі Танака]] (70) — [[Японія|японскі]] [[футбаліст]], ігрок нацыянальнай зборнай (1982—1984). * [[28 мая]]: [[Клод Лем’ё]] (60) — канадскі хакеіст. * 28 мая: [[Абд Рабу Мансур аль-Хадзі]] (80) — еменскі дзяржаўны, ваенны і палітычны дзеяч? Прэзідэнт Емена (2012—2022). * [[30 мая]]: [[Хуліа Ле Парк]] (97) — аргенцінскі мастак і скульптар. == Чэрвень == * [[4 чэрвеня]]: [[Маржан Сатрапі]] (56) — [[Францыя|французская]] [[пісьменніца]], карыкатурыстка, ілюстратарка, [[кінарэжысёр]]ка і аўтарка дзіцячых кніг [[іран]]скага паходжання. * [[10 чэрвеня]]: [[Уладас Гарастас]] (94) — літоўскі трэнер па баскетболе, заслужаны трэнер СССР. * 10 чэрвеня: [[Людміла Аляксееўна Чурсіна]] (84) — расійская актрыса тэатра і кіно, [[Народная артыстка СССР]] (1981). * [[13 чэрвеня]]: [[Барыс Валянцінавіч Ісачанка]] (67) — савецкі і беларускі стралок з лука, сярэбраны прызёр Алімпійскіх гульняў (1980). * [[18 чэрвеня]]: [[Франсуа Энглер]] (93) — бельгійскі фізік-тэарэтык, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (2013)<ref>[https://www.mk.ru/politics/2026/06/20/skonchalsya-nobelevskiy-laureat-fransua-engler.html Скончался нобелевский лауреат Франсуа Энглер]</ref>. * [[26 чэрвеня]]: [[Сяргей Барысавіч Іваноў]] (73) — расійскі дзяржаўны дзеяч, кіраўнік Адміністрацыі Прэзідэнта Расіі (2011—2016). * [[27 чэрвеня]]: [[Аляксандр Мікалаевіч Казека]] (67) — беларускі паэт<ref>[https://blr.belta.by/society/view/pajshou-z-zhytstsja-vjadomy-belaruski-paet-aljaksandr-kazeka-159760-2026/ Пайшоў з жыцця вядомы беларускі паэт Аляксандр Казека]</ref>. * 27 чэрвеня: [[Іван Кушнярук]] (34) — беларускі акцёр тэатру і кіно. == Ліпень == [[Файл:Cherginec.jpg|150px|thumb|[[Мікалай Іванавіч Чаргінец]]]] * [[5 ліпеня]]: [[Пётр Вікенцьевіч Садоўскі]] (85) — беларускі мовазнавец, палітык і дыпламат. * [[6 ліпеня]]: [[Уладзіслаў Людвігавіч Місевіч]] (81) — беларускі эстрадны музыкант, заслужаны артыст Беларускай ССР<ref>[https://people.onliner.by/2026/07/07/eshhe-vchera-katalsya-na-rolikax-umer-soosnovatel-legendarnyx-pesnyarov-vladislav-misevich «Еще вчера катался на роликах». Умер сооснователь легендарных «Песняров» Владислав Мисевич]</ref>. * [[7 ліпеня]]: [[Мікалай Іванавіч Чаргінец]] (88) — беларускі палітык і пісьменнік, народны пісьменнік Беларусі (2022)<ref>[https://zviazda.by/news/pamyer-narodny-pismennik-belarusi-mikalay-charginets/ Памёр народны пісьменнік Беларусі Мікалай Чаргінец]</ref>. * [[8 ліпеня]]: [[Боні Тайлер]] (75) — брытанская спявачка. * 8 ліпеня: [[Уолі Фанк]] (87) — амерыканскі астранаўт. * [[11 ліпеня]]: [[Ліндсі Грэм]] (71) — амерыканскі палітык, сенатар ЗША. * 11 ліпеня: [[Сусуму Танегава]] (86) — японскі малекулярны біёлаг, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне (1987). * [[12 ліпеня]]: [[Хамад бін Халіфа Аль Тані]] (74) — эмір Катара (1995—2013). * [[20 ліпеня]]: [[Ева Вежнавец]] (54) — беларуская пісьменніца, журналістка. * 20 ліпеня: [[Кевін Кіган]] (75) — англійскі футбаліст і трэнер. * [[21 ліпеня]]: [[Олаф Туфтэ]] (50) — нарвежскі вясляр (акадэмічнае веславанне), двухразовы алімпійскі чэмпіён (2004, 2008), двухразовы чэмпіён свету (2001, 2003). * [[23 ліпеня]]: [[Юрый Іосіфавіч Хашчавацкі]] (78) — беларускі кінарэжысёр, сцэнарыст, грамадскі дзеяч. * [[25 ліпеня]]: [[Леанід Юр’евіч Марголін]] (68) — [[Расія|расійскі]] [[музыкант]]-мультыінструменталіст, [[кампазітар]], [[аранжыроўшчык]]<ref>[https://aif.ru/incidents/umer-kompozitor-muzykant-i-drug-olega-mityaeva-leonid-margolin Умер композитор, музыкант и друг Олега Митяева Леонид Марголин]</ref>. * [[30 ліпеня]]: [[Казіміра Прунскене]] (83) — літоўскі дзяржаўны дзеяч, Прэм’ер-міністр Літвы (1990—1991). * 30 ліпеня: [[Манола Сола]] (62) — іспанскі акцёр. * 30 ліпеня: [[Іван Іванавіч Ядэшка]] (81) — савецкі баскетбаліст, алімпійскі чэмпіён (1972), чэмпіён свету (1974). * [[31 ліпеня]]: [[Франка Барэзі]] (66) — італьянскі футбаліст, чэмпіён свету (1982). == Жнівень == [[Файл:Alexander_Milinkevich_03.JPG|thumb|150px|Аляксандр Мілінкевіч]] * [[3 жніўня]]: [[Мая Тодараўна Кляшторная]] (89) — беларуская архітэктарка і грамадская дзяячка, даследчыца і захавальніца памяці ахвяр савецкіх рэпрэсій. * 3 жніўня: [[Уладзімір Мікалаевіч Шымаў]] (77) — беларускі вучоны і дзяржаўны дзеяч, [[Міністр эканомікі Рэспублікі Беларусь]] (1996—2002). * [[10 жніўня]]: [[Мікалай Іванавіч Казека]] (76) — беларускі трэнер па фрыстайле, чэмпіён СССР у скачках на батуце, заслужаны трэнер Беларускай ССР (1990). * [[11 жніўня]]: [[Аляксандр Уладзіміравіч Мілінкевіч]] (79) — беларускі навуковец, грамадскі дзеяч і палітык. * [[22 жніўня]]: [[Сійм Калас]] (77) — эстонскі палітык і эканаміст, Прэм’ер-міністр Эстоніі (2002—2003). * [[25 жніўня]]: [[Долі Партан]] (80) — амерыканская кантры-спявачка, кінаактрыса, філантроп. * [[26 жніўня]]: [[Петэр Надаш]] (83) — венгерскі празаік, драматург, эсэіст. * [[27 жніўня]]: [[Ратка Младзіч]] (83) — сербскі ваенны дзеяч, генерал, начальнік штаба [[Войска Рэспублікі Сербскай]] (1992—1995). * [[28 жніўня]]: [[Харальд V]] (89) — кароль Нарвегіі. == Верасень == * [[20 верасня]]: [[Таццяна Дзмітрыеўна Логінава]] (82) — савецкі і беларускі кінааператар, лаўрэат Дзяржаўнай прэміі СССР (1984). == Гл. таксама == * [[Спіс народжаных у 2026 годзе]] == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Афіцыйны сайт}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 2026 годзе| ]] [[Катэгорыя:Спісы памерлых паводле гадоў|2026]] a8tx43o0e12cc0fnkltz2pxoer3z1vp 5202914 5202897 2026-09-20T20:31:20Z DobryBrat 5701 /* Верасень */ [[Сяргей Уладзіміравіч Чэпікаў]] 5202914 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Кароткае апісанне|інфармацыйная старонка-спіс у праекце Вікімедыя}} {{Інфармацыйны спіс}} У гэтым спісе прадстаўлены пералік персон, памерлых у [[2026]] годзе. == Студзень == [[Файл:Louis_E_Brus.jpg|150px|thumb|[[Луіс Брус]]]] [[Файл:Catherine_O'Hara_at_the_2024_Toronto_International_Film_Festival_(cropped).jpg|150px|thumb|[[Кэтрын О’Хара]]]] * [[5 студзеня]]: [[Олдрыч Эймс]] (84) — супрацоўнік контрразведвальнага падраздзялення [[ЦРУ]] [[ЗША]], агент савецкіх і расійскіх спецслужбаў. * [[8 студзеня]]: [[Ульяна Ларыёнаўна Сямёнава]] (73) — латвійская савецкая баскетбалістка, двукразовая алімпійская чемпіёнка. * 8 студзеня: [[Антон Іванавіч Ятусевіч]] (79) — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі і паразіталогіі, рэктар [[Віцебская дзяржаўная акадэмія ветэрынарнай медыцыны|Віцебскай дзяржаўнай акадэміі ветэрынарнай медыцыны]] (1998—2016). * [[10 студзеня]]: [[Лаянел Расакавіч Адамс]] (31) — расійскі [[футбаліст]]<ref>[https://www.sport-express.ru/football/rfpl/reviews/eks-futbolist-cska-layonel-adams-pogib-posle-padeniya-iz-okna-v-podmoskove-podrobnosti-proisshestviya-2390299/ Трагедия в Подмосковье: воспитанник ЦСКА Адамс выпал из окна высотки и умер до приезда врачей]</ref>. * 10 студзеня: [[Анатоль Віктаравіч Кудзельскі]] (91) — беларускі вучоны ў галіне рэгіянальнай геалогіі і гідрагеалогіі, [[член-карэспандэнт НАН Беларусі|член-карэспандэнт Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1996). * [[11 студзеня]]: [[Васіль Іванавіч Бернік]] (79) — беларускі матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук (1986), прафесар (1992). * 11 студзеня: [[Луіс Брус]] (82) — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (2023). * [[13 студзеня]]: [[Георгіяс Васіліу]] (94) — кіпрскі палітык, Прэзідэнт Рэспублікі Кіпр (1988—1993). * [[14 студзеня]]: [[Фелікс Фёдаравіч Гумен]] (84) — беларускі мастак. * 14 студзеня: [[Ніна Уладзіміраўна Кожар]] (73) — беларускі архітэктар<ref>[http://www.bsa.by/news/BUA/14-yanvarya-2026-g-ushla-iz-jizni-nina-vladimirovna-kojar 14 января 2026 г. ушла из жизни Нина Владимировна Кожар]</ref>. * [[15 студзеня]]: [[Юрый Антонавіч Пышнік]] (83) — беларускі футбаліст, майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа, [[Заслужаны трэнер Рэспублікі Беларусь]]. * [[16 студзеня]]: [[Анатоль Дзмітрыевіч Забалоцкі]] (90) — беларускі кінааператар-пастаноўшчык, фотамастак, [[Заслужаны дзеяч мастацтваў БССР]] (1967). * [[21 студзеня]]: [[Юрый Уладзіміравіч Чонка]] (34) — украінскі [[футбол|футбаліст]], [[паўабаронца (футбол)|паўабаронца]]. * [[25 студзеня]]: [[Аляксандр Фёдаравіч Чарняўскі]] (87) — беларускі вучоны ў галіне інфарматыкі, акадэмік [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1994)<ref>[https://niipfp.bsu.by/index.php?p=events&i=0 Соболезнования в связи со смертью А. Ф. Чернявского]</ref>. * 25 студзеня: [[Лі Хе Чхан]] (73) — паўднёвакарэйскі палітык, Прэм’ер-міністр [[Паўднёвая Карэя|Рэспублікі Карэя]] (2004—2006). * [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] (71) — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка, лаўрэат прэмій «Эмі» (1982, 2020) і «Залаты глобус» (2021). == Люты == [[Файл:Константин Богданов.jpg|thumb|150px|[[Канстанцін Анатолевіч Багданаў|Канстанцін Багданаў]]]] [[Файл:Meeting of the families of the martyrs of the authority with the Leader of the Revolution on the birthday of Amir al-Mu'minin (peace be upon him) 58 (khamenei.ir, 2026) (cropped 3).jpg|thumb|150px|[[Алі Хаменеі]]]] * [[1 лютага]]: [[Уладзімір Аляксандравіч Ткачэнка]] (77) — беларускі [[мастак]]-[[жывапіс]]ец. * [[3 лютага]]: [[Саіф аль-Іслам Кадафі]] (53) — [[Лівія|лівійскі]] інжынер і палітычны дзеяч, доктар філасофіі, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. * [[8 лютага]]: [[Казімір Велікаселец]] (80) — беларускі рымска-каталіцкі царкоўны дзеяч, апостальскі адміністратар [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]] (2021)<ref>[https://catholic.by/3/news/18836-na-81-m-godze-zhytstsya-adysho-u-vechnasts-biskup-kazimir-velikaselets-najstarejshy-ierarkh-u-belarusi На 81-м годзе жыцця адышоў у вечнасць біскуп Казімір Велікаселец — найстарэйшы каталіцкі іерарх у Беларусі]</ref>. * [[10 лютага]]: [[Уладзімір Іванавіч Акулаў]] (71) — беларускі мастак-авангардыст<ref>[https://s-k.by/%D0%B2-%D1%81%D0%BB%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B0-%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%80%D0%B0-3/ В Слуцке горела квартира]</ref>. * 10 лютага: [[Міхась Губернатараў]] (79) — беларускі паэт, літаратуразнавец. * 10 лютага: [[Раман Міхайлавіч Цымбераў]] (44) — беларускі паэт, выдавец і кнігагандляр. * [[11 лютага]]: [[Дэвід Хейвуд Шварц]] (83) — амерыканскі дыпламат, Пасол ЗША у Беларусі (1992—1994)<ref>[https://www.tlyfh.com/obituary/david-swartz David’s Obituary]</ref>. * [[12 лютага]]: [[Бажэна Дыкель]] (77) — польская актрыса тэатра і кіно. * [[13 лютага]]: [[Рой Аляксандравіч Мядзведзеў]] (100) — савецкі і расійскі публіцыст, педагог, гісторык. * [[15 лютага]]: [[Роберт Дзюваль]] (95) — амерыканскі акцёр і кінарэжысёр. * 15 лютага: [[Людміла Уладзіміраўна Юрчанка]] (82) — украінская оперная спявачка. * [[16 лютага]]: [[Элені Глікадзі-Арвелер]] (99) — грэчаскі гісторык-візантыніст і ўніверсітэцкі прафесар. * [[21 лютага]]: [[Канстанцін Анатолевіч Багданаў]] (62) — расійскі філолаг, фалькларыст, семіётык, гісторык культуры. * [[22 лютага]]: [[Біргіта Андэрсан]] (92) — шведская актрыса і комік. * [[24 лютага]]: [[Цырыл Кола]] (98) — [[Лужычане|лужыцкі]] пісьменнік, перакладчык, драматург, літаратурны крытык і публіцыст. * [[25 лютага]]: [[Людвіг Скоці]] (77) — [[науру]]анскі палітык, [[Прэзідэнт Науру]] (2003, 2004—2007). * [[28 лютага]]: [[Азіз Насірзадэ]] (62) — [[іран]]скі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, міністр абароны. * 28 лютага: [[Махамад Пакпур]] (64) — іранскі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, генерал-маёр, галоўнакамандуючы [[КВІР|Корпуса вартавых ісламскай рэвалюцыі]]. * 28 лютага: [[Алі Хаменеі]] (86) — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч, Вышэйшы кіраўнік (Рахбар) Ірана<ref>[https://ria.ru/20260301/iran-2077576048.html Верховный лидер Ирана погиб]</ref>. == Сакавік == [[Файл:KariznaV.jpg|thumb|150px|Уладзімір Карызна]] [[Файл:Ali_Larijani,_2021-01-12_(cropped).jpg|thumb|150px|Алі Ларыджані]] [[Файл:Chuck_Norris_May_2015.jpg|thumb|150px|Чак Норыс]] * [[1 сакавіка]]: [[Давід Одсан]] (78) — [[Ісландыя|ісландскі]] дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Ісландыі]] (1991—2004). * [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна]] (87) — [[Беларусь|беларускі]] [[паэт]], [[перакладчык]]. * [[5 сакавіка]]: [[Яніс Стрэйчс]] (89) — латвійскі акцёр і рэжысёр. * [[6 сакавіка]]: [[Аляксандр Дзмітрыевіч Дулічэнка]] (84) — савецкі і эстонскі лінгвіст. * [[8 сакавіка]]: [[Энтані Джэймс Легет]] (87) — брытана-амерыканскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] (2003). * [[9 сакавіка]]: [[Георгій Якаўлевіч Галенчанка]] (89) — [[Беларусь|беларускі]] [[гісторык]]-[[медыявіст]], [[кнігазнавец]], [[скарыназнавец]]. * [[14 сакавіка]]: [[Крыстафер Сімс]] (83) — [[ЗША|амерыканскі]] эканаміст, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па эканоміцы|Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] (2011). * 14 сакавіка: [[Юрген Хабермас]] (96) — нямецкі [[філосаф]] і сацыёлаг. * [[16 сакавіка]]: [[Сяргей Апанасавіч Максіменка]] (71) — беларускі фізік, [[Доктар навук|доктар фізіка-матэматычных навук]] (1996), [[прафесар]] (2014)<ref>[https://inp.bsu.by/index.php/ru/institut-ru/novosti/494-sergej-afanasevic-maksimenko-13-08-1954-16-03-2026 Сергей Афанасьевич Максименко 13.08.1954 — 16.03.2026]</ref>. * [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] (67) — іранскі дзяржаўны дзеяч, сакратар Вышэйшага савета нацыянальнай бяспекі [[Ісламская Рэспубліка Іран|Ірана]]. * 17 сакавіка: [[Ілья II (Каталікос-Патрыярх Грузіі)|Ілья II]] (93) — [[Каталікос-Патрыярх Грузіі]]. * [[18 сакавіка]]: [[Хэйсукэ Хіранака]] (94) — японскі і амерыканскі [[матэматык]], лаўрэат Філдсаўскай прэміі (1970). * [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] (86) — [[ЗША|амерыканскі]] акцёр і майстар баявых мастацтваў. * [[20 сакавіка]]: [[Майкл Бішап]] (90) — [[ЗША|амерыканскі]] [[анколаг]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1989). * 20 сакавіка: [[Роберт Мюлер]] (81) — [[ЗША|амерыканскі]] дзяржаўны дзеяч, дырэктар [[ФБР]] (2001—2013). * 20 сакавіка: [[Філарэт (Патрыярх Кіеўскі)]] (97) — украінскі [[Праваслаўе|праваслаўны]] царкоўны дзеяч, [[архірэй]]. * 20 сакавіка: [[Уладзімір Канстанцінавіч Шумны]] (92) — савецкі і расійскі генетык, акадэмік [[АН СССР]] (1990)<ref>[https://rberega.info/archives/145176 В Новосибирске ушёл из жизни выдающийся генетик Владимир Шумный]</ref>. * [[22 сакавіка]]: [[Ліянель Жаспен]] (88) — французскі дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Францыі]] (1997—2002). * [[24 сакавіка]]: [[Біруце Галдзікас]] (79) — канадскі антраполаг, прыматолаг. * [[25 сакавіка]]: [[Мікалай Люцыянавіч Арлоў]] (73) — расійскі герпетолаг. * [[28 сакавіка]]: [[Зінаіда Дзмітрыеўна Гарачка]] (94) — Герой Сацыялістычнай Працы (1966). * [[29 сакавіка]]: [[Веслаў Мысліўскі]] (94) — польскі пісьменнік<ref>[https://wyborcza.pl/magazyn/7,124059,14719844,wszystko-co-mialem-do-powiedzenia-napisalem-rozmowa-z.html Wszystko, co miałem do powiedzenia, napisałem. Rozmowa z Wiesławem Myśliwskim]</ref>. * [[30 сакавіка]]: [[Алег Барысавіч Сонін]] (77) — беларускі кампазітар. * [[31 сакавіка]]: [[Эдуард Аляксандравіч Какшароў]] (50) — расійскі гандбаліст, Алімпійскі чэмпіён (2000), галоўны трэнер гандбольнага клуба «[[Мяшкоў Брэст]]» (2023—2026)<ref>[https://sport5.by/news/handball/Stali-izvestny-podrobnosti-smerti-Eduarda-Koksharova/ «Открыли номер — Эдика уже нет»: стали известны подробности смерти Кокшарова]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Красавік == * [[5 красавіка]]: [[Анатоль Леанідавіч Верабей]] (75) — беларускі літаратуразнавец, крытык, даследчык творчасці [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]]. * [[7 красавіка]]: [[Мірча Лучэску]] (80) — румынскі футбаліст і футбольны трэнер. * [[8 красавіка]]: [[Герд Вінер]] (89) — нямецкі жывапісец і графік. * [[11 красавіка]]: [[Марсель Нія Нджыфенджы]] (91) — камерунскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, Старшыня Сената Камеруна (2013—2026). * 11 красавіка: [[Ігар Адамавіч Ціткоўскі]] (70) — беларускі мастак-графік, гісторык архітэктуры Беларусі<ref>[https://rcntsluck.by/2026/04/11/ushyol-iz-zhizni-igor-titkovskij-hudozhnik-kraeved-letopisecz-sluczka/ Ушёл из жизни Игорь Титковский: художник, краевед, летописец Слуцка]</ref>. * [[13 красавіка]]: [[Уладзімір Сяргеевіч Экнадыёсаў]] (78) — беларускі артыст оперы (лірыка-драматычны тэнар), народны артыст Беларусі (1990). <ref>[https://www.sb.by/articles/ushel-iz-zhizni-narodnyy-artist-bssr-vladimir-eknadiosov.html Ушел из жизни народный артист БССР Владимир Экнадиосов]</ref> * [[14 красавіка]]: [[Галіна Іосіфаўна Марцінкевіч]] (90) — беларускі вучоны-географ<ref>[https://geo.bsu.by/index.php/department/kratk-letopis/fakultet-pomnit/2343-martsinkevich-galina-iosifovna.html Марцинкевич Галина Иосифовна]</ref>. * [[16 красавіка]]: [[Кадзуо Іманісі]] (85) — японскі футбаліст. * 16 красавіка: [[Мікалай Андрэевіч Кавалёў]] (88) — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі, акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (2003). * [[17 красавіка]]: [[Наталі Бай]] (77) — французская актрыса. * 17 красавіка: [[Вячаслаў Аляксандравіч Нікіфараў]] (83) — беларускі і расійскі акцёр кіно і тэлебачання, кінарэжысёр, сцэнарыст, педагог, Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларускай ССР (1981). * 17 красавіка: [[Барыс Алегавіч Юрцін]] (93) — беларускі архітэктар. * [[19 красавіка]]: [[Мухтар Шаханаў]] (83) — казахскі паэт, драматург і празаік, дэпутат Мажыліса Парламента Рэспублікі Казахстан, палітычны дзеяч. * [[23 красавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Куліковіч]] (58) — беларускі мовазнаўца, папулярызатар ведаў пра беларускую мову, галоўны рэдактар часопіса «Роднае слова» (2007—2009). * [[24 красавіка]]: [[Зоф’я Здыбіцка]] (97) — польскі філосаф. * [[25 красавіка]]: [[Садзіё Камара]] (47) — міністр абароны [[Малі]]. * [[30 красавіка]]: [[Георг Базеліц]] (88) — нямецкі жывапісец, графік і скульптар. == Май == [[Файл:Ted_Turner_April_1985_(cropped).jpg|thumb|150px|Тэд Цёрнер]] [[Файл:Raisa_Baravikova_(2021).jpg|thumb|150px|Раіса Баравікова]] * [[5 мая]]: [[Лі Хон Гу]] (91) — паўднёвакарэйскі палітычны дзеяч і дыпламат, Прэм’ер-міністр Рэспублікі Карэя (1994—1995), Пасол Рэспублікі Карэя ў ЗША (1998—2000). * [[6 мая]]: [[Кавайе Егіэ Джыбрыл]] (86) — камерунскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, Прэзідэнт Нацыянальнага сходу Камеруна (1992—2026). * 6 мая: [[Тэд Цёрнер]] (87) — амерыканскі бізнесмен, заснавальнік тэлеканала [[CNN]]. * [[8 мая]]: [[Фестус Магае]] (86) — батсванскі дзяржаўны дзеяч, Прэзідэнт Батсваны (1998—2008). * [[12 мая]]: [[Уладзімір Кірылавіч Малчанаў]] (75) — расійскі тэле- і радыёвядучы, журналіст. * [[14 мая]]: [[Кшыштаф Пясевіч]] (80) — польскі адвакат, палітык, сцэнарыст, член Сената Рэспублікі Польшча (1991—1993, 1997—2011). * [[15 мая]]: [[Эдмунд Фелпс]] (92) — амерыканскі эканаміст, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па эканоміцы (2006). * [[16 мая]]: [[Фелісьен Кабуга]] (93) — адзін з галоўных абвінавачаных у датычнасці да [[генацыд у Руандзе|генацыду ў Руандзе]] ў 1994 годзе. * [[18 мая]]: [[Сцяпан Іванавіч Кубіў]] (64) — украінскі дзяржаўны і грамадскі дзеяч, палітык, Першы Віцэ-прэм’ер-міністр Украіны — Міністр эканамічнага развіцця і гандлю Украіны (2016—2019). * [[19 мая]]: [[Раман (Мацюшын)]] (71) — іераманах Рускай праваслаўнай царквы, паэт. * [[23 мая]]: [[Міхаіл Іванавіч Старавойтаў]] (74) — беларускі гісторык, кандыдат гістарычных навук (1980), дацэнт. * [[25 мая]]: [[Соні Ролінз]] (95) — амерыканскі джазавы тэнар-саксафаніст. * [[26 мая]]: [[Раіса Андрэеўна Баравікова]] (79) — беларуская [[пісьменніца]], [[перакладчыца]]. * 26 мая: [[Кодзі Танака]] (70) — [[Японія|японскі]] [[футбаліст]], ігрок нацыянальнай зборнай (1982—1984). * [[28 мая]]: [[Клод Лем’ё]] (60) — канадскі хакеіст. * 28 мая: [[Абд Рабу Мансур аль-Хадзі]] (80) — еменскі дзяржаўны, ваенны і палітычны дзеяч? Прэзідэнт Емена (2012—2022). * [[30 мая]]: [[Хуліа Ле Парк]] (97) — аргенцінскі мастак і скульптар. == Чэрвень == * [[4 чэрвеня]]: [[Маржан Сатрапі]] (56) — [[Францыя|французская]] [[пісьменніца]], карыкатурыстка, ілюстратарка, [[кінарэжысёр]]ка і аўтарка дзіцячых кніг [[іран]]скага паходжання. * [[10 чэрвеня]]: [[Уладас Гарастас]] (94) — літоўскі трэнер па баскетболе, заслужаны трэнер СССР. * 10 чэрвеня: [[Людміла Аляксееўна Чурсіна]] (84) — расійская актрыса тэатра і кіно, [[Народная артыстка СССР]] (1981). * [[13 чэрвеня]]: [[Барыс Валянцінавіч Ісачанка]] (67) — савецкі і беларускі стралок з лука, сярэбраны прызёр Алімпійскіх гульняў (1980). * [[18 чэрвеня]]: [[Франсуа Энглер]] (93) — бельгійскі фізік-тэарэтык, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (2013)<ref>[https://www.mk.ru/politics/2026/06/20/skonchalsya-nobelevskiy-laureat-fransua-engler.html Скончался нобелевский лауреат Франсуа Энглер]</ref>. * [[26 чэрвеня]]: [[Сяргей Барысавіч Іваноў]] (73) — расійскі дзяржаўны дзеяч, кіраўнік Адміністрацыі Прэзідэнта Расіі (2011—2016). * [[27 чэрвеня]]: [[Аляксандр Мікалаевіч Казека]] (67) — беларускі паэт<ref>[https://blr.belta.by/society/view/pajshou-z-zhytstsja-vjadomy-belaruski-paet-aljaksandr-kazeka-159760-2026/ Пайшоў з жыцця вядомы беларускі паэт Аляксандр Казека]</ref>. * 27 чэрвеня: [[Іван Кушнярук]] (34) — беларускі акцёр тэатру і кіно. == Ліпень == [[Файл:Cherginec.jpg|150px|thumb|[[Мікалай Іванавіч Чаргінец]]]] * [[5 ліпеня]]: [[Пётр Вікенцьевіч Садоўскі]] (85) — беларускі мовазнавец, палітык і дыпламат. * [[6 ліпеня]]: [[Уладзіслаў Людвігавіч Місевіч]] (81) — беларускі эстрадны музыкант, заслужаны артыст Беларускай ССР<ref>[https://people.onliner.by/2026/07/07/eshhe-vchera-katalsya-na-rolikax-umer-soosnovatel-legendarnyx-pesnyarov-vladislav-misevich «Еще вчера катался на роликах». Умер сооснователь легендарных «Песняров» Владислав Мисевич]</ref>. * [[7 ліпеня]]: [[Мікалай Іванавіч Чаргінец]] (88) — беларускі палітык і пісьменнік, народны пісьменнік Беларусі (2022)<ref>[https://zviazda.by/news/pamyer-narodny-pismennik-belarusi-mikalay-charginets/ Памёр народны пісьменнік Беларусі Мікалай Чаргінец]</ref>. * [[8 ліпеня]]: [[Боні Тайлер]] (75) — брытанская спявачка. * 8 ліпеня: [[Уолі Фанк]] (87) — амерыканскі астранаўт. * [[11 ліпеня]]: [[Ліндсі Грэм]] (71) — амерыканскі палітык, сенатар ЗША. * 11 ліпеня: [[Сусуму Танегава]] (86) — японскі малекулярны біёлаг, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне (1987). * [[12 ліпеня]]: [[Хамад бін Халіфа Аль Тані]] (74) — эмір Катара (1995—2013). * [[20 ліпеня]]: [[Ева Вежнавец]] (54) — беларуская пісьменніца, журналістка. * 20 ліпеня: [[Кевін Кіган]] (75) — англійскі футбаліст і трэнер. * [[21 ліпеня]]: [[Олаф Туфтэ]] (50) — нарвежскі вясляр (акадэмічнае веславанне), двухразовы алімпійскі чэмпіён (2004, 2008), двухразовы чэмпіён свету (2001, 2003). * [[23 ліпеня]]: [[Юрый Іосіфавіч Хашчавацкі]] (78) — беларускі кінарэжысёр, сцэнарыст, грамадскі дзеяч. * [[25 ліпеня]]: [[Леанід Юр’евіч Марголін]] (68) — [[Расія|расійскі]] [[музыкант]]-мультыінструменталіст, [[кампазітар]], [[аранжыроўшчык]]<ref>[https://aif.ru/incidents/umer-kompozitor-muzykant-i-drug-olega-mityaeva-leonid-margolin Умер композитор, музыкант и друг Олега Митяева Леонид Марголин]</ref>. * [[30 ліпеня]]: [[Казіміра Прунскене]] (83) — літоўскі дзяржаўны дзеяч, Прэм’ер-міністр Літвы (1990—1991). * 30 ліпеня: [[Манола Сола]] (62) — іспанскі акцёр. * 30 ліпеня: [[Іван Іванавіч Ядэшка]] (81) — савецкі баскетбаліст, алімпійскі чэмпіён (1972), чэмпіён свету (1974). * [[31 ліпеня]]: [[Франка Барэзі]] (66) — італьянскі футбаліст, чэмпіён свету (1982). == Жнівень == [[Файл:Alexander_Milinkevich_03.JPG|thumb|150px|Аляксандр Мілінкевіч]] * [[3 жніўня]]: [[Мая Тодараўна Кляшторная]] (89) — беларуская архітэктарка і грамадская дзяячка, даследчыца і захавальніца памяці ахвяр савецкіх рэпрэсій. * 3 жніўня: [[Уладзімір Мікалаевіч Шымаў]] (77) — беларускі вучоны і дзяржаўны дзеяч, [[Міністр эканомікі Рэспублікі Беларусь]] (1996—2002). * [[10 жніўня]]: [[Мікалай Іванавіч Казека]] (76) — беларускі трэнер па фрыстайле, чэмпіён СССР у скачках на батуце, заслужаны трэнер Беларускай ССР (1990). * [[11 жніўня]]: [[Аляксандр Уладзіміравіч Мілінкевіч]] (79) — беларускі навуковец, грамадскі дзеяч і палітык. * [[22 жніўня]]: [[Сійм Калас]] (77) — эстонскі палітык і эканаміст, Прэм’ер-міністр Эстоніі (2002—2003). * [[25 жніўня]]: [[Долі Партан]] (80) — амерыканская кантры-спявачка, кінаактрыса, філантроп. * [[26 жніўня]]: [[Петэр Надаш]] (83) — венгерскі празаік, драматург, эсэіст. * [[27 жніўня]]: [[Ратка Младзіч]] (83) — сербскі ваенны дзеяч, генерал, начальнік штаба [[Войска Рэспублікі Сербскай]] (1992—1995). * [[28 жніўня]]: [[Харальд V]] (89) — кароль Нарвегіі. == Верасень == * [[17 верасня]]: [[Сяргей Уладзіміравіч Чэпікаў]] (59) — савецкі і расійскі біятланіст і лыжнік, дзяржаўны дзеяч, двухразовы алімпійскі чэмпіён (1988, 1994). * [[20 верасня]]: [[Таццяна Дзмітрыеўна Логінава]] (82) — савецкі і беларускі кінааператар, лаўрэат Дзяржаўнай прэміі СССР (1984). == Гл. таксама == * [[Спіс народжаных у 2026 годзе]] == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Афіцыйны сайт}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 2026 годзе| ]] [[Катэгорыя:Спісы памерлых паводле гадоў|2026]] hj6b01buoe128sv7pkrr8pcpxzdz1uw 5202919 5202914 2026-09-20T20:39:58Z DobryBrat 5701 /* Верасень */ [[Вадзім Аляксандравіч Папоў]] 5202919 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Кароткае апісанне|інфармацыйная старонка-спіс у праекце Вікімедыя}} {{Інфармацыйны спіс}} У гэтым спісе прадстаўлены пералік персон, памерлых у [[2026]] годзе. == Студзень == [[Файл:Louis_E_Brus.jpg|150px|thumb|[[Луіс Брус]]]] [[Файл:Catherine_O'Hara_at_the_2024_Toronto_International_Film_Festival_(cropped).jpg|150px|thumb|[[Кэтрын О’Хара]]]] * [[5 студзеня]]: [[Олдрыч Эймс]] (84) — супрацоўнік контрразведвальнага падраздзялення [[ЦРУ]] [[ЗША]], агент савецкіх і расійскіх спецслужбаў. * [[8 студзеня]]: [[Ульяна Ларыёнаўна Сямёнава]] (73) — латвійская савецкая баскетбалістка, двукразовая алімпійская чемпіёнка. * 8 студзеня: [[Антон Іванавіч Ятусевіч]] (79) — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі і паразіталогіі, рэктар [[Віцебская дзяржаўная акадэмія ветэрынарнай медыцыны|Віцебскай дзяржаўнай акадэміі ветэрынарнай медыцыны]] (1998—2016). * [[10 студзеня]]: [[Лаянел Расакавіч Адамс]] (31) — расійскі [[футбаліст]]<ref>[https://www.sport-express.ru/football/rfpl/reviews/eks-futbolist-cska-layonel-adams-pogib-posle-padeniya-iz-okna-v-podmoskove-podrobnosti-proisshestviya-2390299/ Трагедия в Подмосковье: воспитанник ЦСКА Адамс выпал из окна высотки и умер до приезда врачей]</ref>. * 10 студзеня: [[Анатоль Віктаравіч Кудзельскі]] (91) — беларускі вучоны ў галіне рэгіянальнай геалогіі і гідрагеалогіі, [[член-карэспандэнт НАН Беларусі|член-карэспандэнт Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1996). * [[11 студзеня]]: [[Васіль Іванавіч Бернік]] (79) — беларускі матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук (1986), прафесар (1992). * 11 студзеня: [[Луіс Брус]] (82) — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (2023). * [[13 студзеня]]: [[Георгіяс Васіліу]] (94) — кіпрскі палітык, Прэзідэнт Рэспублікі Кіпр (1988—1993). * [[14 студзеня]]: [[Фелікс Фёдаравіч Гумен]] (84) — беларускі мастак. * 14 студзеня: [[Ніна Уладзіміраўна Кожар]] (73) — беларускі архітэктар<ref>[http://www.bsa.by/news/BUA/14-yanvarya-2026-g-ushla-iz-jizni-nina-vladimirovna-kojar 14 января 2026 г. ушла из жизни Нина Владимировна Кожар]</ref>. * [[15 студзеня]]: [[Юрый Антонавіч Пышнік]] (83) — беларускі футбаліст, майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа, [[Заслужаны трэнер Рэспублікі Беларусь]]. * [[16 студзеня]]: [[Анатоль Дзмітрыевіч Забалоцкі]] (90) — беларускі кінааператар-пастаноўшчык, фотамастак, [[Заслужаны дзеяч мастацтваў БССР]] (1967). * [[21 студзеня]]: [[Юрый Уладзіміравіч Чонка]] (34) — украінскі [[футбол|футбаліст]], [[паўабаронца (футбол)|паўабаронца]]. * [[25 студзеня]]: [[Аляксандр Фёдаравіч Чарняўскі]] (87) — беларускі вучоны ў галіне інфарматыкі, акадэмік [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1994)<ref>[https://niipfp.bsu.by/index.php?p=events&i=0 Соболезнования в связи со смертью А. Ф. Чернявского]</ref>. * 25 студзеня: [[Лі Хе Чхан]] (73) — паўднёвакарэйскі палітык, Прэм’ер-міністр [[Паўднёвая Карэя|Рэспублікі Карэя]] (2004—2006). * [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] (71) — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка, лаўрэат прэмій «Эмі» (1982, 2020) і «Залаты глобус» (2021). == Люты == [[Файл:Константин Богданов.jpg|thumb|150px|[[Канстанцін Анатолевіч Багданаў|Канстанцін Багданаў]]]] [[Файл:Meeting of the families of the martyrs of the authority with the Leader of the Revolution on the birthday of Amir al-Mu'minin (peace be upon him) 58 (khamenei.ir, 2026) (cropped 3).jpg|thumb|150px|[[Алі Хаменеі]]]] * [[1 лютага]]: [[Уладзімір Аляксандравіч Ткачэнка]] (77) — беларускі [[мастак]]-[[жывапіс]]ец. * [[3 лютага]]: [[Саіф аль-Іслам Кадафі]] (53) — [[Лівія|лівійскі]] інжынер і палітычны дзеяч, доктар філасофіі, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. * [[8 лютага]]: [[Казімір Велікаселец]] (80) — беларускі рымска-каталіцкі царкоўны дзеяч, апостальскі адміністратар [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]] (2021)<ref>[https://catholic.by/3/news/18836-na-81-m-godze-zhytstsya-adysho-u-vechnasts-biskup-kazimir-velikaselets-najstarejshy-ierarkh-u-belarusi На 81-м годзе жыцця адышоў у вечнасць біскуп Казімір Велікаселец — найстарэйшы каталіцкі іерарх у Беларусі]</ref>. * [[10 лютага]]: [[Уладзімір Іванавіч Акулаў]] (71) — беларускі мастак-авангардыст<ref>[https://s-k.by/%D0%B2-%D1%81%D0%BB%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B0-%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%80%D0%B0-3/ В Слуцке горела квартира]</ref>. * 10 лютага: [[Міхась Губернатараў]] (79) — беларускі паэт, літаратуразнавец. * 10 лютага: [[Раман Міхайлавіч Цымбераў]] (44) — беларускі паэт, выдавец і кнігагандляр. * [[11 лютага]]: [[Дэвід Хейвуд Шварц]] (83) — амерыканскі дыпламат, Пасол ЗША у Беларусі (1992—1994)<ref>[https://www.tlyfh.com/obituary/david-swartz David’s Obituary]</ref>. * [[12 лютага]]: [[Бажэна Дыкель]] (77) — польская актрыса тэатра і кіно. * [[13 лютага]]: [[Рой Аляксандравіч Мядзведзеў]] (100) — савецкі і расійскі публіцыст, педагог, гісторык. * [[15 лютага]]: [[Роберт Дзюваль]] (95) — амерыканскі акцёр і кінарэжысёр. * 15 лютага: [[Людміла Уладзіміраўна Юрчанка]] (82) — украінская оперная спявачка. * [[16 лютага]]: [[Элені Глікадзі-Арвелер]] (99) — грэчаскі гісторык-візантыніст і ўніверсітэцкі прафесар. * [[21 лютага]]: [[Канстанцін Анатолевіч Багданаў]] (62) — расійскі філолаг, фалькларыст, семіётык, гісторык культуры. * [[22 лютага]]: [[Біргіта Андэрсан]] (92) — шведская актрыса і комік. * [[24 лютага]]: [[Цырыл Кола]] (98) — [[Лужычане|лужыцкі]] пісьменнік, перакладчык, драматург, літаратурны крытык і публіцыст. * [[25 лютага]]: [[Людвіг Скоці]] (77) — [[науру]]анскі палітык, [[Прэзідэнт Науру]] (2003, 2004—2007). * [[28 лютага]]: [[Азіз Насірзадэ]] (62) — [[іран]]скі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, міністр абароны. * 28 лютага: [[Махамад Пакпур]] (64) — іранскі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, генерал-маёр, галоўнакамандуючы [[КВІР|Корпуса вартавых ісламскай рэвалюцыі]]. * 28 лютага: [[Алі Хаменеі]] (86) — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч, Вышэйшы кіраўнік (Рахбар) Ірана<ref>[https://ria.ru/20260301/iran-2077576048.html Верховный лидер Ирана погиб]</ref>. == Сакавік == [[Файл:KariznaV.jpg|thumb|150px|Уладзімір Карызна]] [[Файл:Ali_Larijani,_2021-01-12_(cropped).jpg|thumb|150px|Алі Ларыджані]] [[Файл:Chuck_Norris_May_2015.jpg|thumb|150px|Чак Норыс]] * [[1 сакавіка]]: [[Давід Одсан]] (78) — [[Ісландыя|ісландскі]] дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Ісландыі]] (1991—2004). * [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна]] (87) — [[Беларусь|беларускі]] [[паэт]], [[перакладчык]]. * [[5 сакавіка]]: [[Яніс Стрэйчс]] (89) — латвійскі акцёр і рэжысёр. * [[6 сакавіка]]: [[Аляксандр Дзмітрыевіч Дулічэнка]] (84) — савецкі і эстонскі лінгвіст. * [[8 сакавіка]]: [[Энтані Джэймс Легет]] (87) — брытана-амерыканскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] (2003). * [[9 сакавіка]]: [[Георгій Якаўлевіч Галенчанка]] (89) — [[Беларусь|беларускі]] [[гісторык]]-[[медыявіст]], [[кнігазнавец]], [[скарыназнавец]]. * [[14 сакавіка]]: [[Крыстафер Сімс]] (83) — [[ЗША|амерыканскі]] эканаміст, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па эканоміцы|Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] (2011). * 14 сакавіка: [[Юрген Хабермас]] (96) — нямецкі [[філосаф]] і сацыёлаг. * [[16 сакавіка]]: [[Сяргей Апанасавіч Максіменка]] (71) — беларускі фізік, [[Доктар навук|доктар фізіка-матэматычных навук]] (1996), [[прафесар]] (2014)<ref>[https://inp.bsu.by/index.php/ru/institut-ru/novosti/494-sergej-afanasevic-maksimenko-13-08-1954-16-03-2026 Сергей Афанасьевич Максименко 13.08.1954 — 16.03.2026]</ref>. * [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] (67) — іранскі дзяржаўны дзеяч, сакратар Вышэйшага савета нацыянальнай бяспекі [[Ісламская Рэспубліка Іран|Ірана]]. * 17 сакавіка: [[Ілья II (Каталікос-Патрыярх Грузіі)|Ілья II]] (93) — [[Каталікос-Патрыярх Грузіі]]. * [[18 сакавіка]]: [[Хэйсукэ Хіранака]] (94) — японскі і амерыканскі [[матэматык]], лаўрэат Філдсаўскай прэміі (1970). * [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] (86) — [[ЗША|амерыканскі]] акцёр і майстар баявых мастацтваў. * [[20 сакавіка]]: [[Майкл Бішап]] (90) — [[ЗША|амерыканскі]] [[анколаг]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1989). * 20 сакавіка: [[Роберт Мюлер]] (81) — [[ЗША|амерыканскі]] дзяржаўны дзеяч, дырэктар [[ФБР]] (2001—2013). * 20 сакавіка: [[Філарэт (Патрыярх Кіеўскі)]] (97) — украінскі [[Праваслаўе|праваслаўны]] царкоўны дзеяч, [[архірэй]]. * 20 сакавіка: [[Уладзімір Канстанцінавіч Шумны]] (92) — савецкі і расійскі генетык, акадэмік [[АН СССР]] (1990)<ref>[https://rberega.info/archives/145176 В Новосибирске ушёл из жизни выдающийся генетик Владимир Шумный]</ref>. * [[22 сакавіка]]: [[Ліянель Жаспен]] (88) — французскі дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Францыі]] (1997—2002). * [[24 сакавіка]]: [[Біруце Галдзікас]] (79) — канадскі антраполаг, прыматолаг. * [[25 сакавіка]]: [[Мікалай Люцыянавіч Арлоў]] (73) — расійскі герпетолаг. * [[28 сакавіка]]: [[Зінаіда Дзмітрыеўна Гарачка]] (94) — Герой Сацыялістычнай Працы (1966). * [[29 сакавіка]]: [[Веслаў Мысліўскі]] (94) — польскі пісьменнік<ref>[https://wyborcza.pl/magazyn/7,124059,14719844,wszystko-co-mialem-do-powiedzenia-napisalem-rozmowa-z.html Wszystko, co miałem do powiedzenia, napisałem. Rozmowa z Wiesławem Myśliwskim]</ref>. * [[30 сакавіка]]: [[Алег Барысавіч Сонін]] (77) — беларускі кампазітар. * [[31 сакавіка]]: [[Эдуард Аляксандравіч Какшароў]] (50) — расійскі гандбаліст, Алімпійскі чэмпіён (2000), галоўны трэнер гандбольнага клуба «[[Мяшкоў Брэст]]» (2023—2026)<ref>[https://sport5.by/news/handball/Stali-izvestny-podrobnosti-smerti-Eduarda-Koksharova/ «Открыли номер — Эдика уже нет»: стали известны подробности смерти Кокшарова]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Красавік == * [[5 красавіка]]: [[Анатоль Леанідавіч Верабей]] (75) — беларускі літаратуразнавец, крытык, даследчык творчасці [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]]. * [[7 красавіка]]: [[Мірча Лучэску]] (80) — румынскі футбаліст і футбольны трэнер. * [[8 красавіка]]: [[Герд Вінер]] (89) — нямецкі жывапісец і графік. * [[11 красавіка]]: [[Марсель Нія Нджыфенджы]] (91) — камерунскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, Старшыня Сената Камеруна (2013—2026). * 11 красавіка: [[Ігар Адамавіч Ціткоўскі]] (70) — беларускі мастак-графік, гісторык архітэктуры Беларусі<ref>[https://rcntsluck.by/2026/04/11/ushyol-iz-zhizni-igor-titkovskij-hudozhnik-kraeved-letopisecz-sluczka/ Ушёл из жизни Игорь Титковский: художник, краевед, летописец Слуцка]</ref>. * [[13 красавіка]]: [[Уладзімір Сяргеевіч Экнадыёсаў]] (78) — беларускі артыст оперы (лірыка-драматычны тэнар), народны артыст Беларусі (1990). <ref>[https://www.sb.by/articles/ushel-iz-zhizni-narodnyy-artist-bssr-vladimir-eknadiosov.html Ушел из жизни народный артист БССР Владимир Экнадиосов]</ref> * [[14 красавіка]]: [[Галіна Іосіфаўна Марцінкевіч]] (90) — беларускі вучоны-географ<ref>[https://geo.bsu.by/index.php/department/kratk-letopis/fakultet-pomnit/2343-martsinkevich-galina-iosifovna.html Марцинкевич Галина Иосифовна]</ref>. * [[16 красавіка]]: [[Кадзуо Іманісі]] (85) — японскі футбаліст. * 16 красавіка: [[Мікалай Андрэевіч Кавалёў]] (88) — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі, акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (2003). * [[17 красавіка]]: [[Наталі Бай]] (77) — французская актрыса. * 17 красавіка: [[Вячаслаў Аляксандравіч Нікіфараў]] (83) — беларускі і расійскі акцёр кіно і тэлебачання, кінарэжысёр, сцэнарыст, педагог, Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларускай ССР (1981). * 17 красавіка: [[Барыс Алегавіч Юрцін]] (93) — беларускі архітэктар. * [[19 красавіка]]: [[Мухтар Шаханаў]] (83) — казахскі паэт, драматург і празаік, дэпутат Мажыліса Парламента Рэспублікі Казахстан, палітычны дзеяч. * [[23 красавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Куліковіч]] (58) — беларускі мовазнаўца, папулярызатар ведаў пра беларускую мову, галоўны рэдактар часопіса «Роднае слова» (2007—2009). * [[24 красавіка]]: [[Зоф’я Здыбіцка]] (97) — польскі філосаф. * [[25 красавіка]]: [[Садзіё Камара]] (47) — міністр абароны [[Малі]]. * [[30 красавіка]]: [[Георг Базеліц]] (88) — нямецкі жывапісец, графік і скульптар. == Май == [[Файл:Ted_Turner_April_1985_(cropped).jpg|thumb|150px|Тэд Цёрнер]] [[Файл:Raisa_Baravikova_(2021).jpg|thumb|150px|Раіса Баравікова]] * [[5 мая]]: [[Лі Хон Гу]] (91) — паўднёвакарэйскі палітычны дзеяч і дыпламат, Прэм’ер-міністр Рэспублікі Карэя (1994—1995), Пасол Рэспублікі Карэя ў ЗША (1998—2000). * [[6 мая]]: [[Кавайе Егіэ Джыбрыл]] (86) — камерунскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, Прэзідэнт Нацыянальнага сходу Камеруна (1992—2026). * 6 мая: [[Тэд Цёрнер]] (87) — амерыканскі бізнесмен, заснавальнік тэлеканала [[CNN]]. * [[8 мая]]: [[Фестус Магае]] (86) — батсванскі дзяржаўны дзеяч, Прэзідэнт Батсваны (1998—2008). * [[12 мая]]: [[Уладзімір Кірылавіч Малчанаў]] (75) — расійскі тэле- і радыёвядучы, журналіст. * [[14 мая]]: [[Кшыштаф Пясевіч]] (80) — польскі адвакат, палітык, сцэнарыст, член Сената Рэспублікі Польшча (1991—1993, 1997—2011). * [[15 мая]]: [[Эдмунд Фелпс]] (92) — амерыканскі эканаміст, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па эканоміцы (2006). * [[16 мая]]: [[Фелісьен Кабуга]] (93) — адзін з галоўных абвінавачаных у датычнасці да [[генацыд у Руандзе|генацыду ў Руандзе]] ў 1994 годзе. * [[18 мая]]: [[Сцяпан Іванавіч Кубіў]] (64) — украінскі дзяржаўны і грамадскі дзеяч, палітык, Першы Віцэ-прэм’ер-міністр Украіны — Міністр эканамічнага развіцця і гандлю Украіны (2016—2019). * [[19 мая]]: [[Раман (Мацюшын)]] (71) — іераманах Рускай праваслаўнай царквы, паэт. * [[23 мая]]: [[Міхаіл Іванавіч Старавойтаў]] (74) — беларускі гісторык, кандыдат гістарычных навук (1980), дацэнт. * [[25 мая]]: [[Соні Ролінз]] (95) — амерыканскі джазавы тэнар-саксафаніст. * [[26 мая]]: [[Раіса Андрэеўна Баравікова]] (79) — беларуская [[пісьменніца]], [[перакладчыца]]. * 26 мая: [[Кодзі Танака]] (70) — [[Японія|японскі]] [[футбаліст]], ігрок нацыянальнай зборнай (1982—1984). * [[28 мая]]: [[Клод Лем’ё]] (60) — канадскі хакеіст. * 28 мая: [[Абд Рабу Мансур аль-Хадзі]] (80) — еменскі дзяржаўны, ваенны і палітычны дзеяч? Прэзідэнт Емена (2012—2022). * [[30 мая]]: [[Хуліа Ле Парк]] (97) — аргенцінскі мастак і скульптар. == Чэрвень == * [[4 чэрвеня]]: [[Маржан Сатрапі]] (56) — [[Францыя|французская]] [[пісьменніца]], карыкатурыстка, ілюстратарка, [[кінарэжысёр]]ка і аўтарка дзіцячых кніг [[іран]]скага паходжання. * [[10 чэрвеня]]: [[Уладас Гарастас]] (94) — літоўскі трэнер па баскетболе, заслужаны трэнер СССР. * 10 чэрвеня: [[Людміла Аляксееўна Чурсіна]] (84) — расійская актрыса тэатра і кіно, [[Народная артыстка СССР]] (1981). * [[13 чэрвеня]]: [[Барыс Валянцінавіч Ісачанка]] (67) — савецкі і беларускі стралок з лука, сярэбраны прызёр Алімпійскіх гульняў (1980). * [[18 чэрвеня]]: [[Франсуа Энглер]] (93) — бельгійскі фізік-тэарэтык, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (2013)<ref>[https://www.mk.ru/politics/2026/06/20/skonchalsya-nobelevskiy-laureat-fransua-engler.html Скончался нобелевский лауреат Франсуа Энглер]</ref>. * [[26 чэрвеня]]: [[Сяргей Барысавіч Іваноў]] (73) — расійскі дзяржаўны дзеяч, кіраўнік Адміністрацыі Прэзідэнта Расіі (2011—2016). * [[27 чэрвеня]]: [[Аляксандр Мікалаевіч Казека]] (67) — беларускі паэт<ref>[https://blr.belta.by/society/view/pajshou-z-zhytstsja-vjadomy-belaruski-paet-aljaksandr-kazeka-159760-2026/ Пайшоў з жыцця вядомы беларускі паэт Аляксандр Казека]</ref>. * 27 чэрвеня: [[Іван Кушнярук]] (34) — беларускі акцёр тэатру і кіно. == Ліпень == [[Файл:Cherginec.jpg|150px|thumb|[[Мікалай Іванавіч Чаргінец]]]] * [[5 ліпеня]]: [[Пётр Вікенцьевіч Садоўскі]] (85) — беларускі мовазнавец, палітык і дыпламат. * [[6 ліпеня]]: [[Уладзіслаў Людвігавіч Місевіч]] (81) — беларускі эстрадны музыкант, заслужаны артыст Беларускай ССР<ref>[https://people.onliner.by/2026/07/07/eshhe-vchera-katalsya-na-rolikax-umer-soosnovatel-legendarnyx-pesnyarov-vladislav-misevich «Еще вчера катался на роликах». Умер сооснователь легендарных «Песняров» Владислав Мисевич]</ref>. * [[7 ліпеня]]: [[Мікалай Іванавіч Чаргінец]] (88) — беларускі палітык і пісьменнік, народны пісьменнік Беларусі (2022)<ref>[https://zviazda.by/news/pamyer-narodny-pismennik-belarusi-mikalay-charginets/ Памёр народны пісьменнік Беларусі Мікалай Чаргінец]</ref>. * [[8 ліпеня]]: [[Боні Тайлер]] (75) — брытанская спявачка. * 8 ліпеня: [[Уолі Фанк]] (87) — амерыканскі астранаўт. * [[11 ліпеня]]: [[Ліндсі Грэм]] (71) — амерыканскі палітык, сенатар ЗША. * 11 ліпеня: [[Сусуму Танегава]] (86) — японскі малекулярны біёлаг, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне (1987). * [[12 ліпеня]]: [[Хамад бін Халіфа Аль Тані]] (74) — эмір Катара (1995—2013). * [[20 ліпеня]]: [[Ева Вежнавец]] (54) — беларуская пісьменніца, журналістка. * 20 ліпеня: [[Кевін Кіган]] (75) — англійскі футбаліст і трэнер. * [[21 ліпеня]]: [[Олаф Туфтэ]] (50) — нарвежскі вясляр (акадэмічнае веславанне), двухразовы алімпійскі чэмпіён (2004, 2008), двухразовы чэмпіён свету (2001, 2003). * [[23 ліпеня]]: [[Юрый Іосіфавіч Хашчавацкі]] (78) — беларускі кінарэжысёр, сцэнарыст, грамадскі дзеяч. * [[25 ліпеня]]: [[Леанід Юр’евіч Марголін]] (68) — [[Расія|расійскі]] [[музыкант]]-мультыінструменталіст, [[кампазітар]], [[аранжыроўшчык]]<ref>[https://aif.ru/incidents/umer-kompozitor-muzykant-i-drug-olega-mityaeva-leonid-margolin Умер композитор, музыкант и друг Олега Митяева Леонид Марголин]</ref>. * [[30 ліпеня]]: [[Казіміра Прунскене]] (83) — літоўскі дзяржаўны дзеяч, Прэм’ер-міністр Літвы (1990—1991). * 30 ліпеня: [[Манола Сола]] (62) — іспанскі акцёр. * 30 ліпеня: [[Іван Іванавіч Ядэшка]] (81) — савецкі баскетбаліст, алімпійскі чэмпіён (1972), чэмпіён свету (1974). * [[31 ліпеня]]: [[Франка Барэзі]] (66) — італьянскі футбаліст, чэмпіён свету (1982). == Жнівень == [[Файл:Alexander_Milinkevich_03.JPG|thumb|150px|Аляксандр Мілінкевіч]] * [[3 жніўня]]: [[Мая Тодараўна Кляшторная]] (89) — беларуская архітэктарка і грамадская дзяячка, даследчыца і захавальніца памяці ахвяр савецкіх рэпрэсій. * 3 жніўня: [[Уладзімір Мікалаевіч Шымаў]] (77) — беларускі вучоны і дзяржаўны дзеяч, [[Міністр эканомікі Рэспублікі Беларусь]] (1996—2002). * [[10 жніўня]]: [[Мікалай Іванавіч Казека]] (76) — беларускі трэнер па фрыстайле, чэмпіён СССР у скачках на батуце, заслужаны трэнер Беларускай ССР (1990). * [[11 жніўня]]: [[Аляксандр Уладзіміравіч Мілінкевіч]] (79) — беларускі навуковец, грамадскі дзеяч і палітык. * [[22 жніўня]]: [[Сійм Калас]] (77) — эстонскі палітык і эканаміст, Прэм’ер-міністр Эстоніі (2002—2003). * [[25 жніўня]]: [[Долі Партан]] (80) — амерыканская кантры-спявачка, кінаактрыса, філантроп. * [[26 жніўня]]: [[Петэр Надаш]] (83) — венгерскі празаік, драматург, эсэіст. * [[27 жніўня]]: [[Ратка Младзіч]] (83) — сербскі ваенны дзеяч, генерал, начальнік штаба [[Войска Рэспублікі Сербскай]] (1992—1995). * [[28 жніўня]]: [[Харальд V]] (89) — кароль Нарвегіі. == Верасень == * [[7 верасня]]: [[Вадзім Аляксандравіч Папоў]] (86) — беларускі дзяржаўны дзеяч, Старшыня Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь (2000—2004, 2007—2008)<ref>[https://blr.belta.by/society/view/u-minsku-razvitvajutstsa-z-belaruskim-palitychnym-i-dzjarzhaunym-dzejacham-vadzimam-papovym-162405-2026/ У Мінску развіталіся з беларускім палітычным і дзяржаўным дзеячам Вадзімам Паповым]</ref>. * [[17 верасня]]: [[Сяргей Уладзіміравіч Чэпікаў]] (59) — савецкі і расійскі біятланіст і лыжнік, дзяржаўны дзеяч, двухразовы алімпійскі чэмпіён (1988, 1994). * [[20 верасня]]: [[Таццяна Дзмітрыеўна Логінава]] (82) — савецкі і беларускі кінааператар, лаўрэат Дзяржаўнай прэміі СССР (1984). == Гл. таксама == * [[Спіс народжаных у 2026 годзе]] == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Афіцыйны сайт}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 2026 годзе| ]] [[Катэгорыя:Спісы памерлых паводле гадоў|2026]] 5xkyjgwaig927ikks1j4qm248b8hrzg 5202931 5202919 2026-09-20T20:57:58Z DobryBrat 5701 /* Жнівень */ [[Аляксандр Аляксандравіч Міхалевіч]] 5202931 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Кароткае апісанне|інфармацыйная старонка-спіс у праекце Вікімедыя}} {{Інфармацыйны спіс}} У гэтым спісе прадстаўлены пералік персон, памерлых у [[2026]] годзе. == Студзень == [[Файл:Louis_E_Brus.jpg|150px|thumb|[[Луіс Брус]]]] [[Файл:Catherine_O'Hara_at_the_2024_Toronto_International_Film_Festival_(cropped).jpg|150px|thumb|[[Кэтрын О’Хара]]]] * [[5 студзеня]]: [[Олдрыч Эймс]] (84) — супрацоўнік контрразведвальнага падраздзялення [[ЦРУ]] [[ЗША]], агент савецкіх і расійскіх спецслужбаў. * [[8 студзеня]]: [[Ульяна Ларыёнаўна Сямёнава]] (73) — латвійская савецкая баскетбалістка, двукразовая алімпійская чемпіёнка. * 8 студзеня: [[Антон Іванавіч Ятусевіч]] (79) — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі і паразіталогіі, рэктар [[Віцебская дзяржаўная акадэмія ветэрынарнай медыцыны|Віцебскай дзяржаўнай акадэміі ветэрынарнай медыцыны]] (1998—2016). * [[10 студзеня]]: [[Лаянел Расакавіч Адамс]] (31) — расійскі [[футбаліст]]<ref>[https://www.sport-express.ru/football/rfpl/reviews/eks-futbolist-cska-layonel-adams-pogib-posle-padeniya-iz-okna-v-podmoskove-podrobnosti-proisshestviya-2390299/ Трагедия в Подмосковье: воспитанник ЦСКА Адамс выпал из окна высотки и умер до приезда врачей]</ref>. * 10 студзеня: [[Анатоль Віктаравіч Кудзельскі]] (91) — беларускі вучоны ў галіне рэгіянальнай геалогіі і гідрагеалогіі, [[член-карэспандэнт НАН Беларусі|член-карэспандэнт Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1996). * [[11 студзеня]]: [[Васіль Іванавіч Бернік]] (79) — беларускі матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук (1986), прафесар (1992). * 11 студзеня: [[Луіс Брус]] (82) — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (2023). * [[13 студзеня]]: [[Георгіяс Васіліу]] (94) — кіпрскі палітык, Прэзідэнт Рэспублікі Кіпр (1988—1993). * [[14 студзеня]]: [[Фелікс Фёдаравіч Гумен]] (84) — беларускі мастак. * 14 студзеня: [[Ніна Уладзіміраўна Кожар]] (73) — беларускі архітэктар<ref>[http://www.bsa.by/news/BUA/14-yanvarya-2026-g-ushla-iz-jizni-nina-vladimirovna-kojar 14 января 2026 г. ушла из жизни Нина Владимировна Кожар]</ref>. * [[15 студзеня]]: [[Юрый Антонавіч Пышнік]] (83) — беларускі футбаліст, майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа, [[Заслужаны трэнер Рэспублікі Беларусь]]. * [[16 студзеня]]: [[Анатоль Дзмітрыевіч Забалоцкі]] (90) — беларускі кінааператар-пастаноўшчык, фотамастак, [[Заслужаны дзеяч мастацтваў БССР]] (1967). * [[21 студзеня]]: [[Юрый Уладзіміравіч Чонка]] (34) — украінскі [[футбол|футбаліст]], [[паўабаронца (футбол)|паўабаронца]]. * [[25 студзеня]]: [[Аляксандр Фёдаравіч Чарняўскі]] (87) — беларускі вучоны ў галіне інфарматыкі, акадэмік [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1994)<ref>[https://niipfp.bsu.by/index.php?p=events&i=0 Соболезнования в связи со смертью А. Ф. Чернявского]</ref>. * 25 студзеня: [[Лі Хе Чхан]] (73) — паўднёвакарэйскі палітык, Прэм’ер-міністр [[Паўднёвая Карэя|Рэспублікі Карэя]] (2004—2006). * [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] (71) — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка, лаўрэат прэмій «Эмі» (1982, 2020) і «Залаты глобус» (2021). == Люты == [[Файл:Константин Богданов.jpg|thumb|150px|[[Канстанцін Анатолевіч Багданаў|Канстанцін Багданаў]]]] [[Файл:Meeting of the families of the martyrs of the authority with the Leader of the Revolution on the birthday of Amir al-Mu'minin (peace be upon him) 58 (khamenei.ir, 2026) (cropped 3).jpg|thumb|150px|[[Алі Хаменеі]]]] * [[1 лютага]]: [[Уладзімір Аляксандравіч Ткачэнка]] (77) — беларускі [[мастак]]-[[жывапіс]]ец. * [[3 лютага]]: [[Саіф аль-Іслам Кадафі]] (53) — [[Лівія|лівійскі]] інжынер і палітычны дзеяч, доктар філасофіі, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. * [[8 лютага]]: [[Казімір Велікаселец]] (80) — беларускі рымска-каталіцкі царкоўны дзеяч, апостальскі адміністратар [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]] (2021)<ref>[https://catholic.by/3/news/18836-na-81-m-godze-zhytstsya-adysho-u-vechnasts-biskup-kazimir-velikaselets-najstarejshy-ierarkh-u-belarusi На 81-м годзе жыцця адышоў у вечнасць біскуп Казімір Велікаселец — найстарэйшы каталіцкі іерарх у Беларусі]</ref>. * [[10 лютага]]: [[Уладзімір Іванавіч Акулаў]] (71) — беларускі мастак-авангардыст<ref>[https://s-k.by/%D0%B2-%D1%81%D0%BB%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B0-%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%80%D0%B0-3/ В Слуцке горела квартира]</ref>. * 10 лютага: [[Міхась Губернатараў]] (79) — беларускі паэт, літаратуразнавец. * 10 лютага: [[Раман Міхайлавіч Цымбераў]] (44) — беларускі паэт, выдавец і кнігагандляр. * [[11 лютага]]: [[Дэвід Хейвуд Шварц]] (83) — амерыканскі дыпламат, Пасол ЗША у Беларусі (1992—1994)<ref>[https://www.tlyfh.com/obituary/david-swartz David’s Obituary]</ref>. * [[12 лютага]]: [[Бажэна Дыкель]] (77) — польская актрыса тэатра і кіно. * [[13 лютага]]: [[Рой Аляксандравіч Мядзведзеў]] (100) — савецкі і расійскі публіцыст, педагог, гісторык. * [[15 лютага]]: [[Роберт Дзюваль]] (95) — амерыканскі акцёр і кінарэжысёр. * 15 лютага: [[Людміла Уладзіміраўна Юрчанка]] (82) — украінская оперная спявачка. * [[16 лютага]]: [[Элені Глікадзі-Арвелер]] (99) — грэчаскі гісторык-візантыніст і ўніверсітэцкі прафесар. * [[21 лютага]]: [[Канстанцін Анатолевіч Багданаў]] (62) — расійскі філолаг, фалькларыст, семіётык, гісторык культуры. * [[22 лютага]]: [[Біргіта Андэрсан]] (92) — шведская актрыса і комік. * [[24 лютага]]: [[Цырыл Кола]] (98) — [[Лужычане|лужыцкі]] пісьменнік, перакладчык, драматург, літаратурны крытык і публіцыст. * [[25 лютага]]: [[Людвіг Скоці]] (77) — [[науру]]анскі палітык, [[Прэзідэнт Науру]] (2003, 2004—2007). * [[28 лютага]]: [[Азіз Насірзадэ]] (62) — [[іран]]скі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, міністр абароны. * 28 лютага: [[Махамад Пакпур]] (64) — іранскі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, генерал-маёр, галоўнакамандуючы [[КВІР|Корпуса вартавых ісламскай рэвалюцыі]]. * 28 лютага: [[Алі Хаменеі]] (86) — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч, Вышэйшы кіраўнік (Рахбар) Ірана<ref>[https://ria.ru/20260301/iran-2077576048.html Верховный лидер Ирана погиб]</ref>. == Сакавік == [[Файл:KariznaV.jpg|thumb|150px|Уладзімір Карызна]] [[Файл:Ali_Larijani,_2021-01-12_(cropped).jpg|thumb|150px|Алі Ларыджані]] [[Файл:Chuck_Norris_May_2015.jpg|thumb|150px|Чак Норыс]] * [[1 сакавіка]]: [[Давід Одсан]] (78) — [[Ісландыя|ісландскі]] дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Ісландыі]] (1991—2004). * [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна]] (87) — [[Беларусь|беларускі]] [[паэт]], [[перакладчык]]. * [[5 сакавіка]]: [[Яніс Стрэйчс]] (89) — латвійскі акцёр і рэжысёр. * [[6 сакавіка]]: [[Аляксандр Дзмітрыевіч Дулічэнка]] (84) — савецкі і эстонскі лінгвіст. * [[8 сакавіка]]: [[Энтані Джэймс Легет]] (87) — брытана-амерыканскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] (2003). * [[9 сакавіка]]: [[Георгій Якаўлевіч Галенчанка]] (89) — [[Беларусь|беларускі]] [[гісторык]]-[[медыявіст]], [[кнігазнавец]], [[скарыназнавец]]. * [[14 сакавіка]]: [[Крыстафер Сімс]] (83) — [[ЗША|амерыканскі]] эканаміст, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па эканоміцы|Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] (2011). * 14 сакавіка: [[Юрген Хабермас]] (96) — нямецкі [[філосаф]] і сацыёлаг. * [[16 сакавіка]]: [[Сяргей Апанасавіч Максіменка]] (71) — беларускі фізік, [[Доктар навук|доктар фізіка-матэматычных навук]] (1996), [[прафесар]] (2014)<ref>[https://inp.bsu.by/index.php/ru/institut-ru/novosti/494-sergej-afanasevic-maksimenko-13-08-1954-16-03-2026 Сергей Афанасьевич Максименко 13.08.1954 — 16.03.2026]</ref>. * [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] (67) — іранскі дзяржаўны дзеяч, сакратар Вышэйшага савета нацыянальнай бяспекі [[Ісламская Рэспубліка Іран|Ірана]]. * 17 сакавіка: [[Ілья II (Каталікос-Патрыярх Грузіі)|Ілья II]] (93) — [[Каталікос-Патрыярх Грузіі]]. * [[18 сакавіка]]: [[Хэйсукэ Хіранака]] (94) — японскі і амерыканскі [[матэматык]], лаўрэат Філдсаўскай прэміі (1970). * [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] (86) — [[ЗША|амерыканскі]] акцёр і майстар баявых мастацтваў. * [[20 сакавіка]]: [[Майкл Бішап]] (90) — [[ЗША|амерыканскі]] [[анколаг]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1989). * 20 сакавіка: [[Роберт Мюлер]] (81) — [[ЗША|амерыканскі]] дзяржаўны дзеяч, дырэктар [[ФБР]] (2001—2013). * 20 сакавіка: [[Філарэт (Патрыярх Кіеўскі)]] (97) — украінскі [[Праваслаўе|праваслаўны]] царкоўны дзеяч, [[архірэй]]. * 20 сакавіка: [[Уладзімір Канстанцінавіч Шумны]] (92) — савецкі і расійскі генетык, акадэмік [[АН СССР]] (1990)<ref>[https://rberega.info/archives/145176 В Новосибирске ушёл из жизни выдающийся генетик Владимир Шумный]</ref>. * [[22 сакавіка]]: [[Ліянель Жаспен]] (88) — французскі дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Францыі]] (1997—2002). * [[24 сакавіка]]: [[Біруце Галдзікас]] (79) — канадскі антраполаг, прыматолаг. * [[25 сакавіка]]: [[Мікалай Люцыянавіч Арлоў]] (73) — расійскі герпетолаг. * [[28 сакавіка]]: [[Зінаіда Дзмітрыеўна Гарачка]] (94) — Герой Сацыялістычнай Працы (1966). * [[29 сакавіка]]: [[Веслаў Мысліўскі]] (94) — польскі пісьменнік<ref>[https://wyborcza.pl/magazyn/7,124059,14719844,wszystko-co-mialem-do-powiedzenia-napisalem-rozmowa-z.html Wszystko, co miałem do powiedzenia, napisałem. Rozmowa z Wiesławem Myśliwskim]</ref>. * [[30 сакавіка]]: [[Алег Барысавіч Сонін]] (77) — беларускі кампазітар. * [[31 сакавіка]]: [[Эдуард Аляксандравіч Какшароў]] (50) — расійскі гандбаліст, Алімпійскі чэмпіён (2000), галоўны трэнер гандбольнага клуба «[[Мяшкоў Брэст]]» (2023—2026)<ref>[https://sport5.by/news/handball/Stali-izvestny-podrobnosti-smerti-Eduarda-Koksharova/ «Открыли номер — Эдика уже нет»: стали известны подробности смерти Кокшарова]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Красавік == * [[5 красавіка]]: [[Анатоль Леанідавіч Верабей]] (75) — беларускі літаратуразнавец, крытык, даследчык творчасці [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]]. * [[7 красавіка]]: [[Мірча Лучэску]] (80) — румынскі футбаліст і футбольны трэнер. * [[8 красавіка]]: [[Герд Вінер]] (89) — нямецкі жывапісец і графік. * [[11 красавіка]]: [[Марсель Нія Нджыфенджы]] (91) — камерунскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, Старшыня Сената Камеруна (2013—2026). * 11 красавіка: [[Ігар Адамавіч Ціткоўскі]] (70) — беларускі мастак-графік, гісторык архітэктуры Беларусі<ref>[https://rcntsluck.by/2026/04/11/ushyol-iz-zhizni-igor-titkovskij-hudozhnik-kraeved-letopisecz-sluczka/ Ушёл из жизни Игорь Титковский: художник, краевед, летописец Слуцка]</ref>. * [[13 красавіка]]: [[Уладзімір Сяргеевіч Экнадыёсаў]] (78) — беларускі артыст оперы (лірыка-драматычны тэнар), народны артыст Беларусі (1990). <ref>[https://www.sb.by/articles/ushel-iz-zhizni-narodnyy-artist-bssr-vladimir-eknadiosov.html Ушел из жизни народный артист БССР Владимир Экнадиосов]</ref> * [[14 красавіка]]: [[Галіна Іосіфаўна Марцінкевіч]] (90) — беларускі вучоны-географ<ref>[https://geo.bsu.by/index.php/department/kratk-letopis/fakultet-pomnit/2343-martsinkevich-galina-iosifovna.html Марцинкевич Галина Иосифовна]</ref>. * [[16 красавіка]]: [[Кадзуо Іманісі]] (85) — японскі футбаліст. * 16 красавіка: [[Мікалай Андрэевіч Кавалёў]] (88) — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі, акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (2003). * [[17 красавіка]]: [[Наталі Бай]] (77) — французская актрыса. * 17 красавіка: [[Вячаслаў Аляксандравіч Нікіфараў]] (83) — беларускі і расійскі акцёр кіно і тэлебачання, кінарэжысёр, сцэнарыст, педагог, Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларускай ССР (1981). * 17 красавіка: [[Барыс Алегавіч Юрцін]] (93) — беларускі архітэктар. * [[19 красавіка]]: [[Мухтар Шаханаў]] (83) — казахскі паэт, драматург і празаік, дэпутат Мажыліса Парламента Рэспублікі Казахстан, палітычны дзеяч. * [[23 красавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Куліковіч]] (58) — беларускі мовазнаўца, папулярызатар ведаў пра беларускую мову, галоўны рэдактар часопіса «Роднае слова» (2007—2009). * [[24 красавіка]]: [[Зоф’я Здыбіцка]] (97) — польскі філосаф. * [[25 красавіка]]: [[Садзіё Камара]] (47) — міністр абароны [[Малі]]. * [[30 красавіка]]: [[Георг Базеліц]] (88) — нямецкі жывапісец, графік і скульптар. == Май == [[Файл:Ted_Turner_April_1985_(cropped).jpg|thumb|150px|Тэд Цёрнер]] [[Файл:Raisa_Baravikova_(2021).jpg|thumb|150px|Раіса Баравікова]] * [[5 мая]]: [[Лі Хон Гу]] (91) — паўднёвакарэйскі палітычны дзеяч і дыпламат, Прэм’ер-міністр Рэспублікі Карэя (1994—1995), Пасол Рэспублікі Карэя ў ЗША (1998—2000). * [[6 мая]]: [[Кавайе Егіэ Джыбрыл]] (86) — камерунскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, Прэзідэнт Нацыянальнага сходу Камеруна (1992—2026). * 6 мая: [[Тэд Цёрнер]] (87) — амерыканскі бізнесмен, заснавальнік тэлеканала [[CNN]]. * [[8 мая]]: [[Фестус Магае]] (86) — батсванскі дзяржаўны дзеяч, Прэзідэнт Батсваны (1998—2008). * [[12 мая]]: [[Уладзімір Кірылавіч Малчанаў]] (75) — расійскі тэле- і радыёвядучы, журналіст. * [[14 мая]]: [[Кшыштаф Пясевіч]] (80) — польскі адвакат, палітык, сцэнарыст, член Сената Рэспублікі Польшча (1991—1993, 1997—2011). * [[15 мая]]: [[Эдмунд Фелпс]] (92) — амерыканскі эканаміст, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па эканоміцы (2006). * [[16 мая]]: [[Фелісьен Кабуга]] (93) — адзін з галоўных абвінавачаных у датычнасці да [[генацыд у Руандзе|генацыду ў Руандзе]] ў 1994 годзе. * [[18 мая]]: [[Сцяпан Іванавіч Кубіў]] (64) — украінскі дзяржаўны і грамадскі дзеяч, палітык, Першы Віцэ-прэм’ер-міністр Украіны — Міністр эканамічнага развіцця і гандлю Украіны (2016—2019). * [[19 мая]]: [[Раман (Мацюшын)]] (71) — іераманах Рускай праваслаўнай царквы, паэт. * [[23 мая]]: [[Міхаіл Іванавіч Старавойтаў]] (74) — беларускі гісторык, кандыдат гістарычных навук (1980), дацэнт. * [[25 мая]]: [[Соні Ролінз]] (95) — амерыканскі джазавы тэнар-саксафаніст. * [[26 мая]]: [[Раіса Андрэеўна Баравікова]] (79) — беларуская [[пісьменніца]], [[перакладчыца]]. * 26 мая: [[Кодзі Танака]] (70) — [[Японія|японскі]] [[футбаліст]], ігрок нацыянальнай зборнай (1982—1984). * [[28 мая]]: [[Клод Лем’ё]] (60) — канадскі хакеіст. * 28 мая: [[Абд Рабу Мансур аль-Хадзі]] (80) — еменскі дзяржаўны, ваенны і палітычны дзеяч? Прэзідэнт Емена (2012—2022). * [[30 мая]]: [[Хуліа Ле Парк]] (97) — аргенцінскі мастак і скульптар. == Чэрвень == * [[4 чэрвеня]]: [[Маржан Сатрапі]] (56) — [[Францыя|французская]] [[пісьменніца]], карыкатурыстка, ілюстратарка, [[кінарэжысёр]]ка і аўтарка дзіцячых кніг [[іран]]скага паходжання. * [[10 чэрвеня]]: [[Уладас Гарастас]] (94) — літоўскі трэнер па баскетболе, заслужаны трэнер СССР. * 10 чэрвеня: [[Людміла Аляксееўна Чурсіна]] (84) — расійская актрыса тэатра і кіно, [[Народная артыстка СССР]] (1981). * [[13 чэрвеня]]: [[Барыс Валянцінавіч Ісачанка]] (67) — савецкі і беларускі стралок з лука, сярэбраны прызёр Алімпійскіх гульняў (1980). * [[18 чэрвеня]]: [[Франсуа Энглер]] (93) — бельгійскі фізік-тэарэтык, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (2013)<ref>[https://www.mk.ru/politics/2026/06/20/skonchalsya-nobelevskiy-laureat-fransua-engler.html Скончался нобелевский лауреат Франсуа Энглер]</ref>. * [[26 чэрвеня]]: [[Сяргей Барысавіч Іваноў]] (73) — расійскі дзяржаўны дзеяч, кіраўнік Адміністрацыі Прэзідэнта Расіі (2011—2016). * [[27 чэрвеня]]: [[Аляксандр Мікалаевіч Казека]] (67) — беларускі паэт<ref>[https://blr.belta.by/society/view/pajshou-z-zhytstsja-vjadomy-belaruski-paet-aljaksandr-kazeka-159760-2026/ Пайшоў з жыцця вядомы беларускі паэт Аляксандр Казека]</ref>. * 27 чэрвеня: [[Іван Кушнярук]] (34) — беларускі акцёр тэатру і кіно. == Ліпень == [[Файл:Cherginec.jpg|150px|thumb|[[Мікалай Іванавіч Чаргінец]]]] * [[5 ліпеня]]: [[Пётр Вікенцьевіч Садоўскі]] (85) — беларускі мовазнавец, палітык і дыпламат. * [[6 ліпеня]]: [[Уладзіслаў Людвігавіч Місевіч]] (81) — беларускі эстрадны музыкант, заслужаны артыст Беларускай ССР<ref>[https://people.onliner.by/2026/07/07/eshhe-vchera-katalsya-na-rolikax-umer-soosnovatel-legendarnyx-pesnyarov-vladislav-misevich «Еще вчера катался на роликах». Умер сооснователь легендарных «Песняров» Владислав Мисевич]</ref>. * [[7 ліпеня]]: [[Мікалай Іванавіч Чаргінец]] (88) — беларускі палітык і пісьменнік, народны пісьменнік Беларусі (2022)<ref>[https://zviazda.by/news/pamyer-narodny-pismennik-belarusi-mikalay-charginets/ Памёр народны пісьменнік Беларусі Мікалай Чаргінец]</ref>. * [[8 ліпеня]]: [[Боні Тайлер]] (75) — брытанская спявачка. * 8 ліпеня: [[Уолі Фанк]] (87) — амерыканскі астранаўт. * [[11 ліпеня]]: [[Ліндсі Грэм]] (71) — амерыканскі палітык, сенатар ЗША. * 11 ліпеня: [[Сусуму Танегава]] (86) — японскі малекулярны біёлаг, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне (1987). * [[12 ліпеня]]: [[Хамад бін Халіфа Аль Тані]] (74) — эмір Катара (1995—2013). * [[20 ліпеня]]: [[Ева Вежнавец]] (54) — беларуская пісьменніца, журналістка. * 20 ліпеня: [[Кевін Кіган]] (75) — англійскі футбаліст і трэнер. * [[21 ліпеня]]: [[Олаф Туфтэ]] (50) — нарвежскі вясляр (акадэмічнае веславанне), двухразовы алімпійскі чэмпіён (2004, 2008), двухразовы чэмпіён свету (2001, 2003). * [[23 ліпеня]]: [[Юрый Іосіфавіч Хашчавацкі]] (78) — беларускі кінарэжысёр, сцэнарыст, грамадскі дзеяч. * [[25 ліпеня]]: [[Леанід Юр’евіч Марголін]] (68) — [[Расія|расійскі]] [[музыкант]]-мультыінструменталіст, [[кампазітар]], [[аранжыроўшчык]]<ref>[https://aif.ru/incidents/umer-kompozitor-muzykant-i-drug-olega-mityaeva-leonid-margolin Умер композитор, музыкант и друг Олега Митяева Леонид Марголин]</ref>. * [[30 ліпеня]]: [[Казіміра Прунскене]] (83) — літоўскі дзяржаўны дзеяч, Прэм’ер-міністр Літвы (1990—1991). * 30 ліпеня: [[Манола Сола]] (62) — іспанскі акцёр. * 30 ліпеня: [[Іван Іванавіч Ядэшка]] (81) — савецкі баскетбаліст, алімпійскі чэмпіён (1972), чэмпіён свету (1974). * [[31 ліпеня]]: [[Франка Барэзі]] (66) — італьянскі футбаліст, чэмпіён свету (1982). == Жнівень == [[Файл:Alexander_Milinkevich_03.JPG|thumb|150px|Аляксандр Мілінкевіч]] * [[3 жніўня]]: [[Мая Тодараўна Кляшторная]] (89) — беларуская архітэктарка і грамадская дзяячка, даследчыца і захавальніца памяці ахвяр савецкіх рэпрэсій. * 3 жніўня: [[Уладзімір Мікалаевіч Шымаў]] (77) — беларускі вучоны і дзяржаўны дзеяч, [[Міністр эканомікі Рэспублікі Беларусь]] (1996—2002). * [[10 жніўня]]: [[Мікалай Іванавіч Казека]] (76) — беларускі трэнер па фрыстайле, чэмпіён СССР у скачках на батуце, заслужаны трэнер Беларускай ССР (1990). * [[11 жніўня]]: [[Аляксандр Уладзіміравіч Мілінкевіч]] (79) — беларускі навуковец, грамадскі дзеяч і палітык. * [[22 жніўня]]: [[Сійм Калас]] (77) — эстонскі палітык і эканаміст, Прэм’ер-міністр Эстоніі (2002—2003). * [[25 жніўня]]: [[Долі Партан]] (80) — амерыканская кантры-спявачка, кінаактрыса, філантроп. * [[26 жніўня]]: [[Петэр Надаш]] (83) — венгерскі празаік, драматург, эсэіст. * [[27 жніўня]]: [[Ратка Младзіч]] (83) — сербскі ваенны дзеяч, генерал, начальнік штаба [[Войска Рэспублікі Сербскай]] (1992—1995). * [[28 жніўня]]: [[Харальд V]] (89) — кароль Нарвегіі. * [[30 жніўня]]: [[Аляксандр Аляксандравіч Міхалевіч]] (87) — беларускі вучоны, акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (2000). == Верасень == * [[7 верасня]]: [[Вадзім Аляксандравіч Папоў]] (86) — беларускі дзяржаўны дзеяч, Старшыня Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь (2000—2004, 2007—2008)<ref>[https://blr.belta.by/society/view/u-minsku-razvitvajutstsa-z-belaruskim-palitychnym-i-dzjarzhaunym-dzejacham-vadzimam-papovym-162405-2026/ У Мінску развіталіся з беларускім палітычным і дзяржаўным дзеячам Вадзімам Паповым]</ref>. * [[17 верасня]]: [[Сяргей Уладзіміравіч Чэпікаў]] (59) — савецкі і расійскі біятланіст і лыжнік, дзяржаўны дзеяч, двухразовы алімпійскі чэмпіён (1988, 1994). * [[20 верасня]]: [[Таццяна Дзмітрыеўна Логінава]] (82) — савецкі і беларускі кінааператар, лаўрэат Дзяржаўнай прэміі СССР (1984). == Гл. таксама == * [[Спіс народжаных у 2026 годзе]] == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Афіцыйны сайт}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 2026 годзе| ]] [[Катэгорыя:Спісы памерлых паводле гадоў|2026]] 7hxme36vp8ny2tjhojo4yrss1g4zpt6 5202932 5202931 2026-09-20T21:01:41Z DobryBrat 5701 /* Жнівень */ [[Таццяна Вікенцьеўна Шышкіна]] 5202932 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Кароткае апісанне|інфармацыйная старонка-спіс у праекце Вікімедыя}} {{Інфармацыйны спіс}} У гэтым спісе прадстаўлены пералік персон, памерлых у [[2026]] годзе. == Студзень == [[Файл:Louis_E_Brus.jpg|150px|thumb|[[Луіс Брус]]]] [[Файл:Catherine_O'Hara_at_the_2024_Toronto_International_Film_Festival_(cropped).jpg|150px|thumb|[[Кэтрын О’Хара]]]] * [[5 студзеня]]: [[Олдрыч Эймс]] (84) — супрацоўнік контрразведвальнага падраздзялення [[ЦРУ]] [[ЗША]], агент савецкіх і расійскіх спецслужбаў. * [[8 студзеня]]: [[Ульяна Ларыёнаўна Сямёнава]] (73) — латвійская савецкая баскетбалістка, двукразовая алімпійская чемпіёнка. * 8 студзеня: [[Антон Іванавіч Ятусевіч]] (79) — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі і паразіталогіі, рэктар [[Віцебская дзяржаўная акадэмія ветэрынарнай медыцыны|Віцебскай дзяржаўнай акадэміі ветэрынарнай медыцыны]] (1998—2016). * [[10 студзеня]]: [[Лаянел Расакавіч Адамс]] (31) — расійскі [[футбаліст]]<ref>[https://www.sport-express.ru/football/rfpl/reviews/eks-futbolist-cska-layonel-adams-pogib-posle-padeniya-iz-okna-v-podmoskove-podrobnosti-proisshestviya-2390299/ Трагедия в Подмосковье: воспитанник ЦСКА Адамс выпал из окна высотки и умер до приезда врачей]</ref>. * 10 студзеня: [[Анатоль Віктаравіч Кудзельскі]] (91) — беларускі вучоны ў галіне рэгіянальнай геалогіі і гідрагеалогіі, [[член-карэспандэнт НАН Беларусі|член-карэспандэнт Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1996). * [[11 студзеня]]: [[Васіль Іванавіч Бернік]] (79) — беларускі матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук (1986), прафесар (1992). * 11 студзеня: [[Луіс Брус]] (82) — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (2023). * [[13 студзеня]]: [[Георгіяс Васіліу]] (94) — кіпрскі палітык, Прэзідэнт Рэспублікі Кіпр (1988—1993). * [[14 студзеня]]: [[Фелікс Фёдаравіч Гумен]] (84) — беларускі мастак. * 14 студзеня: [[Ніна Уладзіміраўна Кожар]] (73) — беларускі архітэктар<ref>[http://www.bsa.by/news/BUA/14-yanvarya-2026-g-ushla-iz-jizni-nina-vladimirovna-kojar 14 января 2026 г. ушла из жизни Нина Владимировна Кожар]</ref>. * [[15 студзеня]]: [[Юрый Антонавіч Пышнік]] (83) — беларускі футбаліст, майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа, [[Заслужаны трэнер Рэспублікі Беларусь]]. * [[16 студзеня]]: [[Анатоль Дзмітрыевіч Забалоцкі]] (90) — беларускі кінааператар-пастаноўшчык, фотамастак, [[Заслужаны дзеяч мастацтваў БССР]] (1967). * [[21 студзеня]]: [[Юрый Уладзіміравіч Чонка]] (34) — украінскі [[футбол|футбаліст]], [[паўабаронца (футбол)|паўабаронца]]. * [[25 студзеня]]: [[Аляксандр Фёдаравіч Чарняўскі]] (87) — беларускі вучоны ў галіне інфарматыкі, акадэмік [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1994)<ref>[https://niipfp.bsu.by/index.php?p=events&i=0 Соболезнования в связи со смертью А. Ф. Чернявского]</ref>. * 25 студзеня: [[Лі Хе Чхан]] (73) — паўднёвакарэйскі палітык, Прэм’ер-міністр [[Паўднёвая Карэя|Рэспублікі Карэя]] (2004—2006). * [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] (71) — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка, лаўрэат прэмій «Эмі» (1982, 2020) і «Залаты глобус» (2021). == Люты == [[Файл:Константин Богданов.jpg|thumb|150px|[[Канстанцін Анатолевіч Багданаў|Канстанцін Багданаў]]]] [[Файл:Meeting of the families of the martyrs of the authority with the Leader of the Revolution on the birthday of Amir al-Mu'minin (peace be upon him) 58 (khamenei.ir, 2026) (cropped 3).jpg|thumb|150px|[[Алі Хаменеі]]]] * [[1 лютага]]: [[Уладзімір Аляксандравіч Ткачэнка]] (77) — беларускі [[мастак]]-[[жывапіс]]ец. * [[3 лютага]]: [[Саіф аль-Іслам Кадафі]] (53) — [[Лівія|лівійскі]] інжынер і палітычны дзеяч, доктар філасофіі, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. * [[8 лютага]]: [[Казімір Велікаселец]] (80) — беларускі рымска-каталіцкі царкоўны дзеяч, апостальскі адміністратар [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]] (2021)<ref>[https://catholic.by/3/news/18836-na-81-m-godze-zhytstsya-adysho-u-vechnasts-biskup-kazimir-velikaselets-najstarejshy-ierarkh-u-belarusi На 81-м годзе жыцця адышоў у вечнасць біскуп Казімір Велікаселец — найстарэйшы каталіцкі іерарх у Беларусі]</ref>. * [[10 лютага]]: [[Уладзімір Іванавіч Акулаў]] (71) — беларускі мастак-авангардыст<ref>[https://s-k.by/%D0%B2-%D1%81%D0%BB%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B0-%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%80%D0%B0-3/ В Слуцке горела квартира]</ref>. * 10 лютага: [[Міхась Губернатараў]] (79) — беларускі паэт, літаратуразнавец. * 10 лютага: [[Раман Міхайлавіч Цымбераў]] (44) — беларускі паэт, выдавец і кнігагандляр. * [[11 лютага]]: [[Дэвід Хейвуд Шварц]] (83) — амерыканскі дыпламат, Пасол ЗША у Беларусі (1992—1994)<ref>[https://www.tlyfh.com/obituary/david-swartz David’s Obituary]</ref>. * [[12 лютага]]: [[Бажэна Дыкель]] (77) — польская актрыса тэатра і кіно. * [[13 лютага]]: [[Рой Аляксандравіч Мядзведзеў]] (100) — савецкі і расійскі публіцыст, педагог, гісторык. * [[15 лютага]]: [[Роберт Дзюваль]] (95) — амерыканскі акцёр і кінарэжысёр. * 15 лютага: [[Людміла Уладзіміраўна Юрчанка]] (82) — украінская оперная спявачка. * [[16 лютага]]: [[Элені Глікадзі-Арвелер]] (99) — грэчаскі гісторык-візантыніст і ўніверсітэцкі прафесар. * [[21 лютага]]: [[Канстанцін Анатолевіч Багданаў]] (62) — расійскі філолаг, фалькларыст, семіётык, гісторык культуры. * [[22 лютага]]: [[Біргіта Андэрсан]] (92) — шведская актрыса і комік. * [[24 лютага]]: [[Цырыл Кола]] (98) — [[Лужычане|лужыцкі]] пісьменнік, перакладчык, драматург, літаратурны крытык і публіцыст. * [[25 лютага]]: [[Людвіг Скоці]] (77) — [[науру]]анскі палітык, [[Прэзідэнт Науру]] (2003, 2004—2007). * [[28 лютага]]: [[Азіз Насірзадэ]] (62) — [[іран]]скі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, міністр абароны. * 28 лютага: [[Махамад Пакпур]] (64) — іранскі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, генерал-маёр, галоўнакамандуючы [[КВІР|Корпуса вартавых ісламскай рэвалюцыі]]. * 28 лютага: [[Алі Хаменеі]] (86) — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч, Вышэйшы кіраўнік (Рахбар) Ірана<ref>[https://ria.ru/20260301/iran-2077576048.html Верховный лидер Ирана погиб]</ref>. == Сакавік == [[Файл:KariznaV.jpg|thumb|150px|Уладзімір Карызна]] [[Файл:Ali_Larijani,_2021-01-12_(cropped).jpg|thumb|150px|Алі Ларыджані]] [[Файл:Chuck_Norris_May_2015.jpg|thumb|150px|Чак Норыс]] * [[1 сакавіка]]: [[Давід Одсан]] (78) — [[Ісландыя|ісландскі]] дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Ісландыі]] (1991—2004). * [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна]] (87) — [[Беларусь|беларускі]] [[паэт]], [[перакладчык]]. * [[5 сакавіка]]: [[Яніс Стрэйчс]] (89) — латвійскі акцёр і рэжысёр. * [[6 сакавіка]]: [[Аляксандр Дзмітрыевіч Дулічэнка]] (84) — савецкі і эстонскі лінгвіст. * [[8 сакавіка]]: [[Энтані Джэймс Легет]] (87) — брытана-амерыканскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] (2003). * [[9 сакавіка]]: [[Георгій Якаўлевіч Галенчанка]] (89) — [[Беларусь|беларускі]] [[гісторык]]-[[медыявіст]], [[кнігазнавец]], [[скарыназнавец]]. * [[14 сакавіка]]: [[Крыстафер Сімс]] (83) — [[ЗША|амерыканскі]] эканаміст, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па эканоміцы|Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] (2011). * 14 сакавіка: [[Юрген Хабермас]] (96) — нямецкі [[філосаф]] і сацыёлаг. * [[16 сакавіка]]: [[Сяргей Апанасавіч Максіменка]] (71) — беларускі фізік, [[Доктар навук|доктар фізіка-матэматычных навук]] (1996), [[прафесар]] (2014)<ref>[https://inp.bsu.by/index.php/ru/institut-ru/novosti/494-sergej-afanasevic-maksimenko-13-08-1954-16-03-2026 Сергей Афанасьевич Максименко 13.08.1954 — 16.03.2026]</ref>. * [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] (67) — іранскі дзяржаўны дзеяч, сакратар Вышэйшага савета нацыянальнай бяспекі [[Ісламская Рэспубліка Іран|Ірана]]. * 17 сакавіка: [[Ілья II (Каталікос-Патрыярх Грузіі)|Ілья II]] (93) — [[Каталікос-Патрыярх Грузіі]]. * [[18 сакавіка]]: [[Хэйсукэ Хіранака]] (94) — японскі і амерыканскі [[матэматык]], лаўрэат Філдсаўскай прэміі (1970). * [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] (86) — [[ЗША|амерыканскі]] акцёр і майстар баявых мастацтваў. * [[20 сакавіка]]: [[Майкл Бішап]] (90) — [[ЗША|амерыканскі]] [[анколаг]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1989). * 20 сакавіка: [[Роберт Мюлер]] (81) — [[ЗША|амерыканскі]] дзяржаўны дзеяч, дырэктар [[ФБР]] (2001—2013). * 20 сакавіка: [[Філарэт (Патрыярх Кіеўскі)]] (97) — украінскі [[Праваслаўе|праваслаўны]] царкоўны дзеяч, [[архірэй]]. * 20 сакавіка: [[Уладзімір Канстанцінавіч Шумны]] (92) — савецкі і расійскі генетык, акадэмік [[АН СССР]] (1990)<ref>[https://rberega.info/archives/145176 В Новосибирске ушёл из жизни выдающийся генетик Владимир Шумный]</ref>. * [[22 сакавіка]]: [[Ліянель Жаспен]] (88) — французскі дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Францыі]] (1997—2002). * [[24 сакавіка]]: [[Біруце Галдзікас]] (79) — канадскі антраполаг, прыматолаг. * [[25 сакавіка]]: [[Мікалай Люцыянавіч Арлоў]] (73) — расійскі герпетолаг. * [[28 сакавіка]]: [[Зінаіда Дзмітрыеўна Гарачка]] (94) — Герой Сацыялістычнай Працы (1966). * [[29 сакавіка]]: [[Веслаў Мысліўскі]] (94) — польскі пісьменнік<ref>[https://wyborcza.pl/magazyn/7,124059,14719844,wszystko-co-mialem-do-powiedzenia-napisalem-rozmowa-z.html Wszystko, co miałem do powiedzenia, napisałem. Rozmowa z Wiesławem Myśliwskim]</ref>. * [[30 сакавіка]]: [[Алег Барысавіч Сонін]] (77) — беларускі кампазітар. * [[31 сакавіка]]: [[Эдуард Аляксандравіч Какшароў]] (50) — расійскі гандбаліст, Алімпійскі чэмпіён (2000), галоўны трэнер гандбольнага клуба «[[Мяшкоў Брэст]]» (2023—2026)<ref>[https://sport5.by/news/handball/Stali-izvestny-podrobnosti-smerti-Eduarda-Koksharova/ «Открыли номер — Эдика уже нет»: стали известны подробности смерти Кокшарова]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Красавік == * [[5 красавіка]]: [[Анатоль Леанідавіч Верабей]] (75) — беларускі літаратуразнавец, крытык, даследчык творчасці [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]]. * [[7 красавіка]]: [[Мірча Лучэску]] (80) — румынскі футбаліст і футбольны трэнер. * [[8 красавіка]]: [[Герд Вінер]] (89) — нямецкі жывапісец і графік. * [[11 красавіка]]: [[Марсель Нія Нджыфенджы]] (91) — камерунскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, Старшыня Сената Камеруна (2013—2026). * 11 красавіка: [[Ігар Адамавіч Ціткоўскі]] (70) — беларускі мастак-графік, гісторык архітэктуры Беларусі<ref>[https://rcntsluck.by/2026/04/11/ushyol-iz-zhizni-igor-titkovskij-hudozhnik-kraeved-letopisecz-sluczka/ Ушёл из жизни Игорь Титковский: художник, краевед, летописец Слуцка]</ref>. * [[13 красавіка]]: [[Уладзімір Сяргеевіч Экнадыёсаў]] (78) — беларускі артыст оперы (лірыка-драматычны тэнар), народны артыст Беларусі (1990). <ref>[https://www.sb.by/articles/ushel-iz-zhizni-narodnyy-artist-bssr-vladimir-eknadiosov.html Ушел из жизни народный артист БССР Владимир Экнадиосов]</ref> * [[14 красавіка]]: [[Галіна Іосіфаўна Марцінкевіч]] (90) — беларускі вучоны-географ<ref>[https://geo.bsu.by/index.php/department/kratk-letopis/fakultet-pomnit/2343-martsinkevich-galina-iosifovna.html Марцинкевич Галина Иосифовна]</ref>. * [[16 красавіка]]: [[Кадзуо Іманісі]] (85) — японскі футбаліст. * 16 красавіка: [[Мікалай Андрэевіч Кавалёў]] (88) — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі, акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (2003). * [[17 красавіка]]: [[Наталі Бай]] (77) — французская актрыса. * 17 красавіка: [[Вячаслаў Аляксандравіч Нікіфараў]] (83) — беларускі і расійскі акцёр кіно і тэлебачання, кінарэжысёр, сцэнарыст, педагог, Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларускай ССР (1981). * 17 красавіка: [[Барыс Алегавіч Юрцін]] (93) — беларускі архітэктар. * [[19 красавіка]]: [[Мухтар Шаханаў]] (83) — казахскі паэт, драматург і празаік, дэпутат Мажыліса Парламента Рэспублікі Казахстан, палітычны дзеяч. * [[23 красавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Куліковіч]] (58) — беларускі мовазнаўца, папулярызатар ведаў пра беларускую мову, галоўны рэдактар часопіса «Роднае слова» (2007—2009). * [[24 красавіка]]: [[Зоф’я Здыбіцка]] (97) — польскі філосаф. * [[25 красавіка]]: [[Садзіё Камара]] (47) — міністр абароны [[Малі]]. * [[30 красавіка]]: [[Георг Базеліц]] (88) — нямецкі жывапісец, графік і скульптар. == Май == [[Файл:Ted_Turner_April_1985_(cropped).jpg|thumb|150px|Тэд Цёрнер]] [[Файл:Raisa_Baravikova_(2021).jpg|thumb|150px|Раіса Баравікова]] * [[5 мая]]: [[Лі Хон Гу]] (91) — паўднёвакарэйскі палітычны дзеяч і дыпламат, Прэм’ер-міністр Рэспублікі Карэя (1994—1995), Пасол Рэспублікі Карэя ў ЗША (1998—2000). * [[6 мая]]: [[Кавайе Егіэ Джыбрыл]] (86) — камерунскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, Прэзідэнт Нацыянальнага сходу Камеруна (1992—2026). * 6 мая: [[Тэд Цёрнер]] (87) — амерыканскі бізнесмен, заснавальнік тэлеканала [[CNN]]. * [[8 мая]]: [[Фестус Магае]] (86) — батсванскі дзяржаўны дзеяч, Прэзідэнт Батсваны (1998—2008). * [[12 мая]]: [[Уладзімір Кірылавіч Малчанаў]] (75) — расійскі тэле- і радыёвядучы, журналіст. * [[14 мая]]: [[Кшыштаф Пясевіч]] (80) — польскі адвакат, палітык, сцэнарыст, член Сената Рэспублікі Польшча (1991—1993, 1997—2011). * [[15 мая]]: [[Эдмунд Фелпс]] (92) — амерыканскі эканаміст, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па эканоміцы (2006). * [[16 мая]]: [[Фелісьен Кабуга]] (93) — адзін з галоўных абвінавачаных у датычнасці да [[генацыд у Руандзе|генацыду ў Руандзе]] ў 1994 годзе. * [[18 мая]]: [[Сцяпан Іванавіч Кубіў]] (64) — украінскі дзяржаўны і грамадскі дзеяч, палітык, Першы Віцэ-прэм’ер-міністр Украіны — Міністр эканамічнага развіцця і гандлю Украіны (2016—2019). * [[19 мая]]: [[Раман (Мацюшын)]] (71) — іераманах Рускай праваслаўнай царквы, паэт. * [[23 мая]]: [[Міхаіл Іванавіч Старавойтаў]] (74) — беларускі гісторык, кандыдат гістарычных навук (1980), дацэнт. * [[25 мая]]: [[Соні Ролінз]] (95) — амерыканскі джазавы тэнар-саксафаніст. * [[26 мая]]: [[Раіса Андрэеўна Баравікова]] (79) — беларуская [[пісьменніца]], [[перакладчыца]]. * 26 мая: [[Кодзі Танака]] (70) — [[Японія|японскі]] [[футбаліст]], ігрок нацыянальнай зборнай (1982—1984). * [[28 мая]]: [[Клод Лем’ё]] (60) — канадскі хакеіст. * 28 мая: [[Абд Рабу Мансур аль-Хадзі]] (80) — еменскі дзяржаўны, ваенны і палітычны дзеяч? Прэзідэнт Емена (2012—2022). * [[30 мая]]: [[Хуліа Ле Парк]] (97) — аргенцінскі мастак і скульптар. == Чэрвень == * [[4 чэрвеня]]: [[Маржан Сатрапі]] (56) — [[Францыя|французская]] [[пісьменніца]], карыкатурыстка, ілюстратарка, [[кінарэжысёр]]ка і аўтарка дзіцячых кніг [[іран]]скага паходжання. * [[10 чэрвеня]]: [[Уладас Гарастас]] (94) — літоўскі трэнер па баскетболе, заслужаны трэнер СССР. * 10 чэрвеня: [[Людміла Аляксееўна Чурсіна]] (84) — расійская актрыса тэатра і кіно, [[Народная артыстка СССР]] (1981). * [[13 чэрвеня]]: [[Барыс Валянцінавіч Ісачанка]] (67) — савецкі і беларускі стралок з лука, сярэбраны прызёр Алімпійскіх гульняў (1980). * [[18 чэрвеня]]: [[Франсуа Энглер]] (93) — бельгійскі фізік-тэарэтык, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (2013)<ref>[https://www.mk.ru/politics/2026/06/20/skonchalsya-nobelevskiy-laureat-fransua-engler.html Скончался нобелевский лауреат Франсуа Энглер]</ref>. * [[26 чэрвеня]]: [[Сяргей Барысавіч Іваноў]] (73) — расійскі дзяржаўны дзеяч, кіраўнік Адміністрацыі Прэзідэнта Расіі (2011—2016). * [[27 чэрвеня]]: [[Аляксандр Мікалаевіч Казека]] (67) — беларускі паэт<ref>[https://blr.belta.by/society/view/pajshou-z-zhytstsja-vjadomy-belaruski-paet-aljaksandr-kazeka-159760-2026/ Пайшоў з жыцця вядомы беларускі паэт Аляксандр Казека]</ref>. * 27 чэрвеня: [[Іван Кушнярук]] (34) — беларускі акцёр тэатру і кіно. == Ліпень == [[Файл:Cherginec.jpg|150px|thumb|[[Мікалай Іванавіч Чаргінец]]]] * [[5 ліпеня]]: [[Пётр Вікенцьевіч Садоўскі]] (85) — беларускі мовазнавец, палітык і дыпламат. * [[6 ліпеня]]: [[Уладзіслаў Людвігавіч Місевіч]] (81) — беларускі эстрадны музыкант, заслужаны артыст Беларускай ССР<ref>[https://people.onliner.by/2026/07/07/eshhe-vchera-katalsya-na-rolikax-umer-soosnovatel-legendarnyx-pesnyarov-vladislav-misevich «Еще вчера катался на роликах». Умер сооснователь легендарных «Песняров» Владислав Мисевич]</ref>. * [[7 ліпеня]]: [[Мікалай Іванавіч Чаргінец]] (88) — беларускі палітык і пісьменнік, народны пісьменнік Беларусі (2022)<ref>[https://zviazda.by/news/pamyer-narodny-pismennik-belarusi-mikalay-charginets/ Памёр народны пісьменнік Беларусі Мікалай Чаргінец]</ref>. * [[8 ліпеня]]: [[Боні Тайлер]] (75) — брытанская спявачка. * 8 ліпеня: [[Уолі Фанк]] (87) — амерыканскі астранаўт. * [[11 ліпеня]]: [[Ліндсі Грэм]] (71) — амерыканскі палітык, сенатар ЗША. * 11 ліпеня: [[Сусуму Танегава]] (86) — японскі малекулярны біёлаг, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне (1987). * [[12 ліпеня]]: [[Хамад бін Халіфа Аль Тані]] (74) — эмір Катара (1995—2013). * [[20 ліпеня]]: [[Ева Вежнавец]] (54) — беларуская пісьменніца, журналістка. * 20 ліпеня: [[Кевін Кіган]] (75) — англійскі футбаліст і трэнер. * [[21 ліпеня]]: [[Олаф Туфтэ]] (50) — нарвежскі вясляр (акадэмічнае веславанне), двухразовы алімпійскі чэмпіён (2004, 2008), двухразовы чэмпіён свету (2001, 2003). * [[23 ліпеня]]: [[Юрый Іосіфавіч Хашчавацкі]] (78) — беларускі кінарэжысёр, сцэнарыст, грамадскі дзеяч. * [[25 ліпеня]]: [[Леанід Юр’евіч Марголін]] (68) — [[Расія|расійскі]] [[музыкант]]-мультыінструменталіст, [[кампазітар]], [[аранжыроўшчык]]<ref>[https://aif.ru/incidents/umer-kompozitor-muzykant-i-drug-olega-mityaeva-leonid-margolin Умер композитор, музыкант и друг Олега Митяева Леонид Марголин]</ref>. * [[30 ліпеня]]: [[Казіміра Прунскене]] (83) — літоўскі дзяржаўны дзеяч, Прэм’ер-міністр Літвы (1990—1991). * 30 ліпеня: [[Манола Сола]] (62) — іспанскі акцёр. * 30 ліпеня: [[Іван Іванавіч Ядэшка]] (81) — савецкі баскетбаліст, алімпійскі чэмпіён (1972), чэмпіён свету (1974). * [[31 ліпеня]]: [[Франка Барэзі]] (66) — італьянскі футбаліст, чэмпіён свету (1982). == Жнівень == [[Файл:Alexander_Milinkevich_03.JPG|thumb|150px|Аляксандр Мілінкевіч]] * [[3 жніўня]]: [[Мая Тодараўна Кляшторная]] (89) — беларуская архітэктарка і грамадская дзяячка, даследчыца і захавальніца памяці ахвяр савецкіх рэпрэсій. * 3 жніўня: [[Уладзімір Мікалаевіч Шымаў]] (77) — беларускі вучоны і дзяржаўны дзеяч, [[Міністр эканомікі Рэспублікі Беларусь]] (1996—2002). * [[10 жніўня]]: [[Мікалай Іванавіч Казека]] (76) — беларускі трэнер па фрыстайле, чэмпіён СССР у скачках на батуце, заслужаны трэнер Беларускай ССР (1990). * [[11 жніўня]]: [[Аляксандр Уладзіміравіч Мілінкевіч]] (79) — беларускі навуковец, грамадскі дзеяч і палітык. * [[22 жніўня]]: [[Сійм Калас]] (77) — эстонскі палітык і эканаміст, Прэм’ер-міністр Эстоніі (2002—2003). * [[25 жніўня]]: [[Долі Партан]] (80) — амерыканская кантры-спявачка, кінаактрыса, філантроп. * [[26 жніўня]]: [[Петэр Надаш]] (83) — венгерскі празаік, драматург, эсэіст. * [[27 жніўня]]: [[Ратка Младзіч]] (83) — сербскі ваенны дзеяч, генерал, начальнік штаба [[Войска Рэспублікі Сербскай]] (1992—1995). * [[28 жніўня]]: [[Харальд V]] (89) — кароль Нарвегіі. * [[30 жніўня]]: [[Аляксандр Аляксандравіч Міхалевіч]] (87) — беларускі вучоны, акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (2000). * 30 жніўня: [[Таццяна Вікенцьеўна Шышкіна]] (69) — беларускі фізік, доктар фізіка-матэматычных навук (1995). == Верасень == * [[7 верасня]]: [[Вадзім Аляксандравіч Папоў]] (86) — беларускі дзяржаўны дзеяч, Старшыня Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь (2000—2004, 2007—2008)<ref>[https://blr.belta.by/society/view/u-minsku-razvitvajutstsa-z-belaruskim-palitychnym-i-dzjarzhaunym-dzejacham-vadzimam-papovym-162405-2026/ У Мінску развіталіся з беларускім палітычным і дзяржаўным дзеячам Вадзімам Паповым]</ref>. * [[17 верасня]]: [[Сяргей Уладзіміравіч Чэпікаў]] (59) — савецкі і расійскі біятланіст і лыжнік, дзяржаўны дзеяч, двухразовы алімпійскі чэмпіён (1988, 1994). * [[20 верасня]]: [[Таццяна Дзмітрыеўна Логінава]] (82) — савецкі і беларускі кінааператар, лаўрэат Дзяржаўнай прэміі СССР (1984). == Гл. таксама == * [[Спіс народжаных у 2026 годзе]] == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Афіцыйны сайт}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 2026 годзе| ]] [[Катэгорыя:Спісы памерлых паводле гадоў|2026]] jju1ltpvj4ov5qxu3y79kmiqt4van09 5202934 5202932 2026-09-20T21:07:43Z DobryBrat 5701 /* Жнівень */ [[Сяргей Іванавіч Касцян]] 5202934 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Кароткае апісанне|інфармацыйная старонка-спіс у праекце Вікімедыя}} {{Інфармацыйны спіс}} У гэтым спісе прадстаўлены пералік персон, памерлых у [[2026]] годзе. == Студзень == [[Файл:Louis_E_Brus.jpg|150px|thumb|[[Луіс Брус]]]] [[Файл:Catherine_O'Hara_at_the_2024_Toronto_International_Film_Festival_(cropped).jpg|150px|thumb|[[Кэтрын О’Хара]]]] * [[5 студзеня]]: [[Олдрыч Эймс]] (84) — супрацоўнік контрразведвальнага падраздзялення [[ЦРУ]] [[ЗША]], агент савецкіх і расійскіх спецслужбаў. * [[8 студзеня]]: [[Ульяна Ларыёнаўна Сямёнава]] (73) — латвійская савецкая баскетбалістка, двукразовая алімпійская чемпіёнка. * 8 студзеня: [[Антон Іванавіч Ятусевіч]] (79) — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі і паразіталогіі, рэктар [[Віцебская дзяржаўная акадэмія ветэрынарнай медыцыны|Віцебскай дзяржаўнай акадэміі ветэрынарнай медыцыны]] (1998—2016). * [[10 студзеня]]: [[Лаянел Расакавіч Адамс]] (31) — расійскі [[футбаліст]]<ref>[https://www.sport-express.ru/football/rfpl/reviews/eks-futbolist-cska-layonel-adams-pogib-posle-padeniya-iz-okna-v-podmoskove-podrobnosti-proisshestviya-2390299/ Трагедия в Подмосковье: воспитанник ЦСКА Адамс выпал из окна высотки и умер до приезда врачей]</ref>. * 10 студзеня: [[Анатоль Віктаравіч Кудзельскі]] (91) — беларускі вучоны ў галіне рэгіянальнай геалогіі і гідрагеалогіі, [[член-карэспандэнт НАН Беларусі|член-карэспандэнт Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1996). * [[11 студзеня]]: [[Васіль Іванавіч Бернік]] (79) — беларускі матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук (1986), прафесар (1992). * 11 студзеня: [[Луіс Брус]] (82) — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (2023). * [[13 студзеня]]: [[Георгіяс Васіліу]] (94) — кіпрскі палітык, Прэзідэнт Рэспублікі Кіпр (1988—1993). * [[14 студзеня]]: [[Фелікс Фёдаравіч Гумен]] (84) — беларускі мастак. * 14 студзеня: [[Ніна Уладзіміраўна Кожар]] (73) — беларускі архітэктар<ref>[http://www.bsa.by/news/BUA/14-yanvarya-2026-g-ushla-iz-jizni-nina-vladimirovna-kojar 14 января 2026 г. ушла из жизни Нина Владимировна Кожар]</ref>. * [[15 студзеня]]: [[Юрый Антонавіч Пышнік]] (83) — беларускі футбаліст, майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа, [[Заслужаны трэнер Рэспублікі Беларусь]]. * [[16 студзеня]]: [[Анатоль Дзмітрыевіч Забалоцкі]] (90) — беларускі кінааператар-пастаноўшчык, фотамастак, [[Заслужаны дзеяч мастацтваў БССР]] (1967). * [[21 студзеня]]: [[Юрый Уладзіміравіч Чонка]] (34) — украінскі [[футбол|футбаліст]], [[паўабаронца (футбол)|паўабаронца]]. * [[25 студзеня]]: [[Аляксандр Фёдаравіч Чарняўскі]] (87) — беларускі вучоны ў галіне інфарматыкі, акадэмік [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1994)<ref>[https://niipfp.bsu.by/index.php?p=events&i=0 Соболезнования в связи со смертью А. Ф. Чернявского]</ref>. * 25 студзеня: [[Лі Хе Чхан]] (73) — паўднёвакарэйскі палітык, Прэм’ер-міністр [[Паўднёвая Карэя|Рэспублікі Карэя]] (2004—2006). * [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] (71) — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка, лаўрэат прэмій «Эмі» (1982, 2020) і «Залаты глобус» (2021). == Люты == [[Файл:Константин Богданов.jpg|thumb|150px|[[Канстанцін Анатолевіч Багданаў|Канстанцін Багданаў]]]] [[Файл:Meeting of the families of the martyrs of the authority with the Leader of the Revolution on the birthday of Amir al-Mu'minin (peace be upon him) 58 (khamenei.ir, 2026) (cropped 3).jpg|thumb|150px|[[Алі Хаменеі]]]] * [[1 лютага]]: [[Уладзімір Аляксандравіч Ткачэнка]] (77) — беларускі [[мастак]]-[[жывапіс]]ец. * [[3 лютага]]: [[Саіф аль-Іслам Кадафі]] (53) — [[Лівія|лівійскі]] інжынер і палітычны дзеяч, доктар філасофіі, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. * [[8 лютага]]: [[Казімір Велікаселец]] (80) — беларускі рымска-каталіцкі царкоўны дзеяч, апостальскі адміністратар [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]] (2021)<ref>[https://catholic.by/3/news/18836-na-81-m-godze-zhytstsya-adysho-u-vechnasts-biskup-kazimir-velikaselets-najstarejshy-ierarkh-u-belarusi На 81-м годзе жыцця адышоў у вечнасць біскуп Казімір Велікаселец — найстарэйшы каталіцкі іерарх у Беларусі]</ref>. * [[10 лютага]]: [[Уладзімір Іванавіч Акулаў]] (71) — беларускі мастак-авангардыст<ref>[https://s-k.by/%D0%B2-%D1%81%D0%BB%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B0-%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%80%D0%B0-3/ В Слуцке горела квартира]</ref>. * 10 лютага: [[Міхась Губернатараў]] (79) — беларускі паэт, літаратуразнавец. * 10 лютага: [[Раман Міхайлавіч Цымбераў]] (44) — беларускі паэт, выдавец і кнігагандляр. * [[11 лютага]]: [[Дэвід Хейвуд Шварц]] (83) — амерыканскі дыпламат, Пасол ЗША у Беларусі (1992—1994)<ref>[https://www.tlyfh.com/obituary/david-swartz David’s Obituary]</ref>. * [[12 лютага]]: [[Бажэна Дыкель]] (77) — польская актрыса тэатра і кіно. * [[13 лютага]]: [[Рой Аляксандравіч Мядзведзеў]] (100) — савецкі і расійскі публіцыст, педагог, гісторык. * [[15 лютага]]: [[Роберт Дзюваль]] (95) — амерыканскі акцёр і кінарэжысёр. * 15 лютага: [[Людміла Уладзіміраўна Юрчанка]] (82) — украінская оперная спявачка. * [[16 лютага]]: [[Элені Глікадзі-Арвелер]] (99) — грэчаскі гісторык-візантыніст і ўніверсітэцкі прафесар. * [[21 лютага]]: [[Канстанцін Анатолевіч Багданаў]] (62) — расійскі філолаг, фалькларыст, семіётык, гісторык культуры. * [[22 лютага]]: [[Біргіта Андэрсан]] (92) — шведская актрыса і комік. * [[24 лютага]]: [[Цырыл Кола]] (98) — [[Лужычане|лужыцкі]] пісьменнік, перакладчык, драматург, літаратурны крытык і публіцыст. * [[25 лютага]]: [[Людвіг Скоці]] (77) — [[науру]]анскі палітык, [[Прэзідэнт Науру]] (2003, 2004—2007). * [[28 лютага]]: [[Азіз Насірзадэ]] (62) — [[іран]]скі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, міністр абароны. * 28 лютага: [[Махамад Пакпур]] (64) — іранскі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, генерал-маёр, галоўнакамандуючы [[КВІР|Корпуса вартавых ісламскай рэвалюцыі]]. * 28 лютага: [[Алі Хаменеі]] (86) — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч, Вышэйшы кіраўнік (Рахбар) Ірана<ref>[https://ria.ru/20260301/iran-2077576048.html Верховный лидер Ирана погиб]</ref>. == Сакавік == [[Файл:KariznaV.jpg|thumb|150px|Уладзімір Карызна]] [[Файл:Ali_Larijani,_2021-01-12_(cropped).jpg|thumb|150px|Алі Ларыджані]] [[Файл:Chuck_Norris_May_2015.jpg|thumb|150px|Чак Норыс]] * [[1 сакавіка]]: [[Давід Одсан]] (78) — [[Ісландыя|ісландскі]] дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Ісландыі]] (1991—2004). * [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна]] (87) — [[Беларусь|беларускі]] [[паэт]], [[перакладчык]]. * [[5 сакавіка]]: [[Яніс Стрэйчс]] (89) — латвійскі акцёр і рэжысёр. * [[6 сакавіка]]: [[Аляксандр Дзмітрыевіч Дулічэнка]] (84) — савецкі і эстонскі лінгвіст. * [[8 сакавіка]]: [[Энтані Джэймс Легет]] (87) — брытана-амерыканскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] (2003). * [[9 сакавіка]]: [[Георгій Якаўлевіч Галенчанка]] (89) — [[Беларусь|беларускі]] [[гісторык]]-[[медыявіст]], [[кнігазнавец]], [[скарыназнавец]]. * [[14 сакавіка]]: [[Крыстафер Сімс]] (83) — [[ЗША|амерыканскі]] эканаміст, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па эканоміцы|Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] (2011). * 14 сакавіка: [[Юрген Хабермас]] (96) — нямецкі [[філосаф]] і сацыёлаг. * [[16 сакавіка]]: [[Сяргей Апанасавіч Максіменка]] (71) — беларускі фізік, [[Доктар навук|доктар фізіка-матэматычных навук]] (1996), [[прафесар]] (2014)<ref>[https://inp.bsu.by/index.php/ru/institut-ru/novosti/494-sergej-afanasevic-maksimenko-13-08-1954-16-03-2026 Сергей Афанасьевич Максименко 13.08.1954 — 16.03.2026]</ref>. * [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] (67) — іранскі дзяржаўны дзеяч, сакратар Вышэйшага савета нацыянальнай бяспекі [[Ісламская Рэспубліка Іран|Ірана]]. * 17 сакавіка: [[Ілья II (Каталікос-Патрыярх Грузіі)|Ілья II]] (93) — [[Каталікос-Патрыярх Грузіі]]. * [[18 сакавіка]]: [[Хэйсукэ Хіранака]] (94) — японскі і амерыканскі [[матэматык]], лаўрэат Філдсаўскай прэміі (1970). * [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] (86) — [[ЗША|амерыканскі]] акцёр і майстар баявых мастацтваў. * [[20 сакавіка]]: [[Майкл Бішап]] (90) — [[ЗША|амерыканскі]] [[анколаг]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1989). * 20 сакавіка: [[Роберт Мюлер]] (81) — [[ЗША|амерыканскі]] дзяржаўны дзеяч, дырэктар [[ФБР]] (2001—2013). * 20 сакавіка: [[Філарэт (Патрыярх Кіеўскі)]] (97) — украінскі [[Праваслаўе|праваслаўны]] царкоўны дзеяч, [[архірэй]]. * 20 сакавіка: [[Уладзімір Канстанцінавіч Шумны]] (92) — савецкі і расійскі генетык, акадэмік [[АН СССР]] (1990)<ref>[https://rberega.info/archives/145176 В Новосибирске ушёл из жизни выдающийся генетик Владимир Шумный]</ref>. * [[22 сакавіка]]: [[Ліянель Жаспен]] (88) — французскі дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Францыі]] (1997—2002). * [[24 сакавіка]]: [[Біруце Галдзікас]] (79) — канадскі антраполаг, прыматолаг. * [[25 сакавіка]]: [[Мікалай Люцыянавіч Арлоў]] (73) — расійскі герпетолаг. * [[28 сакавіка]]: [[Зінаіда Дзмітрыеўна Гарачка]] (94) — Герой Сацыялістычнай Працы (1966). * [[29 сакавіка]]: [[Веслаў Мысліўскі]] (94) — польскі пісьменнік<ref>[https://wyborcza.pl/magazyn/7,124059,14719844,wszystko-co-mialem-do-powiedzenia-napisalem-rozmowa-z.html Wszystko, co miałem do powiedzenia, napisałem. Rozmowa z Wiesławem Myśliwskim]</ref>. * [[30 сакавіка]]: [[Алег Барысавіч Сонін]] (77) — беларускі кампазітар. * [[31 сакавіка]]: [[Эдуард Аляксандравіч Какшароў]] (50) — расійскі гандбаліст, Алімпійскі чэмпіён (2000), галоўны трэнер гандбольнага клуба «[[Мяшкоў Брэст]]» (2023—2026)<ref>[https://sport5.by/news/handball/Stali-izvestny-podrobnosti-smerti-Eduarda-Koksharova/ «Открыли номер — Эдика уже нет»: стали известны подробности смерти Кокшарова]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Красавік == * [[5 красавіка]]: [[Анатоль Леанідавіч Верабей]] (75) — беларускі літаратуразнавец, крытык, даследчык творчасці [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]]. * [[7 красавіка]]: [[Мірча Лучэску]] (80) — румынскі футбаліст і футбольны трэнер. * [[8 красавіка]]: [[Герд Вінер]] (89) — нямецкі жывапісец і графік. * [[11 красавіка]]: [[Марсель Нія Нджыфенджы]] (91) — камерунскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, Старшыня Сената Камеруна (2013—2026). * 11 красавіка: [[Ігар Адамавіч Ціткоўскі]] (70) — беларускі мастак-графік, гісторык архітэктуры Беларусі<ref>[https://rcntsluck.by/2026/04/11/ushyol-iz-zhizni-igor-titkovskij-hudozhnik-kraeved-letopisecz-sluczka/ Ушёл из жизни Игорь Титковский: художник, краевед, летописец Слуцка]</ref>. * [[13 красавіка]]: [[Уладзімір Сяргеевіч Экнадыёсаў]] (78) — беларускі артыст оперы (лірыка-драматычны тэнар), народны артыст Беларусі (1990). <ref>[https://www.sb.by/articles/ushel-iz-zhizni-narodnyy-artist-bssr-vladimir-eknadiosov.html Ушел из жизни народный артист БССР Владимир Экнадиосов]</ref> * [[14 красавіка]]: [[Галіна Іосіфаўна Марцінкевіч]] (90) — беларускі вучоны-географ<ref>[https://geo.bsu.by/index.php/department/kratk-letopis/fakultet-pomnit/2343-martsinkevich-galina-iosifovna.html Марцинкевич Галина Иосифовна]</ref>. * [[16 красавіка]]: [[Кадзуо Іманісі]] (85) — японскі футбаліст. * 16 красавіка: [[Мікалай Андрэевіч Кавалёў]] (88) — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі, акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (2003). * [[17 красавіка]]: [[Наталі Бай]] (77) — французская актрыса. * 17 красавіка: [[Вячаслаў Аляксандравіч Нікіфараў]] (83) — беларускі і расійскі акцёр кіно і тэлебачання, кінарэжысёр, сцэнарыст, педагог, Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларускай ССР (1981). * 17 красавіка: [[Барыс Алегавіч Юрцін]] (93) — беларускі архітэктар. * [[19 красавіка]]: [[Мухтар Шаханаў]] (83) — казахскі паэт, драматург і празаік, дэпутат Мажыліса Парламента Рэспублікі Казахстан, палітычны дзеяч. * [[23 красавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Куліковіч]] (58) — беларускі мовазнаўца, папулярызатар ведаў пра беларускую мову, галоўны рэдактар часопіса «Роднае слова» (2007—2009). * [[24 красавіка]]: [[Зоф’я Здыбіцка]] (97) — польскі філосаф. * [[25 красавіка]]: [[Садзіё Камара]] (47) — міністр абароны [[Малі]]. * [[30 красавіка]]: [[Георг Базеліц]] (88) — нямецкі жывапісец, графік і скульптар. == Май == [[Файл:Ted_Turner_April_1985_(cropped).jpg|thumb|150px|Тэд Цёрнер]] [[Файл:Raisa_Baravikova_(2021).jpg|thumb|150px|Раіса Баравікова]] * [[5 мая]]: [[Лі Хон Гу]] (91) — паўднёвакарэйскі палітычны дзеяч і дыпламат, Прэм’ер-міністр Рэспублікі Карэя (1994—1995), Пасол Рэспублікі Карэя ў ЗША (1998—2000). * [[6 мая]]: [[Кавайе Егіэ Джыбрыл]] (86) — камерунскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, Прэзідэнт Нацыянальнага сходу Камеруна (1992—2026). * 6 мая: [[Тэд Цёрнер]] (87) — амерыканскі бізнесмен, заснавальнік тэлеканала [[CNN]]. * [[8 мая]]: [[Фестус Магае]] (86) — батсванскі дзяржаўны дзеяч, Прэзідэнт Батсваны (1998—2008). * [[12 мая]]: [[Уладзімір Кірылавіч Малчанаў]] (75) — расійскі тэле- і радыёвядучы, журналіст. * [[14 мая]]: [[Кшыштаф Пясевіч]] (80) — польскі адвакат, палітык, сцэнарыст, член Сената Рэспублікі Польшча (1991—1993, 1997—2011). * [[15 мая]]: [[Эдмунд Фелпс]] (92) — амерыканскі эканаміст, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па эканоміцы (2006). * [[16 мая]]: [[Фелісьен Кабуга]] (93) — адзін з галоўных абвінавачаных у датычнасці да [[генацыд у Руандзе|генацыду ў Руандзе]] ў 1994 годзе. * [[18 мая]]: [[Сцяпан Іванавіч Кубіў]] (64) — украінскі дзяржаўны і грамадскі дзеяч, палітык, Першы Віцэ-прэм’ер-міністр Украіны — Міністр эканамічнага развіцця і гандлю Украіны (2016—2019). * [[19 мая]]: [[Раман (Мацюшын)]] (71) — іераманах Рускай праваслаўнай царквы, паэт. * [[23 мая]]: [[Міхаіл Іванавіч Старавойтаў]] (74) — беларускі гісторык, кандыдат гістарычных навук (1980), дацэнт. * [[25 мая]]: [[Соні Ролінз]] (95) — амерыканскі джазавы тэнар-саксафаніст. * [[26 мая]]: [[Раіса Андрэеўна Баравікова]] (79) — беларуская [[пісьменніца]], [[перакладчыца]]. * 26 мая: [[Кодзі Танака]] (70) — [[Японія|японскі]] [[футбаліст]], ігрок нацыянальнай зборнай (1982—1984). * [[28 мая]]: [[Клод Лем’ё]] (60) — канадскі хакеіст. * 28 мая: [[Абд Рабу Мансур аль-Хадзі]] (80) — еменскі дзяржаўны, ваенны і палітычны дзеяч? Прэзідэнт Емена (2012—2022). * [[30 мая]]: [[Хуліа Ле Парк]] (97) — аргенцінскі мастак і скульптар. == Чэрвень == * [[4 чэрвеня]]: [[Маржан Сатрапі]] (56) — [[Францыя|французская]] [[пісьменніца]], карыкатурыстка, ілюстратарка, [[кінарэжысёр]]ка і аўтарка дзіцячых кніг [[іран]]скага паходжання. * [[10 чэрвеня]]: [[Уладас Гарастас]] (94) — літоўскі трэнер па баскетболе, заслужаны трэнер СССР. * 10 чэрвеня: [[Людміла Аляксееўна Чурсіна]] (84) — расійская актрыса тэатра і кіно, [[Народная артыстка СССР]] (1981). * [[13 чэрвеня]]: [[Барыс Валянцінавіч Ісачанка]] (67) — савецкі і беларускі стралок з лука, сярэбраны прызёр Алімпійскіх гульняў (1980). * [[18 чэрвеня]]: [[Франсуа Энглер]] (93) — бельгійскі фізік-тэарэтык, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (2013)<ref>[https://www.mk.ru/politics/2026/06/20/skonchalsya-nobelevskiy-laureat-fransua-engler.html Скончался нобелевский лауреат Франсуа Энглер]</ref>. * [[26 чэрвеня]]: [[Сяргей Барысавіч Іваноў]] (73) — расійскі дзяржаўны дзеяч, кіраўнік Адміністрацыі Прэзідэнта Расіі (2011—2016). * [[27 чэрвеня]]: [[Аляксандр Мікалаевіч Казека]] (67) — беларускі паэт<ref>[https://blr.belta.by/society/view/pajshou-z-zhytstsja-vjadomy-belaruski-paet-aljaksandr-kazeka-159760-2026/ Пайшоў з жыцця вядомы беларускі паэт Аляксандр Казека]</ref>. * 27 чэрвеня: [[Іван Кушнярук]] (34) — беларускі акцёр тэатру і кіно. == Ліпень == [[Файл:Cherginec.jpg|150px|thumb|[[Мікалай Іванавіч Чаргінец]]]] * [[5 ліпеня]]: [[Пётр Вікенцьевіч Садоўскі]] (85) — беларускі мовазнавец, палітык і дыпламат. * [[6 ліпеня]]: [[Уладзіслаў Людвігавіч Місевіч]] (81) — беларускі эстрадны музыкант, заслужаны артыст Беларускай ССР<ref>[https://people.onliner.by/2026/07/07/eshhe-vchera-katalsya-na-rolikax-umer-soosnovatel-legendarnyx-pesnyarov-vladislav-misevich «Еще вчера катался на роликах». Умер сооснователь легендарных «Песняров» Владислав Мисевич]</ref>. * [[7 ліпеня]]: [[Мікалай Іванавіч Чаргінец]] (88) — беларускі палітык і пісьменнік, народны пісьменнік Беларусі (2022)<ref>[https://zviazda.by/news/pamyer-narodny-pismennik-belarusi-mikalay-charginets/ Памёр народны пісьменнік Беларусі Мікалай Чаргінец]</ref>. * [[8 ліпеня]]: [[Боні Тайлер]] (75) — брытанская спявачка. * 8 ліпеня: [[Уолі Фанк]] (87) — амерыканскі астранаўт. * [[11 ліпеня]]: [[Ліндсі Грэм]] (71) — амерыканскі палітык, сенатар ЗША. * 11 ліпеня: [[Сусуму Танегава]] (86) — японскі малекулярны біёлаг, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне (1987). * [[12 ліпеня]]: [[Хамад бін Халіфа Аль Тані]] (74) — эмір Катара (1995—2013). * [[20 ліпеня]]: [[Ева Вежнавец]] (54) — беларуская пісьменніца, журналістка. * 20 ліпеня: [[Кевін Кіган]] (75) — англійскі футбаліст і трэнер. * [[21 ліпеня]]: [[Олаф Туфтэ]] (50) — нарвежскі вясляр (акадэмічнае веславанне), двухразовы алімпійскі чэмпіён (2004, 2008), двухразовы чэмпіён свету (2001, 2003). * [[23 ліпеня]]: [[Юрый Іосіфавіч Хашчавацкі]] (78) — беларускі кінарэжысёр, сцэнарыст, грамадскі дзеяч. * [[25 ліпеня]]: [[Леанід Юр’евіч Марголін]] (68) — [[Расія|расійскі]] [[музыкант]]-мультыінструменталіст, [[кампазітар]], [[аранжыроўшчык]]<ref>[https://aif.ru/incidents/umer-kompozitor-muzykant-i-drug-olega-mityaeva-leonid-margolin Умер композитор, музыкант и друг Олега Митяева Леонид Марголин]</ref>. * [[30 ліпеня]]: [[Казіміра Прунскене]] (83) — літоўскі дзяржаўны дзеяч, Прэм’ер-міністр Літвы (1990—1991). * 30 ліпеня: [[Манола Сола]] (62) — іспанскі акцёр. * 30 ліпеня: [[Іван Іванавіч Ядэшка]] (81) — савецкі баскетбаліст, алімпійскі чэмпіён (1972), чэмпіён свету (1974). * [[31 ліпеня]]: [[Франка Барэзі]] (66) — італьянскі футбаліст, чэмпіён свету (1982). == Жнівень == [[Файл:Alexander_Milinkevich_03.JPG|thumb|150px|Аляксандр Мілінкевіч]] * [[3 жніўня]]: [[Мая Тодараўна Кляшторная]] (89) — беларуская архітэктарка і грамадская дзяячка, даследчыца і захавальніца памяці ахвяр савецкіх рэпрэсій. * 3 жніўня: [[Уладзімір Мікалаевіч Шымаў]] (77) — беларускі вучоны і дзяржаўны дзеяч, [[Міністр эканомікі Рэспублікі Беларусь]] (1996—2002). * [[10 жніўня]]: [[Мікалай Іванавіч Казека]] (76) — беларускі трэнер па фрыстайле, чэмпіён СССР у скачках на батуце, заслужаны трэнер Беларускай ССР (1990). * [[11 жніўня]]: [[Аляксандр Уладзіміравіч Мілінкевіч]] (79) — беларускі навуковец, грамадскі дзеяч і палітык. * [[21 жніўня]]: [[Сяргей Іванавіч Касцян]] (85) — беларускі дзяржаўны і палітычны дзеяч. * [[22 жніўня]]: [[Сійм Калас]] (77) — эстонскі палітык і эканаміст, Прэм’ер-міністр Эстоніі (2002—2003). * [[25 жніўня]]: [[Долі Партан]] (80) — амерыканская кантры-спявачка, кінаактрыса, філантроп. * [[26 жніўня]]: [[Петэр Надаш]] (83) — венгерскі празаік, драматург, эсэіст. * [[27 жніўня]]: [[Ратка Младзіч]] (83) — сербскі ваенны дзеяч, генерал, начальнік штаба [[Войска Рэспублікі Сербскай]] (1992—1995). * [[28 жніўня]]: [[Харальд V]] (89) — кароль Нарвегіі. * [[30 жніўня]]: [[Аляксандр Аляксандравіч Міхалевіч]] (87) — беларускі вучоны, акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (2000). * 30 жніўня: [[Таццяна Вікенцьеўна Шышкіна]] (69) — беларускі фізік, доктар фізіка-матэматычных навук (1995). == Верасень == * [[7 верасня]]: [[Вадзім Аляксандравіч Папоў]] (86) — беларускі дзяржаўны дзеяч, Старшыня Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь (2000—2004, 2007—2008)<ref>[https://blr.belta.by/society/view/u-minsku-razvitvajutstsa-z-belaruskim-palitychnym-i-dzjarzhaunym-dzejacham-vadzimam-papovym-162405-2026/ У Мінску развіталіся з беларускім палітычным і дзяржаўным дзеячам Вадзімам Паповым]</ref>. * [[17 верасня]]: [[Сяргей Уладзіміравіч Чэпікаў]] (59) — савецкі і расійскі біятланіст і лыжнік, дзяржаўны дзеяч, двухразовы алімпійскі чэмпіён (1988, 1994). * [[20 верасня]]: [[Таццяна Дзмітрыеўна Логінава]] (82) — савецкі і беларускі кінааператар, лаўрэат Дзяржаўнай прэміі СССР (1984). == Гл. таксама == * [[Спіс народжаных у 2026 годзе]] == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Афіцыйны сайт}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 2026 годзе| ]] [[Катэгорыя:Спісы памерлых паводле гадоў|2026]] b2svs3btul1lljk3c4k1g4q8atmbahi 5202936 5202934 2026-09-20T21:10:46Z DobryBrat 5701 /* Жнівень */ [[Анатоль Мікалаевіч Міхайлаў]] 5202936 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Кароткае апісанне|інфармацыйная старонка-спіс у праекце Вікімедыя}} {{Інфармацыйны спіс}} У гэтым спісе прадстаўлены пералік персон, памерлых у [[2026]] годзе. == Студзень == [[Файл:Louis_E_Brus.jpg|150px|thumb|[[Луіс Брус]]]] [[Файл:Catherine_O'Hara_at_the_2024_Toronto_International_Film_Festival_(cropped).jpg|150px|thumb|[[Кэтрын О’Хара]]]] * [[5 студзеня]]: [[Олдрыч Эймс]] (84) — супрацоўнік контрразведвальнага падраздзялення [[ЦРУ]] [[ЗША]], агент савецкіх і расійскіх спецслужбаў. * [[8 студзеня]]: [[Ульяна Ларыёнаўна Сямёнава]] (73) — латвійская савецкая баскетбалістка, двукразовая алімпійская чемпіёнка. * 8 студзеня: [[Антон Іванавіч Ятусевіч]] (79) — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі і паразіталогіі, рэктар [[Віцебская дзяржаўная акадэмія ветэрынарнай медыцыны|Віцебскай дзяржаўнай акадэміі ветэрынарнай медыцыны]] (1998—2016). * [[10 студзеня]]: [[Лаянел Расакавіч Адамс]] (31) — расійскі [[футбаліст]]<ref>[https://www.sport-express.ru/football/rfpl/reviews/eks-futbolist-cska-layonel-adams-pogib-posle-padeniya-iz-okna-v-podmoskove-podrobnosti-proisshestviya-2390299/ Трагедия в Подмосковье: воспитанник ЦСКА Адамс выпал из окна высотки и умер до приезда врачей]</ref>. * 10 студзеня: [[Анатоль Віктаравіч Кудзельскі]] (91) — беларускі вучоны ў галіне рэгіянальнай геалогіі і гідрагеалогіі, [[член-карэспандэнт НАН Беларусі|член-карэспандэнт Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1996). * [[11 студзеня]]: [[Васіль Іванавіч Бернік]] (79) — беларускі матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук (1986), прафесар (1992). * 11 студзеня: [[Луіс Брус]] (82) — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (2023). * [[13 студзеня]]: [[Георгіяс Васіліу]] (94) — кіпрскі палітык, Прэзідэнт Рэспублікі Кіпр (1988—1993). * [[14 студзеня]]: [[Фелікс Фёдаравіч Гумен]] (84) — беларускі мастак. * 14 студзеня: [[Ніна Уладзіміраўна Кожар]] (73) — беларускі архітэктар<ref>[http://www.bsa.by/news/BUA/14-yanvarya-2026-g-ushla-iz-jizni-nina-vladimirovna-kojar 14 января 2026 г. ушла из жизни Нина Владимировна Кожар]</ref>. * [[15 студзеня]]: [[Юрый Антонавіч Пышнік]] (83) — беларускі футбаліст, майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа, [[Заслужаны трэнер Рэспублікі Беларусь]]. * [[16 студзеня]]: [[Анатоль Дзмітрыевіч Забалоцкі]] (90) — беларускі кінааператар-пастаноўшчык, фотамастак, [[Заслужаны дзеяч мастацтваў БССР]] (1967). * [[21 студзеня]]: [[Юрый Уладзіміравіч Чонка]] (34) — украінскі [[футбол|футбаліст]], [[паўабаронца (футбол)|паўабаронца]]. * [[25 студзеня]]: [[Аляксандр Фёдаравіч Чарняўскі]] (87) — беларускі вучоны ў галіне інфарматыкі, акадэмік [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1994)<ref>[https://niipfp.bsu.by/index.php?p=events&i=0 Соболезнования в связи со смертью А. Ф. Чернявского]</ref>. * 25 студзеня: [[Лі Хе Чхан]] (73) — паўднёвакарэйскі палітык, Прэм’ер-міністр [[Паўднёвая Карэя|Рэспублікі Карэя]] (2004—2006). * [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] (71) — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка, лаўрэат прэмій «Эмі» (1982, 2020) і «Залаты глобус» (2021). == Люты == [[Файл:Константин Богданов.jpg|thumb|150px|[[Канстанцін Анатолевіч Багданаў|Канстанцін Багданаў]]]] [[Файл:Meeting of the families of the martyrs of the authority with the Leader of the Revolution on the birthday of Amir al-Mu'minin (peace be upon him) 58 (khamenei.ir, 2026) (cropped 3).jpg|thumb|150px|[[Алі Хаменеі]]]] * [[1 лютага]]: [[Уладзімір Аляксандравіч Ткачэнка]] (77) — беларускі [[мастак]]-[[жывапіс]]ец. * [[3 лютага]]: [[Саіф аль-Іслам Кадафі]] (53) — [[Лівія|лівійскі]] інжынер і палітычны дзеяч, доктар філасофіі, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. * [[8 лютага]]: [[Казімір Велікаселец]] (80) — беларускі рымска-каталіцкі царкоўны дзеяч, апостальскі адміністратар [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]] (2021)<ref>[https://catholic.by/3/news/18836-na-81-m-godze-zhytstsya-adysho-u-vechnasts-biskup-kazimir-velikaselets-najstarejshy-ierarkh-u-belarusi На 81-м годзе жыцця адышоў у вечнасць біскуп Казімір Велікаселец — найстарэйшы каталіцкі іерарх у Беларусі]</ref>. * [[10 лютага]]: [[Уладзімір Іванавіч Акулаў]] (71) — беларускі мастак-авангардыст<ref>[https://s-k.by/%D0%B2-%D1%81%D0%BB%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B0-%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%80%D0%B0-3/ В Слуцке горела квартира]</ref>. * 10 лютага: [[Міхась Губернатараў]] (79) — беларускі паэт, літаратуразнавец. * 10 лютага: [[Раман Міхайлавіч Цымбераў]] (44) — беларускі паэт, выдавец і кнігагандляр. * [[11 лютага]]: [[Дэвід Хейвуд Шварц]] (83) — амерыканскі дыпламат, Пасол ЗША у Беларусі (1992—1994)<ref>[https://www.tlyfh.com/obituary/david-swartz David’s Obituary]</ref>. * [[12 лютага]]: [[Бажэна Дыкель]] (77) — польская актрыса тэатра і кіно. * [[13 лютага]]: [[Рой Аляксандравіч Мядзведзеў]] (100) — савецкі і расійскі публіцыст, педагог, гісторык. * [[15 лютага]]: [[Роберт Дзюваль]] (95) — амерыканскі акцёр і кінарэжысёр. * 15 лютага: [[Людміла Уладзіміраўна Юрчанка]] (82) — украінская оперная спявачка. * [[16 лютага]]: [[Элені Глікадзі-Арвелер]] (99) — грэчаскі гісторык-візантыніст і ўніверсітэцкі прафесар. * [[21 лютага]]: [[Канстанцін Анатолевіч Багданаў]] (62) — расійскі філолаг, фалькларыст, семіётык, гісторык культуры. * [[22 лютага]]: [[Біргіта Андэрсан]] (92) — шведская актрыса і комік. * [[24 лютага]]: [[Цырыл Кола]] (98) — [[Лужычане|лужыцкі]] пісьменнік, перакладчык, драматург, літаратурны крытык і публіцыст. * [[25 лютага]]: [[Людвіг Скоці]] (77) — [[науру]]анскі палітык, [[Прэзідэнт Науру]] (2003, 2004—2007). * [[28 лютага]]: [[Азіз Насірзадэ]] (62) — [[іран]]скі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, міністр абароны. * 28 лютага: [[Махамад Пакпур]] (64) — іранскі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, генерал-маёр, галоўнакамандуючы [[КВІР|Корпуса вартавых ісламскай рэвалюцыі]]. * 28 лютага: [[Алі Хаменеі]] (86) — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч, Вышэйшы кіраўнік (Рахбар) Ірана<ref>[https://ria.ru/20260301/iran-2077576048.html Верховный лидер Ирана погиб]</ref>. == Сакавік == [[Файл:KariznaV.jpg|thumb|150px|Уладзімір Карызна]] [[Файл:Ali_Larijani,_2021-01-12_(cropped).jpg|thumb|150px|Алі Ларыджані]] [[Файл:Chuck_Norris_May_2015.jpg|thumb|150px|Чак Норыс]] * [[1 сакавіка]]: [[Давід Одсан]] (78) — [[Ісландыя|ісландскі]] дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Ісландыі]] (1991—2004). * [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна]] (87) — [[Беларусь|беларускі]] [[паэт]], [[перакладчык]]. * [[5 сакавіка]]: [[Яніс Стрэйчс]] (89) — латвійскі акцёр і рэжысёр. * [[6 сакавіка]]: [[Аляксандр Дзмітрыевіч Дулічэнка]] (84) — савецкі і эстонскі лінгвіст. * [[8 сакавіка]]: [[Энтані Джэймс Легет]] (87) — брытана-амерыканскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] (2003). * [[9 сакавіка]]: [[Георгій Якаўлевіч Галенчанка]] (89) — [[Беларусь|беларускі]] [[гісторык]]-[[медыявіст]], [[кнігазнавец]], [[скарыназнавец]]. * [[14 сакавіка]]: [[Крыстафер Сімс]] (83) — [[ЗША|амерыканскі]] эканаміст, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па эканоміцы|Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] (2011). * 14 сакавіка: [[Юрген Хабермас]] (96) — нямецкі [[філосаф]] і сацыёлаг. * [[16 сакавіка]]: [[Сяргей Апанасавіч Максіменка]] (71) — беларускі фізік, [[Доктар навук|доктар фізіка-матэматычных навук]] (1996), [[прафесар]] (2014)<ref>[https://inp.bsu.by/index.php/ru/institut-ru/novosti/494-sergej-afanasevic-maksimenko-13-08-1954-16-03-2026 Сергей Афанасьевич Максименко 13.08.1954 — 16.03.2026]</ref>. * [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] (67) — іранскі дзяржаўны дзеяч, сакратар Вышэйшага савета нацыянальнай бяспекі [[Ісламская Рэспубліка Іран|Ірана]]. * 17 сакавіка: [[Ілья II (Каталікос-Патрыярх Грузіі)|Ілья II]] (93) — [[Каталікос-Патрыярх Грузіі]]. * [[18 сакавіка]]: [[Хэйсукэ Хіранака]] (94) — японскі і амерыканскі [[матэматык]], лаўрэат Філдсаўскай прэміі (1970). * [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] (86) — [[ЗША|амерыканскі]] акцёр і майстар баявых мастацтваў. * [[20 сакавіка]]: [[Майкл Бішап]] (90) — [[ЗША|амерыканскі]] [[анколаг]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1989). * 20 сакавіка: [[Роберт Мюлер]] (81) — [[ЗША|амерыканскі]] дзяржаўны дзеяч, дырэктар [[ФБР]] (2001—2013). * 20 сакавіка: [[Філарэт (Патрыярх Кіеўскі)]] (97) — украінскі [[Праваслаўе|праваслаўны]] царкоўны дзеяч, [[архірэй]]. * 20 сакавіка: [[Уладзімір Канстанцінавіч Шумны]] (92) — савецкі і расійскі генетык, акадэмік [[АН СССР]] (1990)<ref>[https://rberega.info/archives/145176 В Новосибирске ушёл из жизни выдающийся генетик Владимир Шумный]</ref>. * [[22 сакавіка]]: [[Ліянель Жаспен]] (88) — французскі дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Францыі]] (1997—2002). * [[24 сакавіка]]: [[Біруце Галдзікас]] (79) — канадскі антраполаг, прыматолаг. * [[25 сакавіка]]: [[Мікалай Люцыянавіч Арлоў]] (73) — расійскі герпетолаг. * [[28 сакавіка]]: [[Зінаіда Дзмітрыеўна Гарачка]] (94) — Герой Сацыялістычнай Працы (1966). * [[29 сакавіка]]: [[Веслаў Мысліўскі]] (94) — польскі пісьменнік<ref>[https://wyborcza.pl/magazyn/7,124059,14719844,wszystko-co-mialem-do-powiedzenia-napisalem-rozmowa-z.html Wszystko, co miałem do powiedzenia, napisałem. Rozmowa z Wiesławem Myśliwskim]</ref>. * [[30 сакавіка]]: [[Алег Барысавіч Сонін]] (77) — беларускі кампазітар. * [[31 сакавіка]]: [[Эдуард Аляксандравіч Какшароў]] (50) — расійскі гандбаліст, Алімпійскі чэмпіён (2000), галоўны трэнер гандбольнага клуба «[[Мяшкоў Брэст]]» (2023—2026)<ref>[https://sport5.by/news/handball/Stali-izvestny-podrobnosti-smerti-Eduarda-Koksharova/ «Открыли номер — Эдика уже нет»: стали известны подробности смерти Кокшарова]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Красавік == * [[5 красавіка]]: [[Анатоль Леанідавіч Верабей]] (75) — беларускі літаратуразнавец, крытык, даследчык творчасці [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]]. * [[7 красавіка]]: [[Мірча Лучэску]] (80) — румынскі футбаліст і футбольны трэнер. * [[8 красавіка]]: [[Герд Вінер]] (89) — нямецкі жывапісец і графік. * [[11 красавіка]]: [[Марсель Нія Нджыфенджы]] (91) — камерунскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, Старшыня Сената Камеруна (2013—2026). * 11 красавіка: [[Ігар Адамавіч Ціткоўскі]] (70) — беларускі мастак-графік, гісторык архітэктуры Беларусі<ref>[https://rcntsluck.by/2026/04/11/ushyol-iz-zhizni-igor-titkovskij-hudozhnik-kraeved-letopisecz-sluczka/ Ушёл из жизни Игорь Титковский: художник, краевед, летописец Слуцка]</ref>. * [[13 красавіка]]: [[Уладзімір Сяргеевіч Экнадыёсаў]] (78) — беларускі артыст оперы (лірыка-драматычны тэнар), народны артыст Беларусі (1990). <ref>[https://www.sb.by/articles/ushel-iz-zhizni-narodnyy-artist-bssr-vladimir-eknadiosov.html Ушел из жизни народный артист БССР Владимир Экнадиосов]</ref> * [[14 красавіка]]: [[Галіна Іосіфаўна Марцінкевіч]] (90) — беларускі вучоны-географ<ref>[https://geo.bsu.by/index.php/department/kratk-letopis/fakultet-pomnit/2343-martsinkevich-galina-iosifovna.html Марцинкевич Галина Иосифовна]</ref>. * [[16 красавіка]]: [[Кадзуо Іманісі]] (85) — японскі футбаліст. * 16 красавіка: [[Мікалай Андрэевіч Кавалёў]] (88) — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі, акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (2003). * [[17 красавіка]]: [[Наталі Бай]] (77) — французская актрыса. * 17 красавіка: [[Вячаслаў Аляксандравіч Нікіфараў]] (83) — беларускі і расійскі акцёр кіно і тэлебачання, кінарэжысёр, сцэнарыст, педагог, Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларускай ССР (1981). * 17 красавіка: [[Барыс Алегавіч Юрцін]] (93) — беларускі архітэктар. * [[19 красавіка]]: [[Мухтар Шаханаў]] (83) — казахскі паэт, драматург і празаік, дэпутат Мажыліса Парламента Рэспублікі Казахстан, палітычны дзеяч. * [[23 красавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Куліковіч]] (58) — беларускі мовазнаўца, папулярызатар ведаў пра беларускую мову, галоўны рэдактар часопіса «Роднае слова» (2007—2009). * [[24 красавіка]]: [[Зоф’я Здыбіцка]] (97) — польскі філосаф. * [[25 красавіка]]: [[Садзіё Камара]] (47) — міністр абароны [[Малі]]. * [[30 красавіка]]: [[Георг Базеліц]] (88) — нямецкі жывапісец, графік і скульптар. == Май == [[Файл:Ted_Turner_April_1985_(cropped).jpg|thumb|150px|Тэд Цёрнер]] [[Файл:Raisa_Baravikova_(2021).jpg|thumb|150px|Раіса Баравікова]] * [[5 мая]]: [[Лі Хон Гу]] (91) — паўднёвакарэйскі палітычны дзеяч і дыпламат, Прэм’ер-міністр Рэспублікі Карэя (1994—1995), Пасол Рэспублікі Карэя ў ЗША (1998—2000). * [[6 мая]]: [[Кавайе Егіэ Джыбрыл]] (86) — камерунскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, Прэзідэнт Нацыянальнага сходу Камеруна (1992—2026). * 6 мая: [[Тэд Цёрнер]] (87) — амерыканскі бізнесмен, заснавальнік тэлеканала [[CNN]]. * [[8 мая]]: [[Фестус Магае]] (86) — батсванскі дзяржаўны дзеяч, Прэзідэнт Батсваны (1998—2008). * [[12 мая]]: [[Уладзімір Кірылавіч Малчанаў]] (75) — расійскі тэле- і радыёвядучы, журналіст. * [[14 мая]]: [[Кшыштаф Пясевіч]] (80) — польскі адвакат, палітык, сцэнарыст, член Сената Рэспублікі Польшча (1991—1993, 1997—2011). * [[15 мая]]: [[Эдмунд Фелпс]] (92) — амерыканскі эканаміст, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па эканоміцы (2006). * [[16 мая]]: [[Фелісьен Кабуга]] (93) — адзін з галоўных абвінавачаных у датычнасці да [[генацыд у Руандзе|генацыду ў Руандзе]] ў 1994 годзе. * [[18 мая]]: [[Сцяпан Іванавіч Кубіў]] (64) — украінскі дзяржаўны і грамадскі дзеяч, палітык, Першы Віцэ-прэм’ер-міністр Украіны — Міністр эканамічнага развіцця і гандлю Украіны (2016—2019). * [[19 мая]]: [[Раман (Мацюшын)]] (71) — іераманах Рускай праваслаўнай царквы, паэт. * [[23 мая]]: [[Міхаіл Іванавіч Старавойтаў]] (74) — беларускі гісторык, кандыдат гістарычных навук (1980), дацэнт. * [[25 мая]]: [[Соні Ролінз]] (95) — амерыканскі джазавы тэнар-саксафаніст. * [[26 мая]]: [[Раіса Андрэеўна Баравікова]] (79) — беларуская [[пісьменніца]], [[перакладчыца]]. * 26 мая: [[Кодзі Танака]] (70) — [[Японія|японскі]] [[футбаліст]], ігрок нацыянальнай зборнай (1982—1984). * [[28 мая]]: [[Клод Лем’ё]] (60) — канадскі хакеіст. * 28 мая: [[Абд Рабу Мансур аль-Хадзі]] (80) — еменскі дзяржаўны, ваенны і палітычны дзеяч? Прэзідэнт Емена (2012—2022). * [[30 мая]]: [[Хуліа Ле Парк]] (97) — аргенцінскі мастак і скульптар. == Чэрвень == * [[4 чэрвеня]]: [[Маржан Сатрапі]] (56) — [[Францыя|французская]] [[пісьменніца]], карыкатурыстка, ілюстратарка, [[кінарэжысёр]]ка і аўтарка дзіцячых кніг [[іран]]скага паходжання. * [[10 чэрвеня]]: [[Уладас Гарастас]] (94) — літоўскі трэнер па баскетболе, заслужаны трэнер СССР. * 10 чэрвеня: [[Людміла Аляксееўна Чурсіна]] (84) — расійская актрыса тэатра і кіно, [[Народная артыстка СССР]] (1981). * [[13 чэрвеня]]: [[Барыс Валянцінавіч Ісачанка]] (67) — савецкі і беларускі стралок з лука, сярэбраны прызёр Алімпійскіх гульняў (1980). * [[18 чэрвеня]]: [[Франсуа Энглер]] (93) — бельгійскі фізік-тэарэтык, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (2013)<ref>[https://www.mk.ru/politics/2026/06/20/skonchalsya-nobelevskiy-laureat-fransua-engler.html Скончался нобелевский лауреат Франсуа Энглер]</ref>. * [[26 чэрвеня]]: [[Сяргей Барысавіч Іваноў]] (73) — расійскі дзяржаўны дзеяч, кіраўнік Адміністрацыі Прэзідэнта Расіі (2011—2016). * [[27 чэрвеня]]: [[Аляксандр Мікалаевіч Казека]] (67) — беларускі паэт<ref>[https://blr.belta.by/society/view/pajshou-z-zhytstsja-vjadomy-belaruski-paet-aljaksandr-kazeka-159760-2026/ Пайшоў з жыцця вядомы беларускі паэт Аляксандр Казека]</ref>. * 27 чэрвеня: [[Іван Кушнярук]] (34) — беларускі акцёр тэатру і кіно. == Ліпень == [[Файл:Cherginec.jpg|150px|thumb|[[Мікалай Іванавіч Чаргінец]]]] * [[5 ліпеня]]: [[Пётр Вікенцьевіч Садоўскі]] (85) — беларускі мовазнавец, палітык і дыпламат. * [[6 ліпеня]]: [[Уладзіслаў Людвігавіч Місевіч]] (81) — беларускі эстрадны музыкант, заслужаны артыст Беларускай ССР<ref>[https://people.onliner.by/2026/07/07/eshhe-vchera-katalsya-na-rolikax-umer-soosnovatel-legendarnyx-pesnyarov-vladislav-misevich «Еще вчера катался на роликах». Умер сооснователь легендарных «Песняров» Владислав Мисевич]</ref>. * [[7 ліпеня]]: [[Мікалай Іванавіч Чаргінец]] (88) — беларускі палітык і пісьменнік, народны пісьменнік Беларусі (2022)<ref>[https://zviazda.by/news/pamyer-narodny-pismennik-belarusi-mikalay-charginets/ Памёр народны пісьменнік Беларусі Мікалай Чаргінец]</ref>. * [[8 ліпеня]]: [[Боні Тайлер]] (75) — брытанская спявачка. * 8 ліпеня: [[Уолі Фанк]] (87) — амерыканскі астранаўт. * [[11 ліпеня]]: [[Ліндсі Грэм]] (71) — амерыканскі палітык, сенатар ЗША. * 11 ліпеня: [[Сусуму Танегава]] (86) — японскі малекулярны біёлаг, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне (1987). * [[12 ліпеня]]: [[Хамад бін Халіфа Аль Тані]] (74) — эмір Катара (1995—2013). * [[20 ліпеня]]: [[Ева Вежнавец]] (54) — беларуская пісьменніца, журналістка. * 20 ліпеня: [[Кевін Кіган]] (75) — англійскі футбаліст і трэнер. * [[21 ліпеня]]: [[Олаф Туфтэ]] (50) — нарвежскі вясляр (акадэмічнае веславанне), двухразовы алімпійскі чэмпіён (2004, 2008), двухразовы чэмпіён свету (2001, 2003). * [[23 ліпеня]]: [[Юрый Іосіфавіч Хашчавацкі]] (78) — беларускі кінарэжысёр, сцэнарыст, грамадскі дзеяч. * [[25 ліпеня]]: [[Леанід Юр’евіч Марголін]] (68) — [[Расія|расійскі]] [[музыкант]]-мультыінструменталіст, [[кампазітар]], [[аранжыроўшчык]]<ref>[https://aif.ru/incidents/umer-kompozitor-muzykant-i-drug-olega-mityaeva-leonid-margolin Умер композитор, музыкант и друг Олега Митяева Леонид Марголин]</ref>. * [[30 ліпеня]]: [[Казіміра Прунскене]] (83) — літоўскі дзяржаўны дзеяч, Прэм’ер-міністр Літвы (1990—1991). * 30 ліпеня: [[Манола Сола]] (62) — іспанскі акцёр. * 30 ліпеня: [[Іван Іванавіч Ядэшка]] (81) — савецкі баскетбаліст, алімпійскі чэмпіён (1972), чэмпіён свету (1974). * [[31 ліпеня]]: [[Франка Барэзі]] (66) — італьянскі футбаліст, чэмпіён свету (1982). == Жнівень == [[Файл:Alexander_Milinkevich_03.JPG|thumb|150px|Аляксандр Мілінкевіч]] * [[3 жніўня]]: [[Мая Тодараўна Кляшторная]] (89) — беларуская архітэктарка і грамадская дзяячка, даследчыца і захавальніца памяці ахвяр савецкіх рэпрэсій. * 3 жніўня: [[Уладзімір Мікалаевіч Шымаў]] (77) — беларускі вучоны і дзяржаўны дзеяч, [[Міністр эканомікі Рэспублікі Беларусь]] (1996—2002). * [[10 жніўня]]: [[Мікалай Іванавіч Казека]] (76) — беларускі трэнер па фрыстайле, чэмпіён СССР у скачках на батуце, заслужаны трэнер Беларускай ССР (1990). * [[11 жніўня]]: [[Аляксандр Уладзіміравіч Мілінкевіч]] (79) — беларускі навуковец, грамадскі дзеяч і палітык. * [[14 жніўня]]: [[Анатоль Мікалаевіч Міхайлаў]] (89) — беларускі вучоны ў галіне медыцыны, доктар медыцынскіх навук (1974), акадэмік НАН Беларусі (2003). * [[21 жніўня]]: [[Сяргей Іванавіч Касцян]] (85) — беларускі дзяржаўны і палітычны дзеяч. * [[22 жніўня]]: [[Сійм Калас]] (77) — эстонскі палітык і эканаміст, Прэм’ер-міністр Эстоніі (2002—2003). * [[25 жніўня]]: [[Долі Партан]] (80) — амерыканская кантры-спявачка, кінаактрыса, філантроп. * [[26 жніўня]]: [[Петэр Надаш]] (83) — венгерскі празаік, драматург, эсэіст. * [[27 жніўня]]: [[Ратка Младзіч]] (83) — сербскі ваенны дзеяч, генерал, начальнік штаба [[Войска Рэспублікі Сербскай]] (1992—1995). * [[28 жніўня]]: [[Харальд V]] (89) — кароль Нарвегіі. * [[30 жніўня]]: [[Аляксандр Аляксандравіч Міхалевіч]] (87) — беларускі вучоны, акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (2000). * 30 жніўня: [[Таццяна Вікенцьеўна Шышкіна]] (69) — беларускі фізік, доктар фізіка-матэматычных навук (1995). == Верасень == * [[7 верасня]]: [[Вадзім Аляксандравіч Папоў]] (86) — беларускі дзяржаўны дзеяч, Старшыня Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь (2000—2004, 2007—2008)<ref>[https://blr.belta.by/society/view/u-minsku-razvitvajutstsa-z-belaruskim-palitychnym-i-dzjarzhaunym-dzejacham-vadzimam-papovym-162405-2026/ У Мінску развіталіся з беларускім палітычным і дзяржаўным дзеячам Вадзімам Паповым]</ref>. * [[17 верасня]]: [[Сяргей Уладзіміравіч Чэпікаў]] (59) — савецкі і расійскі біятланіст і лыжнік, дзяржаўны дзеяч, двухразовы алімпійскі чэмпіён (1988, 1994). * [[20 верасня]]: [[Таццяна Дзмітрыеўна Логінава]] (82) — савецкі і беларускі кінааператар, лаўрэат Дзяржаўнай прэміі СССР (1984). == Гл. таксама == * [[Спіс народжаных у 2026 годзе]] == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Афіцыйны сайт}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 2026 годзе| ]] [[Катэгорыя:Спісы памерлых паводле гадоў|2026]] jh2ij8czgtlb1tom96l5squygyhx11c 0 797974 5202941 5166198 2026-09-20T21:57:30Z JerzyKundrat 174 /* Літаратура */ 5202941 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Моўчан}} {{Мастак}} '''Міхаіл Аляксеевіч Моўчан''' ({{ВДП}} — 2014{{крыніца?}}) — беларускі мастак, графік і жывапісец. == Біяграфія == Нарадзіўся 7 красавіка 1925 года ў вёсцы [[Купіск]]{{sfn|БелЭн|2000|с=530}} [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] (цяпер — [[Навагрудскі раён]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]). У 1939—1956 гадах жыў у [[Аргенціна|Аргенціне]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://socrealizm.com.ua/gallery/artist/movchan-ma-1925|title=Мовчан Михаил Алексеевич цена картин, купить, продать, оценить картину советского художника|website=socrealizm.com.ua|access-date=2026-01-07}}</ref>. Па вяртанні ў Беларусь скончыў [[Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкі інстытут]] у 1962 годзе{{sfn|БелЭн|2000|с=530}}. Дыпломная праца — серыя графічных лістоў у тэхніцы літаграфіі «У пошуках лепшага жыцця» (уключала творы «Эмігранты», «Працы!», «Страйк», «Разгон дэманстрацыі»)<ref name=":0" />. З 1961 года браў удзел у рэспубліканскіх і ўсесаюзных выставах.<ref name=":0" /> У 1962—1974 гадах сумяшчаў творчую дзейнасць з педагагічнай, працаваў выкладчыкам у [[Мінскі дзяржаўны педагагічны інстытут імя Максіма Горкага|Мінскім дзяржаўным педагагічным інстытуце імя Максіма Горкага]].<ref name=":0" /> == Творчасць == Працуе ў галіне [[Станковая графіка|станковай графікі]] і [[жывапіс]]у.{{sfn|БелЭн|2000|с=530}} У сваёй графічнай практыцы выкарыстоўвае шырокі спектр тэхнік: [[Лінагравюра|лінагравюру]], [[Літаграфія|літаграфію]], [[афорт]], [[пастэль]], [[рысунак вугалем]], таксама стварае ў жанры [[плакат]]а. Асноўныя тэмы яго станковых лістоў гэта мірная праца савецкіх людзей, будні Савецкай Арміі і прыгажосць прыроды.<ref name=":0" /> Творам Міхаіла Моўчана характэрны выяўленчая дакладнасць, сакавітасць каляровай гамы і кампазіцыйная завершанасць{{sfn|БелЭн|2000|с=530}}. Творы адлюстроўваюць прынцыпы [[Сацыялістычны рэалізм|сацыялістычнага рэалізму]], спалучаюць дакументальную дакладнасць вобразаў з мастацкай выразнасцю. === Асноўныя творы === * Графічныя серыі: «На варце міру» (1946; у тым ліку ліст «На вучэннях»), «Трактаразаводцы» (1967; у тым ліку ліст «Сталявары»)<ref name=":0" />. * Станковыя творы: «Туманная раніца», «На далёкіх рубяжах», «Днём і ноччу» (1964), «Аўтакаршчыца» (1967), «Святлана» (1969), «Ленін — мысляр» (1969), «Карл Маркс» (1970), «Партрэт жонкі» (1975) і іншыя.{{sfn|БелЭн|2000|с=530}}<ref name=":0" /> * Манументальныя работы: дэкаратыўнае пано «Беларусь» для сусветнай выставы «ЭКСПА-67» у Манрэалі.{{sfn|БелЭн|2000|с=530}} * Адмысловае месца ў творчасці займаюць партрэты дзеячаў культуры і мастацтва, створаныя пераважна ў 1980-я гады. Сярод мадэляў Міхаіла Моўчана былі: ** Акцёры і рэжысёры: [[Расціслаў Іванавіч Янкоўскі|Р. Янкоўскі]] (1985), [[Віктар Паўлавіч Тарасаў|В. Тарасаў]] (1983), [[Стэфанія Міхайлаўна Станюта|С. Станюта]] (1987), [[Мікалай Мікалаевіч Яроменка (старэйшы)|М. Яроменка]] (1983).{{sfn|БелЭн|2000|с=530}} ** Пісьменнікі і паэты: [[Васіль Быкаў]] (1987), [[Максім Танк]] (1985), [[Ніл Гілевіч]] (1988), [[Сяргей Іванавіч Грахоўскі|Сяргей Грахоўскі]] (1985), [[Іван Чыгрынаў]] (1989).{{sfn|БелЭн|2000|с=530}} ** Музыканты, артысты оперы і балета: [[Сяргей Альбертавіч Картэс|С. Картэс]] (1983), [[Наталля Віктараўна Гайда|Н. Гайда]] (1983), [[Зіновій Іосіфавіч Бабій|З. Бабій]] (1984), [[Тамара Іванаўна Шымко|Т. Шымко]] (1984), [[Людміла Іванаўна Крывёнак|Л. Крывёнак]] (1984), [[Таццяна Рамуальдаўна Шаметавец|Т. Шаметавец]] (1986).{{sfn|БелЭн|2000|с=530}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|артыкул=Моўчан Міхаіл Аляксеевіч|том=10|с=530}} * Беларускі саюз мастакоў : энцыклапедычны даведнік. — Мінск, 1998. — С. 367. * Художники Советской Белоруссии. — Минск, 1976. — С. 238. * Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі : у 5 т. — Мінск, 1986. — Т. 3. — С. 671. == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|132652}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Моўчан Міхаіл Аляксеевіч}} [[Катэгорыя:Графікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Жывапісцы Беларусі]] oex9yq6x5s5oanaxvl8htjcl0vrkzu3 0 798478 5202963 5121334 2026-09-21T00:54:17Z ~2026-50837-49 174371 жыцця 5202963 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Фёдар Паўлючэнка''' ({{lang-ru|Фёдор Павлюченко}}, ''Федор Павлюченко'') — [[Журналістыка Беларусі|беларускі журналіст]], рэдактар і [[медыяменеджар]], звязаны з шэрагам незалежных грамадска-палітычных медыяпраектаў. Галоўны рэдактар праекта '''[[Reformation]]''' і савядучы [[гумар]]ыстычнай YouTube-праграмы ад рэдакцыі [[reform.news]] [[«Саша, что ты несёшь?!»]].<ref>{{Cite web|lang=be-BY|url=https://www.youtube.com/channel/UCWJfoNPdsYcqEMe6itZYObA|title=Саша, что ты несешь?! · СЧТН · Беларусь|website=YouTube|access-date=2026-01-12}}</ref> == Біяграфія == Фёдар Паўлючэнка — беларускі журналіст, які працуе ў сферы незалежных інтэрнэт-СМІ. Атрымаў вядомасць дзякуючы ўдзелу ў стварэнні і развіцці шэрагу медыяпраектаў, скіраваных на асвятленне грамадска-палітычнага [https://ord-ua.club/2024/07/03/pavljuchenko-fedor-bezhavshij-iz-belarusi-v-polshu-okazalsja-pedofilom/ жыцця] Беларусі, праблем правоў чалавека і дэмакратычных пераўтварэнняў.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://press-club.pro/dosved/my-vyrabatyvaem-novye-standarty-v-nestandartnoj-situacii|title=«Мы вырабатываем новые стандарты в нестандартной ситуации»|website=Press Club Belarus {{!}} Прастора для прафесійнага росту медыясупольнасці|date=2024-11-06|access-date=2026-01-12}}</ref> == Журналісцкая дзейнасць == Паўлючэнка з’яўляецца адным з ініцыятараў і рэдактараў праекта '''[[Reformation (беларускае медыя ў Польшчы)|Reformation]]''', які першапачаткова функцыянаваў як аналітычная і дыскусійная платформа, прысвечаная тэме рэформаў у Беларусі. На аснове гэтага праекта ў далейшым было створана інтэрнэт-выданне '''Reform.by''', якое пасля эвакуацыі ў Польшчу пасля [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў 2020 года ў Беларусі]] працягнула працу пад назвай '''Reform.news'''. Reform.news пазіцыянуе сябе як незалежнае беларускае інтэрнэт-СМІ, якое публікуе навіны, аналітычныя матэрыялы, інтэрв’ю і каментары, прысвечаныя ўнутранай і знешняй палітыцы, грамадзянскай супольнасці і сітуацыі ў рэгіёне. У розныя перыяды Паўлючэнка займаў у праекце кіраўнічыя і рэдактарскія пасады.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=jey_OnI5UVU|title=Открытая летучка с проектом #RFRM и Павлом Селиным в Press Club Belarus|last=Press Club Belarus|date=2017-11-27|access-date=2026-01-12}}</ref> Таксама Фёдар Паўлючэнка быў звязаны з праектам '''[[Electroname.com]]''', які спецыялізаваўся на палітычнай і эканамічнай аналітыцы, а таксама быў дырэктарам беларускага інтэрнэт-выдання '''[[Хартыя'97|Хартыя’97]]'''.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://charter97.org/ru/news/2013/2/28/65994/|title=Убей Чуденцова в себе|website=charter97.org|access-date=2026-01-12}}</ref> == YouTube-шоў «Саша, што ты несёшь?!» == Разам з журналістам [[Аляксандр Сяргеевіч Атрошчанкаў|Аляксандрам Атрошчанкавым]] Фёдар Паўлючэнка вядзе гумарыстычнае YouTube-шоў ад рэдакцыі reform.news «[[Саша, что ты несёшь?!|Саша, што ты несёшь?!]]» (СЧТН). Праграма спалучае [[Палітычная сатыра|палітычную сатыру]] і аналітыку. Шоў скіраванае на крытычны разбор заяваў і публічных выступаў прадстаўнікоў беларускіх уладаў, найперш [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]]. Праект выкарыстоўвае фармат жывых стрымаў, а таксама аналіз тэкставых і мультымедыйных матэрыялаў. Шоў спалучае ў сабе элементы палітычнай сатыры, [[Чорны гумар|чорнага гумару]], [[фактчэкінг]]у і каментавання актуальных падзей. Праект атрымаў значную папулярнасць у беларускім сегменце сацыяльных сетак<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://infopolicy.net/youtube_streams_in_belarus_092025/|title=Стримы беларуских YouTube-каналов в сентябре 2025|website=Information Policy|date=2025-10-02|access-date=2026-01-12}}</ref> і з’яўляецца прыкладам альтэрнатыўнай формы беларускай палітычнай журналістыкі і публіцыстыкі ў [[Эміграцыя з Беларусі пасля прэзідэнцкіх выбараў 2020 года|эміграцыі]]. Дзейнасць праекта адбываецца ва ўмовах узмацнення [[Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі (з 2020 года)|рэпрэсій]] супраць [[Журналістыка Беларусі|незалежных медыя ў Беларусі]], што абмяжоўвае магчымасці яго афіцыйнага распаўсюду на тэрыторыі гэтай краіны. Аднак востры, часта непаліткарэктны фармат і эмацыянальныя ацэнкі вядучых перыядычна выклікаюць крытыку. Адным з такіх выпадкаў стала публічная палеміка ў красавіку 2026 года: у сваім эфіры Паўлючэнка і Атрошчанкаў у грубай сатырычнай манеры раскрытыкавалі беларускіх даследчыкаў, якія ў сваю чаргу скардзіліся на ініцыятыву «[[Кіберпартызаны|Кіберпартызан]]» з-за знікнення доступу да каталогаў Нацыянальнай бібліятэкі<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=vrfBNkMWFwo|title=Исследователи критикуют Киберпартизан|last=Саша, что ты несешь?! · СЧТН · Беларусь|date=2026-04-03|access-date=2026-04-05}}</ref>. Архітэктар [[Уладзіслаў Чаховіч]], навуковец [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Сяргей Бесараб]] і іншыя абвінавацілі вядучых шоў у зняважлівым стаўленні да нацыянальнай навукі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/392054|title=«Беларуская навука — выпаленая пустка, дзе адзіночкі спрабуюць стварыць нармальны свет для такіх, як вы». Чаховіч палемізуе з Паўлючэнкам|website=Наша Ніва|date=2026-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20260404134721/https://nashaniva.com/392054|archive-date=2026-04-04|access-date=2026-04-05}}</ref>. У адказ на абурэнне ў медыяпрасторы Паўлючэнка публічна выбачыўся<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://reform.news/fjodar-pa-ljuchjenka-prabachce-mjane-dasledchyki-za-sjo|title=Фёдар Паўлючэнка: Прабачце мяне, даследчыкі, за ўсё|first=Федор|last=Павлюченко|website=REFORM.news (ранее REFORM.by)|date=2026-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20260404155115/https://reform.news/fjodar-pa-ljuchjenka-prabachce-mjane-dasledchyki-za-sjo|archive-date=2026-04-04|access-date=2026-04-05}}</ref> і растлумачыў, што ва ўмовах бесперапыннага тэрору ў краіне ён лічыць эмацыянальныя папрокі актывістам і "Кіберпартызанам" за "непрацуючыя сэрвісы" абсурднымі і пазбаўленымі логікі, пры гэтым падкрэсліўшы, што словы ў перадачы адрасаваліся не "беларускамоўным людзям навукі", а непасрэдна тым, хто страціў фокус на галоўных прычынах таго, што адбываецца ў Беларусі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/392068|title=«Прабачце мне, даследчыкі, за ўсё». Фёдар Паўлючэнка адказаў Уладзіславу Чаховічу|website=Наша Ніва|date=2026-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20260404155936/https://nashaniva.com/392068|archive-date=2026-04-04|access-date=2026-04-05}}</ref>. == Праца на сайце «Хартыя’97» == У 2010-я гады Фёдар Паўлючэнка супрацоўнічаў з незалежным беларускім інтэрнэт-выданнем '''«[[Хартыя'97|Хартыя’97]]»''', адным з найстарэйшых апазіцыйных медыяпраектаў Беларусі. У межах гэтага супрацоўніцтва ён займаўся журналісцкай і рэдактарскай<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://euroradio.fm/ru/diletant-razbushevalsya-vbrosy-prorossiyskih-tg-kanalov-v-belarusi|title=“Дилетант” разбушевался: вбросы пророссийских ТГ-каналов в Беларуси {{!}} Новости Беларуси {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2020-05-14|access-date=2026-01-12}}</ref> працай, удзельнічаў у падрыхтоўцы матэрыялаў грамадска-палітычнай тэматыкі, а таксама ў асвятленні падзей, звязаных з палітычнай сітуацыяй у краіне. У 2011 годзе Фёдар Паўлючэнка разам з журналістам [[Мікалай Мікалаевіч Халезін|Мікалаем Халезіным]] узначаліў рэдакцыйную працу на сайце «Хартыя’97», калі асноўныя супрацоўнікі вымушана знаходзіліся ў турмах пасля [[Плошча 2010|падзей 19 снежня 2010 года]]. Першым крокам стала аднаўленне адносін паміж структурай сайта і журналістамі, з якімі раней узніклі канфлікты. Гэта дазволіла аднавіць супрацоўніцтва і значна павялічыць аўдыторыю рэсурсу, дасягнуўшы каля паўмільёна карыстальнікаў у дзень.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://nashaniva.com/ru/340053|title=«Началось сумасшествие: все журналисты — это гэбэшники». Халезин рассказал, почему поссорился с Санниковым|website=Наша Ніва|date=2024-04-05|access-date=2026-01-12}}</ref> У 2011—2013<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://charter97.link/be/news/2013/2/28/65994/|title=Убей Чуденцова в себе|website=charter97.org|access-date=2026-01-12}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://charter97.org/ru/news/2013/11/30/80868/|title=Сергей Михалок обратился к читателям charter97.org (Видео)|website=charter97.org|access-date=2026-01-12}}</ref> гадах займаў пазіцыю дырэктара сайта Хартыя’97, галоўнай рэдактаркай праекта ў гэты час была журналістка [[Наталля Радзіна]]. Дзейнасць «Хартыі’97» у гэты перыяд адбывалася ва ўмовах пастаяннага ціску з боку ўладаў, уключаючы крымінальны пераслед журналістаў, блакаванне сайта і прызнанне матэрыялаў экстрэмісцкімі. Супрацоўніцтва з выданнем істотна паўплывала на далейшую прафесійную арыентацыю Паўлючэнкі ў сферы незалежнай журналістыкі. == Першая палітычная эміграцыя == Напрыканцы 2010 года Фёдар Паўлючэнка быў вымушаны пакінуць Беларусь у сувязі з узмацненнем ціску на незалежных журналістаў і грамадзянскую супольнасць. З 2010 па 2016 жыў у [[Літва|Літве]]. Яго выезд з краіны ў гэты час разглядаецца як ягоная першая палітычная эміграцыя, звязаная з прафесійнай дзейнасцю ў незалежных медыя і ўдзелам у апазіцыйных інфармацыйных праектах.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.belsat.eu/81051155/fedor-pavlyuchenko-iz-reform-by-kachestvo-belarusskoj-zhurnalistiki-nesmotrya-ni-na-chto-ostaetsya-vysokim|title=Федор Павлюченко из Reform.by: Качество беларусской журналистики, несмотря ни на что, остается высоким|first=Belsat|last=TV|website=ru.belsat.eu|access-date=2026-01-12}}</ref> У эміграцыі Паўлючэнка працягнуў працу ў журналістыцы, удзельнічаў у стварэнні і развіцці інтэрнэт-праектаў, скіраваных на беларускую аўдыторыю. У 2016 вярнуўся ў Беларусь дзе ўдзельнічаў у стварэнні праекта [[Reformation]].<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=jey_OnI5UVU|title=Открытая летучка с проектом #RFRM и Павлом Селиным в Press Club Belarus|last=Press Club Belarus|date=2017-11-27|access-date=2026-01-12}}</ref> == Другая палітычная эміграцыя == У маі 2021 вымушана выехаў у Польшчу з-за пагрозы [[Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі (з 2020 года)|палітычнага пераследу за журналіскую працу]]. Жыве ў [[Варшава|Варшаве]].<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.belsat.eu/81051155/fedor-pavlyuchenko-iz-reform-by-kachestvo-belarusskoj-zhurnalistiki-nesmotrya-ni-na-chto-ostaetsya-vysokim|title=Федор Павлюченко из Reform.by: Качество беларусской журналистики, несмотря ни на что, остается высоким|first=Belsat|last=TV|website=ru.belsat.eu|access-date=2026-01-12}}</ref> Займаецца журналістыкай у якасці галоўнага рэдактара сайта '''Reform.by / Reform.news''' і стварае сатырычную YouTube-праграму «[[Саша, что ты несёшь?!|Саша, што ты несёшь?!]]». == Палітычны пераслед і ўмовы працы == Журналісцкая дзейнасць Фёдара Паўлючэнкі адбывалася ва ўмовах узмацнення ціску на незалежныя СМІ ў Беларусі. Частка праектаў, з якімі ён быў звязаны, падвяргалася блакаванню на тэрыторыі краіны, а рэдакцыі вымушаныя былі працягваць працу з-за мяжы.<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://baj.media/ru/mininformacii-priznalo-reform-news-jekstremistskim-informacionnoj-produkciej/|title=Сайт REFORM.NEWS признали экстремистской продукцией|website=Белорусская ассоциация журналистов|date=2024-08-29|access-date=2026-01-12}}</ref> == Значэнне == Фёдар Паўлючэнка разглядаецца як адзін з прадстаўнікоў незалежнай беларускай журналістыкі, якая развівалася ў інтэрнэт-фармаце і працягнула існаванне ў [[Эміграцыя з Беларусі пасля прэзідэнцкіх выбараў 2020 года|эміграцыі]]. Яго дзейнасць звязаная з фармаваннем альтэрнатыўнай інфармацыйнай прасторы для беларускай аўдыторыі.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/glavnyy-redaktor-reformby-nash-proekt-mozhet-zakrytsya/|title=Главный редактор Reform.by: Наш проект может закрыться|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2023-12-21|access-date=2026-01-12}}</ref> == Гл. таксама == * [[Незалежныя СМІ Беларусі]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{няма катэгорый|date=2026-01-13}} {{DEFAULTSORT:Паўлючэнка Фёдар}} 35twj3m3jg5v9kfv9ffypop0bj76z7u 0 798523 5202892 5176083 2026-09-20T20:05:07Z 5202892 wikitext text/x-wiki '''Таццяна Аляксандраўна Каравенкава''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларуская журналістка, былая супрацоўніца інфармацыйнага агенцтва [[БелаПАН]]. У 2021 годзе ў складзе экстрэмісцкага фармавання «Позірк» ўнесена [[КДБ Рэспублікі Беларусь]] ў пералік арганізацый, фармаванняў, індывідуальных прадпрымальнікаў, якія маюць дачыненне да экстрэмісцкай дзейнасці<ref name="лист">[https://mvd.gov.by/uploads/news/8642/f79a5c0945a6a0ff71860a21d578b0cefab332df.xlsx Лист1]</ref>. == Біяграфія == Нарадзілася 4 студзеня 1981 года<ref name="лист"/>. На працягу многіх гадоў працавала ў незалежным інфармацыйным агенцтве «БелаПАН» палітычнай і міжнароднай аглядальніцай.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://euroradio.fm/ru/u-zhurnalistki-tatyany-korovenkovoy-v-belarusi-arestovali-nedvizhimost|title=У журналистки Татьяны Коровенковой в Беларуси арестовали недвижимость {{!}} Новости Беларуси {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2024-10-18|access-date=2026-01-13}}</ref> Асвятляла пытанні ўнутранай і знешняй палітыкі Беларусі, міжнародныя адносіны і грамадска-палітычныя працэсы. За прафесійную дзейнасць адзначана шэрагам журналісцкіх узнагарод. У ліпені 2021 года, пасля ліквідацыі БелаПАН і ўзмацнення ціску на незалежныя сродкі масавай інфармацыі, пакінула Беларусь. == Палітычны пераслед у Беларусі == ;«Справа БелТА» 7 жніўня 2018 года затрымана па ч. 2 артыкула 349 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|Крымінальнага кодэксу Рэспублікі Беларусь]] «Несанкцыянаваны доступ да камп’ютарнай інфармацыі»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/spis-zhurnalistau-zatrymanyh-pa-sprave-belta/|title=Спіс журналістаў, затрыманых па "справе БЕЛТА"|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2018-08-07|access-date=2026-01-13}}</ref> ў рамках крымінальнай справы (так званай «[[Справа БелТА|справы БелТА]]»), узбуджанай супраць журналістаў незалежных СМІ па абвінавачванні ў несанкцыянаваным доступе да камп’ютарнай інфармацыі беларускага дзяржаўнага інфармацыйнага агенцтва [[БелТА]]. Правяла некалькі дзён пад вартай, пасля чаго была вызвалена і знаходзілася дома перад далейшымі допытамі. Пазней крымінальную справу ў дачыненні да Каравенкавай спынілі.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://udf.name/news/politic/177911-zaderzhanaya-po-delu-belta-zhurnalistka-belapan-tatyana-korovenkova-na-svobode.html|title=Задержаная по “делу БелТА“ журналистка БелаПАН Татьяна Коровенкова на свободе » Новости Беларуси - последние новости на сегодня - UDF|website=Новости Беларуси - последние новости на сегодня - UDF|access-date=2026-01-13}}</ref> ;Вымушаная палітычная эміграцыя У чэрвені 2021 года падчас прэс-канферэнцыі з удзелам [[Раман Дзмітрыевіч Пратасевіч|Рамана Пратасевіча]] заявіла, што не верыць сцвярджэнням, зробленым Пратасевічам на гэтай прэс-канферэнцыі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.currenttime.tv/a/31309646.html|title=Татьяна Коровенкова – о Протасевиче: "Надеюсь, для него важно было понять, что предателем его не считают"|date=2021-06-15|access-date=2026-01-13}}</ref>. 9 ліпеня 2021 года вымушана пакінула Беларусь з-за магчымасці палітычнага пераследу ў сувязі з [[Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі (з 2020 года)|узмацненнем ціску на незалежных журналістаў]], рашэнне аб [[Эміграцыя з Беларусі пасля прэзідэнцкіх выбараў 2020 года|выездзе]] было спантанным. Яна падкрэсліла, што ў той перыяд праца журналістаў у Беларусі была звязана з пастаяннай пагрозай [[Палітычны пераслед журналістаў у Беларусі|рэпрэсій]].<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.currenttime.tv/a/v-belarusi-v-posledniy/31354414.html|title="В Беларуси в последний год для журналистов угрозой было все". Выступившая на "пресс-конференции" Протасевича журналистка покинула страну|website=Настоящее Время|date=2021-07-12|access-date=2026-01-13}}</ref> Наперадзе свайго ад’езду выказвала трывогу за бяспеку калег і блізкіх.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://theins.ru/news/243374|title=Журналистка «БелаПАН» Татьяна Коровенкова, заявившая на пресс-конференции с Романом Протасевичем, что не верит его словам, уехала из страны|website=The Insider|access-date=2026-01-13}}</ref> 18 жніўня 2021 года вобшукі прайшлі як мінімум у пяці яе калег з [[Незалежныя СМІ ў Беларусі|незалежных СМІ]]. Паводле яе слоў, верагоднасць такіх дзеянняў з боку ўладаў была для яе прадказальнай.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.currenttime.tv/a/31416797.html|title="В 7 утра я проснулась: в редакционном чате коллега написала, что у нее обыск"|date=2021-08-18|access-date=2026-01-13}}</ref> У канцы верасня 2024 года Следчы камітэт Рэспублікі Беларусь вынес пастанову, на падставе якой Мінскае гарадское агенцтва дзяржаўнай рэгістрацыі і зямельнага кадастра наклала арышт на нерухомую маёмасць Тацяны Каравенкавай (адна трэць жылога дома, які знаходзіцца ў сумеснай уласнасці Каравенкавай і яе сваякоў). Журналістка звярнулася ў Следчы камітэт па тлумачэнні прычын арышту, аднак афіцыйнага адказу не атрымала.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/u-belarusi-aryshtavali-neruhomasc-zhurnalistki-taccjany-karavjankovaj/|title=Арыштавалі нерухомасць журналісткі Таццяны Каравянковай|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2024-10-18|access-date=2026-01-13}}</ref> == Палітычны пераслед у Расіі == У 2024 годзе абвешчана ў вышук на тэрыторыі [[Расія|Расійскай Федэрацыі]] ў межах крымінальнай справы, але падрабязнасці абвінавачванняў афіцыйна не былі раскрытыя.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/103929.html|title=Двух беларусских журналисток объявили в розыск в России по уголовной статье|website=Зеркало|date=2025-07-15|access-date=2026-01-13}}</ref> == Узнагароды == * Прэмія «Надзея Свабоды» (2020), якую штогод прысуджае Саюз журналістаў Літвы беларускім журналістам у знак салідарнасці і падтрымкі за прафесійную дзейнасць ва ўмовах рэпрэсій.<ref>{{Cite web|lang=be-BE|url=https://spring96.org/be/news/116212|title=У Міжнародны дзень салідарнасці журналістаў у няволі знаходзяцца 34 прадстаўнікі беларускіх СМІ|website=spring96.org|access-date=2026-01-13}}</ref> == Гл. таксама == * [[БелаПАН]] * [[Беларуская асацыяцыя журналістаў]] * [[Палітычны пераслед журналістаў у Беларусі]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-01-13}} [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Журналісты Літвы]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі агенцтва «БелаПАН»]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў Літву з Беларусі]] lc2x8bbul2eqgp2hwd3tzpi89bm1low 0 799211 5202803 5160673 2026-09-20T17:13:30Z Аляксандр Белы 46814 удакладненнi дробныя 5202803 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Караль Мікалай Радзівіл''' герба [[Трубы (герб)|Трабы]] ({{ВД-Прэамбула}}) — князь, 2-гі [[Ардынацыя (Рэч Паспалітая)|ардынат]] [[Давыд-Гарадок|Давід-Гарадка]] (пасля смерці дзядзькі [[Станіслаў Вільгельм Радзівіл|Станіслава]]), вядомы заслугамі ў захаванні біяразнастайнасці [[Заходняе Палессе (трансгранічны рэгіён)|Заходняга Палесся]]. Сын князя Юрыя Фрэдэрыка і Марыі Ружы, народжанай Браніцкай, малодшага брата [[Антоні Альбрэхт Радзівіл|князя Альбрэхта]] . Ён ажаніўся са сваёй стрыечнай сястрой, княгіняй Ізабэлай Ружай (1888—1868). Іх дачка [[Izabela Róża Balala Radziwiłł|Ізабэла «Балала»]] выйшла замуж за яго стрыечнага брата, князя Эдмунда, сына князя [[Януш Францішак Ксаверы Радзівіл|Януша]], 13-га ардыната [[Алыка|Алыкі]] . == Біяграфія == Скончыў класічную гімназію ў Варшаве. З 1909 года вывучаў сельскую гаспадарку ў [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскім універсітэце]], але перапыніў вучобу. У 1914 годзе ўступіў у расійскую армію. З 1916 года служыў у Пулаўскім легіёне камандзірам эскадрону, а пазней у 1-м Крэхавецкім палку ўланаў . Быў ад’ютантам [[Юзаф Доўбар-Мусніцкі|генерала Доўбар-Мусніцкага]]. З 18 лістапада 1918 года служыў у 12-м Падольскім палку ўланаў у званні лейтэнанта, камандуючы эскадронам цяжкіх кулямётаў . У [[Польска-савецкая вайна|1919-1920 гадах]] ваяваў ва Украіне, выйшаўшы ў рэзерв у званні [[Ротмістр|капітана]] . Пасля адыходу ўсходняй часткі латыфундыі да [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|ССРБ]] ў 1921 годзе валодаў прыблізна 155 000 [[Гектар|гектараў]] зямлі<ref>Wojciech Roszkowski, ''Lista największych właścicieli ziemskich w Polsce w 1922 r.'', «Przegląd Historyczny», 1983, Tom 74, Numer 2, s. 283</ref>, дзе арганізаваў узорныя паляўнічыя ўгоддзі. (Да рэвалюцыі 1917-га ардынацыя мела плошчу 250 тысяч га). Ён жыў у [[Манькавічы (Столінскі раён)|Манькавічах]] (цяпер Столінскага раёну), дзе ў яго знайшлі прытулак многія з яго былых вайсковых таварышаў, і дзе ён арганізоўваў палкавыя ўрачыстасці для 12-га палка ўланаў. Ладзіліся тут славутыя на ўвесь край паляванні і балі, на якіх збіраліся «вяршкі» тагачаснага грамадства. На ўсю Еўропу былі вядомыя рэгулярныя эксклюзіўныя паляванні «ў 12 стрэльбаў», якія працягваліся некалькі дзён і прыносілі кожнаму ўдзельніку шматлікія трафеі. Караль Радзівіл прыклаў вялікія намаганні, каб захаваць амаль знішчаныя папуляцыі [[Глушэц|глушца]] і [[Лось|лася]], якія на той момант былі вялікай рэдкасцю ў маштабе ўсёй другой Рэчы Паспалітай. А ягоная жонка была вядомая як палымяная аматарка паляўнічых сабак, асабліва спаніэляў. У размешчанай над ракой [[Льва]] гадавальніку ў леснічоўцы «Галава» Радзівілы паклалі пачатак будучай пародзе [[польскі спаніэль]]. У верасні 1939 году яго мабілізавалі ў кавалерыйскі цэнтр у [[Лукаў (Люблінскае ваяводства)|Лукаве]]. Затым ён служыў у ахоўным эскадроне Генеральнага штаба ў Брэсце, а пазней у Асобнай аператыўнай групе «Палессе». Быў захоплены ў палон каля [[Коцк]]а, але ўцёк. Яму ўдалося атрымаць італьянскую візу, а затым адправіўся ў [[Італія|Італію]], а потым у [[Францыя|Францыю]] . Там ён далучыўся да Войска Польскага . Пасля разгрому яго падраздзялення ён дабраўся да [[Лондан]]а, дзе працягнуў службу ў Войску Польскім. З верасня 1944 года ён быў інспектарам ваеннай адміністрацыі. У 1947 годзе эміграваў у [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|Паўднёвую Афрыку]], дзе кіраваў [[Птушкагадоўля|птушкафермай]] . У 1964 годзе [[Уладзіслаў Андэрс|генерал]] [[Уладзіслаў Андэрс|Андэрс]] павысіў яго [[Маёр|да маёра]]. У 1967 годзе ён вярнуўся ў Польшчу разам са сваёй жонкай Ізабэлай Ружай Радзівіл. Памёр 24 кастрычніка 1968 года ў Варшаве. Пахаваны разам з жонкай (памерла ў тым жа годзе) у сямейнай магіле на Віланаўскіх могілках. Быў узнагароджаны, сярод іншых, [[Крыж Храбрых|Крыжам Адвагі]] (1921) , Медалём Незалежнасці, Памятным медалём вайны 1918—1921 гадоў, Ваенным медалём 1939—1945 гадоў, медалём Перамогі 1918 года<ref>[https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/56241 ''Dziennik Personalny MSWojsk'' Nr 8/1931], s. 385</ref>. Таксама быў рыцарам Гонару і Адданасці [[Мальтыйскі Ордэн|Мальтыйскага ордэна]], рыцарам Вялікага Крыжа Справядлівасці і вялікім прыёрам Польскага ордэна Святога Лазара . == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Алесь Белы. [https://nashaniva.com/315051 Незвычайная гісторыя радзівілаўскіх палескіх спаніэляў] * Wiktor Szukalski: [https://wildmen.pl/polowanie/krol-poleskich-bagien-ktory-uratowal-losia/ Król poleskich bagien, który uratował łosia.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250914135642/https://wildmen.pl/polowanie/krol-poleskich-bagien-ktory-uratowal-losia/ |date=14 верасня 2025 }} wildmen.pl, 2019-05-25. {{DEFAULTSORT:Радзівіл Караль Мікалай}} [[Катэгорыя:Удзельнікі абароны Польшчы ў 1939 годзе]] [[Катэгорыя:Радзівілы|Караль Мікалай]] sbxtlu13bkj56jdvte4ha4l6wb3xi9h 0 799326 5202840 5085064 2026-09-20T18:31:29Z JerzyKundrat 174 /* Літаратура */ 5202840 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя |назва = Беларуская каталіцкая місія візантыйска-славянскага абраду ў Англіі |альтэрнатыўная = Беларуская каталіцкая місія |background_color = |колер_назвы = |лагатып = |шырыня_лагатыпа = |подпіс = Капліца Святых Пятра і Паўла ў [[Marian House]] |карта1 = |шырыня_карты1 = |легенда1 = |карта2 = |шырыня_карты2 = |легенда2 = |абрэвіятура = |назва_папярэдніка = |назва_пераемніка = |членства = |тып_цэнтра = Сядзіба |цэнтр = [[Marian House]] ([[Лондан]]) |тып = [[Рэлігійная місія]] |юрыдычны_статус = |мовы = [[беларуская мова|беларуская]] |мова = |колькасць_супрацоўнікаў = |пасада_кіраўніка1 = Кіраўнік |імя_кіраўніка1 = [[Сяргей Стасевіч]] (з 2015) |пасада_кіраўніка2 = |імя_кіраўніка2 = |пасада_кіраўніка3 = |імя_кіраўніка3 = |пераемнік = |імя_пераемніка = |наступнік = |імя_наступніка = |заснавальнік1 = [[Часлаў Сіповіч]] |падзея_заснавання1 = Афіцыйны дазвол Усходняй кангрэгацыі |дата_заснавання1 = {{ДН|27|10|1947}} |заснавальнік2 = |падзея_заснавання2 = |дата_заснавання2 = |падзея_ліквідацыі = |дата_ліквідацыі = |заўвага1 = |заўвага2 = |адрас = Holden Avenue, London N12 8HS |сайт = [http://www.belarusianchurch.org.uk/ belarusianchurch.org.uk] |вікісховішча = }} '''Белару́ская каталі́цкая мі́сія візанты́йска-славя́нскага абра́ду ў А́нгліі''' — рэлігійная і культурна-асветніцкая арганізацыя [[Беларуская грэка-каталіцкая царква|беларускіх грэка-каталікоў]] у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. З’яўляецца адным з найважнейшых цэнтраў беларускага рэлігійнага і грамадскага жыцця на эміграцыі. == Гісторыя == === Перадумовы і заснаванне === Паводле ўліковых даных [[Згуртаванне беларусаў у Вялікабрытаніі|Згуртавання беларусаў у Вялікабрытаніі]] (ЗБВБ), каля 15 % яго членаў складалі каталікі, многія з якіх пражывалі ў Лондане. Сталіца Вялікабрытаніі стала цэнтрам прыцягнення для беларускіх вернікаў дзякуючы дзейнасці святара [[Часлаў Сіповіч|Часлава Сіповіча]], які прыбыў сюды з Рыма ў красавіку 1947 года. Ён наладзіў сувязі з беларускай дыяспарай, значную частку якой складалі былыя вайскоўцы [[Армія Андэрса|Другога Польскага корпуса]]. Першыя набажэнствы праводзіліся ў літоўскай царкве Святога Казіміра на Авальнай вуліцы, а пазней — у капліцы пры [[Бромптанскі араторый|Бромптанскім араторыі]]{{sfn|Гардзіенка|2010|с=381}}. Айцец Часлаў сутыкнуўся са складанасцямі і супрацівам з боку духавенства [[Польская аўтакефальная праваслаўная царква|Польскай аўтакефальнай праваслаўнай царквы]] і часткі беларускіх праваслаўных вернікаў, якія ўспрымалі ідэю уніі як пашырэнне ўлады Ватыкана. Тым не менш, 27 кастрычніка 1947 года Усходняя кангрэгацыя Ватыкана дала афіцыйны дазвол на стварэнне місіі, якая атрымала назву «Беларуская каталіцкая місія візантыйска-славянскага абраду ў Англіі»{{sfn|Гардзіенка|2010|с=381}}{{sfn|Надсан|2004|с=83}}. Паколькі ўласна беларусаў-уніятаў у Вялікабрытаніі на той час амаль не было, Часлаў Сіповіч працаваў сярод рыма-каталікоў і праваслаўных, а таксама часова апекаваўся рускіми вернікамі, што часам выклікала незадавальненне сярод беларускай праваслаўнай супольнасці{{sfn|Гардзіенка|2010|с=381}}. === Marian House === У маі 1948 года Часлаў Сіповіч пераехаў у дом «Бельведэр» на Холдэн-авеню ў паўночным Лондане, які быў набыты літоўскімі марыянамі. Будынак атрымаў назву [[Marian House]] (Дом Марыі) і стаў сядзібай Місіі{{sfn|Надсан|2004|с=91}}. Тут была арганізавана капліца Святых Апосталаў Пятра і Паўла{{sfn|Гардзіенка|2010|с=381-382}}. Пазней, дзякуючы намаганням айца Часлава па зборы сродкаў, будынак быў выкуплены і аформлены ва ўласнасць беларускіх [[Марыяне|марыян]]{{sfn|Гардзіенка|2010|с=383}}. З часам Marian House стаў цэнтрам беларускага грэка-каталіцкага жыцця. У 1960-я гады тут пасяліліся іншыя беларускія святары: [[Аляксандр Надсан]], [[Янка Садоўскі]], [[Станіслаў Баговіч]], [[Язэп Германовіч]], [[Тамаш Падзява]], [[Фелікс Журня]]. Доўгі час тут жылі таксама [[Леў Гарошка]] і [[Роберт Тамушанскі]]{{sfn|Гардзіенка|2010|с=384}}. === Душпастырская дзейнасць === Асноўным кірункам дзейнасці Місіі была душпастырская праца. Часлаў Сіповіч рэгулярна наведваў розныя рэгіёны Вялікабрытаніі, служачы ў лагерах для ўкраінцаў і беларусаў. У 1959 годзе, пасля вяртання з Рыма, айцец [[Аляксандр Надсан]] узяў на сябе апеку над вернікамі ў Цэнтральнай і Паўночнай Англіі{{sfn|Гардзіенка|2010|с=384}}. Важнай падзеяй стала асвячэнне 2 жніўня 1953 года іконы Святых Заступнікаў беларускага народа ў капліцы Місіі. Ікона была напісана на сродкі маёра [[Андрэй Багамолец|Андрэя Багамольца]] і ўключала выявы Ісуса Хрыста, Багародзіцы, Яна Хрысціцеля, а таксама беларускіх святых: [[Язафат Кунцэвіч|Святога Язафата]], [[Святы Казімір|Святога Казіміра]], [[Ефрасіння Полацкая|Святой Ефрасінні]], [[Аўрамій Смаленскі|Святога Аўрамія Смаленскага]] і [[Кірыла Тураўскі|Святога Кірылы Тураўскага]]. У 1988 годзе даследчык [[Гай Пікарда]] падараваў капліцы Ікону Маці Божай Тысячагоддзя, выкананую ў стылі беларускіх гравюр XVII стагоддзя{{sfn|Гардзіенка|2010|с=385}}. Місія актыўна папулярызавала ўсходняе хрысціянства сярод брытанцаў. Беларускія святары служылі літургіі ў [[Кембрыджскі ўніверсітэт|Кембрыджы]], [[Оксфардскі ўніверсітэт|Оксфардзе]], у розных каталіцкіх і англіканскіх храмах, удзельнічалі ў Тыднях малітваў за царкоўнае адзінства. У маі 1970 года капліцу Місіі наведаў кіраўнік [[Украінская грэка-каталіцкая царква|Украінскай грэка-каталіцкай царквы]] кардынал [[Іосіф Сляпы]]{{sfn|Божым Шляхам|1970|с=7}}{{sfn|Гардзіенка|2010|с=385-390}}. З 1949 па 2006 год у Місіі было ахрышчана 42 чалавекі, а з 1954 па 2007 год зарэгістравана 17 шлюбаў. Сярод вернікаў былі як беларусы, так і брытанцы, якія цікавіліся ўсходнім абрадам{{sfn|Гардзіенка|2010|с=387}}. == Асветніцкая і грамадская дзейнасць == Місія стала ініцыятарам стварэння шэрагу арганізацый для беларускай інтэлігенцыі. 1 лістапада 1947 года ў Лондане было заснавана [[Беларускае хрысціянскае акадэмічнае аб’яднанне «Жыцьцё»]], якое ставіла на мэце гуртаванне беларускіх студэнтаў і асоб з вышэйшай адукацыяй на грунце хрысціянскай ідэалогіі. Старшынёй арганізацыі стаў Часлаў Сіповіч. Аб’яднанне ладзіла дыскусійныя вечары, лекцыі па філасофіі і сацыяльных праблемах, супрацоўнічала з міжнароднымі студэнцкімі рухамі{{sfn|Гардзіенка|2010|с=392-395}}. У 1949 годзе дзейнасць «Жыцьця» трансфармавалася ў [[Беларускае акадэмічнае каталіцкае аб’яднанне «Рунь»]], створанак ў [[Лёвен|Лювене]] (Бельгія). Лонданскі аддзел «Руні» быў найбольш актыўным: тут рэгулярна праходзілі сустрэчы, чыталіся даклады, выдаваўся інфармацыйны бюлетэнь. У Marian House неаднаразова (у 1952, 1953 і 1955 гадах) праходзілі Тыдні студый беларускіх каталіцкіх інтэлектуалаў{{sfn|Надсан|1952|с=12—14}}{{sfn|Гардзіенка|2010|с=396-403}}. У 1960 годзе ў Рыме адбыўся першы з’езд беларускіх каталіцкіх святароў, вынікам якога стала стварэнне школы-інтэрната імя Святога Кірылы Тураўскага ў Лондане. Для школы быў набыты асобны будынак побач з Marian House. У 1971 годзе была заснавана [[Беларуская бібліятэка і музей імя Францішка Скарыны]], для якой таксама быў набыты асобны дом. Такім чынам, у паўночным Фінчлі сфарміраваўся беларускі рэлігійна-грамадскі цэнтр{{sfn|Гардзіенка|2010|с=405}}. Святары Місіі актыўна ўдзельнічалі ў працы [[Згуртаванне беларусаў у Вялікабрытаніі|Згуртавання беларусаў у Вялікабрытаніі]] і [[Англа-беларускае таварыства|Англа-беларускага таварыства]], выступалі з лекцыямі, прадстаўлялі беларускую супольнасць на міжнародных рэлігійных і грамадскіх мерапрыемствах{{sfn|Гардзіенка|2010|с=404}}. == Выдавецкая дзейнасць == Выдавецкая справа была важным напрамкам працы Місіі. Адным з галоўных праектаў стаў часопіс «[[Божым Шляхам]]», заснаваны айцом [[Леў Гарошка|Львом Гарошкам]] у Парыжы ў 1947 годзе. У 1964 годзе выданне часопіса было адноўлена ў Лондане пад рэдакцыяй айца [[Язэп Германовіч|Язэпа Германовіча]]. Часопіс публікаваў матэрыялы па рэлігійнай і нацыянальнай гісторыі, хроніку жыцця дыяспары, мастацкія творы. Выхад «Божым Шляхам» працягваўся да 1980 года{{sfn|Гардзіенка|2010|с=406-408}}. З 1983 года па ініцыятыве айца Аляксандра Надсана пачаў выходзіць «Веснік Беларускага Каталіцкага Душпастырства»{{sfn|Надсан|1983|с=1}}, які выконваў ролю сувязвльнога звяна паміж беларускімі вернікамі ў розных краінах. У 1999—2001 гадах студэнты, якія гуртаваліся вакол Місіі, выдавалі бюлетэнь «Наша Місія»{{sfn|Гардзіенка|2010|с=409-410}}. У 1980-я гады пачалася актыўная праца па выданні літургічных тэкстаў у перакладзе на беларускую мову, зробленым айцом Аляксандрам Надсанам. Былі выдадзены «Літургікон», малітоўнік «Госпаду памолімся» (2002) і іншыя тэксты, якія пазней пачалі выкарыстоўвацца ў адроджанай грэка-каталіцкай царкве ў Беларусі. Таксама Місія выдавала працы па гісторыі і літаратуры аўтарства святароў і свецкіх дзеячаў{{sfn|Гардзіенка|2010|с=411-412}}. == Камітэт дапамогі ахвярам радыяцыі == У 1989 годзе пры Місіі быў створаны Камітэт дапамогі ахвярам радыяцыі (Byelorussian Radiation Relief Appeal) пад кіраўніцтвам айца Аляксандра Надсана. Асноўнай мэтай камітэта стаў збор сродкаў і арганізацыя дапамогі пацярпелым ад [[Аварыя на Чарнобыльскай АЭС|Чарнобыльскай катастрофы]]. Камітэт закупляў і адпраўляў у Беларусь лекі, вітаміны, медыцынскае абсталяванне, у тым ліку апарат УГД, набыты ў 1990 годзе па замове беларускіх лекараў{{sfn|Веснік|1990}}. Айцец Аляксандар асабіста суправаджаў гуманітарныя грузы{{sfn|Гардзіенка|2010|с=412-413}}. Важным напрамкам стала арганізацыя аздараўлення беларускіх дзяцей у Вялікабрытаніі. З 1991 года сотні дзяцей з пацярпелых раёнаў прыязджалі на адпачынак у брытанскія сем’і. Партнёрам Камітэта ў Беларусі стаў фонд «Сакавік». Дзейнасць Камітэта спрыяла прыцягненню ўвагі брытанскага грамадства да праблем Чарнобыля і Беларусі{{sfn|Гардзіенка|2010|с=413-415}}. == Сучасны стан == У 1980-я гады, пасля смерці большасці святароў старэйшага пакалення, асноўны цяжар працы ў Місіі лег на плечы айца Аляксандра Надсана. Нягледзячы на кадравыя праблемы, дзейнасць арганізацыі працягвалася. У 1990-я гады Місія стала цэнтрам прыцягнення для новай хвалі беларускай эміграцыі і студэнтаў, якія прыязджалі на вучобу. 14 мая 2006 года ў Лондане быў пасвечаны ў дыяканы, а пазней у святары [[Сяргей Стасевіч]], выпускнік Грэчаскай калегіі ў Рыме, які паступова пераняў кіраўніцтва Місіяй, забяспечваючы пераемнасць традыцыі{{sfn|Гардзіенка|2010|с=416}}. == Кіраўнікі == * [[Часлаў Сіповіч]] (1947—1981) — біскуп, Апостальскі візітатар. * [[Аляксандр Надсан]] (1981—2015) — Апостальскі візітатар. * [[Сяргей Стасевіч]] (з 2015). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга|аўтар=Гардзіенка Н. С.|загаловак=Беларусы ў Вялікабрытаніі|адказны=пад рэд. А. Гардзіенкі|месца=Мінск|выдавецтва=Медысонт|год=2010|старонак=620|серыя=Бібліятэка Бацькаўшчыны ; кн. 18|isbn=978-985-6887-63-8|ref=Гардзіенка}} * {{Кніга|аўтар=Надсан А.|загаловак=Біскуп Чэслаў Сіповіч: сьвятар і беларус|месца=Мінск|выдавецтва=БГКТ|год=2004|старонак=300|isbn=|ref=Надсан}} * {{артыкул|аўтар=Сіповіч Ч.|загаловак=Высьвячэньне Іконы Сьв. Заступнікаў Беларускага Народу|выданне=Божым Шляхам|тып=часопіс|год=1953|нумар=55|ref=Сіповіч}} * {{артыкул|аўтар=|загаловак=Кардынал Мітрапаліт Язэп Сьліпый у Марыян Гаўз|выданне=Божым Шляхам|тып=часопіс|год=1970|нумар=3(120)|старонкі=7|ref=Божым Шляхам}} * {{артыкул|аўтар=Надсан А.|загаловак=Другі Тыдзень студыяў Б.А.К.А. «Рунь»|выданне=Божым Шляхам|тып=часопіс|год=1952|нумар=49|старонкі=12—14|ref=Надсан}} * {{артыкул|аўтар=Сіповіч Ч.|загаловак=Беларускае Хрысьціянскае Акадэміцкае Аб’яднанне «Жыцьцё» (Патрэба, мэты, характар)|выданне=Жыцьцё: Беларускае Хрысьціянскае Акадэміцкае Аб’яднанне. Аднаразовае інфармацыйнае выданьне|тып=бюлетэнь|месца=Лёндан|год=1948|месяц=студзень|старонкі=1|ref=Жыцьцё}} * {{артыкул|аўтар=Надсан А.|загаловак=Хрыстос Уваскрос!|выданне=Весьнік Беларускага Каталіцкага Душпастырства ў Англіі і Францыі|тып=бюлетэнь|месца=Лёндан—Парыж|год=1983|нумар=1|старонкі=1|ref=Надсан}} * {{артыкул|аўтар=|загаловак=|выданне=Весьнік Беларускага Каталіцкага Душпастырства|тып=бюлетэнь|месца=Лёндан|год=1990|нумар=1(10)|ref=Веснік}} {{Беларусы Вялікабрытаніі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Беларуская каталіцкая місія ў Англіі}} [[Катэгорыя:Беларуская грэка-каталіцкая царква]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Рэлігійныя арганізацыі, заснаваныя ў 1947 годзе]] [[Катэгорыя:Каталіцтва ў Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Лондан]] f8l6zqpyjnausdp5vkj3exzda5yb2wp 0 802758 5202896 5117237 2026-09-20T20:13:46Z JerzyKundrat 174 5202896 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Алена Філатава | арыгінал імя = | выява = | подпіс = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | партыя = [[Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (Народная Грамада)|Народная Грамада]] | род дзейнасці = праваабаронца, блогерка, валанцёрка, палітычная актывістка | узнагароды = }} '''Алена Філатава''' (вядомая пад псеўданімам '''Хэлен Мінская''') — беларуская грамадская і палітычная актывістка, праваабаронца, блогерка і валанцёрка. Член партыі «[[Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (Народная Грамада)|Народная Грамада]]», дзе займала пасаду выконваючай абавязкі генеральнага сакратара (2024—2025). == Біяграфія == У 2020 годзе ў сувязі з [[Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі (з 2020 года)|палітычным пераследам]] пакінула Беларусь і пераехала ва [[Украіна|Украіну]]. Займалася дапамогай беларускім уцекачам. Пасля пачатку поўнамаштабнага [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|расійскага ўварвання ва Украіну]] засталася ў краіне і заснавала «Дабрачынны фонд Хелен Мінскай» для дапамогі беларускім добраахвотнікам, якія ваююць на баку Украіны<ref name="racyja_anons">{{cite web|url=https://racyja.com/by/hramadstva/anons-peradacy-belarusy-xxi-ha-stahoddzja-alena-filatava/|title=Анонс перадачы „Беларусы XXI-га стагоддзя“: Алена Філатава|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|date=2024-06-25|accessdate=2026-02-15|lang=be}}</ref>. З’яўляецца кіраўніцай праектаў «Антыкрызісны цэнтр Беларускі Дом» і «Права діють» ({{lang-be|Правы дзейнічаюць}}). Пастаянны і ўпаўнаважаны прадстаўнік каманды [[Мікалай Віктаравіч Статкевіч|Мікалая Статкевіча]] ва Украіне. У верасні 2025 года, пасля [[Вызваленне палітвязняў у Беларусі (2024)|вызвалення палітвязня]] і былога генеральнага сакратара партыі [[Сяргей Сяргеевіч Спарыш|Сяргея Спарыша]], Філатава заявіла пра перадачу яму сваіх паўнамоцтваў. Аднак ужо ў лістападзе 2025 года паміж імі ўзнік публічны канфлікт. Пасля таго як Спарыш павіншаваў з днём нараджэння [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктара Бабарыку]], Філатава абвінаваціла яго ў прарасійскай пазіцыі і заявіла пра зняцце з пасады генеральнага сакратара. Спарыш, у сваю чаргу, абвінаваціў Філатаву і Вільскага ва ўзурпацыі ўлады ў партыі<ref name="NN_conflict">{{cite web|url=https://nashaniva.com/380900|title=У «Народнай Грамадзе» разборкі — у Спарыша забралі пасаду генеральнага сакратара, ён не згодны|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2025-11-09|accessdate=2026-02-15|lang=be}}</ref>. == Праваабарончая дзейнасць == Актыўна займаецца праваабаронай, асаблівую ўвагу надае падтрымцы палітвязняў. З’яўлялася апякункай палітзняволенай [[Паліна Сяргееўна Шарэнда-Панасюк|Паліны Шарэнда-Панасюк]] у рамках праекта палітшэфства, называючы сябе яе «голасам на волі»<ref name="dissidentby">{{cite web|url=https://dissidentby.com/guardians/elena-filatova|title=Елена Филатова - Опекун|publisher=Dissidentby|accessdate=2026-02-15|lang=ru}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай сацыял-дэмакратычнай партыі (Народная Грамада)]] [[Катэгорыя:Праваабаронцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Эмігранты з Беларусі]] [[Катэгорыя:Жанчыны-палітыкі Беларусі]] j3g0c7yz0wkfdazijgx7lq5si4tmwvq 5202898 5202896 2026-09-20T20:15:14Z JerzyKundrat 174 5202898 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Алена Філатава | арыгінал імя = | выява = | подпіс = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | партыя = [[Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (Народная Грамада)|Народная Грамада]] | род дзейнасці = праваабаронца, блогерка, валанцёрка, палітычная актывістка | узнагароды = }} '''Алена Філатава''' (вядомая пад псеўданімам '''Хэлен Мінская''') — беларуская грамадская і палітычная актывістка, праваабаронца, блогерка і валанцёрка. Член партыі «[[Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (Народная Грамада)|Народная Грамада]]», дзе займала пасаду выконваючай абавязкі генеральнага сакратара (2024—2025). == Біяграфія == У 2020 годзе ў сувязі з [[Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі (з 2020 года)|палітычным пераследам]] пакінула Беларусь і пераехала ва [[Украіна|Украіну]]. Займалася дапамогай беларускім уцекачам. Пасля пачатку поўнамаштабнага [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|расійскага ўварвання ва Украіну]] засталася ў краіне і заснавала «Дабрачынны фонд Хелен Мінскай» для дапамогі беларускім добраахвотнікам, якія ваююць на баку Украіны<ref name="racyja_anons">{{cite web|url=https://racyja.com/by/hramadstva/anons-peradacy-belarusy-xxi-ha-stahoddzja-alena-filatava/|title=Анонс перадачы „Беларусы XXI-га стагоддзя“: Алена Філатава|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|date=2024-06-25|accessdate=2026-02-15|lang=be}}</ref>. З’яўляецца кіраўніцай праектаў «Антыкрызісны цэнтр Беларускі Дом» і «Права діють» ({{lang-be|Правы дзейнічаюць}}). Пастаянны і ўпаўнаважаны прадстаўнік каманды [[Мікалай Віктаравіч Статкевіч|Мікалая Статкевіча]] ва Украіне. == Палітычная дзейнасць == З’яўляецца актыўным членам партыі «[[Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (Народная Грамада)|Народная Грамада]]». Пасля арышту лідара партыі Мікалая Статкевіча і вымушанай эміграцыі часткі актывістаў, Філатава стала адной з ключавых фігур у замежнай структуры партыі. Выконвала абавязкі [[генеральны сакратар|генеральнага сакратара]] партыі. У студзені 2024 года прадстаўляла «Народную Грамаду» на сесіі [[Парламенцкая асамблея Савета Еўропы|Парламенцкай асамблеі Савета Еўропы]] (ПАРЕ) у [[Страсбур]]ы, дзе выступала з дакладамі пра палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі, сітуацыю з палітвязнямі і русіфікацыю<ref name="radiounet">{{cite web|url=https://radiounet.fm/helen-minskaya-pra-sesiyu-pare-na-nas-glyadzyacz-shalyonymi-vachyma-kali-my-raskazvaem-pra-belarus-ne-razumeyucz-yak-takoe-u-xxi-stagoddzi-mozha-adbyvaczcza/|title=Хэлен Мінская пра сесію ПАРЕ: на нас глядзяць шалёнымі вачыма, калі мы расказваем пра Беларусь|publisher=Radio Unet|date=2024-01-26|accessdate=2026-02-15|lang=be|archive-date=2 сакавіка 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240302234905/https://radiounet.fm/helen-minskaya-pra-sesiyu-pare-na-nas-glyadzyacz-shalyonymi-vachyma-kali-my-raskazvaem-pra-belarus-ne-razumeyucz-yak-takoe-u-xxi-stagoddzi-mozha-adbyvaczcza/|url-status=bot: unknown}}</ref>. У 2024 годзе ўвайшла ў склад Выбарчай камісіі па выбарах у [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйную раду]] трэцяга склікання. Удзельнічала ў прыняцці рашэнняў аб зняцці спісу «Закон і правапарадак» на чале з [[Аляксандр Аляксандравіч Азараў|Аляксандрам Азаравым]] з выбараў<ref name="KR_channel">{{cite web|url=https://t.me/rada_vision/3863|title=Рашэнне Выбарчай камісіі ад 24 мая 2024|publisher=Тэлеграм-канал "Выбары ў Каардынацыйную раду"|date=2024-05-24|accessdate=2026-02-15|lang=be}}</ref>. У лістападзе 2025 года стала ўдзельніцай «[[Сход неабыякавых|Сходу неабыякавых]]» у [[Вільнюс|Вільні]] — форуму праціўнікаў [[Офіс Святланы Ціханоўскай|Офіса Святланы Ціханоўскай]], арганізаванага [[Яўген Вільскі|Яўгенам Вільскім]], [[Георгій Дзмітрук|Георгіем Дзмітруком]] і [[Віталь Савюк|Віталем Савюком]]. На сходзе выступіла з прамовай пра прынцыпы пабудовы новай «[[Беларуская нацыянальная кааліцыя|Беларускай нацыянальнай кааліцыі]]»<ref name="belsat_shod">{{cite web|url=https://belsat.eu/90135663/schod-nieabyjakavych-2|title=У Вільні прайшоў другі «Сход неабыякавых» – апазіцыі да Ціханоўскай|publisher=[[Белсат]]|date=2025-11-21|accessdate=2026-02-15|lang=be}}</ref>. У верасні 2025 года, пасля [[Вызваленне палітвязняў у Беларусі (2024)|вызвалення палітвязня]] і былога генеральнага сакратара партыі [[Сяргей Сяргеевіч Спарыш|Сяргея Спарыша]], Філатава заявіла пра перадачу яму сваіх паўнамоцтваў. Аднак ужо ў лістападзе 2025 года паміж імі ўзнік публічны канфлікт. Пасля таго як Спарыш павіншаваў з днём нараджэння [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктара Бабарыку]], Філатава абвінаваціла яго ў прарасійскай пазіцыі і заявіла пра зняцце з пасады генеральнага сакратара. Спарыш, у сваю чаргу, абвінаваціў Філатаву і Вільскага ва ўзурпацыі ўлады ў партыі<ref name="NN_conflict">{{cite web|url=https://nashaniva.com/380900|title=У «Народнай Грамадзе» разборкі — у Спарыша забралі пасаду генеральнага сакратара, ён не згодны|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2025-11-09|accessdate=2026-02-15|lang=be}}</ref>. == Праваабарончая дзейнасць == Актыўна займаецца праваабаронай, асаблівую ўвагу надае падтрымцы палітвязняў. З’яўлялася апякункай палітзняволенай [[Паліна Сяргееўна Шарэнда-Панасюк|Паліны Шарэнда-Панасюк]] у рамках праекта палітшэфства, называючы сябе яе «голасам на волі»<ref name="dissidentby">{{cite web|url=https://dissidentby.com/guardians/elena-filatova|title=Елена Филатова - Опекун|publisher=Dissidentby|accessdate=2026-02-15|lang=ru}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай сацыял-дэмакратычнай партыі (Народная Грамада)]] [[Катэгорыя:Праваабаронцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Эмігранты з Беларусі]] [[Катэгорыя:Жанчыны-палітыкі Беларусі]] dfc1z36qw6tkum4hy1nipm0zgn3bsqm 0 803012 5202975 5196850 2026-09-21T06:33:06Z M.L.Bot 261 /* Дзейнасць */ 5202975 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Андрэй Фрыдрыхавіч Вашкевіч''' ({{ВДП}}) — беларускі гісторык, краязнавец і музейны работнік. == Біяграфія == Нарадзіўся 21 сакавіка 1982 года ў Гродне{{r|asoba}}. У 2004 годзе скончыў [[Гістарычны факультэт ГрДУ|гістарычны факультэт]] [[Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы|Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы]]{{r|asoba}}. Скончыў аспірантуру Інстытута гісторыі Акадэміі навук у Мінску (2008). З 2003 года працуе ў [[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|Гродзенскім дзяржаўным гісторыка-археалагічным музеі]] (УК ГДГАМ), з 2012 года — загадчык аддзела найноўшай гісторыі{{r|asoba}}{{r|soyuz}}. Водзіць экскурсіі па Гродне і ваколіцах{{r|clz}}. == Грамадская дзейнасць == Адзін з заснавальнікаў і рэдактараў гістарычнага інтэрнэт-партала harodnia.com{{r|asoba}}. У 2007 годзе разам з іншымі спрабаваў прадухіліць знос каля 70 будынкаў XVIII — пачатку XX стагоддзяў у сувязі з планамі рэканструкцыі [[Савецкая плошча (Гродна)|Савецкай плошчы]] ў гістарычным цэнтры Гродна.{{r|ns}} == Дзейнасць == Сфера навуковых інтарэсаў уключае этнаканфесійную гісторыю беларуска-літоўска-польскага памежжа {{r|asoba}}, гісторыю беларускага нацыянальна-вызваленчага руху 1920-1930-х гадоў і дзейнасць партыі [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (1917)|Беларуская хрысціянская дэмакратыя]] (БХД) гэтага перыяду{{r|asoba}}. Таксама даследуе гісторыю архітэктуры Гродна {{r|asoba}}, у межах гэтай дзейнасці вывучае даўнія планы і карты, ад «Стакгольмскага плана» 1706 года да нямецкіх планаў 1940-х гадоў{{r|soyuz}}, нерэалізаваныя праекты забудовы, як першы генеральны план 1882 года{{r|soyuz}}. Вывучае гісторыю Гродзенскай пушчы, у гэтых даследаваннях звяртаецца да адміністрацыйнага рэгулявання пушчы ў часы Вялікага Княства Літоўскага, у прыватнасці да правоў падданых Каложскага манастыра на лавіць рыбу і бортнічаць на гэтых тэрыторыях у XV стагоддзі{{r|gp}}. Станам на жнівень 2020 года, аўтар не меней 12 навуковых і навукова-папулярных кніг, прысвечаных гісторыі Гродна і рэгіёна{{r|clz}}. Суаўтар «Смакі старога Гродна» (Tastes of Old Grodno; 2014), зборніка нарысаў пра вядомых асоб, значныя будынкі і гарадскую гаспадарку Гродна ў мінулым{{r|clz}}. У 2023 годзе ў суаўтарстве з [[Сяргей Токць|Сяргеем Токцем]] выдаў дакументальна-гістарычную кнігу «Холад, голад і зараза» пра ўплыў кліматычных анамалій, неўраджаяў і эпідэмій на грамадства Гродзенскай губерні ў сярэдзіне XIX стагоддзя {{r|kirma}}. Аўтар, суаўтар, перакладчык і рэдактар каля трыццаці (станам на сакавік 2026) кніг, сярод іх «Паміж Ласоснай і Чорнай Ганчай» (2006), «Ад Фартоў да Каложы» (2012), «На Гродзенскім бруку» (2012, 2016), «Адам Станкевіч. Прадаўжальнік справы Скарыны і Багушэвіча» (2017) і іншыя.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://independent.academia.edu/AndreiVashkevich|title=Andrei Vashkevich - Independent Researcher|first=andrei|last=vashkevich|website=independent.academia.edu|access-date=2026-03-25}}</ref> == Прызнанне == * Лаўрэат [[Прэмія імя Юзафа Ядкоўскага|прэміі імя Юзафа Ядкоўскага]] (2015) {{r|asoba}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="asoba">''Вашкевіч, А.'' У іх быў свой шлях да незалежнасці : каталіцкія святары і Беларуская хрысціянская дэмакратыя (БХД) / Андрэй Вашкевіч // Наша вера. — 2017. — № 2. — С. 18—21. — С. 18.</ref> <ref name="clz">{{Cite web|url=https://www.centrumzamenhofa.pl/en/art,875,ruslan-kulewicz-andrzej-waszkiewicz-hrodna-shared-past-in-stories-and-memories|title=Rusłan Kulewicz, Andrzej Waszkiewicz: Hrodna – Shared Past in Stories and Memories - Białostocki Ośrodek Kultury|website=www.centrumzamenhofa.pl|access-date=2026-02-22}}</ref> <ref name="soyuz">{{Cite web|lang=en|url=https://soyuz.by/en/society/grodno-on-ancient-maps-a-unique-exhibition-opened-in-the-state-historical-archaeological-museum|title=Grodno on ancient maps. A unique exhibition opened in the state historical-archaeological museum|website=soyuz.by|access-date=2026-02-22}}</ref> <ref name="ns">''Суднік, С.'' Як зберагчы старажытную Гародню? : Гародня: паміж рэстаўрацыяй і рэканструкцыяй / Станіслаў Суднік // Наша слова. — 2007. — 6 чэрвеня (№ 22). — С. 1—4 </ref> <ref name="gp">{{Cite web|lang=ru|url=https://grodnonews.by/news/regional-news/red_kite_and_monks_fishing_grodno_pushcha_in_the_new_project_gp.html|title=Red kite and monks fishing. Grodno Pushcha in the new project "GP"|website=Гродненска правда|access-date=2026-02-22}}</ref> <ref name="kirma">{{Cite web|lang=en|url=https://kirma.sh/en/products/holad-golad-i-zaraza|title=Cold, hunger and infection — Belarus in the 19th century|website=Kirma.sh|access-date=2026-02-22}}</ref> }} == Спасылкі == * https://harodnia.com/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130606001154/http://harodnia.com/ |date=6 чэрвеня 2013 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Вашкевіч Андрэй Фрыдрыхавіч}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] i5y4bowh3bj2py39c6c80o2lhiz7qd0 0 803563 5202734 5173171 2026-09-20T14:05:19Z Андрэй 2403 Б 152769 5202734 wikitext text/x-wiki {{Радыёстанцыя | назва_радыёстанцыі = Жаночае радыё | поўнае_назва = | лагатып = | горад = | краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | слоган = Слышим и слушаем | фармат = анлайн вяшчанне | музфармат = [[Поп-музыка]] | частата = | час_вяшчання = | зона_вяшчання = [[Беларусь]] | створаны = [[3 сакавіка]] [[2026]] г. | заснавальнік = [[Беларускі саюз жанчын|БСЖ]] | уладальнік = | кіраўнікі = | сайт = https://ladyfm.by/ | on-line_трансляцыя = }} '''Жаночае радыё''' — інтэрнэт-радыё, запушчанае ў эфір 3 сакавіка 2026 г. жанчынамі-энтузіясткамі, аб чым паведаміла старшыня [[Беларускі саюз жанчын|Беларускага саюза жанчын]] [[Вольга Аляксандраўна Шпілеўская|В.А. Шпілеўская]]<ref>[https://zviazda.by/news/pershae-belarusi-zhanochae-internet-radyye-pachne-vyashchanne-8-sakavika-/ Першае ў Беларусі жаночае інтэрнэт-радыё пачне вяшчанне 8 сакавіка] // [[Звязда (газета)|Звязда]]</ref>. Паўнавартасны запуск адбыўся 8:00 8 сакавіка 2026 г. у якасці прывязкі да [[Міжнародны жаночы дзень|Міжнароднага жаночага дню]] і Года беларускай жанчыны<ref>[https://zhodinonews.by/pervoe-v-belarusi-zhenskoe-internet-radio-nachnet-veschanie-8-marta/ Первое в Беларуси женское интернет-радио начнет вещание 8 марта] // Zhodinonews.by</ref>, а 3-7 сакавіка ў эфір давалі папулярную музыку. Пасля паўнавартаснага запуску эфір па-ранейшаму большую частку эфіру займае [[поп-музыка]], пераважна рускамоўныя хіты. На сваёй [https://www.threads.com/@ladyfm.by старонцы ў Трэдс] станцыя анансуе перадачы ў эфіры. Сярод такіх перадач: "Паэзія ў лічбе", "Двое на ПП", "Без абцасаў", "Плётка дня"<ref>згодна [https://www.threads.com/@ladyfm.by/post/DXerfTKkYTl пасту Трэдс ад 23.04.2026 за 18:34]</ref>. Таксама паміж песнямі гучаць кароткія цытаты для жанчын, у тым ліку рубрыка "З першых вуснаў", дзе гучаць урыўкі з прамоў [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|А.Р. Лукашэнкі]] з пазітыўнымі выказваннямі пра жанчын. == Праграмы і рубрыкі == === Праграмы === * Двое на ПП * Без абцасаў * Танчы насуперак * Стыль па запыце * Стаўлю лайк * Плётка дня * Пра кіно * Паэзія ў лічбе * Магія прасторы<ref>[https://ladyfm.by/programs Программы] // Сайт «Женского радио»</ref> === Рубрыкі === * З першых вуснаў * Афарызмы<ref>[https://ladyfm.by/programs Программы] // Сайт «Женского радио»</ref> == Цікавыя факты == * У сумесным з "[[Альфа Радыё]]" ток-шоу "Сапраўднае жыццё", якое было ў эфіры "Жаночага радыё" 8 мая 2026 11:00-11:30, то бок на пярэдадне Дня Перамогі, у форме запісу, вядучыя абмяркоўвалі надыходзячае свята 1 мая. Пры гэтым 9 мая 2026 г. нічога пра Дзень Перамогі на "Жаночым радыё" не нагадвала, акрамя абавязковай на ўсіх тэле- і радыёстанцыях хвіліны маўчання ў 12:00<ref>[https://berastouski.blogspot.com/2026/07/blog-post.html Радыё Беларусі новае і вельмі старое] // Блог Андрэя Берастоўскага</ref>. * 23 ліпеня 2026 г. у 20:00 дыктар памылкова аб'явіў: на "Жаночым радыё" 16:00<ref>[https://berastouski.blogspot.com/2015/02/blog-post_9.html Радыё як "тэлеэкран" і як памочнік] // Блог Андрэя Берастоўскага</ref>! == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://ladyfm.by/ Сайт Жаночага радыё] * [https://www.tiktok.com/@ladyfm.by TikTok] * [https://www.threads.com/@ladyfm.by Treads] * [https://www.instagram.com/ladyfm.by Instagram] {{Радыёстанцыі Беларусі}} [[Катэгорыя:Радыёстанцыі Беларусі]][[Катэгорыя: З'явіліся ў 2026 годзе]] tnqb0cwgoek7p3gzst4k764s067lc5x 0 803832 5202683 5110817 2026-09-20T12:36:04Z JerzyKundrat 174 /* Літаратура */ 5202683 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|Беларусы ў Расіі}} [[Файл:Першае ўзбуйненне БССР (1924). Себежскі, Невельскі і Веліжскі паветы.jpg|thumb|Тры беларускія паветы, [[Себежскі павет|Себежскі]], [[Невельскі павет|Невельскі]] і [[Веліжскі павет|Веліжскі]], якія не былі перададзены [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларусі]] ў выніку [[Узбуйненне БССР|ўзбуйнення]] яе тэрыторыі і пакінуты ў складзе [[Пскоўская губерня|Пскоўскай губерні]] [[РСФСР]]]] '''Беларусы ў Пскоўскай вобласці'''<ref group="заўв.">Агульнапрынятая назва для гэтага арэала кампактнага рассялення беларусаў адсутнічае з-за позніх адміністрацыйных перадзелаў і хуткай асіміляцыі насельніцтва ў XX стагоддзі. Выкарыстанне тэрміна «Пскоўшчына» ў дачыненні да гэтых зямель з’яўляецца гістарычна неабгрунтаваным, бо адлюстроўвае толькі пазнейшую адміністрацыйную прыналежнасць, ствараючы памылковае ўражанне спрадвечнай сувязі гэтых тэрыторый з рускім Псковам. У гісторыка-культурным і этнаграфічным плане гэты рэгіён не звязаны з уласна Пскоўшчынай, а ўяўляе сабой паўночную частку гістарычнай Полаччыны і Віцебшчыны. Да 1924 года гэтыя тэрыторыі ўваходзілі ў склад Віцебскай губерні, якая аб’ядноўвала абодва гістарычныя беларускія рэгіёны.</ref> — частка [[аўтахтоннае насельніцтва|аўтахтоннага насельніцтва]] і сучасная [[нацыянальная меншасць]] у [[Пскоўская вобласць|Пскоўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Гістарычна паўднёвая частка сучаснай Пскоўскай вобласці ([[Невельскі раён (Пскоўская вобласць)|Невельскі]], [[Себежскі раён|Себежскі]], [[Усвяцкі раён]]ы, а таксама [[Веліжскі раён|Веліжскі]], які цяпер у складзе [[Смаленская вобласць|Смаленскай вобласці]]) з’яўляецца часткай [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускага этнічнага арэала]] і гістарычнай [[Полаччына|Полаччыны]] і [[Віцебшчына|Віцебшчыны]]{{sfn|Манаков|2013|с=169–176}}. Да 1924 года гэтыя землі не мелі дачынення да [[Пскоў|Пскова]]{{sfn|Кобец|2025|с=103–104}}. == Гісторыя == === У складзе ВКЛ і Расійскай імперыі === Тэрыторыі паўднёвай Пскоўшчыны і сумежныя землі ўваходзілі ў склад [[Полацкае княства|Полацкага княства]], а затым — [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. [[Невель (горад)|Невель]], [[Себеж]] і [[Веліж]] былі важнымі памежнымі замкамі і гарадамі [[Полацкае ваяводства|Полацкага]] і [[Віцебскае ваяводства|Віцебскага]] ваяводстваў{{sfn|ЭВКЛ|2005|с=353, 561}}. Жыхары гэтых зямель гістарычна вызначалі сябе як [[ліцвіны]]. Напрыклад, у дакументах пачатку XVII стагоддзя сустракаюцца згадкі: ''«литвин Велижского повету Яремка»'' (1607) або ''«литвин малый Стенка, Борисовской волости Велижского повета»'' (1609){{sfn|Акты исторические|1841|с=218, 330}}. У выніку [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1772 годзе гэтыя землі апынуліся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзе ўвайшлі ў склад [[Полацкае намесніцтва|Полацкага намесніцтва]], а пазней — [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]]{{sfn|ЭВКЛ|2005|с=353, 561}}. [[Файл:Belarusians - on Ethnic Map of European Russia by Aleksandr Rittich - 1875 AD. Viciebsk Region.jpg|thumb|Тэрыторыя рассялення беларусаў паводле «[[Этнаграфічная карта Еўрапейскай Расіі (1875)|Этнаграфічнай карты Еўрапейскай Расіі]]» 1875 года, якая была вызначана пераважна паводле моўнага крытэрыю. Большую частку Віцебскай губерні, за выключэннем Латгаліі, насялялі беларусы.]] Рэгіён захоўваў свой выразны беларускі этнічны характар аж да пачатку XX стагоддзя. Паводле даных [[Першы ўсеагульны перапіс насельніцтва Расійскай імперыі (1897)|Усерасійскага перапісу насельніцтва 1897 года]], які ўлічваў родную мову, беларусы складалі абсалютную большасць у гэтых паветах Віцебскай губерні. У [[Веліжскі павет|Веліжскім павеце]] яны складалі 86 %<ref name="velizh_1897">{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=120|title=Перепись 1897 года. Велижский уезд|publisher=Демоскоп Weekly|lang=ru|accessdate=7 сакавіка 2026}}</ref>, у [[Невельскі павет (Віцебская губерня)|Невельскім]] — 84 %<ref name="nevel_1897">{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=138|title=Перепись 1897 года. Невельский уезд|publisher=Демоскоп Weekly|lang=ru|accessdate=7 сакавіка 2026}}</ref>, а ў [[Себежскі павет|Себежскім]] — 47 % (значную частку там таксама складалі рускія і яўрэі)<ref name="sebezh_1897">{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=147|title=Перепись 1897 года. Себежский уезд|publisher=Демоскоп Weekly|lang=ru|accessdate=7 сакавіка 2026}}</ref>. === Утварэнне БССР і перадача зямель у РСФСР === 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] гэтыя тэрыторыі абвяшчаліся часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] (БНР). 1 студзеня 1919 года паводле пастановы I з’езда [[Камуністычная партыя Беларусі|КП(б)Б]] яны ўвайшлі ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусь]] (ССРБ){{sfn|150 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі|2002}}. Аднак ужо 16 студзеня 1919 года цэнтральнае бальшавіцкае кіраўніцтва ў [[Масква|Маскве]] прыняло рашэнне аб вылучэнні Віцебскай губерні (разам з Невелем, Себежам і Веліжам) са складу Савецкай Беларусі і далучэнні яе да [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]]{{sfn|150 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі|2002}}. Самы моцны ўдар па тэрытарыяльнай цэласнасці рэгіёна быў нанесены ў сакавіку 1924 года. У выніку першага [[Узбуйненне БССР|ўзбуйнення БССР]] [[Віцебская губерня]] была ліквідавана. Яе паўднёвая і цэнтральная часткі былі вернуты ў склад Беларусі, аднак тры паўночныя паветы ([[Невельскі павет|Невельскі]], [[Себежскі павет|Себежскі]] і [[Веліжскі павет|Веліжскі]]), нягледзячы на іх беларускі этнічны склад, былі пакінуты ў РСФСР і далучаны да [[Пскоўская губерня|Пскоўскай губерні]]{{sfn|Кобец|2025|с=104}}. У 1926 годзе беларускае кіраўніцтва БССР прасіла вярнуць гэтыя землі ў склад Беларусі, але Масква адмовіла<ref>{{cite web|url=http://www.svaboda.org/content/transcript/755290.html|title=Беларускія тэрыторыі ў 20-м стагодзьдзі: вернутае|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=8 сакавіка 2007|lang=be|accessdate=7 сакавіка 2026}}</ref>. === Русіфікацыя і эканамічныя фактары === Адрыў ад асноўнага беларускага масіву і ўключэнне ў склад расійскай губерні паскорылі працэсы [[Асіміляцыя (сацыялогія)|асіміляцыі]] і [[Русіфікацыя|русіфікацыі]]. Эканоміка паўднёвых паветаў Пскоўшчыны насіла ярка выяўлены спажывецкі характар, бо ў рэгіёне не хапала нават уласнага хлеба{{sfn|Кобец|2025|с=112}}. Эканамічныя сувязі з Беларуссю былі разарваны: адтуль атрымлівалі толькі [[запалкі]], а ў [[Віцебск]] адпраўлялі крыху [[рыбы]]{{sfn|Кобец|2025|с=112}}. Галоўным цэнтрам прыцягнення для мясцовых жыхароў стаў [[Ленінград]]. Дзясяткі тысяч сялян штогод выязджалі туды на [[адыходныя промыслы]] на заробкі. Толькі з Невельскага павета ў Ленінград штогод з’язджала каля 16 тысяч чалавек, што абумовіла імкненне сялянства да хутчэйшага авалодання [[руская мова|рускай мовай]] як сродкам сацыяльнага прасоўвання і выжывання{{sfn|Филимонов|2016|с=53}}. У выніку [[Усесаюзны перапіс насельніцтва 1926 года|Усесаюзны перапіс 1926 года]] зафіксаваў катастрафічнае падзенне колькасці беларусаў. У Пскоўскай губерні пражывала 34 277 этнічных беларусаў (1,92 %), але толькі 1 258 чалавек (0,07 %) назвалі беларускую мову роднай{{sfn|Кобец|2025|с=110–111}}. У Веліжскім павеце беларусамі сябе лічылі 35 % жыхароў, у [[Невельскі павет|Невельскім]] — 32 %, у [[Себежскі павет|Себежскім]] — 27,5 %{{sfn|Манаков|2013|с=174}}, аднак моўная асіміляцыя была амаль поўнай. Паводле альтэрнатыўных падлікаў гісторыкаў і географаў, у Вялікалуцкай акрузе ў 1927 годзе доля беларусаў магла складаць каля 3,8 %, у тым ліку ў [[Веліжскі павет|Веліжскім]] раёне — 13,5 %, Невельскім — 6,3 %, Себежскім — 1,2 %{{sfn|Дементьев|2015|с=92}}. === Беларусізацыя і яе сабатаж (1920-я гады) === {{Асноўны артыкул|Беларусізацыя ў Пскоўскай губерні}} У сярэдзіне 1920-х гадоў цэнтральныя савецкія ўлады ў межах палітыкі [[карэнізацыя|карэнізацыі]] абавязалі Пскоўскі губернскі аддзел народнай асветы пачаць [[беларусізацыя|беларусізацыю]] ў Невельскім, Себежскім і Веліжскім паветах. Аднак гэта сутыкнулася з жорсткім сабатажам{{sfn|Кобец|2025|с=104}}. Мясцовыя расійскія чыноўнікі катэгарычна не жадалі займацца гэтым пытаннем, заяўляючы Маскве, што [[Беларусы|беларусаў]] у іх няма, а ёсць толькі рускія, якія размаўляюць на «псаванай» або «жаргоннай» мове{{sfn|Кобец|2025|с=113}}. Умовы [[Новая эканамічная палітыка|НЭПа]], калі школы былі пераведзены на ўтрыманне жабрацкіх мясцовых бюджэтаў і саміх сялян праз «дагаворныя школы», рабілі адкрыццё нацыянальных устаноў фінансава цяжкім ці ўвогуле немагчымым{{sfn|Кобец|2025|с=109}}. Само мясцовае насельніцтва таксама не прымала беларусізацыю. На сходах сяляне галасавалі супраць адкрыцця беларускіх школ, заяўляючы, што беларуская мова непатрэбная, і патрабуючы вучыць дзяцей па-руску дзеля паспяховай працы ў Ленінградзе{{sfn|Филимонов|2016|с=48–50}}{{sfn|Кобец|2025|с=112}}. Калі ў 1927 годзе ў Невельскім павеце інспектар [[С. Хайкоў]] пачаў выступаць па-беларуску, яму з залы крыкнулі: ''«Калі гаворыш па-руску — на чалавека падобны… а загаворыш па-беларуску — сапраўдны кракадзіл''»{{sfn|Кобец|2025|с=112}}. Сяляне нават абвінавачвалі настаўнікаў у тым, што тыя падчас перапісу самавольна «перахрысцілі іх у беларусаў»{{sfn|Кобец|2025|с=112}}. Пад ціскам Масквы ўлады ўсё ж стварылі каля 25 «беларускіх» школ на 1928/1929 навучальны год{{sfn|Филимонов|2016|с=54}}. Аднак гэтыя ўстановы былі беларускімі толькі на паперы. З-за поўнай адсутнасці кадраў (мясцовыя настаўнікі адмаўляліся ехаць на курсы перападрыхтоўкі ў Мінск або вярталіся з іх, так і не засвоіўшы літаратурную мову) выкладанне ўсіх базавых прадметаў працягвала весціся на рускай мове. Максімум, што рабілася ў такіх школах — гэта эпізадычнае чытанне беларускіх вершаў і развучванне песень{{sfn|Филимонов|2016|с=54}}{{sfn|Кобец|2025|с=114}}. У 1927 годзе гэтыя тэрыторыі ўвайшлі ў Вялікалуцкую акругу Ленінградскай вобласці, а ў 1929 годзе [[Веліжскі раён]] быў перададзены ў Заходнюю вобласць (з цэнтрам у Смаленску). З пачаткам 1930-х гадоў на фоне змены агульнасаюзнага палітычнага курсу і пераходу да [[Усеагульнае навучанне|ўсеагульнага навучання (усенавуча)]], палітыка беларусізацыі ў Пскоўскім краі была канчаткова і хутка згорнута. Усе фармальна створаныя беларускія ўстановы былі афіцыйна пераведзены на [[Руская мова|рускую мову]]{{sfn|Кобец|2025|с=115–116}}. == Дынаміка колькасці == * 1897 год — каля 120 000 чалавек у межах Невельскага, Себежскага і Веліжскага паветаў. * 1920 год — 1 590 чал. (0,13 %) у межах тагачаснай Пскоўскай губерні{{sfn|Кобец|2025|с=110}}. * 1926 год — 34 277 чал. (1,92 %), пасля далучэння трох былых віцебскіх паветаў да Пскоўскай губерні{{sfn|Кобец|2025|с=110}}. == Гл. таксама == * [[Беларусы Расіі]] * [[Беларусізацыя ў расійскіх рэгіёнах]] * [[Беларусы на Смаленшчыне]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} ; Заўвагі <references group="заўв."/> == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Акты исторические, собранные и изданные Археографической коммиссией|загаловак=Т. 2.|месца=СПб.|год=1841|ref=Акты исторические}} * {{Крыніцы/ЭВКЛ|2|аўтар=[[Васіль Варонін|Варонін В.]] |ref=ЭВКЛ}} * {{артыкул|аўтар=Дементьев В. С.|загаловак=Характер расселения и этнический состав населения Псковского региона в период с 1926 по 1939 гг.|выданне=Псковский регионологический журнал|год=2015|нумар=24|старонкі=88–105|ref=Дементьев}} * {{артыкул|аўтар=[[Канстанцін Сяргеевіч Драздоў|Дроздов К. С.]]|загаловак=Белорусизация в Советской России в 1920–1930-е гг.: цели, методы и результаты|выданне=История народов России в исследованиях и документах: К юбилею В. В. Трепавлова|тып=зборнік|месца=Масква|выдавецтва=Институт российской истории РАН|год=2022|выпуск=9|старонкі=204–225|ref=Дроздов}} * {{артыкул|аўтар=[[Вольга Віктараўна Кобец|Кобец О. В.]]|загаловак=Новая экономическая политика против белорусизации в 1920-е гг.: Псковская губерния|выданне=Народы и религии Евразии|год=2025|том=30|нумар=3|старонкі=103–120|doi=10.14258nreur(2025)3–06|ref=Кобец}} * {{артыкул|аўтар=Манаков А. Г.|загаловак=Российско-белорусское порубежье: Историко-географическая детерминация|выданне=Псковский регионологический журнал|год=2013|нумар=16|старонкі=169–176|ref=Манаков}} * {{артыкул|аўтар=Филимонов А. В.|загаловак=Белорусы в Псковском крае (1920-е гг.)|выданне=Ученые записки УО ВГУ имени П. М. Машерова: сборник научных трудов|тып=зборнік|месца=Віцебск|выдавецтва=[[Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. М. Машэрава|ВГУ имени П. М. Машерова]]|год=2016|том=22|старонкі=45–55|ref=Филимонов}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=150 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі|месца=Вільня|выдавецтва=Наша Будучыня|год=2002|старонак=238|ref=150 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі}} {{Беларусы Расіі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пскоўшчыне, Беларусы на}} [[Катэгорыя:Беларусы ў Расіі]] [[Катэгорыя:Насельніцтва Пскоўскай вобласці]] bds204jnqsi2njhxlkw8cjf16d241af 5202685 5202683 2026-09-20T12:37:15Z JerzyKundrat 174 /* Літаратура */ 5202685 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|Беларусы ў Расіі}} [[Файл:Першае ўзбуйненне БССР (1924). Себежскі, Невельскі і Веліжскі паветы.jpg|thumb|Тры беларускія паветы, [[Себежскі павет|Себежскі]], [[Невельскі павет|Невельскі]] і [[Веліжскі павет|Веліжскі]], якія не былі перададзены [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларусі]] ў выніку [[Узбуйненне БССР|ўзбуйнення]] яе тэрыторыі і пакінуты ў складзе [[Пскоўская губерня|Пскоўскай губерні]] [[РСФСР]]]] '''Беларусы ў Пскоўскай вобласці'''<ref group="заўв.">Агульнапрынятая назва для гэтага арэала кампактнага рассялення беларусаў адсутнічае з-за позніх адміністрацыйных перадзелаў і хуткай асіміляцыі насельніцтва ў XX стагоддзі. Выкарыстанне тэрміна «Пскоўшчына» ў дачыненні да гэтых зямель з’яўляецца гістарычна неабгрунтаваным, бо адлюстроўвае толькі пазнейшую адміністрацыйную прыналежнасць, ствараючы памылковае ўражанне спрадвечнай сувязі гэтых тэрыторый з рускім Псковам. У гісторыка-культурным і этнаграфічным плане гэты рэгіён не звязаны з уласна Пскоўшчынай, а ўяўляе сабой паўночную частку гістарычнай Полаччыны і Віцебшчыны. Да 1924 года гэтыя тэрыторыі ўваходзілі ў склад Віцебскай губерні, якая аб’ядноўвала абодва гістарычныя беларускія рэгіёны.</ref> — частка [[аўтахтоннае насельніцтва|аўтахтоннага насельніцтва]] і сучасная [[нацыянальная меншасць]] у [[Пскоўская вобласць|Пскоўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Гістарычна паўднёвая частка сучаснай Пскоўскай вобласці ([[Невельскі раён (Пскоўская вобласць)|Невельскі]], [[Себежскі раён|Себежскі]], [[Усвяцкі раён]]ы, а таксама [[Веліжскі раён|Веліжскі]], які цяпер у складзе [[Смаленская вобласць|Смаленскай вобласці]]) з’яўляецца часткай [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускага этнічнага арэала]] і гістарычнай [[Полаччына|Полаччыны]] і [[Віцебшчына|Віцебшчыны]]{{sfn|Манаков|2013|с=169–176}}. Да 1924 года гэтыя землі не мелі дачынення да [[Пскоў|Пскова]]{{sfn|Кобец|2025|с=103–104}}. == Гісторыя == === У складзе ВКЛ і Расійскай імперыі === Тэрыторыі паўднёвай Пскоўшчыны і сумежныя землі ўваходзілі ў склад [[Полацкае княства|Полацкага княства]], а затым — [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. [[Невель (горад)|Невель]], [[Себеж]] і [[Веліж]] былі важнымі памежнымі замкамі і гарадамі [[Полацкае ваяводства|Полацкага]] і [[Віцебскае ваяводства|Віцебскага]] ваяводстваў{{sfn|ЭВКЛ|2005|с=353, 561}}. Жыхары гэтых зямель гістарычна вызначалі сябе як [[ліцвіны]]. Напрыклад, у дакументах пачатку XVII стагоддзя сустракаюцца згадкі: ''«литвин Велижского повету Яремка»'' (1607) або ''«литвин малый Стенка, Борисовской волости Велижского повета»'' (1609){{sfn|Акты исторические|1841|с=218, 330}}. У выніку [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1772 годзе гэтыя землі апынуліся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзе ўвайшлі ў склад [[Полацкае намесніцтва|Полацкага намесніцтва]], а пазней — [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]]{{sfn|ЭВКЛ|2005|с=353, 561}}. [[Файл:Belarusians - on Ethnic Map of European Russia by Aleksandr Rittich - 1875 AD. Viciebsk Region.jpg|thumb|Тэрыторыя рассялення беларусаў паводле «[[Этнаграфічная карта Еўрапейскай Расіі (1875)|Этнаграфічнай карты Еўрапейскай Расіі]]» 1875 года, якая была вызначана пераважна паводле моўнага крытэрыю. Большую частку Віцебскай губерні, за выключэннем Латгаліі, насялялі беларусы.]] Рэгіён захоўваў свой выразны беларускі этнічны характар аж да пачатку XX стагоддзя. Паводле даных [[Першы ўсеагульны перапіс насельніцтва Расійскай імперыі (1897)|Усерасійскага перапісу насельніцтва 1897 года]], які ўлічваў родную мову, беларусы складалі абсалютную большасць у гэтых паветах Віцебскай губерні. У [[Веліжскі павет|Веліжскім павеце]] яны складалі 86 %<ref name="velizh_1897">{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=120|title=Перепись 1897 года. Велижский уезд|publisher=Демоскоп Weekly|lang=ru|accessdate=7 сакавіка 2026}}</ref>, у [[Невельскі павет (Віцебская губерня)|Невельскім]] — 84 %<ref name="nevel_1897">{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=138|title=Перепись 1897 года. Невельский уезд|publisher=Демоскоп Weekly|lang=ru|accessdate=7 сакавіка 2026}}</ref>, а ў [[Себежскі павет|Себежскім]] — 47 % (значную частку там таксама складалі рускія і яўрэі)<ref name="sebezh_1897">{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=147|title=Перепись 1897 года. Себежский уезд|publisher=Демоскоп Weekly|lang=ru|accessdate=7 сакавіка 2026}}</ref>. === Утварэнне БССР і перадача зямель у РСФСР === 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] гэтыя тэрыторыі абвяшчаліся часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] (БНР). 1 студзеня 1919 года паводле пастановы I з’езда [[Камуністычная партыя Беларусі|КП(б)Б]] яны ўвайшлі ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусь]] (ССРБ){{sfn|150 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі|2002}}. Аднак ужо 16 студзеня 1919 года цэнтральнае бальшавіцкае кіраўніцтва ў [[Масква|Маскве]] прыняло рашэнне аб вылучэнні Віцебскай губерні (разам з Невелем, Себежам і Веліжам) са складу Савецкай Беларусі і далучэнні яе да [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]]{{sfn|150 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі|2002}}. Самы моцны ўдар па тэрытарыяльнай цэласнасці рэгіёна быў нанесены ў сакавіку 1924 года. У выніку першага [[Узбуйненне БССР|ўзбуйнення БССР]] [[Віцебская губерня]] была ліквідавана. Яе паўднёвая і цэнтральная часткі былі вернуты ў склад Беларусі, аднак тры паўночныя паветы ([[Невельскі павет|Невельскі]], [[Себежскі павет|Себежскі]] і [[Веліжскі павет|Веліжскі]]), нягледзячы на іх беларускі этнічны склад, былі пакінуты ў РСФСР і далучаны да [[Пскоўская губерня|Пскоўскай губерні]]{{sfn|Кобец|2025|с=104}}. У 1926 годзе беларускае кіраўніцтва БССР прасіла вярнуць гэтыя землі ў склад Беларусі, але Масква адмовіла<ref>{{cite web|url=http://www.svaboda.org/content/transcript/755290.html|title=Беларускія тэрыторыі ў 20-м стагодзьдзі: вернутае|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=8 сакавіка 2007|lang=be|accessdate=7 сакавіка 2026}}</ref>. === Русіфікацыя і эканамічныя фактары === Адрыў ад асноўнага беларускага масіву і ўключэнне ў склад расійскай губерні паскорылі працэсы [[Асіміляцыя (сацыялогія)|асіміляцыі]] і [[Русіфікацыя|русіфікацыі]]. Эканоміка паўднёвых паветаў Пскоўшчыны насіла ярка выяўлены спажывецкі характар, бо ў рэгіёне не хапала нават уласнага хлеба{{sfn|Кобец|2025|с=112}}. Эканамічныя сувязі з Беларуссю былі разарваны: адтуль атрымлівалі толькі [[запалкі]], а ў [[Віцебск]] адпраўлялі крыху [[рыбы]]{{sfn|Кобец|2025|с=112}}. Галоўным цэнтрам прыцягнення для мясцовых жыхароў стаў [[Ленінград]]. Дзясяткі тысяч сялян штогод выязджалі туды на [[адыходныя промыслы]] на заробкі. Толькі з Невельскага павета ў Ленінград штогод з’язджала каля 16 тысяч чалавек, што абумовіла імкненне сялянства да хутчэйшага авалодання [[руская мова|рускай мовай]] як сродкам сацыяльнага прасоўвання і выжывання{{sfn|Филимонов|2016|с=53}}. У выніку [[Усесаюзны перапіс насельніцтва 1926 года|Усесаюзны перапіс 1926 года]] зафіксаваў катастрафічнае падзенне колькасці беларусаў. У Пскоўскай губерні пражывала 34 277 этнічных беларусаў (1,92 %), але толькі 1 258 чалавек (0,07 %) назвалі беларускую мову роднай{{sfn|Кобец|2025|с=110–111}}. У Веліжскім павеце беларусамі сябе лічылі 35 % жыхароў, у [[Невельскі павет|Невельскім]] — 32 %, у [[Себежскі павет|Себежскім]] — 27,5 %{{sfn|Манаков|2013|с=174}}, аднак моўная асіміляцыя была амаль поўнай. Паводле альтэрнатыўных падлікаў гісторыкаў і географаў, у Вялікалуцкай акрузе ў 1927 годзе доля беларусаў магла складаць каля 3,8 %, у тым ліку ў [[Веліжскі павет|Веліжскім]] раёне — 13,5 %, Невельскім — 6,3 %, Себежскім — 1,2 %{{sfn|Дементьев|2015|с=92}}. === Беларусізацыя і яе сабатаж (1920-я гады) === {{Асноўны артыкул|Беларусізацыя ў Пскоўскай губерні}} У сярэдзіне 1920-х гадоў цэнтральныя савецкія ўлады ў межах палітыкі [[карэнізацыя|карэнізацыі]] абавязалі Пскоўскі губернскі аддзел народнай асветы пачаць [[беларусізацыя|беларусізацыю]] ў Невельскім, Себежскім і Веліжскім паветах. Аднак гэта сутыкнулася з жорсткім сабатажам{{sfn|Кобец|2025|с=104}}. Мясцовыя расійскія чыноўнікі катэгарычна не жадалі займацца гэтым пытаннем, заяўляючы Маскве, што [[Беларусы|беларусаў]] у іх няма, а ёсць толькі рускія, якія размаўляюць на «псаванай» або «жаргоннай» мове{{sfn|Кобец|2025|с=113}}. Умовы [[Новая эканамічная палітыка|НЭПа]], калі школы былі пераведзены на ўтрыманне жабрацкіх мясцовых бюджэтаў і саміх сялян праз «дагаворныя школы», рабілі адкрыццё нацыянальных устаноў фінансава цяжкім ці ўвогуле немагчымым{{sfn|Кобец|2025|с=109}}. Само мясцовае насельніцтва таксама не прымала беларусізацыю. На сходах сяляне галасавалі супраць адкрыцця беларускіх школ, заяўляючы, што беларуская мова непатрэбная, і патрабуючы вучыць дзяцей па-руску дзеля паспяховай працы ў Ленінградзе{{sfn|Филимонов|2016|с=48–50}}{{sfn|Кобец|2025|с=112}}. Калі ў 1927 годзе ў Невельскім павеце інспектар [[С. Хайкоў]] пачаў выступаць па-беларуску, яму з залы крыкнулі: ''«Калі гаворыш па-руску — на чалавека падобны… а загаворыш па-беларуску — сапраўдны кракадзіл''»{{sfn|Кобец|2025|с=112}}. Сяляне нават абвінавачвалі настаўнікаў у тым, што тыя падчас перапісу самавольна «перахрысцілі іх у беларусаў»{{sfn|Кобец|2025|с=112}}. Пад ціскам Масквы ўлады ўсё ж стварылі каля 25 «беларускіх» школ на 1928/1929 навучальны год{{sfn|Филимонов|2016|с=54}}. Аднак гэтыя ўстановы былі беларускімі толькі на паперы. З-за поўнай адсутнасці кадраў (мясцовыя настаўнікі адмаўляліся ехаць на курсы перападрыхтоўкі ў Мінск або вярталіся з іх, так і не засвоіўшы літаратурную мову) выкладанне ўсіх базавых прадметаў працягвала весціся на рускай мове. Максімум, што рабілася ў такіх школах — гэта эпізадычнае чытанне беларускіх вершаў і развучванне песень{{sfn|Филимонов|2016|с=54}}{{sfn|Кобец|2025|с=114}}. У 1927 годзе гэтыя тэрыторыі ўвайшлі ў Вялікалуцкую акругу Ленінградскай вобласці, а ў 1929 годзе [[Веліжскі раён]] быў перададзены ў Заходнюю вобласць (з цэнтрам у Смаленску). З пачаткам 1930-х гадоў на фоне змены агульнасаюзнага палітычнага курсу і пераходу да [[Усеагульнае навучанне|ўсеагульнага навучання (усенавуча)]], палітыка беларусізацыі ў Пскоўскім краі была канчаткова і хутка згорнута. Усе фармальна створаныя беларускія ўстановы былі афіцыйна пераведзены на [[Руская мова|рускую мову]]{{sfn|Кобец|2025|с=115–116}}. == Дынаміка колькасці == * 1897 год — каля 120 000 чалавек у межах Невельскага, Себежскага і Веліжскага паветаў. * 1920 год — 1 590 чал. (0,13 %) у межах тагачаснай Пскоўскай губерні{{sfn|Кобец|2025|с=110}}. * 1926 год — 34 277 чал. (1,92 %), пасля далучэння трох былых віцебскіх паветаў да Пскоўскай губерні{{sfn|Кобец|2025|с=110}}. == Гл. таксама == * [[Беларусы Расіі]] * [[Беларусізацыя ў расійскіх рэгіёнах]] * [[Беларусы на Смаленшчыне]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} ; Заўвагі <references group="заўв."/> == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Акты исторические, собранные и изданные Археографической коммиссией|загаловак=Т. 2.|месца=СПб.|год=1841|ref=Акты исторические}} * {{Крыніцы/ЭВКЛ|2|аўтар=[[Васіль Варонін|Варонін В.]] |ref=ЭВКЛ}} * {{артыкул|аўтар=Дементьев В. С.|загаловак=Характер расселения и этнический состав населения Псковского региона в период с 1926 по 1939 гг.|выданне=Псковский регионологический журнал|год=2015|нумар=24|старонкі=88–105|ref=Дементьев}} * {{артыкул|аўтар=[[Канстанцін Сяргеевіч Драздоў|Дроздов К. С.]]|загаловак=Белорусизация в Советской России в 1920–1930-е гг.: цели, методы и результаты|выданне=История народов России в исследованиях и документах: К юбилею В. В. Трепавлова|тып=зборнік|месца=Масква|выдавецтва=Институт российской истории РАН|год=2022|выпуск=9|старонкі=204–225|ref=Дроздов}} * {{артыкул|аўтар=[[Вольга Віктараўна Кобец|Кобец О. В.]]|загаловак=Новая экономическая политика против белорусизации в 1920-е гг.: Псковская губерния|выданне=Народы и религии Евразии|год=2025|том=30|нумар=3|старонкі=103–120|doi=10.14258nreur(2025)3–06|ref=Кобец}} * {{артыкул|аўтар=Манаков А. Г.|загаловак=Российско-белорусское порубежье: Историко-географическая детерминация|выданне=Псковский регионологический журнал|год=2013|нумар=16|старонкі=169–176|ref=Манаков}} * {{артыкул|аўтар=Филимонов А. В.|загаловак=Белорусы в Псковском крае (1920-е гг.)|выданне=Ученые записки УО ВГУ имени П. М. Машерова: сборник научных трудов|тып=зборнік|месца=Віцебск|выдавецтва=[[Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. М. Машэрава|ВГУ имени П. М. Машерова]]|год=2016|том=22|старонкі=45–55|ref=Филимонов}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=150 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі|месца=Вільня|выдавецтва=Наша Будучыня|год=2002|старонак=238|ref=150 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі}} {{Беларуская дыяспара}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пскоўшчыне, Беларусы на}} [[Катэгорыя:Беларусы ў Расіі]] [[Катэгорыя:Насельніцтва Пскоўскай вобласці]] adrdx2jumma8eqbjfsy7ik6mpdf56pz 0 805339 5202917 5142579 2026-09-20T20:35:43Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5202917 wikitext text/x-wiki {{Грамадская арганізацыя |назва = Беларускае культурнае таварыства «Хатка» |абрэвіятура = БКТ «Хатка» |назва на мове арыгінала = {{lang-pl|Białoruskie Towarzystwo Kulturalne „Chatka”}} |лагатып = |выява = |арыгінал = |дата заснавання = [[1993]] |дата роспуску = |колькасць удзельнікаў = |тып = |назва пасады кіраўніка = |кіраўнік = Алена Глагоўская (старшыня)<br>Раман Шчэрбаў (намеснік старшыні) |назва цэнтра =Сядзіба |цэнтр =[[Польшча]], [[Гданьск]], вул. Мішэўскага, 17, пак. 307 |узнагароды = |афіцыйны сайт = https://www.btkchatka.org/ |місія = |сфера дзейнасці = захаванне нацыянальнай ідэнтычнасці беларусаў, развіццё беларускай мовы і культуры |месца знаходжання = }} '''Белару́скае культу́рнае тавары́ства «Ха́тка»''' ('''БКТ «Хатка»'''; {{lang-pl|Białoruskie Towarzystwo Kulturalne „Chatka”}}) — першая і найстарэйшая беларуская грамадская арганізацыя на польскім [[Памор’е (Польшча)|Памор’і]] са штаб-кватэрай у [[Гданьск]]у, якая афіцыйна прадстаўляе [[Беларусы ў Польшчы|беларускую нацыянальную меншасць]] у гданьскай агламерацыі<ref name="pranas">{{cite web|url=https://www.btkchatka.org/%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%82%D1%8B|title=Пра нас|publisher=Беларускае культурнае таварыства “Хатка”|date=|lang=be|accessdate=24 мая 2025}}</ref>. Сядзіба таварыства размяшчаецца па вуліца Мішэўскага, дом 17, пакой 307. == Гісторыя == Фарміраванне арганізацыі пачалося ў 1992 годзе, калі была пададзена заяўка на яе рэгістрацыю. У 1993 годзе БКТ «Хатка» было афіцыйна зарэгістравана ў Гданьску як самастойная арганізацыя. Да гэтага часу суполка дзейнічала як частка [[Беларускае грамадска-культурнае таварыства|Беларускага грамадска-культурнага таварыства]] (БГКТ)<ref name="racyja30">{{cite web|url=https://www.racyja.com/archivy/sumezhzha/belaruskamu-kulturnamu-tavarystvu/|title=Беларускаму культурнаму таварыству „Хатка” 30-ць гадоў|publisher=Радыё Рацыя|date=|lang=be|accessdate=24 мая 2025}}</ref>. Доўгі час арганізацыя базіравалася ў горадзе [[Сопат (Польшча)|Сопат]]<ref name="mfa">{{cite web|url=https://poland.mfa.gov.by/be/bilateral_relations/belarusiny/zgurtowania/|title=Грамадскія аб’яднанні беларусаў у Польшчы|publisher=Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь|date=|lang=be|accessdate=24 мая 2025|archive-date=24 мая 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250524193518/https://poland.mfa.gov.by/be/bilateral_relations/belarusiny/zgurtowania/|url-status=dead}}</ref>. З кастрычніка 2022 года дзякуючы падтрымцы гарадской мэрыі Гданьска таварыства атрымала ўласную новую сядзібу на вуліцы Мішэўскага (дом 17, пакой 307). Памяшканне было выдзелена гарадскімі ўладамі бясплатна, аднак аплата камунальных паслуг, бягучых расходаў і рамонту засталася абавязкам арганізацыі. БКТ «Хатка» не мае сталага фінансавання і абапіраецца выключна на працу валанцёраў і грамадскія ахвяраванні<ref name="zrzutka">{{cite web|url=https://zrzutka.pl/93836s|title=Na działalność statutową Białoruskiego Towarzystwa Kulturalnego "Chatka" w Gdańsku|publisher=Zrzutka.pl|date=|lang=pl|accessdate=24 мая 2025}}</ref>. Старшынёй арганізацыі з’яўляецца [[Алена Глагоўская]], намеснікам старшыні&nbsp;— [[Раман Шчэрбаў]]<ref name="racyja30"/>. == Дзейнасць == Галоўнымі кірункамі дзейнасці БКТ «Хатка» з’яўляюцца захаванне нацыянальнай ідэнтычнасці і свядомасці [[Беларусы ў Польшчы|беларусаў]], развіццё [[Беларуская мова|беларускай мовы]] і [[Беларуская культура|культуры]], а таксама мастацкае і навуковае супрацоўніцтва з дзеячамі і арганізацыямі Беларусі і Польшчы. Таварыства выступае арганізатарам шматлікіх літаратурных вечарын, традыцыйных нацыянальных святкаванняў, выстаў, канферэнцый і фестываляў<ref name="pranas"/>. Пачынаючы з 2020 года, дзейнасць таварыства выйшла на новы ўзровень у сувязі з неабходнасцю падтрымкі беларусаў з новай хвалі вымушанай эміграцыі. У супрацоўніцтве з партнёрамі БКТ «Хатка» пачало арганізоўваць бясплатныя курсы [[Польская мова|польскай мовы]], ладзіць акцыі і маршы салідарнасці, а таксама праводзіць маштабныя святкаванні [[Дзень Волі|Дня Волі]]. На базе новай сядзібы ў Гданьску праходзяць мастацкія заняткі для дзяцей і дарослых, рэпетыцыі хору, групавыя сустрэчы псіхалагічнай дапамогі, прэзентацыі кніг і дыскусіі з гісторыкамі<ref name="zrzutka"/>. Сярод адметных мерапрыемстваў, праведзеных арганізацыяй,&nbsp;— канцэрт-прэзентацыя беларускамоўнага фартэпіяннага дапаможніка «Музычная вандроўка з Алесем і Паўлінкай», праект «Радыё нястрачаных надзей», мерапрыемствы да «Ночы расстраляных паэтаў», цырымонія ўзнагароджання лаўрэатаў [[Прэмія імя Ежы Гедройца|прэміі імя Ежы Гедройца]], а таксама сустрэчы з вядомымі беларускімі творцамі, у тым ліку з літаратарам [[Андрэй Валер’евіч Хадановіч|Андрэем Хадановічам]] і мастачкай [[Эльга Папова|Эльгай Паповай]]<ref name="racyja30"/><ref name="racyja2024">{{cite web|url=https://racyja.com/by/kultura/u-hdansku-pracjahvae-svaju-dzejnasc-belaruskae-kulturnae-tavarystva-chatka/|title=У Гданьску працягвае сваю дзейнасць беларускае культурнае таварыства “Хатка”|publisher=Радыё Рацыя|date=23 лістапада 2024|lang=be|accessdate=24 мая 2025|archive-date=20 студзеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260120192557/https://racyja.com/by/kultura/u-hdansku-pracjahvae-svaju-dzejnasc-belaruskae-kulturnae-tavarystva-chatka/|url-status=bot: unknown}}</ref>. Найбуйнейшым мемарыяльным праектам таварыства стала ініцыяванне і ўдзел ва ўсталяванні на [[Гарнізонныя могілкі (Гданьск)|Гарнізонных могілках]] у Гданьску [[Крыж змагарам за вольную і незалежную Беларусь|памятнага крыжа ў гонар змагароў за вольную і дэмакратычную Беларусь]]. Ідэя стварэння помніка ўзнікла яшчэ ў 2018 годзе, а ўрачыстае адкрыццё мемарыяла адбылося 21 сакавіка 2026 года<ref name="d13">{{cite web|url=https://d13n1aispgd70j.cloudfront.net/news/kryzh-u-gonar-zmagarou.html|title=Крыж у гонар змагароў за вольную Беларусь хочуць усталяваць у Польшчы|publisher=|date=31 сакавіка 2025|lang=be|accessdate=24 мая 2025}}</ref><ref name="reform">{{cite web|url=https://reform.news/u-gdansku-adkryjuc-kryzh-zmagaram-za-volnuju-i-nezalezhnuju-belarus|title=У Гданьску адкрыюць Крыж змагарам за вольную і незалежную Беларусь|publisher=Reform.news|date=19 сакавіка 2026|lang=be|accessdate=24 мая 2025}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{cite web|url=https://www.btkchatka.org/|title=Афіцыйны сайт Беларускага культурнага таварыства «Хатка»|publisher=|date=|lang=be|accessdate=24 мая 2025}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Польшчы]] [[Катэгорыя:Гданьск]] [[Катэгорыя:1993 год у Польшчы]] gdhfwgyvbreyt4wxsmpbwlmh1ko21lk 0 807717 5202889 5140312 2026-09-20T19:58:06Z JerzyKundrat 174 5202889 wikitext text/x-wiki {{пра|палітычнае клішэ ў сучаснай Беларусі|сялян у Вялікім Княстве Літоўскім|Беглыя}} '''Бе́глыя''' ({{lang-ru|беглые}}) — [[палітычнае клішэ]], [[ідэалагічны ярлык]] і абразлівы тэрмін, які актыўна выкарыстоўваецца [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандрам Лукашэнкам]], дзяржаўнымі сродкамі масавай інфармацыі, [[Прапагандысты рэжыму Лукашэнкі|прапагандыстамі]] і сілавымі структурамі [[Беларусь|Беларусі]] ў дачыненні да [[Беларуская дэмакратычная апазіцыя|беларускіх грамадзян, палітыкаў, грамадскіх актывістаў і журналістаў]], якія былі [[Міграцыя з Беларусі пасля 2020 года|вымушаныя пакінуць краіну]] з-за [[Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі (з 2020 года)|масавых палітычных рэпрэсій]] пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]]. Тэрмін мае яскрава выяўленую крымінальную канатацыю і закліканы [[Маргіналізацыя|маргіналізаваць]] палітычных апанентаў рэжыму, пазбавіць іх статусу палітычнай эміграцыі і прадставіць у выглядзе злачынцаў, якія хаваюцца ад правасуддзя<ref name="svaboda_vjartannie">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/31924756.html|title=Уцячы і не вярнуцца. Чаму Лукашэнку не дае спакою тэма «беглых»|author=Карбалевіч В.|publisher=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]]|date=3 ліпеня 2022|accessdate=11 мая 2026|lang=be}}</ref>. == Паходжанне і сутнасць тэрміна == Пасля жорсткага падаўлення масавых пратэстаў 2020 года сотні тысяч беларусаў, у тым ліку спецыялісты інфармацыйных тэхналогій, прадпрымальнікі, дзеячы культуры і палітыкі, [[Міграцыя з Беларусі пасля 2020 года|вымушана эмігравалі]] ў [[Польшча|Польшчу]], [[Літва|Літву]] і іншыя краіны свету. Каб знізіць палітычную вагу гэтай дэмаграфічнай з'явы і дыскрэдытаваць апазіцыю за мяжой, [[Афіцыйная прапаганда рэжыму Лукашэнкі|афіцыйная прапаганда]] пачала сістэматычна выкарыстоўваць [[Крымінальны жаргон|крымінальны жаргон]]. Як адзначаюць аналітыкі, ярлык «беглыя» прыйшоў на змену больш раннім прапагандысцкім штампам, такім як «[[Свядомыя (палітычнае клішэ)|свядомыя]]» або «[[Змагары (палітычнае клішэ)|змагары]]», і нясе ў сабе тую ж абразлівую функцыю. Выкарыстанне гэтага тэрміна дазваляе ўладам не прызнаваць [[Палітычны крызіс у Беларусі (2020-я)|наяўнасць у краіне палітычнага крызісу]] і [[Палітычная эміграцыя|палітычнай апазіцыі]] як такой. Сам [[Аляксандр Лукашэнка]] неаднаразова падкрэсліваў падчас інтэрв'ю, што не лічыць эмігрантаў палітычнай апазіцыяй і што яны не маюць дачынення да працэсаў унутры краіны<ref name="svaboda_lukashenka_time">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/33498059.html|title=Лукашэнка адказаў на пытанне амерыканскага журналіста пра вызваленне Марыі Калеснікавай|publisher=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]]|date=8 жніўня 2025|accessdate=11 мая 2026|lang=be}}</ref>. == Вобраз у дзяржаўнай прапагандзе == У рыторыцы беларускіх улад эмігранты малююцца як здраднікі, [[Маргінал|маргіналы]] і марыянеткі заходніх спецслужбаў, якія жадаюць знішчэння дзяржавы і працягваюць дзейнічаць дзеля замежных грантаў. Дзяржаўная прапаганда рэгулярна абвінавачвае такіх асоб у падрыхтоўцы [[Тэрарыстычны акт|тэрарыстычных актаў]] на тэрыторыі краіны. Напрыклад, дзяржаўнае тэлебачанне заяўляла пра планаванне эмігрантамі атакі беспілотнікаў на [[Беларуская атамная электрастанцыя|Беларускую атамную электрастанцыю]] ў [[Астравец|Астраўцы]]<ref name="svaboda_dron">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/33460000.html|title=Прапагандысцкі фільм абвінаваціў увезенага ў Беларусь актывіста апазіцыі ў падрыхтоўцы дронавай атакі на АЭС|publisher=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]]|date=30 чэрвеня 2025|accessdate=11 мая 2026|lang=be}}</ref>. Акрамя таго, сцвярджаецца, што апазіцыя распрацоўвае сілавы сцэнар захопу ўлады з дапамогай ваенізаваных фарміраванняў, такіх як [[Полк імя Кастуся Каліноўскага|Полк Каліноўскага]] ці [[харугвы]] ў суседніх краінах. Улады таксама вінавацяць эмігрантаў у тым, што менавіта яны з'яўляюцца ініцыятарамі заходніх эканамічных [[Міжнародныя санкцыі супраць Беларусі|санкцый]], якія б'юць па простых грамадзянах<ref name="svaboda_dziachenka">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/32218791.html|title=«Хай правядуць за мяжой мітынгі за зняцце санкцый». Член Савета Рэспублікі агучыў умовы для вяртання ў Беларусь палітычных эмігрантаў|publisher=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]]|date=11 студзеня 2023|accessdate=11 мая 2026|lang=be}}</ref>. У дадатак пастаянна гучаць заявы аб саўдзеле палітычнай эміграцыі ў інфармацыйнай вайне супраць дзяржаўнага ладу. Паводле афіцыйных звестак кіраўніцтва міліцыі [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]], каля дзевяноста працэнтаў усіх крымінальных спраў «экстрэмісцкай накіраванасці» прыпадае на дзейнасць у інтэрнэце, якую нібыта вядуць грамадзяне, што знаходзяцца за мяжой<ref name="svaboda_shulakouski">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/33671105.html|title=Кіраўнік міліцыі Брэстчыны расказаў, дзе шукаюць «экстрэмістаў» і чаму не ўсіх могуць дастаць|publisher=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]]|date=6 лютага 2026|accessdate=11 мая 2026|lang=be}}</ref>. Дзяржаўныя сродкі масавай інфармацыі сістэматычна сцвярджаюць, што эмігранты не змаглі ўладкавацца на новым месцы, працуюць на нізкакваліфікаваных працах, расчараваліся ў сваім выбары і масава мараць вярнуцца дадому ў Беларусь<ref name="svaboda_vjartannie"/>. == Спробы вяртання і камісія па памілаванні == Нягледзячы на публічную пагарду, тэма эмігрантаў пастаянна прысутнічае ў прамовах кіраўніцтва краіны. Каб прадэманстраваць «міласэрнасць» і адначасова ўзмацніць кантроль над грамадствам, улады пачалі заклікаць эмігрантаў вяртацца, але на ўмовах публічнага прыніжэння. У 2022 годзе Аляксандр Лукашэнка агучыў сваё патрабаванне да тых, хто з'ехаў, параіўшы ім вярнуцца дадому, пакаяцца і «стаць на калені». Пазней ён дадаў, што кожны атрымае тое, што заслужыў, намякаючы на непазбыўнасць турэмных тэрмінаў<ref name="svaboda_vjartannie"/>. У пачатку 2023 года была створана [[Камісія па вяртанні|спецыяльная грамадская камісія па вяртанні]], сустаршынямі якой сталі генеральны пракурор [[Андрэй Іванавіч Швед|Андрэй Швед]] і прапагандыст [[Рыгор Юр'евіч Азаронак|Рыгор Азаронак]]. Член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі]] [[Алег Віктаравіч Дзьячэнка|Алег Дзьячэнка]] агучыў умовы для вяртання, заявіўшы, што эмігранты павінны стварыць «годны плод пакаяння» і правесці публічныя мітынгі ў [[Варшава|Варшаве]] і [[Вільнюс|Вільнюсе]] ў падтрымку рэжыму Лукашэнкі і за зняцце санкцый<ref name="svaboda_dziachenka"/>. На практыцы ж шматлікія беларусы, якія паверылі ў абяцанні і вярнуліся ў краіну ці прыехалі наведаць сваякоў, былі арыштаваныя прама на мяжы і асуджаныя на працяглыя турэмныя тэрміны за старыя фатаграфіі з пратэстаў або каментары ў сацыяльных сетках<ref name="svaboda_vjartannie"/>. == Рэпрэсіі ў дачыненні да эмігрантаў == Рэжым Аляксандра Лукашэнкі разгарнуў беспрэцэдэнтную для сучаснай Еўропы заканадаўчую і сілавую кампанію па пераследзе палітычных эмігрантаў. Адной з мер стала ўвядзенне так званага «спецыяльнага вядзення», якое дазваляе завочна судзіць лідараў дэмакратычных сіл і журналістаў, выносячы ім завочныя турэмныя тэрміны. У снежні 2022 года ў Беларусі быў прыняты закон аб канфіскацыі маёмасці за «недружалюбныя дзеянні» супраць краіны. Гэты нарматыўны акт дазволіў уладам арыштоўваць і прадаваць кватэры, дамы і зямельныя ўчасткі тых, хто з'ехаў з палітычных матываў. Найбольш вядомым прыкладам стаў паказальны разгром сілавікамі і наступны продаж дома палітыка [[Валерый Вільямавіч Цапкала|Валерыя Цапкалы]], што суправаджалася дэманстратыўным знішчэннем мэблі і разбіваннем акон<ref name="svaboda_pomsta">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/31890351.html|title=«За мяжой „беглыя“ не схаваюцца». Як дыктатары помсцяць тым, хто паспеў уцячы ад палітычных рэпрэсій|author=Багдзевіч В.|publisher=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]]|date=11 чэрвеня 2022|accessdate=11 мая 2026|lang=be}}</ref>. Яшчэ адным законам быў уведзены механізм [[Пазбаўленне грамадзянства Беларусі пасля 2020 года|пазбаўлення беларускага грамадзянства]] асоб, асуджаных па «экстрэмісцкіх» артыкулах, нават калі гэтае грамадзянства было атрымана імі па нараджэнні. Праваабаронцы і юрысты неаднаразова адзначалі, што такая практыка супярэчыць [[Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыі]] і [[Міжнароднае права|міжнароднаму праву]]<ref name="svaboda_pashpart">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/32042727.html|title=«Яны ментальна не грамадзяне Беларусі». Юрыст Міхаіл Кірылюк пра сілавікоў з сувязямі ў Расіі і расійскія пашпарты|publisher=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]]|date=20 верасня 2022|accessdate=11 мая 2026|lang=be}}</ref>. Прадстаўнікі рэжыму таксама публічна пагражалі дастаць апанентаў за мяжой. У прыватнасці, Аляксандр Лукашэнка прама заяўляў аб тым, што сілавікі маюць намер прымусова вяртаць эмігрантаў у краіну, абяцаючы ніколі не дараваць ім іх апазіцыйную дзейнасць. Аналітыкі параўноўваюць такія пагрозы з практыкай чылійскага дыктатара [[Аўгуста Піначэт|Аўгуста Піначэта]], чые спецслужбы выкрадалі і забівалі апанентаў у эміграцыі<ref name="svaboda_pomsta"/>. == Гл. таксама == * [[Змагар]] * [[Пятая калона]] * [[Палітычная эміграцыя]] * [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Палітычны крызіс у Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Палітычныя клішэ]] [[Катэгорыя:Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)]] [[Катэгорыя:Прапаганда ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Эмігранты з Беларусі]] cebfqeykqh79t2w07eu5rfwi6xh9xyq 5202890 5202889 2026-09-20T19:59:34Z M.L.Bot 261 /* Гл. таксама */ 5202890 wikitext text/x-wiki {{пра|палітычнае клішэ ў сучаснай Беларусі|сялян у Вялікім Княстве Літоўскім|Беглыя}} '''Бе́глыя''' ({{lang-ru|беглые}}) — [[палітычнае клішэ]], [[ідэалагічны ярлык]] і абразлівы тэрмін, які актыўна выкарыстоўваецца [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандрам Лукашэнкам]], дзяржаўнымі сродкамі масавай інфармацыі, [[Прапагандысты рэжыму Лукашэнкі|прапагандыстамі]] і сілавымі структурамі [[Беларусь|Беларусі]] ў дачыненні да [[Беларуская дэмакратычная апазіцыя|беларускіх грамадзян, палітыкаў, грамадскіх актывістаў і журналістаў]], якія былі [[Міграцыя з Беларусі пасля 2020 года|вымушаныя пакінуць краіну]] з-за [[Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі (з 2020 года)|масавых палітычных рэпрэсій]] пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]]. Тэрмін мае яскрава выяўленую крымінальную канатацыю і закліканы [[Маргіналізацыя|маргіналізаваць]] палітычных апанентаў рэжыму, пазбавіць іх статусу палітычнай эміграцыі і прадставіць у выглядзе злачынцаў, якія хаваюцца ад правасуддзя<ref name="svaboda_vjartannie">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/31924756.html|title=Уцячы і не вярнуцца. Чаму Лукашэнку не дае спакою тэма «беглых»|author=Карбалевіч В.|publisher=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]]|date=3 ліпеня 2022|accessdate=11 мая 2026|lang=be}}</ref>. == Паходжанне і сутнасць тэрміна == Пасля жорсткага падаўлення масавых пратэстаў 2020 года сотні тысяч беларусаў, у тым ліку спецыялісты інфармацыйных тэхналогій, прадпрымальнікі, дзеячы культуры і палітыкі, [[Міграцыя з Беларусі пасля 2020 года|вымушана эмігравалі]] ў [[Польшча|Польшчу]], [[Літва|Літву]] і іншыя краіны свету. Каб знізіць палітычную вагу гэтай дэмаграфічнай з'явы і дыскрэдытаваць апазіцыю за мяжой, [[Афіцыйная прапаганда рэжыму Лукашэнкі|афіцыйная прапаганда]] пачала сістэматычна выкарыстоўваць [[Крымінальны жаргон|крымінальны жаргон]]. Як адзначаюць аналітыкі, ярлык «беглыя» прыйшоў на змену больш раннім прапагандысцкім штампам, такім як «[[Свядомыя (палітычнае клішэ)|свядомыя]]» або «[[Змагары (палітычнае клішэ)|змагары]]», і нясе ў сабе тую ж абразлівую функцыю. Выкарыстанне гэтага тэрміна дазваляе ўладам не прызнаваць [[Палітычны крызіс у Беларусі (2020-я)|наяўнасць у краіне палітычнага крызісу]] і [[Палітычная эміграцыя|палітычнай апазіцыі]] як такой. Сам [[Аляксандр Лукашэнка]] неаднаразова падкрэсліваў падчас інтэрв'ю, што не лічыць эмігрантаў палітычнай апазіцыяй і што яны не маюць дачынення да працэсаў унутры краіны<ref name="svaboda_lukashenka_time">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/33498059.html|title=Лукашэнка адказаў на пытанне амерыканскага журналіста пра вызваленне Марыі Калеснікавай|publisher=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]]|date=8 жніўня 2025|accessdate=11 мая 2026|lang=be}}</ref>. == Вобраз у дзяржаўнай прапагандзе == У рыторыцы беларускіх улад эмігранты малююцца як здраднікі, [[Маргінал|маргіналы]] і марыянеткі заходніх спецслужбаў, якія жадаюць знішчэння дзяржавы і працягваюць дзейнічаць дзеля замежных грантаў. Дзяржаўная прапаганда рэгулярна абвінавачвае такіх асоб у падрыхтоўцы [[Тэрарыстычны акт|тэрарыстычных актаў]] на тэрыторыі краіны. Напрыклад, дзяржаўнае тэлебачанне заяўляла пра планаванне эмігрантамі атакі беспілотнікаў на [[Беларуская атамная электрастанцыя|Беларускую атамную электрастанцыю]] ў [[Астравец|Астраўцы]]<ref name="svaboda_dron">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/33460000.html|title=Прапагандысцкі фільм абвінаваціў увезенага ў Беларусь актывіста апазіцыі ў падрыхтоўцы дронавай атакі на АЭС|publisher=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]]|date=30 чэрвеня 2025|accessdate=11 мая 2026|lang=be}}</ref>. Акрамя таго, сцвярджаецца, што апазіцыя распрацоўвае сілавы сцэнар захопу ўлады з дапамогай ваенізаваных фарміраванняў, такіх як [[Полк імя Кастуся Каліноўскага|Полк Каліноўскага]] ці [[харугвы]] ў суседніх краінах. Улады таксама вінавацяць эмігрантаў у тым, што менавіта яны з'яўляюцца ініцыятарамі заходніх эканамічных [[Міжнародныя санкцыі супраць Беларусі|санкцый]], якія б'юць па простых грамадзянах<ref name="svaboda_dziachenka">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/32218791.html|title=«Хай правядуць за мяжой мітынгі за зняцце санкцый». Член Савета Рэспублікі агучыў умовы для вяртання ў Беларусь палітычных эмігрантаў|publisher=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]]|date=11 студзеня 2023|accessdate=11 мая 2026|lang=be}}</ref>. У дадатак пастаянна гучаць заявы аб саўдзеле палітычнай эміграцыі ў інфармацыйнай вайне супраць дзяржаўнага ладу. Паводле афіцыйных звестак кіраўніцтва міліцыі [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]], каля дзевяноста працэнтаў усіх крымінальных спраў «экстрэмісцкай накіраванасці» прыпадае на дзейнасць у інтэрнэце, якую нібыта вядуць грамадзяне, што знаходзяцца за мяжой<ref name="svaboda_shulakouski">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/33671105.html|title=Кіраўнік міліцыі Брэстчыны расказаў, дзе шукаюць «экстрэмістаў» і чаму не ўсіх могуць дастаць|publisher=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]]|date=6 лютага 2026|accessdate=11 мая 2026|lang=be}}</ref>. Дзяржаўныя сродкі масавай інфармацыі сістэматычна сцвярджаюць, што эмігранты не змаглі ўладкавацца на новым месцы, працуюць на нізкакваліфікаваных працах, расчараваліся ў сваім выбары і масава мараць вярнуцца дадому ў Беларусь<ref name="svaboda_vjartannie"/>. == Спробы вяртання і камісія па памілаванні == Нягледзячы на публічную пагарду, тэма эмігрантаў пастаянна прысутнічае ў прамовах кіраўніцтва краіны. Каб прадэманстраваць «міласэрнасць» і адначасова ўзмацніць кантроль над грамадствам, улады пачалі заклікаць эмігрантаў вяртацца, але на ўмовах публічнага прыніжэння. У 2022 годзе Аляксандр Лукашэнка агучыў сваё патрабаванне да тых, хто з'ехаў, параіўшы ім вярнуцца дадому, пакаяцца і «стаць на калені». Пазней ён дадаў, што кожны атрымае тое, што заслужыў, намякаючы на непазбыўнасць турэмных тэрмінаў<ref name="svaboda_vjartannie"/>. У пачатку 2023 года была створана [[Камісія па вяртанні|спецыяльная грамадская камісія па вяртанні]], сустаршынямі якой сталі генеральны пракурор [[Андрэй Іванавіч Швед|Андрэй Швед]] і прапагандыст [[Рыгор Юр'евіч Азаронак|Рыгор Азаронак]]. Член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі]] [[Алег Віктаравіч Дзьячэнка|Алег Дзьячэнка]] агучыў умовы для вяртання, заявіўшы, што эмігранты павінны стварыць «годны плод пакаяння» і правесці публічныя мітынгі ў [[Варшава|Варшаве]] і [[Вільнюс|Вільнюсе]] ў падтрымку рэжыму Лукашэнкі і за зняцце санкцый<ref name="svaboda_dziachenka"/>. На практыцы ж шматлікія беларусы, якія паверылі ў абяцанні і вярнуліся ў краіну ці прыехалі наведаць сваякоў, былі арыштаваныя прама на мяжы і асуджаныя на працяглыя турэмныя тэрміны за старыя фатаграфіі з пратэстаў або каментары ў сацыяльных сетках<ref name="svaboda_vjartannie"/>. == Рэпрэсіі ў дачыненні да эмігрантаў == Рэжым Аляксандра Лукашэнкі разгарнуў беспрэцэдэнтную для сучаснай Еўропы заканадаўчую і сілавую кампанію па пераследзе палітычных эмігрантаў. Адной з мер стала ўвядзенне так званага «спецыяльнага вядзення», якое дазваляе завочна судзіць лідараў дэмакратычных сіл і журналістаў, выносячы ім завочныя турэмныя тэрміны. У снежні 2022 года ў Беларусі быў прыняты закон аб канфіскацыі маёмасці за «недружалюбныя дзеянні» супраць краіны. Гэты нарматыўны акт дазволіў уладам арыштоўваць і прадаваць кватэры, дамы і зямельныя ўчасткі тых, хто з'ехаў з палітычных матываў. Найбольш вядомым прыкладам стаў паказальны разгром сілавікамі і наступны продаж дома палітыка [[Валерый Вільямавіч Цапкала|Валерыя Цапкалы]], што суправаджалася дэманстратыўным знішчэннем мэблі і разбіваннем акон<ref name="svaboda_pomsta">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/31890351.html|title=«За мяжой „беглыя“ не схаваюцца». Як дыктатары помсцяць тым, хто паспеў уцячы ад палітычных рэпрэсій|author=Багдзевіч В.|publisher=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]]|date=11 чэрвеня 2022|accessdate=11 мая 2026|lang=be}}</ref>. Яшчэ адным законам быў уведзены механізм [[Пазбаўленне грамадзянства Беларусі пасля 2020 года|пазбаўлення беларускага грамадзянства]] асоб, асуджаных па «экстрэмісцкіх» артыкулах, нават калі гэтае грамадзянства было атрымана імі па нараджэнні. Праваабаронцы і юрысты неаднаразова адзначалі, што такая практыка супярэчыць [[Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыі]] і [[Міжнароднае права|міжнароднаму праву]]<ref name="svaboda_pashpart">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/32042727.html|title=«Яны ментальна не грамадзяне Беларусі». Юрыст Міхаіл Кірылюк пра сілавікоў з сувязямі ў Расіі і расійскія пашпарты|publisher=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]]|date=20 верасня 2022|accessdate=11 мая 2026|lang=be}}</ref>. Прадстаўнікі рэжыму таксама публічна пагражалі дастаць апанентаў за мяжой. У прыватнасці, Аляксандр Лукашэнка прама заяўляў аб тым, што сілавікі маюць намер прымусова вяртаць эмігрантаў у краіну, абяцаючы ніколі не дараваць ім іх апазіцыйную дзейнасць. Аналітыкі параўноўваюць такія пагрозы з практыкай чылійскага дыктатара [[Аўгуста Піначэт|Аўгуста Піначэта]], чые спецслужбы выкрадалі і забівалі апанентаў у эміграцыі<ref name="svaboda_pomsta"/>. == Гл. таксама == * [[Змагары (палітычнае клішэ)|Змагар]] * [[Пятая калона]] * [[Палітычная эміграцыя]] * [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Палітычны крызіс у Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Палітычныя клішэ]] [[Катэгорыя:Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)]] [[Катэгорыя:Прапаганда ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Эмігранты з Беларусі]] sgue2n4bwpy5csmogzr3fkkkjmyd6ih 0 809133 5202797 5197940 2026-09-20T16:40:21Z ZolaSukhar 169411 Дададзена інфармацыя і спасылкі 5202797 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік | Імя пры нараджэнні = Яўгенія Дзмітрыеўна Касіловіч | Дэбют = «Пальба па галубах» }} '''Яўгенія Лязо''', сапраўднае імя '''Яўгенія Дзмітрыеўна Касіловіч''' ({{ВДП}}) — беларуская літаратарка. Аўтарка прозы і паэзіі, крытычных артыкулаў, а таксама навуковых прац па старажытнабеларускай літаратуры. == Біяграфія == Нарадзілася 4 ліпеня 2004 года ў Мінску<ref name=":0">{{Артыкул|аўтар=Лязо, Я.|загаловак=Пані Канрадайн|год=2023|мова=be|выданне=Маладосць|тып=часопіс|месяц=|чысло=|нумар=5}}</ref>. Працавала настаўніцай беларускай мовы і літаратуры СШ № 2 у [[Сеніца|Сеніцы]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]<ref>{{Артыкул|аўтар=Бельскі І., Касіловіч Я.|загаловак=Біблейскія вобразы і хрысціянскія матывы ў паэзіі Гальяша Леўчыка|год=2025|мова=be|выданне=Роднае слова|тып=часопіс|месяц=|чысло=|нумар=7}}</ref>, спецыялістам кафедры прыкладной лінгвістыкі філалагічнага факультэта<ref>{{Артыкул|аўтар=Касіловіч, Я.|загаловак=Біблейскія вобразы і матывы ў "Слове на Антыпасху" свяціцеля Кірылы Тураўскага|год=2026|мова=be|выданне=Полымя|тып=часопіс|нумар=2}}</ref>, выкладчыцай [[Мінскі дзяржаўны машынабудаўнічы каледж|Мінскага дзяржаўнага машынабудаўнічага каледжа]]<ref name=":1">{{Артыкул|аўтар=Касіловіч, Я.|загаловак=Літаратура эпохі Сярэдневякоўя. Асоба і творчасць Кірыла Тураўскага|год=2026|выданне=Беларуская мова і літаратура|нумар=8|старонкі=16}}</ref>. У 2025 скончыла [[філалагічны факультэт БДУ]] па спецыяльнасці «Беларуская філалогія». Тэма дыпломнай працы: «„[[Слова на Антыпасху]]“ [[Кірыла Тураўскі|Кірыла Тураўскага]]: біблейска-хрысціянская аснова» пад кіраўніцтвам пісьменніка, прафесара [[Алесь Іванавіч Бельскі|Алеся Бельскага]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://elib.bsu.by/handle/123456789/340117|title=“Слова на Антыпасху” Кірыла Тураўскага: біблейска-хрысціянская аснова: анатацыя да дыпломнай работы}}</ref>, які таксама суаўтар некалькіх яе літаратуразнаўчых артыкулаў па сучаснай і старажытнай літаратуры<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://rod-slova.by/naviny/anons-lipenskaga-numara-za-2025-g/|title=Анонс ліпеньскага нумара "Роднага слова" за 2025 г.|access-date=7 чэрвеня 2026|archive-date=5 верасня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250905205345/https://rod-slova.by/naviny/anons-lipenskaga-numara-za-2025-g/|url-status=dead}}</ref>. З 2026 года — магістр філалагічных навук<ref name=":1" /> == Творчасць == Дэбютавала ў часопісе «[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]» у 2023 годзе публікацыяй першага раздзела [[Рытміка (літаратура)|рытмізаванай]] [[Аповесць|аповесці]] «Час зламанага крыжа» — «Пані Канрадайн»<ref name=":0" />. Цалкам твор выйшаў у першым зборніку «Пальба па галубах»<ref>{{Кніга|аўтар=Лязо, Я.|загаловак=Пальба па галубах|год=2023}}</ref>. У гэтым жа годзе адбылася прэзентацыя выдання ў літаратурным клубе «Вежа» на філалагічным факультэце БДУ. У сваёй рэцэнзіі, апублікаванай у «Маладосці», Дзмітрый Цалко піша пра жанравую спецыфіку твораў, якія напісаны [[верлібр]]ам<ref>{{Артыкул|аўтар=Цалко, Дз.|загаловак=Ваўкі і галубы|год=2024|мова=be|выданне=Маладосць|тып=часопіс|нумар=4}}</ref>. У інтэрв’ю газеце «[[Звязда (газета)|Звязда]]» галоўны рэдактар «Маладосці» [[Вольга Станіславаўна Рацэвіч|Вольга Рацэвіч]] таксама адзначае незвычайны вершаваны памер аўтара: «Не так даўно ў рэдакцыю „Маладосці“ даслала вершы студэнтка другога курса БДУ Яўгенія Касіловіч. Што здзівіла: яны напісаныя [[гекзаметр]]ам — амаль забытым антычным метрам. Цікавы і даволі складаны выбар 20-гадовай дзяўчыны»<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.oo-spb.by/index.php?id=4236|title=Вольга Рацэвіч аб літаб’яднаннях і конкурсе «БрамаМар»|website=www.oo-spb.by|access-date=2026-06-08}}</ref>. == Бібліяграфія == === «Пальба па галубах» (2023) === Зборнік<ref>{{Cite web|url=https://elib.nlb.by/catalog/Record/BY-NLB-br0001864231?sid=165553231|title=Пальба па галубах|author=Яўгенія Лязо|website=Каталог НББ}}</ref> [[Паэма|паэм]], напісаных верлібрам. Тры з пяці твораў аб’яднаны агульнымі [[Персанаж|персанажамі]] і скразным [[сюжэт]]ам. Дзеянне адбываецца ў [[Трэці рэйх|Трэцім Рэйху]] напярэдадні і падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]].<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://archive.org/details/jauhienija-liazo-palba-pa-halubach|title=Яўгенія Лязо - Пальба па галубах (Jauhienija Liazo - Palba pa halubach) : Яўгенія Лязо Jauhienija Liazo : Free Download, Borrow, and Streaming|website=Internet Archive|access-date=2026-06-08}}</ref> * «Фагеліяна» — найбуйнейшая паэма зборніка. Галоўны герой — [[Лютэранства|лютаранскі]] [[пастар]] Рудольф фон Фогель, які адмаўляецца ад супрацоўніцтва з [[гестапа]], нягледзячы на ціск з боку свайго старэйшага брата-кар’ерыста. * «Пастараль» — паэма, якая распавядае пра сяброўства [[Ксёндз|ксяндза]] Ёгана і смяротна хворага лютаранскага пастара Кольмана. * «Час зламанага крыжа» — ідэйны працяг «Фагеліяны». [[Адвакат]]ка Канрадайн імкнецца абараніць зняволенага пастара ад [[Нацызм|нацысцкіх]] [[Рэпрэсіі|рэпрэсій]]. === «Гульня з агнём» (2024) === Зборнік<ref>{{Cite web|url=https://elib.nlb.by/catalog/Record/BY-NLB-br0002035301?sid=165558069|title=Гульня з агнём|author=Яўгенія Лязо|website=Каталог НББ}}</ref> [[Рэлігія|рэлігійных]] аповесцей, [[Апавяданне|апавяданняў]] і [[Верш|вершаў]].<ref name=":2">{{Кніга|спасылка=http://archive.org/details/jauhienija-liazo-hulnia-z-ahniom|аўтар=Яўгенія Лязо Jauhienija Liazo|загаловак=Яўгенія Лязо - Гульня з агнём (Jauhienija Liazo - Hulnia z ahniom)|год=2024}}</ref> * «Цень чорнага бусла» — аповесць пра супольнасць старых, знявечаных лёсам ксяндзоў. Сярод галоўных герояў Алеся ці Алесь — настаяцель архікафедральнага сабора, жанчына, якая з дзяцінства вымушана выдаваць сябе за мужчыну ў жорсткім канкурэнтным асяроддзі; Кандрусь — брат Алесі, строгі і падазроны да людзей, але самаадданы ў служэнні [[біскуп]]у Петрусю; Пятрусь — добразычлівы біскуп, які дбае пра лёс і жыццё маладога царкоўнаслужыцеля Змітра, што прывык трапляць у непрыемнасці і ад чыйго імені вядзецца аповед. * «Эва Фаўст» — [[Фантастыка|фантастычнае]] апавяданне пра дачку пастара Эву, з якім у дзяўчыны нацягнутыя адносіны праз розныя прыярытэты і светаўспрыманне. * «Фаў» — апавяданне пра нямецкі канцлагер [[:ru:Миттельверк|Мітэльверк]], дзе вязні прымусова збіралі балістычныя ракеты «[[Фау-2|Фаў-2]]». [[Канструктарскае бюро|Канструктар]] Дытрых настолькі захоплены распрацоўкай, што ігнаруе пакуты рабочых, у тым ліку пастара Кліма, які падтрымлівае духоўныя сілы сваіх паплечнікаў. У зборнік таксама ўвайшла нізка рэлігійных вершаў, якія чыталіся падчас [[Богаслужэнне|набажэнстваў]].<ref name=":2" /> === «Жамчужына» (2026) === Філасофска-[[Сатыра|сатырычны]] [[Комікс|графічны раман]], дылогія. Укладаецца з дзвюх кніг: «Улада чатырох»<ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/978-5-0069-4465-7|title=Жамчужына: Улада чатырох|author=Яўгенія Лязо}}</ref>, «На адбітках імперыі»<ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/978-5-0071-2703-5|title=Жамчужына: На адбітках імперыі|author=Яўгенія Лязо}}</ref>. Раман апавядае пра вясковага пастуха, які трапяе ў глыб падзелу пасад магутных краін. Паказальна, што раман з’яўляецца [[Макаранічная літаратура|макаранічным]]: рэплікі асобных герояў напісаны на [[Беларуская мова|беларускай]], [[Руская мова|рускай]], [[Украінская мова|украінскай]], [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай]], [[Старажытнагрэчаская мова|старажытнагрэчаскай]] і [[Лацінская мова|лаціне]]. === Публікацыі === * Маладосць 2022 № 10. Анкета * Маладосць 2023 № 5. Пані Канрадайн (урывак з паэмы) * Маладосць 2024 № 1. Максім Ісаеў: У пошуках страчанага золата Чынгісхана (рэцэнзія) * Роднае слова 2025 № 7. Біблейскія вобразы і хрысціянскія матывы ў паэзіі Гальяша Леўчыка (суаўтар праф. Алесь Бельскі) (навуковы артыкул) * Маладосць 2025 № 7. Шкло, святло і робаты (рэцэнзія) * Маладосць 2025 № 8. Фантастычныя беражніцы і дзе яны жывуць (рэцэнзія) * Полымя 2025 № 9. Самы галоўны скарб (рэцэнзія) * Маладосць 2025 № 12. Гульня з агнём (вершы) * Маладосць 2026 № 1. Паразумецца з Цмокам (рэцэнзія) * Полымя 2026 № 2. Біблейскія вобразы і матывы ў «Слове на Антыпасху» Свяціцеля Кірылы Тураўскага (навуковы артыкул) * Полымя 2026 № 5. Слова цэліць, як куля (рэцэнзія) * Маладосць 2026 № 5. На памежжы ўсіх узростаў (рэцэнзія) == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лязо Яўгенія}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Пісьменніцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменніцы XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэтэсы Беларусі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Паэтэсы Беларусі]] 3a8k47sp86s52i5xeixsja696aav6k2 0 811507 5203132 5179819 2026-09-21T10:20:53Z Autumndancer 168015 5203132 wikitext text/x-wiki {{Дагавор}}'''Не'''{{Націск}}'''рчынскі дагавор''' (рэдка ''Нерчынскі трактат'') — мірны дагавор паміж [[Маскоўская дзяржава|Рускім царствам]] і [[Імперыя Цын|Імперыяй Цын]], які ўпершыню вызначыў адносіны і мяжу паміж дзвюма дзяржавамі. Падпісаны {{OldStyleDate|6|верасня||27|жніўня}} [[1689]] года пад [[Нерчынск]]ам. З'явіўся вынікам «[[Руска-цынскі памежны канфлікт (1649—1689)|Албазінскай вайны]]» — аблогі маньчжурскім войскам рускай крэпасці Албазін 1685 і 1686 гадоў. Падпісаны рускім пасольствам на чале з [[Фёдар Аляксеевіч Галавін|Фёдарам Галавіным]] і прадстаўнікамі цынскай дзяржавы на чале з Санготу. Мяжа праведзена па рацэ [[Аргунь|Аргуні]] і далей па [[Станавы хрыбет|Станавым хрыбце]] да берага [[Ахоцкае мора|Ахоцкага мора]] (усходні ўчастак мяжы паміж хрыбтамі Ківун і Тайканскі не атрымаў выразнага геаграфічнага абазначэння). Расія па дагаворы пазбаўлялася крэпасці Албазін, губляла занятае ёю [[Прыамур’е|Прыамур'е]]. Складзены на лацінскай, маньчжурскай і рускай мовах (арыгінал на рускай лічыцца страчаным). Спыніў дзеянне з заключэння [[Айгунскі дагавор|Айгунскага]] (1858) і Пекінскага (1860) дагавораў. [[Файл:Theodor Golowine.jpg|міні|231x231пкс|Ф. А. Галавін]] == Зноскі == <references /> == Літаратура == * ''Алексеев А. И.''&nbsp;Освоение русскими людьми Дальнего Востока и Русской Америки. До конца XIX в.&nbsp;— М.: Наука, 1982.&nbsp;— 288&nbsp;с. * ''Кабанов П. И.''&nbsp;Амурский вопрос.&nbsp;— Благовещенск, 1959.&nbsp;— 256&nbsp;с. * ''Невельской Г. И.''&nbsp;Подвиги русских морских офицеров на крайнем востоке России 1849—1855..&nbsp;— <abbr>М.</abbr>: ОГИЗ, 1947.&nbsp;— 400&nbsp;с. * ''Мясников В. С.''&nbsp;Империя Цин и Русское государство в XVII веке&nbsp;/&nbsp;Отв. ред. чл.-кор. АН СССР С. Л. Тихвинский; Институт Дальнего Востока АН СССР.&nbsp;— <abbr>М.</abbr>: Наука (ГРВЛ), 1980.&nbsp;— 312&nbsp;с.&nbsp;— 5000 экз. * ''Яковлева П. Т.''&nbsp;Первый русско-китайский договор 1689 года.&nbsp;— М.: Издательство Академии наук СССР, 1958. == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [http://ostrog.ucoz.ru/ist_doc/1_8.htm Нерчынскі дагавор] Архивная копия Руская рэдакцыя * {{citation|title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century|last=Zhao|first=Gang|journal=Modern China|volume=32|issue=1|pages=3–30|date=2006|jstor=20062627|doi=10.1177/0097700405282349|url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract|access-date=24 ліпеня 2026|archive-date=20 красавіка 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140420022354/http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract|url-status=bot: unknown}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Кітая]] [[Катэгорыя:Расійска-кітайскія адносіны]] [[Катэгорыя:Дагаворы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спасылка на Вікікрыніцы непасрэдна ў артыкуле]] [[Катэгорыя:1689 год у Кітаі]] [[Катэгорыя:Нерчынск]] [[Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы 1689 года]] m6gi9ml764az86qldxenvmpb9s4zh2n 0 814349 5202831 5197699 2026-09-20T18:15:36Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5202831 wikitext text/x-wiki '''Беларусазнаўства ў Вялікабрытаніі''' — сукупнасць даследаванняў [[Беларусь|Беларусі]] і [[Беларусы|беларусаў]], іх [[Беларуская мова|мовы]], [[Беларуская літаратура|літаратуры]], [[Гісторыя Беларусі|гісторыі]], рэлігіі, этнаграфіі, фальклору і культуры, якія развіваліся і развіваюцца ў навуковым і культурным асяроддзі [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Да брытанскага беларусазнаўства належаць таксама даследаванні беларуска-брытанскіх культурных сувязей і беларускай дыяспары, пераклады беларускай літаратуры на англійскую мову, збіранне і вывучэнне беларускай кніжнай і рукапіснай спадчыны.<ref name="Dudzko2018">Дудзько А. [https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Sucasnyja/RodnajeSlova.pdf.zip/2018-09.pdf Фарміраванне ведаў пра беларускую культуру ў Вялікабрытаніі ў другой палове ХХ — пачатку ХХІ ст.: гістарыяграфічныя аспекты праблемы] // ''Роднае слова''. — 2018. — № 9.</ref><ref name="Hardzienka">Гардзіенка Н. С. [https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=14870-1.pdf ''Беларусы ў Вялікабрытаніі''] / пад рэд. А. Гардзіенкі. — Мінск : Медысонт, 2010. — 620 с. — ISBN 978-985-6887-63-8.</ref> Асаблівасцю беларусазнаўства ў Вялікабрытаніі стала цеснае ўзаемадзеянне прафесійнай брытанскай [[Славістыка|славістыкі]] з асяроддзем пасляваеннай [[беларусы ў Вялікабрытаніі|беларускай эміграцыі]]. У другой палове XX стагоддзя ў [[Лондан]]е склалася ўстойлівая беларусазнаўчая інфраструктура, у якую ўвайшлі [[Англа-беларускае таварыства]], [[Беларуская бібліятэка і музей імя Францішка Скарыны]], ''[[The Journal of Belarusian Studies]]'', а таксама кола брытанскіх і беларускіх даследчыкаў, перакладчыкаў і выдаўцоў.<ref name="SkarynaHistory">[https://skaryna.org/about-us/ About Us] // Francis Skaryna Belarusian Library and Museum (дата звароту: 10 верасня 2026).</ref><ref name="ABSHistory">[https://absociety.org.uk/history/ History] // Anglo-Belarusian Society (дата звароту: 10 верасня 2026).</ref> == Гісторыя == === XIX — пачатак XX стагоддзя === Першапачатковая цікавасць да беларускай мовы і культуры ў Вялікабрытаніі развівалася ў межах агульнай славістыкі. У кнізе ''Slavonic Literature'' (Лондан, 1883) брытанскі славіст [[Уільям Рычард Морфіл]] асобна разглядаў мову беларусаў, у тагачаснай англамоўнай тэрміналогіі ''White Russian'', і адзначаў яе гістарычную ролю як мовы пісьменства [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]].<ref name="Morfill">Morfill W. R. ''Slavonic Literature''. — London : Society for Promoting Christian Knowledge, 1883. — P. 113—114.</ref> Адным з ранніх спосабаў знаёмства брытанскіх чытачоў з беларускай культурай былі пераклады фальклору. У выдадзенай у Лондане ў 1889 годзе кнізе А. Г. Уратыслава ''Sixty Folk-Tales from Exclusively Slavonic Sources'' быў змешчаны асобны раздзел ''White Russian Stories'' з беларускімі народнымі казкамі; ва ўводзінах аўтар таксама спасылаўся на апісанне беларускай мовы ў працы Морфіла.<ref name="Wratislaw">Wratislaw A. H. [https://books.google.com/books?id=EG5HAAAAIAAJ ''Sixty Folk-Tales from Exclusively Slavonic Sources'']. — London : Elliot Stock, 1889. — P. 131—141.</ref> Гэтыя раннія публікацыі яшчэ не ўтваралі асобнага беларусазнаўчага кірунку, але ўводзілі беларускі матэрыял у брытанскую славістычную і фалькларыстычную літаратуру.<ref name="Skomorokhova">Skomorokhova S. [https://wrap.warwick.ac.uk/id/eprint/57199/ ''«Arising from the depths» (Kupala): a study of Belarusian literature in English translation'']. — PhD thesis, University of Warwick, 2012. — 347 leaves.</ref> У пачатку XX стагоддзя асобнае асяроддзе цікавасці да Беларусі ўзнікла ў [[Кембрыдж]]ы. Галена Іваноўская і Гуя Онслаў падрыхтавалі серыю англійскіх перакладаў і апісанняў беларускіх народных песень пад назвай ''Some White Russian Folksongs'', апублікаваную ў часопісе ''Folk-lore'' у 1914 годзе і пазней працягнутую.<ref name="IwanowskaOnslow">Iwanowska H., Onslow H. Some White Russian Folksongs // ''Folk-lore''. — 1914. — Vol. 25. — P. 91—109, 212—226; гл. таксама: Пікарда Г. Раньняя англа-беларуская вясна (1915): Гуя Онслаў, Галена Іваноўская і Кембрыдзкая «хеўра» // ''Беларус''. — 2005. — № 511.</ref> Пазней [[Гай Пікарда]] спецыяльна даследаваў гісторыю гэтага ранняга кембрыджскага кола і яго кантактаў з беларускай культурай.<ref name="Hardzienka"/> [[Файл:Like Water, Like Fire.jpg|міні|Беларуская літаратура стала адным з асноўных кірункаў брытанскага беларусазнаўства. ''Like Water, Like Fire'' (1971) — першая асобная анталогія беларускай паэзіі ў англійскіх перакладах]] У 1915 годзе пры [[Каралеўскі каледж Лондана|Каралеўскім каледжы Лондана]] была заснавана Школа славянскіх даследаванняў, пазней пераўтвораная ў Школу славянскіх і ўсходнееўрапейскіх даследаванняў Лонданскага ўніверсітэта; з 1999 года яна ўваходзіць у склад [[Універсітэцкі каледж Лондана|Універсітэцкага каледжа Лондана]] як UCL School of Slavonic and East European Studies (SSEES). Яе стварэнне заклала інстытуцыянальную базу для сістэматычнага вывучэння Усходняй Еўропы ў брытанскай вышэйшай школе, хоць беларусазнаўства ў першай палове XX стагоддзя яшчэ не было там самастойнай спецыялізацыяй.<ref name="SSEESHistory">[https://www.ucl.ac.uk/news/2015/feb/provosts-view-100-glorious-years-ssees Provost’s View: 100 glorious years of SSEES] // University College London. — 19 лютага 2015.</ref> У 1919—1922 гадах у Лондане дзейнічала дыпламатычнае прадстаўніцтва [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Яго дзейнасць належала перадусім да палітычнай гісторыі беларуска-брытанскіх адносін, але садзейнічала пашырэнню інфармацыі пра Беларусь у брытанскім грамадскім асяроддзі; пазней гісторыю місіі даследаваў Гай Пікарда.<ref>Picarda G. Diplomatic Missions of The Belarusian National Republic in London (1919—1922) // ''Belarusian Chronicle''. — 2001. — № 15. — P. 9—14.</ref> === Фарміраванне пасляваеннага асяродка === Новы этап пачаўся пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], калі ў Вялікабрытаніі сфарміравалася арганізаваная беларуская эміграцыйная супольнасць. 22 верасня 1946 года ў Лондане было заснавана [[Згуртаванне беларусаў у Вялікай Брытаніі]], а ў 1947 годзе — Беларуская каталіцкая місія; гэтыя арганізацыі стварылі культурнае, выдавецкае і адукацыйнае асяроддзе, у якім пазней развіваліся спецыялізаваныя даследаванні Беларусі.<ref name="Hardzienka"/> У 1947 годзе [[Часлаў Сіповіч]] прывёз у Лондан невялікі збор беларускіх кніг. Калекцыя, якая знаходзілася пры Беларускай каталіцкай місіі, паступова павялічвалася; у 1958 годзе да яе быў далучаны значны прыватны кнігазбор [[Леў Гарошка|Льва Гарошкі]], пасля чаго яна стала найбуйнейшым беларускім кнігазборам у Заходняй Еўропе.<ref name="SkarynaHistory"/> Бібліятэкай карысталіся беларускія студэнцкія арганізацыі і даследчыкі, што стварыла матэрыяльную базу для будучага лонданскага беларусазнаўчага цэнтра.<ref name="Barinov">Баринов И. И. Библиотека-музей Франциска Скорины в Лондоне: центр британской белорусистики // ''Славянский альманах''. — 2020. — № 1—2. — С. 508—510. — DOI 10.31168/2073-5731.2020.1-2.6.05.</ref> У 1954 годзе было створана [[Англа-беларускае таварыства]], мэтай якога вызначаліся распаўсюджванне, абмен і публікацыя ведаў пра беларускі народ, Беларусь, яе гісторыю і культуру. У склад таварыства ўвайшлі як прадстаўнікі беларускай эміграцыі, так і брытанскія грамадскія дзеячы і навукоўцы.<ref name="ABSHistory"/> Такое супрацоўніцтва стала адной з характэрных рыс брытанскага беларусазнаўства наступных дзесяцігоддзяў.<ref name="Dudzko2018"/> === Інстытуцыяналізацыя ў 1960—1980-я гады === У 1960-я гады ў Вялікабрытаніі сфарміравалася сталае кола прафесійных даследчыкаў Беларусі. Сярод яго прадстаўнікоў былі [[Арнольд Мак-Мілін]], [[Гай Пікарда]], Джым Дынглі, [[Вера Рыч]], Пітэр Мэё, [[Шырын Акінэр]], а з беларускага эміграцыйнага асяроддзя — Часлаў Сіповіч, Леў Гарошка і [[Аляксандр Надсан]]. Іх дзейнасць ахоплівала мовазнаўства, літаратуразнаўства, гісторыю кнігі, царкоўную гісторыю, музыку, фалькларыстыку, пераклад і бібліяграфію.<ref name="Dudzko2018"/><ref name="Hardzienka"/> У 1965 годзе Англа-беларускае таварыства пачало выдаваць англамоўны навуковы штогадовік ''[[The Journal of Belarusian Studies|The Journal of Byelorussian Studies]]''. У ім друкаваліся даследаванні беларускай мовы, літаратуры, гісторыі, мастацтва і культуры, рэцэнзіі і штогадовая бібліяграфія; часопіс распаўсюджваўся сярод універсітэтаў і бібліятэк Вялікабрытаніі, ЗША, СССР і іншых краін.<ref name="Journal">[https://www.belarusjournal.com/ About The Journal of Belarusian Studies] // ''The Journal of Belarusian Studies'' (дата звароту: 10 верасня 2026).</ref> У розныя гады яго рэдагавалі Арнольд Мак-Мілін, Джым Дынглі і Пітэр Мэё.<ref name="JournalArchive">[https://belarusjournal.com/archives Archives] // ''The Journal of Belarusian Studies'' (дата звароту: 10 верасня 2026).</ref> З 1966 года Англа-беларускае таварыства арганізоўвала штогадовыя курсы з шасці лекцый па беларускай культуры, гісторыі і мастацтве. Першы курс адбыўся ў Французскім інстытуце ў Лондане; пазней лекцыі праводзіліся ў [[Брытанская акадэмія|Брытанскай акадэміі]], Таварыстве антыквараў Лондана, Лонданскім універсітэце і іншых установах.<ref name="ABSHistory"/> Такія курсы зрабілі беларусазнаўчую тэматыку даступнай не толькі прафесійным славістам, але і шырэйшай брытанскай аўдыторыі. [[Файл:Belarusian library London.jpg|міні|злева|[[Беларуская бібліятэка і музей імя Францішка Скарыны]] ў Лондане]] Асноўным інфраструктурным цэнтрам стала [[Беларуская бібліятэка і музей імя Францішка Скарыны]]. У 1971 годзе кнігазбор атрымаў асобны будынак у Паўночным Лондане і быў аформлены як самастойная ўстанова; 15 мая 1971 года бібліятэку афіцыйна адкрыў прафесар параўнальнай славянскай філалогіі [[Оксфардскі ўніверсітэт|Оксфардскага ўніверсітэта]] Роберт Оці.<ref name="LibraryOpening">[https://skaryna.org/how-the-francis-skaryna-belarusian-library-and-museum-was-established/ How the Francis Skaryna Belarusian Library Was Established] // Francis Skaryna Belarusian Library and Museum. — 30 кастрычніка 2016.</ref> Яе задачай быў збор друкаваных і рукапісных матэрыялаў, звязаных з Беларуссю, і забеспячэнне доступу да іх даследчыкам; бібліятэка стала адным з асноўных рэсурсных цэнтраў беларусазнаўства за межамі Беларусі.<ref name="SkarynaHistory"/> З бібліятэкай цесна была звязана навуковая дзейнасць Аляксандра Надсана. Ён даследаваў гісторыю беларускага кнігадрукавання, спадчыну [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]], [[Беларускі арабскі алфавіт|беларускія тэксты, запісаныя арабскім пісьмом]], рэлігійную гісторыю Беларусі і беларускую бібліяграфію; яго навуковая бібліяграфія налічвае больш за 200 публікацый.<ref name="Nadson">[https://skaryna.org/on-the-centenary-of-the-birth-of-father-alexander-nadson/ On the Centenary of the Birth of Father Alexander Nadson] // Francis Skaryna Belarusian Library and Museum. — 8 жніўня 2026.</ref> У 1971 годзе Надсан вызначыў 1522 год як дату выдання Скарынам ''[[Малая падарожная кніжка|Малой падарожнай кніжкі]]'', абгрунтаваўшы датаванне ў спецыяльным даследаванні.<ref>Nadson A. Skaryna’s Prayer Book // ''The Journal of Byelorussian Studies''. — 1972. — Vol. 2, No. 4. — P. 339—350.</ref> [[Файл:Vera Rich.jpg|міні|[[Вера Рыч]], перакладчыца беларускай паэзіі і даследчыца беларускай літаратуры]] Важным кірункам стала вывучэнне і перакладанне беларускай літаратуры. У 1971 годзе ў Лондане выйшла падрыхтаваная Верай Рыч анталогія ''[[Як вада, як агонь|Like Water, Like Fire]]'', якая стала першай асобнай анталогіяй беларускай паэзіі ў англійскім перакладзе.<ref name="Skomorokhova"/> Рыч перакладала [[Янка Купала|Янку Купалу]], [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], [[Максім Адамавіч Багдановіч|Максіма Багдановіча]], [[Наталля Аляксееўна Арсеннева|Наталлю Арсенневу]], [[Ларыса Антонаўна Геніюш|Ларысу Геніюш]] і іншых беларускіх аўтараў, а таксама публікавала даследаванні беларускай літаратуры.<ref name="DingleyRich">Dingley J. [https://skaryna.org/vera-rich-and-guy-picarda/ Vera Rich and Guy Picarda — the Centipede’s Dilemma] // Francis Skaryna Belarusian Library and Museum. — 2016.</ref> Арнольд Мак-Мілін пачаў спецыяльнае вывучэнне беларускай літаратуры і мовы ў 1960-я гады. Яго першая манаграфія была прысвечана лексіцы беларускай літаратурнай мовы XIX стагоддзя, а ў 1977 годзе выйшла ''A History of Byelorussian Literature from its Origins to the Present Day'' — першая англамоўная гісторыя беларускай літаратуры.<ref name="McMillin">[https://be.wikipedia.org/wiki/Арнольд_Мак-Мілін Арнольд Мак-Мілін] // ''Вікіпедыя''; гл. таксама: Ivanoŭ I. [https://skaryna.org/arnold-mcmillin-interview/ Arnold McMillin: «When Belarusians came, they started with the library»] // Francis Skaryna Belarusian Library and Museum. — 16 чэрвеня 2016.</ref> У 1991—1992 гадах ён чытаў у Лонданскім універсітэце курс «Уводзіны ў беларускую культуру: мова, літаратура, гісторыя».<ref name="McMillin"/> Беларуская мова стала і асобным прадметам апісання ў брытанскай славістыцы. Пітэр Мэё, які працаваў у Шэфілдскім універсітэце, у 1976 годзе выдаў ''A Grammar of Byelorussian'', падрыхтаваную сумесна кафедрай рускай мовы і славістыкі ўніверсітэта і Англа-беларускім таварыствам.<ref name="Mayo">Mayo P. J. ''A Grammar of Byelorussian''. — Sheffield : Anglo-Byelorussian Society in association with the Department of Russian and Slavonic Studies, University of Sheffield, 1976. — 66 p.</ref> Пазней ён напісаў раздзел ''Belorussian'' для калектыўнай манаграфіі ''The Slavonic Languages'' (1993) і ўдзельнічаў у працы над англійска-беларускай лексікаграфіяй.<ref>Mayo P. Belorussian // ''The Slavonic Languages'' / ed. B. Comrie, G. G. Corbett. — London ; New York : Routledge, 1993. — P. 887—946.</ref> Асобны кірунак склаў аналіз беларускамоўнай рукапіснай спадчыны [[Літоўскія татары|літоўскіх татар]]. Шырын Акінэр даследавала беларускі [[кітаб]], які захоўваўся ў Брытанскім музеі, пазней [[Брытанская бібліятэка|Брытанскай бібліятэцы]]; у 1973 годзе ў ''The Journal of Byelorussian Studies'' выйшаў яе артыкул ''The Vocabulary of a Byelorussian K’it’ab in the British Museum''.<ref name="Akiner">Akiner S. The Vocabulary of a Byelorussian K’it’ab in the British Museum // ''The Journal of Byelorussian Studies''. — 1973. — Vol. 3, No. 1. — P. 55—84.</ref> Гэта даследаванне пазней стала асновай шырэйшай працы пра рэлігійную мову беларуска-татарскіх кітабаў.<ref>Akiner S. ''Religious Language of a Belarusian Tatar Kitab: A Cultural Monument of Islam in Europe''. — Wiesbaden : Harrassowitz Verlag, 2009. — 457 p. — ISBN 978-3-447-03027-4.</ref> Гай Пікарда займаўся гісторыяй беларускай царкоўнай музыкі, творчасцю беларускіх кампазітараў, [[Францыск Скарына|Францыскам Скарынам]], гісторыяй беларуска-брытанскіх кантактаў і самога беларусазнаўчага асяроддзя Вялікабрытаніі. Ён быў адным з арганізатараў працы Англа-беларускага таварыства і ''The Journal of Byelorussian Studies'', а таксама аўтарам першага спецыяльнага апісання Скарынаўскай бібліятэкі.<ref>Picarda G. ''The Francis Skaryna Byelorusian Library and Museum''. — London, 1971.</ref><ref name="DingleyRich"/> === 1990-я — 2000-я гады === Пасля аднаўлення незалежнасці Беларусі ў 1991 годзе кантакты паміж брытанскімі беларусазнаўцамі і даследчыкамі ў Беларусі істотна пашырыліся. Скарынаўская бібліятэка наладзіла кнігаабмен з Цэнтральнай навуковай бібліятэкай Акадэміі навук у Мінску, а яе фонды рэгулярна папаўняліся беларускімі выданнямі; бібліятэка заставалася месцам працы даследчыкаў з Беларусі і іншых краін.<ref name="SkarynaHistory"/> Брытанскія даследчыкі ўдзельнічалі ў дзейнасці створанай у 1991 годзе [[Міжнародная асацыяцыя беларусістаў|Міжнароднай асацыяцыі беларусістаў]], навуковых канферэнцыях у Беларусі і міжнародных беларусазнаўчых праектах. Даследаванні гэтага часу ахоплівалі не толькі класічную філалогію, але і беларускую літаратуру другой паловы XX стагоддзя, літаратуру эміграцыі, нацыянальную ідэнтычнасць, гісторыю дыяспары і сучасную культуру.<ref name="Dudzko2018"/> Арнольд Мак-Мілін выдаў манаграфіі ''Belarusian Literature in the 1950s and 1960s: Release and Renewal'' (1999), ''Belarusian Literature of the Diaspora'' (2002) і пазней ''Writing in a Cold Climate: Belarusian Literature from the 1970s to the Present Day'' (2010).<ref>McMillin A. B. ''Belarusian Literature in the 1950s and 1960s: Release and Renewal''. — Köln ; Weimar ; Wien : Böhlau, 1999; McMillin A. B. ''Belarusian Literature of the Diaspora''. — Birmingham, 2002; McMillin A. B. ''Writing in a Cold Climate: Belarusian Literature from the 1970s to the Present Day''. — London : Maney, 2010.</ref> Пераклад і вывучэнне беларускай літаратуры на англійскай мове ў выніку склалі асобную даследчую традыцыю; яе гісторыя стала прадметам доктарскай дысертацыі Святланы Скамарохавай, абароненай ва [[Уорыкскі ўніверсітэт|Уорыкскім універсітэце]] ў 2012 годзе.<ref name="Skomorokhova"/> Выданне ''The Journal of Byelorussian Studies'' спынілася пасля выпуску 1988 года. У 1997 годзе Гай Пікарда аднавіў ''Belarusian Chronicle'', якая працягвала інфармацыйна-дакументальную частку ранейшага часопіса і выходзіла каля дзесяці гадоў.<ref name="ABSHistory"/> === 2010-я — 2020-я гады === У 2013 годзе пасля амаль 25-гадовага перапынку навуковы часопіс быў адноўлены пад назвай ''The Journal of Belarusian Studies''. У 2013—2018 гадах яго выдавалі ў Лондане Цэнтр Астрагорскага і Англа-беларускае таварыства, а з 2018 года выданне ажыццяўляе акадэмічнае выдавецтва [[Brill]]; часопіс публікуе даследаванні беларускай гісторыі, літаратуры, мовазнаўства, палітыкі, міжнародных адносін, грамадства і мастацтва.<ref name="Journal"/> У 2014 годзе аднавілася актыўная праца рады апекуноў Скарынаўскай бібліятэкі, а ў 2015 годзе ўстанова была нанова зарэгістравана як дабрачынная арганізацыя. Пачаліся сістэматычная каталагізацыя і лічбаванне фондаў, пашырылася праграма навуковых, адукацыйных і публічных мерапрыемстваў.<ref name="SkarynaHistory"/> Па стане на 2026 год у кнігазборы налічваецца больш за 20 тысяч кніг па гісторыі, літаратуры, мове, рэлігіі, фальклоры, музыцы і мастацтве Беларусі; захоўваюцца таксама архівы беларускай дыяспары, рукапісы, карты і музейныя прадметы.<ref name="SkarynaHistory"/> У сярэдзіне 2010-х гадоў новай пляцоўкай акадэмічнага беларусазнаўства стала Школа славянскіх і ўсходнееўрапейскіх даследаванняў Універсітэцкага каледжа Лондана. У 2015 годзе тут адбылася першая штогадовая Лонданская лекцыя па беларусазнаўстве, а з 2016 года праводзіцца Лонданская канферэнцыя па беларусазнаўстве.<ref>[https://ostrogorski.org/files/AnnualReport2015.pdf ''Ostrogorski Centre Annual Report 2015'']. — London, 2015.</ref> У 2026 годзе адбылася адзінаццатая канферэнцыя, сумесна арганізаваная UCL SSEES, Цэнтрам Астрагорскага і Скарынаўскай бібліятэкай; яе секцыі ахоплівалі гісторыю, палітыку, міжнародныя адносіны, грамадства і культуру.<ref name="LondonConference2026">[https://www.ucl.ac.uk/arts-humanities/events/2026/may/11th-annual-london-conference-belarusian-studies 11th Annual London Conference on Belarusian Studies] // University College London. — 8—9 мая 2026.</ref> Беларуская мова ўваходзіць у праграму анлайн-вячэрніх моўных курсаў UCL SSEES.<ref>[https://www.ucl.ac.uk/arts-humanities/ssees/study-us/welcome-ssees-online-evening-language-courses SSEES Online Evening Language Courses] // University College London (дата звароту: 10 верасня 2026).</ref> У каталогу паслядыпломных курсаў UCL існуе таксама модуль ''Belarus: History, Politics and Society'', хоць у 2026/2027 навучальным годзе ён не праводзіцца.<ref>[https://www.ucl.ac.uk/arts-humanities/ssees/current-students/postgraduate/graduate-module-listings Graduate Module Listings] // University College London (дата звароту: 10 верасня 2026).</ref> У 2020-я гады беларуская праблематыка атрымала развіццё і ў іншых брытанскіх універсітэтах. Пры Уорыкскім універсітэце дзейнічае ''Warwick Ukraine-Belarus Hub'', які даследуе сучасныя палітычныя, грамадскія і міжнародныя працэсы ва Украіне і Беларусі і арганізоўвае навуковыя канферэнцыі і даследчыя праекты.<ref name="WarwickHub">[https://warwick.ac.uk/global/europe/2025-showcase/ Warwick Ukraine-Belarus Hub: Advancing knowledge and dialogue] // University of Warwick (дата звароту: 10 верасня 2026).</ref> == Асноўныя асяродкі == === Лондан === Лондан з’яўляецца галоўным гістарычным і сучасным цэнтрам беларусазнаўства ў Вялікабрытаніі. Пасля Другой сусветнай вайны менавіта тут сфарміравалася сетка беларускіх эміграцыйных арганізацый і брытанскіх даследчыкаў, з якой выраслі Англа-беларускае таварыства, ''The Journal of Byelorussian Studies'' і Беларуская бібліятэка і музей імя Францішка Скарыны.<ref name="Hardzienka"/><ref name="Dudzko2018"/> [[Файл:A Nadsan 2010b.jpg|міні|злева|[[Аляксандр Надсан]] у Скарынаўскай бібліятэцы, 2010]] Скарынаўская бібліятэка стала асноўнай спецыялізаванай дакументальнай базай брытанскага беларусазнаўства. Яе фондамі карысталіся Арнольд Мак-Мілін, Шырын Акінэр, Вера Рыч, Гай Пікарда, Джым Дынглі і даследчыкі з іншых краін; установа арганізоўвала міжнародныя семінары і канферэнцыі і забяспечвала доступ да беларускай літаратуры, якая ў савецкі час была цяжкадаступная на Захадзе.<ref name="SkarynaHistory"/><ref name="McMillin"/> Іншым акадэмічным цэнтрам з’яўляецца UCL School of Slavonic and East European Studies. Тут адбываецца штогадовая Лонданская канферэнцыя па беларусазнаўстве, выкладаецца беларуская мова, а беларуская гісторыя, палітыка і грамадства ўваходзяць у даследчыя і навучальныя кірункі школы.<ref name="LondonConference2026"/> З Лонданам звязаны таксама [[Брытанская бібліятэка]], у фондах якой захоўваюцца беларускія кнігі і рукапісы. Сярод іх — беларускамоўны татарскі кітаб, што стаў аб’ектам спецыяльных даследаванняў Шырын Акінэр.<ref name="Akiner"/> === Оксфард === [[Оксфард]] не сфарміраваў такой самастойнай беларусазнаўчай інфраструктуры, як Лондан, аднак Оксфардскі ўніверсітэт адыграў прыкметную ролю ў развіцці брытанскай славістыкі і падтрымцы лонданскага беларусазнаўчага асяроддзя. Прафесар Роберт Оці быў навуковым кіраўніком Арнольда Мак-Міліна, віцэ-прэзідэнтам Англа-беларускага таварыства і аўтарам уступу да першага нумара ''The Journal of Byelorussian Studies'' у 1965 годзе.<ref name="ABSHistory"/><ref name="McMillin"/> У 1971 годзе менавіта Оці афіцыйна адкрыў Беларускую бібліятэку і музей імя Францішка Скарыны.<ref name="LibraryOpening"/> З Оксфардскім універсітэтам была звязана таксама Вера Рыч, якая скончыла яго ў 1958 годзе і пазней стала адной з асноўных перакладчыц беларускай літаратуры на англійскую мову.<ref name="DingleyRich"/> === Кембрыдж === Кембрыдж мае значэнне ўжо для ранняга этапу англа-беларускіх культурных і навуковых кантактаў дзякуючы колу Галены Іваноўскай і Гуі Онслаў на пачатку XX стагоддзя.<ref name="IwanowskaOnslow"/> Пазней у [[Кембрыджскі ўніверсітэт|Кембрыджскім універсітэце]] атрымалі адукацыю даследчыкі, звязаныя з беларускімі студыямі, у тым ліку Джым Дынглі.<ref name="Hardzienka"/> [[Бібліятэка Кембрыджскага ўніверсітэта]] мае асобную калекцыю беларускіх выданняў. У 2015 годзе ў ёй налічвалася больш за 1800 выданняў, апублікаваных у Беларусі, у тым ліку каля 750 беларускамоўных; беларуская мова тады не выкладалася ўніверсітэтам асобна, але Беларусь, яе гісторыя і культура былі прадстаўлены ў паслядыпломных і постдоктарскіх даследаваннях.<ref name="Cambridge">[https://www.lib.cam.ac.uk/collections/departments/slavonic-collections/about-collections/item-month Belarus and Belarusian in the University Library] // Cambridge University Library. — Верасень 2015.</ref> Бібліятэка працягвае папаўняць беларускія фонды, у тым ліку сучаснымі выданнямі беларускай дыяспары.<ref>[https://languagecollections-blog.lib.cam.ac.uk/page/9/ Belarusian diaspora publications] // Cambridge University Library. — 20 ліпеня 2024.</ref> === Шэфілд === З [[Шэфілд]]ам звязаны адзін з найбольш значных брытанскіх праектаў апісання беларускай мовы. Пітэр Мэё працаваў у Шэфілдскім універсітэце ў 1969—1997 гадах, даследаваў граматыку і лексіку беларускай мовы і выкладаў беларускую сярод іншых славянскіх моў.<ref name="Mayo"/> У 1976 годзе кафедра рускай мовы і славістыкі Шэфілдскага ўніверсітэта сумесна з Англа-беларускім таварыствам выдала яго ''A Grammar of Byelorussian''. Праца была прызначана як англамоўны даведнік для вывучэння сучаснай беларускай мовы і змяшчала апісанне яе фанетыкі, правапісу і марфалогіі.<ref name="Mayo"/> Мэё таксама ўдзельнічаў у рэдагаванні ''The Journal of Byelorussian Studies'' і ў працы Скарынаўскай бібліятэкі.<ref name="McMillin"/> === Іншыя ўніверсітэцкія асяродкі === У [[Ліверпуль|Ліверпулі]] ў 1976—1988 гадах працаваў Арнольд Мак-Мілін, працягваючы ў гэты час даследаванні беларускай літаратуры.<ref name="McMillin"/> З [[Рэдынг (Англія)|Рэдынгам]] быў звязаны Джым Дынглі, які выкладаў ва ўніверсітэце і займаўся беларускай літаратурай, гісторыяй і перакладам; пазней ён працаваў у Лонданскім універсітэце і адыграў значную ролю ў дзейнасці Англа-беларускага таварыства і Скарынаўскай бібліятэкі.<ref name="Hardzienka"/> У XXI стагоддзі асобныя даследчыя праекты па Беларусі развіваюцца таксама ва Уорыкскім універсітэце. У 2012 годзе тут была абаронена першая комплексная дысертацыя пра гісторыю перакладаў беларускай літаратуры на англійскую мову, а ў 2020-я гады працуе міждысцыплінарны Warwick Ukraine-Belarus Hub.<ref name="Skomorokhova"/><ref name="WarwickHub"/> == Асноўныя кірункі даследаванняў == === Мовазнаўства === Мовазнаўчае беларусазнаўства развівалася ад ранніх славістычных апісанняў беларускай мовы ў XIX стагоддзі да сістэмнага вывучэння яе граматыкі, лексікі, гісторыі і пісьмовай спадчыны ў другой палове XX стагоддзя. Сярод асноўных прац брытанскай школы — даследаванне літаратурнай лексікі XIX стагоддзя Арнольда Мак-Міліна, ''A Grammar of Byelorussian'' Пітэра Мэё і яго пазнейшае апісанне беларускай мовы ў ''The Slavonic Languages''.<ref name="Morfill"/><ref name="Mayo"/> Асобнай галіной стала даследаванне беларускамоўных татарскіх рукапісаў, прадстаўленае працамі Аляксандра Надсана і Шырын Акінэр.<ref name="Nadson"/><ref name="Akiner"/> Лонданскія кнігазборы — Брытанская бібліятэка і Скарынаўская бібліятэка — забяспечылі даследчыкам доступ да арыгінальных рукапісаў, мікрафільмаў і старадрукаў.<ref name="SkarynaHistory"/> === Літаратуразнаўства і пераклад === Літаратуразнаўства стала адным з найбольш паслядоўна распрацаваных кірункаў брытанскага беларусазнаўства. Арнольд Мак-Мілін стварыў серыю манаграфій, што ахопліваюць гісторыю беларускай літаратуры ад ранняга пісьменства да літаратуры XXI стагоддзя, а таксама асобна даследаваў літаратуру беларускай дыяспары.<ref name="McMillin"/> Яго працы зрабілі гісторыю беларускай літаратуры прадметам англамоўнай універсітэцкай славістыкі. Не менш значным быў перакладчыцкі кірунак. Вера Рыч стварыла англійскія пераклады шырокага кола беларускай класічнай і сучаснай паэзіі, а Джым Дынглі перакладаў беларускую прозу, эсэістыку і гістарычную літаратуру.<ref name="DingleyRich"/><ref name="Hardzienka"/> Гісторыя англамоўнай рэцэпцыі беларускай літаратуры ў сваю чаргу стала самастойным прадметам даследавання ў брытанскім перакладазнаўстве.<ref name="Skomorokhova"/> === Гісторыя кнігі, рэлігіі і культурнай спадчыны === Значную частку даследаванняў лонданскага асяроддзя складалі гісторыя кнігі і рэлігійнай культуры. Аляксандр Надсан вывучаў Францыска Скарыну, беларускую царкоўную гісторыю, старадрукі, рукапісы і гісторыю [[Беларуская грэка-каталіцкая царква|Беларускай грэка-каталіцкай царквы]], а Часлаў Сіповіч займаўся гісторыяй беларускай царкоўнай і культурнай традыцыі.<ref name="Nadson"/> Фонды Скарынаўскай бібліятэкі сталі крыніцай для даследавання беларускай эміграцыі, царкоўнай гісторыі, [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] і кніжнай культуры.<ref name="SkarynaHistory"/> Гай Пікарда даследаваў беларускую царкоўную музыку, гімнаграфію, гісторыю беларускага мастацтва і раннія беларуска-брытанскія сувязі.<ref name="DingleyRich"/> Разнастайнасць яго і Надсанавых даследаванняў адлюстроўвае міждысцыплінарны характар лонданскага беларусазнаўчага асяроддзя. === Гісторыя дыяспары і беларуска-брытанскіх сувязей === Пасляваенная беларуская эміграцыя сама стала прадметам даследавання. Вывучаюцца гісторыя [[Згуртаванне беларусаў у Вялікай Брытаніі|Згуртавання беларусаў у Вялікай Брытаніі]], Беларускай каталіцкай місіі, Англа-беларускага таварыства, Скарынаўскай бібліятэкі, беларускіх рэлігійных і моладзевых арганізацый, перыядычнага друку і асабістых архіваў.<ref name="Hardzienka"/><ref name="Dudzko2018"/> Асобны кірунак складае гісторыя беларуска-брытанскіх кантактаў — ад ранніх культурных сувязей і дзейнасці місіі БНР у Лондане да пасляваеннага навуковага супрацоўніцтва і адносін паміж незалежнай Беларуссю і Вялікабрытаніяй.<ref name="Hardzienka"/> === Сучасныя міждысцыплінарныя даследаванні === У XXI стагоддзі тэматыка брытанскага беларусазнаўства пашырылася за межы традыцыйнай філалогіі. Паліталогія, сацыялогія, міжнародныя адносіны, даследаванні грамадзянскай супольнасці, эканомікі і сучаснай гісторыі Беларусі прадстаўлены ў ''The Journal of Belarusian Studies'', даследаваннях UCL SSEES, Лонданскай канферэнцыі па беларусазнаўстве і праектах іншых універсітэтаў.<ref name="Journal"/><ref name="LondonConference2026"/> Лонданская канферэнцыя па беларусазнаўстве пазіцыянуецца арганізатарамі як міждысцыплінарны форум даследаванняў Беларусі; адабраныя даклады праходзяць навуковае рэцэнзаванне і публікуюцца ў ''The Journal of Belarusian Studies''.<ref name="LondonConference2026"/> Паралельна Warwick Ukraine-Belarus Hub даследуе Беларусь у кантэксце палітычных і геапалітычных працэсаў Усходняй Еўропы.<ref name="WarwickHub"/> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Баринов И. И. Библиотека-музей Франциска Скорины в Лондоне: центр британской белорусистики // ''Славянский альманах''. — 2020. — № 1—2. — С. 508—510. — DOI 10.31168/2073-5731.2020.1-2.6.05. * Гардзіенка Н. С. ''Беларусы ў Вялікабрытаніі'' / пад рэд. А. Гардзіенкі. — Мінск : Медысонт, 2010. — 620 с. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны; кн. 18). — ISBN 978-985-6887-63-8. * Дудзько А. Д. Генезіс і станаўленне беларусазнаўства ў Вялікабрытаніі (другая палова ХХ — пачатак ХХІ стагоддзя) // ''Вестник БарГУ. Серия: Исторические науки и археология. Экономические науки. Юридические науки''. — 2015. — Вып. 3. — С. 13—23. * Дудзько А. Фарміраванне ведаў пра беларускую культуру ў Вялікабрытаніі ў другой палове ХХ — пачатку ХХІ ст.: гістарыяграфічныя аспекты праблемы // ''Роднае слова''. — 2018. — № 9. * Карев Д. В., Дудько А. Д. ''Зарубежное белорусоведение XVI — начала XXI вв.: основные этапы и проблемы становления и развития''. — Гродно : ЮрСаПринт, 2016. — 139 с. — ISBN 978-985-7134-20-5. * Ivanoŭ I. Professor Arnold McMillin and the Skaryna Library in London: Their Role in the Promotion of Belarusian Studies // ''Between the Lands from Poland to Russia via Belarus and Ukraine: A Journey through Cinema, History, Literature, Memory and Music'' / ed. J. Dingley. — Olsztyn, 2018. — P. 87—102. * McMillin A. B. ''A History of Byelorussian Literature from its Origins to the Present Day''. — Giessen : Wilhelm Schmitz, 1977. * Picarda G. ''The Francis Skaryna Byelorusian Library and Museum''. — London, 1971. * Skomorokhova S. ''«Arising from the depths» (Kupala): a study of Belarusian literature in English translation''. — PhD thesis. — University of Warwick, 2012. — 347 leaves. * ''The Francis Skaryna Byelorussian Library and Museum, 1971—1991'' / ed. J. Dingley. — London, 1991. == Гл. таксама == * [[Беларусазнаўства]] * [[Беларусы ў Вялікабрытаніі]] * [[Беларуска-брытанскія адносіны]] * [[Англа-беларускае таварыства]] * [[Беларуская бібліятэка і музей імя Францішка Скарыны]] * [[The Journal of Belarusian Studies]] * [[Згуртаванне беларусаў у Вялікай Брытаніі]] * [[Беларусазнаўства ў Германіі]] * [[Беларусазнаўства ў Польшчы]] * [[Беларусазнаўства ў Расіі]] == Спасылкі == * [https://skaryna.org/ Беларуская бібліятэка і музей імя Францішка Скарыны] — афіцыйны сайт. * [https://absociety.org.uk/ Англа-беларускае таварыства] — афіцыйны сайт. * [https://www.belarusjournal.com/ ''The Journal of Belarusian Studies''] — афіцыйны сайт і архіў часопіса. * [https://www.ucl.ac.uk/arts-humanities/ssees UCL School of Slavonic and East European Studies]. * [https://www.ucl.ac.uk/arts-humanities/events/2026/may/11th-annual-london-conference-belarusian-studies London Conference on Belarusian Studies] на сайце Універсітэцкага каледжа Лондана. * {{Commonscat|Francis Skaryna Belarusian Library and Museum|Беларуская бібліятэка і музей імя Францішка Скарыны}} {{Беларусазнаўства}} {{Беларусы Вялікабрытаніі}} [[Катэгорыя:Беларусазнаўства]] [[Катэгорыя:Навука ў Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Беларуска-брытанскія адносіны]] as77yvuo65wvv1h4jq1d0075my3mhg7 5202844 5202831 2026-09-20T18:36:01Z JerzyKundrat 174 /* XIX — пачатак XX стагоддзя */ вікіфікацыя 5202844 wikitext text/x-wiki '''Беларусазнаўства ў Вялікабрытаніі''' — сукупнасць даследаванняў [[Беларусь|Беларусі]] і [[Беларусы|беларусаў]], іх [[Беларуская мова|мовы]], [[Беларуская літаратура|літаратуры]], [[Гісторыя Беларусі|гісторыі]], рэлігіі, этнаграфіі, фальклору і культуры, якія развіваліся і развіваюцца ў навуковым і культурным асяроддзі [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Да брытанскага беларусазнаўства належаць таксама даследаванні беларуска-брытанскіх культурных сувязей і беларускай дыяспары, пераклады беларускай літаратуры на англійскую мову, збіранне і вывучэнне беларускай кніжнай і рукапіснай спадчыны.<ref name="Dudzko2018">Дудзько А. [https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Sucasnyja/RodnajeSlova.pdf.zip/2018-09.pdf Фарміраванне ведаў пра беларускую культуру ў Вялікабрытаніі ў другой палове ХХ — пачатку ХХІ ст.: гістарыяграфічныя аспекты праблемы] // ''Роднае слова''. — 2018. — № 9.</ref><ref name="Hardzienka">Гардзіенка Н. С. [https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=14870-1.pdf ''Беларусы ў Вялікабрытаніі''] / пад рэд. А. Гардзіенкі. — Мінск : Медысонт, 2010. — 620 с. — ISBN 978-985-6887-63-8.</ref> Асаблівасцю беларусазнаўства ў Вялікабрытаніі стала цеснае ўзаемадзеянне прафесійнай брытанскай [[Славістыка|славістыкі]] з асяроддзем пасляваеннай [[беларусы ў Вялікабрытаніі|беларускай эміграцыі]]. У другой палове XX стагоддзя ў [[Лондан]]е склалася ўстойлівая беларусазнаўчая інфраструктура, у якую ўвайшлі [[Англа-беларускае таварыства]], [[Беларуская бібліятэка і музей імя Францішка Скарыны]], ''[[The Journal of Belarusian Studies]]'', а таксама кола брытанскіх і беларускіх даследчыкаў, перакладчыкаў і выдаўцоў.<ref name="SkarynaHistory">[https://skaryna.org/about-us/ About Us] // Francis Skaryna Belarusian Library and Museum (дата звароту: 10 верасня 2026).</ref><ref name="ABSHistory">[https://absociety.org.uk/history/ History] // Anglo-Belarusian Society (дата звароту: 10 верасня 2026).</ref> == Гісторыя == === XIX — пачатак XX стагоддзя === Першапачатковая цікавасць да беларускай мовы і культуры ў Вялікабрытаніі развівалася ў межах агульнай славістыкі. У кнізе ''Slavonic Literature'' (Лондан, 1883) брытанскі славіст [[Уільям Рычард Морфіл]] асобна разглядаў мову беларусаў, у тагачаснай англамоўнай тэрміналогіі ''White Russian'', і адзначаў яе гістарычную ролю як мовы пісьменства [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]].<ref name="Morfill">Morfill W. R. ''Slavonic Literature''. — London : Society for Promoting Christian Knowledge, 1883. — P. 113—114.</ref> Адным з ранніх спосабаў знаёмства брытанскіх чытачоў з беларускай культурай былі пераклады фальклору. У выдадзенай у Лондане ў 1889 годзе кнізе А. Г. Уратыслава ''Sixty Folk-Tales from Exclusively Slavonic Sources'' быў змешчаны асобны раздзел ''White Russian Stories'' з беларускімі народнымі казкамі; ва ўводзінах аўтар таксама спасылаўся на апісанне беларускай мовы ў працы Морфіла.<ref name="Wratislaw">Wratislaw A. H. [https://books.google.com/books?id=EG5HAAAAIAAJ ''Sixty Folk-Tales from Exclusively Slavonic Sources'']. — London : Elliot Stock, 1889. — P. 131—141.</ref> Гэтыя раннія публікацыі яшчэ не ўтваралі асобнага беларусазнаўчага кірунку, але ўводзілі беларускі матэрыял у брытанскую славістычную і фалькларыстычную літаратуру.<ref name="Skomorokhova">Skomorokhova S. [https://wrap.warwick.ac.uk/id/eprint/57199/ ''«Arising from the depths» (Kupala): a study of Belarusian literature in English translation'']. — PhD thesis, University of Warwick, 2012. — 347 leaves.</ref> У пачатку XX стагоддзя асобнае асяроддзе цікавасці да Беларусі ўзнікла ў [[Кембрыдж]]ы. [[Алена Іваноўская]] і [[Гуя Онслаў]] падрыхтавалі серыю англійскіх перакладаў і апісанняў беларускіх народных песень пад назвай ''Some White Russian Folksongs'', апублікаваную ў часопісе ''Folk-lore'' у 1914 годзе і пазней працягнутую.<ref name="IwanowskaOnslow">Iwanowska H., Onslow H. Some White Russian Folksongs // ''Folk-lore''. — 1914. — Vol. 25. — P. 91—109, 212—226; гл. таксама: Пікарда Г. Раньняя англа-беларуская вясна (1915): Гуя Онслаў, Алена Іваноўская і Кембрыдзкая «хеўра» // ''Беларус''. — 2005. — № 511.</ref> Пазней Гай Пікарда спецыяльна даследаваў гісторыю гэтага ранняга кембрыджскага кола і яго кантактаў з беларускай культурай.<ref name="Hardzienka"/> [[Файл:Like Water, Like Fire.jpg|міні|Беларуская літаратура стала адным з асноўных кірункаў брытанскага беларусазнаўства. ''Like Water, Like Fire'' (1971) — першая асобная анталогія беларускай паэзіі ў англійскіх перакладах]] У 1915 годзе пры [[Каралеўскі каледж Лондана|Каралеўскім каледжы Лондана]] была заснавана Школа славянскіх даследаванняў, пазней пераўтвораная ў Школу славянскіх і ўсходнееўрапейскіх даследаванняў Лонданскага ўніверсітэта; з 1999 года яна ўваходзіць у склад [[Універсітэцкі каледж Лондана|Універсітэцкага каледжа Лондана]] як UCL School of Slavonic and East European Studies (SSEES). Яе стварэнне заклала інстытуцыянальную базу для сістэматычнага вывучэння Усходняй Еўропы ў брытанскай вышэйшай школе, хоць беларусазнаўства ў першай палове XX стагоддзя яшчэ не было там самастойнай спецыялізацыяй.<ref name="SSEESHistory">[https://www.ucl.ac.uk/news/2015/feb/provosts-view-100-glorious-years-ssees Provost’s View: 100 glorious years of SSEES] // University College London. — 19 лютага 2015.</ref> У 1919—1922 гадах у Лондане дзейнічала дыпламатычнае прадстаўніцтва [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Яго дзейнасць належала перадусім да палітычнай гісторыі беларуска-брытанскіх адносін, але садзейнічала пашырэнню інфармацыі пра Беларусь у брытанскім грамадскім асяроддзі; пазней гісторыю місіі даследаваў Гай Пікарда.<ref>Picarda G. Diplomatic Missions of The Belarusian National Republic in London (1919—1922) // ''Belarusian Chronicle''. — 2001. — № 15. — P. 9—14.</ref> === Фарміраванне пасляваеннага асяродка === Новы этап пачаўся пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], калі ў Вялікабрытаніі сфарміравалася арганізаваная беларуская эміграцыйная супольнасць. 22 верасня 1946 года ў Лондане было заснавана [[Згуртаванне беларусаў у Вялікай Брытаніі]], а ў 1947 годзе — Беларуская каталіцкая місія; гэтыя арганізацыі стварылі культурнае, выдавецкае і адукацыйнае асяроддзе, у якім пазней развіваліся спецыялізаваныя даследаванні Беларусі.<ref name="Hardzienka"/> У 1947 годзе [[Часлаў Сіповіч]] прывёз у Лондан невялікі збор беларускіх кніг. Калекцыя, якая знаходзілася пры Беларускай каталіцкай місіі, паступова павялічвалася; у 1958 годзе да яе быў далучаны значны прыватны кнігазбор [[Леў Гарошка|Льва Гарошкі]], пасля чаго яна стала найбуйнейшым беларускім кнігазборам у Заходняй Еўропе.<ref name="SkarynaHistory"/> Бібліятэкай карысталіся беларускія студэнцкія арганізацыі і даследчыкі, што стварыла матэрыяльную базу для будучага лонданскага беларусазнаўчага цэнтра.<ref name="Barinov">Баринов И. И. Библиотека-музей Франциска Скорины в Лондоне: центр британской белорусистики // ''Славянский альманах''. — 2020. — № 1—2. — С. 508—510. — DOI 10.31168/2073-5731.2020.1-2.6.05.</ref> У 1954 годзе было створана [[Англа-беларускае таварыства]], мэтай якога вызначаліся распаўсюджванне, абмен і публікацыя ведаў пра беларускі народ, Беларусь, яе гісторыю і культуру. У склад таварыства ўвайшлі як прадстаўнікі беларускай эміграцыі, так і брытанскія грамадскія дзеячы і навукоўцы.<ref name="ABSHistory"/> Такое супрацоўніцтва стала адной з характэрных рыс брытанскага беларусазнаўства наступных дзесяцігоддзяў.<ref name="Dudzko2018"/> === Інстытуцыяналізацыя ў 1960—1980-я гады === У 1960-я гады ў Вялікабрытаніі сфарміравалася сталае кола прафесійных даследчыкаў Беларусі. Сярод яго прадстаўнікоў былі [[Арнольд Мак-Мілін]], [[Гай Пікарда]], Джым Дынглі, [[Вера Рыч]], Пітэр Мэё, [[Шырын Акінэр]], а з беларускага эміграцыйнага асяроддзя — Часлаў Сіповіч, Леў Гарошка і [[Аляксандр Надсан]]. Іх дзейнасць ахоплівала мовазнаўства, літаратуразнаўства, гісторыю кнігі, царкоўную гісторыю, музыку, фалькларыстыку, пераклад і бібліяграфію.<ref name="Dudzko2018"/><ref name="Hardzienka"/> У 1965 годзе Англа-беларускае таварыства пачало выдаваць англамоўны навуковы штогадовік ''[[The Journal of Belarusian Studies|The Journal of Byelorussian Studies]]''. У ім друкаваліся даследаванні беларускай мовы, літаратуры, гісторыі, мастацтва і культуры, рэцэнзіі і штогадовая бібліяграфія; часопіс распаўсюджваўся сярод універсітэтаў і бібліятэк Вялікабрытаніі, ЗША, СССР і іншых краін.<ref name="Journal">[https://www.belarusjournal.com/ About The Journal of Belarusian Studies] // ''The Journal of Belarusian Studies'' (дата звароту: 10 верасня 2026).</ref> У розныя гады яго рэдагавалі Арнольд Мак-Мілін, Джым Дынглі і Пітэр Мэё.<ref name="JournalArchive">[https://belarusjournal.com/archives Archives] // ''The Journal of Belarusian Studies'' (дата звароту: 10 верасня 2026).</ref> З 1966 года Англа-беларускае таварыства арганізоўвала штогадовыя курсы з шасці лекцый па беларускай культуры, гісторыі і мастацтве. Першы курс адбыўся ў Французскім інстытуце ў Лондане; пазней лекцыі праводзіліся ў [[Брытанская акадэмія|Брытанскай акадэміі]], Таварыстве антыквараў Лондана, Лонданскім універсітэце і іншых установах.<ref name="ABSHistory"/> Такія курсы зрабілі беларусазнаўчую тэматыку даступнай не толькі прафесійным славістам, але і шырэйшай брытанскай аўдыторыі. [[Файл:Belarusian library London.jpg|міні|злева|[[Беларуская бібліятэка і музей імя Францішка Скарыны]] ў Лондане]] Асноўным інфраструктурным цэнтрам стала [[Беларуская бібліятэка і музей імя Францішка Скарыны]]. У 1971 годзе кнігазбор атрымаў асобны будынак у Паўночным Лондане і быў аформлены як самастойная ўстанова; 15 мая 1971 года бібліятэку афіцыйна адкрыў прафесар параўнальнай славянскай філалогіі [[Оксфардскі ўніверсітэт|Оксфардскага ўніверсітэта]] Роберт Оці.<ref name="LibraryOpening">[https://skaryna.org/how-the-francis-skaryna-belarusian-library-and-museum-was-established/ How the Francis Skaryna Belarusian Library Was Established] // Francis Skaryna Belarusian Library and Museum. — 30 кастрычніка 2016.</ref> Яе задачай быў збор друкаваных і рукапісных матэрыялаў, звязаных з Беларуссю, і забеспячэнне доступу да іх даследчыкам; бібліятэка стала адным з асноўных рэсурсных цэнтраў беларусазнаўства за межамі Беларусі.<ref name="SkarynaHistory"/> З бібліятэкай цесна была звязана навуковая дзейнасць Аляксандра Надсана. Ён даследаваў гісторыю беларускага кнігадрукавання, спадчыну [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]], [[Беларускі арабскі алфавіт|беларускія тэксты, запісаныя арабскім пісьмом]], рэлігійную гісторыю Беларусі і беларускую бібліяграфію; яго навуковая бібліяграфія налічвае больш за 200 публікацый.<ref name="Nadson">[https://skaryna.org/on-the-centenary-of-the-birth-of-father-alexander-nadson/ On the Centenary of the Birth of Father Alexander Nadson] // Francis Skaryna Belarusian Library and Museum. — 8 жніўня 2026.</ref> У 1971 годзе Надсан вызначыў 1522 год як дату выдання Скарынам ''[[Малая падарожная кніжка|Малой падарожнай кніжкі]]'', абгрунтаваўшы датаванне ў спецыяльным даследаванні.<ref>Nadson A. Skaryna’s Prayer Book // ''The Journal of Byelorussian Studies''. — 1972. — Vol. 2, No. 4. — P. 339—350.</ref> [[Файл:Vera Rich.jpg|міні|[[Вера Рыч]], перакладчыца беларускай паэзіі і даследчыца беларускай літаратуры]] Важным кірункам стала вывучэнне і перакладанне беларускай літаратуры. У 1971 годзе ў Лондане выйшла падрыхтаваная Верай Рыч анталогія ''[[Як вада, як агонь|Like Water, Like Fire]]'', якая стала першай асобнай анталогіяй беларускай паэзіі ў англійскім перакладзе.<ref name="Skomorokhova"/> Рыч перакладала [[Янка Купала|Янку Купалу]], [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], [[Максім Адамавіч Багдановіч|Максіма Багдановіча]], [[Наталля Аляксееўна Арсеннева|Наталлю Арсенневу]], [[Ларыса Антонаўна Геніюш|Ларысу Геніюш]] і іншых беларускіх аўтараў, а таксама публікавала даследаванні беларускай літаратуры.<ref name="DingleyRich">Dingley J. [https://skaryna.org/vera-rich-and-guy-picarda/ Vera Rich and Guy Picarda — the Centipede’s Dilemma] // Francis Skaryna Belarusian Library and Museum. — 2016.</ref> Арнольд Мак-Мілін пачаў спецыяльнае вывучэнне беларускай літаратуры і мовы ў 1960-я гады. Яго першая манаграфія была прысвечана лексіцы беларускай літаратурнай мовы XIX стагоддзя, а ў 1977 годзе выйшла ''A History of Byelorussian Literature from its Origins to the Present Day'' — першая англамоўная гісторыя беларускай літаратуры.<ref name="McMillin">[https://be.wikipedia.org/wiki/Арнольд_Мак-Мілін Арнольд Мак-Мілін] // ''Вікіпедыя''; гл. таксама: Ivanoŭ I. [https://skaryna.org/arnold-mcmillin-interview/ Arnold McMillin: «When Belarusians came, they started with the library»] // Francis Skaryna Belarusian Library and Museum. — 16 чэрвеня 2016.</ref> У 1991—1992 гадах ён чытаў у Лонданскім універсітэце курс «Уводзіны ў беларускую культуру: мова, літаратура, гісторыя».<ref name="McMillin"/> Беларуская мова стала і асобным прадметам апісання ў брытанскай славістыцы. Пітэр Мэё, які працаваў у Шэфілдскім універсітэце, у 1976 годзе выдаў ''A Grammar of Byelorussian'', падрыхтаваную сумесна кафедрай рускай мовы і славістыкі ўніверсітэта і Англа-беларускім таварыствам.<ref name="Mayo">Mayo P. J. ''A Grammar of Byelorussian''. — Sheffield : Anglo-Byelorussian Society in association with the Department of Russian and Slavonic Studies, University of Sheffield, 1976. — 66 p.</ref> Пазней ён напісаў раздзел ''Belorussian'' для калектыўнай манаграфіі ''The Slavonic Languages'' (1993) і ўдзельнічаў у працы над англійска-беларускай лексікаграфіяй.<ref>Mayo P. Belorussian // ''The Slavonic Languages'' / ed. B. Comrie, G. G. Corbett. — London ; New York : Routledge, 1993. — P. 887—946.</ref> Асобны кірунак склаў аналіз беларускамоўнай рукапіснай спадчыны [[Літоўскія татары|літоўскіх татар]]. Шырын Акінэр даследавала беларускі [[кітаб]], які захоўваўся ў Брытанскім музеі, пазней [[Брытанская бібліятэка|Брытанскай бібліятэцы]]; у 1973 годзе ў ''The Journal of Byelorussian Studies'' выйшаў яе артыкул ''The Vocabulary of a Byelorussian K’it’ab in the British Museum''.<ref name="Akiner">Akiner S. The Vocabulary of a Byelorussian K’it’ab in the British Museum // ''The Journal of Byelorussian Studies''. — 1973. — Vol. 3, No. 1. — P. 55—84.</ref> Гэта даследаванне пазней стала асновай шырэйшай працы пра рэлігійную мову беларуска-татарскіх кітабаў.<ref>Akiner S. ''Religious Language of a Belarusian Tatar Kitab: A Cultural Monument of Islam in Europe''. — Wiesbaden : Harrassowitz Verlag, 2009. — 457 p. — ISBN 978-3-447-03027-4.</ref> Гай Пікарда займаўся гісторыяй беларускай царкоўнай музыкі, творчасцю беларускіх кампазітараў, [[Францыск Скарына|Францыскам Скарынам]], гісторыяй беларуска-брытанскіх кантактаў і самога беларусазнаўчага асяроддзя Вялікабрытаніі. Ён быў адным з арганізатараў працы Англа-беларускага таварыства і ''The Journal of Byelorussian Studies'', а таксама аўтарам першага спецыяльнага апісання Скарынаўскай бібліятэкі.<ref>Picarda G. ''The Francis Skaryna Byelorusian Library and Museum''. — London, 1971.</ref><ref name="DingleyRich"/> === 1990-я — 2000-я гады === Пасля аднаўлення незалежнасці Беларусі ў 1991 годзе кантакты паміж брытанскімі беларусазнаўцамі і даследчыкамі ў Беларусі істотна пашырыліся. Скарынаўская бібліятэка наладзіла кнігаабмен з Цэнтральнай навуковай бібліятэкай Акадэміі навук у Мінску, а яе фонды рэгулярна папаўняліся беларускімі выданнямі; бібліятэка заставалася месцам працы даследчыкаў з Беларусі і іншых краін.<ref name="SkarynaHistory"/> Брытанскія даследчыкі ўдзельнічалі ў дзейнасці створанай у 1991 годзе [[Міжнародная асацыяцыя беларусістаў|Міжнароднай асацыяцыі беларусістаў]], навуковых канферэнцыях у Беларусі і міжнародных беларусазнаўчых праектах. Даследаванні гэтага часу ахоплівалі не толькі класічную філалогію, але і беларускую літаратуру другой паловы XX стагоддзя, літаратуру эміграцыі, нацыянальную ідэнтычнасць, гісторыю дыяспары і сучасную культуру.<ref name="Dudzko2018"/> Арнольд Мак-Мілін выдаў манаграфіі ''Belarusian Literature in the 1950s and 1960s: Release and Renewal'' (1999), ''Belarusian Literature of the Diaspora'' (2002) і пазней ''Writing in a Cold Climate: Belarusian Literature from the 1970s to the Present Day'' (2010).<ref>McMillin A. B. ''Belarusian Literature in the 1950s and 1960s: Release and Renewal''. — Köln ; Weimar ; Wien : Böhlau, 1999; McMillin A. B. ''Belarusian Literature of the Diaspora''. — Birmingham, 2002; McMillin A. B. ''Writing in a Cold Climate: Belarusian Literature from the 1970s to the Present Day''. — London : Maney, 2010.</ref> Пераклад і вывучэнне беларускай літаратуры на англійскай мове ў выніку склалі асобную даследчую традыцыю; яе гісторыя стала прадметам доктарскай дысертацыі Святланы Скамарохавай, абароненай ва [[Уорыкскі ўніверсітэт|Уорыкскім універсітэце]] ў 2012 годзе.<ref name="Skomorokhova"/> Выданне ''The Journal of Byelorussian Studies'' спынілася пасля выпуску 1988 года. У 1997 годзе Гай Пікарда аднавіў ''Belarusian Chronicle'', якая працягвала інфармацыйна-дакументальную частку ранейшага часопіса і выходзіла каля дзесяці гадоў.<ref name="ABSHistory"/> === 2010-я — 2020-я гады === У 2013 годзе пасля амаль 25-гадовага перапынку навуковы часопіс быў адноўлены пад назвай ''The Journal of Belarusian Studies''. У 2013—2018 гадах яго выдавалі ў Лондане Цэнтр Астрагорскага і Англа-беларускае таварыства, а з 2018 года выданне ажыццяўляе акадэмічнае выдавецтва [[Brill]]; часопіс публікуе даследаванні беларускай гісторыі, літаратуры, мовазнаўства, палітыкі, міжнародных адносін, грамадства і мастацтва.<ref name="Journal"/> У 2014 годзе аднавілася актыўная праца рады апекуноў Скарынаўскай бібліятэкі, а ў 2015 годзе ўстанова была нанова зарэгістравана як дабрачынная арганізацыя. Пачаліся сістэматычная каталагізацыя і лічбаванне фондаў, пашырылася праграма навуковых, адукацыйных і публічных мерапрыемстваў.<ref name="SkarynaHistory"/> Па стане на 2026 год у кнігазборы налічваецца больш за 20 тысяч кніг па гісторыі, літаратуры, мове, рэлігіі, фальклоры, музыцы і мастацтве Беларусі; захоўваюцца таксама архівы беларускай дыяспары, рукапісы, карты і музейныя прадметы.<ref name="SkarynaHistory"/> У сярэдзіне 2010-х гадоў новай пляцоўкай акадэмічнага беларусазнаўства стала Школа славянскіх і ўсходнееўрапейскіх даследаванняў Універсітэцкага каледжа Лондана. У 2015 годзе тут адбылася першая штогадовая Лонданская лекцыя па беларусазнаўстве, а з 2016 года праводзіцца Лонданская канферэнцыя па беларусазнаўстве.<ref>[https://ostrogorski.org/files/AnnualReport2015.pdf ''Ostrogorski Centre Annual Report 2015'']. — London, 2015.</ref> У 2026 годзе адбылася адзінаццатая канферэнцыя, сумесна арганізаваная UCL SSEES, Цэнтрам Астрагорскага і Скарынаўскай бібліятэкай; яе секцыі ахоплівалі гісторыю, палітыку, міжнародныя адносіны, грамадства і культуру.<ref name="LondonConference2026">[https://www.ucl.ac.uk/arts-humanities/events/2026/may/11th-annual-london-conference-belarusian-studies 11th Annual London Conference on Belarusian Studies] // University College London. — 8—9 мая 2026.</ref> Беларуская мова ўваходзіць у праграму анлайн-вячэрніх моўных курсаў UCL SSEES.<ref>[https://www.ucl.ac.uk/arts-humanities/ssees/study-us/welcome-ssees-online-evening-language-courses SSEES Online Evening Language Courses] // University College London (дата звароту: 10 верасня 2026).</ref> У каталогу паслядыпломных курсаў UCL існуе таксама модуль ''Belarus: History, Politics and Society'', хоць у 2026/2027 навучальным годзе ён не праводзіцца.<ref>[https://www.ucl.ac.uk/arts-humanities/ssees/current-students/postgraduate/graduate-module-listings Graduate Module Listings] // University College London (дата звароту: 10 верасня 2026).</ref> У 2020-я гады беларуская праблематыка атрымала развіццё і ў іншых брытанскіх універсітэтах. Пры Уорыкскім універсітэце дзейнічае ''Warwick Ukraine-Belarus Hub'', які даследуе сучасныя палітычныя, грамадскія і міжнародныя працэсы ва Украіне і Беларусі і арганізоўвае навуковыя канферэнцыі і даследчыя праекты.<ref name="WarwickHub">[https://warwick.ac.uk/global/europe/2025-showcase/ Warwick Ukraine-Belarus Hub: Advancing knowledge and dialogue] // University of Warwick (дата звароту: 10 верасня 2026).</ref> == Асноўныя асяродкі == === Лондан === Лондан з’яўляецца галоўным гістарычным і сучасным цэнтрам беларусазнаўства ў Вялікабрытаніі. Пасля Другой сусветнай вайны менавіта тут сфарміравалася сетка беларускіх эміграцыйных арганізацый і брытанскіх даследчыкаў, з якой выраслі Англа-беларускае таварыства, ''The Journal of Byelorussian Studies'' і Беларуская бібліятэка і музей імя Францішка Скарыны.<ref name="Hardzienka"/><ref name="Dudzko2018"/> [[Файл:A Nadsan 2010b.jpg|міні|злева|[[Аляксандр Надсан]] у Скарынаўскай бібліятэцы, 2010]] Скарынаўская бібліятэка стала асноўнай спецыялізаванай дакументальнай базай брытанскага беларусазнаўства. Яе фондамі карысталіся Арнольд Мак-Мілін, Шырын Акінэр, Вера Рыч, Гай Пікарда, Джым Дынглі і даследчыкі з іншых краін; установа арганізоўвала міжнародныя семінары і канферэнцыі і забяспечвала доступ да беларускай літаратуры, якая ў савецкі час была цяжкадаступная на Захадзе.<ref name="SkarynaHistory"/><ref name="McMillin"/> Іншым акадэмічным цэнтрам з’яўляецца UCL School of Slavonic and East European Studies. Тут адбываецца штогадовая Лонданская канферэнцыя па беларусазнаўстве, выкладаецца беларуская мова, а беларуская гісторыя, палітыка і грамадства ўваходзяць у даследчыя і навучальныя кірункі школы.<ref name="LondonConference2026"/> З Лонданам звязаны таксама [[Брытанская бібліятэка]], у фондах якой захоўваюцца беларускія кнігі і рукапісы. Сярод іх — беларускамоўны татарскі кітаб, што стаў аб’ектам спецыяльных даследаванняў Шырын Акінэр.<ref name="Akiner"/> === Оксфард === [[Оксфард]] не сфарміраваў такой самастойнай беларусазнаўчай інфраструктуры, як Лондан, аднак Оксфардскі ўніверсітэт адыграў прыкметную ролю ў развіцці брытанскай славістыкі і падтрымцы лонданскага беларусазнаўчага асяроддзя. Прафесар Роберт Оці быў навуковым кіраўніком Арнольда Мак-Міліна, віцэ-прэзідэнтам Англа-беларускага таварыства і аўтарам уступу да першага нумара ''The Journal of Byelorussian Studies'' у 1965 годзе.<ref name="ABSHistory"/><ref name="McMillin"/> У 1971 годзе менавіта Оці афіцыйна адкрыў Беларускую бібліятэку і музей імя Францішка Скарыны.<ref name="LibraryOpening"/> З Оксфардскім універсітэтам была звязана таксама Вера Рыч, якая скончыла яго ў 1958 годзе і пазней стала адной з асноўных перакладчыц беларускай літаратуры на англійскую мову.<ref name="DingleyRich"/> === Кембрыдж === Кембрыдж мае значэнне ўжо для ранняга этапу англа-беларускіх культурных і навуковых кантактаў дзякуючы колу Галены Іваноўскай і Гуі Онслаў на пачатку XX стагоддзя.<ref name="IwanowskaOnslow"/> Пазней у [[Кембрыджскі ўніверсітэт|Кембрыджскім універсітэце]] атрымалі адукацыю даследчыкі, звязаныя з беларускімі студыямі, у тым ліку Джым Дынглі.<ref name="Hardzienka"/> [[Бібліятэка Кембрыджскага ўніверсітэта]] мае асобную калекцыю беларускіх выданняў. У 2015 годзе ў ёй налічвалася больш за 1800 выданняў, апублікаваных у Беларусі, у тым ліку каля 750 беларускамоўных; беларуская мова тады не выкладалася ўніверсітэтам асобна, але Беларусь, яе гісторыя і культура былі прадстаўлены ў паслядыпломных і постдоктарскіх даследаваннях.<ref name="Cambridge">[https://www.lib.cam.ac.uk/collections/departments/slavonic-collections/about-collections/item-month Belarus and Belarusian in the University Library] // Cambridge University Library. — Верасень 2015.</ref> Бібліятэка працягвае папаўняць беларускія фонды, у тым ліку сучаснымі выданнямі беларускай дыяспары.<ref>[https://languagecollections-blog.lib.cam.ac.uk/page/9/ Belarusian diaspora publications] // Cambridge University Library. — 20 ліпеня 2024.</ref> === Шэфілд === З [[Шэфілд]]ам звязаны адзін з найбольш значных брытанскіх праектаў апісання беларускай мовы. Пітэр Мэё працаваў у Шэфілдскім універсітэце ў 1969—1997 гадах, даследаваў граматыку і лексіку беларускай мовы і выкладаў беларускую сярод іншых славянскіх моў.<ref name="Mayo"/> У 1976 годзе кафедра рускай мовы і славістыкі Шэфілдскага ўніверсітэта сумесна з Англа-беларускім таварыствам выдала яго ''A Grammar of Byelorussian''. Праца была прызначана як англамоўны даведнік для вывучэння сучаснай беларускай мовы і змяшчала апісанне яе фанетыкі, правапісу і марфалогіі.<ref name="Mayo"/> Мэё таксама ўдзельнічаў у рэдагаванні ''The Journal of Byelorussian Studies'' і ў працы Скарынаўскай бібліятэкі.<ref name="McMillin"/> === Іншыя ўніверсітэцкія асяродкі === У [[Ліверпуль|Ліверпулі]] ў 1976—1988 гадах працаваў Арнольд Мак-Мілін, працягваючы ў гэты час даследаванні беларускай літаратуры.<ref name="McMillin"/> З [[Рэдынг (Англія)|Рэдынгам]] быў звязаны Джым Дынглі, які выкладаў ва ўніверсітэце і займаўся беларускай літаратурай, гісторыяй і перакладам; пазней ён працаваў у Лонданскім універсітэце і адыграў значную ролю ў дзейнасці Англа-беларускага таварыства і Скарынаўскай бібліятэкі.<ref name="Hardzienka"/> У XXI стагоддзі асобныя даследчыя праекты па Беларусі развіваюцца таксама ва Уорыкскім універсітэце. У 2012 годзе тут была абаронена першая комплексная дысертацыя пра гісторыю перакладаў беларускай літаратуры на англійскую мову, а ў 2020-я гады працуе міждысцыплінарны Warwick Ukraine-Belarus Hub.<ref name="Skomorokhova"/><ref name="WarwickHub"/> == Асноўныя кірункі даследаванняў == === Мовазнаўства === Мовазнаўчае беларусазнаўства развівалася ад ранніх славістычных апісанняў беларускай мовы ў XIX стагоддзі да сістэмнага вывучэння яе граматыкі, лексікі, гісторыі і пісьмовай спадчыны ў другой палове XX стагоддзя. Сярод асноўных прац брытанскай школы — даследаванне літаратурнай лексікі XIX стагоддзя Арнольда Мак-Міліна, ''A Grammar of Byelorussian'' Пітэра Мэё і яго пазнейшае апісанне беларускай мовы ў ''The Slavonic Languages''.<ref name="Morfill"/><ref name="Mayo"/> Асобнай галіной стала даследаванне беларускамоўных татарскіх рукапісаў, прадстаўленае працамі Аляксандра Надсана і Шырын Акінэр.<ref name="Nadson"/><ref name="Akiner"/> Лонданскія кнігазборы — Брытанская бібліятэка і Скарынаўская бібліятэка — забяспечылі даследчыкам доступ да арыгінальных рукапісаў, мікрафільмаў і старадрукаў.<ref name="SkarynaHistory"/> === Літаратуразнаўства і пераклад === Літаратуразнаўства стала адным з найбольш паслядоўна распрацаваных кірункаў брытанскага беларусазнаўства. Арнольд Мак-Мілін стварыў серыю манаграфій, што ахопліваюць гісторыю беларускай літаратуры ад ранняга пісьменства да літаратуры XXI стагоддзя, а таксама асобна даследаваў літаратуру беларускай дыяспары.<ref name="McMillin"/> Яго працы зрабілі гісторыю беларускай літаратуры прадметам англамоўнай універсітэцкай славістыкі. Не менш значным быў перакладчыцкі кірунак. Вера Рыч стварыла англійскія пераклады шырокага кола беларускай класічнай і сучаснай паэзіі, а Джым Дынглі перакладаў беларускую прозу, эсэістыку і гістарычную літаратуру.<ref name="DingleyRich"/><ref name="Hardzienka"/> Гісторыя англамоўнай рэцэпцыі беларускай літаратуры ў сваю чаргу стала самастойным прадметам даследавання ў брытанскім перакладазнаўстве.<ref name="Skomorokhova"/> === Гісторыя кнігі, рэлігіі і культурнай спадчыны === Значную частку даследаванняў лонданскага асяроддзя складалі гісторыя кнігі і рэлігійнай культуры. Аляксандр Надсан вывучаў Францыска Скарыну, беларускую царкоўную гісторыю, старадрукі, рукапісы і гісторыю [[Беларуская грэка-каталіцкая царква|Беларускай грэка-каталіцкай царквы]], а Часлаў Сіповіч займаўся гісторыяй беларускай царкоўнай і культурнай традыцыі.<ref name="Nadson"/> Фонды Скарынаўскай бібліятэкі сталі крыніцай для даследавання беларускай эміграцыі, царкоўнай гісторыі, [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] і кніжнай культуры.<ref name="SkarynaHistory"/> Гай Пікарда даследаваў беларускую царкоўную музыку, гімнаграфію, гісторыю беларускага мастацтва і раннія беларуска-брытанскія сувязі.<ref name="DingleyRich"/> Разнастайнасць яго і Надсанавых даследаванняў адлюстроўвае міждысцыплінарны характар лонданскага беларусазнаўчага асяроддзя. === Гісторыя дыяспары і беларуска-брытанскіх сувязей === Пасляваенная беларуская эміграцыя сама стала прадметам даследавання. Вывучаюцца гісторыя [[Згуртаванне беларусаў у Вялікай Брытаніі|Згуртавання беларусаў у Вялікай Брытаніі]], Беларускай каталіцкай місіі, Англа-беларускага таварыства, Скарынаўскай бібліятэкі, беларускіх рэлігійных і моладзевых арганізацый, перыядычнага друку і асабістых архіваў.<ref name="Hardzienka"/><ref name="Dudzko2018"/> Асобны кірунак складае гісторыя беларуска-брытанскіх кантактаў — ад ранніх культурных сувязей і дзейнасці місіі БНР у Лондане да пасляваеннага навуковага супрацоўніцтва і адносін паміж незалежнай Беларуссю і Вялікабрытаніяй.<ref name="Hardzienka"/> === Сучасныя міждысцыплінарныя даследаванні === У XXI стагоддзі тэматыка брытанскага беларусазнаўства пашырылася за межы традыцыйнай філалогіі. Паліталогія, сацыялогія, міжнародныя адносіны, даследаванні грамадзянскай супольнасці, эканомікі і сучаснай гісторыі Беларусі прадстаўлены ў ''The Journal of Belarusian Studies'', даследаваннях UCL SSEES, Лонданскай канферэнцыі па беларусазнаўстве і праектах іншых універсітэтаў.<ref name="Journal"/><ref name="LondonConference2026"/> Лонданская канферэнцыя па беларусазнаўстве пазіцыянуецца арганізатарамі як міждысцыплінарны форум даследаванняў Беларусі; адабраныя даклады праходзяць навуковае рэцэнзаванне і публікуюцца ў ''The Journal of Belarusian Studies''.<ref name="LondonConference2026"/> Паралельна Warwick Ukraine-Belarus Hub даследуе Беларусь у кантэксце палітычных і геапалітычных працэсаў Усходняй Еўропы.<ref name="WarwickHub"/> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Баринов И. И. Библиотека-музей Франциска Скорины в Лондоне: центр британской белорусистики // ''Славянский альманах''. — 2020. — № 1—2. — С. 508—510. — DOI 10.31168/2073-5731.2020.1-2.6.05. * Гардзіенка Н. С. ''Беларусы ў Вялікабрытаніі'' / пад рэд. А. Гардзіенкі. — Мінск : Медысонт, 2010. — 620 с. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны; кн. 18). — ISBN 978-985-6887-63-8. * Дудзько А. Д. Генезіс і станаўленне беларусазнаўства ў Вялікабрытаніі (другая палова ХХ — пачатак ХХІ стагоддзя) // ''Вестник БарГУ. Серия: Исторические науки и археология. Экономические науки. Юридические науки''. — 2015. — Вып. 3. — С. 13—23. * Дудзько А. Фарміраванне ведаў пра беларускую культуру ў Вялікабрытаніі ў другой палове ХХ — пачатку ХХІ ст.: гістарыяграфічныя аспекты праблемы // ''Роднае слова''. — 2018. — № 9. * Карев Д. В., Дудько А. Д. ''Зарубежное белорусоведение XVI — начала XXI вв.: основные этапы и проблемы становления и развития''. — Гродно : ЮрСаПринт, 2016. — 139 с. — ISBN 978-985-7134-20-5. * Ivanoŭ I. Professor Arnold McMillin and the Skaryna Library in London: Their Role in the Promotion of Belarusian Studies // ''Between the Lands from Poland to Russia via Belarus and Ukraine: A Journey through Cinema, History, Literature, Memory and Music'' / ed. J. Dingley. — Olsztyn, 2018. — P. 87—102. * McMillin A. B. ''A History of Byelorussian Literature from its Origins to the Present Day''. — Giessen : Wilhelm Schmitz, 1977. * Picarda G. ''The Francis Skaryna Byelorusian Library and Museum''. — London, 1971. * Skomorokhova S. ''«Arising from the depths» (Kupala): a study of Belarusian literature in English translation''. — PhD thesis. — University of Warwick, 2012. — 347 leaves. * ''The Francis Skaryna Byelorussian Library and Museum, 1971—1991'' / ed. J. Dingley. — London, 1991. == Гл. таксама == * [[Беларусазнаўства]] * [[Беларусы ў Вялікабрытаніі]] * [[Беларуска-брытанскія адносіны]] * [[Англа-беларускае таварыства]] * [[Беларуская бібліятэка і музей імя Францішка Скарыны]] * [[The Journal of Belarusian Studies]] * [[Згуртаванне беларусаў у Вялікай Брытаніі]] * [[Беларусазнаўства ў Германіі]] * [[Беларусазнаўства ў Польшчы]] * [[Беларусазнаўства ў Расіі]] == Спасылкі == * [https://skaryna.org/ Беларуская бібліятэка і музей імя Францішка Скарыны] — афіцыйны сайт. * [https://absociety.org.uk/ Англа-беларускае таварыства] — афіцыйны сайт. * [https://www.belarusjournal.com/ ''The Journal of Belarusian Studies''] — афіцыйны сайт і архіў часопіса. * [https://www.ucl.ac.uk/arts-humanities/ssees UCL School of Slavonic and East European Studies]. * [https://www.ucl.ac.uk/arts-humanities/events/2026/may/11th-annual-london-conference-belarusian-studies London Conference on Belarusian Studies] на сайце Універсітэцкага каледжа Лондана. * {{Commonscat|Francis Skaryna Belarusian Library and Museum|Беларуская бібліятэка і музей імя Францішка Скарыны}} {{Беларусазнаўства}} {{Беларусы Вялікабрытаніі}} [[Катэгорыя:Беларусазнаўства]] [[Катэгорыя:Навука ў Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Беларуска-брытанскія адносіны]] geksdcbr6q4tj18zupt8htjij6wsefw 10 814357 5202833 5202498 2026-09-20T18:17:34Z JerzyKundrat 174 5202833 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Беларусазнаўства |загаловак = [[Беларусазнаўства]] |выява = |клас_спісаў = hlist |група1 = Асноўныя<br/>кірункі |спіс1 = * [[Беларускае мовазнаўства]] * [[Беларускае літаратуразнаўства]] * [[Гістарыяграфія гісторыі Беларусі|гістарыяграфія Беларусі]] * [[Беларуская этнаграфія]] * [[Беларуская фалькларыстыка]] * [[Археалогія ў Беларусі|археалогія Беларусі]] * [[Беларуская археаграфія]] * [[Беларускае крыніцазнаўства]] * [[Беларуская палеаграфія]] * [[Беларускае мастацтвазнаўства]] * [[Беларускае кнігазнаўства]] * [[Беларуская бібліяграфія]] |група2 = Асноўныя<br/>ўстановы<br/>ў Беларусі |спіс2 = * [[Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі]] * [[Інстытут мовазнаўства НАНБ|Інстытут мовазнаўства імя Якуба Коласа]] * [[Інстытут літаратуразнаўства НАНБ|Інстытут літаратуразнаўства імя Янкі Купалы]] * [[Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы НАН Беларусі|Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы]] * [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытут гісторыі НАН Беларусі]] * [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] * [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка]] |група3 = Гістарычныя<br/>ўстановы<br/>і таварыствы |спіс3 = * [[Беларускае навуковае таварыства (1918)|Беларускае навуковае таварыства]] * [[Беларускі народны ўніверсітэт]] * [[Беларускае навукова-культурнае таварыства]] * [[Беларускае вольна-эканамічнае таварыства (Мінск)|Беларускае вольна-эканамічнае таварыства]] * [[Інстытут беларускай культуры]] * [[Беларускі навуковы кабінет]] * [[Таварыства прыяцеляў беларусаведы]] * [[Навукова-даследчы інстытут Усходняй Еўропы]] * [[Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы НАНБ|Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы]] * [[Цэнтр украіністыкі і беларусістыкі Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта|Цэнтр украіністыкі і беларусістыкі МДУ]] * [[Крывіцкае навуковае таварыства]] |група4 = Замежныя<br/>і міжнародныя<br/>цэнтры |спіс4 = {{Навігацыйная табліца|subgroup |загаловак1 = Міжнародныя |спіс1 = [[Міжнародная асацыяцыя беларусістаў]] |загаловак2 = Польшча |спіс2 = [[Кафедра беларусістыкі Варшаўскага ўніверсітэта]]{{·}} [[Кафедра беларускай філалогіі Беластоцкага ўніверсітэта]]{{·}} [[Аддзел беларускай культуры Беластоцкага ўніверсітэта]]{{·}} [[Аддзел беларусістыкі Універсітэта Марыі Складоўскай-Кюры]]{{·}} [[Лабараторыя беларускай філалогіі Польскай акадэміі навук|Лабараторыя беларускай філалогіі ПАН]] |загаловак3 = Літва |спіс3 = [[Цэнтр беларускай мовы, літаратуры і этнакультуры]]{{·}} [[Цэнтр беларускіх і рэгіянальных даследаванняў]]{{·}} [[Даследчая група па Беларусі Віленскага ўніверсітэта]] |загаловак4 = Расія |спіс4 = [[Цэнтр беларускай мовы, літаратуры і культуры Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта|Цэнтр беларускай мовы, літаратуры і культуры МДУ]]{{·}} [[Інстытут славяназнаўства РАН|Аддзел усходняга славянства Інстытута славяназнаўства РАН]]{{·}} [[Навукова-адукацыйны цэнтр «Расія і Беларусь: гісторыя і культура ў мінулым і сучаснасці»]] |загаловак5 = ЗША |спіс5 = [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Нью-Ёрку]] |загаловак6 = Вялікабрытанія |спіс6 = [[Беларуская бібліятэка і музей імя Францішка Скарыны]] }} |група5 = Беларусазнаўства<br/>па краінах |спіс5 = * [[Беларусазнаўства ў Беларусі|Беларусь]] * [[Беларусазнаўства ў Вялікабрытаніі|Вялікабрытанія]] * [[Беларусазнаўства ў Германіі|Германія]] * [[Беларусазнаўства ў ЗША|ЗША]] * [[Беларусазнаўства ў Канадзе|Канада]] * [[Беларусазнаўства ў Кітаі|Кітай]] * [[Беларусазнаўства ў Латвіі|Латвія]] * [[Беларусазнаўства ў Літве|Літва]] * [[Беларусазнаўства ў Польшчы|Польшча]] * [[Беларусазнаўства ў Расіі|Расія]] * [[Беларусазнаўства ва Украіне|Украіна]] * [[Беларусазнаўства ў Чэхіі|Чэхія]] * [[Беларусазнаўства ў Японіі|Японія]] |група6 = Асобныя<br/>асяродкі |спіс6 = * [[Беларусазнаўства ў Мінску|Мінск]] * [[Беларусазнаўства ў Вільні|Вільня]] * [[Беларусазнаўства ў Варшаве|Варшава]] * [[Беларусазнаўства ў Любліне|Люблін]] * [[Беларусазнаўства ў Маскве|Масква]] * [[Беларусазнаўства ў Санкт-Пецярбургу|Санкт-Пецярбург]] |група8 = Навуковыя<br/>перыядычныя<br/>і серыйныя выданні |спіс8 = {{Навігацыйная табліца|subgroup |загаловак1 = Агульнабеларусазнаўчыя |спіс1 = «[[Запісы БІНіМ]]»{{·}} «[[The Journal of Belarusian Studies]]»{{·}} «[[Acta Albaruthenica]]»{{·}} «[[Annus Albaruthenicus]]»{{·}} «[[Białorutenistyka Białostocka]]»{{·}} «[[Studia Białorutenistyczne]]»{{·}} «[[Беларусіка=Albaruthenica]]»{{·}} «[[Termopile]]» |загаловак2 = Мовазнаўства і фалькларыстыка |спіс2 = «[[Беларуская лінгвістыка]]»{{·}} «[[Беларускі фальклор: матэрыялы і даследаванні]]» |загаловак3 = Гісторыя і крыніцазнаўства |спіс3 = «[[Беларускі гістарычны агляд]]»{{·}} «[[Беларускі гістарычны часопіс]]»{{·}} «[[Białoruskie Zeszyty Historyczne]]»{{·}} «[[Беларускі археаграфічны штогоднік]]»{{·}} «[[Архіварыус]]» }} }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Беларусь]] [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Навука]] [[Катэгорыя:Беларусазнаўства]] </noinclude> mtbj4s8ffelbtyljr38hehvi5tu1qs1 5202834 5202833 2026-09-20T18:18:08Z JerzyKundrat 174 5202834 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Беларусазнаўства |загаловак = [[Беларусазнаўства]] |выява = |клас_спісаў = hlist |група1 = Асноўныя<br/>кірункі |спіс1 = * [[Беларускае мовазнаўства]] * [[Беларускае літаратуразнаўства]] * [[Гістарыяграфія гісторыі Беларусі|гістарыяграфія Беларусі]] * [[Беларуская этнаграфія]] * [[Беларуская фалькларыстыка]] * [[Археалогія ў Беларусі|археалогія Беларусі]] * [[Беларуская археаграфія]] * [[Беларускае крыніцазнаўства]] * [[Беларуская палеаграфія]] * [[Беларускае мастацтвазнаўства]] * [[Беларускае кнігазнаўства]] * [[Беларуская бібліяграфія]] |група2 = Асноўныя<br/>ўстановы<br/>ў Беларусі |спіс2 = * [[Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі]] * [[Інстытут мовазнаўства НАНБ|Інстытут мовазнаўства імя Якуба Коласа]] * [[Інстытут літаратуразнаўства НАНБ|Інстытут літаратуразнаўства імя Янкі Купалы]] * [[Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы НАН Беларусі|Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы]] * [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытут гісторыі НАН Беларусі]] * [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] * [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка]] |група3 = Гістарычныя<br/>ўстановы<br/>і таварыствы |спіс3 = * [[Беларускае навуковае таварыства (1918)|Беларускае навуковае таварыства]] * [[Беларускі народны ўніверсітэт]] * [[Беларускае навукова-культурнае таварыства]] * [[Беларускае вольна-эканамічнае таварыства (Мінск)|Беларускае вольна-эканамічнае таварыства]] * [[Інстытут беларускай культуры]] * [[Беларускі навуковы кабінет]] * [[Таварыства прыяцеляў беларусаведы]] * [[Навукова-даследчы інстытут Усходняй Еўропы]] * [[Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы НАНБ|Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы]] * [[Цэнтр украіністыкі і беларусістыкі Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта|Цэнтр украіністыкі і беларусістыкі МДУ]] * [[Крывіцкае навуковае таварыства]] |група4 = Замежныя<br/>і міжнародныя<br/>цэнтры |спіс4 = {{Навігацыйная табліца|subgroup |загаловак1 = Міжнародныя |спіс1 = [[Міжнародная асацыяцыя беларусістаў]] |загаловак2 = Польшча |спіс2 = [[Кафедра беларусістыкі Варшаўскага ўніверсітэта]]{{·}} [[Кафедра беларускай філалогіі Беластоцкага ўніверсітэта]]{{·}} [[Аддзел беларускай культуры Беластоцкага ўніверсітэта]]{{·}} [[Аддзел беларусістыкі Універсітэта Марыі Складоўскай-Кюры]]{{·}} [[Лабараторыя беларускай філалогіі Польскай акадэміі навук|Лабараторыя беларускай філалогіі ПАН]] |загаловак3 = Літва |спіс3 = [[Цэнтр беларускай мовы, літаратуры і этнакультуры]]{{·}} [[Цэнтр беларускіх і рэгіянальных даследаванняў]]{{·}} [[Даследчая група па Беларусі Віленскага ўніверсітэта]] |загаловак4 = Расія |спіс4 = [[Цэнтр беларускай мовы, літаратуры і культуры Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта|Цэнтр беларускай мовы, літаратуры і культуры МДУ]]{{·}} [[Інстытут славяназнаўства РАН|Аддзел усходняга славянства Інстытута славяназнаўства РАН]]{{·}} [[Навукова-адукацыйны цэнтр «Расія і Беларусь: гісторыя і культура ў мінулым і сучаснасці»]] |загаловак5 = ЗША |спіс5 = [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Нью-Ёрку]] |загаловак6 = Вялікабрытанія |спіс6 = [[Беларуская бібліятэка і музей імя Францішка Скарыны]] }} |група5 = Беларусазнаўства<br/>па краінах |спіс5 = * [[Беларусазнаўства ў Беларусі|Беларусь]] * [[Беларусазнаўства ў Вялікабрытаніі|Вялікабрытанія]] * [[Беларусазнаўства ў Германіі|Германія]] * [[Беларусазнаўства ў ЗША|ЗША]] * [[Беларусазнаўства ў Канадзе|Канада]] * [[Беларусазнаўства ў Кітаі|Кітай]] * [[Беларусазнаўства ў Латвіі|Латвія]] * [[Беларусазнаўства ў Літве|Літва]] * [[Беларусазнаўства ў Польшчы|Польшча]] * [[Беларусазнаўства ў Расіі|Расія]] * [[Беларусазнаўства ва Украіне|Украіна]] * [[Беларусазнаўства ў Чэхіі|Чэхія]] * [[Беларусазнаўства ў Японіі|Японія]] |група8 = Навуковыя<br/>перыядычныя<br/>і серыйныя выданні |спіс8 = {{Навігацыйная табліца|subgroup |загаловак1 = Агульнабеларусазнаўчыя |спіс1 = «[[Запісы БІНіМ]]»{{·}} «[[The Journal of Belarusian Studies]]»{{·}} «[[Acta Albaruthenica]]»{{·}} «[[Annus Albaruthenicus]]»{{·}} «[[Białorutenistyka Białostocka]]»{{·}} «[[Studia Białorutenistyczne]]»{{·}} «[[Беларусіка=Albaruthenica]]»{{·}} «[[Termopile]]» |загаловак2 = Мовазнаўства і фалькларыстыка |спіс2 = «[[Беларуская лінгвістыка]]»{{·}} «[[Беларускі фальклор: матэрыялы і даследаванні]]» |загаловак3 = Гісторыя і крыніцазнаўства |спіс3 = «[[Беларускі гістарычны агляд]]»{{·}} «[[Беларускі гістарычны часопіс]]»{{·}} «[[Białoruskie Zeszyty Historyczne]]»{{·}} «[[Беларускі археаграфічны штогоднік]]»{{·}} «[[Архіварыус]]» }} }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Беларусь]] [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Навука]] [[Катэгорыя:Беларусазнаўства]] </noinclude> rxh7wh3yyyvy5a5y0n0v12rl32ssb6j 0 814707 5202838 5200045 2026-09-20T18:30:32Z JerzyKundrat 174 /* Крыніцы */ 5202838 wikitext text/x-wiki {{Царкоўная адміністратыўная адзінка | беларуская назва = Парафія Святога Кірылы Тураўскага і ўсіх святых заступнікаў беларускага народа | арыгінальная назва = | выява = | подпіс = | краіна = [[Вялікабрытанія]] | рэгіёны = [[Лондан]] | адрас = Woodside Park, North London (раней — Marian House, Holden Avenue) | царква = [[Беларуская грэка-каталіцкая царква]] | тып = парафія | дыяцэзія = | дэканат = | абрад = [[Візантыйскі абрад|візантыйскі]] | дата заснавання = 1947 | галоўны храм = [[Царква Святога Кірылы Тураўскага і ўсіх святых заступнікаў беларускага народа]] }} '''Пара́фія Свято́га Кіры́лы Ту́раўскага і ўсі́х святы́х засту́пнікаў белару́скага наро́да''' (да 2016 года — '''парафія Святых Пятра і Паўла''') — [[Беларуская грэка-каталіцкая царква|беларуская грэка-каталіцкая]] парафія ў [[Лондан]]е ([[Вялікабрытанія]]). З'яўляецца галоўным цэнтрам духоўнага жыцця беларусаў-грэка-католікаў у эміграцыі. == Гісторыя == Рэлігійная супольнасць была заснавана ў 1947 годзе для акармлення беларусаў грэка-католікаў, якія апынуліся ў эміграцыі ў Вялікабрытаніі. Першапачаткова ў англамоўных дакументах абшчына называлася «White-Ruthenian», а пазней назва была зменена на «Byelorussian». Ад пачатку свайго існавання і да 2016 года супольнасць насіла імя святых апосталаў Пятра і Паўла<ref name="religare">{{cite web |url=http://www.hierarchy.religare.ru/h-uniate-belprihodi.html |title=Приходы и общины Белорусской греко-католической церкви |publisher=hierarchy.religare.ru |lang=ru |accessdate=15 верасня 2026}}</ref><ref name="unici">{{cite web |url=http://unici.pl/content/view/77.html |title=Беларуская Грэка-Каталіцкай Царква сёньня |author=[[Анатоль Міхайлавіч Сідарэвіч|Сідарэвіч А. М.]] |publisher=unici.pl |date=26 ліпеня 2008 |accessdate=15 верасня 2026 |lang=be}}</ref>. У 1948 годзе для патрэб парафіі быў набыты будынак [[Марыян-Хаўз]] (Marian House, Holden Avenue, London), у якім была абсталявана ўласная капліца. У ёй штодзённа праходзілі набажэнствы. Доўгі час кіраўніцтва царкоўным жыццём грэка-католікаў у Заходняй Еўропе і Амерыцы ажыццяўляў [[Апостальскі візітатар для беларусаў-католікаў замежжа]] мітрафорны протаіерэй [[Аляксандр Надсан]]<ref name="unici"/><ref name="religare"/>. У 2013 годзе было прынята рашэнне пабудаваць новы драўляны храм. Яго будаўніцтва было завершана ў снежні 2016 года ў раёне [[Вудсайд Парк]] (Woodside Park), [[Паўночны Лондан]]. Новы храм быў асвечаны як [[Царква Святога Кірылы Тураўскага і ўсіх святых заступнікаў беларускага народа|царква Святога Кірылы Тураўскага і ўсіх святых заступнікаў беларускага народа]], і гэтую ж назву атрымала парафія<ref name="religare"/>. == Пробашчы і святары == Спіс пробашчаў (настаяцеляў) парафіі<ref name="religare"/>: * 1947 — 1960 — айцец [[Чэслаў Сіповіч]] (з 4 жніўня 1960 года — тытулярны біскуп Марыямскі). * 1960 — 1970 — айцец [[Леў Гарошка]]. * 1977 — 1981 — біскуп [[Чэслаў Сіповіч]]. * 1981 — 15 красавіка 2015 — айцец [[Аляксандр Надсан]]. * з 27 верасня 2016 года — айцец [[Сяргей Стасевіч]]. У розныя часы ў парафіі таксама служылі іншыя вядомыя беларускія святары. Айцец Аляксандр Надсан пачаў сваё служэнне тут 23 лістапада 1953 года (да прызначэння пробашчам у 1981 годзе). З 1968 года па 2 кастрычніка 1975 года ў супольнасці служыў іераманах [[Тамаш Падзява]]. Да 26 снежня 1978 года ў парафіі несла служэнне яшчэ адна выбітная асоба беларускага замежжа — айцец [[Язэп Германовіч]]. Таксама тут служыў айцец Сяргей Стасевіч (нарадзіўся ў 1978 годзе), які пасля пасвячэння 14 мая 2006 года выконваў абавязкі дыякана і святара да свайго прызначэння пробашчам у 2016 годзе<ref name="religare"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Беларуская грэка-каталіцкая царква}} {{Беларусы Вялікабрытаніі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Парафіі Беларускай грэка-каталіцкай царквы]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Хрысціянства ў Лондане]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1947 годзе]] kbdk3qstuyvm01fppx2m4rsa8nknlog 0 814927 5202961 5201729 2026-09-20T23:14:04Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5202961 wikitext text/x-wiki {{Востраў |Назва = Умбай |Нацыянальная назва = en/Umboi Island |Краіна = Папуа — Новая Гвінея |Рэгіён = Мамасэ |Правінцыя = Маробэ |Акваторыя = Новагвінейскае мора |Каардынаты = -5.6119/147.8835 |Плошча = 930.2 |Найвышэйшая кропка = 1390 |Насельніцтва = |Год перапісу = |Выява = UmboiNASA.jpg |Подпіс выявы = Востраў Умбай з космасу. }} [[Файл:Umboi Island NASA.jpg|міні|злева|Тапаграфічная карта Умбая.]] '''У́мбай''' ({{lang-en|Umboi Island}}), таксама вядомы як '''Сіясі''' і '''Рук''' — [[вулканічны востраў]] у [[Ціхі акіян|Ціхім акіяне]], знаходзіцца паміж астравамі [[Новая Гвінея]] (ад яго аддзелены [[Віцязь (праліў)|пралівам Віцязь]]) і [[Новая Брытанія]] (ад яго аддзелены [[Дампір (праліў, Папуа — Новая Гвінея)|пралівам Дампір]]). Адміністрацыйна ў складзе правінцыі [[Маробэ]] рэгіёна [[Мамасэ]] дзяржавы [[Папуа — Новая Гвінея]]. Старажытны вулканічны масіў эліптычнай формы памерамі 49 на 27 км. У паўночна-заходняй частцы вострава месціцца група патухлых вулканаў, у яе цэнтры знаходзіцца конус Тало — базальтавы стратавулкан вышынёй 1390 м (паводле іншых звестак — 1548 м) і два кратары, запоўненыя азёрамі Соал і Барык. Каля іх падножжа выходзіць мноства гарачых крыніц. Востраў імаверна ўзнік у эпоху [[галацэн]]у. Плошча сушы — 930,2 км².<ref>United Nations Environment Program, {{cite web |url = http://islands.unep.ch/IHD.htm#853 |title = Islands by land area: Umboi |lang = en |website = islands.unep.ch |date = 1988 |access-date = 2021-01-23 |url-status = live}}</ref> Каля паўднёва-ўсходняга ўзбярэжжа Умбая месціцца 18 малых астравоў, з іх заселены толькі сем. Жыхары гэтых астравоў займаюцца традыцыйным [[бартар]]ным гандлем: дастаўляюць па моры на сваіх [[каноэ]] свіней, гаршкі і драўляныя міскі.<ref>{{Cite web |url=https://www.epfl.ch/labs/lasur/wp-content/uploads/2018/05/KAITILLA-v8n4.pdf |title=The Influence of Overseas Trade on Housing Quality Among the Siassi of Papua New Guinea |access-date=2022-07-12 |archive-date=2022-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220219035025/https://www.epfl.ch/labs/lasur/wp-content/uploads/2018/05/KAITILLA-v8n4.pdf |url-status=live|lang=en}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * {{cite web |url=http://islands.unep.ch/IHD.htm#853 |title=Профіль вострава Умбой на сайце UNEP |lang=en |website=islands.unep.ch |access-date=2026-09-17}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-09-20}} [[Катэгорыя:Маробэ]] [[Катэгорыя:Папуа — Новая Гвінея]] [[Катэгорыя:Астравы Ціхага акіяна]] gwezri854f40rf19ng616q1jm3jgodt 0 814936 5202720 5202621 2026-09-20T13:16:42Z JerzyKundrat 174 /* Гл. таксама */ 5202720 wikitext text/x-wiki '''Беларусы Бразіліі''' — частка [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]] ў [[Бразілія|Бразіліі]]. Перасяленне выхадцаў з беларускіх земляў у краіну фіксуецца з канца XIX — пачатку XX стагоддзя, але найбольш вывучаная хваля прыпала на міжваенны перыяд, калі ў Бразілію ехалі жыхары [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], што знаходзілася ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. Дакладная колькасць этнічных беларусаў не вядомая, бо іміграцыйны ўлік доўгі час вёўся паводле падданства або краіны паходжання, а выхадцаў з Усходняй Еўропы ў бразільскіх дакументах часта абагульнена адносілі да «рускіх» або «палякаў».<ref name="WeberGritti">Weber R., Gritti I. R. Imigração «russa» no sul do Brasil: esboço de interpretação // ''Antíteses''. — 2022. — Vol. 15, № 30. — P. 263—291. — DOI: 10.5433/1984-3356.2022v15n30p263-291. — [https://ojs.uel.br/revistas/uel/index.php/antiteses/article/view/46315 Электронная версія].</ref><ref name="Koval2021">Коваль В. У. Эканамічная эміграцыя беларусаў у Бразілію, Парагвай, Уругвай (1918—1939 гг.) // ''Труды БГТУ. Сер. 6, История, философия''. — 2021. — № 2 (251). — С. 24—28. — [https://elib.belstu.by/bitstream/123456789/44092/1/5.%20%D0%9A%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%8C.pdf Электронная версія].</ref> Даследчыкі ацэньваюць колькасць міжваенных мігрантаў з беларускіх земляў у Бразілію прыблізна ў 6—10 тыс. чалавек. Найбольш прыкметныя іх асяродкі існавалі ў штатах [[Парана (штат)|Парана]], [[Рыу-Гранды-ду-Сул]], [[Рыа-дэ-Жанейра (штат)|Рыа-дэ-Жанейра]], [[Санта-Катарына]], [[Мінас-Жэрайс]] і [[Сан-Паўлу (штат)|Сан-Паўлу]].<ref name="Franco2022">Ермалаева Франко В. Беларуская дыяспара ў Бразіліі: Трансфармацыя 2020 // ''Культура. Нацыя''. — 2022. — № 30. — С. 77—89. — [https://sakavik.net/wp-content/uploads/2022/12/volha-yermalayeva-franco-belarusian-diaspora-in-brazil-transformation-2020.-kultura.-natsyja.-n30.-listapad-2022-77-89-1.pdf Электронная версія].</ref> Сталай разгалінаванай сістэмы нацыянальных устаноў старая беларуская эміграцыя не стварыла; яе нашчадкі ў значнай ступені асіміляваліся або ўвайшлі ў шырэйшыя ўкраінскія, польскія, рускія, яўрэйскія і агульнаславянскія асяродкі.<ref name="Franco2022" /> == Гісторыя == === Першыя перасяленцы === Да канца XIX стагоддзя тэрыторыя сучаснай Беларусі ўваходзіла ў [[Расійская імперыя|Расійскую імперыю]], таму бразільская іміграцыйная статыстыка не вылучала беларусаў у асобную нацыянальную катэгорыю. У гістарыяграфіі і дакументах таго часу назва «рускія» ({{lang-pt|russos}}) магла ахопліваць не толькі этнічных рускіх, але таксама беларусаў, украінцаў, палякаў, яўрэяў і іншых выхадцаў з імперыі.<ref name="WeberGritti" /> У 1890 годзе так званая «бразільская гарачка» ахапіла землі расійскай часткі былой Рэчы Паспалітай: на працягу года ў Бразілію выехала каля 30 тыс. сялян, сярод якіх крыніцы адзначаюць таксама літоўцаў і беларусаў. Гэтыя звесткі пацвярджаюць прысутнасць выхадцаў з беларускіх земляў ужо ў канцы XIX стагоддзя, аднак не дазваляюць вызначыць колькасць асоб, якія мелі менавіта беларускую этнічную самаідэнтыфікацыю.<ref name="WeberGritti" /> На пачатку XX стагоддзя міграцыю ўзмацнілі сацыяльна-эканамічныя абставіны, Першая сусветная вайна, рэвалюцыйныя падзеі і [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянская вайна]]. Частка выхадцаў з тэрыторыі Беларусі трапляла ў Бразілію ў межах шырэйшых польскай, расійскай, украінскай і яўрэйскай міграцыйных плыняў; таму паходжанне з Беларусі само па сабе не сведчыць пра беларускую нацыянальную ідэнтычнасць перасяленца.<ref name="Franco2022" /><ref name="WeberGritti" /> === Міжваенная эканамічная эміграцыя === Найбольш істотны этап гістарычнай беларускай міграцыі ў Бразілію пачаўся ў 1920-я гады. Пасля абмежавання іміграцыі ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і [[Канада|Канаду]] частка эканамічнай эміграцыі з Заходняй Беларусі пераарыентавалася на краіны Паўднёвай Амерыкі — перадусім [[Аргенціна|Аргенціну]], Бразілію, [[Парагвай]] і [[Уругвай]].<ref name="Koval2021" /> Пераважную большасць складалі сельскія жыхары Заходняй Беларусі, якія мелі польскае грамадзянства і выязджалі паводле польскіх пашпартоў. Найбольш спрыяльным часам для перасялення ў Бразілію былі 1920-я гады; сусветны эканамічны крызіс і наступнае ўзмацненне іміграцыйных абмежаванняў істотна скарацілі плынь у 1930-я гады.<ref name="Koval2021" /> [[Кава]] была адным з асноўных прадуктаў бразільскага экспарту, таму частка мігрантаў з Заходняй Беларусі знаходзіла працу на кававых плантацыях. Іншыя перасяленцы працавалі ў гарадах, прамысловасці і сельскай гаспадарцы паўднёвых штатаў; адаптацыю ўскладнялі няведанне [[Партугальская мова|партугальскай мовы]], нязвыклыя прыродныя ўмовы і адрозненні ў працоўных адносінах.<ref name="Koval2021" /> Даследчыкі ацэньваюць колькасць мігрантаў з Беларусі ў Бразілію ў гэты перыяд у межах ад 6 да 10 тыс. чалавек.<ref name="Franco2022" /> Кампактныя групы жылі ў штатах Парана, Рыу-Гранды-ду-Сул, Рыа-дэ-Жанейра, Санта-Катарына, Мінас-Жэрайс і Сан-Паўлу.<ref name="Franco2022" /> === Арганізаванае жыццё ў Порту-Алегры === Нягледзячы на адносна невысокі ўзровень нацыянальнай арганізаванасці эканамічных эмігрантаў, вядомыя асобныя беларуска-ўкраінскія грамадскія аб’яднанні. У 1932 годзе ў [[Порту-Алегры]], сталіцы штата Рыу-Гранды-ду-Сул, была створана беларуска-ўкраінская рабочая арганізацыя, якую беларускія даследчыкі называюць «Асветай»; у бразільскай гістарыяграфіі яна фігуруе пад партугальскай назвай ''União e Luz Operária Russo-Branca/Ucraniana''.<ref name="Koval2021" /><ref name="WeberGritti" /> У 1933 годзе арганізацыя выступіла супраць судовага працэсу над беларускім грамадскім і палітычным дзеячам [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніславам Тарашкевічам]]. Заява арганізацыі была надрукавана ў беларускамоўнай газеце «[[Барацьба (газета)|Барацьба]]», якая выходзіла ў [[Берлін]]е.<ref name="Franco2022" /> У 1935 годзе паліцыя закрыла арганізацыю, абвінаваціўшы яе ў дзейнасці як «савецкай місіі». Бразільскія даследчыкі Рэжына Вебер і Ізабэл Роза Грыці адзначаюць, што доказаў непасрэднага кіравання арганізацыяй з СССР выяўлена не было.<ref name="WeberGritti" /> У 1943 годзе ў Порту-Алегры было заснавана Славянскае таварыства ({{lang-pt|Sociedade Eslava}}). Паводле звестак пра яго сяброўскі склад, украінцы складалі 43 %, беларусы — 40 %, тады як асобы, якія вызначалі сябе рускімі, — толькі 3 %; арганізацыя мела левую палітычную арыентацыю і існавала да 1946 года.<ref name="WeberGritti" /> === Пасля Другой сусветнай вайны === Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў Бразілію прыбывала новая хваля перасяленцаў з Усходняй і Цэнтральнай Еўропы, у тым ліку ўцекачы і [[перамешчаныя асобы]]. Аднак у бразільскіх крыніцах беларусаў зноў цяжка аддзяліць ад «рускіх», украінцаў, палякаў і іншых славян, таму надзейнай ацэнкі колькасці пасляваенных беларускіх перасяленцаў няма.<ref name="WeberGritti" /> Старыя беларускамоўныя або выразна беларускія арганізацыі не захаваліся як бесперапынныя нацыянальныя інстытуты. Шматлікія перасяленцы і іх нашчадкі далучаліся да польскіх, украінскіх, яўрэйскіх, рускіх і агульнаславянскіх супольнасцей, а ў наступных пакаленнях адбывалася моўная і культурная асіміляцыя.<ref name="Franco2022" /> На самаідэнтыфікацыю ўплывалі і гістарычныя змены дзяржаўных межаў: чалавек, народжаны на тэрыторыі сучаснай Беларусі, мог мець дакументы Расійскай імперыі або міжваеннай Польшчы і ў Бразіліі ўспрымацца адпаведна як «рускі» ці «паляк». Частка перасяленцаў з беларускіх земляў была яўрэямі і арганізоўвала грамадскае жыццё перадусім у межах яўрэйскай супольнасці.<ref name="Franco2022" /> == Сучасная беларуская супольнасць == === Новая міграцыя === Пасля распаду СССР у Бразіліі з’явілася новая група мігрантаў ужо з незалежнай Беларусі. У пачатку XXI стагоддзя гэтая міграцыя заставалася нешматлікай, геаграфічна рассеянай і доўгі час не прывяла да стварэння агульнабразільскай беларускай арганізацыі.<ref name="Franco2022" /> Дакладнай статыстыкі колькасці беларусаў і людзей беларускага паходжання ў Бразіліі няма. У верасні 2020 года ганаровы консул Беларусі ў Сан-Паўлу Грыгоры Гольдшлегер ацэньваў сучасную беларускую супольнасць прыкладна ў 120 чалавек, у той час як пасольства Беларусі паведаміла бразільскай газеце ''Folha de S.Paulo'', што дакладнай колькасці не ведае.<ref name="Folha2020">{{Cite web |url=https://www1.folha.uol.com.br/mundo/2020/09/assim-como-na-belarus-mulheres-lideram-mobilizacao-contra-lukachenko-no-brasil.shtml |title=Assim como na Belarus, mulheres lideram mobilização contra Lukachenko no Brasil |author=Zanini, Fábio |website=Folha de S.Paulo |date=9 верасня 2020 |language=pt |access-date=17 верасня 2026 }}</ref> Гэтая ацэнка датычылася сучаснай супольнасці і не можа непасрэдна параўноўвацца з ацэнкай у 6—10 тыс. гістарычных мігрантаў, значная частка нашчадкаў якіх асімілявалася.<ref name="Franco2022" /> Дыпламатычныя адносіны паміж Беларуссю і Бразіліяй былі ўстаноўлены ў лютым 1992 года. У 2001 годзе Беларусь адкрыла генеральнае консульства ў Рыа-дэ-Жанейра, у 2010 годзе — пасольства ў сталіцы Бразіліі; у чэрвені 2011 года пачало працу пасольства Бразіліі ў Мінску.<ref>{{Cite web |url=https://legis.senado.gov.br/sdleg-getter/documento?dm=7879532 |title=Relações bilaterais Brasil — Belarus |publisher=Senado Federal |language=pt |access-date=17 верасня 2026 }}</ref> === Самаарганізацыя пасля 2020 года === У жніўні 2020 года, на фоне [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў у Беларусі]] і наступных масавых пратэстаў, беларусы ў розных рэгіёнах Бразіліі пачалі знаходзіць адно аднаго праз сацыяльныя сеткі і ствараць анлайн-суполкі. Паводле Вольгі Ермалаевай Франко, першапачаткова актыўная група налічвала каля дзесяці чалавек, а да 2022 года — каля трыццаці.<ref name="Franco2022" /> У снежні 2020 года ўдзельнікі дыяспары стварылі Народную амбасаду Беларусі ў Бразіліі — грамадскую ініцыятыву ў межах міжнароднай сеткі Народных амбасад, якая не з’яўляецца афіцыйнай дыпламатычнай установай Рэспублікі Беларусь. Ініцыятыва займалася кантактамі з бразільскімі СМІ, грамадскімі і культурнымі ўстановамі, а таксама праводзіла Тыдні беларускай культуры ў 2021 і 2022 гадах, вечары беларускай паэзіі і мультымедыйныя выставы.<ref name="Franco2022" /> У 2022 годзе Народная амбасада супрацоўнічала з дзяржаўным музеем [[Мемарыял супраціву Сан-Паўлу]] ({{lang-pt|Memorial da Resistência de São Paulo}}) у межах праекта ''Vozes da Resistência'' («Галасы супраціву»). У музейнай праграме ўдзельнічалі беларусы, якія жылі ў Бразіліі, у тым ліку прадстаўнікі супольнасцей з Салвадора і сталіцы краіны.<ref name="Memorial2022">{{Cite web |url=https://memorialdaresistenciasp.org.br/wp-content/uploads/2022/03/MemorialRecebe_Vozes_da_Resistencia.pdf |title=Memorial Recebe: Vozes da Resistência |publisher=Memorial da Resistência de São Paulo |year=2022 |language=pt |access-date=17 верасня 2026 }}</ref> Пасля 2020 года сярод новых беларускіх мігрантаў з’явіліся таксама заяўнікі на атрыманне статусу бежанца. Паводле [[Нацыянальны камітэт па справах бежанцаў Бразіліі|Нацыянальнага камітэта па справах бежанцаў]] (CONARE), у жніўні 2021 года на разглядзе знаходзіліся чатыры заявы грамадзян Беларусі; на той момант ніводная з іх яшчэ не была задаволена або адхілена.<ref>{{Cite web |url=https://www1.folha.uol.com.br/mundo/2021/08/estou-refazendo-a-vida-diz-belarussa-que-pode-ser-1a-refugiada-no-brasil.shtml |title='Estou refazendo a vida', diz belarussa que pode ser 1ª refugiada no Brasil |website=Folha de S.Paulo |date=9 жніўня 2021 |language=pt |access-date=17 верасня 2026 }}</ref> == Беларуска-бразільскія культурныя сувязі == [[Файл:Kastryčnickaja street (Minsk) p03.jpg|thumb|[[Кастрычніцкая вуліца (Мінск)|Кастрычніцкая вуліца]] ў Мінску, дзе праводзіліся першыя фестывалі ''Vulica Brasil'']] З 2014 года адным з прыкметных беларуска-бразільскіх культурных праектаў стаў фестываль урбаністычнага мастацтва ''[[Vulica Brasil]]''. Ён пачаўся на [[Кастрычніцкая вуліца (Мінск)|Кастрычніцкай вуліцы]] ў [[Мінск]]у як праект культурнага абмену паміж беларускімі і бразільскімі мастакамі; у 2014—2019 гадах у Мінску прайшлі пяць яго выпускаў, у выніку якіх было створана больш за 50 муралаў і іншых мастацкіх інтэрвенцый.<ref name="Vulica">{{Cite web |url=https://www.vulicabrasil.com/festival |title=Festival Belarusso-Brasileiro de Arte Urbana Vulica Brasil |publisher=Instituto de Arte e Sustentabilidade Vulica Brasil |language=pt |access-date=17 верасня 2026 }}</ref> У Бразіліі быў створаны Інстытут мастацтва і ўстойлівага развіцця ''Vulica Brasil'', які працуе ў сталіцы краіны. 11—24 жніўня 2025 года там адбыўся шосты выпуск фестывалю і першы, праведзены непасрэдна ў Бразіліі: у ім удзельнічалі 11 запрошаных мастакоў з Бразіліі і іншых краін, а новыя муралы з’явіліся ў цэнтральных раёнах горада.<ref>{{Cite web |url=https://www.vulicabrasil.com/vb-2025 |title=VB VI — 2025: Primeira edição no Brasil |publisher=Instituto de Arte e Sustentabilidade Vulica Brasil |language=pt |access-date=17 верасня 2026 }}</ref> Беларуская тэматыка паступова з’явілася і ў бразільскай акадэмічнай і перакладчыцкай прасторы. Патэрсан Франка Коста з [[Федэральны ўніверсітэт Баіі|Федэральнага ўніверсітэта Баіі]] з сярэдзіны 2010-х гадоў публікуе даследаванні і пераклады, прысвечаныя беларускай літаратуры, кінематографу, мове і культуры; у 2022 годзе ён абагульніў вынікі гэтай працы ў артыкуле пра стан беларусазнаўства ў Бразіліі.<ref name="Costa2022">Franco Costa P. Беларуския даследаванні ў Бразіліі: выклікі і перспектывы // ''Культура. Нацыя''. — 2022. — № 30. — С. 133—145. — [https://sakavik.net/2022/12/06/paterson-franco-costa-salvador-bahia-brazil-belarusian-studies-in-brazil-challenges-and-perspectives-webzine-kultura-natsyja-issue-30-november-2022-133-145-www-sakavik-n/ Электронная версія].</ref> У 2020-я гады перакладчыцкай і даследчай працай па беларускай тэматыцы займаліся таксама Вольга Ермалаева Франко ў Федэральным універсітэце Баіі і Прысіла Насіменту Маркес у [[Федэральны ўніверсітэт Рыа-дэ-Жанейра|Федэральным універсітэце Рыа-дэ-Жанейра]]. Іх працы ўключаюць пераклады і даследаванні беларускай літаратуры і культурнай гісторыі для партугаламоўнай аўдыторыі.<ref>{{Cite web |url=https://binim.org/wp-content/uploads/2024/12/034-2024-11.pdf |title=Беларускі тэатар, літаратура й мова ў рэцэнзіях Льва Выгоцкага |author1=Ермалаева Франко, Вольга |author2=Насіменту Маркес, Прысіла |work=Культура. Нацыя |number=34 |year=2024 |language=be |access-date=17 верасня 2026 }}</ref> == Ідэнтычнасць і асіміляцыя == Асаблівасцю гістарычнай беларускай прысутнасці ў Бразіліі была слабая сувязь паміж месцам паходжання і пазнейшай нацыянальнай самаідэнтыфікацыяй. Выхадзец з Мінскай, Гродзенскай або іншай беларускай губерні Расійскай імперыі мог называцца ў дакументах рускім, а жыхар Заходняй Беларусі міжваеннага перыяду — палякам, хоць гэтыя азначэнні не абавязкова адпавядалі этнічнай прыналежнасці чалавека.<ref name="WeberGritti" /><ref name="Franco2022" /> Для Бразіліі характэрнае таксама хуткае ўключэнне нашчадкаў імігрантаў у бразільскае грамадства. Паводле даследавання Вольгі Ермалаевай Франко, частка нашчадкаў ранніх перасяленцаў толькі ў XXI стагоддзі пачала выяўляць, што продкі, якіх у сямейнай памяці лічылі «рускімі» або «палякамі», паходзілі з тэрыторыі сучаснай Беларусі.<ref name="Franco2022" /> Такім чынам, паняцце беларускай дыяспары ў Бразіліі ахоплівае дзве часткова розныя з’явы: нашчадкаў гістарычных мігрантаў з беларускіх земляў і параўнальна невялікую супольнасць сучасных выхадцаў з Рэспублікі Беларусь. Паміж гэтымі групамі няма бесперапыннай гісторыі арганізацыйнага жыцця, а аднаўленне выразна беларускай грамадскай і культурнай дзейнасці адбываецца пераважна з пачатку XXI стагоддзя, асабліва пасля 2020 года.<ref name="Franco2022" /> == Літаратура == * Коваль В. У. Эканамічная эміграцыя беларусаў у Бразілію, Парагвай, Уругвай (1918—1939 гг.) // ''Труды БГТУ. Сер. 6, История, философия''. — 2021. — № 2 (251). — С. 24—28. * Ермалаева Франко В. Беларуская дыяспара ў Бразіліі: Трансфармацыя 2020 // ''Культура. Нацыя''. — 2022. — № 30. — С. 77—89. * Weber R., Gritti I. R. Imigração «russa» no sul do Brasil: esboço de interpretação // ''Antíteses''. — 2022. — Vol. 15, № 30. — P. 263—291. — DOI: 10.5433/1984-3356.2022v15n30p263-291. * Franco Costa P. Беларуския даследаванні ў Бразіліі: выклікі і перспектывы // ''Культура. Нацыя''. — 2022. — № 30. — С. 133—145. * Fortes A. ''Nós do Quarto Distrito: a classe trabalhadora porto-alegrense e a Era Vargas''. — Caxias do Sul: Educs; Rio de Janeiro: Garamond, 2004. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Гл. таксама == * [[Беларуска-бразільскія адносіны]] == Спасылкі == * [https://www.vulicabrasil.com/ Інстытут мастацтва і ўстойлівага развіцця ''Vulica Brasil''] {{Беларуская дыяспара}} [[Катэгорыя:Беларусы ў Бразіліі| ]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара|Бразілія]] [[Катэгорыя:Народы Бразіліі]] sd37qt9c0hi2fdojy01acxom3f4nszp 5202728 5202720 2026-09-20T13:32:11Z JerzyKundrat 174 5202728 wikitext text/x-wiki '''Беларусы Бразіліі''' — частка [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]] ў [[Бразілія|Бразіліі]]. Перасяленне выхадцаў з беларускіх земляў у краіну фіксуецца з канца XIX — пачатку XX стагоддзя, але найбольш вывучаная хваля прыпала на міжваенны перыяд, калі ў Бразілію ехалі жыхары [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], што знаходзілася ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. Дакладная колькасць этнічных беларусаў не вядомая, бо іміграцыйны ўлік доўгі час вёўся паводле падданства або краіны паходжання, а выхадцаў з Усходняй Еўропы ў бразільскіх дакументах часта абагульнена адносілі да «рускіх» або «палякаў».<ref name="WeberGritti">Weber R., Gritti I. R. Imigração «russa» no sul do Brasil: esboço de interpretação // ''Antíteses''. — 2022. — Vol. 15, № 30. — P. 263—291. — DOI: 10.5433/1984-3356.2022v15n30p263-291. — [https://ojs.uel.br/revistas/uel/index.php/antiteses/article/view/46315 Электронная версія].</ref><ref name="Koval2021">Коваль В. У. Эканамічная эміграцыя беларусаў у Бразілію, Парагвай, Уругвай (1918—1939 гг.) // ''Труды БГТУ. Сер. 6, История, философия''. — 2021. — № 2 (251). — С. 24—28. — [https://elib.belstu.by/bitstream/123456789/44092/1/5.%20%D0%9A%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%8C.pdf Электронная версія].</ref> Даследчыкі ацэньваюць колькасць міжваенных мігрантаў з беларускіх земляў у Бразілію прыблізна ў 6—10 тыс. чалавек. Найбольш прыкметныя іх асяродкі існавалі ў штатах [[Парана (штат)|Парана]], [[Рыу-Гранды-ду-Сул]], [[Рыа-дэ-Жанэйра (штат)|Рыа-дэ-Жанэйра]], [[Санта-Катарына]], [[Мінас-Жэрайс]] і [[Сан-Паўлу (штат)|Сан-Паўлу]].<ref name="Franco2022">Ермалаева Франко В. Беларуская дыяспара ў Бразіліі: Трансфармацыя 2020 // ''Культура. Нацыя''. — 2022. — № 30. — С. 77—89. — [https://sakavik.net/wp-content/uploads/2022/12/volha-yermalayeva-franco-belarusian-diaspora-in-brazil-transformation-2020.-kultura.-natsyja.-n30.-listapad-2022-77-89-1.pdf Электронная версія].</ref> Сталай разгалінаванай сістэмы нацыянальных устаноў старая беларуская эміграцыя не стварыла; яе нашчадкі ў значнай ступені асіміляваліся або ўвайшлі ў шырэйшыя ўкраінскія, польскія, рускія, яўрэйскія і агульнаславянскія асяродкі.<ref name="Franco2022" /> == Гісторыя == === Першыя перасяленцы === Да канца XIX стагоддзя тэрыторыя сучаснай Беларусі ўваходзіла ў [[Расійская імперыя|Расійскую імперыю]], таму бразільская іміграцыйная статыстыка не вылучала беларусаў у асобную нацыянальную катэгорыю. У гістарыяграфіі і дакументах таго часу назва «рускія» ({{lang-pt|russos}}) магла ахопліваць не толькі этнічных рускіх, але таксама беларусаў, украінцаў, палякаў, яўрэяў і іншых выхадцаў з імперыі.<ref name="WeberGritti" /> У 1890 годзе так званая «бразільская гарачка» ахапіла землі расійскай часткі былой Рэчы Паспалітай: на працягу года ў Бразілію выехала каля 30 тыс. сялян, сярод якіх крыніцы адзначаюць таксама літоўцаў і беларусаў. Гэтыя звесткі пацвярджаюць прысутнасць выхадцаў з беларускіх земляў ужо ў канцы XIX стагоддзя, аднак не дазваляюць вызначыць колькасць асоб, якія мелі менавіта беларускую этнічную самаідэнтыфікацыю.<ref name="WeberGritti" /> На пачатку XX стагоддзя міграцыю ўзмацнілі сацыяльна-эканамічныя абставіны, Першая сусветная вайна, рэвалюцыйныя падзеі і [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянская вайна]]. Частка выхадцаў з тэрыторыі Беларусі трапляла ў Бразілію ў межах шырэйшых польскай, расійскай, украінскай і яўрэйскай міграцыйных плыняў; таму паходжанне з Беларусі само па сабе не сведчыць пра беларускую нацыянальную ідэнтычнасць перасяленца.<ref name="Franco2022" /><ref name="WeberGritti" /> === Міжваенная эканамічная эміграцыя === Найбольш істотны этап гістарычнай беларускай міграцыі ў Бразілію пачаўся ў 1920-я гады. Пасля абмежавання іміграцыі ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і [[Канада|Канаду]] частка эканамічнай эміграцыі з Заходняй Беларусі пераарыентавалася на краіны Паўднёвай Амерыкі — перадусім [[Аргенціна|Аргенціну]], Бразілію, [[Парагвай]] і [[Уругвай]].<ref name="Koval2021" /> Пераважную большасць складалі сельскія жыхары Заходняй Беларусі, якія мелі польскае грамадзянства і выязджалі паводле польскіх пашпартоў. Найбольш спрыяльным часам для перасялення ў Бразілію былі 1920-я гады; сусветны эканамічны крызіс і наступнае ўзмацненне іміграцыйных абмежаванняў істотна скарацілі плынь у 1930-я гады.<ref name="Koval2021" /> [[Кава]] была адным з асноўных прадуктаў бразільскага экспарту, таму частка мігрантаў з Заходняй Беларусі знаходзіла працу на кававых плантацыях. Іншыя перасяленцы працавалі ў гарадах, прамысловасці і сельскай гаспадарцы паўднёвых штатаў; адаптацыю ўскладнялі няведанне [[Партугальская мова|партугальскай мовы]], нязвыклыя прыродныя ўмовы і адрозненні ў працоўных адносінах.<ref name="Koval2021" /> Даследчыкі ацэньваюць колькасць мігрантаў з Беларусі ў Бразілію ў гэты перыяд у межах ад 6 да 10 тыс. чалавек.<ref name="Franco2022" /> Кампактныя групы жылі ў штатах Парана, Рыу-Гранды-ду-Сул, Рыа-дэ-Жанэйра, Санта-Катарына, Мінас-Жэрайс і Сан-Паўлу.<ref name="Franco2022" /> === Арганізаванае жыццё ў Порту-Алегры === Нягледзячы на адносна невысокі ўзровень нацыянальнай арганізаванасці эканамічных эмігрантаў, вядомыя асобныя беларуска-ўкраінскія грамадскія аб’яднанні. У 1932 годзе ў [[Порту-Алегры]], сталіцы штата Рыу-Гранды-ду-Сул, была створана беларуска-ўкраінская рабочая арганізацыя, якую беларускія даследчыкі называюць «Асветай»; у бразільскай гістарыяграфіі яна фігуруе пад партугальскай назвай ''União e Luz Operária Russo-Branca/Ucraniana''.<ref name="Koval2021" /><ref name="WeberGritti" /> У 1933 годзе арганізацыя выступіла супраць судовага працэсу над беларускім грамадскім і палітычным дзеячам [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніславам Тарашкевічам]]. Заява арганізацыі была надрукавана ў беларускамоўнай газеце «[[Барацьба (газета)|Барацьба]]», якая выходзіла ў [[Берлін]]е.<ref name="Franco2022" /> У 1935 годзе паліцыя закрыла арганізацыю, абвінаваціўшы яе ў дзейнасці як «савецкай місіі». Бразільскія даследчыкі Рэжына Вебер і Ізабэл Роза Грыці адзначаюць, што доказаў непасрэднага кіравання арганізацыяй з СССР выяўлена не было.<ref name="WeberGritti" /> У 1943 годзе ў Порту-Алегры было заснавана Славянскае таварыства ({{lang-pt|Sociedade Eslava}}). Паводле звестак пра яго сяброўскі склад, украінцы складалі 43 %, беларусы — 40 %, тады як асобы, якія вызначалі сябе рускімі, — толькі 3 %; арганізацыя мела левую палітычную арыентацыю і існавала да 1946 года.<ref name="WeberGritti" /> === Пасля Другой сусветнай вайны === Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў Бразілію прыбывала новая хваля перасяленцаў з Усходняй і Цэнтральнай Еўропы, у тым ліку ўцекачы і [[перамешчаныя асобы]]. Аднак у бразільскіх крыніцах беларусаў зноў цяжка аддзяліць ад «рускіх», украінцаў, палякаў і іншых славян, таму надзейнай ацэнкі колькасці пасляваенных беларускіх перасяленцаў няма.<ref name="WeberGritti" /> Старыя беларускамоўныя або выразна беларускія арганізацыі не захаваліся як бесперапынныя нацыянальныя інстытуты. Шматлікія перасяленцы і іх нашчадкі далучаліся да польскіх, украінскіх, яўрэйскіх, рускіх і агульнаславянскіх супольнасцей, а ў наступных пакаленнях адбывалася моўная і культурная асіміляцыя.<ref name="Franco2022" /> На самаідэнтыфікацыю ўплывалі і гістарычныя змены дзяржаўных межаў: чалавек, народжаны на тэрыторыі сучаснай Беларусі, мог мець дакументы Расійскай імперыі або міжваеннай Польшчы і ў Бразіліі ўспрымацца адпаведна як «рускі» ці «паляк». Частка перасяленцаў з беларускіх земляў была яўрэямі і арганізоўвала грамадскае жыццё перадусім у межах яўрэйскай супольнасці.<ref name="Franco2022" /> == Сучасная беларуская супольнасць == === Новая міграцыя === Пасля распаду СССР у Бразіліі з’явілася новая група мігрантаў ужо з незалежнай Беларусі. У пачатку XXI стагоддзя гэтая міграцыя заставалася нешматлікай, геаграфічна рассеянай і доўгі час не прывяла да стварэння агульнабразільскай беларускай арганізацыі.<ref name="Franco2022" /> Дакладнай статыстыкі колькасці беларусаў і людзей беларускага паходжання ў Бразіліі няма. У верасні 2020 года ганаровы консул Беларусі ў Сан-Паўлу Грыгоры Гольдшлегер ацэньваў сучасную беларускую супольнасць прыкладна ў 120 чалавек, у той час як пасольства Беларусі паведаміла бразільскай газеце ''Folha de S.Paulo'', што дакладнай колькасці не ведае.<ref name="Folha2020">{{Cite web |url=https://www1.folha.uol.com.br/mundo/2020/09/assim-como-na-belarus-mulheres-lideram-mobilizacao-contra-lukachenko-no-brasil.shtml |title=Assim como na Belarus, mulheres lideram mobilização contra Lukachenko no Brasil |author=Zanini, Fábio |website=Folha de S.Paulo |date=9 верасня 2020 |language=pt |access-date=17 верасня 2026 }}</ref> Гэтая ацэнка датычылася сучаснай супольнасці і не можа непасрэдна параўноўвацца з ацэнкай у 6—10 тыс. гістарычных мігрантаў, значная частка нашчадкаў якіх асімілявалася.<ref name="Franco2022" /> Дыпламатычныя адносіны паміж Беларуссю і Бразіліяй былі ўстаноўлены ў лютым 1992 года. У 2001 годзе Беларусь адкрыла генеральнае консульства ў Рыа-дэ-Жанэйра, у 2010 годзе — пасольства ў сталіцы Бразіліі; у чэрвені 2011 года пачало працу пасольства Бразіліі ў Мінску.<ref>{{Cite web |url=https://legis.senado.gov.br/sdleg-getter/documento?dm=7879532 |title=Relações bilaterais Brasil — Belarus |publisher=Senado Federal |language=pt |access-date=17 верасня 2026 }}</ref> === Самаарганізацыя пасля 2020 года === У жніўні 2020 года, на фоне [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў у Беларусі]] і наступных масавых пратэстаў, беларусы ў розных рэгіёнах Бразіліі пачалі знаходзіць адно аднаго праз сацыяльныя сеткі і ствараць анлайн-суполкі. Паводле Вольгі Ермалаевай Франко, першапачаткова актыўная група налічвала каля дзесяці чалавек, а да 2022 года — каля трыццаці.<ref name="Franco2022" /> У снежні 2020 года ўдзельнікі дыяспары стварылі Народную амбасаду Беларусі ў Бразіліі — грамадскую ініцыятыву ў межах міжнароднай сеткі Народных амбасад, якая не з’яўляецца афіцыйнай дыпламатычнай установай Рэспублікі Беларусь. Ініцыятыва займалася кантактамі з бразільскімі СМІ, грамадскімі і культурнымі ўстановамі, а таксама праводзіла Тыдні беларускай культуры ў 2021 і 2022 гадах, вечары беларускай паэзіі і мультымедыйныя выставы.<ref name="Franco2022" /> У 2022 годзе Народная амбасада супрацоўнічала з дзяржаўным музеем [[Мемарыял супраціву Сан-Паўлу]] ({{lang-pt|Memorial da Resistência de São Paulo}}) у межах праекта ''Vozes da Resistência'' («Галасы супраціву»). У музейнай праграме ўдзельнічалі беларусы, якія жылі ў Бразіліі, у тым ліку прадстаўнікі супольнасцей з Салвадора і сталіцы краіны.<ref name="Memorial2022">{{Cite web |url=https://memorialdaresistenciasp.org.br/wp-content/uploads/2022/03/MemorialRecebe_Vozes_da_Resistencia.pdf |title=Memorial Recebe: Vozes da Resistência |publisher=Memorial da Resistência de São Paulo |year=2022 |language=pt |access-date=17 верасня 2026 }}</ref> Пасля 2020 года сярод новых беларускіх мігрантаў з’явіліся таксама заяўнікі на атрыманне статусу бежанца. Паводле [[Нацыянальны камітэт па справах бежанцаў Бразіліі|Нацыянальнага камітэта па справах бежанцаў]] (CONARE), у жніўні 2021 года на разглядзе знаходзіліся чатыры заявы грамадзян Беларусі; на той момант ніводная з іх яшчэ не была задаволена або адхілена.<ref>{{Cite web |url=https://www1.folha.uol.com.br/mundo/2021/08/estou-refazendo-a-vida-diz-belarussa-que-pode-ser-1a-refugiada-no-brasil.shtml |title='Estou refazendo a vida', diz belarussa que pode ser 1ª refugiada no Brasil |website=Folha de S.Paulo |date=9 жніўня 2021 |language=pt |access-date=17 верасня 2026 }}</ref> == Беларуска-бразільскія культурныя сувязі == [[Файл:Kastryčnickaja street (Minsk) p03.jpg|thumb|[[Кастрычніцкая вуліца (Мінск)|Кастрычніцкая вуліца]] ў Мінску, дзе праводзіліся першыя фестывалі ''Vulica Brasil'']] З 2014 года адным з прыкметных беларуска-бразільскіх культурных праектаў стаў фестываль урбаністычнага мастацтва ''[[Vulica Brasil]]''. Ён пачаўся на [[Кастрычніцкая вуліца (Мінск)|Кастрычніцкай вуліцы]] ў [[Мінск]]у як праект культурнага абмену паміж беларускімі і бразільскімі мастакамі; у 2014—2019 гадах у Мінску прайшлі пяць яго выпускаў, у выніку якіх было створана больш за 50 муралаў і іншых мастацкіх інтэрвенцый.<ref name="Vulica">{{Cite web |url=https://www.vulicabrasil.com/festival |title=Festival Belarusso-Brasileiro de Arte Urbana Vulica Brasil |publisher=Instituto de Arte e Sustentabilidade Vulica Brasil |language=pt |access-date=17 верасня 2026 }}</ref> У Бразіліі быў створаны Інстытут мастацтва і ўстойлівага развіцця ''Vulica Brasil'', які працуе ў сталіцы краіны. 11—24 жніўня 2025 года там адбыўся шосты выпуск фестывалю і першы, праведзены непасрэдна ў Бразіліі: у ім удзельнічалі 11 запрошаных мастакоў з Бразіліі і іншых краін, а новыя муралы з’явіліся ў цэнтральных раёнах горада.<ref>{{Cite web |url=https://www.vulicabrasil.com/vb-2025 |title=VB VI — 2025: Primeira edição no Brasil |publisher=Instituto de Arte e Sustentabilidade Vulica Brasil |language=pt |access-date=17 верасня 2026 }}</ref> Беларуская тэматыка паступова з’явілася і ў бразільскай акадэмічнай і перакладчыцкай прасторы. Патэрсан Франка Коста з [[Федэральны ўніверсітэт Баіі|Федэральнага ўніверсітэта Баіі]] з сярэдзіны 2010-х гадоў публікуе даследаванні і пераклады, прысвечаныя беларускай літаратуры, кінематографу, мове і культуры; у 2022 годзе ён абагульніў вынікі гэтай працы ў артыкуле пра стан беларусазнаўства ў Бразіліі.<ref name="Costa2022">Franco Costa P. Беларуския даследаванні ў Бразіліі: выклікі і перспектывы // ''Культура. Нацыя''. — 2022. — № 30. — С. 133—145. — [https://sakavik.net/2022/12/06/paterson-franco-costa-salvador-bahia-brazil-belarusian-studies-in-brazil-challenges-and-perspectives-webzine-kultura-natsyja-issue-30-november-2022-133-145-www-sakavik-n/ Электронная версія].</ref> У 2020-я гады перакладчыцкай і даследчай працай па беларускай тэматыцы займаліся таксама Вольга Ермалаева Франко ў Федэральным універсітэце Баіі і Прысіла Насіменту Маркес у [[Федэральны ўніверсітэт Рыа-дэ-Жанэйра|Федэральным універсітэце Рыа-дэ-Жанэйра]]. Іх працы ўключаюць пераклады і даследаванні беларускай літаратуры і культурнай гісторыі для партугаламоўнай аўдыторыі.<ref>{{Cite web |url=https://binim.org/wp-content/uploads/2024/12/034-2024-11.pdf |title=Беларускі тэатар, літаратура й мова ў рэцэнзіях Льва Выгоцкага |author1=Ермалаева Франко, Вольга |author2=Насіменту Маркес, Прысіла |work=Культура. Нацыя |number=34 |year=2024 |language=be |access-date=17 верасня 2026 }}</ref> == Ідэнтычнасць і асіміляцыя == Асаблівасцю гістарычнай беларускай прысутнасці ў Бразіліі была слабая сувязь паміж месцам паходжання і пазнейшай нацыянальнай самаідэнтыфікацыяй. Выхадзец з Мінскай, Гродзенскай або іншай беларускай губерні Расійскай імперыі мог называцца ў дакументах рускім, а жыхар Заходняй Беларусі міжваеннага перыяду — палякам, хоць гэтыя азначэнні не абавязкова адпавядалі этнічнай прыналежнасці чалавека.<ref name="WeberGritti" /><ref name="Franco2022" /> Для Бразіліі характэрнае таксама хуткае ўключэнне нашчадкаў імігрантаў у бразільскае грамадства. Паводле даследавання Вольгі Ермалаевай Франко, частка нашчадкаў ранніх перасяленцаў толькі ў XXI стагоддзі пачала выяўляць, што продкі, якіх у сямейнай памяці лічылі «рускімі» або «палякамі», паходзілі з тэрыторыі сучаснай Беларусі.<ref name="Franco2022" /> Такім чынам, паняцце беларускай дыяспары ў Бразіліі ахоплівае дзве часткова розныя з’явы: нашчадкаў гістарычных мігрантаў з беларускіх земляў і параўнальна невялікую супольнасць сучасных выхадцаў з Рэспублікі Беларусь. Паміж гэтымі групамі няма бесперапыннай гісторыі арганізацыйнага жыцця, а аднаўленне выразна беларускай грамадскай і культурнай дзейнасці адбываецца пераважна з пачатку XXI стагоддзя, асабліва пасля 2020 года.<ref name="Franco2022" /> == Літаратура == * Коваль В. У. Эканамічная эміграцыя беларусаў у Бразілію, Парагвай, Уругвай (1918—1939 гг.) // ''Труды БГТУ. Сер. 6, История, философия''. — 2021. — № 2 (251). — С. 24—28. * Ермалаева Франко В. Беларуская дыяспара ў Бразіліі: Трансфармацыя 2020 // ''Культура. Нацыя''. — 2022. — № 30. — С. 77—89. * Weber R., Gritti I. R. Imigração «russa» no sul do Brasil: esboço de interpretação // ''Antíteses''. — 2022. — Vol. 15, № 30. — P. 263—291. — DOI: 10.5433/1984-3356.2022v15n30p263-291. * Franco Costa P. Беларуския даследаванні ў Бразіліі: выклікі і перспектывы // ''Культура. Нацыя''. — 2022. — № 30. — С. 133—145. * Fortes A. ''Nós do Quarto Distrito: a classe trabalhadora porto-alegrense e a Era Vargas''. — Caxias do Sul: Educs; Rio de Janeiro: Garamond, 2004. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Гл. таксама == * [[Беларуска-бразільскія адносіны]] == Спасылкі == * [https://www.vulicabrasil.com/ Інстытут мастацтва і ўстойлівага развіцця ''Vulica Brasil''] {{Беларуская дыяспара}} [[Катэгорыя:Беларусы ў Бразіліі| ]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара|Бразілія]] [[Катэгорыя:Народы Бразіліі]] 6fplak5mcb709rxgv1ammyo0om8lz1d 0 814943 5202915 5201727 2026-09-20T20:34:14Z JerzyKundrat 174 /* Гл. таксама */ 5202915 wikitext text/x-wiki '''Беларусы Грузіі''' — частка [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]] і адна з этнічных груп [[Грузія|Грузіі]]. Значная беларуская супольнасць існавала ў краіне ўжо ў савецкі перыяд, пасля [[Распад СССР|распаду СССР]] яе колькасць рэзка скарацілася, а з пачатку 2020-х гадоў зноў істотна павялічылася ў выніку новай хвалі міграцыі з Беларусі.<ref name="Geostat2024">{{Cite web |url=https://www.geostat.ge/media/80541/Main-Results-of-the-2024-Population-and-Agricultural-Census.pdf |title=Main Results of the 2024 Population and Agricultural Census |publisher=National Statistics Office of Georgia |date=22 чэрвеня 2026 |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> Паводле перапісу насельніцтва Грузіі 2024 года, беларускую этнічную прыналежнасць пазначылі 4558 чалавек — у 10,6 раза больш, чым у 2014 годзе, калі беларусаў налічвалася 431. Найбуйнейшыя асяродкі знаходзіліся ў [[Тбілісі]] — 2157 чалавек і [[Аджарыя|Аджарыі]] — 2033 чалавекі.<ref name="Geostat2024" /><ref name="GeostatRegions">{{Cite web |url=https://www.geostat.ge/en/modules/categories/739/demographic-and-social-characteristics |title=Demographic and Social Characteristics |publisher=National Statistics Office of Georgia |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> Перапіс 2024 года не ахопліваў тэрыторыі [[Абхазія|Абхазіі]] і [[Паўднёвая Асеція|Цхінвальскага рэгіёна]], якія ўлады Грузіі не кантралююць.<ref>{{Cite web |url=https://www.geostat.ge/media/78282/2024-Population-and-Agricultural-Census-of-Georgia-Finalized-results.pdf |title=2024 Population and Agricultural Census of Georgia. Finalized Results |publisher=National Statistics Office of Georgia |date=22 красавіка 2026 |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> == Гісторыя == === Савецкі перыяд === Надзейныя колькасныя звесткі пра беларусаў Грузіі да савецкага часу абмежаваныя. Масавая прысутнасць беларусаў у краіне добра прасочваецца паводле савецкіх перапісаў насельніцтва, калі перамяшчэнне паміж [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] і [[Грузінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Грузінскай ССР]] адбывалася ў межах адной дзяржавы. У 1959 годзе ў Грузінскай ССР налічвалася 5152 беларусы, у 1970 годзе — 6149, у 1979 годзе — 5702.<ref name="USSR1959-1979">{{Cite web |url=https://finlibrary.ru/files/original/2e7680d1e46a6060cddf3cf5a87d74393d436ad7.pdf |title=Население СССР. Численность, состав и движение населения |publisher=Госкомстат СССР |language=ru |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> У 1970 годзе 4520 з 6149 беларусаў жылі ў гарадах, а 1629 — у сельскай мясцовасці; у 1979 годзе адпаведныя паказчыкі складалі 4038 і 1664 чалавекі, што сведчыць пра пераважна гарадскі характар супольнасці.<ref>{{Cite web |url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_70.php?reg=6 |title=Всесоюзная перепись населения 1970 года. Грузинская ССР |website=Демоскоп Weekly |language=ru |access-date=18 верасня 2026 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_79.php?reg=6 |title=Всесоюзная перепись населения 1979 года. Грузинская ССР |website=Демоскоп Weekly |language=ru |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> Да канца савецкага перыяду колькасць беларусаў павялічылася. Паводле перапісу 1989 года, у Грузінскай ССР жылі 8595 беларусаў, што складала каля 0,16 % насельніцтва рэспублікі.<ref name="Census1989">{{Cite web |url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=6 |title=Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения Грузинской ССР |website=Демоскоп Weekly |language=ru |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> === Пасля распаду СССР === Пасля распаду СССР колькасць беларускай супольнасці рэзка скарацілася разам з колькасцю шэрагу іншых этнічных груп Грузіі. Перапіс 2002 года зафіксаваў 542 беларусы — толькі каля 6,3 % ад іх колькасці ў 1989 годзе.<ref name="GeorgiaMinorities2008">{{Cite web |url=https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/18106/1/PolicyAnalysisEthnic%20Minorities.pdf |title=National Minorities in Georgia |publisher=European Centre for Minority Issues |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> У 2014 годзе ў Грузіі налічваўся 431 чалавек беларускай нацыянальнасці, або каля 0,01 % насельніцтва.<ref name="Census2014">{{Cite web |url=https://rm.coe.int/third-state-report-georgia/168075fc5e |title=Third Report submitted by Georgia pursuant to Article 25, paragraph 2 of the Framework Convention for the Protection of National Minorities |publisher=Council of Europe |year=2017 |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> Такім чынам, паміж 1989 і 2014 гадамі колькасць беларусаў паводле перапісаў зменшылася амаль у 20 разоў.<ref name="Census1989" /><ref name="Census2014" /> Нягледзячы на невялікую колькасць, у гэты перыяд пачалася інстытуцыйная самаарганізацыя беларускай супольнасці. У 2010 годзе ў Тбілісі была зарэгістравана Міжнародная грамадская гуманітарна-дабрачынная арганізацыя «Саюз беларусаў Грузіі „Беларускія сябры“» — першае зарэгістраванае беларускае нацыянальнае аб’яднанне ў краіне.<ref name="BelSjabry">{{Cite web |url=https://zbsb.org/upload/iblock/ccd/ccd7dc7028c7812bd946f0c94e5ac1a8.pdf |title=Беларусы ў свеце |publisher=Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына» |language=be |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> Арганізацыя ставіла мэтай аб’яднанне беларусаў Грузіі і людзей, зацікаўленых беларускай культурай. Сярод запланаваных кірункаў дзейнасці называліся лекцыі па гісторыі і культуры Беларусі, выставы беларускіх мастакоў, стварэнне нядзельнай школы, фальклорных і тэатральных калектываў і дапамога беларусам Грузіі.<ref name="BelSjabry" /> Арганізацыя працягвае фігураваць у пераліку беларускіх суполак Згуртавання беларусаў свету «Бацькаўшчына».<ref>{{Cite web |url=https://zbsb.org/news/organizations/ |title=Арганізацыі |publisher=Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына» |language=be |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> === Новая хваля пасля 2020 года === Новы этап у гісторыі супольнасці пачаўся пасля палітычнага крызісу ў Беларусі ў 2020 годзе і істотнага павелічэння эміграцыі з краіны. Грузія стала адным з асноўных напрамкаў перасялення беларусаў разам з Польшчай і Літвой; гэтаму спрыялі бязвізавы рэжым і магчымасць працяглага знаходжання грамадзян Беларусі ў краіне.<ref name="Kazakou2025">Kazakou A., Thomas F. [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12000749/ The mental health and wellbeing of Belarusians in exile in Lithuania, Poland and Georgia] // ''Journal of Migration and Health''. — 2025. — Vol. 11. — 100331. — DOI: 10.1016/j.jmh.2025.100331.</ref> Ужо ў жніўні 2020 года прадстаўнікі беларускай дыяспары ўдзельнічалі ў грамадскіх акцыях у Тбілісі, звязаных з падзеямі ў Беларусі.<ref>{{Cite web |url=https://1tv.ge/lang/en/news/georgians-rallying-in-support-of-the-belarus-protests/ |title=Rally in support of Belarusians held in Tbilisi |publisher=Georgian Public Broadcaster |date=23 жніўня 2020 |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> Паралельна беларуская супольнасць пачала хутка расці ў [[Батумі]] і іншых гарадах Аджарыі. Асабліва вялікая міграцыйная хваля прыйшлася на 2022 год. Паводле Нацыянальнай службы статыстыкі Грузіі, у гэтым годзе імігрантамі ў краіне былі ўлічаны 13 361 грамадзянін Беларусі, у той час як эмігрантамі — 852; гэтыя паказчыкі адлюстроўваюць міграцыйны паток паводле грузінскай статыстычнай методыкі і не азначаюць колькасці этнічных беларусаў, якія стала жылі ў краіне.<ref name="MigrationGeostat">{{Cite web |url=https://www.geostat.ge/en/modules/categories/322/migration |title=Migration |publisher=National Statistics Office of Georgia |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> У 2023 годзе напрамак міграцыйнага балансу змяніўся: у Грузію прыбылі 3557 імігрантаў з беларускім грамадзянствам, а выехалі 4537. У 2024 годзе паказчыкі складалі адпаведна 2451 і 2598 чалавек.<ref name="MigrationGeostat" /> Таму колькасць новых мігрантаў з Беларусі і колькасць этнічных беларусаў паводле перапісу — розныя статыстычныя катэгорыі і непасрэдна супастаўляць іх нельга. == Колькасць і рассяленне == Перапіс 2024 года зафіксаваў 4558 этнічных беларусаў супраць 431 у 2014 годзе — рост больш як у дзесяць разоў.<ref name="Geostat2024" /> Такі рост супаў з новай міграцыйнай хваляй 2020-х гадоў, хаця перапісная катэгорыя этнічнасці не тоесная грамадзянству і ўключае таксама беларусаў, якія мелі іншае грамадзянства.<ref name="MigrationGeostat" /> Найбуйнейшым беларускім асяродкам заставаўся Тбілісі, дзе ў 2024 годзе налічвалася 2157 беларусаў. Яшчэ 2033 жылі ў Аджарскай Аўтаномнай Рэспубліцы; такім чынам, на Тбілісі і Аджарыю разам прыпадала больш за 90 % усіх беларусаў, зафіксаваных перапісам.<ref name="GeostatRegions" /> Асноўным цэнтрам беларускай супольнасці ў Аджарыі стаў Батумі. Беларусы жывуць таксама ў [[Кабулеты]], [[Чакві]] і іншых населеных пунктах рэгіёна.<ref>{{Cite web |url=https://artists.byculture.org/sieviaryn_kviatkouski.html |title=Севярын Квяткоўскі |website=Belarusian Council for Culture |language=be |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> == Грамадскае і культурнае жыццё == === Тбілісі === Пасля 2020 года ў Тбілісі ўзніклі новыя нефармальныя і грамадскія ініцыятывы, арыентаваныя на новую хвалю беларускай эміграцыі. Адным з галоўных асяродкаў стала культурна-грамадская прастора «Kropka» ў раёне [[Салалакі]], адкрытая ў сакавіку 2022 года першапачаткова як каворкінг для беларускіх грамадскіх дзеячаў.<ref name="Kropka">{{Cite web |url=https://tol.org/client/article/a-belarusian-island-in-the-caucasus.html |title=A Belarusian Island in the Caucasus |author=Hendzel, Tanya |website=Transitions |date=22 ліпеня 2024 |language=en |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> З часам «Kropka» ператварылася ў месца сустрэч больш шырокай беларускай супольнасці. Тут праходзілі размоўныя клубы беларускай, грузінскай і англійскай моў, кінапаказы, літаратурныя сустрэчы, настольныя гульні, мастацкія заняткі, групы псіхалагічнай падтрымкі і іншыя культурныя мерапрыемствы.<ref name="Kropka" /> Да лета 2024 года прастора правяла больш за 700 мерапрыемстваў, якія наведалі больш за 5 тыс. чалавек.<ref name="Kropka" /> У канцы 2024 года было абвешчана пра закрыццё «Kropka»; апошні дзень працы прыпаў на 10 студзеня 2025 года. Паводле адміністрацыі прасторы, сярод прычын былі скарачэнне новай беларускай міграцыйнай супольнасці ў Грузіі і змены ва ўмовах дзейнасці грамадскіх арганізацый; асобныя тэматычныя суполкі працягнулі дзейнасць на іншых пляцоўках.<ref name="KropkaClose">{{Cite web |url=https://zbsb.info/?p=17775 |title=У Тбілісі пасля трох гадоў працы зачыняецца беларуская прастора Kropka |publisher=Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына» |date=24 снежня 2024 |language=be |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> === Аджарыя === У Батумі пасля 2020 года сфарміраваўся другі буйны асяродак новай беларускай дыяспары. 16 кастрычніка 2021 года ў Грузіі была зарэгістравана грамадская арганізацыя «Беларуская дыяспара ў Аджарыі», створаная для самаарганізацыі супольнасці, культурнай дзейнасці і дапамогі беларусам, якія перасяляліся ў рэгіён.<ref name="AdjaraDiaspora">{{Cite web |url=https://novychas.online/zamezza/hruzija-ne-upuscila-u-krainu-belarusa-dyjaspara-h |title=Грузія не ўпусціла ў краіну беларуса. Дыяспара хоча вярнуць Грузію ў прававое поле |website=Новы Час |date=28 красавіка 2023 |language=be |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> Супольнасць ладзіла культурныя сустрэчы, канцэрты, гістарычныя лекцыі, кірмашы беларускіх кніг і сувеніраў. У Батумі дзейнічаў беларускі гістарычны клуб, праводзіліся мерапрыемствы з удзелам беларускіх і грузінскіх літаратараў і музыкантаў.<ref>{{Cite web |url=https://pozirk.online/be/longreads/105999/ |title=«Ляцеў у добразычлівы Сакартвэла, а прыляцеў у Грузінскую ССР». Андрэй Мялешка пра нядопуск у краіну, якая падзяліла яго сям'ю |website=Позірк |language=be |access-date=18 верасня 2026 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://zbsb.org/upload/iblock/e19/129rlpl0f62ykk3e7xzcq7haihqkepy7.pdf |title=Беларусы ў свеце |publisher=Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына» |language=be |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> У 2024 годзе мясцовая прэса адзначала дзейнасць беларускай супольнасці ў Батумі і правядзенне мерапрыемстваў, прысвечаных беларускай культуры.<ref>{{Cite web |url=https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/506353/1/Adjaria_2024_N27.pdf |title=Белорусская диаспора отметила праздник в Батуми |work=Аджария |year=2024 |language=ru |access-date=18 верасня 2026 }}</ref> == Адаптацыя і сувязі ўнутры супольнасці == Сацыялагічнае даследаванне беларусаў, якія пераехалі пасля жніўня 2020 года ў Польшчу, Літву і Грузію, праведзенае ў 2022—2023 гадах, ахапіла 153 рэспандэнты ў Грузіі. У грузінскай выбарцы была асабліва высокая доля працаўнікоў сферы інфармацыйных тэхналогій — 39 %, што даследчыкі звязвалі з магчымасцю выконваць такую працу пасля рэлакацыі.<ref name="Kazakou2025" /> 67 % апытаных у Грузіі паведамілі, што звярталіся па дапамогу да іншых беларусаў, але толькі 17 % карысталіся дапамогай арганізаваных дыяспарных груп; у Польшчы і Літве апошні паказчык быў істотна вышэйшы. Аўтары даследавання звязвалі такую розніцу з адносна нядаўнім фарміраваннем новай беларускай супольнасці ў Грузіі і менш развітой у параўнанні з Польшчай і Літвой інфраструктурай дапамогі.<ref name="Kazakou2025" /> Дапамога ўнутры дыяспары ўключала інфармацыйную і юрыдычную падтрымку, пошук часовага жылля, моўныя і адаптацыйныя курсы, адукацыйныя мерапрыемствы для дзяцей і культурныя сустрэчы.<ref name="Kazakou2025" /> У другой палове 2020-х гадоў адначасова назіраецца частковы адток новай хвалі мігрантаў з Грузіі, што адлюстравалася як у адмоўным міграцыйным балансе грамадзян Беларусі ў 2023—2024 гадах, так і ў скарачэнні часткі дыяспарнай інфраструктуры.<ref name="MigrationGeostat" /><ref name="KropkaClose" /> == Літаратура == * Kazakou A., Thomas F. The mental health and wellbeing of Belarusians in exile in Lithuania, Poland and Georgia // ''Journal of Migration and Health''. — 2025. — Vol. 11. — 100331. — DOI: 10.1016/j.jmh.2025.100331. * Alampiyev O., Bikanau P. ''Belarusians in Poland, Lithuania, Georgia: Attitude towards the War, Help to Ukraine, Discrimination''. — Friedrich Ebert Stiftung, 2022. * ''National Minorities in Georgia''. — Tbilisi: European Centre for Minority Issues, 2008. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Беларуская дыяспара}} [[Катэгорыя:Беларуска-грузінскія адносіны]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара|Грузія]] [[Катэгорыя:Народы Грузіі]] dcxhvfycwpioeaf04upizzinov396gt 0 814945 5202947 5202609 2026-09-20T22:12:53Z JerzyKundrat 174 /* Гл. таксама */ 5202947 wikitext text/x-wiki '''Беларусы Францыі''' — частка [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]], якая сфарміравалася на тэрыторыі [[Францыя|Францыі]] ў выніку некалькіх хваляў эміграцыі з беларускіх зямель і Беларусі. Галоўным гістарычным цэнтрам арганізаванага беларускага жыцця стаў [[Парыж]]; у розныя перыяды беларускія асяродкі існавалі таксама ў іншых рэгіёнах краіны.<ref name="BEParis">Папоўская Т. А. Беларусы ў Парыжы // ''Беларуская энцыклапедыя: у 18 т.'' — Мінск: БелЭн, 2001. — Т. 12: Палікрат — Праметэй. — С. 149.</ref> Арганізаванае беларускае нацыянальна-культурнае жыццё ў Францыі пачалося ў міжваенны перыяд сярод працоўных эмігрантаў, пераважна з [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] супольнасць папоўнілі ўцекачы, былыя вайскоўцы і [[перамешчаныя асобы]], а з канца XX стагоддзя — новыя эмігранты, студэнты і іншыя выхадцы з Беларусі.<ref name="Papouskaya1992">Папоўская Т. Беларуская эміграцыя міжваеннага перыяду ў Францыі і Аргенціне // ''Беларусіка = Albaruthenica''. — Мінск, 1992. — Кн. 2. — С. 173—181.</ref><ref name="Waszczynska">Waszczyńska K. Refugees, Soldiers, “DPs”. Belarusians in Western Europe in the Light of Correspondence with Liavon Rydleuski (1946–1947). Prolegomena // ''Studia Białorutenistyczne''. — 2023. — Vol. 17. — P. 27—44. — doi:10.17951/sb.2023.17.27-44.</ref> Дакладная колькасць этнічных беларусаў у Францыі невядомая, бо французская дэмаграфічная статыстыка не вядзе ўлік насельніцтва паводле беларускай этнічнай самаідэнтыфікацыі. У 2018 годзе Insee налічваў у Францыі 4,8 тыс. імігрантаў, народжаных у Беларусі, у параўнанні з 4,0 тыс. у 2013 і 2,8 тыс. у 2008 годзе; гэтая катэгорыя не ахоплівае нашчадкаў эмігрантаў, народжаных у Францыі, і не тоесная паняццю «этнічныя беларусы».<ref name="Insee">''Immigrés par pays de naissance détaillé. Recensement de la population 2018'' // Institut national de la statistique et des études économiques (Insee). — 26 мая 2021.</ref> == Гісторыя == === Да ўзнікнення арганізаванай беларускай дыяспары === Францыя была адным з кірункаў эміграцыі выхадцаў з беларускіх зямель яшчэ ў XIX стагоддзі. Пасля паўстанняў [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|1830—1831]] і [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|1863—1864 гадоў]] тут апынуліся ўдзельнікі палітычнай эміграцыі з тэрыторый былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], у тым ліку з земляў сучаснай Беларусі.<ref name="Hardzijenka">Гардзіенка Н. Плагіят і прафанацыя гісторыі беларускай дыяспары // ''Беларускі Гістарычны Агляд''. — 2007. — Т. 14, сш. 1—2.</ref> У Парыжы вучыліся і жылі таксама асобныя ўраджэнцы беларускіх зямель, аднак гэтыя асяродкі нельга непасрэдна атаясамліваць з пазнейшай арганізаванай беларускай нацыянальнай дыяспарай.<ref name="BEParis"/> Арганізацыйнае жыццё, якое непасрэдна вызначала сябе як беларускае, пачало складвацца ў Францыі ў 1920-я гады і асабліва актывізавалася на пачатку 1930-х гадоў.<ref name="Papouskaya1992"/> === Міжваенны перыяд === Аснову міжваеннай беларускай эміграцыі ў Францыі складалі працоўныя мігранты, значная частка якіх паходзіла з [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], што на той час уваходзіла ў склад [[Другая Рэч Паспалітая|Польшчы]]. Беларуская нацыянальная прыналежнасць гэтых мігрантаў не заўсёды адлюстроўвалася ў афіцыйным і грамадскім уліку: у 1938 годзе [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антон Луцкевіч]] адзначаў, што беларусаў-каталікоў часта адносілі да польскага асяроддзя, а праваслаўных — да рускага.<ref name="Luckievich1938">H. B. [Луцкевіч А.] Białorusini we Francji // ''Przegląd Wileński''. — 1938. — № 3. — S. 1—2.</ref> У 1930 годзе [[Мікола Абрамчык]] і [[Лявон Рыдлеўскі]], якія пераехалі ў Францыю з [[Прага|Прагі]], заснавалі [[Хаўрус беларускай працоўнай эміграцыі]]. Цэнтр арганізацыі знаходзіўся ў Парыжы, дзейнічалі пяць філіялаў у іншых частках Францыі, а да канца 1930-х гадоў Хаўрус аб’ядноўваў некалькі соцень чалавек.<ref name="Papouskaya1996">Папоўская Т. А. Беларускі хаўрус у Францыі // ''Беларуская энцыклапедыя: у 18 т.'' — Мінск: БелЭн, 1996. — Т. 2: Аршыца — Беларусцы. — С. 461.</ref><ref name="Kalinouski">Каліноўскі В. Матэрыял пра Лявона Рыдлеўскага і беларускую эміграцыю ў Францыі // ''Радыё Свабода''. — 28 лістапада 2019.</ref> [[Файл:Liavon Rydlieuski (Лявон Рыдлеўскі).jpg|міні|[[Лявон Рыдлеўскі]], адзін з арганізатараў беларускага жыцця ў Францыі ў міжваенны і пасляваенны перыяды]] Хаўрус займаўся не толькі ўзаемадапамогай і абаронай інтарэсаў працоўных мігрантаў, але і культурна-асветнай дзейнасцю. У яго парыжскай сядзібе працавала бібліятэка-чытальня імя [[Янка Купала|Янкі Купалы]], праводзіліся лекцыі па беларускай мове, літаратуры і гісторыі, заняткі французскай мовай, канцэрты, тэатральныя пастаноўкі і іншыя імпрэзы.<ref name="Kalinouski"/> У 1938 годзе ў Парыжы была створана Беларуская жаночая грамада імя [[Алаіза Сцяпанаўна Пашкевіч|Алаізы Пашкевіч (Цёткі)]]. Адначасова развіваўся беларускі перыядычны друк, які стаў адным з асноўных сродкаў сувязі паміж раскіданымі па Францыі эмігрантамі.<ref name="BEParis"/> === Другая сусветная вайна === Пачатак Другой сусветнай вайны перапыніў развіццё міжваеннай арганізацыйнай сеткі. Частка сяброў Хаўруса была мабілізавана ў французскія і польскія вайсковыя фарміраванні; беларуская арганізацыя таксама вяла перамовы з французскімі ўладамі аб магчымасці службы беларускіх добраахвотнікаў у [[Французскі замежны легіён|Французскім замежным легіёне]].<ref name="Kalinouski"/> Лявон Рыдлеўскі служыў у Французскім замежным легіёне, а пасля паражэння Францыі ў 1940 годзе далучыўся да французскага [[Рух Супраціву|Руху Супраціву]] і дзейнічаў у партызанскіх атрадах макі.<ref name="Kalinouski"/> === Пасляваенная эміграцыя === Пасля заканчэння вайны ў Францыю прыбыла новая хваля беларусаў — уцекачоў, былых вайскоўцаў, у тым ліку вайскоўцаў польскіх фарміраванняў, і перамешчаных асоб. Ліставанне Лявона Рыдлеўскага 1946—1947 гадоў з беларусамі, якія ўжо знаходзіліся ў Францыі або хацелі туды пераехаць, сведчыць пра актыўныя пошукі працы, жылля, сваякоў і магчымасцей сталага пасялення.<ref name="Waszczynska"/> У 1945 годзе ў Парыжы было арганізавана Аб’яднанне беларускіх работнікаў пры Хрысціянскім сіндыкаце рабочых Францыі, звязанае з Лявонам Рыдлеўскім. У пасляваенныя дзесяцігоддзі адной з асноўных арганізацый стала Аб’яднанне беларускіх работнікаў у Францыі «Хаўрус».<ref name="Kalinouski"/><ref name="Hardzijenka"/> У Парыжы жыў і дзейнічаў [[Мікола Абрамчык]], які з 1947 года ўзначальваў [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Раду Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У канцы 1940-х — пачатку 1950-х гадоў у французскай сталіцы знаходзілася таксама штаб-кватэра Сусветнага аб’яднання беларускай эміграцыі.<ref name="BEParis"/> У другой палове 1950-х гадоў частка пасляваенных эмігрантаў пераехала з Францыі ў іншыя краіны, у выніку чаго інтэнсіўнасць арганізаванага беларускага жыцця ў Парыжы зменшылася.<ref name="BEParis"/> У 1970 годзе дзейнасць Хаўруса зноў актывізавалася; з 1991 года яго старшынёй быў мастак Міхась Навумовіч. Пасля яго смерці ў 2004 годзе арганізацыя, паводле даследчыцы беларускай эміграцыі Наталлі Гардзіенкі, фактычна перастала дзейнічаць.<ref name="Hardzijenka"/> У 1980—1990-я гады ў Парыж прыязджалі новыя эмігранты з Беларусі, у тым ліку прадстаўнікі творчага асяроддзя.<ref name="BEParis"/> Пасля распаду [[СССР]] характар беларускай прысутнасці ў Францыі стаў больш разнастайным: побач з нашчадкамі старой эміграцыі з’явіліся працоўныя і прафесійныя мігранты, студэнты, асобы, якія пераехалі па сямейных прычынах, і новыя палітычныя ўцекачы.<ref name="FranceDiplomatie">''France and Belarus: Cultural cooperation'' // Ministère de l’Europe et des Affaires étrangères de la République française. — Абноўлена 12 чэрвеня 2026.</ref><ref name="Petrakova">Petrakova Y. Belarus in the Eurasian Migration System: The Challenges of the Last Decade and Their Consequences // ''Central and Eastern European Migration Review''. — 2022. — Vol. 11, № 1. — P. 125—144. — doi:10.54667/ceemr.2022.05.</ref> == Друк, культура і рэлігійнае жыццё == Перыядычны друк адыгрываў істотную ролю ў жыцці беларускай супольнасці. У 1937 годзе Хаўрус пачаў выдаваць «Бюлетэнь Хаўрусу беларускіх работнікаў у Францыі», а ў 1938—1940 гадах выходзіла «[[Рэха]]».<ref name="Kalinouski"/> У снежні 1945 года ў Парыжы пачалі выдавацца «[[Беларускія навіны]]» пад рэдакцыяй Лявона Рыдлеўскага; да чэрвеня 1947 года выйшла восем нумароў, і выданне стала першай беларускай газетай пасляваеннага часу ў Заходняй Еўропе.<ref name="BEParis"/> З 1947 года ў Парыжы выходзіў рэлігійны часопіс «[[Божым шляхам]]», а ў 1948—1954 гадах — моладзевы часопіс «Моладзь». Апошні публікаваў літаратурныя творы, матэрыялы па гісторыі і культуры Беларусі, хроніку жыцця беларускай эміграцыі, лісты і арганізацыйныя дакументы.<ref name="Moladz">''Месца выдання — Парыж: выбраныя старонкі часопіса «Моладзь» (1948—1954)''. — Мінск, 2004.</ref> 26 сакавіка 1949 года ў Парыжы адбыўся з’езд, на якім была створана Беларуская незалежніцкая арганізацыя моладзі. Адным з яе кіраўнікоў і выдаўцоў «Моладзі» быў [[Янка Філістовіч]].<ref name="Moladz"/> З 1946 года важным асяродкам стала Беларуская каталіцкая місія ў Францыі. Яе арганізатарам быў святар [[Леў Гарошка]], які займаўся не толькі душпастырствам усходняга абраду, але і сацыяльнай дапамогай эмігрантам; вакол місіі гуртавалася частка беларускага грамадскага жыцця ў Парыжы.<ref name="Androsik">Андросік А. Айцец Леў Гарошка MIC (да 110-й гадавіны нараджэння) // ''Беларускі Гістарычны Агляд''. — Раздзел «Беларуская каталіцкая місія ў Францыі (1946—1959)».</ref> == Колькасць і самаідэнтыфікацыя == Вызначыць колькасць беларусаў Францыі складана з-за адрознення паміж этнічным паходжаннем, самаідэнтыфікацыяй, грамадзянствам і краінай нараджэння. Такая праблема існавала ўжо ў міжваенны перыяд: беларусы, што прыязджалі з Польшчы, маглі фігураваць у французскім грамадскім асяроддзі як палякі або рускія, а частка паступова асімілявалася.<ref name="Luckievich1938"/> «Беларуская энцыклапедыя» ў 2001 годзе прыводзіла ацэнку каля 1,3 тыс. беларусаў у Парыжы і называла горад галоўным цэнтрам беларускай прысутнасці ў Францыі.<ref name="BEParis"/> Гэтую ацэнку нельга непасрэдна параўноўваць з пазнейшымі данымі Insee, бо ў энцыклапедычным артыкуле не апісана методыка падліку, а французская статыстыка выкарыстоўвае іншы крытэрый — краіну нараджэння і грамадзянства на момант нараджэння. Паводле перапісу насельніцтва Францыі, у 2008 годзе ў краіне жылі каля 2,8 тыс. імігрантаў, народжаных у Беларусі, у 2013 годзе — 4,0 тыс., у 2018 годзе — 4,8 тыс.<ref name="Insee"/> У тэрміналогіі Insee імігрантам лічыцца чалавек, які нарадзіўся за мяжой без французскага грамадзянства; таму ў гэты лік могуць уваходзіць людзі рознай этнічнай прыналежнасці, народжаныя ў Беларусі, і не ўваходзяць нашчадкі беларускіх эмігрантаў, народжаныя ўжо ў Францыі.<ref name="Insee"/> Адной з форм сучаснай мабільнасці з’яўляецца навучанне. У 2019/2020 навучальным годзе ў французскіх установах вышэйшай адукацыі вучыліся 387 студэнтаў з Беларусі; паводле Міністэрства Еўропы і замежных спраў Францыі, Францыя была восьмым паводле папулярнасці кірункам замежнага навучання для беларускіх студэнтаў.<ref name="FranceDiplomatie"/> == Сучасная супольнасць == Новая хваля вымушанай эміграцыі з Беларусі пачалася пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]] і наступнага палітычнага крызісу. Паводле даных Eurostat, абагульненых даследчыцай Юліяй Петраковай, са жніўня 2020 да снежня 2021 года ў Францыі было зарэгістравана 255 заяўнікаў з Беларусі, якія звярнуліся па прытулак; пры гэтым статыстыка прытулку ахоплівала толькі частку новых вымушаных мігрантаў.<ref name="Petrakova"/> У 2020-я гады арганізаванае беларускае жыццё зноў стала больш заўважным не толькі ў Парыжы, але і ў іншых французскіх гарадах. Узніклі новыя сеткі ўзаемадапамогі і грамадскія ініцыятывы, арыентаваныя на падтрымку новых мігрантаў, захаванне беларускай культуры і сувязі паміж беларусамі ў розных рэгіёнах Францыі.<ref name="Fihel">Fihel A., Lesińska M. La guerre en Ukraine comme événement de reconfiguration des organisations diasporiques biélorusses // ''Ethnologie Française''. — 2025. — Vol. 55, № 3. — P. 171—186.</ref> Даследаванне беларускіх дыяспарных арганізацый у Францыі і Польшчы, апублікаванае ў 2025 годзе, паказала, што да 2022 года яны ўжо мелі арганізацыйны досвед дапамогі перамешчаным асобам. Пасля [[Расійскае ўварванне ва Украіну (з 2022)|расійскага ўварвання ва Украіну ў 2022 годзе]] частка іх дзейнасці была пераарыентавана на гуманітарную дапамогу і супрацоўніцтва з украінскімі грамадскімі ініцыятывамі.<ref name="Fihel"/> == Літаратура == * Папоўская Т. Беларуская эміграцыя міжваеннага перыяду ў Францыі і Аргенціне // ''Беларусіка = Albaruthenica''. — Мінск, 1992. — Кн. 2. — С. 173—181. * Папоўская Т. А. Беларускі хаўрус у Францыі // ''Беларуская энцыклапедыя: у 18 т.'' — Мінск: БелЭн, 1996. — Т. 2: Аршыца — Беларусцы. — С. 461. * Лялькоў І. Gallia Albaruthensie, або Пяць стагоддзяў беларускай прысутнасці ў Францыі // ''Спадчына''. — 1999. — № 2. * ''Месца выдання — Парыж: выбраныя старонкі часопіса «Моладзь» (1948—1954)''. — Мінск, 2004. * Waszczyńska K. Refugees, Soldiers, “DPs”. Belarusians in Western Europe in the Light of Correspondence with Liavon Rydleuski (1946–1947). Prolegomena // ''Studia Białorutenistyczne''. — 2023. — Vol. 17. — P. 27—44. * Fihel A., Lesińska M. La guerre en Ukraine comme événement de reconfiguration des organisations diasporiques biélorusses // ''Ethnologie Française''. — 2025. — Vol. 55, № 3. — P. 171—186. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Гл. таксама == * [[Беларуска-французскія адносіны]] * [[Хаўрус беларускай працоўнай эміграцыі]] {{Беларуская дыяспара}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуска-французскія адносіны]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара|Францыя]] [[Катэгорыя:Народы Францыі]] h8011z9anlkqjhk9wanihuy0tfy197n 0 814972 5202959 5201774 2026-09-20T23:13:31Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5202959 wikitext text/x-wiki '''Адалескарый''' — [[лічынка]]вая стадыя некаторых паразітных [[трэматоды|трэматод]]. Развіваецца ў [[навакольнае асяроддзе|навакольным асяроддзі]] з [[цэркарый|цэркарыя]], выдзеленага прамежкавымі гаспадарамі ([[малюскі|малюскамі]]). З [[вада|вадой]] ці кормам трапляе ў арганізм канчатковага гаспадара ([[пазваночныя]], [[чалавек]]), дзе развіваецца ў палаваспелую трэматоду. Стадыя адалескарыя ўласціва, напрыклад, цыклу развіцця пячоначнай двухвусткі — узбуджальніка [[фасцыялёз]]у. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Адалескарый|||}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-09-20}} [[Катэгорыя:Лічынкі]] q1hvtunmaty9ag6yry9yduckck3rlp3 0 814974 5203115 5201787 2026-09-21T09:43:13Z BasiliusNorr 164739 дапаўненне 5203115 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = Касцёл |Беларуская назва = Касцёл Святога Яна Хрысціцеля |Арыгінальная назва = |Выява = Śvisłač. Сьвіслач (1914).jpg |Подпіс выявы = Касцёл і званіца на фотаздымку з выдання Ф. Жыскара, 1914 год |Шырыня выявы = |Сучасны статус = не захаваўся |Краіна = Беларусь |Назва месцазнаходжання = Аграгарадок |Месцазнаходжанне = [[Свіслач (Асіповіцкі раён)|Свіслач]] |Канфесія = Рымска-каталіцкая царква |Епархія = [[Мінская дыяцэзія]], пазней [[Магілёўская архідыяцэзія]] |Ордэнская прыналежнасць = [[Францысканцы]] (з 1705) |Тып будынка = парафіяльны касцёл |Заснавальнік = [[Барбара Завіша|Барбара з Завішаў Незабытоўская]] |Заканчэнне будаўніцтва = 1786 |Сучасны стан = страчаны }} '''Касцёл Святога Яна Хрысціцеля''' ({{lang-la|ecclesia Svislocensis}}) — колішні драўляны рымска-каталіцкі парафіяльны касцёл у мястэчку [[Свіслач (Асіповіцкі раён)|Свіслач]] [[Бабруйскі павет|Бабруйскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] (цяпер аграгарадок у Асіповіцкім раёне [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]). Быў цэнтрам свіслацкай парафіі [[Бабруйскі дэканат|Бабруйскага дэканата]]. Парафія перастала дзейнічаць у 1930-я гады, касцёл не захаваўся. == Гісторыя == Каталіцкая абшчына ў Свіслачы склалася ў часы [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]: у 1705 годзе ў мястэчку заснавалі кляштар [[Францысканцы|францысканцаў]]<ref name="kulagin">{{Крыніцы/Каталіцкія храмы Беларусі (2008)|Свіслач|453}}</ref>. У XVIII стагоддзі Свіслач належала [[Завішы|Завішам]] герба «[[Лебедзь (герб)|Лебедзь]]», а пасля [[Ян Незабытоўскі|Незабытоўскім]] герба «Любіч»<ref name="kulagin" />. Драўляны касцёл пад тытулам Святога Яна Хрысціцеля збудавала ў 1786 годзе ўладальніца мястэчка [[Барбара Завіша|Барбара з Завішаў Незабытоўская]] — дачка старадубскага старосты [[Крыштаф Тэабальд Завіша|Крыштафа Тэабальда Завішы]] і ўдава новагародскага падкаморыя [[Ян Незабытоўскі|Яна Незабытоўскага]], пазней жонка мінскага кашталяна [[Шыман Забела (сын Антонія)|Шымана Забелы]], — яна ж уфундавала пробашчаў<ref name="nasze254">Żyskar F. J. [https://polona.pl/item-view/8ad20a47-6801-4f12-9155-90153723f8a6?page=15 ''Nasze kościoły''. T. 2: ''Djecezja mińska''. Z. 15: ''Dekanat ihumeński, Dekanat bobrujski'']. — Warszawa — Petersburg, 1914. — S. 254.</ref>. Штогадовыя даведнікі архідыяцэзіі называюць фундатарку ўжо па яе другім мужу — «генеральшею Варварою Забѣлло» на 1901 год і ''Barbarae Zabiełło'' на 1912 і 1917 гады<ref name="dir1901">{{Артыкул|спасылка=https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/8404/content|загаловак=Directorium Divini Officii et Missarum pro Archidioecesi Mohiloviensi nec non pro Dioecesi Minscensi in annum Domini 1901|год=1900|выдавецтва=Typis Joseph Zawadzki|мова=ru}}</ref><ref name="dir1912">{{Артыкул|спасылка=https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/8405/content|загаловак=Directorium Divini Officii et Missarum pro Archidioecesi Mohiloviensi nec non pro Dioecesi Minscensi in annum Domini 1912|год=1911|выдавецтва=Typis Joseph Zawadzki|мова=la}}</ref><ref name="dir1917">{{Артыкул|спасылка=https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/8407/content|загаловак=Directorium Divini Officii et Missarum pro Archidioecesi Mohiloviensi nec non pro Dioecesi Minscensi in annum Domini 1917|год=1916|выдавецтва=Typis Joseph Zawadzki|мова=la}}</ref>. ''Directorium'' на 1843 год падае Свіслач як парафію [[Бабруйскі дэканат|Бабруйскага дэканата]] [[Мінская дыяцэзія|Мінскай дыяцэзіі]], адміністратарам якой быў [[Дамініканцы|дамініканец]] Андрэй Давейка<ref name="dir1843">{{Cite web|url=https://petergen.com/bovkalo/sp/minsk1843.html|title=Список католического духовенства Минской епархии на 1843 г.|website=petergen.com|lang=ru}}</ref>. Пасля смерці пробашча Тамаша Багінскага ў 1879 годзе парафія сямнаццаць гадоў заставалася без уласнага душпастыра, хоць налічвала больш за дзве тысячы вернікаў<ref name="nasze254" />. У 1901 годзе для касцёла склалі праект прыбудовы закрысціі<ref name="nhab">Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі (НГАБ). Ф. 299. Воп. 5. Спр. 1738.</ref>. Паводле штогадовых даведнікаў, парафія налічвала 2893 вернікі на 1901 год, 2583 на 1912-ы і 2600 на 1917-ы; касцёл адносіўся да 5-га класа<ref name="dir1901" /><ref name="dir1912" /><ref name="dir1917" />. У нарысе, напісаным у 1906 годзе, [[Аляксандр Ельскі]] падаваў каля 3000 вернікаў<ref name="jelski">{{Артыкул|аўтар=Ельскі А.|загаловак=Нарыс па гісторыі Мінскай дыяцэзіі|спасылка=https://media.catholic.by/nv/n104/art4.htm|выданне=Наша вера|год=2023|нумар=2(104)}} Пераклад з польскай мовы Наталлі Мазоўкі.</ref>. Філіяй парафіі быў Халуйск з драўляным касцёлам Укрыжаванага Пана нашага Езуса Хрыста, збудаваным у 1797 годзе коштам айцоў-езуітаў, а капліцы стаялі ў [[Лочын|Лочыне]] і [[Казімірова (Асіповіцкі раён)|Казіміраве]]<ref name="nasze254" /><ref name="dir1912" />. Парафія была вялікая, а вернікі жылі раскідана, таму пробашч трапляў у аддаленыя капліцы рэдка. Капліцу ў Казіміраве, за 15 вёрст ад мястэчка, збудавалі на могілках коштам парафіян у 1906 годзе; у 1906—1911 гадах пробашч Казімір Кедржынскі і бабруйскі дэкан Ян Красоўскі вялі пра службы ў ёй лацінскую перапіску<ref name="rgia1">Расійскі дзяржаўны гістарычны архіў (РДГА). Ф. 826. Воп. 1. Спр. 1683. Арк. 1—8.</ref>. У студзені 1916 года жыхары Казімірова і суседніх ваколіц прасілі магілёўскага арцыбіскупа-мітрапаліта прыслаць да іх ксяндза з эвакуяваных дыяцэзій, скардзячыся, што свіслацкі касцёл стаў для іх амаль недаступны праз наплыў вайскоўцаў, расквартаваных у наваколлі<ref name="rgia12">РДГА. Ф. 826. Воп. 1. Спр. 1683. Арк. 10—11, 12 і адв., 13.</ref>. Рапартам ад 5 красавіка 1916 года пробашч Ян Сянкевіч адказаў, што асобны святар лішні: сродкаў на яго ўтрыманне няма, а самі жыхары ад утрымання на ўласны кошт адмовіліся<ref name="rgia9">РДГА. Ф. 826. Воп. 1. Спр. 1683. Арк. 9.</ref>. Апошні раз парафія згадваецца ў ''Elenchus'' Мінскай дыяцэзіі на 1922 год — у раздзеле парафій той часткі дыяцэзіі, што «занята бальшавікамі (максімалістамі) з 1920 года»; яе адміністратар ксёндз Тэадор Рылло абслугоўваў адначасова Свіслач і Бабруйск<ref name="elenchus1922">{{Cite web|url=https://petergen.com/bovkalo/sp/minsk1922.html|title=Католическое духовенство Минской епархии на 1922 г.|website=petergen.com|lang=la}} Публікацыя тэксту: ''Elenchus ecclesiarum et cleri saecularis ac regularis dioecesis Minscensis pro anno Domini 1922'' // ''Ordo divini officii et missarum in dioecesi Minscensi pro anno Domini 1922''. — Vilnae, 1922. — P. 49—86.</ref>. Аналітычная запіска партыйнай камісіі для Бюро ЦК КП(б)Б ад 21 жніўня 1937 года, складзеная паводле звестак НКУС, адносіла Свіслач Асіповіцкага раёна да мясцін, адкуль святары былі прымусова выгнаны і арыштаваны, але дзе вернікі працягвалі самі збірацца на малітву<ref name="sialickaja">{{Артыкул|аўтар=Сяліцкая Л.|загаловак=Як зачынялі касцёлы. Хроніка ваяўнічага атэізму ў дакументах 1937 года|спасылка=https://media.catholic.by/nv/n44/art15.htm|выданне=Наша вера|год=2008|нумар=2(44)}}</ref>. Касцёл не захаваўся і залічаны да страчанай спадчыны Свіслачы<ref name="kulagin" />. == Архітэктура == На фотаздымку, змешчаным у выданні Ф. Жыскара (1914), касцёл паказаны як драўляны двухвежавы храм: на галоўным фасадзе дзве вежы, завершаныя невялікімі купаламі з крыжамі, паміж імі франтон таксама з крыжам. Побач з касцёлам стаяла асобная драўляная званіца слупавай канструкцыі пад чатырохсхільным дахам<ref name="nasze254" />. Архіўны праект прыбудовы закрысціі 1901 года паказвае сцены, ашаляваныя вертыкальнай дошкай, двухсхільны дах і зруб прыбудовы<ref name="nhab" />. <gallery mode="packed" heights="200px"> Śvisłač. Сьвіслач (1914).jpg|Касцёл і званіца, 1914 год Śvisłač. Сьвіслач (1901).jpg|Праект прыбудовы закрысціі, 1901 год Śvisłač. Сьвіслач (1901) (2).jpg|Праект прыбудовы закрысціі, 1901 год </gallery> == Пробашчы == Спіс няпоўны: звесткі за час ад пабудовы касцёла ў 1786 годзе да 1840-х гадоў не выяўлены. Большасць вядомых святароў мелі статус не пробашча, а адміністратара парафіі. {| class="wikitable" ! Гады !! Святар !! Заўвагі |- | 1843 || Андрэй Давейка ({{lang-la|Andreas Dowejko}}) || адміністратар парафіі, [[Дамініканцы|дамініканец]] (''Ordinis Praedicatorum'')<ref name="dir1843" /> |- | да 1879 || Тамаш Багінскі ({{lang-pl|Tomasz Bagiński}}) || пробашч; памёр у 1879 годзе<ref name="nasze254" /> |- | 1879 — каля 1898 || ''вакансія'' || парафія сямнаццаць гадоў не мела ўласнага душпастыра, хоць налічвала больш за дзве тысячы вернікаў<ref name="nasze254" /> |- | каля 1898 — пасля 1912 || Казімір Кедржынскі ({{lang-pl|Kazimierz Kiedrzyński}}) || адміністратар парафіі; Ф. Жыскар характарызаваў яго як ціхага і працавітага святара, які падняў занядбаную парафію і зруйнаваную плябанію; паводле ''Elenchus'' на 1922 год, памёр у 1921 годзе ў [[Ракаў|Ракаве]]<ref name="nasze254" /><ref name="dir1901" /><ref name="dir1912" /><ref name="rgia1" /><ref name="elenchus1922" /> |- | 1916—1917 || Ян Сянкевіч ({{lang-la|Joannes Sienkiewicz}}) || адміністратар парафіі; раней служыў вікарыем у Бабруйску<ref name="rgia9" /><ref name="dir1917" /><ref name="nv61">{{Артыкул|аўтар=Маліноўскі В.|загаловак=…Толькі касцёл|спасылка=https://media.catholic.by/nv/n61/art9.htm|выданне=Наша вера|год=2012|нумар=3(61)}}</ref> |- | 1921—1922 || Тэадор Рылло ({{lang-pl|Teodor Ryłło}}; 1884—1950) || адміністратар, абслугоўваў адначасова Бабруйск і Свіслач; высвечаны ў 1910 годзе, пазней зняволены ў [[ГУЛАГ]]у<ref name="elenchus1922" /><ref name="nv61" /> |} Імёны святароў, якія абслугоўвалі парафію пасля 1922 года, невядомыя: паводле дакументаў 1937 года, іх прымусова выгналі і арыштавалі<ref name="sialickaja" />. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Каталіцкія храмы Беларусі (2008)}} * Żyskar F. J. ''Nasze kościoły… T. 2: Djecezja mińska. Z. 15: Dekanat ihumeński, Dekanat bobrujski''. — Warszawa — Petersburg, 1914. == Спасылкі == {{Commonscat|Catholic church in Svislač, Asipovičy District}} [[Катэгорыя:Храмы Асіповіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Колішнія касцёлы Магілёўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Францысканскія кляштары Беларусі]] loqb2h9qoya6hh74ok44vom4k6sy09i 0 814975 5202960 5201794 2026-09-20T23:13:40Z KrBot 24355 + {{тупіковы артыкул}} 5202960 wikitext text/x-wiki {{хв|выпадкова не выдаліў пры пераносе}} {{тупіковы артыкул|date=2026-09-20}} quikn8zsc0deg189e57kbopebe9p38o 0 814987 5202958 5201882 2026-09-20T23:13:06Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5202958 wikitext text/x-wiki {{Мастак}}'''Антон Ігнатавіч Залескі''' ([[15 лютага]] [[1824]] - [[4 кастрычніка]] [[1885]], [[Фларэнцыя]]) - мастак, адзін з удзельнікаў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—64 у Польшчы, Беларусі і Літве]].<ref>[[Беларуская энцыклапедыя]]: у 18 т. – Мінск, 1998. – Т. 6. – С. 513.</ref><ref>[[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]: у 6 т. – Мінск, 1996. – Т. 3. – С. 399.</ref> == Біяграфія == З заможных дваран Трокскага павета. Адукацыю атрымаў у Вільні і Варшаве, жывапісу вучыўся ў Вене і Фларэнцыі. Падарожнічаў. З 1847 года на радзіме. Працаваў як мастак-графік, ілюстраваў творы Адама Міцкевіча, Т.​Ленартовіча, А.​Мальчэўскага, І.​Ходзькі і інш. Член Віленскай археалагічнай камісіі. Да паўстання валодаў маёнткам Касцюшышкі Троцкага павета. У 1862 прыхільнік «чырвоных», увайшоў у [[Літоўскі правінцыйны камітэт|Літоўскі правінцыяльны камітэт]], дзе разам з [[Кастусь Каліноўскі|Канстанцінам Каліноўскім]] рыхтаваў паўстанне. 26 студзеня 1863 арыштаваны і "за злачынныя намеры ў цяперашнім польскім мецяжы" высланы ў Вяцкую губерню. Яго маёмасць на падставе распараджэння віленскага губернатара падлягала секвестру. З 1867 у Варшаве, потым за мяжой. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-09-20}} {{DEFAULTSORT: Zaleski Antoni}} [[Катэгорыя:Мастакі Літвы]] [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў]] [[Катэгорыя:Мастакі Польшчы]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] 3nz5iyc4al19xvk1us22vkqjacnt1gz 0 815000 5202957 5201988 2026-09-20T23:12:46Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5202957 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Данкерк'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|11|Нью-Ёрк|||}} — карта штата Нью-Ёрк</ref> ({{lang-en|Dunkirk}}) — горад у акрузе Чаўтакуа, [[Нью-Ёрк (штат)|штат Нью-Ёрк]]. Мяжуе з возерам [[Эры (возера)|Эры]] на поўначы. На поўдні мяжуе з вёскай Фрэдонія, а на ўсходзе і захадзе — з невялікім аднайменным горадам. Самы заходні горад штата Нью-Ёрк. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Самюэль Гопкінс Адамс]], амерыканскі пісьменнік == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-09-20}} [[Катэгорыя:Гарады штата Нью-Ёрк]] dk7n6r02381l6e9gwutnmjbk36kld3p 0 815008 5202910 5202041 2026-09-20T20:25:04Z JerzyKundrat 174 /* Гл. таксама */ 5202910 wikitext text/x-wiki '''Беларусы Азербайджана''' — беларуская этнічная супольнасць у [[Азербайджан]]е. Яе фарміраванне звязана з перасяленнем выхадцаў з беларускіх зямель на [[Каўказ]] у часы [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], а найбольшы колькасны рост адбываўся ў савецкі перыяд. Галоўным гістарычным цэнтрам пражывання беларусаў быў [[Баку]].<ref name="zeynalova">{{cite web |url=https://multiculturalism.preslib.az/ru_others-nqr8UTN3Mx.html |title=Из истории мультикультурализма в Азербайджане |author=Зейналова С. |publisher=Президентская библиотека Управления делами Президента Азербайджанской Республики |date=2016-01-28 |language=ru |accessdate=2026-09-18 }}</ref> Паводле [[Перапіс насельніцтва СССР (1989)|перапісу насельніцтва СССР 1989 года]], у Азербайджанскай ССР жылі 7833 беларусы — найбольшая колькасць, зафіксаваная савецкімі перапісамі ў рэспубліцы.<ref name="census1989">{{cite web |url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=7 |title=Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по республикам СССР |website=Демоскоп Weekly |language=ru |accessdate=2026-09-18 }}</ref> [[Файл:Baku Skyline qiz qalasi.jpg|міні|[[Баку]] — галоўны гістарычны цэнтр беларускай прысутнасці ў Азербайджане]] == Гісторыя == === XIX — пачатак XX стагоддзя === Прыкметная міграцыя насельніцтва з еўрапейскай часткі Расійскай імперыі на тэрыторыю сучаснага Азербайджана ўзмацнілася ў другой палове XIX стагоддзя. Хуткае развіццё [[Нафтавая прамысловасць Азербайджана|нафтавай прамысловасці Баку]] прыцягвала ў горад спецыялістаў, служачых і рабочых з розных рэгіёнаў імперыі, у тым ліку з беларускіх губерняў.<ref name="zeynalova"/> У гэты перыяд беларусы яшчэ не ўтваралі шматлікай і выразна арганізаванай нацыянальнай супольнасці. Асноўным месцам іх канцэнтрацыі стаў Баку — адзін з найбуйнейшых прамысловых цэнтраў Паўднёвага Каўказа.<ref name="zeynalova"/> === Савецкі перыяд === Першыя поўныя перапісныя даныя пра колькасць беларусаў у Азербайджане дае [[Перапіс насельніцтва СССР (1926)|перапіс насельніцтва СССР 1926 года]]. У Азербайджанскай ССР было зарэгістравана 2867 беларусаў, з іх 2510 жылі ў гарадскіх паселішчах, а 357 — у сельскай мясцовасці.<ref name="census1926">{{cite web |url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_26.php?reg=2275 |title=Всесоюзная перепись населения 1926 года. Национальный состав населения по регионам республик СССР |website=Демоскоп Weekly |language=ru |accessdate=2026-09-18 }}</ref> Такім чынам, беларуская супольнасць ужо ў 1920-я гады мела пераважна гарадскі характар. Паводле [[Перапіс насельніцтва СССР (1939)|перапісу 1939 года]], у Азербайджанскай ССР жылі 1472 беларусы.<ref name="census1939">{{cite web |url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_39.php?reg=5 |title=Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения по республикам СССР |website=Демоскоп Weekly |language=ru |accessdate=2026-09-18 }}</ref> У самім Баку было зарэгістравана 574 беларусы.<ref>{{cite web |url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_39_ra.php?reg=679 |title=Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения районов, городов и крупных сёл союзных республик СССР: Баку |website=Демоскоп Weekly |language=ru |accessdate=2026-09-18 }}</ref> У пасляваенны перыяд колькасць беларусаў зноў пачала расці. У 1959 годзе ў Азербайджанскай ССР жылі 4284 беларусы, з іх 3557 — у гарадах і 727 — у сельскай мясцовасці.<ref name="census1959">{{cite web |url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_59.php?reg=7 |title=Всесоюзная перепись населения 1959 года. Городское и сельское население республик СССР по полу и национальности |website=Демоскоп Weekly |language=ru |accessdate=2026-09-18 }}</ref> У 1970 годзе іх колькасць павялічылася да 4929 чалавек, прычым 4652 з іх жылі ў гарадах.<ref name="census1970">{{cite web |url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_70.php?reg=7 |title=Всесоюзная перепись населения 1970 года. Городское и сельское население республик СССР по полу и национальности |website=Демоскоп Weekly |language=ru |accessdate=2026-09-18 }}</ref> Паводле перапісу 1979 года, у рэспубліцы жылі 4782 беларусы, з якіх 4609 былі гарадскімі жыхарамі.<ref name="census1979">{{cite web |url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_79.php?reg=7 |title=Всесоюзная перепись населения 1979 года. Городское и сельское население республик СССР по полу и национальности |website=Демоскоп Weekly |language=ru |accessdate=2026-09-18 }}</ref> Да 1989 года колькасць беларусаў узрасла да 7833 чалавек.<ref name="census1989"/> === Колькасць паводле перапісаў === {| class="wikitable sortable" |+ Колькасць беларусаў у Азербайджане паводле перапісаў насельніцтва ! Год перапісу ! Колькасць беларусаў ! Гарадское насельніцтва ! Сельскае насельніцтва |- | 1926 | 2867<ref name="census1926"/> | 2510 | 357 |- | 1939 | 1472<ref name="census1939"/> | — | — |- | 1959 | 4284<ref name="census1959"/> | 3557 | 727 |- | 1970 | 4929<ref name="census1970"/> | 4652 | 277 |- | 1979 | 4782<ref name="census1979"/> | 4609 | 173 |- | 1989 | 7833<ref name="census1989"/> | — | — |} Перапісныя даныя паказваюць, што на працягу большай часткі савецкага перыяду беларусы Азербайджана былі пераважна гарадской групай. У 1979 годзе больш за 96 % беларусаў рэспублікі жылі ў гарадскіх паселішчах.<ref name="census1979"/> Пасля распаду СССР колькасць выхадцаў з іншых былых саюзных рэспублік у Азербайджане істотна змяншалася ў выніку міграцыйных працэсаў. У зводных табліцах этнічнага складу насельніцтва Азербайджана паводле перапісаў 1999 і 2009 гадоў беларусы асобным радком не вылучаюцца і ўваходзяць у групу іншых нацыянальнасцей, таму гэтыя табліцы не дазваляюць вызначыць дакладную колькасць беларусаў.<ref name="ethnicstructure">{{cite web |url=https://www.demoscope.ru/weekly/2017/0723/tema02.php |title=Этническая структура населения Азербайджана |author=Сахвадзе А. Ш. |website=Демоскоп Weekly |issue=723—724 |date=2017 |language=ru |accessdate=2026-09-18 }}</ref> == Культурнае і адукацыйнае жыццё == У XXI стагоддзі адной з форм прысутнасці беларускай культуры ў Азербайджане стала супрацоўніцтва ўстаноў вышэйшай адукацыі дзвюх краін. 15 мая 2024 года ў [[Азербайджанскі ўніверсітэт моў|Азербайджанскім універсітэце моў]] у Баку быў створаны Цэнтр беларускай мовы і культуры.<ref name="aul">{{cite web |url=https://adu.edu.az/en/bim/Centers/blcc/ |title=Belarusian Language and Culture Center |publisher=Azerbaijan University of Languages |language=en |accessdate=2026-09-18 }}</ref> [[Файл:Azerbaijan University of Languages new.jpg|міні|[[Азербайджанскі ўніверсітэт моў]], дзе ў 2024 годзе быў створаны Цэнтр беларускай мовы і культуры]] Цэнтр быў адкрыты ў межах супрацоўніцтва Азербайджанскага ўніверсітэта моў з [[Мінскі дзяржаўны лінгвістычны ўніверсітэт|Мінскім дзяржаўным лінгвістычным універсітэтам]]. Яго мэтамі вызначаны папулярызацыя беларускай мовы, традыцый і культуры, развіццё міжкультурных сувязей, акадэмічнага абмену і сумесных навуковых даследаванняў.<ref name="aul"/> У дзейнасць цэнтра ўваходзяць навуковыя семінары, канферэнцыі, круглыя сталы, лекцыі, выставы, майстар-класы, кінапаказы і іншыя адукацыйныя і культурныя мерапрыемствы. Цэнтр супрацоўнічае з [[Пасольства Беларусі ў Азербайджане|Пасольствам Беларусі ў Азербайджане]], а таксама імкнецца развіваць сувязі з беларускімі адукацыйнымі, навуковымі і культурнымі ўстановамі.<ref name="aul"/> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Гл. таксама == * [[Беларуска-азербайджанскія адносіны]] {{Беларуская дыяспара}} [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара|Азербайджан]] [[Катэгорыя:Народы Азербайджана]] [[Катэгорыя:Беларуска-азербайджанскія адносіны]] 8xr0thxtgl2rla60umct1td8uua9lk1 0 815009 5202956 5202061 2026-09-20T23:12:34Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5202956 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Аднарог (значэнні)}} [[Файл:Licorne 1814.jpg|thumb|Аднарог (1814)]] '''Аднарог''' — старажытная руская артылерыйская гладкаствольная [[гармата]]. Аднарог — [[пішчаль]]-інрог, адліты ў 1757 годзе. У 1757—59 гадах распрацавана некалькі ўзораў аднарогу, якія мелі ствалы 7,5—12,5 калібра з ядрамі 1,8—40 кг. 246-міліметровы аднарог страляў на адлегласць да 4 км ядрамі, разрыўнымі і запальнымі [[граната]]мі, [[бомба]]мі і [[карцеч]]чу. Быў на ўзбраенні рускай артылерыі больш за 100 гадоў (да стварэння наразных гармат). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Аднарог|||}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-09-20}} [[Катэгорыя:Гаўбіцы]] c5s354takpngwbipd9h89sg7b0yn3ly 0 815012 5202955 5202066 2026-09-20T23:12:31Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5202955 wikitext text/x-wiki {{Ваеннае збудаванне | назва = Гожскі палігон | арыгінальная назва = | выява =Map of the Hoza military polygon borders (2024).jpg | подпіс =Схема межаў Гожскага палігона. 2024 г. | размяшчэнне = [[Гродзенскі раён]], [[Гродзенская вобласць]], [[Беларусь]] | прыналежнасць = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | тып = [[Ваенны палігон]] | каардынаты = | плошча = 791,5 га (зона бяспекі) | сучасны стан = Дзеючы | уладальнік = [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь]] | у кіраванні = [[6-я асобная гвардзейская механізаваная брыгада (Беларусь)|6-я асобная гвардзейская механізаваная брыгада]] }} '''Го́жскі паліго́н''' (афіцыйна — ''палігон «Гожскі» 6-й асобнай гвардзейскай механізаванай брыгады'') — вайсковы вучэбны аб’ект [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь]], размешчаны ў [[Гродзенскі раён|Гродзенскім раёне]] паблізу аграгарадка [[Гожа]] і [[Беларуска-літоўская граніца|беларуска-літоўскай мяжы]]. Палігон знаходзіцца ў зоне непасрэднай блізкасці да [[Сувалкаўскі калідор|Сувалкаўскага калідора]], з-за чаго з’яўляецца аб’ектам пільнай увагі з боку разведкі краін [[НАТА]]<ref name="bb">{{cite web|url=https://bb.lv/statja/v-mire/2026/09/16/belarus-nacala-voennye-uceniia-vozle-granic-polsi-i-litvy|title=Беларусь начала военные учения возле границ Польши и Литвы|publisher=BB.LV|date=2026-09-16|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref><ref name="lrt">{{cite web|url=https://www.lrt.lt/ru/novosti/17/2401161/rassledovanie-rossiiskie-bazy-na-granitse-s-litvoi-diversanty-i-gotoviashchiisia-sabotazh|title=Расследование. Российские базы на границе с Литвой: диверсанты и готовящийся саботаж|publisher=LRT|date=2024-10-30|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref>. == Гісторыя і інфраструктура == Назва палігона паходзіць ад найбліжэйшага населенага пункта — [[Гожа|Гожы]]<ref name="sb2009">{{cite web|url=https://www.sb.by/articles/dolgiy-vek-gozhi.html|title=Долгий век Гожи|publisher=СБ. Беларусь сегодня|date=2009-07-17|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref>. Яшчэ ў савецкія часы гэты аб’ект меў статус ваеннага палігона саюзнага значэння. Да 2013 года палігон уяўляў сабой пераважна пясчаную тэрыторыю, аднак напярэдадні сумесных беларуска-расійскіх стратэгічных вучэнняў «[[Захад-2013]]» ён быў маштабна рэканструяваны ў рэкордна кароткія тэрміны — усяго за адзін месяц. На тэрыторыі вайсковай часці быў пакладзены новы асфальт, заменены ліхтары, а на месцы старога фантана пабудаваны новы з граніту. Таксама была праведзена рэканструкцыя штаба, гасцініцы і салдацкай сталовай, абноўлены вучэбны корпус, а ля брамы ўсталявалі пастамент з баявой машынай пяхоты [[БМП-2]]. За аператыўную працу будаўнікоў асабіста падзякаваў тагачасны міністр абароны Рэспублікі Беларусь генерал-лейтэнант [[Юрый Віктаравіч Жадобін|Юрый Жадобін]]<ref name="vgr2013">{{cite web|url=https://vgr.by/2013/09/26/news-grodno-zapad-2013/|title=После учений Гожский полигон превратился в образцово–показательный|publisher=Вечерний Гродно|date=2013-09-26|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref>. У снежні 2024 года, згодна са спадарожнікавымі здымкамі сістэмы [[Planet Labs]], на паўночна-заходнім краі палігона, усяго за шэсць кіламетраў ад мяжы з Літвой і на захад ад дарогі да [[Пагранічны пункт «Прывалка»|пагранічнага пункта «Прывалка»]], былі выкапаныя новыя маштабныя [[акопы]] для пяхоты і тэхнікі. Траншэя мела даўжыню 340 метраў і шырыню ад 5 да 7 метраў, што дазваляе свабодна праходзіць танкам. Адзначалася, што дадзеныя ўмацаванні былі створаны па-за афіцыйнымі межамі палігона, на тэрыторыі рэспубліканскага [[Гродзенская пушча|ландшафтнага заказніка «Гродзенская пушча»]]<ref name="svaboda">{{cite web|url=https://ru.krymr.com/a/news-franitsa-okopy-belarus-litva/33279480.html|title=Возле белорусско-литовской границы появились военные окопы|publisher=Радыё Свабода / Крым.Рэаліі|date=2025-01-17|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref>. == Вайсковыя вучэнні і дзейнасць == Гожскі палігон з’яўляецца асноўнай базай для правядзення вучэбна-баявых мерапрыемстваў [[6-я асобная гвардзейская механізаваная брыгада (Беларусь)|6-й асобнай гвардзейскай механізаванай брыгады]] [[Заходняе аператыўнае камандаванне|Заходняга аператыўнага камандавання]] (ЗАК). Падчас палявых выхадаў на палігоне праводзяцца маштабныя лагерныя зборы ракетных войск і артылерыі, адпрацоўваецца паражэнне мішэняў і ўзаемадзеянне розных родаў войск. Улічваючы вопыт сучасных узброеных канфліктаў, асаблівая ўвага на занятках надаецца барацьбе з беспілотнымі лятальнымі апаратамі (БПЛА), устаноўцы мінна-выбуховых загарод, а таксама дзеянням малых тактычных груп у лесе і пры штурме будынкаў і акопаў<ref name="ctv">{{cite web|url=https://ctv.by/news/obshestvo/na-gozhskom-poligone-voennosluzhashie-6-j-mehanizirovannoj-brigady-ottachivayut-navyki-oborony|title=На Гожском полигоне военнослужащие 6-й механизированной бригады оттачивают навыки обороны|publisher=СТБ|date=2026-01-31|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref><ref name="sb2025">{{cite web|url=https://www.sb.by/articles/na-poligone-gozhskiy-voennye-otrabatyvayut-protivodeystvie-bespilotnikam-i-deystviya-malykh-taktiche.html|title=На полигоне Гожский военные отрабатывают противодействие беспилотникам и действия малых тактических групп|publisher=СБ. Беларусь сегодня|date=2025-01-15|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref>. У вучэннях рэгулярна задзейнічаюцца самаходныя ўстаноўкі [[2С5 «Гіяцынт-С»|2С5 «Гіяцынт»]], буксіруемыя гарматы [[2А65 «Мста-Б»]], самаходныя ўстаноўкі [[2С1 «Гваздзік»]] і [[2С3 «Акацыя»]], а таксама рэактыўныя сістэмы залпавага агню [[БМ-21 Град|БМ-21 «Град»]]<ref name="belta25">{{cite web|url=https://belta.by/society/view/sobranno-i-slazhenno-na-gozhskom-poligone-prohodit-lagernyj-sbor-raketnyh-vojsk-i-artillerii-zok-695157-2025/|title=Собранно и слаженно. На Гожском полигоне проходит лагерный сбор ракетных войск и артиллерии ЗОК|publisher=БЕЛТА|date=2025-02-11|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref>. Рэгулярна на палігоне праходзяць буйныя тактычныя, стратэгічныя і міжнародныя манеўры: * '''2013 год''': Сумесныя стратэгічныя вучэнні «Захад-2013», за якімі назіралі прэзідэнты Беларусі і Расіі [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] і [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзімір Пуцін]]. Адпрацоўвалася знішчэнне ўмоўных тэрарыстычных груп з прыцягненнем авіяцыі (верталётаў [[Мі-8]] і самалётаў [[Су-27]])<ref name="vgr2013" />. * '''2019 год''': Збор ваенных інжынераў з васьмі краін-удзельніц [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]] па вызваленні вучэбнага населенага пункта ва ўмовах мінных палёў<ref name="cis">{{cite web|url=https://eccis.org/news/11442/voennye-inzenery-stran-sng-sobralis-na-gozskom-poligone|title=Военные инженеры стран СНГ собрались на Гожском полигоне|publisher=Выканаўчы камітэт СНД|date=2019-06-13|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref>. * '''2021 год''': У рамках праверкі сіл рэагавання Саюзнай дзяржавы адбылася высадка сумеснага тактычнага паветранага дэсанта сіл спецыяльных аперацый Беларусі і паветрана-дэсантных войскаў Расіі з выкарыстаннем самалётаў [[Іл-76]]<ref name="nn2021">{{cite web|url=https://nashaniva.com/280425|title=На палігоне «Гожскі» пад Гродна высадзіўся дэсант сіл спецаперацый Беларусі і Расіі|publisher=Наша Ніва|date=2021-11-12|lang=be|accessdate=2026-09-18}}</ref>. * '''2023 год''': Падчас раптоўнай праверкі баявой гатоўнасці беларускія вайскоўцы адпрацоўвалі тактычныя эпізоды пад прыкрыццём баявых верталётаў [[Мі-24]] і штурмавікоў [[Су-25]]. Вялікую ролю ў навучанні адыграў вопыт інструктараў расійскай [[Група Вагнера|ПВК «Вагнер»]]<ref name="voran">{{cite web|url=https://www.voran.by/news/vlast/na-poligone-gozhskiy-proshla-planovaya-proverka-sostoyaniya-boegotovnosti-vooruzhennykh-sil-respubli.html|title=На полигоне «Гожский» прошла плановая проверка состояния боеготовности Вооруженных Сил|publisher=Воранаўская газета|date=2023-10-18|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref>. У жніўні прайшлі вучэнні з улікам вопыту вайны ва Украіне<ref name="oboz23">{{cite web|url=https://www.obozrevatel.com/belarus/belarus-nachala-voennyie-ucheniya-bliz-granits-s-litvoj-i-polshej-hochet-ispolzovat-opyit-svo-foto.htm|title=Беларусь начала военные учения близ границ с Литвой и Польшей: хочет использовать "опыт "СВО"|publisher=Obozrevatel|date=2023-08-07|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref>. * '''2025 год''': У студзені і лютым прайшлі тактычныя зборы камандзіраў і лагерны збор трох вайсковых часцей: 111-й гвардзейскай артылерыйскай брыгады, 350-й і 841-й груп артылерыі<ref name="sb2025" /><ref name="belta25" />. У жніўні праведзена ротнае тактычнае вучэнне 6-й механізаванай брыгады па манеўранай абароне з выкарыстаннем беспілотнікаў<ref name="ctv25">{{cite web|url=https://ctv.by/news/obshestvo/na-gozhskom-poligone-prohodit-rotnoe-takticheskoe-uchenie-s-bojcami-mehanizirovannoj-brigady|title=На Гожском полигоне проходит ротное тактическое учение с бойцами механизированной бригады|publisher=СТБ|date=2025-08-21|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref>. * '''2026 год''': У жніўні прайшлі маштабныя танкавыя заняткі на мадэрнізаваных танках [[Т-72Б]], за якімі назіраў міністр абароны [[Віктар Генадзевіч Хрэнін|Віктар Хрэнін]]<ref name="tvgrodno">{{cite web|url=https://www.tvgrodno.by/news/masshtabnye-tankovye-zanyatiya-proshli-na-poligone-gozhskiy-za-khodom-ucheniy-nablyudal-viktor-khrenin|title=Масштабные танковые занятия прошли на полигоне «Гожский»: за ходом учений наблюдал Виктор Хренин|publisher=Тэлерадыёкампанія Гродна|date=2026-08-19|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref>. З 15 па 18 верасня адбылося маштабнае камандна-штабное вучэнне войскаў Заходняга аператыўнага камандавання пад кіраўніцтвам начальніка Генеральнага штаба. Адпрацоўваліся пытанні прыкрыцця дзяржаўнай мяжы, забеспячэння ваеннага становішча, барацьбы з дыверсійна-разведвальнымі групамі і беспілотнікамі. Гэтыя вучэнні выклікалі значны рэзананс і ўвагу з боку краін НАТА (у прыватнасці, Літвы і Польшчы) з-за блізкасці палігона да Сувалкаўскага калідора<ref name="bb" /><ref name="mezha">{{cite web|url=https://mezha.net/eng/news/6aaf0b2c_belarus_holds_military_drills/|title=Belarus Holds Military Drills Near Poland and Lithuania as Minsk Denies Offensive Plans|publisher=Mezha.net|date=2026-09-17|lang=en|accessdate=2026-09-18}}</ref>. Акрамя таго, палігон выкарыстоўваецца для штогадовых збораў па тэрытарыяльнай абароне для кіраўнікоў мясцовых выканаўчых камітэтаў з удзелам кіраўніцтва Міністэрства абароны і Дзяржаўнага сакратарыята Савета бяспекі. Дзяржсакратар Савета бяспекі [[Аляксандр Рыгоравіч Вальфовіч|Аляксандр Вальфовіч]] адзначаў важнасць такіх мерапрыемстваў<ref name="grn2021">{{cite web|url=https://grodnonews.by/news/vlast/pod_grodno_prokhodit_sbor_rukovoditeley_mestnykh_ispolkomov_.html|title=На Гожском полигоне под Гродно проходит сбор руководителей местных исполкомов|publisher=Гродзенская праўда|date=2021-02-18|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref>: {{цытата|Ваенна-палітычная абстаноўка ў свеце сёння няпростая. Некаторыя заходнія палітыкі, на дагоду сваіх геапалітычных інтарэсаў, спрабуюць развязаць на тэрыторыі сумежных краін розныя ўзброеныя канфлікты... Таму пытанні ваеннай і нацыянальнай бяспекі ў дзяржаве стаяць на першым месцы.{{арыгінальны тэкст|ru|Военно-политическая обстановка в мире сегодня непростая. Некоторые западные политики, в угоду своих геополитических интересов, пытаются развязать на территории сопредельных стран различные вооруженные конфликты... Поэтому вопросы военной и национальной безопасности в государстве стоят во главе угла.}}}} == Зоны бяспекі == Юрыдычны статус, дакладныя каардынаты межаў палігона і яго зон бяспекі вызначаны Пастановай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь № 20 ад 12 студзеня 2024 года<ref name="sovmin">{{cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=C22400020|title=Постановление Совета Министров Республики Беларусь 12 января 2024 г. № 20 Об обеспечении деятельности полигонов и войсковых стрельбищ|publisher=Нацыянальны прававы Інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь|date=2024-01-19|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref>. Агульная плошча зоны бяспекі Гожскага палігона складае 791,5 гектара. Яна ахоплівае асобныя кварталы [[Гродзенскае лясніцтва|Гродзенскага]], [[Гожскае лясніцтва|Гожскага]] і [[Ваеннае лясніцтва|Ваеннага]] лясніцтваў. Па перыметры ўстанаўліваюцца папераджальныя знакі і пракладваюцца мінералізаваныя супрацьпажарныя палосы шырынёй не менш за 30 метраў. У межах зон бяспекі строга забараняецца знаходжанне грамадзянскага насельніцтва (у тым ліку збор грыбоў, ягад і нарыхтоўка дроў), а таксама будаўніцтва жылля або дачных кааператываў. Лесагаспадарчыя працы могуць праводзіцца толькі пры адсутнасці баявой падрыхтоўкі і па ўзгадненні з ваенным кіраўніцтвам<ref name="leshoz">{{cite web|url=https://grodnoleshoz.by/zoni-bezopasnosti-poligonov-i-voyskovih-strelbishch|title=Зоны безопасности полигонов и войсковых стрельбищ|publisher=ГЛГУ «Гродзенскі лясгас»|date=2022|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref>. == Здарэнні == З-за спецыфікі ваеннага аб’екта на палігоне перыядычна ўзнікаюць пажаранебяспечныя сітуацыі. Самы буйны інцыдэнт адбыўся 24 красавіка 2019 года. З-за моцнай сушы і актыўных стрэльбаў загарэлася сухая расліннасць. Вярховы пажар хутка перакінуўся цераз аўтамабільную трасу [[Р42]] (Гродна — Гожа — мяжа Літвы) на землі грамадзянскіх лясніцтваў і рушыў у бок дзяржаўнай мяжы. З-за шчыльнага дыму прыйшлося часова прыпыніць працу [[Прывалка (пункт пропуску)|пагранічнага пункта пропуску «Прывалка»]]<ref name="hrodna">{{cite web|url=https://ru.hrodna.life/2019/04/24/pozhar-zakryita-granica-s-litvoy/|title=Из-за пожара на Гожском полигоне временно закрыта граница с Литвой|publisher=Hrodna.life|date=2019-04-24|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref>. Агонь ліквідавалі толькі праз 9 гадзін. У выніку пажару было знішчана каля 770—800 гектараў лесу (пераважна сасняк ва ўзросце 65-70 гадоў). Па факце знішчэння ляснога фонду ў асабліва буйным памеры Следчы камітэт узбудзіў крымінальную справу. Для аднаўлення страчанай экасістэмы падчас экалагічных акцый было высаджана больш за 500 тысяч саджанцаў бярозы і сасны з дапамогай [[Меч Колесава|мяча Колесава]]<ref name="vgr2019">{{cite web|url=https://vgr.by/2019/05/02/ustanavlivayut-vinovnykh-v-pozhare-pod-gozhej-vozbuzhdeno-ugolovnoe-delo/|title=Устанавливают виновных в пожаре под Гожей, возбуждено уголовное дело|publisher=Вечерний Гродно|date=2019-05-02|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref><ref name="green">{{cite web|url=https://greenbelarus.info/articles/16-04-2020/grodnenskaya-puscha-prevratilas-v-ogromnuyu-vyrubku|title=Гродненская пуща превратилась в огромную вырубку|publisher=Зялёны партал|date=2020-04-16|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref>. Каб пазбегнуць паўтарэння падобных маштабных пажараў, ваеннае ведамства сумесна з [[Міністэрства па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь|Міністэрствам па надзвычайных сітуацыях]] і Міністэрствам лясной гаспадаркі сталі рэгулярна праводзіць сумесныя вучэнні па лакалізацыі і ліквідацыі ўзгаранняў на тэрыторыі Гожскага палігона з прыцягненнем авіяцыі і штатных супрацьпажарных разлікаў Узброеных Сіл<ref name="belta_pozh">{{cite web|url=https://belta.by/society/view/slazhenno-i-metodichno-uchenija-predstavitelej-vs-mchs-i-minleshoza-proshli-na-gozhskom-poligone-705362-2025/|title=Слаженно и методично. Учения представителей ВС, МЧС и Минлесхоза прошли на Гожском полигоне|publisher=БЕЛТА|date=2025-03-27|lang=ru|accessdate=2026-09-18}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-09-20}} [[Катэгорыя:Ваенныя палігоны Беларусі]] [[Катэгорыя:Гродзенскі раён]] s7mx6hsfcnjf0pon2y6bb1gb6zjg8t8 0 815013 5202954 5202111 2026-09-20T23:12:27Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5202954 wikitext text/x-wiki {{хв|кросвікіспам з памылкай у назве}} {{Музыкант |Імя = Сонпхет Сонсупхан |Арыгінал імя = ศรเพชร ศรสุพรรณ |Выява = |Шырыня = |Апісанне выявы = |Фон = solo_singer |Імя пры нараджэнні = |Поўнае імя = |Дата нараджэння = 23.03.1948 |Месца нараджэння = [[Супханбуры]] |Дата смерці = 08.01.2022 |Месца смерці = |Гады актыўнасці = [[1972]] — [[2022]] |Краіна = {{THA}} |Прафесіі = [[спявак]] |Пеўчы голас = |Інструменты = |Жанры = [[поп-музыка]] |Псеўданімы = |Калектывы = |Супрацоўніцтва = |Лэйблы = |Узнагароды = |Вікісховішча = |Сайт = }} '''Сонпхет Сонсупхан''' ({{Lang-th|ศรเพชร ศรสุพรรณ}}; 23 сакавіка 1948 — 8 студзеня 2022) — тайскі мужчына-[[спявак]], вядомы сваёй дзейнасцю ў жанры лук тхунг. Ён быў вядомы здольнасцю спяваць у высокім [[голас|галасавым]] рэгістры, меў шырокі дыяпазон і асабліва вылучаўся выкананнем высокіх нот. Дзякуючы гэтаму яго лічылі адным з тайскіх спевакоў, якія валодалі выдатнымі здольнасцямі да выкарыстання высокага галасавога рэгістра.<ref>[https://www.bangkokpost.com/life/social-and-lifestyle/2249139/saying-goodbye-to-cultural-giants Saying goodbye to cultural giants]</ref> Акрамя таго, ён быў вядомы сваёй маўклівасцю, суровым характарам, строгасцю да парадку і схільнасцю высока цаніць асабістую прастору, таму многія прадстаўнікі індустрыі забаў ставіліся да яго з вялікай павагай і не заўсёды адважваліся непасрэдна пачынаць з ім размову.<ref>[http://www.maemaiplengthai.com/webboard/viewthread.php?tid=352 จริงหรือไม่ที่"ศรเพชร ศรสุพรรณ"หยิ่ง"]{{Dead link|date=september 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Сонпхет нарадзіўся ў сялянскай сям'і ў [[Супханбуры|правінцыі Супханбуры]] і пачаў сваю кар'еру спевака, далучыўшыся да музычнага калектыву Дама Дэнсупхана, які выконваў музыку ў стылі рам вонг. Пазней ён пазнаёміўся з Пхопхінам Пхонсупханам, спеваком таго ж калектыву, і разам яны падрыхтавалі першую песню для запісу на грампласцінку. Гэта была песня «Рысу няма ў продажы» («Кхао Май Мі Кхай»; {{Lang-th|ข้าวไม่มีขาย}}), выпушчаная ў 1975 годзе. Гэтая песня прынесла Сонпхету значную вядомасць і прынесла яму прэмію «Залатая антэна» («Саў Акат Тхонгкхам»; {{Lang-th|เสาอากาศทองคำ}}), якая ў той час лічылася важнай узнагародай для дзеячаў розных галін тайскай індустрыі забаў.<ref>[http://www.thaimusicstory.com/index.php?topic=91.0 ชีวประวัติ ศรเพชร ศรสุพรรณ]</ref> Пазней Сонпхет заснаваў уласны музычны калектыў і цесна супрацоўнічаў з кампазітарамі Кіятам Чалермчаем і Ноппхананам Кванпрапхам. У 1993 годзе ён зноў набыў шырокую папулярнасць дзякуючы песням «Слёзы ў кафэ» («Сіа Намта Тхі Кхафэ»; {{Lang-th|เสียน้ำตาที่คาเฟ่}}) і «Кахаю цябе ўжо пяць гадоў» («Рак Ма Ха Пі»; {{Lang-th|รักมาห้าปี}}), напісаным гэтымі двума аўтарамі. Акрамя таго, у 1983 годзе былі выпушчаныя і іншыя вядомыя песні, напісаныя згаданымі двума аўтарамі, у тым ліку «Прабач, Рыам» («Апхай Хай Рыам»; {{Lang-th|อภัยให้เรียม}}) і «Ванг абавязкова памрэ» («Ай Ванг Тай Нэ»; {{Lang-th|ไอ้หวังตายแน่}}).<ref>[https://www.chiangmainews.co.th/topstories/1894007/ ศรเพชร ศรสุพรรณ นักร้องลูกทุ่งชื่อดัง เจ้าของบทเพลง ‘ไอ้หวังตายแน่’ เสียชีวิตแล้ว ด้วยวัย 73 ปี ที่ โรงพยาบาลศิริราช]</ref> Сонпхет быў жанаты тры разы і меў агулам восем дзяцей. У 2021 годзе Сонпхет цяжка захварэў і некалькі разоў праходзіў лячэнне ў бальніцы. Ён мірна памёр 8 студзеня 2022 года ва ўзросце 73 гадоў.<ref>[https://www.bangkokbiznews.com/news/981580 เผยกำหนดการรดน้ำศพ "ศรเพชร ศรสุพรรณ" หลังสิ้นตำนานนักร้องลูกทุ่ง]</ref> Яго пахаванне адбылося праз адзін тыдзень пасля смерці. {{Зноскі}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-09-20}} {{DEFAULTSORT:Сонсупхан}} [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Тайланда]] 0jmt53ljylwsxpqg3s4sczzh21zbt01 0 815020 5202953 5202155 2026-09-20T23:12:20Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5202953 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Спейтстаўн |арыгінальная назва = Speightstown |выява = Speightstownbds.JPG |подпіс = Спейтстаўн |краіна = Барбадас |lat_deg = 13 |lat_min = 15 |lat_sec = 16 |lat_dir = N |lon_deg = 59 |lon_min = 38 |lon_sec = 27 |lon_dir = W |дата заснавання = 1630 |вышыня цэнтра НП = 11 ± 1 м |насельніцтва = 2192 |commons = Speightstown }} '''Спейтстаўн'''<ref>{{БРЭ|артыкул=Барбадос|спасылка=https://bigenc.ru|архіў=https://archive.org|архіў дата=2022-10-18}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://geamap.com |title=Тапакарты Генштаба |access-date=2021-09-23 |archive-date=2021-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211031192927/https://geamap.com |url-status=live }}</ref> ({{lang-en|Speightstown}}, {{IPAc-en|'|s|p|ī|t|s|.|t|aʊ|n}}) — другі па велічыні горад на [[Барбадас]]е, буйны турыстычны цэнтр. Горад заснаваны ў XVII стагоддзі і названы ў гонар Уільяма Спейта, члена першай Асамблеі Барбадаса. На працягу многіх гадоў заставаўся адным з галоўных партоў вострава. Спейтстаўн цікавы сваёй архітэктурай, якая захавала шмат старадаўніх маёнткаў каланіяльных часоў. Адной з самых знакамітых жыхарак горада была папулярная галівудская актрыса [[Кальбер, Кладэт|Кладэт Кальбер]], якая правяла ў Спейтстаўне свае апошнія гады пасля выхаду на пенсію<ref>{{cite news | last= Pace |first= Eric |title= Claudette Colbert, Unflappable Heroine of Screwball Comedies, is Dead at 92. |date= 1996-07-31 |work= [[The New York Times]]}}</ref>. {{зноскі}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-09-20}} [[Катэгорыя:Гарады Барбадаса]] likyj834a6o17au7yorpk3mxad04imu 0 815023 5202952 5202163 2026-09-20T23:12:14Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5202952 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Уорэнс |арыгінальная назва = Warrens |выява = Warrens viewed from the ABC highway.jpg |подпіс = Панарама Уорэнса з шасэ ABC |краіна = Барбадас |від адміністрацыйнай адзінкі = Прыход |адміністрацыйная адзінка = Сент-Мішэль |lat_deg = 13 |lat_min = 08 |lat_sec = 43 |lat_dir = N |lon_deg = 59 |lon_min = 36 |lon_sec = 21 |lon_dir = W |тэлефонны код = +1 246 |commons = Warrens, Barbados }} Горад '''Уорэнс''' ({{lang-en|Warrens}}), размешчаны ў [[Прыходы Барбадаса|прыходзе]] [[Сент-Мішэль (Барбадас)|Сент-Мішэль]], з'яўляецца адным з раёнаў краіны [[Барбадас]], якія развіваюцца найбольш хутка. За кароткі прамежак часу, пачынаючы прыкладна з 2000 года, тэрыторыя Уорэнса і суседняга Сент-Томаса стала сінонімам прытоку новых грошай у краіну і развіцця ў выглядзе новапабудаваных вышынных будынкаў.<ref>{{cite news |title=Warrens rising |first=Amanda |last=Lynch-Foster |url=http://nationnews.com |newspaper=[[The Daily Nation (Barbados)|Nation Newspaper]] |date=10 June 2007 |access-date=2007-06-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070817162119/http://nationnews.com |archive-date=17 August 2007 }}</ref> Паводле ацэнак, пасля завяршэння будаўніцтва дзвюх новых вежаў у Уорэнсе тут будзе сканцэнтравана прыкладна {{convert|350000|sqft|m2}} офісных плошчаў А-класа з агульных {{convert|860000|sqft|m2|abbr=on}}, даступных на востраве.<ref>{{cite news |title=Hutton: Warrens leads island in A-Class office market |first=Patrick |last=Hoyos |url=http://broadstreetjournalbarbados.com |publisher=The Broad Street Journal |date=7 February 2011 |access-date=5 March 2011 |quote=They are usually occupied by retail banks and are “spread evenly across the four major submarkets of Warrens, Wildey, Collymore Rock and the South Coast (Highway Seven between the Garrison and Oistins),” writes Mr. Hutton. However, when the two large office buildings currently being built at Warrens - Omni Towers and Baobab Towers - are completed, Warrens will have around {{convert|350,000|sqft|m2}} of A-Class office space out of a total of {{convert|860,000|sqft|m2|abbr=on}}. on the island. }}</ref> Традыцыйныя абмежаванні вышыні будынкаў у цэнтральнай частцы [[Брыджтаўн|Брыджтаўна]]<ref>[http://townplanning.gov.bb Town and Country Planning Department Office - Barbados Government: FAQ -- Is there a maximum number of storeys that can be constructed?]</ref>, а таксама імкненне ўлад Барбадаса не дапусціць поўнай перабудовы шматлікіх гістарычных будынкаў сталіцы ў вышынныя хмарачосы з [[жалеза]] і [[шкло|шкла]]<ref>[http://townplanning.gov.bb Town and Country Planning Department Office - Barbados Government: Preservation and Conservation of Historic Buildings]</ref>, прывялі да таго, што многія кампаніі на Барбадасе выбіраюць менавіта раён Уорэнса для размяшчэння сваіх вышынных офісных комплексаў.<ref>{{cite news |title=Warrens still in boom |first=Amanda |last=Lynch-Foster |url=http://nationnews.com |newspaper=[[The Daily Nation (Barbados)|Nation Newspaper]] |access-date=30 June 2009 |quote=Business magnate Ralph "Bizzy" Williams, whose companies Williams Equipment and H&B Home Building Supplies (originally Tradesman Centre) were among the first major businesses in the area, told the SUNDAY SUN Warrens "has been a town for some time" and "will soon be a city". "Warrens is only in its infancy. It will become the business centre of Barbados over the coming 20-year period and it will continue to grow," Williams stated. |archive-url=https://web.archive.org/web/20070713105117/http://nationnews.com |archive-date=13 July 2007 }}</ref> У 2010 годзе ўрад заявіў пра правядзенне дарожных работ з мэтай змякчэння праблем з дарожным рухам і коркамі ў раёне Уорэнса.<ref>{{cite news|title=Green light |first=Marlon |last=Madden |url=http://nationnews.com |newspaper=[[The Daily Nation (Barbados)|Nation Newspaper]] |date=30 December 2010 |access-date=7 March 2011 |quote=N ESTIMATED $43.5 million road construction project to ease traffic in and around the Warrens, St Michael area is slated to commence next week. |url-status=dead |archive-url=https://archive.org |archive-date=31 December 2010 }}</ref><ref>{{cite news|title=Warrens Project starts tomorrow |first=J. |last=H. |url=http://barbadosadvocate.com |newspaper=[[The Barbados Advocate]] |date=2 January 2011 |access-date=7 March 2011 |quote=The roundabouts will be placed in Bagatelle, the Automotive Art Junction, the junction at the One Accord Plaza in Jackson, the junction at PriceSmart and Manor Lodge. Additionally, the “triangle” now located in the vicinity of KFC and the CGI Tower will also be turned into roundabout. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326081414/http://barbadosadvocate.com |archive-date=26 March 2012 }}</ref> == Урад і інфраструктура == У Офісным комплексе Уорэнса (на 3-м паверсе заходняга крыла) размяшчаецца галаўны офіс [[Міністэрства працы (Барбадас)|Міністэрства працы]] краіны.<ref>"[https://labour.gov.bb Home]." Ministry of Labour. Retrieved on 28 February 2014. "3rd Floor West, Warrens Office Complex, Warrens, St. Michael, Barbados"</ref> == Рознічны і жылы сектар == У дадатак да офісных комплексаў, якія з'яўляюцца візітнай карткай Уорэнса, тут працуюць розныя гандлёвыя прадпрыемствы, якія абслугоўваюць як мясцовых супрацоўнікаў, так і наведвальнікаў горада. Акрамя таго, наваколлі Уорэнса становяцца ўсё больш папулярнымі для будаўніцтва жылой нерухомасці. {{зноскі}} == Літаратура == {{Commons category|Warrens, Saint Michael, Barbados}} * {{cite news |title=New Warrens buildings to be delivered next year |first=Nicholas |last=Cox |url=http://barbadosadvocate.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20110707211825/http://barbadosadvocate.com |url-status=dead |archive-date=7 July 2011 |newspaper=[[The Barbados Advocate]] |date=13 January 2010 |access-date=5 March 2011 }} {{ізаляваны артыкул|date=2026-09-20}} [[Катэгорыя:Гарады Барбадаса]] cirhc05jv9gdp1n7fax6jk3rb1j6d0r 0 815024 5202951 5202176 2026-09-20T23:12:11Z KrBot 24355 + {{няма катэгорый}}, + {{ізаляваны артыкул}} 5202951 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Крайстчэрч}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Крайст-Чэрч |Арыгінальная назва = {{lang-en|Christ Church}} |Краіна = Барбадас |Падпарадкаванне = |Герб = |Сцяг = |Выява = Christ Church, Barbados 008.jpg |Апісанне выявы = Панарама прыхода Крайст-Чэрч |Статус = Прыход |Уваходзіць у = |Уключае = |Адміністрацыйны цэнтр = [[Ойсцінс]] |Найбуйнейшы горад = Ойсцінс |Дата ўтварэння = 1627 |Кіраўнік = |Насельніцтва = 54 336 |Год перапісу = 2010 |Шчыльнасць = 950 |Плошча = 57 |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Часавы пояс = |Каардынаты = 13.0833/-59.5333 |Карта = Christ Church in Barbados.svg |Памер карты = 300 |Сайт = }} '''Крайст-Чэрч''' ({{lang-en|Christ Church}}) — адзін з адзінаццаці прыходаў [[Барбадас]]а, размешчаны ў паўднёвай частцы вострава. Плошча складае 57 км². Крайст-Чэрч мяжуе на поўначы з прыходам Сэнт-Джордж, на захадзе — з прыходам Сэнт-Мішэль і на ўсходзе — з прыходам Сэнт-Філіп. Крайст-Чэрч захаваў сваю першапачатковую назву як адзін з шасці прыходаў, створаных у 1629 годзе губернатарам, сэрам Уільямам Тафтанам. На тэрыторыі прыхода знаходзіцца [[Міжнародны аэрапорт імя Грэнтлі Адамса]], а таксама апошняе мангравае балота, якое засталося ў краіне, — прыродны запаведнік Грэм-Хол. Галоўная прыходская царква першапачаткова знаходзілася недалёка ад Дуўра. Пасля таго, як яна і прыход былі разбураны паводкай у 1669 годзе, галоўная прыходская царква перамясцілася ў раён Ойсцінс, які стаў галоўным горадам і цяперашняй сталіцай прыхода. Самы характэрны раён [[Крайст-Чэрч|Крайст-Чэрч]] — гэта Сэнт-Лоўрэнс-Гэп, ён з’яўляецца самым ажыўленым турыстычным раёнам на востраве. Многія таверны і клубы ў Сэнт-Лоўрэнсе часта наведваюць мясцовыя жыхары і турысты. == Спасылкі == * [http://www.gov.bb/ Афіцыйны сайт урада Барбадаса]{{ref|en}} * [https://www.barbadospocketguide.com/barbados-attractions/attractions-by-parish-location/christ-church.html Гід па востраве]{{ref|en}} {{няма катэгорый|date=2026-09-20}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-09-20}} 5pl5j7f8ihiu1myfcguoo4ehwkgkzgu 0 815025 5202950 5202180 2026-09-20T23:12:08Z KrBot 24355 + {{няма катэгорый}}, + {{ізаляваны артыкул}} 5202950 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Сэнт-Майкл |Арыгінальная назва = {{lang-en|Saint Michael}} |Краіна = Барбадас |Падпарадкаванне = |Герб = |Сцяг = |Выява = Bridgetown aerial.JPG |Апісанне выявы = Выгляд на Брыджтаўн з паветра |Статус = Прыход |Уваходзіць у = |Уключае = |Адміністрацыйны цэнтр = Брыджтаўн |Найбуйнейшы горад = Брыджтаўн |Дата ўтварэння = |Кіраўнік = |Насельніцтва = 88 529 |Год перапісу = 2010 |Шчыльнасць = 2270 |Плошча = 39 |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Часавы пояс = |Каардынаты = 13.1167/-59.6 |Карта = Saint Michael in Barbados.svg |Памер карты = 300 |Сайт = }} '''Сент-Майкл''' ({{lang-en|Saint Michael}}) — адзін з 11 [[Адміністрацыйны падзел Барбадаса|прыходаў Барбадаса]]. Яго плошча складае прыкладна 39 км², ён размешчаны на паўднёвым захадзе вострава. Сент-Майкл — адзін з першапачатковых шасці прыходаў, створаных на востраве ў 1629 годзе губернатарам сэрам Уільямам Тафтанам. [[Брыджтаўн]] — сталіца незалежнай дзяржавы Барбадас, знаходзіцца ў прыходзе Сент-Майкл і першапачаткова насіў гэтую ж назву. Сучасная назва дадзена ў гонар палкоўніка [[:en:Tobias_Bridge|Табіяса Брыджа]], які камандаваў войскам Барбадаса ў вайне з Табага ў 1672 годзе. Брыджтаўн з'яўляецца цэнтрам камерцыйнай актыўнасці вострава і цэнтрам транспартнай інфраструктуры. == Спасылкі == * [http://sjpp.edu.bb/ sjpp.edu.bb] {{няма катэгорый|date=2026-09-20}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-09-20}} cxdml47avec3l9jey1cf906ngno1rzt 5203111 5202950 2026-09-21T09:38:04Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Сэнт-Майкл]] у [[Сент-Майкл (Барбадас)]] 5202950 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Сэнт-Майкл |Арыгінальная назва = {{lang-en|Saint Michael}} |Краіна = Барбадас |Падпарадкаванне = |Герб = |Сцяг = |Выява = Bridgetown aerial.JPG |Апісанне выявы = Выгляд на Брыджтаўн з паветра |Статус = Прыход |Уваходзіць у = |Уключае = |Адміністрацыйны цэнтр = Брыджтаўн |Найбуйнейшы горад = Брыджтаўн |Дата ўтварэння = |Кіраўнік = |Насельніцтва = 88 529 |Год перапісу = 2010 |Шчыльнасць = 2270 |Плошча = 39 |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Часавы пояс = |Каардынаты = 13.1167/-59.6 |Карта = Saint Michael in Barbados.svg |Памер карты = 300 |Сайт = }} '''Сент-Майкл''' ({{lang-en|Saint Michael}}) — адзін з 11 [[Адміністрацыйны падзел Барбадаса|прыходаў Барбадаса]]. Яго плошча складае прыкладна 39 км², ён размешчаны на паўднёвым захадзе вострава. Сент-Майкл — адзін з першапачатковых шасці прыходаў, створаных на востраве ў 1629 годзе губернатарам сэрам Уільямам Тафтанам. [[Брыджтаўн]] — сталіца незалежнай дзяржавы Барбадас, знаходзіцца ў прыходзе Сент-Майкл і першапачаткова насіў гэтую ж назву. Сучасная назва дадзена ў гонар палкоўніка [[:en:Tobias_Bridge|Табіяса Брыджа]], які камандаваў войскам Барбадаса ў вайне з Табага ў 1672 годзе. Брыджтаўн з'яўляецца цэнтрам камерцыйнай актыўнасці вострава і цэнтрам транспартнай інфраструктуры. == Спасылкі == * [http://sjpp.edu.bb/ sjpp.edu.bb] {{няма катэгорый|date=2026-09-20}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-09-20}} cxdml47avec3l9jey1cf906ngno1rzt 5203113 5203111 2026-09-21T09:40:23Z Autumndancer 168015 5203113 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Сент-Майкл''' ({{lang-en|Saint Michael}}) — адзін з 11 [[Адміністрацыйны падзел Барбадаса|прыходаў Барбадаса]]. Плошча — 39 км², размешчаны на паўднёвым захадзе вострава. Сент-Майкл — адзін з першапачатковых шасці прыходаў, створаных на востраве ў 1629 годзе губернатарам сэрам Уільямам Тафтанам. [[Брыджтаўн]] — сталіца незалежнай дзяржавы Барбадас, знаходзіцца ў прыходзе Сент-Майкл і першапачаткова насіў гэтую ж назву. Сучасная назва дадзена ў гонар палкоўніка Табіяса Брыджа, які камандаваў войскам Барбадаса ў вайне з Табага ў 1672 годзе. Брыджтаўн з’яўляецца цэнтрам камерцыйнай актыўнасці вострава і цэнтрам транспартнай інфраструктуры. == Спасылкі == * [http://sjpp.edu.bb/ sjpp.edu.bb] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{няма катэгорый|date=2026-09-20}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-09-20}} [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Барбадаса]] af9gn65u0jp7henybyxjf1ii3bhpzfi 0 815026 5202949 5202181 2026-09-20T23:12:05Z KrBot 24355 + {{няма катэгорый}} 5202949 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Сент-Джэймс |Арыгінальная назва = {{lang-en|Saint James}} |Краіна = Барбадас |Падпарадкаванне = |Герб = |Сцяг = |Выява = Holetown, Saint James, Barbados-004.jpg |Апісанне выявы = Холтаўн, Сент-Джэймс |Статус = Прыход |Уваходзіць у = |Уключае = |Адміністрацыйны цэнтр = Холтаун |Найбуйнейшы горад = Холтаун |Дата ўтварэння = 1629 |Кіраўнік = |Насельніцтва = 28 498 |Год перапісу = 2010 |Шчыльнасць = 919 |Плошча = 31 |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Часавы пояс = |Каардынаты = 13.2167/-59.6333 |Карта = Saint James in Barbados.svg |Памер карты = 300 |Сайт = }} '''Сент-Джэймс''' ({{lang-en|Saint James}}) — [[Прыход (адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка)|прыход]] на захадзе [[Барбадас]]а. Сент-Джэймс вядомы як раскошны курортны раён<ref>{{cite news |title=Property in the Caribbean: Welcome to Barbados |lang=en |first=Anna |last=Tyzack |url=https://www.telegraph.co.uk/property/overseasproperty/7258740/Property-in-the-Caribbean-Welcome-to-Barbados.html |newspaper=[[The Daily Telegraph]] |date=2010-02-19 |access-date=2010-06-24 |archive-date=2010-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100222172836/http://www.telegraph.co.uk/property/overseasproperty/7258740/Property-in-the-Caribbean-Welcome-to-Barbados.html }}</ref>. Прыход мае вялікае гістарычнае значэнне, бо менавіта тут у 1625 годзе высадзіліся першыя брытанскія пасяленцы. Пад уладай [[Якаў I (кароль Англіі)|караля Якава (Джэймса) I]] брытанцы захапілі Барбадас пасля высадкі ў сучасным горадзе [[Холтаўн]]. == Заўвагі == {{няма катэгорый|date=2026-09-20}} bdwgak36yx4f3tr3ynj15foumbszkj9 5203102 5202949 2026-09-21T08:55:32Z Autumndancer 168015 5203102 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Сент-Джэймс''' ({{lang-en|Saint James}}) — [[Прыход (адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка)|прыход]] на захадзе [[Барбадас]]а. Сент-Джэймс вядомы як раскошны |url=https://www.telegraph.co.uk/property/overseasproperty/7258740/Property-in-the-Caribbean-Welcome-to-Barbados.html |newspaper=[[The Daily Telegraph]] |date=2010-02-19 |access-date=2010-06-24 |archive-date=2010-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100222172836/http://www.telegraph.co.uk/property/overseasproperty/7258740/Property-in-the-Caribbean-Welcome-to-Barbados.html }}</ref>. Прыход мае вялікае гістарычнае значэнне&: тут у 1625 годзе высадзіліся першыя брытанскія пасяленцы. Пад уладай [[Якаў I (кароль Англіі)|караля Якава (Джэймса) I]] брытанцы захапілі Барбадас пасля высадкі ў сучасным горадзе [[Холтаўн]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{няма катэгорый|date=2026-09-20}} [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Барбадаса]] sgbcu50oj40azrdgb24c4p011xsvk3f 5203103 5203102 2026-09-21T08:56:12Z Autumndancer 168015 5203103 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Сент-Джэймс''' ({{lang-en|Saint James}}) — [[Прыход (адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка)|прыход]] на захадзе [[Барбадас]]а. Сент-Джэймс вядомы як курорт. Прыход мае вялікае гістарычнае значэнне&: тут у 1625 годзе высадзіліся першыя брытанскія пасяленцы. Пад уладай [[Якаў I (кароль Англіі)|караля Якава (Джэймса) I]] брытанцы захапілі Барбадас пасля высадкі ў сучасным горадзе [[Холтаўн]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{няма катэгорый|date=2026-09-20}} [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Барбадаса]] n25zad3hcxn47xgk9h2rnesk2inhkui 0 815027 5202719 5202207 2026-09-20T13:14:32Z JerzyKundrat 174 /* Гл. таксама */ 5202719 wikitext text/x-wiki '''Беларусы Венесуэлы''' ({{lang-es|bielorrusos en Venezuela}}) — беларусы, якія жывуць або жылі ў [[Венесуэла|Венесуэле]], а таксама іх нашчадкі; частка [[беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]]. Невялікая беларуская супольнасць у краіне існавала прынамсі з канца 1940-х гадоў. Паводле ацэнкі прадстаўнікоў Ураду [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]], на 1 мая 1949 года ў Венесуэле налічвалася каля 150 беларусаў.<ref name="BNR">Фактычныя дадзеныя аб стане беларускае эміграцыі (паводле справаздачы прадстаўнікоў Ураду БНР на 01.05.1949) // Гардзіенка Н., Юрэвіч Л. ''Рада БНР (1947—1970): Падзеі. Дакументы. Асобы''. — Мінск: Кнігазбор, 2013. — С. 406. — 648 с. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны; кн. 22). — ISBN 978-985-7089-07-9.</ref> У 1949 годзе беларускі пісьменнік і дзеяч эміграцыі [[Уладзімір Дудзіцкі]] стварыў у Венесуэле першую вядомую беларускую арганізацыю — '''Аб’яднанне беларусаў у Венесуэле''' (АБВ).<ref name="Jurevic">Юрэвіч Л. Невыноснае дзіця беларускай эміграцыі // Дудзіцкі У. ''Творы'' / укладанне, прадмова і бібліяграфічны каментарый Л. Юрэвіча. — Мінск: Лімарыус, 2010. — 398, [1] с. — ISBN 978-985-6968-08-5.</ref> У 2000-я — першай палове 2010-х гадоў беларуская прысутнасць у краіне часова павялічылася за кошт спецыялістаў з Беларусі, якія працавалі паводле кантрактаў у будаўніцтве, машынабудаванні, газавай і нафтавай галінах.<ref name="NN2011">Колькі зарабляюць беларусы ў Венесуэле? // ''Наша Ніва''. — 24 лістапада 2011.</ref><ref name="Svaboda2019">Карней І. Даўгі на паўмільярда даляраў — вынік беларускай «экспансіі» ў Венесуэлу // ''Радыё Свабода''. — 24 студзеня 2019.</ref> == Гісторыя == === Паваенная іміграцыя === Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] Венесуэла стала адным з кірункаў перасялення еўрапейскіх бежанцаў і [[перамешчаныя асобы|перамешчаных асоб]]. У лютым 1947 года венесуэльскі ўрад заключыў пагадненне з Міжурадавым камітэтам па справах бежанцаў аб перасяленні ў краіну еўрапейцаў, а ў тым жа годзе пагадзіўся прыняць 15 тысяч імігрантаў з Еўропы. Першая арганізаваная група еўрапейскіх бежанцаў і перамешчаных асоб прыбыла ў Венесуэлу 26 чэрвеня 1947 года.<ref name="Huhn">Huhn S. Rethinking the Postwar International Migration Regime from the Global South: Venezuela in a Global History of White Immigration // ''Itinerario''. — 2022. — Vol. 46, № 2. — P. 214—232. — DOI: 10.1017/S0165115322000122.</ref> З мая 1947 года да 1 студзеня 1951 года ў Венесуэлу прыбылі 83 466 імігрантаў. Сярод найбольш шматлікіх груп былі італьянцы, іспанцы, партугальцы, палякі, немцы, рускія, венгры, югаславы і румыны; 17 277 чалавек былі пераселеныя ў краіну як бежанцы і перамешчаныя асобы праз [[Міжнародная арганізацыя па справах бежанцаў|Міжнародную арганізацыю па справах бежанцаў]].<ref name="Huhn"/> У гэтым пасляваенным міграцыйным патоку ў Венесуэлу траплялі і выхадцы з Беларусі. Паводле справаздачы прадстаўнікоў Ураду БНР аб стане беларускай эміграцыі, на 1 мая 1949 года колькасць беларусаў у Венесуэле ацэньвалася ў 150 чалавек.<ref name="BNR"/> Гэтая лічба была ацэнкай беларускіх эміграцыйных структур, а не вынікам дзяржаўнага перапісу насельніцтва Венесуэлы. === Аб’яднанне беларусаў у Венесуэле === Найбольш вядомым дзеячам пасляваеннай беларускай эміграцыі ў Венесуэле быў паэт, празаік і публіцыст [[Уладзімір Дудзіцкі]]. Пасля вайны ён жыў у лагеры для перамешчаных асоб у [[Зальцбург]]у, а ў 1949 годзе пераехаў у Венесуэлу.<ref name="Hardzijenka">Наталля Гардзіенка: «Уладзімер Дудзіцкі ня меў шанцаў публікавацца ў БССР» // ''Радыё Свабода''. — 15 лютага 2011.</ref> У сярэдзіне 1949 года Дудзіцкі стварыў '''Аб’яднанне беларусаў у Венесуэле''' (АБВ), якое ў даследаваннях называецца першай і, магчыма, адзінай арганізаванай беларускай суполкай у тагачаснай Венесуэле.<ref name="Jurevic"/> У іншых крыніцах назва гэтай арганізацыі перадаецца як '''Згуртаванне беларусаў у Венесуэле'''.<ref name="Hardzijenka"/> Звестак пра яе колькасны склад і структуру захавалася мала. Спачатку Дудзіцкі працаваў садоўнікам у дзяржаўнай сістэме садоў і паркаў. Ён спрабаваў дапамагчы перасяліцца ў Венесуэлу іншым беларускім літаратарам і грамадскім дзеячам з еўрапейскіх лагераў перамешчаных асоб, у тым ліку [[Юрка Віцьбіч|Юрку Віцьбічу]], [[Масей Сяднёў|Масею Сяднёву]] і [[Уладзімір Клішэвіч|Уладзіміру Клішэвічу]]: дасылаў запрашэнні, дапамагаў з афармленнем дакументаў і даваў парады наконт пераезду.<ref name="Jurevic"/> Аднак гэтыя дзеячы ў Венесуэлу не пераехалі. У 1953 годзе Дудзіцкі ўжо займаў кіраўнічую пасаду ў Эксперыментальным цэнтры Нацыянальнага аграрнага інстытута Венесуэлы.<ref>Юрэвіч Л. Містычная вандроўка // ''Літаратура і мастацтва''. — 2011.</ref> У 1955 годзе яму прапанавалі ўзначаліць беларускую рэдакцыю радыё «Вызваленне», і ў наступным годзе ён пераехаў у [[Мюнхен]].<ref name="Hardzijenka"/> Падрабязных звестак пра далейшую дзейнасць Аб’яднання беларусаў у Венесуэле ў даступных крыніцах няма. Акрамя Дудзіцкага, успаміны беларускіх пасляваенных эмігрантаў згадваюць і іншых беларусаў, якія пераехалі ў Венесуэлу, аднак гісторыя гэтай невялікай супольнасці застаецца даследаванай фрагментарна.<ref>Юрэвіч Л. ''Вырваныя бачыны. Да гісторыі Саюзу Беларускае Моладзі''. — Нью-Ёрк, 2001.</ref> === Кантрактныя спецыялісты ў XXI стагоддзі === {{Асноўны артыкул|Беларускае будаўніцтва ў Венесуэле}} Новая хваля беларускай прысутнасці ў Венесуэле ўзнікла ў 2000-я гады і мела іншы характар: гэта была пераважна не сталая эміграцыя, а часовая працоўная міграцыя, звязаная з беларуска-венесуэльскімі эканамічнымі праектамі. У канцы 2010 года ў прэсе паведамлялася пра некалькі соцень беларусаў, якія працавалі ў Венесуэле, пераважна ў будаўнічай сферы.<ref>Сколько зарабатывают белорусские строители в Венесуэле? // ''Комсомольская правда''. — 16 снежня 2010.</ref> У лістападзе 2011 года супрацоўніца аднаго з беларускіх праектаў паведамляла, што толькі на яе праекце працавалі каля 50 беларусаў: 15 у [[Каракас]]е, астатнія — на будоўлі ў [[Барынас]]е. Паводле яе слоў, у краіну рэгулярна прыязджалі новыя архітэктары, інжынеры і электрыкі.<ref name="NN2011"/> Беларускія спецыялісты ўдзельнічалі ў будаўніцтве жылля і вытворчых аб’ектаў, газіфікацыі, абслугоўванні нафтавых праектаў, а таксама ў працы прадпрыемстваў, звязаных са зборкай беларускай тэхнікі.<ref>Без Чавэса беларуска-венесуэльскае сяброўства хутка згасла // ''Радыё Свабода''. — 10 студзеня 2017.</ref> У публікацыях другой паловы 2010-х гадоў адзначалася, што ў перыяд найбольшай актыўнасці праектаў у афіцыйных крыніцах фігуравала ацэнка ў «некалькі тысяч» беларускіх кантрактнікаў — будаўнікоў, інжынераў, архітэктараў, спецыялістаў газавай і нафтавай галіны. Адначасова падкрэслівалася, што сістэматызаванай статыстыкі пра колькасць беларусаў у Венесуэле не існавала.<ref name="Svaboda2019"/> Да другой паловы 2010-х гадоў колькасць беларускіх кантрактных работнікаў істотна скарацілася разам са згортваннем або скарачэннем значнай часткі сумесных праектаў.<ref>Без Чавэса беларуска-венесуэльскае сяброўства хутка згасла // ''Радыё Свабода''. — 10 студзеня 2017.</ref> == Колькасць == Адзіная вядомая гістарычная агульная ацэнка беларускай эміграцыі ў Венесуэле адносіцца да 1949 года, калі прадстаўнікі Ураду БНР ацэньвалі яе ў 150 чалавек.<ref name="BNR"/> Звесткі 2000-х і 2010-х гадоў непасрэдна з гэтай лічбай не супастаўляльныя: яны датычацца пераважна грамадзян Беларусі, якія часова працавалі ў Венесуэле паводле кантрактаў, а не колькасці этнічных беларусаў або сталых жыхароў беларускага паходжання. У 2019 годзе адзначалася адсутнасць сістэматызаваных звестак пра тое, колькі беларусаў жыве і працуе ў краіне.<ref name="Svaboda2019"/> == Вядомыя прадстаўнікі == * [[Уладзімір Дудзіцкі]] (1911 — пасля 1976) — беларускі паэт, празаік, публіцыст і грамадскі дзеяч; жыў у Венесуэле з 1949 года, заснавальнік Аб’яднання беларусаў у Венесуэле. == Літаратура == * Гардзіенка Н., Юрэвіч Л. ''Рада БНР (1947—1970): Падзеі. Дакументы. Асобы''. — Мінск: Кнігазбор, 2013. — 648 с. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны; кн. 22). — ISBN 978-985-7089-07-9. * Дудзіцкі У. ''Творы'' / укладанне, прадмова і бібліяграфічны каментарый Л. Юрэвіча. — Мінск: Лімарыус, 2010. — 398, [1] с. — ISBN 978-985-6968-08-5. * Huhn S. Rethinking the Postwar International Migration Regime from the Global South: Venezuela in a Global History of White Immigration // ''Itinerario''. — 2022. — Vol. 46, № 2. — P. 214—232. — DOI: 10.1017/S0165115322000122. {{зноскі}} == Гл. таксама == * [[Беларуска-венесуэльскія адносіны]] {{Беларуская дыяспара}} [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара]] [[Катэгорыя:Насельніцтва Венесуэлы]] inocxswyu7f0yvduoes4pa7ooa4r6pg 0 815028 5202861 5202189 2026-09-20T19:19:31Z DBatura 73587 5202861 wikitext text/x-wiki '''Беларусы Таджыкістана''' — частка [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]], якая сфарміравалася на тэрыторыі сучаснага [[Таджыкістан]]а. Найбольшай зафіксаванай перапісамі колькасці беларуская супольнасць дасягнула напрыканцы савецкага перыяду: у 1989 годзе ў Таджыкскай ССР налічвалася 7247 беларусаў.<ref name="census1989">{{cite web |url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=12 |title=Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по республикам СССР |publisher=Демоскоп Weekly |language=ru |accessdate=19 верасня 2026 }}</ref> Пасля распаду [[СССР]] іх колькасць рэзка скарацілася: перапіс 2000 года зафіксаваў 464 беларусаў, а перапіс 2010 года — 104.<ref name="census2000-2010">{{cite web |url=https://digitallibrary.un.org/record/1649145/files/CERD_C_TJK_CO_9-11_Add.1-RU.pdf |title=Распределение населения Республики Таджикистан по национальностям по итогам переписи населения 2000–2010 года |publisher=Арганізацыя Аб’яднаных Нацый |date=2018 |language=ru |accessdate=19 верасня 2026 }}</ref> == Гісторыя == === Савецкі перыяд === У 1926 годзе на тэрыторыі тагачаснай Таджыкскай АССР было ўлічана каля 60 беларусаў, у 1939 годзе — каля 1 тыс. У наступныя дзесяцігоддзі іх колькасць паслядоўна расла: каля 2,8 тыс. у 1959 годзе, 4 тыс. у 1970 годзе і 5,1 тыс. у 1979 годзе.<ref name="tulsky">{{cite web |last=Тульский |first=Михаил |url=https://www.demoscope.ru/weekly/2005/0191/analit05.php |title=Итоги переписи населения Таджикистана 2000 года: национальный, возрастной, половой, семейный и образовательный составы |publisher=Демоскоп Weekly |issue=191–192 |date=21 лютага — 6 сакавіка 2005 |language=ru |accessdate=19 верасня 2026 }}</ref> Пры гэтым тэрыторыя Таджыкскай АССР у час перапісу 1926 года не цалкам супадала з пазнейшай тэрыторыяй Таджыкскай ССР і сучаснага Таджыкістана.<ref name="tulsky"/> Рост колькасці беларусаў адбываўся на фоне шырокай міжрэспубліканскай міграцыі, звязанай з індустрыялізацыяй Таджыкскай ССР. У савецкі перыяд у рэспубліку ў планавым парадку накіроўвалі рабочых, інжынераў і іншых кваліфікаваных спецыялістаў з Беларусі, Расіі, Украіны і іншых саюзных рэспублік; яны ўдзельнічалі ў будаўніцтве прамысловых, энергетычных і інфраструктурных аб’ектаў, гарадоў, пасёлкаў і дарог, працавалі ў прамысловасці, будаўніцтве і на транспарце.<ref name="sultanov">{{cite journal |last1=Султанов |first1=Зубайдулло |last2=Шарипова |first2=Асиля Гуломовна |title=Региональная экономическая интеграция и трудовая миграция как важнейшие факторы стабильного и устойчивого роста экономики |journal=Вестник университета |publisher=Российско-Таджикский (Славянский) университет |year=2022 |issue=1 (76) |pages=9–19 |url=https://vestnik.rtsu.tj/uploads/files/1731645678_106736d0ee190ee.pdf |language=ru |accessdate=19 верасня 2026 }}</ref> Беларускае насельніцтва Таджыкскай ССР мела пераважна гарадскі характар. Паводле перапісу 1959 года, з 2793 беларусаў 2214 жылі ў гарадах і 579 — у сельскай мясцовасці.<ref name="census1959">{{cite web |url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_59.php?reg=12 |title=Всесоюзная перепись населения 1959 года. Городское и сельское население республик СССР по полу и национальности |publisher=Демоскоп Weekly |language=ru |accessdate=19 верасня 2026 }}</ref> У 1989 годзе з 7247 беларусаў рэспублікі 5645 жылі ў гарадах і 1602 — у сельскай мясцовасці.<ref name="census1989urban">{{cite web |url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_89.php?reg=12 |title=Всесоюзная перепись населения 1989 года. Распределение городского и сельского населения республик СССР по полу и национальности |publisher=Демоскоп Weekly |language=ru |accessdate=19 верасня 2026 }}</ref> На момант апошняга ўсесаюзнага перапісу 1989 года беларусы былі трэцяй паводле колькасці ўсходнеславянскай этнічнай групай Таджыкскай ССР пасля рускіх і ўкраінцаў: у рэспубліцы жылі 388 481 рускі, 41 375 украінцаў і 7247 беларусаў.<ref name="shustov">{{cite journal |last=Шустов |first=А. В. |title=Восточно-славянское население Средней Азии после распада СССР: этнодемографические процессы |journal=Археология, этнография и антропология Евразии |year=2018 |volume=46 |issue=4 |pages=114–122 |doi=10.17746/1563-0102.2018.46.4.114-122 |url=https://archaeology.nsc.ru/izdatelstvo/jr-aeae-ru/18-46-4/anot_11/ |language=ru |accessdate=19 верасня 2026 }}</ref> === Пасля распаду СССР === Пасля распаду СССР эміграцыя ўсходнеславянскага насельніцтва з Таджыкістана рэзка ўзрасла. Асабліва інтэнсіўным выезд стаў у час грамадзянскай вайны ў Таджыкістане ў 1990-я гады; у 1989—2000 гадах агульная колькасць усходніх славян у краіне скарацілася прыкладна ў шэсць разоў.<ref name="shustov"/> Колькасць уласна беларусаў за гэты перыяд зменшылася з 7247 да 464 чалавек, або на 93,6 %.<ref name="shustov"/> Скарачэнне працягнулася і ў 2000-я гады. Паводле перапісу 2010 года, у Таджыкістане засталіся 104 асобы, улічаныя як беларусы, што складала 22,4 % ад іх колькасці ў 2000 годзе.<ref name="census2000-2010"/> == Колькасць і рассяленне == Перапісныя даныя ніжэй адлюстроўваюць нацыянальнасць (этнічную прыналежнасць), а не грамадзянства Беларусі. Для часткі савецкіх перапісаў апублікаваны гістарычны шэраг падае колькасць з акругленнем да 0,1 тыс. чалавек; такія значэнні ў табліцы пазначаны як прыблізныя.<ref name="tulsky"/> {| class="wikitable sortable" ! Год перапісу ! Колькасць беларусаў |- | 1926 | каля 60<ref name="tulsky"/> |- | 1939 | каля 1000<ref name="tulsky"/> |- | 1959 | 2793<ref name="census1959"/> |- | 1970 | каля 4000<ref name="tulsky"/> |- | 1979 | каля 5100<ref name="tulsky"/> |- | 1989 | 7247<ref name="census1989"/> |- | 2000 | 464<ref name="census2000-2010"/> |- | 2010 | 104<ref name="census2000-2010"/> |} Такім чынам, на працягу большай часткі савецкага перыяду колькасць беларусаў у Таджыкістане павялічвалася і дасягнула максімуму ў 1989 годзе, пасля чаго пачалося хуткае скарачэнне супольнасці.<ref name="tulsky"/><ref name="census2000-2010"/> == Культурнае і адукацыйнае жыццё == У межах беларуска-таджыкскага культурнага і адукацыйнага супрацоўніцтва ў [[Душанбе]] дзейнічаюць установы, звязаныя з беларускай адукацыяй, мовай і культурай. З 2018 года пры Таджыкскім тэхнічным універсітэце імя акадэміка М. С. Асімі працуе Цэнтр беларускай адукацыі, навукі і культуры, а ў верасні 2023 года пры Таджыкскім нацыянальным універсітэце быў адкрыты Цэнтр беларускай мовы і інавацыйных тэхналогій.<ref name="khovar2023">{{cite web |url=https://khovar.tj/rus/2023/12/posol-belarusi-rasskazal-o-perspektive-sotrudnichestva-s-tadzhikistanom-na-budushhij-god/ |title=Посол Беларуси рассказал о перспективе сотрудничества с Таджикистаном на будущий год |publisher=НИАТ «Ховар» |date=25 снежня 2023 |language=ru |accessdate=19 верасня 2026 }}</ref> У 2023 годзе ў вышэйшых навучальных установах Душанбе дзейнічалі чатыры сумесныя беларуска-таджыкскія факультэты, выпускнікі якіх атрымлівалі дыпломы дзяржаўнага ўзору Рэспублікі Беларусь.<ref name="khovar2023"/> У Беларусі з 2012 года дзейнічае Таварыства дружбы і культурных сувязей Беларусі і Таджыкістана, а ў 2011 годзе ў Душанбе была выдадзена кніга таджыкскага пісьменніка Ато Хамдама і беларускага пісьменніка Алеся Карлюкевіча «Дружба народов — дружба литератур».<ref name="mfaculture">{{cite web |url=https://mfa.tj/ru/minsk/otnosheniya/sotrudnichestvo-respubliki-tadzhikistan-s-respublikoi-belarus/kulturno-gumanitarnoe |title=Культурно-гуманитарное сотрудничество |publisher=Посольство Республики Таджикистан в Республике Беларусь |language=ru |accessdate=19 верасня 2026 }}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Гл. таксама == * [[Беларуская дыяспара]] * [[Беларусы]] {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара]] [[Катэгорыя:Народы Таджыкістана]] frjzfw3xivaftvz7h1t4nhp7al2msxx 5202871 5202861 2026-09-20T19:36:40Z JerzyKundrat 174 /* Гл. таксама */ 5202871 wikitext text/x-wiki '''Беларусы Таджыкістана''' — частка [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]], якая сфарміравалася на тэрыторыі сучаснага [[Таджыкістан]]а. Найбольшай зафіксаванай перапісамі колькасці беларуская супольнасць дасягнула напрыканцы савецкага перыяду: у 1989 годзе ў Таджыкскай ССР налічвалася 7247 беларусаў.<ref name="census1989">{{cite web |url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=12 |title=Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по республикам СССР |publisher=Демоскоп Weekly |language=ru |accessdate=19 верасня 2026 }}</ref> Пасля распаду [[СССР]] іх колькасць рэзка скарацілася: перапіс 2000 года зафіксаваў 464 беларусаў, а перапіс 2010 года — 104.<ref name="census2000-2010">{{cite web |url=https://digitallibrary.un.org/record/1649145/files/CERD_C_TJK_CO_9-11_Add.1-RU.pdf |title=Распределение населения Республики Таджикистан по национальностям по итогам переписи населения 2000–2010 года |publisher=Арганізацыя Аб’яднаных Нацый |date=2018 |language=ru |accessdate=19 верасня 2026 }}</ref> == Гісторыя == === Савецкі перыяд === У 1926 годзе на тэрыторыі тагачаснай Таджыкскай АССР было ўлічана каля 60 беларусаў, у 1939 годзе — каля 1 тыс. У наступныя дзесяцігоддзі іх колькасць паслядоўна расла: каля 2,8 тыс. у 1959 годзе, 4 тыс. у 1970 годзе і 5,1 тыс. у 1979 годзе.<ref name="tulsky">{{cite web |last=Тульский |first=Михаил |url=https://www.demoscope.ru/weekly/2005/0191/analit05.php |title=Итоги переписи населения Таджикистана 2000 года: национальный, возрастной, половой, семейный и образовательный составы |publisher=Демоскоп Weekly |issue=191–192 |date=21 лютага — 6 сакавіка 2005 |language=ru |accessdate=19 верасня 2026 }}</ref> Пры гэтым тэрыторыя Таджыкскай АССР у час перапісу 1926 года не цалкам супадала з пазнейшай тэрыторыяй Таджыкскай ССР і сучаснага Таджыкістана.<ref name="tulsky"/> Рост колькасці беларусаў адбываўся на фоне шырокай міжрэспубліканскай міграцыі, звязанай з індустрыялізацыяй Таджыкскай ССР. У савецкі перыяд у рэспубліку ў планавым парадку накіроўвалі рабочых, інжынераў і іншых кваліфікаваных спецыялістаў з Беларусі, Расіі, Украіны і іншых саюзных рэспублік; яны ўдзельнічалі ў будаўніцтве прамысловых, энергетычных і інфраструктурных аб’ектаў, гарадоў, пасёлкаў і дарог, працавалі ў прамысловасці, будаўніцтве і на транспарце.<ref name="sultanov">{{cite journal |last1=Султанов |first1=Зубайдулло |last2=Шарипова |first2=Асиля Гуломовна |title=Региональная экономическая интеграция и трудовая миграция как важнейшие факторы стабильного и устойчивого роста экономики |journal=Вестник университета |publisher=Российско-Таджикский (Славянский) университет |year=2022 |issue=1 (76) |pages=9–19 |url=https://vestnik.rtsu.tj/uploads/files/1731645678_106736d0ee190ee.pdf |language=ru |accessdate=19 верасня 2026 }}</ref> Беларускае насельніцтва Таджыкскай ССР мела пераважна гарадскі характар. Паводле перапісу 1959 года, з 2793 беларусаў 2214 жылі ў гарадах і 579 — у сельскай мясцовасці.<ref name="census1959">{{cite web |url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_59.php?reg=12 |title=Всесоюзная перепись населения 1959 года. Городское и сельское население республик СССР по полу и национальности |publisher=Демоскоп Weekly |language=ru |accessdate=19 верасня 2026 }}</ref> У 1989 годзе з 7247 беларусаў рэспублікі 5645 жылі ў гарадах і 1602 — у сельскай мясцовасці.<ref name="census1989urban">{{cite web |url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_89.php?reg=12 |title=Всесоюзная перепись населения 1989 года. Распределение городского и сельского населения республик СССР по полу и национальности |publisher=Демоскоп Weekly |language=ru |accessdate=19 верасня 2026 }}</ref> На момант апошняга ўсесаюзнага перапісу 1989 года беларусы былі трэцяй паводле колькасці ўсходнеславянскай этнічнай групай Таджыкскай ССР пасля рускіх і ўкраінцаў: у рэспубліцы жылі 388 481 рускі, 41 375 украінцаў і 7247 беларусаў.<ref name="shustov">{{cite journal |last=Шустов |first=А. В. |title=Восточно-славянское население Средней Азии после распада СССР: этнодемографические процессы |journal=Археология, этнография и антропология Евразии |year=2018 |volume=46 |issue=4 |pages=114–122 |doi=10.17746/1563-0102.2018.46.4.114-122 |url=https://archaeology.nsc.ru/izdatelstvo/jr-aeae-ru/18-46-4/anot_11/ |language=ru |accessdate=19 верасня 2026 }}</ref> === Пасля распаду СССР === Пасля распаду СССР эміграцыя ўсходнеславянскага насельніцтва з Таджыкістана рэзка ўзрасла. Асабліва інтэнсіўным выезд стаў у час грамадзянскай вайны ў Таджыкістане ў 1990-я гады; у 1989—2000 гадах агульная колькасць усходніх славян у краіне скарацілася прыкладна ў шэсць разоў.<ref name="shustov"/> Колькасць уласна беларусаў за гэты перыяд зменшылася з 7247 да 464 чалавек, або на 93,6 %.<ref name="shustov"/> Скарачэнне працягнулася і ў 2000-я гады. Паводле перапісу 2010 года, у Таджыкістане засталіся 104 асобы, улічаныя як беларусы, што складала 22,4 % ад іх колькасці ў 2000 годзе.<ref name="census2000-2010"/> == Колькасць і рассяленне == Перапісныя даныя ніжэй адлюстроўваюць нацыянальнасць (этнічную прыналежнасць), а не грамадзянства Беларусі. Для часткі савецкіх перапісаў апублікаваны гістарычны шэраг падае колькасць з акругленнем да 0,1 тыс. чалавек; такія значэнні ў табліцы пазначаны як прыблізныя.<ref name="tulsky"/> {| class="wikitable sortable" ! Год перапісу ! Колькасць беларусаў |- | 1926 | каля 60<ref name="tulsky"/> |- | 1939 | каля 1000<ref name="tulsky"/> |- | 1959 | 2793<ref name="census1959"/> |- | 1970 | каля 4000<ref name="tulsky"/> |- | 1979 | каля 5100<ref name="tulsky"/> |- | 1989 | 7247<ref name="census1989"/> |- | 2000 | 464<ref name="census2000-2010"/> |- | 2010 | 104<ref name="census2000-2010"/> |} Такім чынам, на працягу большай часткі савецкага перыяду колькасць беларусаў у Таджыкістане павялічвалася і дасягнула максімуму ў 1989 годзе, пасля чаго пачалося хуткае скарачэнне супольнасці.<ref name="tulsky"/><ref name="census2000-2010"/> == Культурнае і адукацыйнае жыццё == У межах беларуска-таджыкскага культурнага і адукацыйнага супрацоўніцтва ў [[Душанбе]] дзейнічаюць установы, звязаныя з беларускай адукацыяй, мовай і культурай. З 2018 года пры Таджыкскім тэхнічным універсітэце імя акадэміка М. С. Асімі працуе Цэнтр беларускай адукацыі, навукі і культуры, а ў верасні 2023 года пры Таджыкскім нацыянальным універсітэце быў адкрыты Цэнтр беларускай мовы і інавацыйных тэхналогій.<ref name="khovar2023">{{cite web |url=https://khovar.tj/rus/2023/12/posol-belarusi-rasskazal-o-perspektive-sotrudnichestva-s-tadzhikistanom-na-budushhij-god/ |title=Посол Беларуси рассказал о перспективе сотрудничества с Таджикистаном на будущий год |publisher=НИАТ «Ховар» |date=25 снежня 2023 |language=ru |accessdate=19 верасня 2026 }}</ref> У 2023 годзе ў вышэйшых навучальных установах Душанбе дзейнічалі чатыры сумесныя беларуска-таджыкскія факультэты, выпускнікі якіх атрымлівалі дыпломы дзяржаўнага ўзору Рэспублікі Беларусь.<ref name="khovar2023"/> У Беларусі з 2012 года дзейнічае Таварыства дружбы і культурных сувязей Беларусі і Таджыкістана, а ў 2011 годзе ў Душанбе была выдадзена кніга таджыкскага пісьменніка Ато Хамдама і беларускага пісьменніка Алеся Карлюкевіча «Дружба народов — дружба литератур».<ref name="mfaculture">{{cite web |url=https://mfa.tj/ru/minsk/otnosheniya/sotrudnichestvo-respubliki-tadzhikistan-s-respublikoi-belarus/kulturno-gumanitarnoe |title=Культурно-гуманитарное сотрудничество |publisher=Посольство Республики Таджикистан в Республике Беларусь |language=ru |accessdate=19 верасня 2026 }}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Беларуская дыяспара}} [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара|Таджыкістан]] [[Катэгорыя:Народы Таджыкістана]] jbkl4rvns5hsog467opn77epzh84wti 0 815029 5202872 5202196 2026-09-20T19:37:35Z JerzyKundrat 174 /* Гл. таксама */ 5202872 wikitext text/x-wiki '''Беларусы Туркменістана''' — частка [[Беларусы|беларускага народа]] і [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]], якая пражывае ў [[Туркменістан]]е. Значная беларуская супольнасць сфарміравалася ў краіне ў савецкі перыяд. Найбольшая яе колькасць была зафіксавана [[Перапіс насельніцтва СССР (1989)|перапісам 1989 года]] — 9220 чалавек.<ref name="shustov">{{cite journal |last=Шустов |first=А. В. |title=Восточно-славянское население Средней Азии после распада СССР: этнодемографические процессы |journal=Археология, этнография и антропология Евразии |year=2018 |volume=46 |issue=4 |pages=114–122 |doi=10.17746/1563-0102.2018.46.4.114-122 |url=https://archaeology.nsc.ru/izdatelstvo/jr-aeae-ru/18-46-4/anot_11/ |language=ru |accessdate=19 верасня 2026 }}</ref> Пасля распаду [[СССР]] колькасць беларусаў істотна скарацілася: перапіс 1995 года налічыў 3640 чалавек, а перапіс 2022 года — 509.<ref name="shustov"/><ref name="census2022">{{cite web |url=https://www.stat.gov.tm/population-census-pdfs/results/ru/4.pdf |title=Итоги сплошной переписи населения и жилищного фонда Туркменистана — 2022. 4. Национальный состав населения и владение языками |publisher=Государственный комитет Туркменистана по статистике |language=ru |accessdate=19 верасня 2026 }}</ref> == Гісторыя == === Савецкі перыяд === Паводле [[Перапіс насельніцтва СССР (1926)|перапісу 1926 года]], у [[Туркменская ССР|Туркменскай ССР]] жылі 864 беларусы, з іх 731 — у гарадскіх паселішчах і 133 — у сельскай мясцовасці.<ref name="census1926">{{cite web |url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_26.php?reg=7 |title=Всесоюзная перепись населения 1926 года. Национальный состав населения по республикам СССР. Туркменская ССР |publisher=Демоскоп Weekly |language=ru |accessdate=19 верасня 2026 }}</ref> Да [[Перапіс насельніцтва СССР (1939)|перапісу 1939 года]] колькасць беларусаў вырасла да 1206 чалавек.<ref name="census1939">{{cite web |url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_39_gs.php?Submit=TAMAM&gor=3&reg=7 |title=Всесоюзная перепись населения 1939 года. Распределение городского и сельского населения СССР и союзных республик по национальности и полу. Туркменская ССР |publisher=Демоскоп Weekly |language=ru |accessdate=19 верасня 2026 }}</ref> У пасляваенны перыяд беларуская супольнасць працягвала павялічвацца. Паводле ўсесаюзных перапісаў, у Туркменскай ССР жылі 3198 беларусаў у 1959 годзе, 4445 — у 1970 годзе і 5289 — у 1979 годзе.<ref name="ussr1987">{{cite web |url=https://istmat.org/files/uploads/17593/naselenie_sssr_v_1987g.pdf |title=Население СССР в 1987 г. Статистический сборник |publisher=Госкомстат СССР |year=1988 |language=ru |accessdate=19 верасня 2026 }}</ref> Для ўсходнеславянскага насельніцтва савецкай Сярэдняй Азіі ў цэлым было характэрна пераважна гарадское рассяленне, звязанае з развіццём прамысловасці і іншых сектараў гарадской эканомікі.<ref name="shustov"/> Да апошняга савецкага перапісу 1989 года колькасць беларусаў у рэспубліцы дасягнула 9220 чалавек, або каля 0,3 % насельніцтва Туркменскай ССР.<ref name="shustov"/> У тым жа годзе ў рэспубліцы жылі 333 892 рускія і 35 578 украінцаў; такім чынам, беларусы былі трэцяй паводле колькасці ўсходнеславянскай групай.<ref name="shustov"/> === Пасля распаду СССР === Пасля [[Распад СССР|распаду СССР]] пачаўся значны адток усходнеславянскага насельніцтва з краін Цэнтральнай Азіі. Даследчыкі звязваюць скарачэнне яго колькасці ў 1990-я гады перадусім з узмацненнем эміграцыі пасля распаду Савецкага Саюза.<ref name="shustov"/> Паводле перапісу насельніцтва Туркменістана 1995 года, у краіне жылі 3640 беларусаў, або каля 0,1 % насельніцтва. У параўнанні з 1989 годам іх колькасць скарацілася на 5580 чалавек, або прыкладна на 60,5 %.<ref name="shustov"/> Адначасова колькасць украінцаў скарацілася з 35 578 да 23 064, а рускіх — з 333 892 да 298 751 чалавек.<ref name="shustov"/> На працягу доўгага часу пасля перапісу 1995 года поўныя вынікі наступных перапісаў насельніцтва Туркменістана па нацыянальным складзе не публікаваліся. Новыя падрабязныя афіцыйныя даныя сталі даступныя пасля перапісу 2022 года, які зафіксаваў у краіне 509 беларусаў.<ref name="census2022"/> Гэта складала каля 5,5 % ад колькасці беларускай супольнасці, зафіксаванай у 1989 годзе.<ref name="shustov"/><ref name="census2022"/> == Колькасць == Даныя перапісаў паказваюць рост колькасці беларусаў у Туркменістане на працягу большай часткі савецкага перыяду і яе істотнае скарачэнне пасля распаду СССР.<ref name="census1926"/><ref name="census1939"/><ref name="ussr1987"/><ref name="shustov"/><ref name="census2022"/> {| class="wikitable sortable" ! Год перапісу ! Колькасць беларусаў |- | 1926 | 864<ref name="census1926"/> |- | 1939 | 1206<ref name="census1939"/> |- | 1959 | 3198<ref name="ussr1987"/> |- | 1970 | 4445<ref name="ussr1987"/> |- | 1979 | 5289<ref name="ussr1987"/> |- | 1989 | 9220<ref name="shustov"/> |- | 1995 | 3640<ref name="shustov"/> |- | 2022 | 509<ref name="census2022"/> |} == Рассяленне == Паводле перапісу 2022 года, беларусы жылі ва ўсіх велаятах Туркменістана і ў [[Ашхабад]]зе. Больш за палову беларускай супольнасці краіны — 255 з 509 чалавек — жылі ў сталіцы.<ref name="census2022"/> Найбольшая колькасць беларусаў па-за Ашхабадам была зафіксавана ў [[Марыйскі велаят|Марыйскім велаяте]] — 98 чалавек і [[Балканскі велаят|Балканскім велаяте]] — 67 чалавек.<ref name="census2022"/> {| class="wikitable sortable" ! Тэрыторыя ! Колькасць беларусаў, 2022 |- | [[Ашхабад]] | 255 |- | [[Ахалскі велаят]] | 6 |- | [[Балканскі велаят]] | 67 |- | [[Дашагузскі велаят]] | 29 |- | [[Лебапскі велаят]] | 54 |- | [[Марыйскі велаят]] | 98 |- ! Усяго ! 509 |} Размеркаванне па тэрыторыях істотна адрознівалася ад структуры ўсяго насельніцтва краіны: беларусы заставаліся пераважна гарадской групай, прычым асабліва значнай была канцэнтрацыя ў Ашхабадзе.<ref name="census2022"/> == Мовы == Перапіс 2022 года ўлічваў нацыянальнасць і родную мову насельніцтва. З 509 беларусаў 307 назвалі роднай [[Руская мова|рускую мову]], 27 — [[Туркменская мова|туркменскую]], 2 — [[Узбекская мова|узбекскую]].<ref name="census2022"/> [[Беларуская мова]] ў апублікаванай агульнадзяржаўнай табліцы не выдзелена ў асобную графу і ўваходзіць у катэгорыю іншых моў, таму дакладную колькасць беларусаў, якія назвалі яе роднай, на падставе гэтай табліцы вызначыць немагчыма.<ref name="census2022"/> == Беларуская культура ў Туркменістане == У постсавецкі перыяд беларуская культура прадстаўлена ў Туркменістане ў тым ліку ў межах міждзяржаўнага культурнага супрацоўніцтва. 4—6 красавіка 2012 года ў Ашхабадзе прайшлі Дні культуры Беларусі ў Туркменістане, у праграму якіх уваходзілі канцэрты, выстаўкі і іншыя культурныя мерапрыемствы.<ref name="culture2012">{{cite web |url=https://www.turkmenistan.gov.tm/ru/post/16823/razvitie-kultur-vo-vzaimodeistvii-stran-i-narodov |title=Развитие культур во взаимодействии стран и народов |publisher=Государственное информационное агентство Туркменистана |date=4 красавіка 2012 |language=ru |accessdate=19 верасня 2026 }}</ref> У папярэднія гады ў Туркменістане выступалі беларускі ансамбль [[Сябры (ансамбль)|«Сябры»]], [[Ядвіга Канстанцінаўна Паплаўская|Ядвіга Паплаўская]] і [[Аляксандр Рыгоравіч Ціхановіч|Аляксандр Ціхановіч]].<ref name="culture2012"/> У снежні 2015 года ў Туркменістане паўторна адбыліся Дні культуры Беларусі. Іх мерапрыемствы праходзілі ў Ашхабадзе і [[Туркменабат]]е і ўключалі канцэрты, выстаўку беларускага дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва, кінапаказы і сустрэчы беларускіх і туркменскіх пісьменнікаў.<ref name="culture2015">{{cite web |url=https://www.turkmenistan.gov.tm/ru/post/25343/v-turkmenistane-proidut-dni-belorusskoi-kultury |title=В Туркменистане пройдут Дни белорусской культуры |publisher=Государственное информационное агентство Туркменистана |date=27 лістапада 2015 |language=ru |accessdate=19 верасня 2026 }}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Беларуская дыяспара}} [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара|Туркменістан]] [[Катэгорыя:Народы Туркменістана]] g3p37ao3akf4ji2ci61h8b2ptfaju1x 5202974 5202872 2026-09-21T06:27:16Z Autumndancer 168015 /* Рассяленне */ 5202974 wikitext text/x-wiki '''Беларусы Туркменістана''' — частка [[Беларусы|беларускага народа]] і [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]], якая пражывае ў [[Туркменістан]]е. Значная беларуская супольнасць сфарміравалася ў краіне ў савецкі перыяд. Найбольшая яе колькасць была зафіксавана [[Перапіс насельніцтва СССР (1989)|перапісам 1989 года]] — 9220 чалавек.<ref name="shustov">{{cite journal |last=Шустов |first=А. В. |title=Восточно-славянское население Средней Азии после распада СССР: этнодемографические процессы |journal=Археология, этнография и антропология Евразии |year=2018 |volume=46 |issue=4 |pages=114–122 |doi=10.17746/1563-0102.2018.46.4.114-122 |url=https://archaeology.nsc.ru/izdatelstvo/jr-aeae-ru/18-46-4/anot_11/ |language=ru |accessdate=19 верасня 2026 }}</ref> Пасля распаду [[СССР]] колькасць беларусаў істотна скарацілася: перапіс 1995 года налічыў 3640 чалавек, а перапіс 2022 года — 509.<ref name="shustov"/><ref name="census2022">{{cite web |url=https://www.stat.gov.tm/population-census-pdfs/results/ru/4.pdf |title=Итоги сплошной переписи населения и жилищного фонда Туркменистана — 2022. 4. Национальный состав населения и владение языками |publisher=Государственный комитет Туркменистана по статистике |language=ru |accessdate=19 верасня 2026 }}</ref> == Гісторыя == === Савецкі перыяд === Паводле [[Перапіс насельніцтва СССР (1926)|перапісу 1926 года]], у [[Туркменская ССР|Туркменскай ССР]] жылі 864 беларусы, з іх 731 — у гарадскіх паселішчах і 133 — у сельскай мясцовасці.<ref name="census1926">{{cite web |url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_26.php?reg=7 |title=Всесоюзная перепись населения 1926 года. Национальный состав населения по республикам СССР. Туркменская ССР |publisher=Демоскоп Weekly |language=ru |accessdate=19 верасня 2026 }}</ref> Да [[Перапіс насельніцтва СССР (1939)|перапісу 1939 года]] колькасць беларусаў вырасла да 1206 чалавек.<ref name="census1939">{{cite web |url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_39_gs.php?Submit=TAMAM&gor=3&reg=7 |title=Всесоюзная перепись населения 1939 года. Распределение городского и сельского населения СССР и союзных республик по национальности и полу. Туркменская ССР |publisher=Демоскоп Weekly |language=ru |accessdate=19 верасня 2026 }}</ref> У пасляваенны перыяд беларуская супольнасць працягвала павялічвацца. Паводле ўсесаюзных перапісаў, у Туркменскай ССР жылі 3198 беларусаў у 1959 годзе, 4445 — у 1970 годзе і 5289 — у 1979 годзе.<ref name="ussr1987">{{cite web |url=https://istmat.org/files/uploads/17593/naselenie_sssr_v_1987g.pdf |title=Население СССР в 1987 г. Статистический сборник |publisher=Госкомстат СССР |year=1988 |language=ru |accessdate=19 верасня 2026 }}</ref> Для ўсходнеславянскага насельніцтва савецкай Сярэдняй Азіі ў цэлым было характэрна пераважна гарадское рассяленне, звязанае з развіццём прамысловасці і іншых сектараў гарадской эканомікі.<ref name="shustov"/> Да апошняга савецкага перапісу 1989 года колькасць беларусаў у рэспубліцы дасягнула 9220 чалавек, або каля 0,3 % насельніцтва Туркменскай ССР.<ref name="shustov"/> У тым жа годзе ў рэспубліцы жылі 333 892 рускія і 35 578 украінцаў; такім чынам, беларусы былі трэцяй паводле колькасці ўсходнеславянскай групай.<ref name="shustov"/> === Пасля распаду СССР === Пасля [[Распад СССР|распаду СССР]] пачаўся значны адток усходнеславянскага насельніцтва з краін Цэнтральнай Азіі. Даследчыкі звязваюць скарачэнне яго колькасці ў 1990-я гады перадусім з узмацненнем эміграцыі пасля распаду Савецкага Саюза.<ref name="shustov"/> Паводле перапісу насельніцтва Туркменістана 1995 года, у краіне жылі 3640 беларусаў, або каля 0,1 % насельніцтва. У параўнанні з 1989 годам іх колькасць скарацілася на 5580 чалавек, або прыкладна на 60,5 %.<ref name="shustov"/> Адначасова колькасць украінцаў скарацілася з 35 578 да 23 064, а рускіх — з 333 892 да 298 751 чалавек.<ref name="shustov"/> На працягу доўгага часу пасля перапісу 1995 года поўныя вынікі наступных перапісаў насельніцтва Туркменістана па нацыянальным складзе не публікаваліся. Новыя падрабязныя афіцыйныя даныя сталі даступныя пасля перапісу 2022 года, які зафіксаваў у краіне 509 беларусаў.<ref name="census2022"/> Гэта складала каля 5,5 % ад колькасці беларускай супольнасці, зафіксаванай у 1989 годзе.<ref name="shustov"/><ref name="census2022"/> == Колькасць == Даныя перапісаў паказваюць рост колькасці беларусаў у Туркменістане на працягу большай часткі савецкага перыяду і яе істотнае скарачэнне пасля распаду СССР.<ref name="census1926"/><ref name="census1939"/><ref name="ussr1987"/><ref name="shustov"/><ref name="census2022"/> {| class="wikitable sortable" ! Год перапісу ! Колькасць беларусаў |- | 1926 | 864<ref name="census1926"/> |- | 1939 | 1206<ref name="census1939"/> |- | 1959 | 3198<ref name="ussr1987"/> |- | 1970 | 4445<ref name="ussr1987"/> |- | 1979 | 5289<ref name="ussr1987"/> |- | 1989 | 9220<ref name="shustov"/> |- | 1995 | 3640<ref name="shustov"/> |- | 2022 | 509<ref name="census2022"/> |} == Рассяленне == Паводле перапісу 2022 года, беларусы жылі ва ўсіх велаятах Туркменістана і ў [[Ашгабат|Ашгабаце]]. Больш за палову беларускай супольнасці краіны — 255 з 509 чалавек — жылі ў сталіцы.<ref name="census2022"/> Найбольшая колькасць беларусаў па-за Ашхабатам была зафіксавана ў [[Марыйскі велаят|Марыйскім велаяце]] — 98 чалавек і [[Балканскі велаят|Балканскім велаяце]] — 67 чалавек.<ref name="census2022"/> {| class="wikitable sortable" ! Тэрыторыя ! Колькасць беларусаў, 2022 |- | [[Ашгабат]] | 255 |- | [[Ахалскі велаят]] | 6 |- | [[Балканскі велаят]] | 67 |- | [[Дашагузскі велаят]] | 29 |- | [[Лебапскі велаят]] | 54 |- | [[Марыйскі велаят]] | 98 |- ! Усяго ! 509 |} Размеркаванне па тэрыторыях істотна адрознівалася ад структуры ўсяго насельніцтва краіны: беларусы заставаліся пераважна гарадской групай, прычым асабліва значнай была канцэнтрацыя ў Ашгабаце.<ref name="census2022"/> == Мовы == Перапіс 2022 года ўлічваў нацыянальнасць і родную мову насельніцтва. З 509 беларусаў 307 назвалі роднай [[Руская мова|рускую мову]], 27 — [[Туркменская мова|туркменскую]], 2 — [[Узбекская мова|узбекскую]].<ref name="census2022"/> [[Беларуская мова]] ў апублікаванай агульнадзяржаўнай табліцы не выдзелена ў асобную графу і ўваходзіць у катэгорыю іншых моў, таму дакладную колькасць беларусаў, якія назвалі яе роднай, на падставе гэтай табліцы вызначыць немагчыма.<ref name="census2022"/> == Беларуская культура ў Туркменістане == У постсавецкі перыяд беларуская культура прадстаўлена ў Туркменістане ў тым ліку ў межах міждзяржаўнага культурнага супрацоўніцтва. 4—6 красавіка 2012 года ў Ашхабадзе прайшлі Дні культуры Беларусі ў Туркменістане, у праграму якіх уваходзілі канцэрты, выстаўкі і іншыя культурныя мерапрыемствы.<ref name="culture2012">{{cite web |url=https://www.turkmenistan.gov.tm/ru/post/16823/razvitie-kultur-vo-vzaimodeistvii-stran-i-narodov |title=Развитие культур во взаимодействии стран и народов |publisher=Государственное информационное агентство Туркменистана |date=4 красавіка 2012 |language=ru |accessdate=19 верасня 2026 }}</ref> У папярэднія гады ў Туркменістане выступалі беларускі ансамбль [[Сябры (ансамбль)|«Сябры»]], [[Ядвіга Канстанцінаўна Паплаўская|Ядвіга Паплаўская]] і [[Аляксандр Рыгоравіч Ціхановіч|Аляксандр Ціхановіч]].<ref name="culture2012"/> У снежні 2015 года ў Туркменістане паўторна адбыліся Дні культуры Беларусі. Іх мерапрыемствы праходзілі ў Ашхабадзе і [[Туркменабат]]е і ўключалі канцэрты, выстаўку беларускага дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва, кінапаказы і сустрэчы беларускіх і туркменскіх пісьменнікаў.<ref name="culture2015">{{cite web |url=https://www.turkmenistan.gov.tm/ru/post/25343/v-turkmenistane-proidut-dni-belorusskoi-kultury |title=В Туркменистане пройдут Дни белорусской культуры |publisher=Государственное информационное агентство Туркменистана |date=27 лістапада 2015 |language=ru |accessdate=19 верасня 2026 }}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Беларуская дыяспара}} [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара|Туркменістан]] [[Катэгорыя:Народы Туркменістана]] ewgn38pe7cwgbqt4c9jvfbrpun5yzba 0 815030 5202794 5202581 2026-09-20T16:11:35Z DBatura 73587 /* Выяўленне */ 5202794 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Жывёлы | parent = Leopardus | rang = Вид | author = Nogales-Ascarrunz, Aliaga-Rossel, Lescroart & Eizirik, [[2026 год в науке|2026]] | latin = Leopardus tilcayo | wikispecies = Leopardus tilcayo }} '''''Leopardus tilcayo''''' — [[біялагічны від|від]] млекакормячых з роду [[Leopardus|паўднёваамерыканскіх катоў]] сямейства [[каціныя|каціных]] (Felidae), які жыве ў [[Балівія|Балівіі]]. Дробны драпежнік, памерам меншы за [[кот свойскі|свойскага ката]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.discoverwildlife.com/animal-facts/mammals/tilcayo-cat-bolivian-yungus|title=New species of wild cat discovered in Bolivia’s cloud forest|lang=en|last=Ellis, Sophie|website=Discover Wildlife|date=2026-09-17|access-date=2026-09-17}}</ref>. == Выяўленне == Жывёлу знайшоў у 2016 годзе малады балівіец і забраў дадому, мяркуючы, што гэта [[свойскі кот]]<ref>[https://www.lanacion.com.ar/lifestyle/el-hallazgo-del-tilcayo-lo-confundieron-con-un-gato-domestico-pero-revelo-la-existencia-de-una-nueva-nid17092026/ «La Nacion». El hallazgo del «Tilcayo»: lo confundieron con un gato doméstico pero reveló la existencia de una nueva especie para la ciencia] </ref>. Яго сям’я клапацілася пра знайдыша больш за год; за гэты час яны заўважылі, што звер палюе на курэй, а яго мяўканне адрознае ад звычайнага кацінага<ref>[https://www.infobae.com/america/ciencia-america/2026/09/17/lo-criaron-como-un-gato-domestico-cazaba-gallinas-y-maullaba-distinto-el-adn-confirmo-que-era-una-especie-silvestre-desconocida/ «Infobae». Lo criaron como un gato doméstico, cazaba gallinas y maullaba distinto: el ADN confirmó que era una especie silvestre desconocida]</ref>, пасля чаго ў 2017 годзе «дзіўнага ката» перадалі ў прытулак<ref>[https://www.clarin.com/internacional/tilcayo-gato-nuevo-ciencia-primera-especie-felino-descubierta-100-anos_0_zl9m2euIYG.html «Clarin». Tilcayo, el nuevo gato silvestre de la ciencia: cómo es la primera especie de felinos descubierta en 100 años]</ref><ref>[https://www.nationalgeographic.com/animals/article/meet-the-first-new-cat-species-discovered-in-100-years 1]</ref>. Прытулак звязаўся з даследчыцай Паолай Нагалес-Аскарунц<ref name=":1" /> ({{lang-es|Paola Nogales-Ascarrunz}}), якая занялася даследаваннем жывёліны. Від апісаны калектывам аўтараў з розных навуковых устаноў у 2026 годзе<ref name=Lescroart_2026/>, апублікаваны 17 верасня<ref name="Bittel"/><ref name=":1" />. У тым жа даследаванні апісваецца новы падвід анцыл (''[[Leopardus tigrinus]]'') — Leopardus tigrinus antisuyo з суседняга [[Перу]]<ref>{{Cite web|url=https://www.vijesti.me/vijesti/nauka/827303/nova-vrsta-macke-otkrivena-u-boliviji-prva-poslije-vise-od-jednog-vijeka|title=Nova vrsta mačke otkrivena u Boliviji, prva poslije više od jednog vijeka|lang=sr|website=vijesti.me|access-date=2026-09-18}}</ref>. Від стаў першым за больш чым сто гадоў сярод апісаных дзікіх [[Каціныя|каціных]]<ref name="Bittel">{{Cite web |last=Bittel |first=Jason |date=September 17, 2026 |title=Meet the First New Cat Species Discovered in 100 Years |url=https://www.nationalgeographic.com/animals/article/meet-the-first-new-cat-species-discovered-in-100-years |access-date=September 17, 2026 |website=National Geographic |language=en}}</ref><ref name=":1" />. Адкрыццё адбылося на фоне агульнай рэвізіі сістэматыкі паўднёваамерыканскіх дробных каціных, сярод якіх [[анцыла]], [[даўгахвосты кот]], [[чылійскі кот]] і [[дзікі кот Жафруа]]. Спачатку Паола Нагалес выказала здагадку, што асобіна з’яўляецца незвычайнай разнавіднасцю анцылы<ref>[https://www.infobae.com/america/ciencia-america/2026/09/17/lo-criaron-como-un-gato-domestico-cazaba-gallinas-y-maullaba-distinto-el-adn-confirmo-que-era-una-especie-silvestre-desconocida/ «Infobae». Lo criaron como un gato doméstico, cazaba gallinas y maullaba distinto: el ADN confirmó que era una especie silvestre desconocida]</ref> і толькі генетычнае даследаванне канчаткова пацвердзіла, што перад навукоўцамі — новы від<ref>[https://www.infobae.com/america/ciencia-america/2026/09/17/lo-criaron-como-un-gato-domestico-cazaba-gallinas-y-maullaba-distinto-el-adn-confirmo-que-era-una-especie-silvestre-desconocida/ «Infobae». Lo criaron como un gato doméstico, cazaba gallinas y maullaba distinto: el ADN confirmó que era una especie silvestre desconocida]</ref>. == Таксанамія == Па словах Паолы Нагалес-Аскарунц, было прынята рашэнне даць віду імя «тылькаё»<ref name=":1" />. == Апісанне == Устаноўлена, што від жыве ў [[Туманны лес|туманных лясах]] (тып [[прыродная зона|прыроднай зоны]]) на вышыні каля 1,5 км над узроўнем мора ў балівійскай правінцыі [[Паўночны Юнгас]], у непасрэднай блізкасці ад прытулку, куды звер быў дастаўлены. Пры гэтым від быў добра вядомы некаторым мясцовым жыхарам, якія называлі яго «тылькаё». Паводле даных паўнагеномнага малекулярна-філагенетычнага аналізу, эвалюцыйная лінія гэтага віду аддзялілася ад ліній яго бліжэйшых сучасных сваякоў каля 1,4 млн гадоў таму ([[даверны інтэрвал|95-працэнтны інтэрвал]] — 0,80—2,05 млн гадоў таму)<ref name=Lescroart_2026/>. На верасень 2026 года вядома як мінімум пра двух жывых прадстаўнікоў гэтага віду<ref>{{Cite web|url=https://www.vijesti.me/vijesti/nauka/827303/nova-vrsta-macke-otkrivena-u-boliviji-prva-poslije-vise-od-jednog-vijeka|title=Nova vrsta mačke otkrivena u Boliviji, prva poslije više od jednog vijeka|lang=sr|website=vijesti.me|access-date=2026-09-18}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Colobus congoensis]] == Крыніцы == {{крыніцы|refs= <ref name=Lescroart_2026>{{cite journal |title=Phylogenomics and museomics reveal five distinct species of tiger cats in South America |author=Lescroart J., Nogales-Ascarrunz P., Cassatt-Johnstone M. et&nbsp;al. |date=2026 |journal=Current Biology |volume= |issue= |pages= |doi=10.1016/j.cub.2026.08.059 |bibcode= |pmid= |arxiv= |url=https://www.cell.com/action/showPdf?pii=S0960-9822%2826%2901110-3}} ([https://www.cell.com/cms/10.1016/j.cub.2026.08.059/attachment/c134bcab-97be-4c3b-9c54-151a3e34ed07/mmc2.pdf приложение с описанием вида])</ref> }} {{ВС}} [[Катэгорыя:Каціныя]] [[Катэгорыя:Млекакормячыя Паўднёвай Амерыкі]] thzvke003trtied0w1ulp34xx1okszp 5202795 5202794 2026-09-20T16:14:06Z DBatura 73587 /* Таксанамія */ 5202795 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Жывёлы | parent = Leopardus | rang = Вид | author = Nogales-Ascarrunz, Aliaga-Rossel, Lescroart & Eizirik, [[2026 год в науке|2026]] | latin = Leopardus tilcayo | wikispecies = Leopardus tilcayo }} '''''Leopardus tilcayo''''' — [[біялагічны від|від]] млекакормячых з роду [[Leopardus|паўднёваамерыканскіх катоў]] сямейства [[каціныя|каціных]] (Felidae), які жыве ў [[Балівія|Балівіі]]. Дробны драпежнік, памерам меншы за [[кот свойскі|свойскага ката]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.discoverwildlife.com/animal-facts/mammals/tilcayo-cat-bolivian-yungus|title=New species of wild cat discovered in Bolivia’s cloud forest|lang=en|last=Ellis, Sophie|website=Discover Wildlife|date=2026-09-17|access-date=2026-09-17}}</ref>. == Выяўленне == Жывёлу знайшоў у 2016 годзе малады балівіец і забраў дадому, мяркуючы, што гэта [[свойскі кот]]<ref>[https://www.lanacion.com.ar/lifestyle/el-hallazgo-del-tilcayo-lo-confundieron-con-un-gato-domestico-pero-revelo-la-existencia-de-una-nueva-nid17092026/ «La Nacion». El hallazgo del «Tilcayo»: lo confundieron con un gato doméstico pero reveló la existencia de una nueva especie para la ciencia] </ref>. Яго сям’я клапацілася пра знайдыша больш за год; за гэты час яны заўважылі, што звер палюе на курэй, а яго мяўканне адрознае ад звычайнага кацінага<ref>[https://www.infobae.com/america/ciencia-america/2026/09/17/lo-criaron-como-un-gato-domestico-cazaba-gallinas-y-maullaba-distinto-el-adn-confirmo-que-era-una-especie-silvestre-desconocida/ «Infobae». Lo criaron como un gato doméstico, cazaba gallinas y maullaba distinto: el ADN confirmó que era una especie silvestre desconocida]</ref>, пасля чаго ў 2017 годзе «дзіўнага ката» перадалі ў прытулак<ref>[https://www.clarin.com/internacional/tilcayo-gato-nuevo-ciencia-primera-especie-felino-descubierta-100-anos_0_zl9m2euIYG.html «Clarin». Tilcayo, el nuevo gato silvestre de la ciencia: cómo es la primera especie de felinos descubierta en 100 años]</ref><ref>[https://www.nationalgeographic.com/animals/article/meet-the-first-new-cat-species-discovered-in-100-years 1]</ref>. Прытулак звязаўся з даследчыцай Паолай Нагалес-Аскарунц<ref name=":1" /> ({{lang-es|Paola Nogales-Ascarrunz}}), якая занялася даследаваннем жывёліны. Від апісаны калектывам аўтараў з розных навуковых устаноў у 2026 годзе<ref name=Lescroart_2026/>, апублікаваны 17 верасня<ref name="Bittel"/><ref name=":1" />. У тым жа даследаванні апісваецца новы падвід анцыл (''[[Leopardus tigrinus]]'') — Leopardus tigrinus antisuyo з суседняга [[Перу]]<ref>{{Cite web|url=https://www.vijesti.me/vijesti/nauka/827303/nova-vrsta-macke-otkrivena-u-boliviji-prva-poslije-vise-od-jednog-vijeka|title=Nova vrsta mačke otkrivena u Boliviji, prva poslije više od jednog vijeka|lang=sr|website=vijesti.me|access-date=2026-09-18}}</ref>. Від стаў першым за больш чым сто гадоў сярод апісаных дзікіх [[Каціныя|каціных]]<ref name="Bittel">{{Cite web |last=Bittel |first=Jason |date=September 17, 2026 |title=Meet the First New Cat Species Discovered in 100 Years |url=https://www.nationalgeographic.com/animals/article/meet-the-first-new-cat-species-discovered-in-100-years |access-date=September 17, 2026 |website=National Geographic |language=en}}</ref><ref name=":1" />. Адкрыццё адбылося на фоне агульнай рэвізіі сістэматыкі паўднёваамерыканскіх дробных каціных, сярод якіх [[анцыла]], [[даўгахвосты кот]], [[чылійскі кот]] і [[дзікі кот Жафруа]]. Спачатку Паола Нагалес выказала здагадку, што асобіна з’яўляецца незвычайнай разнавіднасцю анцылы<ref>[https://www.infobae.com/america/ciencia-america/2026/09/17/lo-criaron-como-un-gato-domestico-cazaba-gallinas-y-maullaba-distinto-el-adn-confirmo-que-era-una-especie-silvestre-desconocida/ «Infobae». Lo criaron como un gato doméstico, cazaba gallinas y maullaba distinto: el ADN confirmó que era una especie silvestre desconocida]</ref> і толькі генетычнае даследаванне канчаткова пацвердзіла, што перад навукоўцамі — новы від<ref>[https://www.infobae.com/america/ciencia-america/2026/09/17/lo-criaron-como-un-gato-domestico-cazaba-gallinas-y-maullaba-distinto-el-adn-confirmo-que-era-una-especie-silvestre-desconocida/ «Infobae». Lo criaron como un gato doméstico, cazaba gallinas y maullaba distinto: el ADN confirmó que era una especie silvestre desconocida]</ref>. == Таксанамія == Па словах Паолы Нагалес-Аскарунц, было прынята рашэнне даць віду імя «тылькаё» — менавіта так мясцовае насельніцтва называла гэтага ката<ref name=":1" />. == Апісанне == Устаноўлена, што від жыве ў [[Туманны лес|туманных лясах]] (тып [[прыродная зона|прыроднай зоны]]) на вышыні каля 1,5 км над узроўнем мора ў балівійскай правінцыі [[Паўночны Юнгас]], у непасрэднай блізкасці ад прытулку, куды звер быў дастаўлены. Пры гэтым від быў добра вядомы некаторым мясцовым жыхарам, якія называлі яго «тылькаё». Паводле даных паўнагеномнага малекулярна-філагенетычнага аналізу, эвалюцыйная лінія гэтага віду аддзялілася ад ліній яго бліжэйшых сучасных сваякоў каля 1,4 млн гадоў таму ([[даверны інтэрвал|95-працэнтны інтэрвал]] — 0,80—2,05 млн гадоў таму)<ref name=Lescroart_2026/>. На верасень 2026 года вядома як мінімум пра двух жывых прадстаўнікоў гэтага віду<ref>{{Cite web|url=https://www.vijesti.me/vijesti/nauka/827303/nova-vrsta-macke-otkrivena-u-boliviji-prva-poslije-vise-od-jednog-vijeka|title=Nova vrsta mačke otkrivena u Boliviji, prva poslije više od jednog vijeka|lang=sr|website=vijesti.me|access-date=2026-09-18}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Colobus congoensis]] == Крыніцы == {{крыніцы|refs= <ref name=Lescroart_2026>{{cite journal |title=Phylogenomics and museomics reveal five distinct species of tiger cats in South America |author=Lescroart J., Nogales-Ascarrunz P., Cassatt-Johnstone M. et&nbsp;al. |date=2026 |journal=Current Biology |volume= |issue= |pages= |doi=10.1016/j.cub.2026.08.059 |bibcode= |pmid= |arxiv= |url=https://www.cell.com/action/showPdf?pii=S0960-9822%2826%2901110-3}} ([https://www.cell.com/cms/10.1016/j.cub.2026.08.059/attachment/c134bcab-97be-4c3b-9c54-151a3e34ed07/mmc2.pdf приложение с описанием вида])</ref> }} {{ВС}} [[Катэгорыя:Каціныя]] [[Катэгорыя:Млекакормячыя Паўднёвай Амерыкі]] mnu6rf9irln5m9vw2e02rubcgay9lve 0 815034 5202948 5202298 2026-09-20T23:11:53Z KrBot 24355 + {{няма катэгорый}} 5202948 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Сент-Эндру}} {{Адміністрацыйная адзінка | Беларуская назва = Сент-Эндру | Арыгінальная назва = {{lang-en|Saint-Andrew}} | Выява = Saint Andrew, Barbados 011.jpg | Краіна = {{Сцяг|Барбадас}} [[Барбадас]] | Статус = [[Прыход (адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка)|Прыход]] | Сталіца = [[Грынленд (Барбадас)|Грынленд]] | Насельніцтва = 5 139 | Год ацэнкі = 2010 | Плошча = 36 | Карта = Saint Andrew in Barbados.svg | Памер карты = 300пкс | ISO = BB-02<ref>[https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:BB iso:code:3166:BB] {{Wayback|url=https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:BB |date=20160617031837 }}, International Organization for Standardization</ref> }} '''Сент-Эндру''' ({{lang-en|Saint-Andrew}}) — [[Прыход (адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка)|прыход]] у паўночна-ўсходняй частцы [[Барбадас]]а. Сент-Эндру — адна з самых некранутых частак вострава з-за таго, што яна складаецца з зялёных пагоркаў. На поўдні прыходу знаходзіцца самая высокая прыродная вышыня краіны — [[Хілабі|гара Хілабі]] вышынёй 336 м. Прыход названы ў гонар заступніка вострава — [[Святы Андрэй|Святога Андрэя]]. У каланіяльныя гады брытанцы лічылі, што гэты раён нагадвае пагоркі і палі Шатландыі. Гэта прывяло да таго, што частка прыходу атрымала мянушку «Шатландская акруга». У 1990-х гадах урад прапанаваў размясціць на тэрыторыі акругі звалку. Аднак з-за далікатнага навакольнага асяроддзя Сент-Эндру і магчымасці эрозіі глебы ў будучыні звалка так і не была створана. Сент-Эндру размешчаны на ўсходнім узбярэжжы Барбадаса, дзе Атлантычны акіян больш неспакойны. У рамках намаганняў Барбадаса па захаванні навакольнага асяроддзя ў акрузе таксама знаходзіцца некалькі прыродных запаведнікаў, у тым ліку [[Лес Тэрнер-Хол]]. == Заўвагі == {{няма катэгорый|date=2026-09-20}} 2s93cahhdmrprladel76cpqc0i1vnjd 5203098 5202948 2026-09-21T08:50:03Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Сент-Эндру]] у [[Сент-Эндру (Барбадас)]] 5202948 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Сент-Эндру}} {{Адміністрацыйная адзінка | Беларуская назва = Сент-Эндру | Арыгінальная назва = {{lang-en|Saint-Andrew}} | Выява = Saint Andrew, Barbados 011.jpg | Краіна = {{Сцяг|Барбадас}} [[Барбадас]] | Статус = [[Прыход (адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка)|Прыход]] | Сталіца = [[Грынленд (Барбадас)|Грынленд]] | Насельніцтва = 5 139 | Год ацэнкі = 2010 | Плошча = 36 | Карта = Saint Andrew in Barbados.svg | Памер карты = 300пкс | ISO = BB-02<ref>[https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:BB iso:code:3166:BB] {{Wayback|url=https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:BB |date=20160617031837 }}, International Organization for Standardization</ref> }} '''Сент-Эндру''' ({{lang-en|Saint-Andrew}}) — [[Прыход (адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка)|прыход]] у паўночна-ўсходняй частцы [[Барбадас]]а. Сент-Эндру — адна з самых некранутых частак вострава з-за таго, што яна складаецца з зялёных пагоркаў. На поўдні прыходу знаходзіцца самая высокая прыродная вышыня краіны — [[Хілабі|гара Хілабі]] вышынёй 336 м. Прыход названы ў гонар заступніка вострава — [[Святы Андрэй|Святога Андрэя]]. У каланіяльныя гады брытанцы лічылі, што гэты раён нагадвае пагоркі і палі Шатландыі. Гэта прывяло да таго, што частка прыходу атрымала мянушку «Шатландская акруга». У 1990-х гадах урад прапанаваў размясціць на тэрыторыі акругі звалку. Аднак з-за далікатнага навакольнага асяроддзя Сент-Эндру і магчымасці эрозіі глебы ў будучыні звалка так і не была створана. Сент-Эндру размешчаны на ўсходнім узбярэжжы Барбадаса, дзе Атлантычны акіян больш неспакойны. У рамках намаганняў Барбадаса па захаванні навакольнага асяроддзя ў акрузе таксама знаходзіцца некалькі прыродных запаведнікаў, у тым ліку [[Лес Тэрнер-Хол]]. == Заўвагі == {{няма катэгорый|date=2026-09-20}} 2s93cahhdmrprladel76cpqc0i1vnjd 5203100 5203098 2026-09-21T08:52:21Z Autumndancer 168015 5203100 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Сент-Эндру}} {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Сент-Эндру''' ({{lang-en|Saint-Andrew}}) — [[Прыход (адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка)|прыход]] у паўночна-ўсходняй частцы [[Барбадас]]а. На поўдні прыходу знаходзіцца самы высокі прыродны пункт краіны — [[Хілабі|гара Хілабі]] вышынёй 336 м. Прыход названы ў гонар заступніка вострава — [[Святы Андрэй|Святога Андрэя (Эндру)]]. У каланіяльныя гады брытанцы лічылі, што гэты раён нагадвае пагоркі і палі Шатландыі. Гэта прывяло да таго, што частка прыходу атрымала мянушку «Шатландская акруга». У 1990-х гадах урад прапанаваў размясціць на тэрыторыі акругі сметнік. Аднак з-за навакольнага асяроддзя Сент-Эндру і магчымасці эрозіі глебы ў будучыні сметнік не быў створаны. Сент-Эндру размешчаны на ўсходнім узбярэжжы Барбадаса, дзе Атлантычны акіян больш неспакойны. Некалькі прыродных запаведнікаў, у тым ліку [[Лес Цёрнер-Хол]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{няма катэгорый|date=2026-09-20}} r80508k1ck393ibceggv9809155vd3i 5203101 5203100 2026-09-21T08:53:31Z Autumndancer 168015 5203101 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Сент-Эндру}} {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Сент-Эндру''' ({{lang-en|Saint-Andrew}}) — [[Прыход (адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка)|прыход]] у паўночна-ўсходняй частцы [[Барбадас]]а. На поўдні прыходу знаходзіцца самы высокі прыродны пункт краіны — [[Хілабі|гара Хілабі]] вышынёй 336 м. Прыход названы ў гонар заступніка вострава — [[Святы Андрэй|Святога Андрэя (Эндру)]]. У каланіяльныя гады брытанцы лічылі, што гэты раён нагадвае пагоркі і палі Шатландыі. Гэта прывяло да таго, што частка прыходу атрымала мянушку «Шатландская акруга». У 1990-х гадах урад прапанаваў размясціць на тэрыторыі акругі сметнік. Аднак з-за навакольнага асяроддзя Сент-Эндру і магчымасці эрозіі глебы ў будучыні сметнік не быў створаны. Сент-Эндру размешчаны на ўсходнім узбярэжжы Барбадаса, дзе Атлантычны акіян больш неспакойны. Некалькі прыродных запаведнікаў, у тым ліку [[Лес Цёрнер-Хол]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{няма катэгорый|date=2026-09-20}} [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Барбадаса]] qixa6357loiirr4mypn2pqj4gf696yv 0 815036 5202736 5202445 2026-09-20T14:24:52Z Ciepiersia 162280 /* Дзвярныя ручкі */ дапаўненне 5202736 wikitext text/x-wiki '''Беларуская каваная дзвярная фурнітура''' — традыцыйны комплекс каваных вырабаў, якія прымацоўваліся да [[Дзверы|дзвярэй]] для паляпшэння іх функцыянальнасці або вонкавага выгляду. Гэты комплекс з’яўляецца праявай [[Беларускае кавальства|беларускага народнага мастацкага кавальства]] і як від [[Народнае мастацтва|народнага мастацтва]] дасягнуў найвышэйшага ўзроўню і распаўсюджання ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзя, зберагаючы старажытныя тэхналагічныя і светапоглядныя традыцыі. == Агульнае апісанне == [[Файл:Крывіцкі касьцёл апостала Андрэя й кляштар трынітарыяў 1776–1796 гг. 08.JPG|міні|250px|Драўляныя дзверы ў [[Касцёл Святога апостала Андрэя і кляштар трынітарыяў|Касцёле Святога апостала Андрэя]] ў [[Крывічы (Мядзельскі раён)|Крывічах]] [[Мядзельскі раён|Мядзельскага раёна]]. Можна бачыць дэкаратыўныя плешкі цвікоў.]] [[Файл:Крэва. Руіны замка (27).jpg|250px|міні|Дзверы ў [[Крэўскі замак|Крэўскім замку]]]] У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага<ref name="Фарбы">[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл. С. 103</ref>. Можна сказаць, што асноўная частка каваных металічных вырабаў у беларускай народнай архітэктуры канцэнтравалася на ўваходных дзвярах. З аднаго боку, на дзвярах, што знаходзіліся ў пастаянным руху, яны былі патрэбныя больш, чым у іншых месцах, з другога — адначасова аздаблялі ўваход у будынак<ref name="Сах75">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 75</ref>. Для жыллёвых, гаспадарчых, грамадскіх пабудоў адкоўвалі клямкі, завесы, крукі, зашчапкі, накладныя падвясныя замкі<ref>{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 100</ref>. Усе гэтыя вырабы мелі агульныя рысы з вырабамі суседніх народаў — украінцаў, літоўцаў, палякаў, латышоў і рускіх, а таксама часам пераймалі стылі і тэхналогіі еўрапейскага кавальскага мастацтва, але валодалі таксама і ўласнымі прыкметамі. Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу. Вонкавыя дзверы многіх палацаў і храмаў у XVII—XVIII стагоддзяў акрамя разных упрыгожанняў маюць шматлікія металічныя аздобы. Найбольш пашыраны ў той час былі каваныя дэкаратыўныя цвікі, пляшкі якіх зроблены ў выглядзе разнастайных разетак. Гэтыя цвікі ў вялікай колькасці забіваліся ў палотны дзвярэй, прычым пляшкі іх стваралі разнастайныя ўзоры, а канцы загіналіся на супрацьлеглай частцы дзвярнога палатна, тым самым значна павялічваючы яго трываласць. Металічныя каваныя завесы ў гэты час паступова замянілі старадаўні спосаб навешвання дзвярэй на калаўроце<ref name=":4">[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусаў А. А.]] [https://knihi-online.com/assets/files/24/10/staronki-muravanaj-knihi-alieh-trusau.pdf#32#29 Старонкі мураванай кнігі]. С. 166.</ref>. == Дзвярныя завесы == {{main|Завеса}} Археалагічныя раскопкі на тэрыторыі Беларусі пацвярджаюць, што ўжо ў XIV—XVIII стагоддзях існавалі разнастайныя каваныя дэталі для дзвярэй, у тым ліку дзвярныя завесы і завесы<ref name=":1">Резниченко Н. [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%e2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf#1#1 ДВЕРНЫЕ КОНСТРУКЦИИ. МЕТАЛЛИЧЕСКАЯ ФУРНИТУРА (ПО АРХЕОЛОГИЧЕСКИМ МАТЕРИАЛАМ XIV—XIX ВВ. НА ТЕРРИТОРИИ СОВРЕМЕННОЙ БЕЛАРУСИ)]</ref>. Пры гэтым на беларускіх землях сяляне доўгі час карысталіся старадаўнім спосабам навешвання дзвярэй на калаўроце (на бегунах, на пятцы) і толькі з канца XIX стагоддзя сталі пашырацца металічныя завесы<ref name="Сах76">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 76</ref>. Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца XV стагоддзя<ref name="Рэзн">[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]</ref>. === Класіфікацыя завес === [[Файл:1999. Stamp of Belarus 0325.jpg|міні|250px|left|Каваная стужкавая завеса на паштовай марцы Беларусі, 1999 год.]] [[Файл:Баранавічы. Забудова. 2021 (47).jpg|міні|Аднабаковыя стужкавыя завесы на дзвярах [[Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Баранавічы)|Касцёла Узвіжання Святога Крыжа]] ў [[Баранавічы|Баранавічах]]]] [[Файл:Вялікія Шылавічы. Праваслаўная царква (11).jpg|250px|міні|Раздвоеная завеса на дзвярах [[Царква ў гонар Казанскага абраза Маці Божай (Вялікія Шылавічы)|Царквы ў гонар Казанскага абраза Маці Божай]] у [[Вялікія Шылавічы|Вялікіх Шылавічах]] [[Слонімскі раён|Слонімскага раёна]]]] Усю разнастайнасць дзвярных завес можна звесці да двух асноўных тыпаў: двухбаковыя і аднабаковыя<ref name="Сах76" />. У сваю чаргу яны могуць быць стужкавымі, крыжападобнымі, шчытападобнымі і раздвоенымі<ref name="Сах76" />. Аднабаковыя стужкавыя завесы адкоўваліся з доўгай паласы металу і гарызантальна мацаваліся шрубамі ці цвікамі да палотнішча дзвярэй. Адзін канец завесы скручваўся ў трубку і надзяваўся на крук («гак»), убіты ў дзвярны вушак ці шула варотаў, на другім прабівалася некалькі дзірак для цвікоў<ref name="Сах76" />, а саму стужку металу нярэдка фігурна раскоўвалі<ref name=":2">{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 102</ref>. Раздвоеныя ці S-падобныя завесы сустракаюцца радзей. Іх рабілі з кароткага кавалка гладкай паласы жалеза, які амаль ад самай утулкі рассякалі ўздоўж надво і разгіналі канцы ў процілеглыя бакі, звычайна ў выглядзе простых паўдужак. Але нярэдка адгалінаванням надавалі выразна выяўленую форму літары S<ref name="Сах87">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 87</ref>. === Аздабленне завес === [[Файл:Belarus-Mstsibava-Church of Saint John the Baptist-Front door-Hidge.jpg|міні|250px|left|Каваная завеса на дзвярах [[Касцёл Святога Міхаіла (Гнезна)|Касцёла Святога Міхаіла]] ў [[Гнезна (Ваўкавыскі раён)|Гнезне]]]] [[Файл:043-072 Вселюб, снято 5 февраля 2005.jpg|міні|250px|Дэкаратыўная каваная завеса дзвярэй у [[Касцёл Святога Казіміра (Уселюб)|Касцёле Святога Казіміра]] ва [[Уселюб]]е [[Навагрудскі раён|Навагрудскага раёна]]]] [[Файл:Niasviž Castle Inner Court Door 2023-07-03 6158.jpg|міні|250px|Каваныя завесы і дэкаратыўныя пласціны на дзвярах у [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскім замку]].]] Канцы металічных завес раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профілю птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам сустракаецца больш адмысловае афармленне канцоў: у выглядзе трызубца, двух завіткоў, скіраваных ўнутр ці ў процілеглыя бакі, і іншае<ref name=":3">{{кніга|ref=|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}}. С. 79</ref>. Нярэдка такое канструкцыйна-мастацкае вырашэнне дапаўнялася выбіваным дэкорам на палотнішчы завесы: [[зубіла]]м ці [[Барадок|прабойнікам]] насякалі нескладаныя ўзоры геаметрычнага характару — палоскі, крыжыкі, зігзагі, трохвугольнікі, ланцужкі скобак, кропак і іншае<ref name=":3" />. Папулярнасцю сярод кавалёў карысталася вінтападобнае скручванне тонка раскаваных завес — [[тарсіраванне]], што стварала просты, але эфектны дэкор<ref name=":3" />. === Выбітныя ўзоры === [[Файл:Cimkavičy, Śviatoha Michała. Цімкавічы, Сьвятога Міхала (1908) (7).jpg|міні|250px|left|Каваныя дэкаратыўныя завесы ў [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Цімкавічы)|Касцёле Святога Міхаіла Арханёла]] ў [[Цімкавічы|Цімкавічах]] [[Капыльскі раён|Капыльскага раёна]]]] [[Файл:Слабодка._Мастацкія_завесы_касцёла._Пачатак_19_ст_(04).jpg|міні|250px|Дзверы цэнтральнага ўвахода [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|касцёла]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]] Часам такія завесы ўвогуле ператвараліся арыгінальныя дэкаратыўныя аздобы дзвярэй. Адмысловыя вырашэнні можна бачыць на дзвярах драўляных палескіх цэркваў: [[Царква Святога прарока Ільі (Велямічы)|Велямічах]] ([[Столінскі раён]]), [[Корчыцы|Вялікіх Корчыцах]] ([[Кобрынскі раён]]), [[Спаса-Праабражэнская царква (Олтуш)|Олтушы]] і [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Ляхаўцы)|Ляхаўцах]] ([[Маларыцкі раён]])<ref>{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 102</ref>. Незвычайны дэкор аздабляў дзверы былога [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Цімкавічы)|касцёла Міхала Арханёла]] ў [[Цімкавічы|Цімкавічах]] [[Капыльскі раён|Капыльскага раёна]] (згарэў у 1985 годзе). Высокімі мастацкімі якасцямі адметныя завесы на дзвярах [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|касцёла]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]], якія пачатку XX ст. адкаваў мясцовы майстар [[Антон Петкун]]<ref name=":2" />. == Дэкор дзвярных палотнаў == [[Файл:Ružany church of St. Peter and St. Paul 006.Jpeg|міні|250px|left|Цэльнаметалічныя дзверы ў [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Ружаны)|Свята-Петра-Паўлаўскай царкве]] ў [[Ружаны|Ружанах]]. Вонкавы бок.]] [[Файл:059-020 Ивашковцы, снято 19 июня 2005.jpg|міні|250px|Жалезныя дзверы ў [[Івашкаўцы (Смаргонскі раён)|Івашкаўцах]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]]]] [[Файл:Niasviž Castle Inner Court Door 2023-07-03 6157.jpg|міні|250px|left|Дзверы з металічным каваным дэкорам і ручкай-[[антаба]]й ва ўнутраным двары [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскага замка]].]] Самы распаўсюджаны спосаб арнаментацыі палотнаў дзвярных палотнаў быў пашыраны ў архітэктуры гарадоў і мястэчак, у аздабленні культавых пабудоў з часоў сярэднявечча, а з канца XIX стагоддзя пачынае сустракацца і ў вёсцы<ref name="Сах76" />. Набраныя з вузкіх дошчачак ромбам ці «ў ёлачку» дзверы дэкаравалі паўкруглымі ці гранёнымі плешкамі каваных цвікоў<ref name="Сах75" />. Акрамя гэтага дзверы ўпрыгожвалі каванымі палосамі жалеза для ўмацавання і невялікімі каванымі вырабамі, размешчаных паводле задуманага майстрам арнаменту ў дэкаратыўных мэтах. У [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Ружаны)|Свята-Петра-Паўлаўскай царкве]] ў [[Ружаны|Ружанах]] можна ўбачыць рэдкі прыклад цэльнаметалічных дзвярэй<ref name=":5">Шэстак Ю. Т. [https://pdf.core.ac.uk/corefilesystem/pdf/1298/512030197.pdf?se=2026-09-19T08%3A53%3A21Z&sp=r&sv=2026-06-06&sr=b&rscd=inline%3B%20filename%3D%22512030197.pdf%22&rsct=application/pdf&sig=qUIP8mVC00HxBIHI237fBaHvkePZA0KI9GWkvGPj/FA%3D#4#3 ДЗВЕРЫ ЦАРКВЫ СВ. ПЯТРА І ПАЎЛА І КАСЦЁЛА СВ. ТРОІЦЫ Ў РУЖАНАХ] С. 146</ref>. Большасць вонкава падобных вырабаў мела драўляную аснову, абабітую металам. Цалкам зробленыя з жалеза дзверы абыходзіліся дорага і звычайна прызначаліся для храмаў з абарончымі элементамі, самым раннім зафіксаваным прыкладам чаго ў нашым рэгіёне можна лічыць уваход у [[Свята-Дабравешчанская царква (Супрасль)|Свята-Дабравешчанскую царкву]] XVI стагоддзя ў [[Супрасль|Супраслі]]<ref>[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусов, О. А.]] Двери и их атрибуты на примере памятников белорусского зодчества / PolotskSU О. А. Трусов // [[Архитектура и строительство|Строительство и архитектура Белоруссии]]. — 1988. — № 3. — C. 32-36.</ref>. Палатно набранае з 10-ці металічных лістоў рознага памеру з абвязкай па контуры<ref name=":5" />. Вонкавы дэкор адначасова служыць для замацавання гэтых кавалкаў паміж сабой: 14 вузкіх палос жалеза пакладзены ўнахлёст і прыбіты каванымі цвікамі, чые галоўкі раскляпаны ў плешкі, а на перакрыжаваннях — аздоблены чатырохпялёсткавымі кветкамі<ref name=":5" />. У цэнтры знаходзіцца самы выразны элемент упрыгожвання ў выглядзе кветкі 16х16 см, набранай з трох кавалкаў метала, паверхня якіх арнаментавана, як і дэкаратыўная накладка на ключавіну. Дзверы адчыняюцца ў памяшканне крыпты. З сярэдзіны можна бачыць дадатковае ўзмацненне: дзве перакрыжаваныя паласы з метала 35х20 мм<ref name=":5" />. Для замыкання прадугледжана засаўка, якая звонку прыводзілася ў рух ключом. Дзверы навешаны на 3 стужкавыя завесы: 2 даўжэйшыя і 1 кароткую — і гакі, якія ўваходзяць другім канцом у сцяну. Умуроўка элементаў мацавання адбывалася паралельна з узвядзеннем будынка і няма ніякіх слядоў, што гакі некалі адтуль вымаліся<ref name=":5" />. Можна адзначыць, што такі тып вырабаў быў характэрны для доўгага перыяду, але паступова страціў папулярнасць з адыходам барока<ref><nowiki>{{нп3|Ян Тайхман|Tajchman, J.|pl|Jan Tajchman}}</nowiki> Drewniane drzwi zabytkowe na terenie polski (Systematyka i problematyka konserwatorska) / J. Tajchman // <nowiki>{{нп3|Ochrona Zabytków|Ochrona zabytków|pl|Ochrona Zabytków}}</nowiki>. — 1991. — № 4. — S. 269—277. С. 273</ref>. Падобна, што дзверы, якія разглядаюцца, былі зроблены адразу ў 1762 годзе<ref name=":5" />. == Клямкі == {{main|Клямка}} [[Файл:Клямка_на_варотах.jpg|міні|250пкс|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]].]] Клямкі пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах з XVI—XVII стагоддзяў. Іх форма з XVIII стагоддзі і да нашых дзён практычна не змянілася<ref name=":1" />. На рубяжы XIX—XX стагоддзяў амаль усе дзверы ў горадзе і вёсцы ўпрыгожвалі фігурныя каваныя дзвярныя клямкі<ref name=":6">[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусаў А. А.]] [https://knihi-online.com/assets/files/24/10/staronki-muravanaj-knihi-alieh-trusau.pdf#32#29 Старонкі мураванай кнігі]. С. 167—168.</ref>. Клямкі такога тыпу выкарыстоўваюцца і сёння<ref name=":6" />. Канструкцыйна клямка — гэта прымацаваная знадворку да дзвярэй дугападобная ручка і прасунуты наскрозь рычажок (слясак), на які націскаюць вялікім пальцам, каб з унутранага боку прыўзняць металічную штабку ([[Засаўка|завалу]])<ref name=":2" />. Пры гэтым верхні канец дужкі-клямкі нярэдка па-рознаму раскоўвалі — хоць бы ў выглядзе звычайнага лісточка. Ён можа таксама раздвойвацца, закручвацца завіткі, нагадваць трыліснік, завяршацца крыжыкам, a то сілуэтамі конскіх ці птушыных галовак — яўна мэтаю абярэга на ўваходзе жыллё<ref name=":2" />. На паўднёвым усходзе Беларусі пераважаюць клямкі іншай канструкцыі — у выглядзе масіўнага рычага, прасунутага скрозь дзвярны вушак ці шула ў варотах<ref name=":2" />. Сярод іх трапляюцца цікавыя вырашэнні выглядзе фігурак вужоў ці галовак бараноў, прычым не плоскія сілуэтныя, а пластычныя, аб’ёмныя, часта досыць вобразныя. Несумненна, такое вырашэнне мае даўняе сімвалічнае паходжанне<ref>{{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} С. 103</ref>. На а Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]]. == Замкі == [[Файл:Магілёўскі_абласны_краязнаўчы_музей._Замкая_гара._Мсціслаў._Металічныя_дэталі_дзвярэй.jpg|злева|міні|250пкс|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі.]] Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]<ref>Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.</ref>. Пры раскопках [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]] была сабрана вялікая калекцыя кавальскіх вырабаў, сярод якіх ёсць прадметы дзвярной гарнітуры, уключаючы замкі, ручку ад дзверцаў і фрагменты дзвярных лічын<ref>Терентьев И. В. [https://libr.msu.by/bitstream/123456789/10244/1/1067n.pdf#1#1 АССОРТИМЕНТ КУЗНЕЧНОЙ ПРОДУКЦИИ (БЫТОВЫЕ ИЗДЕЛИЯ) С ТЕРРИТОРИИ ЗАМКОВОЙ ГОРЫ г. МСТИСЛАВЛЬ]</ref>. Пры [[Археалагічныя даследаванні Старога замка ў Гродне|раскопках]] [[Стары замак (Гродна)|Старога замка]] ў [[Гродна|Гродне]] былі знойдзены шматлікія ключы ад уразных і навясных замкоў, накладкі на замочныя шчыліны, замкі розных канструкцый і іх часткі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://knihi.com/Mikalaj_Varonin/Drievnieje_Hrodno_po_matierialam_archieolohicieskich_raskopok_1932-1949_hh-rus.html|title=Николай Воронин. Древнее Гродно (по материалам археологических раскопок 1932-1949 гг.)|website=knihi.com|access-date=2026-09-19}}</ref>. У культавых пабудовах і багатых палацах вонкавыя дзверы мелі вялікія спружынныя замкі, якія замыкаліся каванымі ключамі<ref name=":4" />. Вушкі такіх замкоў аздабляліся дэкаратыўнымі накладкамі, прычым найбольш распаўсюджанымі былі розныя варыянты сэрцападобнай формы. Адзін такі замок быў знойдзены падчас раскопак [[Заслаўскі замак|Заслаўскага замка]] ў 1979 годзе і датуецца першай паловай XVII стагоддзя<ref name=":4" />. Падчас раскопак [[Крэўскі замак|Крэўскага замка]] вучоныя знайшлі цэлую звязку ключоў (13 штук) гэтага ж часу<ref name=":4" />. У калекцыі Нацыянальнага гісторыка-культурнага музея-запаведніка «Нясвіж» захоўваецца ўразны дзвярны замок ручной мастацкай коўкі<ref>Інвентарны нумар КП-6952</ref>, які прадстаўляе сабой узор высокага кавальскага майстэрства эпохі Рэчы Паспалітай<ref name=":7">{{Cite web|url=https://niasvizh.by/posetitelyam/arkhiv/zamok-vreznoy-kp-6953/#accordion-m-10|title=Замок врезной (КП 6953) — музей-заповедник «Несвиж»|website=niasvizh.by|access-date=2026-09-19}}</ref>. Яго памеры 20*24 см, а поўная вышыня з дэталямі 29,5 см. Замак мае складаную для свайго часу інжынерную структуру і мацаваўся да драўлянай асновы чатырма каванымі шрубамі<ref name=":7" />. Непасрэдна над свідравінай для ключа (замочнай шчылінай) усталявана прыгожая дэкаратыўная накладка ў форме лісціка<ref name=":7" />. == Дзвярныя ручкі == {{main|Дзвярная ручка|Антаба}} [[Файл:Нясвіж._Гістарычная_забудова_(87).jpg|міні|250пкс|left|Ручка-[[антаба]] на варотах [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскага замка]]. Можна бачыць жалезны дэкор дзвярэй.]] [[Файл:Нясвіж. Касцёл Божага Цела. Дзверы пасля рэстаўрацыі 02.jpg|міні|250px|Дзвярная ручка [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|Касцёла Божага Цела]] ў [[Нясвіж]]ы]] [[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (12).jpg|250px|міні|Дзвярная ручка на дзвярах [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|касцёла]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]] Паводле даследаванняў, самыя раннія дзвярныя запаўненні на тэрыторыі Беларусі, знойдзеныя пры раскопках у Бярэсце і Віцебску, мелі жалезныя ручкі-[[Антаба|антабы]]<ref name=":8">Шэстак Ю. Т. [https://rep.bstu.by/xmlui/bitstream/handle/data/27124/140-146.pdf?sequence=1&isAllowed=y#4#2 ДОЙЛІДСТВА МІНУЛЫХ СТАГОДДЗЯЎ: МАТЭРЫЯЛЫ ДЛЯ ВЫРАБУ ДЗВЯРЭЙ]</ref>. Гэта прамое ўказанне на выкарыстанне антаб ужо ў XII—XIII стагоддзях<ref name=":8" />. У інвентарным апісанні брамы [[равелін]]а [[Слуцкія замкі|Слуцкай цытадэлі]] згадваецца «антабка жалезная для замыкання» (antabka zelazna do zamykania). Гэта дакументальнае сведчанне таго, што антабы выкарыстоўваліся не толькі як стукалкі, але і як элементы замыкальнага механізму на варотах крэпасці<ref>Inwentarz fortec i zamków w Słucku, 1687. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3834/2. Надрукаваны ў: Mikulski W., Zawadzki J. Opisy zamków białoruskich. Warszawa, 1999; Rewizja miasta Słuck, 1765. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3839/a. Інвентар 1765 г. слова ў слова паўтарае: Inwentarz miasta Słuck, 1767. AGAD. AR. Dz. XXV. Nr. 3841/1.</ref><ref>Волкаў М. [https://www.belhistory.eu/wp-content/themes/ah/library/BHR19.pdf#118#15 Слуцкая цытадэль XVII—XVIII ст.]</ref>. == Іншыя вырабы == Скобы трапляюцца ў археалагічных пластах з XVI—XVII стагоддзяў, з гэтага можа вынікаць, што раней іх не выраблялі. Форма скоб застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і да нашых дзён. Дзвярныя кручкі трапляюцца ў археалагічных матэрыялах з X—XIII стагоддзяў<ref name=":1" />. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца вонкавым выглядам. Агулам іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім<ref name=":1" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Народнае мастацтва Беларусі|год=1997|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя|старонак=287|isbn=985-11-0075-7}} * {{кніга|ref=Сахута|аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства|год=1990|месца=Мінск|выдавецтва=Полымя|старонак=190|isbn=5-345-00349-1}} * Резниченко Н. [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%e2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf#1#1 ДВЕРНЫЕ КОНСТРУКЦИИ. МЕТАЛЛИЧЕСКАЯ ФУРНИТУРА (ПО АРХЕОЛОГИЧЕСКИМ МАТЕРИАЛАМ XIV—XIX ВВ. НА ТЕРРИТОРИИ СОВРЕМЕННОЙ БЕЛАРУСИ)] {{навігацыя}} {{Беларускае народнае мастацтва}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мастацкае кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] [[Катэгорыя:Дзвярная фурнітура]] nh8izd77j0dkle7x0imuygahjonbt24 0 815044 5202906 5202613 2026-09-20T20:22:58Z АлесьНавіцкі90 162483 Змяніў структуру, крышку дадаў яшчэ інфы. 5202906 wikitext text/x-wiki '''Беларусы Кітая''' — [[беларусы]], якія стала або часова жывуць у [[Кітай|Кітаі]], а таксама гістарычныя беларускія эміграцыйныя, рэлігійныя і культурныя асяродкі на тэрыторыі краіны. Прысутнасць выхадцаў з беларускіх зямель у Кітаі прасочваецца з канца XIX — пачатку XX стагоддзя і была першапачаткова звязана перадусім з [[Кітайска-Усходняя чыгунка|Кітайска-Усходняй чыгункай]] і вялікай усходнееўрапейскай калоніяй у [[Харбін]]е. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|рэвалюцыі 1917 года]] і [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны ў Расіі]] ў [[Маньчжурыя|Маньчжурыю]] прыбыла новая хваля эмігрантаў, сярод якіх былі і беларусы. Аднак яны звычайна ўлічваліся ў агульнай расійскай або рускай эміграцыйнай супольнасці, таму дакладна вызначыць колькасць беларусаў таго часу цяжка.<ref name="Zubko">{{cite book |last=Зубко |first=Дар'я Генадзеўна |title=Белорусы в Китае |series=Мир глазами этнолога |location=Минск |publisher=Беларуская навука |year=2022 |pages=223 |isbn=978-985-08-2864-4 |language=ru }}</ref> Адным з найбольш выразных беларускіх эпізодаў міжваеннай гісторыі Кітая стала дзейнасць у Харбіне беларускіх каталіцкіх святароў-марыянаў [[Фабіян Янавіч Абрантовіч|Фабіяна Абрантовіча]], [[Язэп Станіслававіч Германовіч|Язэпа Германовіча]], [[Андрэй Цікота|Андрэя Цікоты]], [[Тамаш Падзява|Тамаша Падзявы]] і іншых. У 1928—1948 гадах яны ўдзельнічалі ў працы каталіцкай місіі ўсходняга абраду, утрымлівалі навучальныя і дабрачынныя ўстановы і выдавалі рэлігійную літаратуру.<ref name="Marians">{{cite web |url=https://padrimariani.org/blog/marianie-w-harbinie-1928-1948/ |title=Marianie w Harbinie (1928–1948) |publisher=Zgromadzenie Księży Marianów |language=pl |access-date=2026-09-19 }}</ref> У XXI стагоддзі беларуская прысутнасць у Кітаі мае пераважна адукацыйны, прафесійны і сямейны характар. Паводле Міністэрства адукацыі Беларусі, у 2023/2024 навучальным годзе ў Кітаі вучыліся 1242 беларускія студэнты.<ref name="Students2025">{{cite web |url=https://by.china-embassy.gov.cn/rus/sgxwdt/202509/t20250905_11703414.htm |title=Посол КНР в РБ: «Чтобы дать ученику чашу воды, учитель должен обладать целым озером» |date=2025-09-05 |publisher=Пасольства Кітайскай Народнай Рэспублікі ў Рэспубліцы Беларусь |language=ru |access-date=2026-09-19 }}</ref> == Гісторыя == === Першыя выхадцы з беларускіх зямель === У другой палове XIX стагоддзя [[Цынская імперыя]] і [[Расійская імперыя]] актыўна развівалі эканамічныя і транспартныя сувязі ў Маньчжурыі. Будаўніцтва Кітайска-Усходняй чыгункі, распачатае ў 1897 годзе, прывяло да масавага перасялення ў рэгіён спецыялістаў, рабочых, вайскоўцаў, чыноўнікаў і прадпрымальнікаў з розных частак Расійскай імперыі. Сярод іх знаходзіліся і выхадцы з беларускіх губерняў. У гістарычных дакументах яны, аднак, звычайна не вылучаліся як асобная нацыянальная група, таму рэканструкцыя ранняй беларускай міграцыі грунтуецца пераважна на звестках пра месца нараджэння асобных жыхароў і пазнейшых біяграфічных матэрыялах.<ref name="Zubko"/> Галоўным цэнтрам усходнееўрапейскага насельніцтва стаў Харбін, які ўзнік як чыгуначны горад і да пачатку XX стагоддзя ператварыўся ў буйны міжнародны цэнтр. Пасля Першай сусветнай вайны і грамадзянскай вайны на тэрыторыі былой Расійскай імперыі ў Маньчжурыі знаходзіліся сотні тысяч выхадцаў з былой імперыі.<ref>{{cite book |title=Вопросы истории Китайско-Восточной железной дороги и города Харбина |location=Владивосток |language=ru }}</ref> Спецыяльных беларускіх нацыянальных арганізацый першага этапу эміграцыі даследчыкі не выявілі. Беларусы былі ўключаны ў шматнацыянальнае асяроддзе рускамоўнай эміграцыі Харбіна, [[Шанхай|Шанхая]] і іншых гарадоў.<ref name="Zubko"/> === Эміграцыя пасля 1917 года === Пасля рэвалюцый 1917 года і грамадзянскай вайны Кітай стаў адным з галоўных кірункаў эміграцыі з тэрыторыі былой Расійскай імперыі. Асноўнымі цэнтрамі сталі Харбін, [[Маньчжурыя (горад)|Маньчжурыя]], [[Хайлар]], Шанхай і [[Цяньцзінь]]. Беларусы прыязджалі сюды з Сібіры, Далёкага Усходу і непасрэдна з тэрыторыі былых беларускіх губерняў. У складзе эміграцыі былі былыя вайскоўцы, чыгуначнікі, служачыя, інжынеры, настаўнікі, святары і члены іх сем'яў.<ref name="Zubko"/> У адрозненне ад некаторых іншых нацыянальных груп — палякаў, татараў, украінцаў, яўрэяў, армян і прадстаўнікоў народаў Каўказа — беларуская эміграцыя ў Кітаі не стварыла вялікай асобнай нацыянальнай арганізацыі. У архіўных матэрыялах захаваліся звесткі пра асобных беларусаў і невялікія групы выхадцаў з беларускіх губерняў, але колькасць іх дакладна не вядомая.<ref>{{cite web |url=https://www.cheloveknauka.com/rossiyskie-diaspory-v-kitae-v-pervoy-polovine-xx-veka |title=Российские диаспоры в Китае в первой половине XX века |language=ru |access-date=2026-09-19 }}</ref> === Беларуская прысутнасць у каталіцкай місіі ў Харбіне === [[Файл:Jazep Hiermanovič. Язэп Германовіч (1932).jpg|thumb|[[Язэп Станіслававіч Германовіч|Язэп Германовіч]] у 1932 годзе — у год першага прыезду ў Харбін]] Найбольш арганізаваная беларуская прысутнасць у міжваенным Кітаі была звязана з каталіцкімі святарамі [[Кангрэгацыя айцоў марыянаў|марыянамі]], якія працавалі ў Харбіне сярод эмігрантаў з былой Расійскай імперыі. Сама місія была арыентавана галоўным чынам на рускамоўнае насельніцтва Харбіна і не з'яўлялася беларускай нацыянальнай установай, аднак значную частку яе кіраўніцтва складалі беларускія святары, раней звязаныя з беларускім рэлігійным і культурным рухам.<ref name="Marians"/> У 1928 годзе Папа [[Пій XI]] прызначыў беларускага святара-марыяніна [[Фабіян Янавіч Абрантовіч|Фабіяна Абрантовіча]] апостальскім адміністратарам католікаў усходняга абраду ў Кітаі з цэнтрам у Харбіне. 20 мая 1928 года быў створаны Харбінскі ардынарыят, які ахопліваў католікаў візантыйска-славянскага абраду ў Кітаі.<ref name="Marians"/> Абрантовіч прыехаў у Харбін у верасні 1928 года. Пры місіі была адкрыта школа і прытулак для хлопчыкаў-сірот, якія пазней ператварыліся ў ліцэй Святога Мікалая. Дзейнічалі таксама манастыр марыянаў, жаночыя навучальныя і дабрачынныя ўстановы і друкарня.<ref name="FabianProcess">{{cite web |url=https://padrimariani.org/en/2021/04/09/circular-letter-opening-beatification-process-servant-god-fabian-four-companions/ |title=Circular Letter for the Opening of the Beatification Process of the Servant of God Fabian and Four Companions, Martyrs |publisher=Congregation of Marian Fathers |date=2021-04-09 |language=en |access-date=2026-09-19 }}</ref> У 1932 годзе ў Харбін прыехаў беларускі святар, пісьменнік і паэт [[Язэп Станіслававіч Германовіч|Язэп Германовіч]], вядомы таксама пад літаратурным псеўданімам Вінцук Адважны. Ён працаваў у ліцэі Святога Мікалая, займаўся выхаваннем і навучаннем дзяцей.<ref name="Hermanovic">{{cite web |url=https://knihi.com/Jazep_Hiermanovic/Kitaj-Sibir-Maskva.html |title=Кітай — Сібір — Масква |last=Германовіч |first=Язэп |website=Беларуская палічка |language=be |access-date=2026-09-19 }}</ref> У 1936 годзе Германовіч выехаў у Еўропу на лячэнне, а ў 1938 годзе зноў вярнуўся ў Маньчжурыю. У Харбіне ён быў выхавальнікам інтэрната, выкладчыкам, віцэ-дырэктарам ліцэя і намеснікам кіраўніка місіі.<ref name="Hermanovic"/> Пасля таго як у 1939 годзе Фабіян Абрантовіч выехаў з Кітая і быў арыштаваны савецкімі органамі, кіраўніцтва місіяй перайшло да [[Андрэй Цікота|Андрэя Цікоты]]. Ён атрымаў тытул архімандрыта і стаў апостальскім адміністратарам Харбінскага экзархата. Разам з ім дзейнасць місіі працягвалі Язэп Германовіч, [[Тамаш Падзява]] і іншыя святары-марыяне.<ref name="Marians"/> Установа працягвала адукацыйную, рэлігійную, дабрачынную і выдавецкую дзейнасць да канца 1940-х гадоў. Беларускія марыяне ў Харбіне былі часткай шырэйшай каталіцкай місіі, але іх праца стала найбольш выразным арганізаваным эпізодам прысутнасці дзеячаў беларускага паходжання ў міжваенным Кітаі.<ref name="Marians"/> === Ліквідацыя харбінскага асяродка === Пасля заканчэння [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і ўсталявання камуністычнай улады ў Кітаі становішча эмігранцкіх і рэлігійных арганізацый рэзка змянілася. У снежні 1948 года кітайскія ўлады арыштавалі Андрэя Цікоту, Язэпа Германовіча, Тамаша Падзяву і іншых супрацоўнікаў харбінскай місіі. Яны былі перададзены савецкім органам дзяржаўнай бяспекі і вывезены ў СССР.<ref name="Hermanovic"/><ref name="Marians"/> Германовіча пасля следства прысудзілі да 25 гадоў пазбаўлення волі. Ён адбываў пакаранне ў савецкіх лагерах да вызвалення ў 1955 годзе, а пазней апісаў харбінскі перыяд, арышт і ГУЛАГ у мемуарнай кнізе ''[[Кітай — Сібір — Масква]]''.<ref name="Hermanovic"/> Андрэй Цікота памёр у савецкім лагеры ў 1952 годзе. Фабіян Абрантовіч, арыштаваны яшчэ ў 1939 годзе пасля вяртання з Рыма ў Заходнюю Беларусь, памёр у савецкім зняволенні ў 1946 годзе.<ref name="Marians"/> Да пачатку 1950-х гадоў арганізаваная ўсходнееўрапейская эміграцыйная супольнасць Харбіна хутка змяншалася. Большасць яе прадстаўнікоў выехала ў СССР, [[Аўстралія|Аўстралію]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], [[Канада|Канаду]], краіны [[Лацінская Амерыка|Лацінскай Амерыкі]] і іншыя дзяржавы. === БССР і Кітай пасля 1949 года === Пасля ўтварэння [[Кітайская Народная Рэспубліка|Кітайскай Народнай Рэспублікі]] ў 1949 годзе характар беларускай прысутнасці змяніўся. Старая эмігранцкая супольнасць амаль знікла, а новыя кантакты былі звязаны пераважна з дзяржаўным, адукацыйным, навуковым і эканамічным супрацоўніцтвам паміж [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], СССР і Кітаем. У Кітай прыязджалі беларускія спецыялісты, інжынеры, выкладчыкі і навукоўцы. Адным з прыкладаў доўгатэрміновых сувязей стала супрацоўніцтва ў ільняной прамысловасці: спецыялісты [[Аршанскі льнокамбінат|Аршанскага льнокамбіната]] ўдзельнічалі ў стварэнні Харбінскай ільняной фабрыкі, якая стала адным з буйных прадпрыемстваў гэтай галіны ў Кітаі.<ref>{{cite web |url=https://by.china-embassy.gov.cn/rus/xwdt/202409/t20240905_11486083.htm |title=О чем грустит Се Сяоюн, уезжая из Беларуси, и что называет цветком дружбы |publisher=Пасольства Кітайскай Народнай Рэспублікі ў Рэспубліцы Беларусь |date=2024-09-05 |language=ru |access-date=2026-09-19 }}</ref> Масавай сталай беларускай дыяспары ў КНР у савецкі перыяд не сфарміравалася. == Сучасная супольнасць == === Міграцыя і рассяленне === Пасля ўсталявання [[Беларуска-кітайскія адносіны|дыпламатычных адносін паміж Рэспублікай Беларусь і КНР]] у 1992 годзе колькасць беларусаў, якія часова або стала жылі ў Кітаі, пачала павялічвацца. Асноўнымі прычынамі пераезду сталі вучоба, праца, прадпрымальніцтва, выкладанне замежных моў, навуковая дзейнасць і сямейная міграцыя.<ref name="Zubko"/> Дар'я Зубко ў даследаванні сучасных беларусаў Кітая адзначае, што афіцыйная кітайская перапісная статыстыка не вылучае беларусаў асобна: яны могуць улічвацца сярод замежных грамадзян або ў іншых статыстычных катэгорыях. Таму дакладнай агульнай колькасці беларусаў Кітая няма.<ref name="Zubko"/> У праведзеным Зубко анлайн-апытанні ўдзельнічалі 237 беларусаў. Найбольшая колькасць рэспандэнтаў жыла ў [[Пекін]]е — 48 чалавек, [[Шанхай|Шанхаі]] — 41 і [[Гуанчжоу]] — 35. Значныя групы былі таксама ў іншых буйных універсітэцкіх, прамысловых і гандлёвых цэнтрах.<ref name="Zubko"/> {| class="wikitable" |+ Рассяленне ўдзельнікаў даследавання Дар'і Зубко ў Кітаі ! Горад ! Колькасць рэспандэнтаў |- | [[Пекін]] | 48 |- | [[Шанхай]] | 41 |- | [[Гуанчжоу]] | 35 |} <ref name="Zubko"/> Гэтыя лічбы не з'яўляюцца перапісам беларусаў Кітая, а адлюстроўваюць толькі геаграфію ўдзельнікаў даследавання. === Адукацыйная міграцыя === З пачатку XXI стагоддзя адной з найбольш прыкметных груп беларусаў у Кітаі сталі студэнты. Паводле даследаванняў беларуска-кітайскіх адносін, у 2016 годзе ў Кітаі вучыліся каля 600 грамадзян Беларусі, у 2020 годзе — каля 1000.<ref name="Education2021">{{cite web |url=https://www.bmlv.gv.at/pdf_pool/publikationen/book_chinas_footprint_09_the_sino_belarusian_relationship.pdf |title=The Sino-Belarusian Relationship |language=en |access-date=2026-09-19 }}</ref> У 2022/2023 навучальным годзе ў Кітаі навучаліся 1136 беларускіх студэнтаў, а ў 2023/2024 годзе — 1242, на 106 чалавек больш.<ref name="Students2025"/> {| class="wikitable" |+ Колькасць беларускіх студэнтаў у Кітаі ! Навучальны год / год ! Колькасць ! Крыніца |- | 2016 | каля 600 | <ref name="Education2021"/> |- | 2020 | каля 1000 | <ref name="Education2021"/> |- | 2022/2023 | 1136 | <ref name="Students2025"/> |- | 2023/2024 | 1242 | <ref name="Students2025"/> |} Беларускія студэнты вучацца ў Пекіне, Харбіне, [[Далянь|Даляні]], [[Сіань|Сіані]], Шанхаі і іншых гарадах. Між універсітэтамі дзвюх краін дзейнічаюць сумесныя адукацыйныя праграмы, студэнцкія абмены і стыпендыяльныя схемы; акрамя міжурадавых і стыпендый урада Кітая, уласныя праграмы для замежных студэнтаў прапануюць асобныя правінцыі і ўніверсітэты.<ref name="Students2025"/> Сярод буйных сумесных праектаў — інстытут [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] і [[Даляньскі політэхнічны ўніверсітэт|Даляньскага політэхнічнага ўніверсітэта]], дзе навучаюцца студэнты абедзвюх дзяржаў.<ref>{{cite web |url=https://dbji.dlut.edu.cn/info/1074/3803.htm |title=The First Degree Awarding Ceremony for International Students was Successfully Held |publisher=Dalian University of Technology |language=en |access-date=2026-09-19 }}</ref> === Развіццё міжуніверсітэцкіх сувязей === У 2020-я гады адукацыйная міграцыя беларусаў у Кітай стала больш цесна звязанай з інстытуцыянальным супрацоўніцтвам універсітэтаў дзвюх краін. У 2023 годзе быў створаны Кітайска-беларускі альянс універсітэтаў, а ў маі 2024 года ў яго межах былі сфарміраваны шэсць тэматычных кластараў: лічбавых тэхналогій, перадавой вытворчасці, навук аб жыцці, палітыкі і дзяржаўнага кіравання, дыялогу цывілізацый, а таксама развіцця моў і рэгіянальнага супрацоўніцтва.<ref name="UniversityAlliance">{{cite web |url=https://english.zjsru.edu.cn/info/1176/8087.htm |title=Our University Attended the Plenary Assembly of the 2024 China-Belarus University Alliance and the Founding Assembly of the Cluster Mechanism of the Alliance |publisher=Zhejiang Shuren University |date=2024-06-28 |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> У чэрвені 2024 года падчас Кітайска-беларускага форуму рэктараў была абвешчана сумесная ініцыятыва ўніверсітэтаў дзвюх дзяржаў у галіне фундаментальных навуковых даследаванняў, а таксама падпісаны новыя пагадненні аб супрацоўніцтве.<ref name="MOE2024">{{cite web |url=https://en.moe.gov.cn/news/press_releases/202407/t20240703_1139275.html |title=Chen Jie visits Belarus |publisher=Ministry of Education of the People's Republic of China |date=2024-07-03 |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> 4 лістапада 2024 года [[Пекінскі ўніверсітэт]] і Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт падпісалі мемарандум аб супрацоўніцтве і адкрылі Кітайска-беларускі цэнтр фундаментальных навуковых даследаванняў.<ref name="PKU2024">{{cite web |url=https://newsen.pku.edu.cn/news_events/news/global/14607.html |title=Unveiling Ceremony of China-Belarus Center for Fundamental Scientific Research |publisher=Peking University |date=2024-12-02 |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> Гэтыя праграмы спрыяюць росту часовага перамяшчэння беларускіх студэнтаў, аспірантаў, выкладчыкаў і навукоўцаў у Кітай, хаця яны не абавязкова становяцца часткай сталай беларускай дыяспары. {{Гл. таксама|Беларусазнаўства ў Кітаі}} == Прафесійнае жыццё і адаптацыя == Сучасныя беларусы Кітая працуюць у адукацыі, міжнародным гандлі, інфармацыйных тэхналогіях, прамысловасці, культуры, турызме, мадэльным бізнесе і іншых сферах. Значную групу складаюць выкладчыкі англійскай, рускай і іншых замежных моў.<ref name="Zubko"/> Паводле даследавання Зубко, сучасная беларуская супольнасць не ўтварае адзінай тэрытарыяльнай дыяспары. Яе прадстаўнікі размеркаваны паміж буйнымі гарадамі і часта жывуць у Кітаі абмежаваны перыяд — на час працоўнага кантракта або навучання.<ref name="Zubko"/> У той жа час сацыяльныя сеткі і інтэрнэт-групы дазваляюць падтрымліваць кантакты паміж беларусамі ў розных гарадах, абменьвацца інфармацыяй пра жыллё, працу, дакументы, адукацыю і паўсядзённае жыццё. У матэрыяльнай культуры беларусы ў Кітаі ў значнай ступені прыстасоўваюцца да мясцовага побыту, харчавання і гарадскога асяроддзя, адначасова захоўваючы асобныя элементы беларускай кухні і сямейных традыцый. У духоўнай культуры значэнне маюць беларуская і руская мовы, святкаванне традыцыйных свят і сувязі з Беларуссю.<ref name="Zubko"/> == Культурнае жыццё == У адрозненне ад традыцыйных беларускіх дыяспар ЗША, Канады або Заходняй Еўропы ў Кітаі не склалася густая сетка сталых беларускіх нацыянальных арганізацый. Культурная дзейнасць адбываецца пераважна ў межах адукацыйных устаноў, дыпламатычных мерапрыемстваў, студэнцкіх супольнасцей і беларуска-кітайскіх праграм абмену. Беларускія студэнты рэгулярна ўдзельнічаюць у праграмах кітайскай мовы і культуры, у тым ліку ў міжнародным праекце ''Chinese Bridge''. Летнікі і адукацыйныя праграмы для беларускіх студэнтаў праводзяцца, у прыватнасці, Даляньскім політэхнічным універсітэтам.<ref>{{cite web |url=https://sie.dlut.edu.cn/info/1225/22361.htm |title=Students from classrooms and teaching sites of BSU Confucius Institute participate in Dalian University of Technology’s 2024 “Chinese Bridge” online group exchange program |date=2024-04-23 |publisher=Dalian University of Technology |language=en |access-date=2026-09-19 }}</ref> Беларускую культуру ў Кітаі прадстаўляюць таксама гастролі музычных і тэатральных калектываў, мастацкія выставы, дні беларускай культуры, кніжныя прэзентацыі і мерапрыемствы, арганізаваныя пасольствам Беларусі і кітайскімі ўніверсітэтамі. У кастрычніку 2024 года сумесны інстытут Даляньскага політэхнічнага ўніверсітэта і БДУ правёў Кітайска-беларускі тыдзень культуры. Праграма ўключала культурныя мерапрыемствы і лекцыю пра дзесяцігоддзе супрацоўніцтва Беларусі і Кітая ў межах ініцыятывы «Адзін пояс — адзін шлях».<ref>{{cite web |url=https://dbji.dlut.edu.cn/info/1074/8679.htm |title=“Embracing October: A Joint Canvas of Culture - China-Belarus Cultural Week” Concludes Successfully |publisher=Dalian University of Technology |date=2024-10-24 |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> == Даследаванне беларусаў Кітая == Спецыяльнае манаграфічнае даследаванне сучаснай беларускай супольнасці ў Кітаі падрыхтавала этнолаг [[Дар'я Зубко]], якая вывучае этнакультурную адаптацыю беларусаў у КНР з 2016 года.<ref>{{cite web |url=https://t.me/s/nanbelarus?before=20078 |title=Прэзентацыя кнігі «Белорусы в Китае» |publisher=Нацыянальная акадэмія навук Беларусі |language=ru |access-date=2026-09-19 }}</ref> У 2022 годзе выдавецкі дом «Беларуская навука» выдаў яе кнігу ''Белорусы в Китае''. Даследаванне заснавана на палявых і архіўных матэрыялах, аналізе СМІ за 2000—2019 гады і адкрытых інтэрнэт-крыніцах. У кнізе разглядаюцца гісторыя перасялення беларусаў, іх геаграфічнае размеркаванне, сацыяльна-дэмаграфічны склад і адаптацыя ў матэрыяльнай, духоўнай і сацыяльнай сферах.<ref name="Zubko"/> Даследчыца таксама сабрала фотаматэрыялы, звязаныя з першымі беларускімі эмігрантамі ў Кітаі, і правяла апытанне 237 сучасных беларусаў, якія жылі ў розных рэгіёнах КНР.<ref name="Zubko"/> Даследаванне беларускай прысутнасці ў Кітаі вядзецца таксама ў межах гісторыі рускай і ўсходнееўрапейскай эміграцыі ў Харбіне, гісторыі Кітайска-Усходняй чыгункі, даследаванняў каталіцкай місіі ўсходняга абраду і сучасных беларуска-кітайскіх міграцыйных і адукацыйных сувязей. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Зубко Д. Г. ''Белорусы в Китае''. — Минск: Беларуская навука, 2022. — 223 с. — ISBN 978-985-08-2864-4. * Германовіч Я. ''Кітай — Сібір — Масква: успаміны''. — Мюнхен, 1962. * Колупаев В. ''Белорусские миссионеры в Китае'' // ''Запісы Беларускага інстытута навукі і мастацтва''. — Нью-Ёрк — Мінск, 2014. — № 37. — С. 645—650. * {{cite web |url=https://padrimariani.org/blog/marianie-w-harbinie-1928-1948/ |title=Marianie w Harbinie (1928–1948) |publisher=Zgromadzenie Księży Marianów |language=pl }} == Гл. таксама == * [[Беларуская дыяспара]] * [[Беларусазнаўства ў Кітаі]] * [[Беларуска-кітайскія адносіны]] * [[Кітайска-Усходняя чыгунка]] * [[Харбін]] * [[Кітай — Сібір — Масква]] == Спасылкі == * [https://www.directmedia.ru/book-701510-belorusyi-v-kitae/ Дар'я Зубко. «Белорусы в Китае»]. * [https://knihi.com/Jazep_Hiermanovic/Kitaj-Sibir-Maskva.html Язэп Германовіч. «Кітай — Сібір — Масква»]. * [https://padrimariani.org/blog/marianie-w-harbinie-1928-1948/ Марыяне ў Харбіне ў 1928—1948 гадах]. {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара паводле краін]] [[Катэгорыя:Народы Кітая]] [[Катэгорыя:Беларуска-кітайскія адносіны]] [[Катэгорыя:Беларусы Кітая| ]] i858zqfy74pgznpjr2a26864fn9cfww 5202911 5202906 2026-09-20T20:27:07Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5202911 wikitext text/x-wiki '''Беларусы Кітая''' — [[беларусы]], якія стала або часова жывуць у [[Кітай|Кітаі]], а таксама гістарычныя беларускія эміграцыйныя, рэлігійныя і культурныя асяродкі на тэрыторыі краіны. Прысутнасць выхадцаў з беларускіх зямель у Кітаі прасочваецца з канца XIX — пачатку XX стагоддзя і была першапачаткова звязана перадусім з [[Кітайска-Усходняя чыгунка|Кітайска-Усходняй чыгункай]] і вялікай усходнееўрапейскай калоніяй у [[Харбін]]е. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|рэвалюцыі 1917 года]] і [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны ў Расіі]] ў [[Маньчжурыя|Маньчжурыю]] прыбыла новая хваля эмігрантаў, сярод якіх былі і беларусы. Аднак яны звычайна ўлічваліся ў агульнай расійскай або рускай эміграцыйнай супольнасці, таму дакладна вызначыць колькасць беларусаў таго часу цяжка.<ref name="Zubko">{{cite book |last=Зубко |first=Дар'я Генадзеўна |title=Белорусы в Китае |series=Мир глазами этнолога |location=Минск |publisher=Беларуская навука |year=2022 |pages=223 |isbn=978-985-08-2864-4 |language=ru }}</ref> Адным з найбольш выразных беларускіх эпізодаў міжваеннай гісторыі Кітая стала дзейнасць у Харбіне беларускіх каталіцкіх святароў-марыянаў [[Фабіян Янавіч Абрантовіч|Фабіяна Абрантовіча]], [[Язэп Станіслававіч Германовіч|Язэпа Германовіча]], [[Андрэй Цікота|Андрэя Цікоты]], [[Тамаш Падзява|Тамаша Падзявы]] і іншых. У 1928—1948 гадах яны ўдзельнічалі ў працы каталіцкай місіі ўсходняга абраду, утрымлівалі навучальныя і дабрачынныя ўстановы і выдавалі рэлігійную літаратуру.<ref name="Marians">{{cite web |url=https://padrimariani.org/blog/marianie-w-harbinie-1928-1948/ |title=Marianie w Harbinie (1928–1948) |publisher=Zgromadzenie Księży Marianów |language=pl |access-date=2026-09-19 }}</ref> У XXI стагоддзі беларуская прысутнасць у Кітаі мае пераважна адукацыйны, прафесійны і сямейны характар. Паводле Міністэрства адукацыі Беларусі, у 2023/2024 навучальным годзе ў Кітаі вучыліся 1242 беларускія студэнты.<ref name="Students2025">{{cite web |url=https://by.china-embassy.gov.cn/rus/sgxwdt/202509/t20250905_11703414.htm |title=Посол КНР в РБ: «Чтобы дать ученику чашу воды, учитель должен обладать целым озером» |date=2025-09-05 |publisher=Пасольства Кітайскай Народнай Рэспублікі ў Рэспубліцы Беларусь |language=ru |access-date=2026-09-19 }}</ref> == Гісторыя == === Першыя выхадцы з беларускіх зямель === У другой палове XIX стагоддзя [[Цынская імперыя]] і [[Расійская імперыя]] актыўна развівалі эканамічныя і транспартныя сувязі ў Маньчжурыі. Будаўніцтва Кітайска-Усходняй чыгункі, распачатае ў 1897 годзе, прывяло да масавага перасялення ў рэгіён спецыялістаў, рабочых, вайскоўцаў, чыноўнікаў і прадпрымальнікаў з розных частак Расійскай імперыі. Сярод іх знаходзіліся і выхадцы з беларускіх губерняў. У гістарычных дакументах яны, аднак, звычайна не вылучаліся як асобная нацыянальная група, таму рэканструкцыя ранняй беларускай міграцыі грунтуецца пераважна на звестках пра месца нараджэння асобных жыхароў і пазнейшых біяграфічных матэрыялах.<ref name="Zubko"/> Галоўным цэнтрам усходнееўрапейскага насельніцтва стаў Харбін, які ўзнік як чыгуначны горад і да пачатку XX стагоддзя ператварыўся ў буйны міжнародны цэнтр. Пасля Першай сусветнай вайны і грамадзянскай вайны на тэрыторыі былой Расійскай імперыі ў Маньчжурыі знаходзіліся сотні тысяч выхадцаў з былой імперыі.<ref>{{cite book |title=Вопросы истории Китайско-Восточной железной дороги и города Харбина |location=Владивосток |language=ru }}</ref> Спецыяльных беларускіх нацыянальных арганізацый першага этапу эміграцыі даследчыкі не выявілі. Беларусы былі ўключаны ў шматнацыянальнае асяроддзе рускамоўнай эміграцыі Харбіна, [[Шанхай|Шанхая]] і іншых гарадоў.<ref name="Zubko"/> === Эміграцыя пасля 1917 года === Пасля рэвалюцый 1917 года і грамадзянскай вайны Кітай стаў адным з галоўных кірункаў эміграцыі з тэрыторыі былой Расійскай імперыі. Асноўнымі цэнтрамі сталі Харбін, [[Маньчжурыя (горад)|Маньчжурыя]], [[Хайлар]], Шанхай і [[Цяньцзінь]]. Беларусы прыязджалі сюды з Сібіры, Далёкага Усходу і непасрэдна з тэрыторыі былых беларускіх губерняў. У складзе эміграцыі былі былыя вайскоўцы, чыгуначнікі, служачыя, інжынеры, настаўнікі, святары і члены іх сем'яў.<ref name="Zubko"/> У адрозненне ад некаторых іншых нацыянальных груп — палякаў, татараў, украінцаў, яўрэяў, армян і прадстаўнікоў народаў Каўказа — беларуская эміграцыя ў Кітаі не стварыла вялікай асобнай нацыянальнай арганізацыі. У архіўных матэрыялах захаваліся звесткі пра асобных беларусаў і невялікія групы выхадцаў з беларускіх губерняў, але колькасць іх дакладна не вядомая.<ref>{{cite web |url=https://www.cheloveknauka.com/rossiyskie-diaspory-v-kitae-v-pervoy-polovine-xx-veka |title=Российские диаспоры в Китае в первой половине XX века |language=ru |access-date=2026-09-19 }}</ref> === Беларуская прысутнасць у каталіцкай місіі ў Харбіне === [[Файл:Jazep Hiermanovič. Язэп Германовіч (1932).jpg|thumb|[[Язэп Станіслававіч Германовіч|Язэп Германовіч]] у 1932 годзе — у год першага прыезду ў Харбін]] Найбольш арганізаваная беларуская прысутнасць у міжваенным Кітаі была звязана з каталіцкімі святарамі [[Кангрэгацыя айцоў марыянаў|марыянамі]], якія працавалі ў Харбіне сярод эмігрантаў з былой Расійскай імперыі. Сама місія была арыентавана галоўным чынам на рускамоўнае насельніцтва Харбіна і не з'яўлялася беларускай нацыянальнай установай, аднак значную частку яе кіраўніцтва складалі беларускія святары, раней звязаныя з беларускім рэлігійным і культурным рухам.<ref name="Marians"/> У 1928 годзе Папа [[Пій XI]] прызначыў беларускага святара-марыяніна [[Фабіян Янавіч Абрантовіч|Фабіяна Абрантовіча]] апостальскім адміністратарам католікаў усходняга абраду ў Кітаі з цэнтрам у Харбіне. 20 мая 1928 года быў створаны Харбінскі ардынарыят, які ахопліваў католікаў візантыйска-славянскага абраду ў Кітаі.<ref name="Marians"/> Абрантовіч прыехаў у Харбін у верасні 1928 года. Пры місіі была адкрыта школа і прытулак для хлопчыкаў-сірот, якія пазней ператварыліся ў ліцэй Святога Мікалая. Дзейнічалі таксама манастыр марыянаў, жаночыя навучальныя і дабрачынныя ўстановы і друкарня.<ref name="FabianProcess">{{cite web |url=https://padrimariani.org/en/2021/04/09/circular-letter-opening-beatification-process-servant-god-fabian-four-companions/ |title=Circular Letter for the Opening of the Beatification Process of the Servant of God Fabian and Four Companions, Martyrs |publisher=Congregation of Marian Fathers |date=2021-04-09 |language=en |access-date=2026-09-19 }}</ref> У 1932 годзе ў Харбін прыехаў беларускі святар, пісьменнік і паэт [[Язэп Станіслававіч Германовіч|Язэп Германовіч]], вядомы таксама пад літаратурным псеўданімам Вінцук Адважны. Ён працаваў у ліцэі Святога Мікалая, займаўся выхаваннем і навучаннем дзяцей.<ref name="Hermanovic">{{cite web |url=https://knihi.com/Jazep_Hiermanovic/Kitaj-Sibir-Maskva.html |title=Кітай — Сібір — Масква |last=Германовіч |first=Язэп |website=Беларуская палічка |language=be |access-date=2026-09-19 }}</ref> У 1936 годзе Германовіч выехаў у Еўропу на лячэнне, а ў 1938 годзе зноў вярнуўся ў Маньчжурыю. У Харбіне ён быў выхавальнікам інтэрната, выкладчыкам, віцэ-дырэктарам ліцэя і намеснікам кіраўніка місіі.<ref name="Hermanovic"/> Пасля таго як у 1939 годзе Фабіян Абрантовіч выехаў з Кітая і быў арыштаваны савецкімі органамі, кіраўніцтва місіяй перайшло да [[Андрэй Цікота|Андрэя Цікоты]]. Ён атрымаў тытул архімандрыта і стаў апостальскім адміністратарам Харбінскага экзархата. Разам з ім дзейнасць місіі працягвалі Язэп Германовіч, [[Тамаш Падзява]] і іншыя святары-марыяне.<ref name="Marians"/> Установа працягвала адукацыйную, рэлігійную, дабрачынную і выдавецкую дзейнасць да канца 1940-х гадоў. Беларускія марыяне ў Харбіне былі часткай шырэйшай каталіцкай місіі, але іх праца стала найбольш выразным арганізаваным эпізодам прысутнасці дзеячаў беларускага паходжання ў міжваенным Кітаі.<ref name="Marians"/> === Ліквідацыя харбінскага асяродка === Пасля заканчэння [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і ўсталявання камуністычнай улады ў Кітаі становішча эмігранцкіх і рэлігійных арганізацый рэзка змянілася. У снежні 1948 года кітайскія ўлады арыштавалі Андрэя Цікоту, Язэпа Германовіча, Тамаша Падзяву і іншых супрацоўнікаў харбінскай місіі. Яны былі перададзены савецкім органам дзяржаўнай бяспекі і вывезены ў СССР.<ref name="Hermanovic"/><ref name="Marians"/> Германовіча пасля следства прысудзілі да 25 гадоў пазбаўлення волі. Ён адбываў пакаранне ў савецкіх лагерах да вызвалення ў 1955 годзе, а пазней апісаў харбінскі перыяд, арышт і ГУЛАГ у мемуарнай кнізе ''[[Кітай — Сібір — Масква]]''.<ref name="Hermanovic"/> Андрэй Цікота памёр у савецкім лагеры ў 1952 годзе. Фабіян Абрантовіч, арыштаваны яшчэ ў 1939 годзе пасля вяртання з Рыма ў Заходнюю Беларусь, памёр у савецкім зняволенні ў 1946 годзе.<ref name="Marians"/> Да пачатку 1950-х гадоў арганізаваная ўсходнееўрапейская эміграцыйная супольнасць Харбіна хутка змяншалася. Большасць яе прадстаўнікоў выехала ў СССР, [[Аўстралія|Аўстралію]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], [[Канада|Канаду]], краіны [[Лацінская Амерыка|Лацінскай Амерыкі]] і іншыя дзяржавы. === БССР і Кітай пасля 1949 года === Пасля ўтварэння [[Кітайская Народная Рэспубліка|Кітайскай Народнай Рэспублікі]] ў 1949 годзе характар беларускай прысутнасці змяніўся. Старая эмігранцкая супольнасць амаль знікла, а новыя кантакты былі звязаны пераважна з дзяржаўным, адукацыйным, навуковым і эканамічным супрацоўніцтвам паміж [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], СССР і Кітаем. У Кітай прыязджалі беларускія спецыялісты, інжынеры, выкладчыкі і навукоўцы. Адным з прыкладаў доўгатэрміновых сувязей стала супрацоўніцтва ў ільняной прамысловасці: спецыялісты [[Аршанскі льнокамбінат|Аршанскага льнокамбіната]] ўдзельнічалі ў стварэнні Харбінскай ільняной фабрыкі, якая стала адным з буйных прадпрыемстваў гэтай галіны ў Кітаі.<ref>{{cite web |url=https://by.china-embassy.gov.cn/rus/xwdt/202409/t20240905_11486083.htm |title=О чем грустит Се Сяоюн, уезжая из Беларуси, и что называет цветком дружбы |publisher=Пасольства Кітайскай Народнай Рэспублікі ў Рэспубліцы Беларусь |date=2024-09-05 |language=ru |access-date=2026-09-19 }}</ref> Масавай сталай беларускай дыяспары ў КНР у савецкі перыяд не сфарміравалася. == Сучасная супольнасць == === Міграцыя і рассяленне === Пасля ўсталявання [[Беларуска-кітайскія адносіны|дыпламатычных адносін паміж Рэспублікай Беларусь і КНР]] у 1992 годзе колькасць беларусаў, якія часова або стала жылі ў Кітаі, пачала павялічвацца. Асноўнымі прычынамі пераезду сталі вучоба, праца, прадпрымальніцтва, выкладанне замежных моў, навуковая дзейнасць і сямейная міграцыя.<ref name="Zubko"/> Дар'я Зубко ў даследаванні сучасных беларусаў Кітая адзначае, што афіцыйная кітайская перапісная статыстыка не вылучае беларусаў асобна: яны могуць улічвацца сярод замежных грамадзян або ў іншых статыстычных катэгорыях. Таму дакладнай агульнай колькасці беларусаў Кітая няма.<ref name="Zubko"/> У праведзеным Зубко анлайн-апытанні ўдзельнічалі 237 беларусаў. Найбольшая колькасць рэспандэнтаў жыла ў [[Пекін]]е — 48 чалавек, [[Шанхай|Шанхаі]] — 41 і [[Гуанчжоу]] — 35. Значныя групы былі таксама ў іншых буйных універсітэцкіх, прамысловых і гандлёвых цэнтрах.<ref name="Zubko"/> {| class="wikitable" |+ Рассяленне ўдзельнікаў даследавання Дар'і Зубко ў Кітаі ! Горад ! Колькасць рэспандэнтаў |- | [[Пекін]] | 48 |- | [[Шанхай]] | 41 |- | [[Гуанчжоу]] | 35 |} <ref name="Zubko"/> Гэтыя лічбы не з'яўляюцца перапісам беларусаў Кітая, а адлюстроўваюць толькі геаграфію ўдзельнікаў даследавання. === Адукацыйная міграцыя === З пачатку XXI стагоддзя адной з найбольш прыкметных груп беларусаў у Кітаі сталі студэнты. Паводле даследаванняў беларуска-кітайскіх адносін, у 2016 годзе ў Кітаі вучыліся каля 600 грамадзян Беларусі, у 2020 годзе — каля 1000.<ref name="Education2021">{{cite web |url=https://www.bmlv.gv.at/pdf_pool/publikationen/book_chinas_footprint_09_the_sino_belarusian_relationship.pdf |title=The Sino-Belarusian Relationship |language=en |access-date=2026-09-19 }}</ref> У 2022/2023 навучальным годзе ў Кітаі навучаліся 1136 беларускіх студэнтаў, а ў 2023/2024 годзе — 1242, на 106 чалавек больш.<ref name="Students2025"/> {| class="wikitable" |+ Колькасць беларускіх студэнтаў у Кітаі ! Навучальны год / год ! Колькасць ! Крыніца |- | 2016 | каля 600 | <ref name="Education2021"/> |- | 2020 | каля 1000 | <ref name="Education2021"/> |- | 2022/2023 | 1136 | <ref name="Students2025"/> |- | 2023/2024 | 1242 | <ref name="Students2025"/> |} Беларускія студэнты вучацца ў Пекіне, Харбіне, [[Далянь|Даляні]], [[Сіань|Сіані]], Шанхаі і іншых гарадах. Між універсітэтамі дзвюх краін дзейнічаюць сумесныя адукацыйныя праграмы, студэнцкія абмены і стыпендыяльныя схемы; акрамя міжурадавых і стыпендый урада Кітая, уласныя праграмы для замежных студэнтаў прапануюць асобныя правінцыі і ўніверсітэты.<ref name="Students2025"/> Сярод буйных сумесных праектаў — інстытут [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] і [[Даляньскі політэхнічны ўніверсітэт|Даляньскага політэхнічнага ўніверсітэта]], дзе навучаюцца студэнты абедзвюх дзяржаў.<ref>{{cite web |url=https://dbji.dlut.edu.cn/info/1074/3803.htm |title=The First Degree Awarding Ceremony for International Students was Successfully Held |publisher=Dalian University of Technology |language=en |access-date=2026-09-19 }}</ref> === Развіццё міжуніверсітэцкіх сувязей === У 2020-я гады адукацыйная міграцыя беларусаў у Кітай стала больш цесна звязанай з інстытуцыянальным супрацоўніцтвам універсітэтаў дзвюх краін. У 2023 годзе быў створаны Кітайска-беларускі альянс універсітэтаў, а ў маі 2024 года ў яго межах былі сфарміраваны шэсць тэматычных кластараў: лічбавых тэхналогій, перадавой вытворчасці, навук аб жыцці, палітыкі і дзяржаўнага кіравання, дыялогу цывілізацый, а таксама развіцця моў і рэгіянальнага супрацоўніцтва.<ref name="UniversityAlliance">{{cite web |url=https://english.zjsru.edu.cn/info/1176/8087.htm |title=Our University Attended the Plenary Assembly of the 2024 China-Belarus University Alliance and the Founding Assembly of the Cluster Mechanism of the Alliance |publisher=Zhejiang Shuren University |date=2024-06-28 |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> У чэрвені 2024 года падчас Кітайска-беларускага форуму рэктараў была абвешчана сумесная ініцыятыва ўніверсітэтаў дзвюх дзяржаў у галіне фундаментальных навуковых даследаванняў, а таксама падпісаны новыя пагадненні аб супрацоўніцтве.<ref name="MOE2024">{{cite web |url=https://en.moe.gov.cn/news/press_releases/202407/t20240703_1139275.html |title=Chen Jie visits Belarus |publisher=Ministry of Education of the People's Republic of China |date=2024-07-03 |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> 4 лістапада 2024 года [[Пекінскі ўніверсітэт]] і Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт падпісалі мемарандум аб супрацоўніцтве і адкрылі Кітайска-беларускі цэнтр фундаментальных навуковых даследаванняў.<ref name="PKU2024">{{cite web |url=https://newsen.pku.edu.cn/news_events/news/global/14607.html |title=Unveiling Ceremony of China-Belarus Center for Fundamental Scientific Research |publisher=Peking University |date=2024-12-02 |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> Гэтыя праграмы спрыяюць росту часовага перамяшчэння беларускіх студэнтаў, аспірантаў, выкладчыкаў і навукоўцаў у Кітай, хаця яны не абавязкова становяцца часткай сталай беларускай дыяспары. {{Гл. таксама|Беларусазнаўства ў Кітаі}} == Прафесійнае жыццё і адаптацыя == Сучасныя беларусы Кітая працуюць у адукацыі, міжнародным гандлі, інфармацыйных тэхналогіях, прамысловасці, культуры, турызме, мадэльным бізнесе і іншых сферах. Значную групу складаюць выкладчыкі англійскай, рускай і іншых замежных моў.<ref name="Zubko"/> Паводле даследавання Зубко, сучасная беларуская супольнасць не ўтварае адзінай тэрытарыяльнай дыяспары. Яе прадстаўнікі размеркаваны паміж буйнымі гарадамі і часта жывуць у Кітаі абмежаваны перыяд — на час працоўнага кантракта або навучання.<ref name="Zubko"/> У той жа час сацыяльныя сеткі і інтэрнэт-групы дазваляюць падтрымліваць кантакты паміж беларусамі ў розных гарадах, абменьвацца інфармацыяй пра жыллё, працу, дакументы, адукацыю і паўсядзённае жыццё. У матэрыяльнай культуры беларусы ў Кітаі ў значнай ступені прыстасоўваюцца да мясцовага побыту, харчавання і гарадскога асяроддзя, адначасова захоўваючы асобныя элементы беларускай кухні і сямейных традыцый. У духоўнай культуры значэнне маюць беларуская і руская мовы, святкаванне традыцыйных свят і сувязі з Беларуссю.<ref name="Zubko"/> == Культурнае жыццё == У адрозненне ад традыцыйных беларускіх дыяспар ЗША, Канады або Заходняй Еўропы ў Кітаі не склалася густая сетка сталых беларускіх нацыянальных арганізацый. Культурная дзейнасць адбываецца пераважна ў межах адукацыйных устаноў, дыпламатычных мерапрыемстваў, студэнцкіх супольнасцей і беларуска-кітайскіх праграм абмену. Беларускія студэнты рэгулярна ўдзельнічаюць у праграмах кітайскай мовы і культуры, у тым ліку ў міжнародным праекце ''Chinese Bridge''. Летнікі і адукацыйныя праграмы для беларускіх студэнтаў праводзяцца, у прыватнасці, Даляньскім політэхнічным універсітэтам.<ref>{{cite web |url=https://sie.dlut.edu.cn/info/1225/22361.htm |title=Students from classrooms and teaching sites of BSU Confucius Institute participate in Dalian University of Technology’s 2024 “Chinese Bridge” online group exchange program |date=2024-04-23 |publisher=Dalian University of Technology |language=en |access-date=2026-09-19 }}</ref> Беларускую культуру ў Кітаі прадстаўляюць таксама гастролі музычных і тэатральных калектываў, мастацкія выставы, дні беларускай культуры, кніжныя прэзентацыі і мерапрыемствы, арганізаваныя пасольствам Беларусі і кітайскімі ўніверсітэтамі. У кастрычніку 2024 года сумесны інстытут Даляньскага політэхнічнага ўніверсітэта і БДУ правёў Кітайска-беларускі тыдзень культуры. Праграма ўключала культурныя мерапрыемствы і лекцыю пра дзесяцігоддзе супрацоўніцтва Беларусі і Кітая ў межах ініцыятывы «Адзін пояс — адзін шлях».<ref>{{cite web |url=https://dbji.dlut.edu.cn/info/1074/8679.htm |title=“Embracing October: A Joint Canvas of Culture - China-Belarus Cultural Week” Concludes Successfully |publisher=Dalian University of Technology |date=2024-10-24 |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> == Даследаванне беларусаў Кітая == Спецыяльнае манаграфічнае даследаванне сучаснай беларускай супольнасці ў Кітаі падрыхтавала этнолаг [[Дар'я Зубко]], якая вывучае этнакультурную адаптацыю беларусаў у КНР з 2016 года.<ref>{{cite web |url=https://t.me/s/nanbelarus?before=20078 |title=Прэзентацыя кнігі «Белорусы в Китае» |publisher=Нацыянальная акадэмія навук Беларусі |language=ru |access-date=2026-09-19 }}</ref> У 2022 годзе выдавецкі дом «Беларуская навука» выдаў яе кнігу ''Белорусы в Китае''. Даследаванне заснавана на палявых і архіўных матэрыялах, аналізе СМІ за 2000—2019 гады і адкрытых інтэрнэт-крыніцах. У кнізе разглядаюцца гісторыя перасялення беларусаў, іх геаграфічнае размеркаванне, сацыяльна-дэмаграфічны склад і адаптацыя ў матэрыяльнай, духоўнай і сацыяльнай сферах.<ref name="Zubko"/> Даследчыца таксама сабрала фотаматэрыялы, звязаныя з першымі беларускімі эмігрантамі ў Кітаі, і правяла апытанне 237 сучасных беларусаў, якія жылі ў розных рэгіёнах КНР.<ref name="Zubko"/> Даследаванне беларускай прысутнасці ў Кітаі вядзецца таксама ў межах гісторыі рускай і ўсходнееўрапейскай эміграцыі ў Харбіне, гісторыі Кітайска-Усходняй чыгункі, даследаванняў каталіцкай місіі ўсходняга абраду і сучасных беларуска-кітайскіх міграцыйных і адукацыйных сувязей. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Зубко Д. Г. ''Белорусы в Китае''. — Минск: Беларуская навука, 2022. — 223 с. — ISBN 978-985-08-2864-4. * Германовіч Я. ''Кітай — Сібір — Масква: успаміны''. — Мюнхен, 1962. * Колупаев В. ''Белорусские миссионеры в Китае'' // ''Запісы Беларускага інстытута навукі і мастацтва''. — Нью-Ёрк — Мінск, 2014. — № 37. — С. 645—650. * {{cite web |url=https://padrimariani.org/blog/marianie-w-harbinie-1928-1948/ |title=Marianie w Harbinie (1928–1948) |publisher=Zgromadzenie Księży Marianów |language=pl }} == Гл. таксама == * [[Беларуская дыяспара]] * [[Беларусазнаўства ў Кітаі]] * [[Беларуска-кітайскія адносіны]] * [[Кітайска-Усходняя чыгунка]] * [[Харбін]] * [[Кітай — Сібір — Масква]] == Спасылкі == * [https://www.directmedia.ru/book-701510-belorusyi-v-kitae/ Дар'я Зубко. «Белорусы в Китае»]. * [https://knihi.com/Jazep_Hiermanovic/Kitaj-Sibir-Maskva.html Язэп Германовіч. «Кітай — Сібір — Масква»]. * [https://padrimariani.org/blog/marianie-w-harbinie-1928-1948/ Марыяне ў Харбіне ў 1928—1948 гадах]. {{Беларуская дыяспара}} [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара]] [[Катэгорыя:Народы Кітая]] [[Катэгорыя:Беларуска-кітайскія адносіны]] [[Катэгорыя:Беларусы Кітая| ]] 5e7wmfwwi623xupv9rgurmtgfnfeo5f 0 815047 5202762 5202482 2026-09-20T15:27:02Z D.L.M.I. Bel 33064 5202762 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Гутка}}{{НП-Беларусь|Гутка|скасаваны=так|статус=Вёска|вобласць=Гомельская|раён=Веткаўскі|сельсавет=Неглюбскі}} '''Гу́тка'''<ref>[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref> ({{Lang-ru|Гутка}}) — былая<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=r905g0793&q_id=10572305|title=Решение Гомельского областного исполнительного комитета от 17 ноября 2005 года № 793 "Об исключении из данных по учету и регистрации административно-территориальных и территориальных единиц населенных пунктов Брагинского, Ветковского, Ельского и Хойникского районов"|url-status=}}</ref> вёска ў [[Веткаўскі раён|Веткаўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіла ў склад [[Неглюбскі сельсавет|Неглюбскага сельсавета]]. У выніку [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] і радыяцыйнага забруджвання жыхары (52 сям’і) пераселены ў 1990 годзе. == Геаграфія == За 22 км на паўночны ўсход ад [[Ветка|Веткі]], 44 км ад [[Гомель|Гомеля]], 30 км ад чыгуначнай станцыі [[Добруш (станцыя)|Добруш]] (на лініі [[Гомель (станцыя)|Гомель]]—[[Вышкаў (Расія)|Вышкаў]]). Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым аўтамабільнай дарозе [[Старое Закружжа]]—[[Ветка]]. Драўляныя хаты стаяць уздоўж прасёлкавай дарогі. == Гісторыя == Па пісьмовых крыніцах вядомая з XIX стагоддзя як вёска ў Стаўбунскай воласці [[Гомельскі павет|Гомельскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. Паводле перапісу 1897 года размяшчаліся ў вёсцы — школа граматы, [[хлебазапасны магазін]]; побач знаходзіўся хутар. У 1909 годзе 295 дзесяцін зямлі. У 1926 годзе ў [[Шэйкагуткаўскі сельсавет|Шэйкагуткаўскім сельсавеце]] [[Свяцілавіцкі раён|Свяцілавіцкага раёна]] [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]], працаваў паштовы пункт. У 1930 годзе жыхары ўступілі ў калгас. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] 9 жыхароў загінулі на фронце. У 1959 годзе ўваходзіла ў склад калгаса «40 гадоў Кастрычніка» (цэнтр — вёска [[Старое Закружжа]]). Да 28 студзеня 1991 года ў [[Старазакружскі сельсавет|Старазакружскім сельсавеце]]. З 29 лістапада 2005 года выключана з дадзеных па ўліку адміністрацыйна-тэрытарыяльных і тэрытарыяльных адзінак<ref name=":0" />. == Насельніцтва == * 1897 год — 34 двары, 232 жыхары; хутар 2 двары, 3 жыхары (паводле перапісу). * 1909 год — 39 двароў, 280 жыхароў. * 1926 год — 58 двароў, 295 жыхароў. * 1959 год — 126 жыхароў (паводле перапісу). * 1990 год — жыхары (52 сям’і) пераселены. == Крыніцы == <references responsive /> == Літаратура == * [[Гарады і вёскі Беларусі]]: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. [[Гомельская вобласць]]/[[Станіслаў Віктаравіч Марцэлеў|С. В. Марцэлеў]]; Рэдкалегія: [[Генадзь Пятровіч Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: [[Беларуская энцыклапедыя|БелЭн]], 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. <nowiki>ISBN 985-11-0303-9</nowiki> ISBN 985-11-0302-0. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Беларусі, адселеныя пасля Чарнобыльскай катастрофы]] 9d7m4y8csnbmrpbyp0j9e6gbv32ywl8 0 815048 5202764 5202481 2026-09-20T15:28:37Z D.L.M.I. Bel 33064 5202764 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Падгор’е}}{{НП-Беларусь|Падгор’е|скасаваны=так|статус=Пасёлак|вобласць=Гомельская|раён=Веткаўскі|сельсавет=Неглюбскі}} '''Падго́р’е'''<ref>[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref> ({{Lang-ru|Подгорье}}) — былы<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=r905g0793&q_id=10572305|title=Решение Гомельского областного исполнительного комитета от 17 ноября 2005 года № 793 "Об исключении из данных по учету и регистрации административно-территориальных и территориальных единиц населенных пунктов Брагинского, Ветковского, Ельского и Хойникского районов"|url-status=}}</ref> пасёлак у [[Веткаўскі раён|Веткаўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіў у склад [[Неглюбскі сельсавет|Неглюбскага сельсавета]]. У выніку [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] і радыяцыйнага забруджвання жыхары пераселеныя. == Геаграфія == Размешчаны за 25 км на паўночны ўсход ад [[Ветка|Веткі]], 47 км ад [[Гомель|Гомеля]]. Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым аўтамабільнай дарозе [[Стаўбун]]—[[Ветка]]. Забудова драўляная сядзібнага тыпу. == Гісторыя == Заснаваны ў пачатку XIX стагоддзя. У 1926 годзе ў [[Глыбаўскі сельсавет (Веткаўскі раён)|Глыбаўскім сельсавеце]] [[Свяцілавіцкі раён|Свяцілавіцкага раёна]] [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]]. У 1930 годзе жыхары ўступілі ў калгас. У 1959 годзе ўваходзіў у склад саўгаса «Грамыкі» (цэнтр — вёска [[Новыя Грамыкі]]). У 1990-я гады жыхары адселеныя. Да 28 студзеня 1991 года ў складзе [[Новаграмыцкі сельсавет|Новаграмыцкага сельсавета]]. З 29 лістапада 2005 года выключаны з дадзеных па ўліку адміністрацыйна-тэрытарыяльных і тэрытарыяльных адзінак<ref name=":0" />. == Насельніцтва == * 1816 год — 2 двары. * 1926 год — 23 двары, 92 жыхары * 1940 год — 140 жыхароў. * 1959 год — 75 жыхароў (паводле перапісу). * 1990-я — жыхары адселеныя. == Крыніцы == <references responsive /> == Літаратура == * [[Станіслаў Віктаравіч Марцэлеў|Марцэлеў С. В.]] [[Гарады і вёскі Беларусі]]: Энцыклапедыя. — [[Мінск|Минск]]: [[Беларуская энцыклапедыя|БелЭн]], 2004. — Т. 1, кн.1. [[Гомельская вобласць]]. — <nowiki>ISBN 985-11-0303-9</nowiki> <nowiki>ISBN 985-11-0302-0</nowiki>. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Беларусі, адселеныя пасля Чарнобыльскай катастрофы]] j2ylyf93uo4ustvxjpunfe0uxxdxkbd 5202765 5202764 2026-09-20T15:29:02Z D.L.M.I. Bel 33064 D.L.M.I. Bel перанёс старонку [[Падгор'е (Веткаўскі раён)]] у [[Падгор’е (Веткаўскі раён)]] 5202764 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Падгор’е}}{{НП-Беларусь|Падгор’е|скасаваны=так|статус=Пасёлак|вобласць=Гомельская|раён=Веткаўскі|сельсавет=Неглюбскі}} '''Падго́р’е'''<ref>[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref> ({{Lang-ru|Подгорье}}) — былы<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=r905g0793&q_id=10572305|title=Решение Гомельского областного исполнительного комитета от 17 ноября 2005 года № 793 "Об исключении из данных по учету и регистрации административно-территориальных и территориальных единиц населенных пунктов Брагинского, Ветковского, Ельского и Хойникского районов"|url-status=}}</ref> пасёлак у [[Веткаўскі раён|Веткаўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіў у склад [[Неглюбскі сельсавет|Неглюбскага сельсавета]]. У выніку [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] і радыяцыйнага забруджвання жыхары пераселеныя. == Геаграфія == Размешчаны за 25 км на паўночны ўсход ад [[Ветка|Веткі]], 47 км ад [[Гомель|Гомеля]]. Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым аўтамабільнай дарозе [[Стаўбун]]—[[Ветка]]. Забудова драўляная сядзібнага тыпу. == Гісторыя == Заснаваны ў пачатку XIX стагоддзя. У 1926 годзе ў [[Глыбаўскі сельсавет (Веткаўскі раён)|Глыбаўскім сельсавеце]] [[Свяцілавіцкі раён|Свяцілавіцкага раёна]] [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]]. У 1930 годзе жыхары ўступілі ў калгас. У 1959 годзе ўваходзіў у склад саўгаса «Грамыкі» (цэнтр — вёска [[Новыя Грамыкі]]). У 1990-я гады жыхары адселеныя. Да 28 студзеня 1991 года ў складзе [[Новаграмыцкі сельсавет|Новаграмыцкага сельсавета]]. З 29 лістапада 2005 года выключаны з дадзеных па ўліку адміністрацыйна-тэрытарыяльных і тэрытарыяльных адзінак<ref name=":0" />. == Насельніцтва == * 1816 год — 2 двары. * 1926 год — 23 двары, 92 жыхары * 1940 год — 140 жыхароў. * 1959 год — 75 жыхароў (паводле перапісу). * 1990-я — жыхары адселеныя. == Крыніцы == <references responsive /> == Літаратура == * [[Станіслаў Віктаравіч Марцэлеў|Марцэлеў С. В.]] [[Гарады і вёскі Беларусі]]: Энцыклапедыя. — [[Мінск|Минск]]: [[Беларуская энцыклапедыя|БелЭн]], 2004. — Т. 1, кн.1. [[Гомельская вобласць]]. — <nowiki>ISBN 985-11-0303-9</nowiki> <nowiki>ISBN 985-11-0302-0</nowiki>. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Беларусі, адселеныя пасля Чарнобыльскай катастрофы]] j2ylyf93uo4ustvxjpunfe0uxxdxkbd 0 815050 5202767 5202485 2026-09-20T15:29:52Z D.L.M.I. Bel 33064 5202767 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь|Рашыцельны|скасаваны=так|статус=Пасёлак|вобласць=Гомельская|раён=Веткаўскі|сельсавет=Свяцілавіцкі}} '''Рашы́цельны'''<ref name=":1">[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref> ({{Lang-ru|Решительный}}) — былы<ref name=":02">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=r905g0793&q_id=10572305|title=Решение Гомельского областного исполнительного комитета от 17 ноября 2005 года № 793 "Об исключении из данных по учету и регистрации административно-территориальных и территориальных единиц населенных пунктов Брагинского, Ветковского, Ельского и Хойникского районов"|url-status=}}</ref> [[пасёлак]] у [[Веткаўскі раён|Веткаўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіў у склад [[Свяцілавіцкі сельсавет|Свяцілавіцкага сельсавета]]. У выніку [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] і радыяцыйнага забруджвання жыхары (2 сям’і) пераселены ў 1989 годзе. == Геаграфія == За 40 км на поўнач ад [[Ветка|Веткі]], 61 км ад [[Гомель|Гомеля]]. На ўсходзе меліярацыйныя каналы. Транспартныя сувязі па прасёлкавай, затым аўтамабільнай дарозе [[Чачэрск]]—[[Свяцілавічы (Веткаўскі раён)|Свяцілавічы]]. Забудова драўляная сядзібнага тыпу. == Гісторыя == Заснаваны ў пачатку 1920-х гадоў перасяленцамі з суседніх вёсак на былых памешчыцкіх землях. У 1926 годзе ў складзе [[Скачок-Габраўскі сельсавет|Скачок-Габраўскага сельсавета]] [[Свяцілавіцкі раён|Свяцілавіцкага раёна]] [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]], працаваў паштовы пункт. У 1929 годзе жыхары ўступілі ў калгас. 3 жыхары загінулі на фронце падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. У 1959 годзе ўваходзіў у склад саўгаса «Усходні» (цэнтр — вёска [[Акшынка]]). Да 28 студзеня 1991 года ў [[Акшынкаўскі сельсавет|Акшынскім сельсавеце]]<ref name=":1" />. З 29 лістапада 2005 года выключаны з дадзеных па ўліку адміністрацыйна-тэрытарыяльных і тэрытарыяльных адзінак<ref name=":02" />. == Насельніцтва == * 1926 год — 25 двароў, 113 жыхароў. * 1959 год — 77 жыхароў (паводле перапісу). * 1989 год — жыхары (2 сям’і) пераселены. == Крыніцы == <references responsive /> == Літаратура == * [[Гарады і вёскі Беларусі]]: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. [[Гомельская вобласць]]/[[Станіслаў Віктаравіч Марцэлеў|С. В. Марцэлеў]]; Рэдкалегія: [[Генадзь Пятровіч Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: [[Беларуская энцыклапедыя|БелЭн]], 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. <nowiki>ISBN 985-11-0303-9</nowiki> ISBN 985-11-0302-0. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Беларусі, адселеныя пасля Чарнобыльскай катастрофы]] c1mup79gfiso6djkbmcb5si07tzm7tu 0 815062 5202979 5202556 2026-09-21T06:44:18Z Autumndancer 168015 5202979 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Джозэф Холт''' ({{lang-en|Joseph Holt}}; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканскі адвакат і дзяржаўны дзеяч, які займаў пасады ваеннага міністра і генеральнага паштмайстра ў кабінеце Джэймса Бьюкенена. Падчас Грамадзянскай вайны і да 1875 года, ён быў суддзёй і прымаў удзел у судовым разглядзе па справе змоўшчыкаў, якія ўчынілі забойства Абрагама Лінкальна ў 1865 годзе. {{зноскі}} {{Ваенныя міністры ЗША}} {{Кабінет Джэймса Б’юкенена}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Холт Джозэф}} [[Катэгорыя:Ваенныя міністры ЗША]] orifgczyc37jmb3add3yxqhembpgwry 5202981 5202979 2026-09-21T06:48:36Z Autumndancer 168015 5202981 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Холт}} {{ДД}} '''Джозэф Холт''' ({{lang-en|Joseph Holt}}; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканскі адвакат і дзяржаўны дзеяч, які займаў пасады ваеннага міністра і генеральнага паштмайстра ў кабінеце Джэймса Бьюкенена. Падчас Грамадзянскай вайны і да 1875 года, ён быў суддзёй і прымаў удзел у судовым разглядзе па справе змоўшчыкаў, якія ўчынілі забойства Абрагама Лінкальна ў 1865 годзе. {{зноскі}} {{Ваенныя міністры ЗША}} {{Кабінет Джэймса Б’юкенена}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Холт Джозэф}} [[Катэгорыя:Ваенныя міністры ЗША]] g4mv03rly6etddnqp231f7t53lo3zeg 5202984 5202981 2026-09-21T06:57:28Z Autumndancer 168015 5202984 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Холт}} {{ДД}} '''Джозэф Холт''' ({{lang-en|Joseph Holt}}; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканскі адвакат і дзяржаўны дзеяч, які займаў пасады ваеннага міністра і генеральнага паштмайстра ў кабінеце Джэймса Бьюкенена. Падчас Грамадзянскай вайны і да 1875 года, ён быў суддзёй і прымаў удзел у судовым разглядзе па справе змоўшчыкаў, якія ўчынілі забойства [[Аўраам Лінкальн|Аўраама Лінкальна]] ў 1865 годзе. {{зноскі}} {{Ваенныя міністры ЗША}} {{Кабінет Джэймса Б’юкенена}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Холт Джозэф}} [[Катэгорыя:Ваенныя міністры ЗША]] jtr9eyk9xpmqf8p3efp0yej3olzmhjm 10 815067 5202863 5202646 2026-09-20T19:20:52Z DBatura 73587 5202863 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Беларуская дыяспара |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |клас_спісаў = hlist |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Беларусы]]: краіна і дыяспара |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |загаловак1 = [[Этнічная тэрыторыя]] |спіс1= * [[Беларусь]] * [[Усходняя Беласточчына|Беласточчына]] * [[Віленскі край|Віленшчына]] * [[Беларусы ў Пскоўскай вобласці|Пскоўшчына]] * [[Ліцвіны Севершчыны|Севершчына]] * [[Беларусы на Смаленшчыне|Смаленшчына]] * [[Тудаўляне|Ржэўскі павет]] |загаловак2 = [[Беларуская эміграцыя|Эміграцыя]] і [[Беларуская дыяспара|дыяспара]] |спіс2 = * [[Беларусы Азербайджана|Азербайджан]] * [[Беларусы ў Аргенціне|Аргенціна]] * [[Беларусы Арменіі|Арменія]] * [[Беларусы Аўстраліі|Аўстралія]] * [[Беларусы ў Аўстрыі|Аўстрыя]] * [[Беларусы Бельгіі|Бельгія]] * [[Беларусы Бразіліі|Бразілія]] * [[Беларусы Венесуэлы|Венесуэла]] * [[Беларусы ў Вялікабрытаніі|Вялікабрытанія]] * [[Беларусы Германіі|Германія]] * [[Беларусы Грузіі|Грузія]] * [[Беларусы Грэцыі|Грэцыя]] * [[Беларусы Даніі|Данія]] * [[Беларусы ЗША|ЗША]] * [[Беларусы Іспаніі|Іспанія]] * [[Беларусы Італіі|Італія]] * [[Беларусы Казахстана|Казахстан]] * [[Беларусы Канады|Канада]] * [[Беларусы Кіпра|Кіпр]] * [[Беларусы Кітая|Кітай]] * [[Беларусы Кыргызстана|Кыргызстан]] * [[Беларусы Латвіі|Латвія]] * [[Беларусы Літвы|Літва]] * [[Беларусы Мексікі|Мексіка]] * [[Беларусы Малдовы|Малдова]] * [[Беларусы Новай Зеландыі|Новая Зеландыя]] * [[Беларусы Нарвегіі|Нарвегія]] * [[Беларусы Нідэрландаў|Нідэрланды]] * [[Беларусы Парагвая|Парагвай]] * [[Беларусы ў Польшчы|Польшча]] * [[Беларусы Расіі|Расія]] * [[Беларусы Сербіі|Сербія]] * [[Беларусы Славакіі|Славакія]] * [[Беларусы Таджыкістана|Таджыкістан]] * [[Беларусы Туркменістана|Туркменістан]] * [[Беларусы Турцыі|Турцыя]] * [[Беларусы Узбекістана|Узбекістан]] * [[Беларусы Украіны|Украіна]] * [[Беларусы Уругвая|Уругвай]] * [[Беларусы Фінляндыі|Фінляндыя]] * [[Беларусы Францыі|Францыя]] * [[Беларусы Чэхіі|Чэхія]] * [[Беларусы Чылі|Чылі]] * [[Беларусы Швецыі|Швецыя]] * [[Беларусы Эстоніі|Эстонія]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Плямёны і народы]] </noinclude> lq7bwg024dla0tyl3h0koam03dd8x9m 5202864 5202863 2026-09-20T19:21:12Z DBatura 73587 5202864 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Беларуская дыяспара |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |клас_спісаў = hlist |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Беларусы]]: краіна і дыяспара |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |загаловак1 = [[Этнічная тэрыторыя]] |спіс1= * [[Беларусь]] * [[Усходняя Беласточчына|Беласточчына]] * [[Віленскі край|Віленшчына]] * [[Беларусы ў Пскоўскай вобласці|Пскоўшчына]] * [[Ліцвіны Севершчыны|Севершчына]] * [[Беларусы на Смаленшчыне|Смаленшчына]] * [[Тудаўляне|Ржэўшчына]] |загаловак2 = [[Беларуская эміграцыя|Эміграцыя]] і [[Беларуская дыяспара|дыяспара]] |спіс2 = * [[Беларусы Азербайджана|Азербайджан]] * [[Беларусы ў Аргенціне|Аргенціна]] * [[Беларусы Арменіі|Арменія]] * [[Беларусы Аўстраліі|Аўстралія]] * [[Беларусы ў Аўстрыі|Аўстрыя]] * [[Беларусы Бельгіі|Бельгія]] * [[Беларусы Бразіліі|Бразілія]] * [[Беларусы Венесуэлы|Венесуэла]] * [[Беларусы ў Вялікабрытаніі|Вялікабрытанія]] * [[Беларусы Германіі|Германія]] * [[Беларусы Грузіі|Грузія]] * [[Беларусы Грэцыі|Грэцыя]] * [[Беларусы Даніі|Данія]] * [[Беларусы ЗША|ЗША]] * [[Беларусы Іспаніі|Іспанія]] * [[Беларусы Італіі|Італія]] * [[Беларусы Казахстана|Казахстан]] * [[Беларусы Канады|Канада]] * [[Беларусы Кіпра|Кіпр]] * [[Беларусы Кітая|Кітай]] * [[Беларусы Кыргызстана|Кыргызстан]] * [[Беларусы Латвіі|Латвія]] * [[Беларусы Літвы|Літва]] * [[Беларусы Мексікі|Мексіка]] * [[Беларусы Малдовы|Малдова]] * [[Беларусы Новай Зеландыі|Новая Зеландыя]] * [[Беларусы Нарвегіі|Нарвегія]] * [[Беларусы Нідэрландаў|Нідэрланды]] * [[Беларусы Парагвая|Парагвай]] * [[Беларусы ў Польшчы|Польшча]] * [[Беларусы Расіі|Расія]] * [[Беларусы Сербіі|Сербія]] * [[Беларусы Славакіі|Славакія]] * [[Беларусы Таджыкістана|Таджыкістан]] * [[Беларусы Туркменістана|Туркменістан]] * [[Беларусы Турцыі|Турцыя]] * [[Беларусы Узбекістана|Узбекістан]] * [[Беларусы Украіны|Украіна]] * [[Беларусы Уругвая|Уругвай]] * [[Беларусы Фінляндыі|Фінляндыя]] * [[Беларусы Францыі|Францыя]] * [[Беларусы Чэхіі|Чэхія]] * [[Беларусы Чылі|Чылі]] * [[Беларусы Швецыі|Швецыя]] * [[Беларусы Эстоніі|Эстонія]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Плямёны і народы]] </noinclude> g24j8blat302sy04cflm5mnu6c9v2ai 5202866 5202864 2026-09-20T19:24:39Z JerzyKundrat 174 5202866 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Беларуская дыяспара |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |клас_спісаў = hlist |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Беларусы]]: краіна і дыяспара |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |загаловак1 = [[Этнічная тэрыторыя]] |спіс1= * [[Беларусь]] * [[Усходняя Беласточчына|Беласточчына]] * [[Віленскі край|Віленшчына]] * [[Беларусы ў Пскоўскай вобласці|Пскоўшчына]] * [[Ліцвіны Севершчыны|Севершчына]] * [[Беларусы на Смаленшчыне|Смаленшчына]] * [[Тудаўляне|Ржэўшчына]] |загаловак2 = [[Беларуская эміграцыя|Эміграцыя]] і [[Беларуская дыяспара|дыяспара]] |спіс2 = * [[Беларусы Азербайджана|Азербайджан]] * [[Беларусы ў Аргенціне|Аргенціна]] * [[Беларусы Арменіі|Арменія]] * [[Беларусы Аўстраліі|Аўстралія]] * [[Беларусы ў Аўстрыі|Аўстрыя]] * [[Беларусы Бельгіі|Бельгія]] * [[Беларусы Бразіліі|Бразілія]] * [[Беларусы Венесуэлы|Венесуэла]] * [[Беларусы ў Вялікабрытаніі|Вялікабрытанія]] * [[Беларусы Германіі|Германія]] * [[Беларусы Грузіі|Грузія]] * [[Беларусы Грэцыі|Грэцыя]] * [[Беларусы Даніі|Данія]] * [[Беларусы ЗША|ЗША]] * [[Беларусы Іспаніі|Іспанія]] * [[Беларусы Італіі|Італія]] * [[Беларусы Казахстана|Казахстан]] * [[Беларусы Канады|Канада]] * [[Беларусы Кіпра|Кіпр]] * [[Беларусы Кітая|Кітай]] * [[Беларусы Кыргызстана|Кыргызстан]] * [[Беларусы Латвіі|Латвія]] * [[Беларусы Літвы|Літва]] * [[Беларусы Мексікі|Мексіка]] * [[Беларусы Малдовы|Малдова]] * [[Беларусы Новай Зеландыі|Новая Зеландыя]] * [[Беларусы Нарвегіі|Нарвегія]] * [[Беларусы Нідэрландаў|Нідэрланды]] * [[Беларусы Парагвая|Парагвай]] * [[Беларусы ў Польшчы|Польшча]] * [[Беларусы Расіі|Расія]] * [[Беларусы Сербіі|Сербія]] * [[Беларусы Славакіі|Славакія]] * [[Беларусы Таджыкістана|Таджыкістан]] * [[Беларусы Туркменістана|Туркменістан]] * [[Беларусы Турцыі|Турцыя]] * [[Беларусы Узбекістана|Узбекістан]] * [[Беларусы Украіны|Украіна]] * [[Беларусы Уругвая|Уругвай]] * [[Беларусы Фінляндыі|Фінляндыя]] * [[Беларусы Францыі|Францыя]] * [[Беларусы Чэхіі|Чэхія]] * [[Беларусы Чылі|Чылі]] * [[Беларусы Швецыі|Швецыя]] * [[Беларусы Эстоніі|Эстонія]] |загаловак3 = Згуртаванні |спіс3 = * [[Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына»]] * [[Кангрэс новай беларускай дыяспары Еўропы і ЗША]] * [[Народныя амбасады Беларусі]] * [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Плямёны і народы]] </noinclude> awn58hguvwbrq738rjoij6bvsl4tl5o 5202867 5202866 2026-09-20T19:26:01Z JerzyKundrat 174 5202867 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Беларуская дыяспара |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |клас_спісаў = hlist |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Беларусы]]: краіна і дыяспара |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |загаловак1 = [[Этнічная тэрыторыя]] |спіс1= * [[Беларусь]] * [[Усходняя Беласточчына|Беласточчына]] * [[Віленскі край|Віленшчына]] * [[Беларусы ў Пскоўскай вобласці|Пскоўшчына]] * [[Ліцвіны Севершчыны|Севершчына]] * [[Беларусы на Смаленшчыне|Смаленшчына]] * [[Тудаўляне|Ржэўшчына]] |загаловак2 = [[Беларуская эміграцыя|Эміграцыя]] і [[Беларуская дыяспара|дыяспара]] |спіс2 = * [[Беларусы Азербайджана|Азербайджан]] * [[Беларусы ў Аргенціне|Аргенціна]] * [[Беларусы Арменіі|Арменія]] * [[Беларусы Аўстраліі|Аўстралія]] * [[Беларусы ў Аўстрыі|Аўстрыя]] * [[Беларусы Бельгіі|Бельгія]] * [[Беларусы Бразіліі|Бразілія]] * [[Беларусы Венесуэлы|Венесуэла]] * [[Беларусы ў Вялікабрытаніі|Вялікабрытанія]] * [[Беларусы Германіі|Германія]] * [[Беларусы Грузіі|Грузія]] * [[Беларусы Грэцыі|Грэцыя]] * [[Беларусы Даніі|Данія]] * [[Беларусы ЗША|ЗША]] * [[Беларусы Іспаніі|Іспанія]] * [[Беларусы Італіі|Італія]] * [[Беларусы Казахстана|Казахстан]] * [[Беларусы Канады|Канада]] * [[Беларусы Кіпра|Кіпр]] * [[Беларусы Кітая|Кітай]] * [[Беларусы Кыргызстана|Кыргызстан]] * [[Беларусы Латвіі|Латвія]] * [[Беларусы Літвы|Літва]] * [[Беларусы Мексікі|Мексіка]] * [[Беларусы Малдовы|Малдова]] * [[Беларусы Новай Зеландыі|Новая Зеландыя]] * [[Беларусы Нарвегіі|Нарвегія]] * [[Беларусы Нідэрландаў|Нідэрланды]] * [[Беларусы Парагвая|Парагвай]] * [[Беларусы ў Польшчы|Польшча]] * [[Беларусы Расіі|Расія]] * [[Беларусы Сербіі|Сербія]] * [[Беларусы Славакіі|Славакія]] * [[Беларусы Таджыкістана|Таджыкістан]] * [[Беларусы Туркменістана|Туркменістан]] * [[Беларусы Турцыі|Турцыя]] * [[Беларусы Узбекістана|Узбекістан]] * [[Беларусы Украіны|Украіна]] * [[Беларусы Уругвая|Уругвай]] * [[Беларусы Фінляндыі|Фінляндыя]] * [[Беларусы Францыі|Францыя]] * [[Беларусы Чэхіі|Чэхія]] * [[Беларусы Чылі|Чылі]] * [[Беларусы Швецыі|Швецыя]] * [[Беларусы Эстоніі|Эстонія]] |загаловак3 = Згуртаванні |спіс3 = * [[Дыпламатычныя прадстаўніцтвы Беларусі]] * [[Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына»]] * [[Кангрэс новай беларускай дыяспары Еўропы і ЗША]] * [[Народныя амбасады Беларусі]] * [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Плямёны і народы]] </noinclude> ope9ruj196pn282c3kbabxzkg9pif5j 5202868 5202867 2026-09-20T19:26:46Z JerzyKundrat 174 5202868 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Беларуская дыяспара |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |клас_спісаў = hlist |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Беларусы]]: краіна і дыяспара |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |загаловак1 = [[Этнічная тэрыторыя]] |спіс1= * [[Беларусь]] * [[Усходняя Беласточчына|Беласточчына]] * [[Віленскі край|Віленшчына]] * [[Беларусы ў Пскоўскай вобласці|Пскоўшчына]] * [[Ліцвіны Севершчыны|Севершчына]] * [[Беларусы на Смаленшчыне|Смаленшчына]] * [[Тудаўляне|Ржэўшчына]] |загаловак2 = [[Беларуская эміграцыя|Эміграцыя]] і [[Беларуская дыяспара|дыяспара]] |спіс2 = * [[Беларусы Азербайджана|Азербайджан]] * [[Беларусы ў Аргенціне|Аргенціна]] * [[Беларусы Арменіі|Арменія]] * [[Беларусы Аўстраліі|Аўстралія]] * [[Беларусы ў Аўстрыі|Аўстрыя]] * [[Беларусы Бельгіі|Бельгія]] * [[Беларусы Бразіліі|Бразілія]] * [[Беларусы Венесуэлы|Венесуэла]] * [[Беларусы ў Вялікабрытаніі|Вялікабрытанія]] * [[Беларусы Германіі|Германія]] * [[Беларусы Грузіі|Грузія]] * [[Беларусы Грэцыі|Грэцыя]] * [[Беларусы Даніі|Данія]] * [[Беларусы ЗША|ЗША]] * [[Беларусы Іспаніі|Іспанія]] * [[Беларусы Італіі|Італія]] * [[Беларусы Казахстана|Казахстан]] * [[Беларусы Канады|Канада]] * [[Беларусы Кіпра|Кіпр]] * [[Беларусы Кітая|Кітай]] * [[Беларусы Кыргызстана|Кыргызстан]] * [[Беларусы Латвіі|Латвія]] * [[Беларусы Літвы|Літва]] * [[Беларусы Мексікі|Мексіка]] * [[Беларусы Малдовы|Малдова]] * [[Беларусы Новай Зеландыі|Новая Зеландыя]] * [[Беларусы Нарвегіі|Нарвегія]] * [[Беларусы Нідэрландаў|Нідэрланды]] * [[Беларусы Парагвая|Парагвай]] * [[Беларусы ў Польшчы|Польшча]] * [[Беларусы Расіі|Расія]] * [[Беларусы Сербіі|Сербія]] * [[Беларусы Славакіі|Славакія]] * [[Беларусы Таджыкістана|Таджыкістан]] * [[Беларусы Туркменістана|Туркменістан]] * [[Беларусы Турцыі|Турцыя]] * [[Беларусы Узбекістана|Узбекістан]] * [[Беларусы Украіны|Украіна]] * [[Беларусы Уругвая|Уругвай]] * [[Беларусы Фінляндыі|Фінляндыя]] * [[Беларусы Францыі|Францыя]] * [[Беларусы Чэхіі|Чэхія]] * [[Беларусы Чылі|Чылі]] * [[Беларусы Швецыі|Швецыя]] * [[Беларусы Эстоніі|Эстонія]] |загаловак3 = Згуртаванні |спіс3 = * [[Спіс дыпламатычных місій Беларусі|Дыпламатычныя прадстаўніцтвы Беларусі]] * [[Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына»]] * [[Кангрэс новай беларускай дыяспары Еўропы і ЗША]] * [[Народныя амбасады Беларусі]] * [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Плямёны і народы]] </noinclude> 2tnpr49jnhh73a838udt8xp4s2nt6o4 5202869 5202868 2026-09-20T19:28:04Z JerzyKundrat 174 5202869 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Беларуская дыяспара |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |клас_спісаў = hlist |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Беларусы]]: краіна і дыяспара |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |загаловак1 = [[Этнічная тэрыторыя]] |спіс1= * [[Беларусь]] * [[Усходняя Беласточчына|Беласточчына]] * [[Віленскі край|Віленшчына]] * [[Беларусы ў Пскоўскай вобласці|Пскоўшчына]] * [[Ліцвіны Севершчыны|Севершчына]] * [[Беларусы на Смаленшчыне|Смаленшчына]] * [[Тудаўляне|Ржэўшчына]] |загаловак2 = [[Беларуская эміграцыя|Эміграцыя]] і [[Беларуская дыяспара|дыяспара]] |спіс2 = * [[Беларусы Азербайджана|Азербайджан]] * [[Беларусы ў Аргенціне|Аргенціна]] * [[Беларусы Арменіі|Арменія]] * [[Беларусы Аўстраліі|Аўстралія]] * [[Беларусы ў Аўстрыі|Аўстрыя]] * [[Беларусы Бельгіі|Бельгія]] * [[Беларусы Бразіліі|Бразілія]] * [[Беларусы Венесуэлы|Венесуэла]] * [[Беларусы ў Вялікабрытаніі|Вялікабрытанія]] * [[Беларусы Германіі|Германія]] * [[Беларусы Грузіі|Грузія]] * [[Беларусы Грэцыі|Грэцыя]] * [[Беларусы Даніі|Данія]] * [[Беларусы ЗША|ЗША]] * [[Беларусы Іспаніі|Іспанія]] * [[Беларусы Італіі|Італія]] * [[Беларусы Казахстана|Казахстан]] * [[Беларусы Канады|Канада]] * [[Беларусы Кіпра|Кіпр]] * [[Беларусы Кітая|Кітай]] * [[Беларусы Кыргызстана|Кыргызстан]] * [[Беларусы Латвіі|Латвія]] * [[Беларусы Літвы|Літва]] * [[Беларусы Мексікі|Мексіка]] * [[Беларусы Малдовы|Малдова]] * [[Беларусы Новай Зеландыі|Новая Зеландыя]] * [[Беларусы Нарвегіі|Нарвегія]] * [[Беларусы Нідэрландаў|Нідэрланды]] * [[Беларусы Парагвая|Парагвай]] * [[Беларусы ў Польшчы|Польшча]] * [[Беларусы Расіі|Расія]] * [[Беларусы Сербіі|Сербія]] * [[Беларусы Славакіі|Славакія]] * [[Беларусы Таджыкістана|Таджыкістан]] * [[Беларусы Туркменістана|Туркменістан]] * [[Беларусы Турцыі|Турцыя]] * [[Беларусы Узбекістана|Узбекістан]] * [[Беларусы Украіны|Украіна]] * [[Беларусы Уругвая|Уругвай]] * [[Беларусы Фінляндыі|Фінляндыя]] * [[Беларусы Францыі|Францыя]] * [[Беларусы Чэхіі|Чэхія]] * [[Беларусы Чылі|Чылі]] * [[Беларусы Швецыі|Швецыя]] * [[Беларусы Эстоніі|Эстонія]] |загаловак3 = Прадстаўніцтвы і згуртаванні |спіс3 = * [[Спіс дыпламатычных місій Беларусі|Дыпламатычныя прадстаўніцтвы Беларусі]] * [[Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына»]] * [[Кангрэс новай беларускай дыяспары Еўропы і ЗША]] * [[Народныя амбасады Беларусі]] * [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Плямёны і народы]] </noinclude> oiztruaolwesto13wnpwz84ftt587as 0 815068 5202976 5202614 2026-09-21T06:38:19Z Autumndancer 168015 5202976 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Патэрсан}} {{ДД}} '''Роберт Портэр Патэрсан''' ({{lang-en| Robert Porter Patterson}}; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканскі палітык. Займаў пасаду ваеннага міністра ЗША у адміністрацыі прэзідэнта ЗША Гары Трумэна. Скончыў юрыдычны факультэт Гарвардскага ўніверсітэта, займаўся юрыдычнай практыкай у Нью-Ёрку. Браў удзел у Першай сусветнай вайне. У 1930 годзе прэзідэнт Герберт Гувер прызначыў яго федэральным суддзёй Паўднёвай акругі Нью-Йорка. Прэзідэнт Франклін Рузвельт прызначыў яго суддзёй Апеляцыйнага суда ЗША. У 1940 годзе прэзідэнт Франклін Рузвельт прызначыў яго намеснікам вайсковага міністра ЗША. Ён адыграў важную ролю ў мабілізацыі ўзброеных сіл для ўдзелу ў Другой сусветнай вайне. У 1945 годзе прэзідэнт Гары Трумэн прызначыў яго ваенным міністрам, і ён знаходзіўся на гэтай пасадзе да 1947 года, калі ён вярнуўся да сваёй юрыдычнай практыкі. Пазней ён займаў пасаду прэзідэнта Асацыяцыі адвакатаў Нью-Йорка і прэзідэнта Савета па міжнародных адносінах. Загінуў ва ўзросце 60 гадоў у авіяцыйнай катастрофе. Пахаваны на Арлінгтанскіх нацыянальных могілках. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Ваенныя міністры ЗША}} {{Кабінет Гары Трумэна}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} blffi7jrcpimyls30ngc9e5zk3rijpm 1 815070 5202772 5202623 2026-09-20T15:41:41Z АлесьНавіцкі90 162483 /* Структура */ Адказ 5202772 wikitext text/x-wiki == Структура == @[[Удзельнік:АлесьНавіцкі90|АлесьНавіцкі90]], у такіх артыкулах (гэтым і іншых нядаўніх) не павінна быць падраздзелаў пра асобных людзей, мусіць быць звязны тэкст пра перыяд і што зрабілі ў той перыяд нейкія дзеячы, але не мінібіяграфіі. Такая структура стварае праблемы для далейшага напаўнення артыкулаў новымі звесткамі пра іншых асоб, бо два словы няма куды ўставіць (напрыклад нехта выдаў нейкую кнігу, але асобнага абзаца пра кнігавыданне няма, бо іншыя кнігі раздзярбанены па падраздзелах пра асоб), а ператварыць раздзелы ў зборнік біяграфій не мае сэнсу. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 14:05, 20 верасня 2026 (+03) :ОК, выправім. [[Удзельнік:АлесьНавіцкі90|АлесьНавіцкі90]] ([[Размовы з удзельнікам:АлесьНавіцкі90|размовы]]) 18:41, 20 верасня 2026 (+03) oiekext5axffe99cfcnvashscujs1q3 10 815072 5202657 2026-09-20T12:06:14Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{Навігацыйная табліца |імя = Беларусы Расіі |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |клас_спісаў = hlist |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Беларусы Расіі]] |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў...» 5202657 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Беларусы Расіі |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |клас_спісаў = hlist |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Беларусы Расіі]] |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |загаловак1 = Рассяленне |спіс1= * [[Беларусы ў Астрахані|Астрахань]] * [[Беларусы ў Бранскай вобласці|Браншчына]] * [[Будакі]] * [[Беларусы Масквы|Масква]] * [[Беларусы ў Пскоўскай вобласці|Пскоўшчына]] * [[Беларусы ў Санкт-Пецярбургу|Санкт-Пецярбург]] * [[Ліцвіны Севершчыны|Севершчына]] * [[Беларусы Сібіры|Сібір]] * [[Беларусы на Смаленшчыне|Смаленшчына]] * [[Тудаўляне]] |загаловак2 = Арганізацыі |спіс2 = * [[Арэнбургскі гурток беларусаў]] * [[Беларус (клуб)|Беларус]] * [[Беларускі гурток студэнтаў Пецярбургскай каталіцкай духоўнай акадэміі]] * [[Беларускі навукова-літаратурны гурток]] * [[Беларуская нацыянальна-культурная аўтаномія «Нёман»]] * [[Беларускі нацыянальны камісарыят]] * [[Беларуска-ўкраінскі камітэт помачы ахвярам вайны]] * [[Беларускае вольнае эканамічнае таварыства (Петраград)]] * [[Беларускае грамадска-культурнае таварыства (Санкт-Пецярбург)]] * [[Беларуская вучнёўская грамада]] * [[Беларуская народная грамада]] * [[Беларуская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя]] * [[Таварыства ахвотнікаў беларускага народнага штукарства]] * Беларуская хатка ** [[Беларуская хатка (Арол)|Арол]] ** [[Беларуская хатка (Петраград)|Петраград]] * [[Беларускае таварыства ў Петраградзе па аказанні дапамогі пацярпелым ад вайны]] * [[Яраслаўская беларуская рада]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Плямёны і народы]] </noinclude> 87kprqxoptzbadrnhwar0vwi74a2au4 5202659 5202657 2026-09-20T12:08:46Z JerzyKundrat 174 5202659 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Беларусы Расіі |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |клас_спісаў = hlist |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Беларусы Расіі]] |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |загаловак1 = Рассяленне |спіс1= * [[Беларусы ў Астрахані|Астрахань]] * [[Беларусы ў Бранскай вобласці|Браншчына]] * [[Будакі]] * [[Беларусы Масквы|Масква]] * [[Беларусы ў Пскоўскай вобласці|Пскоўшчына]] * [[Беларусы ў Санкт-Пецярбургу|Санкт-Пецярбург]] * [[Ліцвіны Севершчыны|Севершчына]] * [[Беларусы Сібіры|Сібір]] * [[Беларусы на Смаленшчыне|Смаленшчына]] * [[Тудаўляне]] |загаловак2 = Арганізацыі |спіс2 = * [[Арэнбургскі гурток беларусаў]] * [[Беларус (клуб)|Беларус]] * [[Беларускі гурток студэнтаў Пецярбургскай каталіцкай духоўнай акадэміі]] * [[Беларускі навукова-літаратурны гурток]] * [[Беларуская нацыянальна-культурная аўтаномія «Нёман»]] * [[Беларускі нацыянальны камісарыят]] * [[Беларуска-ўкраінскі камітэт помачы ахвярам вайны]] * [[Беларускае вольнае эканамічнае таварыства (Петраград)]] * [[Беларускае грамадска-культурнае таварыства (Санкт-Пецярбург)]] * [[Беларуская вучнёўская грамада]] * [[Беларуская народная грамада]] * [[Беларуская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя]] * [[Таварыства ахвотнікаў беларускага народнага штукарства]] * Беларуская хатка ** [[Беларуская хатка (Арол)|Арол]] ** [[Беларуская хатка (Петраград)|Петраград]] * [[Беларускае таварыства ў Петраградзе па аказанні дапамогі пацярпелым ад вайны]] * [[Таварыства беларускай культуры імя Францыска Скарыны]] * [[Федэральная нацыянальна-культурная аўтаномія беларусаў Расіі]] * [[Яраслаўская беларуская рада]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Плямёны і народы]] </noinclude> kbp6ec7t96db57fqddhcjk5pco2r72m 5202690 5202659 2026-09-20T12:42:23Z JerzyKundrat 174 5202690 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Беларусы Расіі |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |клас_спісаў = hlist |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Беларусы Расіі]] |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |загаловак1 = Рассяленне |спіс1= * [[Беларусы ў Астрахані|Астрахань]] * [[Беларусы ў Бранскай вобласці|Браншчына]] * [[Будакі]] * [[Беларусы Масквы|Масква]] * [[Беларусы ў Пскоўскай вобласці|Пскоўшчына]] * [[Беларусы ў Санкт-Пецярбургу|Санкт-Пецярбург]] * [[Ліцвіны Севершчыны|Севершчына]] * [[Беларусы Сібіры|Сібір]] * [[Беларусы на Смаленшчыне|Смаленшчына]] * [[Тудаўляне]] |загаловак2 = Арганізацыі |спіс2 = * [[Арэнбургскі гурток беларусаў]] * [[Беларус (клуб)|Беларус]] * [[Беларускі гурток студэнтаў Пецярбургскай каталіцкай духоўнай акадэміі]] * [[Беларускі навукова-літаратурны гурток]] * [[Беларуская нацыянальна-культурная аўтаномія «Нёман»]] * [[Беларускі нацыянальны камісарыят]] * [[Беларуска-ўкраінскі камітэт помачы ахвярам вайны]] * [[Беларускае вольнае эканамічнае таварыства (Петраград)]] * [[Беларускае грамадска-культурнае таварыства (Санкт-Пецярбург)]] * [[Беларуская вучнёўская грамада]] * [[Беларуская народная грамада]] * [[Беларуская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя]] * [[Таварыства ахвотнікаў беларускага народнага штукарства]] * Беларуская хатка ** [[Беларуская хатка (Арол)|Арол]] ** [[Беларуская хатка (Петраград)|Петраград]] * [[Беларускае таварыства ў Петраградзе па аказанні дапамогі пацярпелым ад вайны]] * [[Іркуцкае таварыства беларускай культуры імя Яна Чэрскага]] * [[Таварыства беларускай культуры імя Францыска Скарыны]] * [[Федэральная нацыянальна-культурная аўтаномія беларусаў Расіі]] * [[Яраслаўская беларуская рада]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Плямёны і народы]] </noinclude> 0e6qysb103eib2m2xge2j10gpf5rn0p 5202851 5202690 2026-09-20T18:58:17Z JerzyKundrat 174 5202851 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Беларусы Расіі |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |клас_спісаў = hlist |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Беларусы Расіі]] |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |загаловак1 = Рассяленне |спіс1= * [[Беларусы ў Астрахані|Астрахань]] * [[Беларусы ў Бранскай вобласці|Браншчына]] * [[Будакі]] * [[Беларусы Масквы|Масква]] * [[Беларусы ў Пскоўскай вобласці|Пскоўшчына]] * [[Беларусы ў Санкт-Пецярбургу|Санкт-Пецярбург]] * [[Ліцвіны Севершчыны|Севершчына]] * [[Беларусы Сібіры|Сібір]] * [[Беларусы на Смаленшчыне|Смаленшчына]] * [[Тудаўляне]] |загаловак2 = Арганізацыі |спіс2 = * [[Арэнбургскі гурток беларусаў]] * [[Беларус (клуб)|Беларус]] * [[Беларускі гурток студэнтаў Пецярбургскай каталіцкай духоўнай акадэміі]] * [[Беларускі навукова-літаратурны гурток]] * [[Беларуская нацыянальна-культурная аўтаномія «Нёман»]] * [[Беларускі нацыянальны камісарыят]] * [[Беларуска-ўкраінскі камітэт помачы ахвярам вайны]] * [[Беларускае вольнае эканамічнае таварыства (Петраград)]] * [[Беларускае грамадска-культурнае таварыства (Санкт-Пецярбург)]] * [[Беларуская вучнёўская грамада]] * [[Беларуская народная грамада]] * [[Беларуская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя]] * [[Таварыства ахвотнікаў беларускага народнага штукарства]] * Беларуская хатка ** [[Беларуская хатка (Арол)|Арол]] ** [[Беларуская хатка (Петраград)|Петраград]] * [[Беларускае таварыства ў Петраградзе па аказанні дапамогі пацярпелым ад вайны]] * [[Іркуцкае таварыства беларускай культуры імя Яна Чэрскага]] * [[Таварыства беларускай культуры імя Францыска Скарыны]] * [[Федэральная нацыянальна-культурная аўтаномія беларусаў Расіі]] * [[Яраслаўская беларуская рада]] |загаловак3 = [[Беларусазнаўства ў Расіі|Беларусазнаўства]] |спіс3 = * [[Інстытут славяназнаўства РАН|Аддзел усходняга славянства Інстытута славяназнаўства РАН]] * [[Навукова-адукацыйны цэнтр «Расія і Беларусь: гісторыя і культура ў мінулым і сучаснасці»]] * [[Цэнтр беларускай мовы, літаратуры і культуры Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта|Цэнтр беларускай мовы, літаратуры і культуры МДУ]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Плямёны і народы]] </noinclude> efxkuylfh6wxinzisjny2gfr3l1ycu7 10 815073 5202668 2026-09-20T12:24:20Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{Навігацыйная табліца |імя = Беларусы Аўстраліі |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |клас_спісаў = hlist |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Беларусы Аўстраліі]] |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |сты...» 5202668 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Беларусы Аўстраліі |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |клас_спісаў = hlist |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Беларусы Аўстраліі]] |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |загаловак1 = Рассяленне |спіс1= * [[Беларусы ў Адэлаідзе|Адэлаіда]] * [[Беларусы ў Брысбене|Брысбен]] * [[Беларусы ў Мельбурне|Мельбурн]] * [[Беларусы ў Перце|Перт]] * [[Беларусы ў Сіднеі|Сідней]] |загаловак2 = Арганізацыі |спіс2 = * [[Беларускае аб’яднанне ў Аўстраліі]] * [[Беларускі культурна-грамадскі клуб]] * [[Беларускі вызвольны рух у Аўстраліі]] * [[Задзіночанне беларускіх ветэранаў у Аўстраліі]] * [[Федэральная рада беларускіх арганізацый у Аўстраліі]] * [[Беларуска-аўстралійскае незалежнае аб’яднанне ў Новым Паўднёвым Уэльсе]] * [[Аддзел Задзіночання беларускіх ветэранаў у Заходняй Аўстраліі]] * [[Беларускі жаночы камітэт у Вікторыі]] * [[Беларускі цэнтральны камітэт у Вікторыі]] * [[Беларускае аб’яднанне ў Вікторыі|Беларускае аб'яднанне ў Вікторыі]] * [[Беларускае аб’яднанне ў Заходняй Аўстраліі|Беларускае аб'яднанне ў Заходняй Аўстраліі]] * [[Беларускае аб’яднанне ў Паўднёвай Аўстраліі|Беларускае аб'яднанне ў Паўднёвай Аўстраліі]] * [[Беларускае аб’яднанне ў Новым Паўднёвым Уэльсе (надпалітычнае)|Беларускае аб’яднанне ў Новым Паўднёвым Уэльсе]] <small>([[Беларускае аб’яднанне ў Новым Паўднёвым Уэльсе (прыхільнікі Рады БНР)|прыхільнікі Рады БНР]])</small> }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Плямёны і народы]] </noinclude> kvy0nejjob266xv96u0ojtftsaa4f2a 0 815074 5202669 2026-09-20T12:24:22Z Андрэй 2403 Б 152769 Новая старонка: «{{Вуліца Мінска |назва = Свіслацкі завулак |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = Завод...» 5202669 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = Свіслацкі завулак |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |гістарычны раён = [[Шабаны (жылы раён)|Шабаны]] |электрычка = |трамвай = |тралейбус = |аўтобус = 129, 66<ref>[https://kogda.by/routes/minsk/autobus/66/%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F%20%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20-%20%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F/%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%83%D0%BB%D0%BE%D0%BA%20%D0%A1%D0%B2%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%87%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 г.Минск, остановка Переулок Свислочский] // Кogda.by</ref> |метро = {{minskmetro|2}} [[Магілёўская (станцыя метро)|Магілёўская]] |індэкс = 220075<ref>[https://www.chaspik.by/pochtovye-indeksy-g-minska/ Почтовые индексы Минска]</ref> |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = 233 м з поўдня на поўнач і ад 443 м на поўдні да 442 м на поўначы з захаду на усход<ref name="geodzen">Паводле [https://geodzen.com/by/minsk/svislacki базы Геадзэн]</ref> |пакрыццё = |рух = |класіфікатар = |на карце openstreetmap |на карце яндэкс = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/1495775276/?ll=27.681231%2C53.841531&z=16 |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''Свіслацкі завулак''' — [[завулак]] у [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а. Знаходзіцца ў прамысловай зоне [[Шабаны (жылы раён)|Шабаноў]]. Сваю назву артымаў у 2011 г<ref>[https://auto.onliner.by/2011/07/08/doroga-11 Новые улицы и переулки Минска получили свои названия] // [[Onliner]], 07.08.2011</ref>. Перасякаецца са [[Свіслацкая вуліца (Мінск)|аднайменнай вуліцай]] і [[Прамысловы завулак (Мінск)|Прамысловым завулкам]]<ref name="geodzen"/>. Аднсіцца да сектара прамысловай забудовы == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://ato.by/street/1289 Свіслацкі завулак на АТО.ВУ] * [https://geodzen.com/by/minsk/svislacki Свіслацкі завулак у базе даных Геадзэн] * [https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/1495775276/panorama/?ll=27.679901%2C53.840024&panorama%5Bdirection%5D=237.950428%2C1.000000&panorama%5Bfull%5D=true&panorama%5Bpoint%5D=27.680051%2C53.840105&panorama%5Bspan%5D=121.957190%2C60.000000&tab=panorama&z=17 Свіслацкі завулак на Панараме Яндэкс] * [https://2gis.by/minsk/geo/70030076194577847 Свислочский переулок на 2ГИС] {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] b4fa1882v1xmvx3dz1o8x3cuue7ikp3 5202672 5202669 2026-09-20T12:25:06Z Андрэй 2403 Б 152769 5202672 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = Свіслацкі завулак |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |гістарычны раён = [[Шабаны (жылы раён)|Шабаны]] |электрычка = |трамвай = |тралейбус = |аўтобус = 129, 66<ref>[https://kogda.by/routes/minsk/autobus/66/%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F%20%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20-%20%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F/%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%83%D0%BB%D0%BE%D0%BA%20%D0%A1%D0%B2%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%87%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 г.Минск, остановка Переулок Свислочский] // Кogda.by</ref> |метро = {{minskmetro|2}} [[Магілёўская (станцыя метро)|Магілёўская]] |індэкс = 220075<ref>[https://www.chaspik.by/pochtovye-indeksy-g-minska/ Почтовые индексы Минска]</ref> |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = 233 м з поўдня на поўнач і ад 443 м на поўдні да 442 м на поўначы з захаду на усход<ref name="geodzen">Паводле [https://geodzen.com/by/minsk/svislacki базы Геадзэн]</ref> |пакрыццё = |рух = |класіфікатар = |на карце openstreetmap |на карце яндэкс = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/1495775276/?ll=27.681231%2C53.841531&z=16 |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''Свіслацкі завулак''' — [[завулак]] у [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а. Знаходзіцца ў прамысловай зоне [[Шабаны (жылы раён)|Шабаноў]]. Сваю назву артымаў у 2011 г<ref>[https://auto.onliner.by/2011/07/08/doroga-11 Новые улицы и переулки Минска получили свои названия] // [[Onliner]], 07.08.2011</ref>. Перасякаецца са [[Свіслацкая вуліца (Мінск)|аднайменнай вуліцай]] і [[Прамысловы завулак (Мінск)|Прамысловым завулкам]]<ref name="geodzen"/>. Аднсіцца да сектара прамысловай забудовы == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://ato.by/street/1289 Свіслацкі завулак на АТО.ВУ] * [https://geodzen.com/by/minsk/svislacki Свіслацкі завулак у базе даных Геадзэн] * [https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/1495775276/panorama/?ll=27.679901%2C53.840024&panorama%5Bdirection%5D=237.950428%2C1.000000&panorama%5Bfull%5D=true&panorama%5Bpoint%5D=27.680051%2C53.840105&panorama%5Bspan%5D=121.957190%2C60.000000&tab=panorama&z=17 Свіслацкі завулак на Панараме Яндэкс] * [https://2gis.by/minsk/geo/70030076194577847 Свислочский переулок на 2ГИС] {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] g6gfpagp3agdaxna1ngs9bl8cdiast6 5202673 5202672 2026-09-20T12:25:32Z Андрэй 2403 Б 152769 5202673 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = Свіслацкі завулак |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |гістарычны раён = [[Шабаны (жылы раён)|Шабаны]] |электрычка = |трамвай = |тралейбус = |аўтобус = 129, 66<ref>[https://kogda.by/routes/minsk/autobus/66/%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F%20%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20-%20%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F/%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%83%D0%BB%D0%BE%D0%BA%20%D0%A1%D0%B2%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%87%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 г.Минск, остановка Переулок Свислочский] // Кogda.by</ref> |метро = {{minskmetro|2}} [[Магілёўская (станцыя метро)|Магілёўская]] |індэкс = 220075<ref>[https://www.chaspik.by/pochtovye-indeksy-g-minska/ Почтовые индексы Минска]</ref> |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = 233 м з поўдня на поўнач і ад 443 м на поўдні да 442 м на поўначы з захаду на усход<ref name="geodzen">Паводле [https://geodzen.com/by/minsk/svislacki базы Геадзэн]</ref> |пакрыццё = |рух = |класіфікатар = |на карце openstreetmap |на карце яндэкс = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/1495775276/?ll=27.681231%2C53.841531&z=16 |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''Свіслацкі завулак''' — [[завулак]] у [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а. Знаходзіцца ў прамысловай зоне [[Шабаны (жылы раён)|Шабаноў]]. Сваю назву артымаў у 2011 г<ref>[https://auto.onliner.by/2011/07/08/doroga-11 Новые улицы и переулки Минска получили свои названия] // [[Onliner]], 07.08.2011</ref>. Перасякаецца са [[Свіслацкая вуліца (Мінск)|аднайменнай вуліцай]] і [[Прамысловы завулак (Мінск)|Прамысловым завулкам]]<ref name="geodzen"/>. Адносіцца да сектара прамысловай забудовы == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://ato.by/street/1289 Свіслацкі завулак на АТО.ВУ] * [https://geodzen.com/by/minsk/svislacki Свіслацкі завулак у базе даных Геадзэн] * [https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/1495775276/panorama/?ll=27.679901%2C53.840024&panorama%5Bdirection%5D=237.950428%2C1.000000&panorama%5Bfull%5D=true&panorama%5Bpoint%5D=27.680051%2C53.840105&panorama%5Bspan%5D=121.957190%2C60.000000&tab=panorama&z=17 Свіслацкі завулак на Панараме Яндэкс] * [https://2gis.by/minsk/geo/70030076194577847 Свислочский переулок на 2ГИС] {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] esmcnjf624arey3j6sh2ss8uckqi8b3 5202674 5202673 2026-09-20T12:25:47Z Андрэй 2403 Б 152769 5202674 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = Свіслацкі завулак |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |гістарычны раён = [[Шабаны (жылы раён)|Шабаны]] |электрычка = |трамвай = |тралейбус = |аўтобус = 129, 66<ref>[https://kogda.by/routes/minsk/autobus/66/%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F%20%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20-%20%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F/%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%83%D0%BB%D0%BE%D0%BA%20%D0%A1%D0%B2%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%87%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 г.Минск, остановка Переулок Свислочский] // Кogda.by</ref> |метро = {{minskmetro|2}} [[Магілёўская (станцыя метро)|Магілёўская]] |індэкс = 220075<ref>[https://www.chaspik.by/pochtovye-indeksy-g-minska/ Почтовые индексы Минска]</ref> |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = 233 м з поўдня на поўнач і ад 443 м на поўдні да 442 м на поўначы з захаду на усход<ref name="geodzen">Паводле [https://geodzen.com/by/minsk/svislacki базы Геадзэн]</ref> |пакрыццё = |рух = |класіфікатар = |на карце openstreetmap |на карце яндэкс = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/1495775276/?ll=27.681231%2C53.841531&z=16 |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''Свіслацкі завулак''' — [[завулак]] у [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а. Знаходзіцца ў прамысловай зоне [[Шабаны (жылы раён)|Шабаноў]]. Сваю назву артымаў у 2011 г<ref>[https://auto.onliner.by/2011/07/08/doroga-11 Новые улицы и переулки Минска получили свои названия] // [[Onliner]], 07.08.2011</ref>. Перасякаецца са [[Свіслацкая вуліца (Мінск)|аднайменнай вуліцай]] і [[Прамысловы завулак (Мінск)|Прамысловым завулкам]]<ref name="geodzen"/>. Адносіцца да сектара прамысловай забудовы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://ato.by/street/1289 Свіслацкі завулак на АТО.ВУ] * [https://geodzen.com/by/minsk/svislacki Свіслацкі завулак у базе даных Геадзэн] * [https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/1495775276/panorama/?ll=27.679901%2C53.840024&panorama%5Bdirection%5D=237.950428%2C1.000000&panorama%5Bfull%5D=true&panorama%5Bpoint%5D=27.680051%2C53.840105&panorama%5Bspan%5D=121.957190%2C60.000000&tab=panorama&z=17 Свіслацкі завулак на Панараме Яндэкс] * [https://2gis.by/minsk/geo/70030076194577847 Свислочский переулок на 2ГИС] {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] guao0evh10vuul86o3oizgrjqpym5fa 0 815075 5202682 2026-09-20T12:33:32Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[Міхаіл Шчурко]] 5202682 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Міхаіл Шчурко]] frzesrz2akhpm6363fqkzwhjpw7pcgm 0 815076 5202766 2026-09-20T15:29:02Z D.L.M.I. Bel 33064 D.L.M.I. Bel перанёс старонку [[Падгор'е (Веткаўскі раён)]] у [[Падгор’е (Веткаўскі раён)]] 5202766 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Падгор’е (Веткаўскі раён)]] 2aac0oijxtpwsf575ssfqh3yuvk9208 0 815077 5202768 2026-09-20T15:34:23Z DBatura 73587 Новая старонка: «{{Групоўка |назва = |арыгінал = |эмблема = Êzîdxan Protection Force.svg |шырыня = |подпіс = |іншыя назвы = |частка = |нацыянальнасць = [[езіды]] |рэлігія = |ідэалогія = |дэвіз = |лідары = |штаб-ква...» 5202768 wikitext text/x-wiki {{Групоўка |назва = |арыгінал = |эмблема = Êzîdxan Protection Force.svg |шырыня = |подпіс = |іншыя назвы = |частка = |нацыянальнасць = [[езіды]] |рэлігія = |ідэалогія = |дэвіз = |лідары = |штаб-кватэра = |рэгіён = |сфарміравана = |расфармавана = |перш = |стала = |саюзнікі = [[Рабочая партыя Курдыстана]] |праціўнікі = [[Ісламская дзяржава]], [[Турцыя]] |колькасць = |канфлікты = [[Турэцка-курдскі канфлікт]], [[Грамадзянская вайна ў Іраку]] |акцыі = |сайт = |заўвагі = }} '''Эзідханскае камандаванне па вызваленні Сінджара''' ({{lang-ku|Fermandariya Êzîdxana Ji Bo Rizgariya Şengalê}}), таксама '''Сінджарскі альянс''' ({{lang-ku|Fermandariya Hevbeş a Şengalê}}) — кааліцыя з двух (першапачаткова трох) [[езіды|езідскіх]] апалчэнняў [[Ірак]]а. Альянс створаны ў кастрычніку 2015 года для абароны езідскага насельніцтва ад нападаў [[Ісламская дзяржава|ІДІЛ]]<ref name="auto">{{cite web|url=http://anfkurdi.com/kurdistan/li-sengale-fermandariya-hevbes-hat-avakirin|title=Li Şengalê 'Fermandariya Hevbeş' hat avakirin|date=29 October 2015|agency=ANF News|access-date=4 October 2016|archive-date=5 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161005115852/http://anfkurdi.com/kurdistan/li-sengale-fermandariya-hevbes-hat-avakirin|url-status=live}}</ref>. У склад кааліцыі ўвайшлі [[Сілы абароны Эзідхана]] (5000 байцоў, у тым ліку 400 жанчын<ref name="rferl" >{{Cite news|url=https://www.rferl.org/a/islamic-state-yazidi-militias-kurdish-region/27066780.html|title=Yazidi Militias Fight IS In Iraq, Amid Kurdish Rivalries|newspaper=Radio Free Europe/Radio Liberty|date=11 June 2015 |language=en|access-date=2019-11-18|archive-date=2016-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20160911025113/http://www.rferl.org/content/islamic-state-yazidi-militias-kurdish-region/27066780.html|url-status=live|last1=Paraszczuk |first1=Joanna }}</ref>), [[Атрады супраціўлення Сінджара]] (каля 2000 мужчын і жанчын<ref>{{Citation|last=Laird|first=Donald A.|chapter=Are women more unstable than men?|pages=45–65|publisher=Blue Ribbon Books Inc.|doi=10.1037/14884-004|title=How to make people like you: Why we don't like people|year=1933}}</ref>), [[Жаночыя атрады Эзідхана]]. Аднак праз ідэалагічны канфлікт, выкліканы сувязямі Жаночых атрадаў і Атрадаў супраціўлення з [[Рабочая партыя Курдыстана|Рабочай партыяй Курдыстана]]<ref>{{cite web|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/12/iraq-kurdistan-sinjar-liberated-isis-hegemony.html|title=With the Islamic State gone from Sinjar, Kurdish groups battle for control|publisher=Al-Monitor|date=10 December 2015|access-date=25 June 2016|archive-date=8 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160408043620/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/12/iraq-kurdistan-sinjar-liberated-isis-hegemony.html|url-status=live}} Retrieved 26 June 2016.</ref>, у 2017 годзе Сілы абароны пакінулі Сінджарскі альянс<ref name="k24">{{Cite web|url=https://www.kurdistan24.net/en/news/84c02995-a87c-404f-b24b-94bf453380f3/Haider-Shesho--Ezidkhan-Units-take-orders-from-President-Barzani--peshmerga-Ministry-|title=Haider Shesho: Ezidkhan Units take orders from President Barzani, Peshmerga Ministry|last=Kurdistan24|website=Kurdistan24|language=en|access-date=2019-11-19|archive-date=2019-11-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20191118012626/https://www.kurdistan24.net/en/news/84c02995-a87c-404f-b24b-94bf453380f3/Haider-Shesho--Ezidkhan-Units-take-orders-from-President-Barzani--Peshmerga-Ministry-|url-status=live}}</ref>. У 2019 годзе езідскія апалчэнні патрымалі курдскія сілы ў ходзе [[Аперацыя «Крыніца міру»|турэцкага наступлення на Афрын]]<ref>{{Cite web|url=http://www.jforum.fr/un-convoi-de-5-000-kurdes-a-afrin-contre-linvasion-turque.html|title=Un convoi de 5.000 Kurdes à Afrin contre l'invasion turque©|date=6 February 2018|access-date=8 December 2018|archive-date=7 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180207062924/http://www.jforum.fr/un-convoi-de-5-000-kurdes-a-afrin-contre-linvasion-turque.html|url-status=live}}</ref>. == Гл. таксама== * [[Спіс узброеных груповак грамадзянскай вайны ў Іраку (2011—2017)]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Іракскія групоўкі, якія змагаюцца супраць ІДІЛ]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 2015 годзе]] lct7niz7gi8s0ky2ahop98t6duinlr3 11 815078 5202770 2026-09-20T15:37:42Z АлесьНавіцкі90 162483 /* Раздзел Шаблона */ новы падраздзел 5202770 wikitext text/x-wiki == Раздзел Шаблона == @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], чаму вы раздзялілі шаблоны? [[Удзельнік:АлесьНавіцкі90|АлесьНавіцкі90]] ([[Размовы з удзельнікам:АлесьНавіцкі90|размовы]]) 18:37, 20 верасня 2026 (+03) l3ljoedw4zh0shjl0k9zzoyzqa09xtj 5202776 5202770 2026-09-20T15:47:01Z JerzyKundrat 174 5202776 wikitext text/x-wiki == Раздзел Шаблона == @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], чаму вы раздзялілі шаблоны? [[Удзельнік:АлесьНавіцкі90|АлесьНавіцкі90]] ([[Размовы з удзельнікам:АлесьНавіцкі90|размовы]]) 18:37, 20 верасня 2026 (+03) : Гл. [[Вікіпедыя:Шаблоны]]. Не варта ствараць шаблоны, якія тэарэтычна могуць змяшчаць вялікую колькасць старонак (больш за 100). У такім выпадку мае сэнс разбіць шаблон на некалькі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:47, 20 верасня 2026 (+03) qahhcsroitcrg1tiq2z3mkm8rsywtd4 5202783 5202776 2026-09-20T15:52:58Z АлесьНавіцкі90 162483 /* Раздзел Шаблона */ Адказ 5202783 wikitext text/x-wiki == Раздзел Шаблона == @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], чаму вы раздзялілі шаблоны? [[Удзельнік:АлесьНавіцкі90|АлесьНавіцкі90]] ([[Размовы з удзельнікам:АлесьНавіцкі90|размовы]]) 18:37, 20 верасня 2026 (+03) : Гл. [[Вікіпедыя:Шаблоны]]. Не варта ствараць шаблоны, якія тэарэтычна могуць змяшчаць вялікую колькасць старонак (больш за 100). У такім выпадку мае сэнс разбіць шаблон на некалькі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:47, 20 верасня 2026 (+03) ::ОК, то вы мяркуеце ва ўсіх артыкулах, дзе ўжываліся шаблоны ::Беларусы ::і ::Арганізацыі беларускай дыяспары ::перарабіць/змяніць? [[Удзельнік:АлесьНавіцкі90|АлесьНавіцкі90]] ([[Размовы з удзельнікам:АлесьНавіцкі90|размовы]]) 18:52, 20 верасня 2026 (+03) jeo356uwtiv37rww09yn9fdyql7tlgb 5202784 5202783 2026-09-20T15:53:53Z АлесьНавіцкі90 162483 /* Раздзел Шаблона */ Адказ 5202784 wikitext text/x-wiki == Раздзел Шаблона == @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], чаму вы раздзялілі шаблоны? [[Удзельнік:АлесьНавіцкі90|АлесьНавіцкі90]] ([[Размовы з удзельнікам:АлесьНавіцкі90|размовы]]) 18:37, 20 верасня 2026 (+03) : Гл. [[Вікіпедыя:Шаблоны]]. Не варта ствараць шаблоны, якія тэарэтычна могуць змяшчаць вялікую колькасць старонак (больш за 100). У такім выпадку мае сэнс разбіць шаблон на некалькі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:47, 20 верасня 2026 (+03) ::ОК, то вы мяркуеце ва ўсіх артыкулах, дзе ўжываліся шаблоны ::Беларусы ::і ::Арганізацыі беларускай дыяспары ::перарабіць/змяніць? [[Удзельнік:АлесьНавіцкі90|АлесьНавіцкі90]] ([[Размовы з удзельнікам:АлесьНавіцкі90|размовы]]) 18:52, 20 верасня 2026 (+03) ::А блок "Стаўленне да рэлігіі :: Атэізм Іслам Іўдаізм Хрысціянства (Праваслаўе (стараверы) · Уніяцтва · Каталіцтва · Пратэстанцтва) Язычніцтва" (кожнае з гэтага ў Беларусі)? [[Удзельнік:АлесьНавіцкі90|АлесьНавіцкі90]] ([[Размовы з удзельнікам:АлесьНавіцкі90|размовы]]) 18:53, 20 верасня 2026 (+03) i05bzob95vleqrsrgvew8k2j6ipthep 5202787 5202784 2026-09-20T15:57:21Z JerzyKundrat 174 /* Раздзел Шаблона */ 5202787 wikitext text/x-wiki == Раздзел Шаблона == @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], чаму вы раздзялілі шаблоны? [[Удзельнік:АлесьНавіцкі90|АлесьНавіцкі90]] ([[Размовы з удзельнікам:АлесьНавіцкі90|размовы]]) 18:37, 20 верасня 2026 (+03) : Гл. [[Вікіпедыя:Шаблоны]]. Не варта ствараць шаблоны, якія тэарэтычна могуць змяшчаць вялікую колькасць старонак (больш за 100). У такім выпадку мае сэнс разбіць шаблон на некалькі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:47, 20 верасня 2026 (+03) ::ОК, то вы мяркуеце ва ўсіх артыкулах, дзе ўжываліся шаблоны ::Беларусы ::і ::Арганізацыі беларускай дыяспары ::перарабіць/змяніць? [[Удзельнік:АлесьНавіцкі90|АлесьНавіцкі90]] ([[Размовы з удзельнікам:АлесьНавіцкі90|размовы]]) 18:52, 20 верасня 2026 (+03) ::А блок "Стаўленне да рэлігіі :: Атэізм Іслам Іўдаізм Хрысціянства (Праваслаўе (стараверы) · Уніяцтва · Каталіцтва · Пратэстанцтва) Язычніцтва" (кожнае з гэтага ў Беларусі)? [[Удзельнік:АлесьНавіцкі90|АлесьНавіцкі90]] ([[Размовы з удзельнікам:АлесьНавіцкі90|размовы]]) 18:53, 20 верасня 2026 (+03) ::: Іўдаізм, мусульманства… стараверы (рускія). Не хачу замарочвацца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:57, 20 верасня 2026 (+03) i7r2o9nicmzci1m34g8vfip4l9bm91u 5202788 5202787 2026-09-20T15:58:22Z JerzyKundrat 174 5202788 wikitext text/x-wiki == Раздзел Шаблона == @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], чаму вы раздзялілі шаблоны? [[Удзельнік:АлесьНавіцкі90|АлесьНавіцкі90]] ([[Размовы з удзельнікам:АлесьНавіцкі90|размовы]]) 18:37, 20 верасня 2026 (+03) : Гл. [[Вікіпедыя:Шаблоны]]. Не варта ствараць шаблоны, якія тэарэтычна могуць змяшчаць вялікую колькасць старонак (больш за 100). У такім выпадку мае сэнс разбіць шаблон на некалькі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:47, 20 верасня 2026 (+03) ::ОК, то вы мяркуеце ва ўсіх артыкулах, дзе ўжываліся шаблоны ::Беларусы ::і ::Арганізацыі беларускай дыяспары ::перарабіць/змяніць? [[Удзельнік:АлесьНавіцкі90|АлесьНавіцкі90]] ([[Размовы з удзельнікам:АлесьНавіцкі90|размовы]]) 18:52, 20 верасня 2026 (+03) ::А блок "Стаўленне да рэлігіі :: Атэізм Іслам Іўдаізм Хрысціянства (Праваслаўе (стараверы) · Уніяцтва · Каталіцтва · Пратэстанцтва) Язычніцтва" (кожнае з гэтага ў Беларусі)? [[Удзельнік:АлесьНавіцкі90|АлесьНавіцкі90]] ([[Размовы з удзельнікам:АлесьНавіцкі90|размовы]]) 18:53, 20 верасня 2026 (+03) ::: Іўдаізм, мусульманства… стараверы (рускія). Не хачу замарочвацца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:57, 20 верасня 2026 (+03) ::: Арганізацыі беларускай дыяспары ў існым выглядзе без перспектыў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:58, 20 верасня 2026 (+03) 779ae0by27uqebf49u5uz5x3t2j64ek 5202796 5202788 2026-09-20T16:37:26Z АлесьНавіцкі90 162483 /* Раздзел Шаблона */ Адказ 5202796 wikitext text/x-wiki == Раздзел Шаблона == @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], чаму вы раздзялілі шаблоны? [[Удзельнік:АлесьНавіцкі90|АлесьНавіцкі90]] ([[Размовы з удзельнікам:АлесьНавіцкі90|размовы]]) 18:37, 20 верасня 2026 (+03) : Гл. [[Вікіпедыя:Шаблоны]]. Не варта ствараць шаблоны, якія тэарэтычна могуць змяшчаць вялікую колькасць старонак (больш за 100). У такім выпадку мае сэнс разбіць шаблон на некалькі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:47, 20 верасня 2026 (+03) ::ОК, то вы мяркуеце ва ўсіх артыкулах, дзе ўжываліся шаблоны ::Беларусы ::і ::Арганізацыі беларускай дыяспары ::перарабіць/змяніць? [[Удзельнік:АлесьНавіцкі90|АлесьНавіцкі90]] ([[Размовы з удзельнікам:АлесьНавіцкі90|размовы]]) 18:52, 20 верасня 2026 (+03) ::А блок "Стаўленне да рэлігіі :: Атэізм Іслам Іўдаізм Хрысціянства (Праваслаўе (стараверы) · Уніяцтва · Каталіцтва · Пратэстанцтва) Язычніцтва" (кожнае з гэтага ў Беларусі)? [[Удзельнік:АлесьНавіцкі90|АлесьНавіцкі90]] ([[Размовы з удзельнікам:АлесьНавіцкі90|размовы]]) 18:53, 20 верасня 2026 (+03) ::: Іўдаізм, мусульманства… стараверы (рускія). Не хачу замарочвацца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:57, 20 верасня 2026 (+03) ::::Што вы маеце на ўвазе? Што гэтым супольнасцям няма месца ў тэме "Беларусы"? Не пагаджуся. Да таго ж, там і так лагічна бачыць артыкулы па разгалінаванні хрысціян сярод беларусаў; атэістаў. [[Удзельнік:АлесьНавіцкі90|АлесьНавіцкі90]] ([[Размовы з удзельнікам:АлесьНавіцкі90|размовы]]) 19:37, 20 верасня 2026 (+03) ::: Арганізацыі беларускай дыяспары ў існым выглядзе без перспектыў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:58, 20 верасня 2026 (+03) mhob50tf5nn7puj3r5zbpdixzko5tj9 5202798 5202796 2026-09-20T16:52:14Z АлесьНавіцкі90 162483 /* Раздзел Шаблона */ Адказ 5202798 wikitext text/x-wiki == Раздзел Шаблона == @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], чаму вы раздзялілі шаблоны? [[Удзельнік:АлесьНавіцкі90|АлесьНавіцкі90]] ([[Размовы з удзельнікам:АлесьНавіцкі90|размовы]]) 18:37, 20 верасня 2026 (+03) : Гл. [[Вікіпедыя:Шаблоны]]. Не варта ствараць шаблоны, якія тэарэтычна могуць змяшчаць вялікую колькасць старонак (больш за 100). У такім выпадку мае сэнс разбіць шаблон на некалькі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:47, 20 верасня 2026 (+03) ::ОК, то вы мяркуеце ва ўсіх артыкулах, дзе ўжываліся шаблоны ::Беларусы ::і ::Арганізацыі беларускай дыяспары ::перарабіць/змяніць? [[Удзельнік:АлесьНавіцкі90|АлесьНавіцкі90]] ([[Размовы з удзельнікам:АлесьНавіцкі90|размовы]]) 18:52, 20 верасня 2026 (+03) ::А блок "Стаўленне да рэлігіі :: Атэізм Іслам Іўдаізм Хрысціянства (Праваслаўе (стараверы) · Уніяцтва · Каталіцтва · Пратэстанцтва) Язычніцтва" (кожнае з гэтага ў Беларусі)? [[Удзельнік:АлесьНавіцкі90|АлесьНавіцкі90]] ([[Размовы з удзельнікам:АлесьНавіцкі90|размовы]]) 18:53, 20 верасня 2026 (+03) ::: Іўдаізм, мусульманства… стараверы (рускія). Не хачу замарочвацца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:57, 20 верасня 2026 (+03) ::::Што вы маеце на ўвазе? Што гэтым супольнасцям няма месца ў тэме "Беларусы"? Не пагаджуся. Да таго ж, там і так лагічна бачыць артыкулы па разгалінаванні хрысціян сярод беларусаў; атэістаў. [[Удзельнік:АлесьНавіцкі90|АлесьНавіцкі90]] ([[Размовы з удзельнікам:АлесьНавіцкі90|размовы]]) 19:37, 20 верасня 2026 (+03) ::: Арганізацыі беларускай дыяспары ў існым выглядзе без перспектыў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:58, 20 верасня 2026 (+03) ::::Чаму без перспектыў? Чаму арганізацыі павінны быць бачны толькі на ўзроўні краін, але не глабальна? ::::І вы створыце цяпер шаблоны на ўзор Беларусы Аўстраліі, з гарадамі-рэгіёнамі прысутнасці і арганізацыямі, для ўсіх краін, дзе больш за адзін артыкул "Беларусы ў N", і прасочыце, што новыя, перагрупіраваныя шаблоны, будуць ва ўсіх артыкулаў замест старых? [[Удзельнік:АлесьНавіцкі90|АлесьНавіцкі90]] ([[Размовы з удзельнікам:АлесьНавіцкі90|размовы]]) 19:52, 20 верасня 2026 (+03) tmpbq2eezt9x5v2xveualvwzh5o1sp9 10 815079 5202836 2026-09-20T18:29:33Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{Навігацыйная табліца |імя = Беларусы Аўстраліі |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |клас_спісаў = hlist |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Беларусы Вялікабрытаніі]] |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў =...» 5202836 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Беларусы Аўстраліі |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |клас_спісаў = hlist |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Беларусы Вялікабрытаніі]] |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |загаловак1 = Арганізацыі |спіс1= * [[Беларуская каталіцкая місія візантыйска-славянскага абраду ў Англіі]] * [[Згуртаванне беларусаў у Вялікай Брытаніі]] * [[Згуртаванне беларускіх камбатантаў]] * [[Парафія Святога Кірылы Тураўскага і ўсіх святых заступнікаў беларускага народа]] * [[Прыход Святой Ефрасінні Полацкай у Лондане]] * [[Хрысціянскае аб’яднанне беларускіх работнікаў у Вялікабрытаніі]] |загаловак2 = [[Беларусазнаўства ў Вялікабрытаніі|Беларусазнаўства]] |спіс2 = * [[Англа-беларускае таварыства]] * [[Беларуская бібліятэка і музей імя Францішка Скарыны]] * [[The Journal of Belarusian Studies]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Плямёны і народы]] </noinclude> i9vvxhybetr41dfxecvkdczvhngnjwj 5202853 5202836 2026-09-20T19:03:27Z JerzyKundrat 174 5202853 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Беларусы Аўстраліі |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |клас_спісаў = hlist |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Беларусы Вялікабрытаніі]] |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |загаловак1 = Арганізацыі |спіс1= * [[Беларуская каталіцкая місія візантыйска-славянскага абраду ў Англіі]] * [[Згуртаванне беларусаў у Вялікай Брытаніі]] * [[Згуртаванне беларускіх камбатантаў]] * [[Парафія Святога Кірылы Тураўскага і ўсіх святых заступнікаў беларускага народа]] * [[Прыход Жыровіцкай іконы Божай Маці (Манчэстэр)]] * [[Прыход Святой Ефрасінні Полацкай (Лондан)]] * [[Хрысціянскае аб’яднанне беларускіх работнікаў у Вялікабрытаніі]] |загаловак2 = [[Беларусазнаўства ў Вялікабрытаніі|Беларусазнаўства]] |спіс2 = * [[Англа-беларускае таварыства]] * [[Беларуская бібліятэка і музей імя Францішка Скарыны]] * [[The Journal of Belarusian Studies]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Плямёны і народы]] </noinclude> s56lhfyhvw8gei2z53e5ode0mck01x7 10 815080 5202858 2026-09-20T19:18:09Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{Навігацыйная табліца |імя = Беларусы Аргенціны |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |клас_спісаў = hlist |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Беларусы ў Аргенціне]] |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |ст...» 5202858 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Беларусы Аргенціны |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |клас_спісаў = hlist |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Беларусы ў Аргенціне]] |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |загаловак1 = Арганізацыі |спіс1= * [[Белавежа (культурнае таварыства)|Белавежа]] * [[Беларускі культурны цэнтр імя Кастуся Каліноўскага]] * [[Згуртаванне беларусаў у Аргенціне]] * [[Славянскі саюз у Аргенціне]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Плямёны і народы]] </noinclude> jrmuzex33fhxke5dsk5xprsir8h03nt 14 815081 5202880 2026-09-20T19:45:55Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Постаці фемінізму паводле краін|Беларусь]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Жанчыны Беларусі]]» 5202880 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Постаці фемінізму паводле краін|Беларусь]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Жанчыны Беларусі]] i6m0r08e2q4jo80nac4fkzctis285ah 0 815082 5202886 2026-09-20T19:54:21Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Скарына (выдавецтва)]] 5202886 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Скарына (выдавецтва)]] fzy8qha0ym1nl5b3d61b2b4417gt8qv 0 815083 5202887 2026-09-20T19:55:14Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Скарына (выдавецтва)]] 5202887 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Скарына (выдавецтва)]] fzy8qha0ym1nl5b3d61b2b4417gt8qv 0 815084 5202891 2026-09-20T20:03:44Z Pansosh 97167 Новая старонка: «{{Вайсковае фарміраванне |назва = Паўночна-Заходняя аператыўная група ЦК КП(б)Б і СНК БССР |арыгінал = {{lang-ru|Северо-Западная оперативная группа ЦК КП(б)Б и СНК БССР}} |выява = |подпіс = |гады = [[1942]]—[[1942]] |краіна = {{Сц...» 5202891 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне |назва = Паўночна-Заходняя аператыўная група ЦК КП(б)Б і СНК БССР |арыгінал = {{lang-ru|Северо-Западная оперативная группа ЦК КП(б)Б и СНК БССР}} |выява = |подпіс = |гады = [[1942]]—[[1942]] |краіна = {{Сцягафікацыя|СССР}} |краіны = |падпарадкаванне = ЦК КП(б)Б і СНК БССР |у складзе = |тып = [[ваенізаваная арганізацыя]] |уключае_ў_сябе = |роля = |памер = |камандная_структура = |размяшчэнне = |мянушка = |мянушкі = |заступнік = |заступнікі = |дэвіз = |дэвізы = |колеры = |марш = |маршы = |талісман = |талісманы = |рыштунак = |войны = [[Вялікая Айчынная вайна]] |бітвы = |знакі_адрознення = |цяперашні_камандзір = |вядомыя_камандзіры = [[Рыгор Барысавіч Эйдзінаў|Р. Б. Эйдзінаў]], [[Канстанцін Іванавіч Бударын|К. І. Бударын]], [[Міхаіл Васілевіч Зімянін|М. В. Зімянін]] і інш. }} '''Паўночна-Заходняя аператыўная група ЦК КП(б)Б і СНК БССР''' — часовы кіруючы орган [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|Камуністычнай партыі (бальшавікоў) Беларусі]] і [[Савет Народных Камісараў БССР|Савета Народных Камісараў БССР]], створаны для каардынацыі і кіраўніцтва партызанскім рухам і антыфашысцкім падполлем на акупаванай тэрыторыі рэспублікі да стварэння цэнтралізаванага [[Беларускі штаб партызанскага руху|Беларускага штаба партызанскага руху]] (БШПР). Фактычна з'яўлялася праабразам будучага рэспубліканскага штаба партызанскага руху<ref name=":3">{{Артыкул |спасылка=http://elib.bspu.by/handle/doc/2246 |аўтар=Эмануіл Рыгоравіч Іофэ |загаловак=Паўночна-Заходняя аператыўная група ЦК КП(б)Б і СНК БССР |год=2009 |мова=ru |выданне=Віцебшчына ў 1941-1944 гг. |выдавецтва=Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. М. Машэрава |старонкі=133—140}}</ref>. == Гісторыя стварэння == З першых дзён [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] перад савецкім кіраўніцтвам паўстала пытанне аб стварэнні цэнтралізаванага камандавання партызанскім рухам на акупаванай тэрыторыі. Ва ўмовах адасобленасці партызанскіх атрадаў ад савецкага тылу і адсутнасці каардынацыі дзеянняў узнікала настойлівая неабходнасць у стварэнні каардынуючага органа, які мог бы аператыўна звязвацца з пакінутымі ў тыле ворага групамі<ref name=":2">{{Артыкул |спасылка=https://elib.bsu.by/handle/123456789/258789 |аўтар=Кулінок, С. В. |загаловак=Дзейнасць Паўночна-Заходняй групы пры ЦК КП(б)Б і СНК БССР (сакавік—верасень 1942 г.) |год=2020 |мова=ru |мова выдання=be |месца=Мінск |выданне=ВЯЛІКАЯ АЙЧЫННАЯ ВАЙНА Ў ЛЁСЕ БЕЛАРУСКАГА НАРОДА |выдавецтва=Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт |тып=зборнік прац канферэнцыі |старонкі=113—118 |isbn=978-985-881-079-5 |archive-url=http://web.archive.org/web/20231202092559/https://elib.bsu.by/handle/123456789/258789 |archive-date=2023-12-02}}</ref>. Рашэннем ЦК КП(б)Б ад 20 сакавіка 1942 года былі сфарміраваны дзве групы: Заходняя аператыўная група (у паласе [[Бранскі фронт|Бранскага фронту]], скасавана 2 чэрвеня 1942 года з-за аддаленасці і цяжкасцей сувязі) і Паўночна-Заходняя аператыўная група. Яе кіраўніком быў прызначаны сакратар ЦК КП(б)Б [[Рыгор Барысавіч Эйдзінаў|Р. Б. Эйдзінаў]]. Група базіравалася ў непасрэднай блізкасці ад тэрыторыі Беларусі — у вёсцы Шэйно [[Таропецкі раён|Тарапецкага раёна]] [[Цвярская вобласць|Калінінскай вобласці]], у паласе дзеянняў 3-й і 4-й ударных армій [[Калінінскі фронт|Калінінскага фронту]]<ref name=":3" />. == Структура і склад == У склад групы ўвайшлі адказныя партыйныя, савецкія і камсамольскія работнікі: [[Канстанцін Іванавіч Бударын|К. І. Бударын]], [[Леў Якаўлевіч Гарэлік|Л. Я. Гарэлік]], [[Арсеній Мінавіч Дзядзеў|А. М. Дзядзеў]], [[Міхаіл Васілевіч Зімянін|М. В. Зімянін]], [[Пракоп Ягоравіч Крысанаў|П. Я. Крысанаў]], [[Мікалай Ільіч Красоўскі|М. І. Красоўскі]], [[Міхаіл Аляксандравіч Мінковіч|М. А. Мінковіч]], [[Віталь Раманавіч Раманаў|В. Р. Раманаў]], [[Сяргей Іванавіч Сікорскі|С. І. Сікорскі]], [[Уладзімір Зянонавіч Царук|У. З. Царюк]], [[Аляксей Сямёнавіч Шаўроў|А. С. Шаўроў]], [[Павел Аляксеевіч Шмакаў|П. А. Шмакаў]] і іншыя<ref name=":3" />. Для выканання спецыяльных задач пры групе дзейнічаў філіял Аператыўна-вучэбнага цэнтра (АВЦ) па падрыхтоўцы спецыялістаў дыверсійна-падрыўной справы (так званая школа № 2-Б). Спачатку яго ўзначальваў капітан [[Сцяпан Іванавіч Казанцаў|С. І. Казанцаў]], затым — старэйшы лейтэнант [[Аляксандр Фёдаравіч Кліменцьеў|А. Ф. Кліменцьеў]], камісар — [[Трафім Сямёнавіч Радзюк|Т. С. Радзюк]], інструктары — [[Іван Аляксандравіч Заяц|І. А. Заяц]], [[Ганна Рыгораўна Легенчанка|А. Р. Легенчанка]]. За час сваёй працы філіял падрыхтаваў больш за 600 падрыўнікоў для партызанскіх атрадаў<ref name=":3" />. == Дзейнасць == Асноўнымі задачамі групы былі наладжванне сувязей з падполлем і партызанскімі фарміраваннямі (перш за ўсё ў [[Віцебская вобласць|Віцебскай]], а таксама ў паўночных раёнах [[Мінская вобласць|Мінскай]] і [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай]] абласцей), аказанне ім дапамогі, а таксама збор і апрацоўка разведвальнай інфармацыі аб варожым тыле<ref name=":2" />. Паспяховаму выкананню задач групы спрыяла ўтварэнне ў лініі нямецкага фронту 40-кіламетровай брэшы паміж Веліжам і Усвятамі, якая атрымала назву «[[Віцебскія вароты|Віцебскія (Суражскія) вароты]]». Гэта дазваляла адносна свабодна перамяшчаць людзей і грузы ў тыл ворага і назад з красавіка па верасень 1942 года<ref name=":3" />. === Перакідка сіл і сродкаў === Праз «Віцебскія вароты» Паўночна-Заходняя група пераправіла ў тыл ворага: * больш за 20 цалкам сфарміраваных [[Партызанскі атрад (СССР, 1941—1944)|партызанскіх атрадаў]]; * 102 арганізатарскія і 62 [[Дыверсійна-разведвальная група|дыверсійныя групы]] (агульнай колькасцю больш за 3 тысячы чалавек); * значную колькасць узбраення: 4250 вінтовак, 630 аўтаматаў, 402 кулямёты, 138 процітанкавых ружжаў, 280 мінамётаў, каля 11 тысяч мін, 1,5 млн патронаў, 40 тон выбуховых рэчываў, 18 тысяч гранат і 20 радыёстанцый<ref name=":3" />. Акрамя таго, група арганізавала вывад з акупаванай тэрыторыі ў савецкі тыл тысяч савецкіх грамадзян<ref name=":3" />. === Разведвальная работа === Група акумулявала вялікі аб'ём аператыўных і разведвальных даных. На аснове сабраных матэрыялаў аб варожым тыле было выпушчана 16 аператыўна-разведвальных зводак, якія накіроўваліся ў ЦК КП(б)Б, [[Цэнтральны штаб партызанскага руху]] (ЦШПР) і камандаванню Калінінскага фронту<ref name=":2" />. == Значэнне і скасаванне == Дзейнасць Паўночна-Заходняй аператыўнай групы атрымала высокую ацэнку на лютаўскім (1943 года) [[Пленум Цэнтральнага камітэта КПБ|пленуме ЦК КП(б)Б]], які адзначыў, што група «ўпершыню пачала завязваць устойлівыя і глыбокія сувязі з партызанскімі атрадамі, якія дзейнічаюць у Беларусі»<ref name=":3" />. Па сутнасці, яна выконвала функцыі рэспубліканскага штаба партызанскага руху да яго афіцыйнага стварэння. У сувязі з утварэннем Беларускага штаба партызанскага руху (БШПР) на падставе Пастановы ДКА СССР № ДКА-2285сс ад 9 верасня 1942 года, Паўночна-Заходняя аператыўная група ЦК КП(б)Б і СНК БССР была скасавана 15 верасня 1942 года. Значная частка яе работнікаў, уключаючы Р. Б. Эйдзінава, перайшла на кіруючыя пасады ў фарміруемы БШПР (Эйдзінаў стаў першым намеснікам начальніка БШПР)<ref name=":4">{{Артыкул |спасылка=http://elib.bspu.by/handle/doc/25252 |аўтар=Эмануіл Рыгоравіч Іофэ |загаловак=Р. Б. Эйдзінаў — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху ў Беларусі |год=2005 |мова=ru |выданне=Беларусь у гады Вялікай Айчыннай вайны: стан гістарыяграфіі і перспектывы даследаванняў праблемы |выдавецтва=Інстытут гісторыі НАН Беларусі |старонкі=77—81}}</ref>. == Кіраўнікі == * Сакавік — верасень 1942 года — сакратар ЦК КП(б)Б [[Рыгор Барысавіч Эйдзінаў]]<ref name=":4" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Кулінок, С. В. Дзейнасць Паўночна-Заходняй групы пры ЦК КП(б)Б і СНК БССР (сакавік—верасень 1942 г.) / С. В. Кулінок // Весці Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі. — 2020. — С. 113—118. * Іофэ, Э. Г. Паўночна-Заходняя аператыўная група ЦК КП(б)Б і СНК БССР / Э. Г. Іофэ // Беларусь у гады Вялікай Айчыннай вайны. — Мінск, 2009. — С. 133—140. * Іофэ, Э. Г. Р. Б. Эйдзінаў — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху ў Беларусі / Э. Г. Іофэ // Беларусь у гады Вялікай Айчыннай вайны. — Мінск, 2009. — С. 78—81. [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1942 годзе]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, закрытыя ў 1942 годзе]] [[Катэгорыя:Партызанскія рухі Другой сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Вялікая Айчынная вайна]] f87nuomp816x5psbble2vhejo2neoud 5202909 5202891 2026-09-20T20:24:51Z Pansosh 97167 5202909 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне |назва = Паўночна-Заходняя аператыўная група ЦК КП(б)Б і СНК БССР |арыгінал = {{lang-ru|Северо-Западная оперативная группа ЦК КП(б)Б и СНК БССР}} |выява = |подпіс = |гады = [[1942]]—[[1942]] |краіна = {{Сцягафікацыя|СССР}} |краіны = |падпарадкаванне = [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|ЦК КП(б)Б]] і [[Савет Народных Камісараў БССР|СНК БССР]] |у складзе = |тып = [[ваенізаваная арганізацыя]] |уключае_ў_сябе = |роля = |памер = |камандная_структура = |размяшчэнне = |мянушка = |мянушкі = |заступнік = |заступнікі = |дэвіз = |дэвізы = |колеры = |марш = |маршы = |талісман = |талісманы = |рыштунак = |войны = [[Вялікая Айчынная вайна]] |бітвы = |знакі_адрознення = |цяперашні_камандзір = |вядомыя_камандзіры = [[Рыгор Барысавіч Эйдзінаў|Р. Б. Эйдзінаў]], [[Канстанцін Іванавіч Бударын|К. І. Бударын]], [[Міхаіл Васілевіч Зімянін|М. В. Зімянін]] і інш. }} '''Паўночна-Заходняя аператыўная група ЦК КП(б)Б і СНК БССР''' — часовы кіруючы орган [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|Камуністычнай партыі (бальшавікоў) Беларусі]] і [[Савет Народных Камісараў БССР|Савета Народных Камісараў БССР]], створаны для каардынацыі і кіраўніцтва партызанскім рухам і антыфашысцкім падполлем на акупаванай тэрыторыі рэспублікі да стварэння цэнтралізаванага [[Беларускі штаб партызанскага руху|Беларускага штаба партызанскага руху]] (БШПР). Фактычна з’яўлялася праабразам будучага рэспубліканскага штаба партызанскага руху<ref name=":3">{{Артыкул |спасылка=http://elib.bspu.by/handle/doc/2246 |аўтар=Эмануіл Рыгоравіч Іофэ |загаловак=Паўночна-Заходняя аператыўная група ЦК КП(б)Б і СНК БССР |год=2009 |мова=ru |выданне=Віцебшчына ў 1941-1944 гг. |выдавецтва=Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. М. Машэрава |старонкі=133—140}}</ref>. == Гісторыя стварэння == З першых дзён [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] перад савецкім кіраўніцтвам паўстала пытанне аб стварэнні цэнтралізаванага камандавання партызанскім рухам на акупаванай тэрыторыі. Ва ўмовах адасобленасці партызанскіх атрадаў ад савецкага тылу і адсутнасці каардынацыі дзеянняў узнікала настойлівая неабходнасць у стварэнні каардынуючага органа, які мог бы аператыўна звязвацца з пакінутымі ў тыле ворага групамі<ref name=":2">{{Артыкул |спасылка=https://elib.bsu.by/handle/123456789/258789 |аўтар=Кулінок, С. В. |загаловак=Дзейнасць Паўночна-Заходняй групы пры ЦК КП(б)Б і СНК БССР (сакавік—верасень 1942 г.) |год=2020 |мова=ru |мова выдання=be |месца=Мінск |выданне=ВЯЛІКАЯ АЙЧЫННАЯ ВАЙНА Ў ЛЁСЕ БЕЛАРУСКАГА НАРОДА |выдавецтва=Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт |тып=зборнік прац канферэнцыі |старонкі=113—118 |isbn=978-985-881-079-5 |archive-url=http://web.archive.org/web/20231202092559/https://elib.bsu.by/handle/123456789/258789 |archive-date=2023-12-02}}</ref>. Рашэннем ЦК КП(б)Б ад 20 сакавіка 1942 года былі сфарміраваны дзве групы: Заходняя аператыўная група (у паласе [[Бранскі фронт|Бранскага фронту]], скасавана 2 чэрвеня 1942 года з-за аддаленасці і цяжкасцей сувязі) і Паўночна-Заходняя аператыўная група. Яе кіраўніком быў прызначаны сакратар ЦК КП(б)Б [[Рыгор Барысавіч Эйдзінаў|Р. Б. Эйдзінаў]]. Група базіравалася ў непасрэднай блізкасці ад тэрыторыі Беларусі — у вёсцы Шэйно [[Таропецкі раён|Тарапецкага раёна]] [[Цвярская вобласць|Калінінскай вобласці]], у паласе дзеянняў 3-й і 4-й ударных армій [[Калінінскі фронт|Калінінскага фронту]]<ref name=":3" />. == Структура і склад == У склад групы ўвайшлі адказныя партыйныя, савецкія і камсамольскія работнікі: [[Канстанцін Іванавіч Бударын|К. І. Бударын]], [[Леў Якаўлевіч Гарэлік|Л. Я. Гарэлік]], [[Арсеній Мінавіч Дзядзеў|А. М. Дзядзеў]], [[Міхаіл Васілевіч Зімянін|М. В. Зімянін]], [[Пракоп Ягоравіч Крысанаў|П. Я. Крысанаў]], [[Мікалай Ільіч Красоўскі|М. І. Красоўскі]], [[Міхаіл Аляксандравіч Мінковіч|М. А. Мінковіч]], [[Віталь Раманавіч Раманаў|В. Р. Раманаў]], [[Сяргей Іванавіч Сікорскі|С. І. Сікорскі]], [[Уладзімір Зянонавіч Царук|У. З. Царюк]], [[Аляксей Сямёнавіч Шаўроў|А. С. Шаўроў]], [[Павел Аляксеевіч Шмакаў|П. А. Шмакаў]] і іншыя<ref name=":3" />. Для выканання спецыяльных задач пры групе дзейнічаў філіял Аператыўна-вучэбнага цэнтра (АВЦ) па падрыхтоўцы спецыялістаў дыверсійна-падрыўной справы (так званая школа № 2-Б). Спачатку яго ўзначальваў капітан [[Сцяпан Іванавіч Казанцаў|С. І. Казанцаў]], затым — старэйшы лейтэнант [[Аляксандр Фёдаравіч Кліменцьеў|А. Ф. Кліменцьеў]], камісар — [[Трафім Сямёнавіч Радзюк|Т. С. Радзюк]], інструктары — [[Іван Аляксандравіч Заяц|І. А. Заяц]], [[Ганна Рыгораўна Легенчанка|А. Р. Легенчанка]]. За час сваёй працы філіял падрыхтаваў больш за 600 падрыўнікоў для партызанскіх атрадаў<ref name=":3" />. == Дзейнасць == Асноўнымі задачамі групы былі наладжванне сувязей з падполлем і партызанскімі фарміраваннямі (перш за ўсё ў [[Віцебская вобласць|Віцебскай]], а таксама ў паўночных раёнах [[Мінская вобласць|Мінскай]] і [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай]] абласцей), аказанне ім дапамогі, а таксама збор і апрацоўка разведвальнай інфармацыі аб варожым тыле<ref name=":2" />. Паспяховаму выкананню задач групы спрыяла ўтварэнне ў лініі нямецкага фронту 40-кіламетровай брэшы паміж Веліжам і Усвятамі, якая атрымала назву «[[Віцебскія вароты|Віцебскія (Суражскія) вароты]]». Гэта дазваляла адносна свабодна перамяшчаць людзей і грузы ў тыл ворага і назад з красавіка па верасень 1942 года<ref name=":3" />. === Перакідка сіл і сродкаў === Праз «Віцебскія вароты» Паўночна-Заходняя група пераправіла ў тыл ворага: * больш за 20 цалкам сфарміраваных [[Партызанскі атрад (СССР, 1941—1944)|партызанскіх атрадаў]]; * 102 арганізатарскія і 62 [[Дыверсійна-разведвальная група|дыверсійныя групы]] (агульнай колькасцю больш за 3 тысячы чалавек); * значную колькасць узбраення: 4250 вінтовак, 630 аўтаматаў, 402 кулямёты, 138 процітанкавых ружжаў, 280 мінамётаў, каля 11 тысяч мін, 1,5 млн патронаў, 40 тон выбуховых рэчываў, 18 тысяч гранат і 20 радыёстанцый<ref name=":3" />. Акрамя таго, група арганізавала вывад з акупаванай тэрыторыі ў савецкі тыл тысяч савецкіх грамадзян<ref name=":3" />. === Разведвальная работа === Група акумулявала вялікі аб’ём аператыўных і разведвальных даных. На аснове сабраных матэрыялаў аб варожым тыле было выпушчана 16 аператыўна-разведвальных зводак, якія накіроўваліся ў ЦК КП(б)Б, [[Цэнтральны штаб партызанскага руху]] (ЦШПР) і камандаванню Калінінскага фронту<ref name=":2" />. == Значэнне і скасаванне == Дзейнасць Паўночна-Заходняй аператыўнай групы атрымала высокую ацэнку на лютаўскім (1943 года) [[Пленум Цэнтральнага камітэта КПБ|пленуме ЦК КП(б)Б]], які адзначыў, што група «ўпершыню пачала завязваць устойлівыя і глыбокія сувязі з партызанскімі атрадамі, якія дзейнічаюць у Беларусі»<ref name=":3" />. Па сутнасці, яна выконвала функцыі рэспубліканскага штаба партызанскага руху да яго афіцыйнага стварэння. У сувязі з утварэннем Беларускага штаба партызанскага руху (БШПР) на падставе Пастановы ДКА СССР № ДКА-2285сс ад 9 верасня 1942 года, Паўночна-Заходняя аператыўная група ЦК КП(б)Б і СНК БССР была скасавана 15 верасня 1942 года. Значная частка яе работнікаў, уключаючы Р. Б. Эйдзінава, перайшла на кіруючыя пасады ў фарміруемы БШПР (Эйдзінаў стаў першым намеснікам начальніка БШПР)<ref name=":4">{{Артыкул |спасылка=http://elib.bspu.by/handle/doc/25252 |аўтар=Эмануіл Рыгоравіч Іофэ |загаловак=Р. Б. Эйдзінаў — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху ў Беларусі |год=2005 |мова=ru |выданне=Беларусь у гады Вялікай Айчыннай вайны: стан гістарыяграфіі і перспектывы даследаванняў праблемы |выдавецтва=Інстытут гісторыі НАН Беларусі |старонкі=77—81}}</ref>. == Кіраўнікі == * Сакавік — верасень 1942 года — сакратар ЦК КП(б)Б [[Рыгор Барысавіч Эйдзінаў]]<ref name=":4" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Кулінок, С. В. Дзейнасць Паўночна-Заходняй групы пры ЦК КП(б)Б і СНК БССР (сакавік—верасень 1942 г.) / С. В. Кулінок // Весці Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі. — 2020. — С. 113—118. * Іофэ, Э. Г. Паўночна-Заходняя аператыўная група ЦК КП(б)Б і СНК БССР / Э. Г. Іофэ // Беларусь у гады Вялікай Айчыннай вайны. — Мінск, 2009. — С. 133—140. * Іофэ, Э. Г. Р. Б. Эйдзінаў — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху ў Беларусі / Э. Г. Іофэ // Беларусь у гады Вялікай Айчыннай вайны. — Мінск, 2009. — С. 78—81. [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1942 годзе]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, закрытыя ў 1942 годзе]] [[Катэгорыя:Партызанскія рухі Другой сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Вялікая Айчынная вайна]] gawufe28gyzsgrq25rfafattc3gzpp7 5202912 5202909 2026-09-20T20:28:06Z Pansosh 97167 5202912 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне |назва = Паўночна-Заходняя аператыўная група ЦК КП(б)Б і СНК БССР |арыгінал = {{lang-ru|Северо-Западная оперативная группа ЦК КП(б)Б и СНК БССР}} |выява = |подпіс = |гады = [[1942]]—[[1942]] |краіна = {{Сцягафікацыя|СССР}} |краіны = |падпарадкаванне = [[Цэнтральны камітэт КПБ|ЦК КП(б)Б]] і [[Савет Народных Камісараў БССР|СНК БССР]] |у складзе = |тып = [[ваенізаваная арганізацыя]] |уключае_ў_сябе = |роля = |памер = |камандная_структура = |размяшчэнне = |мянушка = |мянушкі = |заступнік = |заступнікі = |дэвіз = |дэвізы = |колеры = |марш = |маршы = |талісман = |талісманы = |рыштунак = |войны = [[Вялікая Айчынная вайна]] |бітвы = |знакі_адрознення = |цяперашні_камандзір = |вядомыя_камандзіры = [[Рыгор Барысавіч Эйдзінаў|Р. Б. Эйдзінаў]], [[Канстанцін Іванавіч Бударын|К. І. Бударын]], [[Міхаіл Васілевіч Зімянін|М. В. Зімянін]] і інш. }} '''Паўночна-Заходняя аператыўная група ЦК КП(б)Б і СНК БССР''' — часовы кіруючы орган [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|Камуністычнай партыі (бальшавікоў) Беларусі]] і [[Савет Народных Камісараў БССР|Савета Народных Камісараў БССР]], створаны для каардынацыі і кіраўніцтва партызанскім рухам і антыфашысцкім падполлем на акупаванай тэрыторыі рэспублікі да стварэння цэнтралізаванага [[Беларускі штаб партызанскага руху|Беларускага штаба партызанскага руху]] (БШПР). Фактычна з’яўлялася праабразам будучага рэспубліканскага штаба партызанскага руху<ref name=":3">{{Артыкул |спасылка=http://elib.bspu.by/handle/doc/2246 |аўтар=Эмануіл Рыгоравіч Іофэ |загаловак=Паўночна-Заходняя аператыўная група ЦК КП(б)Б і СНК БССР |год=2009 |мова=ru |выданне=Віцебшчына ў 1941-1944 гг. |выдавецтва=Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. М. Машэрава |старонкі=133—140}}</ref>. == Гісторыя стварэння == З першых дзён [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] перад савецкім кіраўніцтвам паўстала пытанне аб стварэнні цэнтралізаванага камандавання партызанскім рухам на акупаванай тэрыторыі. Ва ўмовах адасобленасці партызанскіх атрадаў ад савецкага тылу і адсутнасці каардынацыі дзеянняў узнікала настойлівая неабходнасць у стварэнні каардынуючага органа, які мог бы аператыўна звязвацца з пакінутымі ў тыле ворага групамі<ref name=":2">{{Артыкул |спасылка=https://elib.bsu.by/handle/123456789/258789 |аўтар=Кулінок, С. В. |загаловак=Дзейнасць Паўночна-Заходняй групы пры ЦК КП(б)Б і СНК БССР (сакавік—верасень 1942 г.) |год=2020 |мова=ru |мова выдання=be |месца=Мінск |выданне=ВЯЛІКАЯ АЙЧЫННАЯ ВАЙНА Ў ЛЁСЕ БЕЛАРУСКАГА НАРОДА |выдавецтва=Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт |тып=зборнік прац канферэнцыі |старонкі=113—118 |isbn=978-985-881-079-5 |archive-url=http://web.archive.org/web/20231202092559/https://elib.bsu.by/handle/123456789/258789 |archive-date=2023-12-02}}</ref>. Рашэннем ЦК КП(б)Б ад 20 сакавіка 1942 года былі сфарміраваны дзве групы: Заходняя аператыўная група (у паласе [[Бранскі фронт|Бранскага фронту]], скасавана 2 чэрвеня 1942 года з-за аддаленасці і цяжкасцей сувязі) і Паўночна-Заходняя аператыўная група. Яе кіраўніком быў прызначаны сакратар ЦК КП(б)Б [[Рыгор Барысавіч Эйдзінаў|Р. Б. Эйдзінаў]]. Група базіравалася ў непасрэднай блізкасці ад тэрыторыі Беларусі — у вёсцы Шэйно [[Таропецкі раён|Тарапецкага раёна]] [[Цвярская вобласць|Калінінскай вобласці]], у паласе дзеянняў 3-й і 4-й ударных армій [[Калінінскі фронт|Калінінскага фронту]]<ref name=":3" />. == Структура і склад == У склад групы ўвайшлі адказныя партыйныя, савецкія і камсамольскія работнікі: [[Канстанцін Іванавіч Бударын|К. І. Бударын]], [[Леў Якаўлевіч Гарэлік|Л. Я. Гарэлік]], [[Арсеній Мінавіч Дзядзеў|А. М. Дзядзеў]], [[Міхаіл Васілевіч Зімянін|М. В. Зімянін]], [[Пракоп Ягоравіч Крысанаў|П. Я. Крысанаў]], [[Мікалай Ільіч Красоўскі|М. І. Красоўскі]], [[Міхаіл Аляксандравіч Мінковіч|М. А. Мінковіч]], [[Віталь Раманавіч Раманаў|В. Р. Раманаў]], [[Сяргей Іванавіч Сікорскі|С. І. Сікорскі]], [[Уладзімір Зянонавіч Царук|У. З. Царюк]], [[Аляксей Сямёнавіч Шаўроў|А. С. Шаўроў]], [[Павел Аляксеевіч Шмакаў|П. А. Шмакаў]] і іншыя<ref name=":3" />. Для выканання спецыяльных задач пры групе дзейнічаў філіял Аператыўна-вучэбнага цэнтра (АВЦ) па падрыхтоўцы спецыялістаў дыверсійна-падрыўной справы (так званая школа № 2-Б). Спачатку яго ўзначальваў капітан [[Сцяпан Іванавіч Казанцаў|С. І. Казанцаў]], затым — старэйшы лейтэнант [[Аляксандр Фёдаравіч Кліменцьеў|А. Ф. Кліменцьеў]], камісар — [[Трафім Сямёнавіч Радзюк|Т. С. Радзюк]], інструктары — [[Іван Аляксандравіч Заяц|І. А. Заяц]], [[Ганна Рыгораўна Легенчанка|А. Р. Легенчанка]]. За час сваёй працы філіял падрыхтаваў больш за 600 падрыўнікоў для партызанскіх атрадаў<ref name=":3" />. == Дзейнасць == Асноўнымі задачамі групы былі наладжванне сувязей з падполлем і партызанскімі фарміраваннямі (перш за ўсё ў [[Віцебская вобласць|Віцебскай]], а таксама ў паўночных раёнах [[Мінская вобласць|Мінскай]] і [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай]] абласцей), аказанне ім дапамогі, а таксама збор і апрацоўка разведвальнай інфармацыі аб варожым тыле<ref name=":2" />. Паспяховаму выкананню задач групы спрыяла ўтварэнне ў лініі нямецкага фронту 40-кіламетровай брэшы паміж Веліжам і Усвятамі, якая атрымала назву «[[Віцебскія вароты|Віцебскія (Суражскія) вароты]]». Гэта дазваляла адносна свабодна перамяшчаць людзей і грузы ў тыл ворага і назад з красавіка па верасень 1942 года<ref name=":3" />. === Перакідка сіл і сродкаў === Праз «Віцебскія вароты» Паўночна-Заходняя група пераправіла ў тыл ворага: * больш за 20 цалкам сфарміраваных [[Партызанскі атрад (СССР, 1941—1944)|партызанскіх атрадаў]]; * 102 арганізатарскія і 62 [[Дыверсійна-разведвальная група|дыверсійныя групы]] (агульнай колькасцю больш за 3 тысячы чалавек); * значную колькасць узбраення: 4250 вінтовак, 630 аўтаматаў, 402 кулямёты, 138 процітанкавых ружжаў, 280 мінамётаў, каля 11 тысяч мін, 1,5 млн патронаў, 40 тон выбуховых рэчываў, 18 тысяч гранат і 20 радыёстанцый<ref name=":3" />. Акрамя таго, група арганізавала вывад з акупаванай тэрыторыі ў савецкі тыл тысяч савецкіх грамадзян<ref name=":3" />. === Разведвальная работа === Група акумулявала вялікі аб’ём аператыўных і разведвальных даных. На аснове сабраных матэрыялаў аб варожым тыле было выпушчана 16 аператыўна-разведвальных зводак, якія накіроўваліся ў ЦК КП(б)Б, [[Цэнтральны штаб партызанскага руху]] (ЦШПР) і камандаванню Калінінскага фронту<ref name=":2" />. == Значэнне і скасаванне == Дзейнасць Паўночна-Заходняй аператыўнай групы атрымала высокую ацэнку на лютаўскім (1943 года) [[Пленум Цэнтральнага камітэта КПБ|пленуме ЦК КП(б)Б]], які адзначыў, што група «ўпершыню пачала завязваць устойлівыя і глыбокія сувязі з партызанскімі атрадамі, якія дзейнічаюць у Беларусі»<ref name=":3" />. Па сутнасці, яна выконвала функцыі рэспубліканскага штаба партызанскага руху да яго афіцыйнага стварэння. У сувязі з утварэннем Беларускага штаба партызанскага руху (БШПР) на падставе Пастановы ДКА СССР № ДКА-2285сс ад 9 верасня 1942 года, Паўночна-Заходняя аператыўная група ЦК КП(б)Б і СНК БССР была скасавана 15 верасня 1942 года. Значная частка яе работнікаў, уключаючы Р. Б. Эйдзінава, перайшла на кіруючыя пасады ў фарміруемы БШПР (Эйдзінаў стаў першым намеснікам начальніка БШПР)<ref name=":4">{{Артыкул |спасылка=http://elib.bspu.by/handle/doc/25252 |аўтар=Эмануіл Рыгоравіч Іофэ |загаловак=Р. Б. Эйдзінаў — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху ў Беларусі |год=2005 |мова=ru |выданне=Беларусь у гады Вялікай Айчыннай вайны: стан гістарыяграфіі і перспектывы даследаванняў праблемы |выдавецтва=Інстытут гісторыі НАН Беларусі |старонкі=77—81}}</ref>. == Кіраўнікі == * Сакавік — верасень 1942 года — сакратар ЦК КП(б)Б [[Рыгор Барысавіч Эйдзінаў]]<ref name=":4" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Кулінок, С. В. Дзейнасць Паўночна-Заходняй групы пры ЦК КП(б)Б і СНК БССР (сакавік—верасень 1942 г.) / С. В. Кулінок // Весці Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі. — 2020. — С. 113—118. * Іофэ, Э. Г. Паўночна-Заходняя аператыўная група ЦК КП(б)Б і СНК БССР / Э. Г. Іофэ // Беларусь у гады Вялікай Айчыннай вайны. — Мінск, 2009. — С. 133—140. * Іофэ, Э. Г. Р. Б. Эйдзінаў — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху ў Беларусі / Э. Г. Іофэ // Беларусь у гады Вялікай Айчыннай вайны. — Мінск, 2009. — С. 78—81. [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1942 годзе]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, закрытыя ў 1942 годзе]] [[Катэгорыя:Партызанскія рухі Другой сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Вялікая Айчынная вайна]] i1y0qtn19auvu6fywg6cto7m386clns 14 815085 5202895 2026-09-20T20:10:06Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Бібліятэкары паводле краін|Вялікабрытанія]] [[Катэгорыя:Постаці Вялікабрытаніі]]» 5202895 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Бібліятэкары паводле краін|Вялікабрытанія]] [[Катэгорыя:Постаці Вялікабрытаніі]] mh27bjc0v02v0emzide3rv2bs6xjqbw 0 815086 5202916 2026-09-20T20:35:03Z АлесьНавіцкі90 162483 Ствараю новы артыкул. 5202916 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ihnat Damiejka. Ігнат Дамейка (1871).jpg|thumb|[[Ігнат Іпалітавіч Дамейка|Ігнат Дамейка]], ураджэнец тэрыторыі сучаснай Беларусі, значная частка навуковай і грамадскай дзейнасці якога была звязана з Чылі]] '''Беларусы Чылі''' — [[беларусы]], якія стала або часова жывуць у [[Чылі]], а таксама грамадзяне Чылі беларускага паходжання. Беларуская прысутнасць у Чылі ніколі не дасягала маштабаў беларускіх дыяспар у [[Беларусы Аргенціны|Аргенціне]], [[Беларусы ЗША|ЗША]], [[Беларусы Канады|Канадзе]] ці [[Беларусы Аўстраліі|Аўстраліі]]. Яна складвалася з асобных хваль міграцыі з тэрыторыі Расійскай імперыі, пасляваенных бежанцаў і [[Перамешчаная асоба|перамешчаных асоб]], а пасля распаду СССР — з прафесійнай, сямейнай і працоўнай міграцыі з Беларусі. Дакладная колькасць этнічных беларусаў у Чылі невядомая. Чылійская міграцыйная статыстыка ўлічвае перадусім грамадзянства і краіну нараджэння, а беларусы ў гістарычных міграцыйных крыніцах часта не вылучаліся з шырэйшых расійскіх, польскіх, савецкіх або ўсходнееўрапейскіх груп. == Гісторыя == === Выхадцы з беларускіх зямель у XIX — пачатку XX стагоддзя === Найбольш значнай асобай у гісторыі чылійска-беларускіх сувязей XIX стагоддзя быў [[Ігнат Іпалітавіч Дамейка|Ігнат Дамейка]], які нарадзіўся ў 1802 годзе ў [[Мядзведка (Карэліцкі раён)|Мядзведцы]] на тэрыторыі сучаснай Беларусі. Пасля ўдзелу ў [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанні 1830—1831 гадоў]] ён эміграваў у Францыю, а ў 1838 годзе пераехаў у Чылі.<ref name="BCNDomeyko">{{cite web |url=https://www.bcn.cl/laborparlamentaria/participacion?idParticipacion=2034557 |title=Homenaje a Ignacio Domeyko |publisher=Biblioteca del Congreso Nacional de Chile |language=es |access-date=2026-09-20 }}</ref> Дамейка працаваў у галіне геалогіі, мінералогіі і горнай справы, выкладаў у [[Універсітэт Чылі|Універсітэце Чылі]] і ў 1867—1883 гадах быў яго рэктарам. У 1848 годзе атрымаў грамадзянства Чылі. Яго дзейнасць стала часткай чылійскай навуковай гісторыі; у Чылі яго імем названы геаграфічныя аб'екты, вуліцы і навучальныя ўстановы.<ref name="BCNDomeyko"/> [[Файл:BustoDomeyko.JPG|thumb|left|Бюст [[Ігнат Іпалітавіч Дамейка|Ігната Дамейкі]] ў галоўным будынку [[Універсітэт Чылі|Універсітэта Чылі]] ў [[Сант'яга]]]] Пры гэтым Дамейка не быў прадстаўніком сфарміраванай беларускай дыяспары ў сучасным значэнні. Ён паходзіў з гістарычнай Літвы і ідэнтыфікаваўся ў польска-літоўскай культурнай традыцыі; яго сувязь з Беларуссю ў сучаснай беларускай гістарыяграфіі грунтуецца перадусім на месцы нараджэння і культурна-гістарычным кантэксце [[Навагрудчына|Навагрудчыны]]. У другой палове XIX — пачатку XX стагоддзя ў Чылі прыбывалі таксама выхадцы з розных губерняў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Чылійскія даследаванні рускай эміграцыі адзначаюць, што ў міжнародных міграцыйных плынях таго часу ўдзельнічалі таксама ўкраінцы і беларусы, але ў статыстыцы яны звычайна ўлічваліся паводле расійскага грамадзянства, а не этнічнага паходжання.<ref name="RusosChile">{{cite book |last1=Ulianova |first1=Olga |last2=Norambuena |first2=Carmen |title=Rusos en Chile |location=Santiago de Chile |publisher=Ariadna Ediciones |year=2009 |isbn=978-956-8416-21-8 |url=https://ariadnaediciones.cl/images/pdf/RusosEnChile.pdf |language=es }}</ref> Масавай беларускай нацыянальнай супольнасці ў Чылі да Другой сусветнай вайны не склалася. === Пасляваенная міграцыя === {{Асноўны артыкул|Перамешчаная асоба}} Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] Чылі стала адной з дзяржаў Лацінскай Амерыкі, што ўдзельнічалі ў перасяленні еўрапейскіх бежанцаў і перамешчаных асоб. У 1947 годзе чылійскі ўрад заключыў з Міжурадавым камітэтам па справах бежанцаў пагадненне аб іх перасяленні.<ref>{{cite web |url=https://www.refworld.org/legal/leghist/unga/1949/91451 |title=Refugees and Stateless Persons: Report of the Secretary-General |publisher=United Nations |year=1949 |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> У 1947—1951 гадах [[Міжнародная арганізацыя па справах бежанцаў]] (IRO) перасяліла ў Чылі '''5108 бежанцаў і перамешчаных асоб'''.<ref name="IRO1952">{{cite web |url=https://www.unhcr.org/sites/default/files/legacy-pdf/4e1ee76e0.pdf |title=Yearbook of the United Nations, 1952 |publisher=United Nations |year=1953 |page=492 |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> У пачатку 1950-х гадоў УВКБ ААН ацэньвала колькасць пераселеных IRO бежанцаў у Чылі прыкладна ў 5000 чалавек і адзначала, што большасць з іх інтэгравалася ў чылійскае грамадства.<ref name="UNHCR1954">{{cite web |url=https://www.refworld.org/reference/annualreport/unhcr/1954/en/42187 |title=Report of the United Nations High Commissioner for Refugees |publisher=United Nations High Commissioner for Refugees |year=1954 |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> Сярод пасляваенных перасяленцаў былі жыхары розных краін Цэнтральнай і Усходняй Еўропы. Наяўныя агульныя справаздачы IRO не дазваляюць дакладна вызначыць, колькі сярод пераселеных у Чылі складалі беларусы: значная частка выхадцаў з беларускіх зямель магла ўлічвацца паводле папярэдняга грамадзянства, краіны сталага жыхарства або шырэйшых этнічных катэгорый. Архівы Арользена захоўваюць пасажырскія спісы і дакументы IRO аб транспартах з Еўропы ў Чылі, у тым ліку матэрыялы пра рэйс судна ''USS General Heintzelman'' з Генуі ў снежні 1948 года, пасажыры якога накіроўваліся ў Чылі, Перу і Венесуэлу.<ref>{{cite web |url=https://collections.arolsen-archives.org/de/archive/3-1-3-2_8309340 |title=Schriftwechsel und Namenlisten, ausgestellt in Genua: USS General Heintzelmann; Emigrationsziele: Chile, Peru, Venezuela |publisher=Arolsen Archives |date=1948-12-12 |language=de |access-date=2026-09-20 }}</ref> Беларускай нацыянальнай арганізацыі, супастаўнай з арганізацыямі пасляваеннай беларускай эміграцыі ў Аргенціне, ЗША, Канадзе ці Аўстраліі, у Чылі ў гэты перыяд не ўзнікла. == Сучасная супольнасць == === Міграцыя пасля распаду СССР === Пасля распаду СССР у Чылі пачалі перасяляцца грамадзяне незалежнай Беларусі. Прычынамі міграцыі былі прафесійная дзейнасць, міжнародны бізнес, навучанне, сямейныя сувязі і шлюбы з грамадзянамі Чылі. У XXI стагоддзі беларуская супольнасць застаецца нешматлікай і тэрытарыяльна рассеянай. Асноўным цэнтрам з'яўляецца [[Сант'яга]], асобныя беларусы жывуць таксама ў рэгіёнах [[Вальпараіса (рэгіён)|Вальпараіса]], [[Антафагаста (рэгіён)|Антафагаста]], [[Атакама (рэгіён)|Атакама]] і іншых частках краіны. Паводле апрацоўкі адкрытых адміністрацыйных даных чылійскай міграцыйнай службы, у 2000—2023 гадах грамадзянам Беларусі было выдадзена '''227 дазволаў на часовую міграцыю'''. З іх 140 прыпадалі на [[Сталічны рэгіён Сант'яга]] (61,7 %), 33 — на рэгіён Вальпараіса, 13 — на Антафагасту і 10 — на Атакаму.<ref name="ChileMigrationStats">{{cite web |url=https://stats.chileru.org/?p=Rep%C3%BAblica+De+Bielorrusia&v=t |title=Visas temporales, República de Bielorrusia, 2000—2023 |website=Estadísticas Migratorias de Chile |note=Паводле адкрытых даных Servicio Nacional de Migraciones de Chile |language=es |access-date=2026-09-20 }}</ref> Найбольшая колькасць такіх дазволаў была звязана з камунамі [[Лас-Кондэс]] — 33, [[Сант'яга]] — 28 і [[Правідэнсія (Чылі)|Правідэнсія]] — 21.<ref name="ChileMigrationStats"/> Гэтыя даныя не паказваюць колькасць беларусаў, якія адначасова жывуць у Чылі: яны адлюстроўваюць выдадзеныя за 24 гады адміністрацыйныя дазволы і могуць уключаць аднаго чалавека больш за адзін раз. Актуальная перапісная статыстыка Чылі не публікуе асобнай дэмаграфічнай характарыстыкі беларусаў сярод асноўных міграцыйных груп. [[Нацыянальны інстытут статыстыкі Чылі]] і Нацыянальная служба міграцыі вылучаюць асобныя нацыянальнасці ў залежнасці ад колькасці іх прадстаўнікоў, а беларусы належаць да малалікіх груп.<ref>{{cite web |url=https://serviciomigraciones.cl/estudios-migratorios/demografia/ |title=Reportes demográficos |publisher=Servicio Nacional de Migraciones |date=2025-07-01 |language=es |access-date=2026-09-20 }}</ref> === Сант'яга і рускамоўнае асяроддзе === У 2015 годзе беларуская культурная ініцыятыва «Будзьма беларусамі!» паведамляла пра невялікую групу беларусаў у Чылі: у інтэрнэт-суполцы налічвалася каля 20 чалавек. Беларусы ў Сант'яга падтрымлівалі кантакты таксама з шырэйшай супольнасцю выхадцаў з постсавецкіх краін — украінцамі, расіянамі і малдаванамі.<ref name="Budzma2015">{{cite web |url=https://budzma.org/news/chyliyskiya-historyyki-damyeykawskiya-myescy-w-chyli.html |title=Чылійскія гісторыйкі: Дамейкаўскія месцы ў Чылі |publisher=Будзьма беларусамі! |date=2015-04-28 |language=be |access-date=2026-09-20 }}</ref> У 2019 годзе Каардынацыйная рада рускамоўных суайчыннікаў у Чылі таксама адзначала прысутнасць беларусаў у шырэйшай рускамоўнай супольнасці разам з выхадцамі з Расіі, Украіны, Малдовы, Арменіі, Грузіі, Азербайджана і іншых дзяржаў былога СССР.<ref>{{cite web |url=https://ksors.cl/vystuplenie-alexey-rd/ |title=Выступление секретаря КСОРС Чили Алексея Руденко-Десняка |publisher=Координационный совет соотечественников в Чили |date=2019-03-09 |language=ru |access-date=2026-09-20 }}</ref> Гэтая форма самаарганізацыі адрозніваецца ад традыцыйных беларускіх дыяспар сярэдзіны XX стагоддзя: асобныя беларускія арганізацыі, школы, друкаваныя органы або беларускія дамы ў Чылі не вядомыя, а сацыяльныя сувязі падтрымліваюцца пераважна праз нефармальныя і інтэрнэт-супольнасці. === Рэлігійнае жыццё === Беларусы ўваходзяць таксама ў шматнацыянальнае праваслаўнае асяроддзе Чылі. У 2017 годзе прыход Святой Тройцы і Казанскай іконы Божай Маці [[Руская праваслаўная царква за мяжой|Рускай праваслаўнай царквы за мяжой]] у Сант'яга называў сярод сваіх вернікаў расіян, беларусаў, украінцаў, чылійцаў і сербаў.<ref name="Orthodox2017">{{cite web |url=https://www.pravoslavie.cl/es/la-asamblea-constituyente-de-la-parroquia-ortodoxa-de-la-santisima-trinidad-y-del-icono-de-la-santisima-virgen-de-kazan-de-la-iglesia-ortodoxa-rusa-en-el-extranjero/ |title=La Asamblea Constituyente de la parroquia ortodoxa de la Santísima Trinidad y del Icono de la Santísima Virgen de Kazán |website=Православная Церковь в Чили |date=2017-09-09 |language=es |access-date=2026-09-20 }}</ref> Раней прадстаўнік праваслаўнай супольнасці таксама адзначаў, што беларусы былі сярод новых перасяленцаў, якія далучаліся да праваслаўных прыходаў Чылі.<ref>{{cite web |url=https://ksors.cl/pravoslavnoe-sluzhenie-v-chili/ |title=Православное служение в Чили: от домовой церкви до межправославного прихода |publisher=Координационный совет соотечественников в Чили |language=ru |access-date=2026-09-20 }}</ref> === Прафесійная міграцыя === Сярод сучасных выхадцаў з Беларусі ў Чылі ёсць спецыялісты, звязаныя з навукай, інфармацыйнымі тэхналогіямі і іншымі высокакваліфікаванымі сферамі. Адным з прыкладаў з'яўляецца беларускі астраном і астрафатограф '''Юрый Бялецкі''', які працуе ў Чылі. Ён працаваў у [[Еўрапейская паўднёвая абсерваторыя|Еўрапейскай паўднёвай абсерваторыі]] на комплексе [[Вельмі вялікі тэлескоп|Very Large Telescope]] у [[Параналская абсерваторыя|Паранале]], а пазней — у абсерваторыі [[Лас-Кампанас]] на поўдзень ад пустыні [[Атакама]]. Еўрапейская паўднёвая абсерваторыя называе яго ўраджэнцам Беларусі, які жыве і працуе ў Чылі.<ref name="BeletskyESO">{{cite web |url=https://messenger.eso.org/public/images/potw1114a/ |title=Bridging the abyss |publisher=European Southern Observatory |date=2011-04-04 |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> [[Файл:Yuri Beletsky.jpg|thumb|Юрый Бялецкі — беларускі астраном і астрафатограф, які працуе ў Чылі]] Яго астрафатаграфіі чылійскага неба выкарыстоўваліся Еўрапейскай паўднёвай абсерваторыяй у навукова-папулярных выданнях і інфармацыйных кампаніях. Бялецкі быў фотаамбасадарам ESO і ўдзельнічаў у здымках абсерваторый Паранал, Ла-Сілья і комплексу ALMA.<ref>{{cite web |url=https://www.eso.org/public/archives/epublications/pdf/epub_0001.pdf |title=Meet our Heroes |publisher=European Southern Observatory |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> == Беларуска-чылійскія сувязі == {{Гл. таксама|Беларуска-чылійскія адносіны}} Дыпламатычныя адносіны паміж Рэспублікай Беларусь і Рэспублікай Чылі былі ўсталяваны пасля распаду СССР. Дыпламатычная прысутнасць абедзвюх дзяржаў мае нерэзідэнтны характар: Чылі прадстаўляе свае інтарэсы ў Беларусі праз пасольства ў Маскве, а Беларусь у Чылі — праз дыпламатычнае прадстаўніцтва ў Аргенціне.<ref name="ChileBelarus">{{cite web |url=https://www.chile.gob.cl/chile/belarus |title=Belarus |publisher=Ministerio de Relaciones Exteriores de Chile |language=es |access-date=2026-09-20 }}</ref> У [[Мінск]]у працуе ганаровае консульства Чылі.<ref>{{cite web |url=https://www.chile.gob.cl/rusia/sobre-la-embajada/consulados-honorarios/consulado-honorario-en-minsk-belarus |title=Consulado Honorario en Minsk, Belarús |publisher=Ministerio de Relaciones Exteriores de Chile |language=es |access-date=2026-09-20 }}</ref> У 2010-я гады адбываліся двухбаковыя палітычныя кансультацыі і развіваліся гандлёва-эканамічныя кантакты. У верасні 2019 года ў Мінску адбылася другая сустрэча палітычных кансультацый паміж міністэрствамі замежных спраў дзвюх дзяржаў.<ref>{{cite web |url=https://www.chile.gob.cl/rusia/noticias/ii-reunion-de-consultas-politicas-entre-chile-y-belarus |title=II Reunión de Consultas Políticas entre Chile y Belarús |publisher=Ministerio de Relaciones Exteriores de Chile |language=es |access-date=2026-09-20 }}</ref> Гэтыя дзяржаўныя сувязі не прывялі да ўзнікнення асобных беларускіх культурных або адукацыйных устаноў у Чылі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Ulianova O., Norambuena C. ''Rusos en Chile''. — Santiago de Chile: Ariadna Ediciones, 2009. — ISBN 978-956-8416-21-8. * ''Yearbook of the United Nations, 1952''. — New York: United Nations, 1953. * ''Report of the United Nations High Commissioner for Refugees''. — United Nations, 1954. == Гл. таксама == * [[Беларуская дыяспара]] * [[Беларусы Аргенціны]] * [[Беларусы Бразіліі]] * [[Беларусы Венесуэлы]] * [[Перамешчаная асоба]] * [[Беларуска-чылійскія адносіны]] * [[Ігнат Іпалітавіч Дамейка]] == Спасылкі == * [https://serviciomigraciones.cl/estudios-migratorios/demografia/ Дэмаграфічныя справаздачы Нацыянальнай службы міграцыі Чылі]. * [https://www.chile.gob.cl/chile/belarus Беларусь] — Міністэрства замежных спраў Чылі. * [https://budzma.org/news/chyliyskiya-historyyki-damyeykawskiya-myescy-w-chyli.html «Чылійскія гісторыйкі: Дамейкаўскія месцы ў Чылі»]. {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Беларусы Чылі| ]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара]] [[Катэгорыя:Народы Чылі]] [[Катэгорыя:Беларуска-чылійскія адносіны]] hdsv64nxqnz10ro9iwmqdknn5e5pfrz 5202940 5202916 2026-09-20T21:46:34Z JerzyKundrat 174 5202940 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ihnat Damiejka. Ігнат Дамейка (1871).jpg|thumb|[[Ігнат Іпалітавіч Дамейка|Ігнат Дамейка]], ураджэнец тэрыторыі сучаснай Беларусі, значная частка навуковай і грамадскай дзейнасці якога была звязана з Чылі]] '''Беларусы Чылі''' — [[беларусы]], якія стала або часова жывуць у [[Чылі]], а таксама грамадзяне Чылі беларускага паходжання. Беларуская прысутнасць у Чылі ніколі не дасягала маштабаў беларускіх дыяспар у [[Беларусы Аргенціны|Аргенціне]], [[Беларусы ЗША|ЗША]], [[Беларусы Канады|Канадзе]] ці [[Беларусы Аўстраліі|Аўстраліі]]. Яна складвалася з асобных хваль міграцыі з тэрыторыі Расійскай імперыі, пасляваенных бежанцаў і [[Перамешчаная асоба|перамешчаных асоб]], а пасля распаду СССР — з прафесійнай, сямейнай і працоўнай міграцыі з Беларусі. Дакладная колькасць этнічных беларусаў у Чылі невядомая. Чылійская міграцыйная статыстыка ўлічвае перадусім грамадзянства і краіну нараджэння, а беларусы ў гістарычных міграцыйных крыніцах часта не вылучаліся з шырэйшых расійскіх, польскіх, савецкіх або ўсходнееўрапейскіх груп. == Гісторыя == === Выхадцы з беларускіх зямель у XIX — пачатку XX стагоддзя === Найбольш значнай асобай у гісторыі чылійска-беларускіх сувязей XIX стагоддзя быў [[Ігнат Іпалітавіч Дамейка|Ігнат Дамейка]], які нарадзіўся ў 1802 годзе ў [[Мядзведка (Карэліцкі раён)|Мядзведцы]] на тэрыторыі сучаснай Беларусі. Пасля ўдзелу ў [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанні 1830—1831 гадоў]] ён эміграваў у Францыю, а ў 1838 годзе пераехаў у Чылі.<ref name="BCNDomeyko">{{cite web |url=https://www.bcn.cl/laborparlamentaria/participacion?idParticipacion=2034557 |title=Homenaje a Ignacio Domeyko |publisher=Biblioteca del Congreso Nacional de Chile |language=es |access-date=2026-09-20 }}</ref> Дамейка працаваў у галіне геалогіі, мінералогіі і горнай справы, выкладаў у [[Універсітэт Чылі|Універсітэце Чылі]] і ў 1867—1883 гадах быў яго рэктарам. У 1848 годзе атрымаў грамадзянства Чылі. Яго дзейнасць стала часткай чылійскай навуковай гісторыі; у Чылі яго імем названы геаграфічныя аб’екты, вуліцы і навучальныя ўстановы.<ref name="BCNDomeyko"/> [[Файл:BustoDomeyko.JPG|thumb|left|Бюст [[Ігнат Іпалітавіч Дамейка|Ігната Дамейкі]] ў галоўным будынку [[Універсітэт Чылі|Універсітэта Чылі]] ў [[Сант'яга]]]] Пры гэтым Дамейка не быў прадстаўніком сфарміраванай беларускай дыяспары ў сучасным значэнні. Ён паходзіў з гістарычнай Літвы і ідэнтыфікаваўся ў польска-літоўскай культурнай традыцыі; яго сувязь з Беларуссю ў сучаснай беларускай гістарыяграфіі грунтуецца перадусім на месцы нараджэння і культурна-гістарычным кантэксце [[Навагрудчына|Навагрудчыны]]. У другой палове XIX — пачатку XX стагоддзя ў Чылі прыбывалі таксама выхадцы з розных губерняў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Чылійскія даследаванні рускай эміграцыі адзначаюць, што ў міжнародных міграцыйных плынях таго часу ўдзельнічалі таксама ўкраінцы і беларусы, але ў статыстыцы яны звычайна ўлічваліся паводле расійскага грамадзянства, а не этнічнага паходжання.<ref name="RusosChile">{{cite book |last1=Ulianova |first1=Olga |last2=Norambuena |first2=Carmen |title=Rusos en Chile |location=Santiago de Chile |publisher=Ariadna Ediciones |year=2009 |isbn=978-956-8416-21-8 |url=https://ariadnaediciones.cl/images/pdf/RusosEnChile.pdf |language=es }}</ref> Масавай беларускай нацыянальнай супольнасці ў Чылі да Другой сусветнай вайны не склалася. === Пасляваенная міграцыя === {{Асноўны артыкул|Перамешчаная асоба}} Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] Чылі стала адной з дзяржаў Лацінскай Амерыкі, што ўдзельнічалі ў перасяленні еўрапейскіх бежанцаў і перамешчаных асоб. У 1947 годзе чылійскі ўрад заключыў з Міжурадавым камітэтам па справах бежанцаў пагадненне аб іх перасяленні.<ref>{{cite web |url=https://www.refworld.org/legal/leghist/unga/1949/91451 |title=Refugees and Stateless Persons: Report of the Secretary-General |publisher=United Nations |year=1949 |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> У 1947—1951 гадах [[Міжнародная арганізацыя па справах бежанцаў]] (IRO) перасяліла ў Чылі '''5108 бежанцаў і перамешчаных асоб'''.<ref name="IRO1952">{{cite web |url=https://www.unhcr.org/sites/default/files/legacy-pdf/4e1ee76e0.pdf |title=Yearbook of the United Nations, 1952 |publisher=United Nations |year=1953 |page=492 |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> У пачатку 1950-х гадоў УВКБ ААН ацэньвала колькасць пераселеных IRO бежанцаў у Чылі прыкладна ў 5000 чалавек і адзначала, што большасць з іх інтэгравалася ў чылійскае грамадства.<ref name="UNHCR1954">{{cite web |url=https://www.refworld.org/reference/annualreport/unhcr/1954/en/42187 |title=Report of the United Nations High Commissioner for Refugees |publisher=United Nations High Commissioner for Refugees |year=1954 |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> Сярод пасляваенных перасяленцаў былі жыхары розных краін Цэнтральнай і Усходняй Еўропы. Наяўныя агульныя справаздачы IRO не дазваляюць дакладна вызначыць, колькі сярод пераселеных у Чылі складалі беларусы: значная частка выхадцаў з беларускіх зямель магла ўлічвацца паводле папярэдняга грамадзянства, краіны сталага жыхарства або шырэйшых этнічных катэгорый. Архівы Арользена захоўваюць пасажырскія спісы і дакументы IRO аб транспартах з Еўропы ў Чылі, у тым ліку матэрыялы пра рэйс судна ''USS General Heintzelman'' з Генуі ў снежні 1948 года, пасажыры якога накіроўваліся ў Чылі, Перу і Венесуэлу.<ref>{{cite web |url=https://collections.arolsen-archives.org/de/archive/3-1-3-2_8309340 |title=Schriftwechsel und Namenlisten, ausgestellt in Genua: USS General Heintzelmann; Emigrationsziele: Chile, Peru, Venezuela |publisher=Arolsen Archives |date=1948-12-12 |language=de |access-date=2026-09-20 }}</ref> Беларускай нацыянальнай арганізацыі, супастаўнай з арганізацыямі пасляваеннай беларускай эміграцыі ў Аргенціне, ЗША, Канадзе ці Аўстраліі, у Чылі ў гэты перыяд не ўзнікла. == Сучасная супольнасць == === Міграцыя пасля распаду СССР === Пасля распаду СССР у Чылі пачалі перасяляцца грамадзяне незалежнай Беларусі. Прычынамі міграцыі былі прафесійная дзейнасць, міжнародны бізнес, навучанне, сямейныя сувязі і шлюбы з грамадзянамі Чылі. У XXI стагоддзі беларуская супольнасць застаецца нешматлікай і тэрытарыяльна рассеянай. Асноўным цэнтрам з’яўляецца [[Сант'яга]], асобныя беларусы жывуць таксама ў рэгіёнах [[Вальпараіса (рэгіён)|Вальпараіса]], [[Антафагаста (рэгіён)|Антафагаста]], [[Атакама (рэгіён)|Атакама]] і іншых частках краіны. Паводле апрацоўкі адкрытых адміністрацыйных даных чылійскай міграцыйнай службы, у 2000—2023 гадах грамадзянам Беларусі было выдадзена '''227 дазволаў на часовую міграцыю'''. З іх 140 прыпадалі на [[Сталічны рэгіён Сант'яга]] (61,7 %), 33 — на рэгіён Вальпараіса, 13 — на Антафагасту і 10 — на Атакаму.<ref name="ChileMigrationStats">{{cite web |url=https://stats.chileru.org/?p=Rep%C3%BAblica+De+Bielorrusia&v=t |title=Visas temporales, República de Bielorrusia, 2000—2023 |website=Estadísticas Migratorias de Chile |note=Паводле адкрытых даных Servicio Nacional de Migraciones de Chile |language=es |access-date=2026-09-20 }}</ref> Найбольшая колькасць такіх дазволаў была звязана з камунамі [[Лас-Кондэс]] — 33, [[Сант'яга]] — 28 і [[Правідэнсія (Чылі)|Правідэнсія]] — 21.<ref name="ChileMigrationStats"/> Гэтыя даныя не паказваюць колькасць беларусаў, якія адначасова жывуць у Чылі: яны адлюстроўваюць выдадзеныя за 24 гады адміністрацыйныя дазволы і могуць уключаць аднаго чалавека больш за адзін раз. Актуальная перапісная статыстыка Чылі не публікуе асобнай дэмаграфічнай характарыстыкі беларусаў сярод асноўных міграцыйных груп. [[Нацыянальны інстытут статыстыкі Чылі]] і Нацыянальная служба міграцыі вылучаюць асобныя нацыянальнасці ў залежнасці ад колькасці іх прадстаўнікоў, а беларусы належаць да малалікіх груп.<ref>{{cite web |url=https://serviciomigraciones.cl/estudios-migratorios/demografia/ |title=Reportes demográficos |publisher=Servicio Nacional de Migraciones |date=2025-07-01 |language=es |access-date=2026-09-20 }}</ref> === Сант’яга і рускамоўнае асяроддзе === У 2015 годзе беларуская культурная ініцыятыва «Будзьма беларусамі!» паведамляла пра невялікую групу беларусаў у Чылі: у інтэрнэт-суполцы налічвалася каля 20 чалавек. Беларусы ў Сант’яга падтрымлівалі кантакты таксама з шырэйшай супольнасцю выхадцаў з постсавецкіх краін — украінцамі, расіянамі і малдаванамі.<ref name="Budzma2015">{{cite web |url=https://budzma.org/news/chyliyskiya-historyyki-damyeykawskiya-myescy-w-chyli.html |title=Чылійскія гісторыйкі: Дамейкаўскія месцы ў Чылі |publisher=Будзьма беларусамі! |date=2015-04-28 |language=be |access-date=2026-09-20 }}</ref> У 2019 годзе Каардынацыйная рада рускамоўных суайчыннікаў у Чылі таксама адзначала прысутнасць беларусаў у шырэйшай рускамоўнай супольнасці разам з выхадцамі з Расіі, Украіны, Малдовы, Арменіі, Грузіі, Азербайджана і іншых дзяржаў былога СССР.<ref>{{cite web |url=https://ksors.cl/vystuplenie-alexey-rd/ |title=Выступление секретаря КСОРС Чили Алексея Руденко-Десняка |publisher=Координационный совет соотечественников в Чили |date=2019-03-09 |language=ru |access-date=2026-09-20 }}</ref> Гэтая форма самаарганізацыі адрозніваецца ад традыцыйных беларускіх дыяспар сярэдзіны XX стагоддзя: асобныя беларускія арганізацыі, школы, друкаваныя органы або беларускія дамы ў Чылі не вядомыя, а сацыяльныя сувязі падтрымліваюцца пераважна праз нефармальныя і інтэрнэт-супольнасці. === Рэлігійнае жыццё === Беларусы ўваходзяць таксама ў шматнацыянальнае праваслаўнае асяроддзе Чылі. У 2017 годзе прыход Святой Тройцы і Казанскай іконы Божай Маці [[Руская праваслаўная царква за мяжой|Рускай праваслаўнай царквы за мяжой]] у Сант’яга называў сярод сваіх вернікаў расіян, беларусаў, украінцаў, чылійцаў і сербаў.<ref name="Orthodox2017">{{cite web |url=https://www.pravoslavie.cl/es/la-asamblea-constituyente-de-la-parroquia-ortodoxa-de-la-santisima-trinidad-y-del-icono-de-la-santisima-virgen-de-kazan-de-la-iglesia-ortodoxa-rusa-en-el-extranjero/ |title=La Asamblea Constituyente de la parroquia ortodoxa de la Santísima Trinidad y del Icono de la Santísima Virgen de Kazán |website=Православная Церковь в Чили |date=2017-09-09 |language=es |access-date=2026-09-20 }}</ref> Раней прадстаўнік праваслаўнай супольнасці таксама адзначаў, што беларусы былі сярод новых перасяленцаў, якія далучаліся да праваслаўных прыходаў Чылі.<ref>{{cite web |url=https://ksors.cl/pravoslavnoe-sluzhenie-v-chili/ |title=Православное служение в Чили: от домовой церкви до межправославного прихода |publisher=Координационный совет соотечественников в Чили |language=ru |access-date=2026-09-20 }}</ref> === Прафесійная міграцыя === Сярод сучасных выхадцаў з Беларусі ў Чылі ёсць спецыялісты, звязаныя з навукай, інфармацыйнымі тэхналогіямі і іншымі высокакваліфікаванымі сферамі. Адным з прыкладаў з’яўляецца беларускі астраном і астрафатограф '''Юрый Бялецкі''', які працуе ў Чылі. Ён працаваў у [[Еўрапейская паўднёвая абсерваторыя|Еўрапейскай паўднёвай абсерваторыі]] на комплексе [[Вельмі вялікі тэлескоп|Very Large Telescope]] у [[Параналская абсерваторыя|Паранале]], а пазней — у абсерваторыі [[Лас-Кампанас]] на поўдзень ад пустыні [[Атакама]]. Еўрапейская паўднёвая абсерваторыя называе яго ўраджэнцам Беларусі, які жыве і працуе ў Чылі.<ref name="BeletskyESO">{{cite web |url=https://messenger.eso.org/public/images/potw1114a/ |title=Bridging the abyss |publisher=European Southern Observatory |date=2011-04-04 |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> [[Файл:Yuri Beletsky.jpg|thumb|Юрый Бялецкі — беларускі астраном і астрафатограф, які працуе ў Чылі]] Яго астрафатаграфіі чылійскага неба выкарыстоўваліся Еўрапейскай паўднёвай абсерваторыяй у навукова-папулярных выданнях і інфармацыйных кампаніях. Бялецкі быў фотаамбасадарам ESO і ўдзельнічаў у здымках абсерваторый Паранал, Ла-Сілья і комплексу ALMA.<ref>{{cite web |url=https://www.eso.org/public/archives/epublications/pdf/epub_0001.pdf |title=Meet our Heroes |publisher=European Southern Observatory |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> == Беларуска-чылійскія сувязі == {{Гл. таксама|Беларуска-чылійскія адносіны}} Дыпламатычныя адносіны паміж Рэспублікай Беларусь і Рэспублікай Чылі былі ўсталяваны пасля распаду СССР. Дыпламатычная прысутнасць абедзвюх дзяржаў мае нерэзідэнтны характар: Чылі прадстаўляе свае інтарэсы ў Беларусі праз пасольства ў Маскве, а Беларусь у Чылі — праз дыпламатычнае прадстаўніцтва ў Аргенціне.<ref name="ChileBelarus">{{cite web |url=https://www.chile.gob.cl/chile/belarus |title=Belarus |publisher=Ministerio de Relaciones Exteriores de Chile |language=es |access-date=2026-09-20 }}</ref> У [[Мінск]]у працуе ганаровае консульства Чылі.<ref>{{cite web |url=https://www.chile.gob.cl/rusia/sobre-la-embajada/consulados-honorarios/consulado-honorario-en-minsk-belarus |title=Consulado Honorario en Minsk, Belarús |publisher=Ministerio de Relaciones Exteriores de Chile |language=es |access-date=2026-09-20 }}</ref> У 2010-я гады адбываліся двухбаковыя палітычныя кансультацыі і развіваліся гандлёва-эканамічныя кантакты. У верасні 2019 года ў Мінску адбылася другая сустрэча палітычных кансультацый паміж міністэрствамі замежных спраў дзвюх дзяржаў.<ref>{{cite web |url=https://www.chile.gob.cl/rusia/noticias/ii-reunion-de-consultas-politicas-entre-chile-y-belarus |title=II Reunión de Consultas Políticas entre Chile y Belarús |publisher=Ministerio de Relaciones Exteriores de Chile |language=es |access-date=2026-09-20 }}</ref> Гэтыя дзяржаўныя сувязі не прывялі да ўзнікнення асобных беларускіх культурных або адукацыйных устаноў у Чылі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Ulianova O., Norambuena C. ''Rusos en Chile''. — Santiago de Chile: Ariadna Ediciones, 2009. — ISBN 978-956-8416-21-8. * ''Yearbook of the United Nations, 1952''. — New York: United Nations, 1953. * ''Report of the United Nations High Commissioner for Refugees''. — United Nations, 1954. == Спасылкі == * [https://serviciomigraciones.cl/estudios-migratorios/demografia/ Дэмаграфічныя справаздачы Нацыянальнай службы міграцыі Чылі]. * [https://www.chile.gob.cl/chile/belarus Беларусь] — Міністэрства замежных спраў Чылі. * [https://budzma.org/news/chyliyskiya-historyyki-damyeykawskiya-myescy-w-chyli.html «Чылійскія гісторыйкі: Дамейкаўскія месцы ў Чылі»]. {{Беларуская дыяспара}} [[Катэгорыя:Беларусы Чылі| ]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара|Чылі]] [[Катэгорыя:Народы Чылі]] [[Катэгорыя:Беларуска-чылійскія адносіны]] 6okid2875n8r9hyw8ni6zywne79mcfv 5202942 5202940 2026-09-20T22:01:18Z JerzyKundrat 174 /* Гісторыя */ ў-у-У 5202942 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ihnat Damiejka. Ігнат Дамейка (1871).jpg|thumb|[[Ігнат Іпалітавіч Дамейка|Ігнат Дамейка]], ураджэнец тэрыторыі сучаснай Беларусі, значная частка навуковай і грамадскай дзейнасці якога была звязана з Чылі]] '''Беларусы Чылі''' — [[беларусы]], якія стала або часова жывуць у [[Чылі]], а таксама грамадзяне Чылі беларускага паходжання. Беларуская прысутнасць у Чылі ніколі не дасягала маштабаў беларускіх дыяспар у [[Беларусы Аргенціны|Аргенціне]], [[Беларусы ЗША|ЗША]], [[Беларусы Канады|Канадзе]] ці [[Беларусы Аўстраліі|Аўстраліі]]. Яна складвалася з асобных хваль міграцыі з тэрыторыі Расійскай імперыі, пасляваенных бежанцаў і [[Перамешчаная асоба|перамешчаных асоб]], а пасля распаду СССР — з прафесійнай, сямейнай і працоўнай міграцыі з Беларусі. Дакладная колькасць этнічных беларусаў у Чылі невядомая. Чылійская міграцыйная статыстыка ўлічвае перадусім грамадзянства і краіну нараджэння, а беларусы ў гістарычных міграцыйных крыніцах часта не вылучаліся з шырэйшых расійскіх, польскіх, савецкіх або ўсходнееўрапейскіх груп. == Гісторыя == === Выхадцы з беларускіх зямель у XIX — пачатку XX стагоддзя === Найбольш значнай асобай у гісторыі чылійска-беларускіх сувязей XIX стагоддзя быў [[Ігнат Іпалітавіч Дамейка|Ігнат Дамейка]], які нарадзіўся ў 1802 годзе ў [[Мядзведка (Карэліцкі раён)|Мядзведцы]] на тэрыторыі сучаснай Беларусі. Пасля ўдзелу ў [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанні 1830—1831 гадоў]] ён эміграваў у Францыю, а ў 1838 годзе пераехаў у Чылі.<ref name="BCNDomeyko">{{cite web |url=https://www.bcn.cl/laborparlamentaria/participacion?idParticipacion=2034557 |title=Homenaje a Ignacio Domeyko |publisher=Biblioteca del Congreso Nacional de Chile |language=es |access-date=2026-09-20 }}</ref> Дамейка працаваў у галіне геалогіі, мінералогіі і горнай справы, выкладаў ва [[Універсітэт Чылі|Універсітэце Чылі]] і ў 1867—1883 гадах быў яго рэктарам. У 1848 годзе атрымаў грамадзянства Чылі. Яго дзейнасць стала часткай чылійскай навуковай гісторыі; у Чылі яго імем названы геаграфічныя аб’екты, вуліцы і навучальныя ўстановы.<ref name="BCNDomeyko"/> [[Файл:BustoDomeyko.JPG|thumb|left|Бюст [[Ігнат Іпалітавіч Дамейка|Ігната Дамейкі]] ў галоўным будынку [[Універсітэт Чылі|Універсітэта Чылі]] ў [[Сант'яга]]]] Пры гэтым Дамейка не быў прадстаўніком сфарміраванай беларускай дыяспары ў сучасным значэнні. Ён паходзіў з гістарычнай Літвы і ідэнтыфікаваўся ў польска-літоўскай культурнай традыцыі; яго сувязь з Беларуссю ў сучаснай беларускай гістарыяграфіі грунтуецца перадусім на месцы нараджэння і культурна-гістарычным кантэксце. У другой палове XIX — пачатку XX стагоддзя ў Чылі прыбывалі таксама выхадцы з розных губерняў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Чылійскія даследаванні рускай эміграцыі адзначаюць, што ў міжнародных міграцыйных плынях таго часу ўдзельнічалі таксама ўкраінцы і беларусы, але ў статыстыцы яны звычайна ўлічваліся паводле расійскага грамадзянства, а не этнічнага паходжання.<ref name="RusosChile">{{cite book |last1=Ulianova |first1=Olga |last2=Norambuena |first2=Carmen |title=Rusos en Chile |location=Santiago de Chile |publisher=Ariadna Ediciones |year=2009 |isbn=978-956-8416-21-8 |url=https://ariadnaediciones.cl/images/pdf/RusosEnChile.pdf |language=es }}</ref> Масавай беларускай нацыянальнай супольнасці ў Чылі да Другой сусветнай вайны не склалася. === Пасляваенная міграцыя === {{Асноўны артыкул|Перамешчаная асоба}} Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] Чылі стала адной з дзяржаў Лацінскай Амерыкі, што ўдзельнічалі ў перасяленні еўрапейскіх бежанцаў і перамешчаных асоб. У 1947 годзе чылійскі ўрад заключыў з Міжурадавым камітэтам па справах бежанцаў пагадненне аб іх перасяленні.<ref>{{cite web |url=https://www.refworld.org/legal/leghist/unga/1949/91451 |title=Refugees and Stateless Persons: Report of the Secretary-General |publisher=United Nations |year=1949 |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> У 1947—1951 гадах [[Міжнародная арганізацыя па справах бежанцаў]] (IRO) перасяліла ў Чылі '''5108 бежанцаў і перамешчаных асоб'''.<ref name="IRO1952">{{cite web |url=https://www.unhcr.org/sites/default/files/legacy-pdf/4e1ee76e0.pdf |title=Yearbook of the United Nations, 1952 |publisher=United Nations |year=1953 |page=492 |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> У пачатку 1950-х гадоў УВКБ ААН ацэньвала колькасць пераселеных IRO бежанцаў у Чылі прыкладна ў 5000 чалавек і адзначала, што большасць з іх інтэгравалася ў чылійскае грамадства.<ref name="UNHCR1954">{{cite web |url=https://www.refworld.org/reference/annualreport/unhcr/1954/en/42187 |title=Report of the United Nations High Commissioner for Refugees |publisher=United Nations High Commissioner for Refugees |year=1954 |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> Сярод пасляваенных перасяленцаў былі жыхары розных краін Цэнтральнай і Усходняй Еўропы. Наяўныя агульныя справаздачы IRO не дазваляюць дакладна вызначыць, колькі сярод пераселеных у Чылі складалі беларусы: значная частка выхадцаў з беларускіх зямель магла ўлічвацца паводле папярэдняга грамадзянства, краіны сталага жыхарства або шырэйшых этнічных катэгорый. Архівы Арользена захоўваюць пасажырскія спісы і дакументы IRO аб транспартах з Еўропы ў Чылі, у тым ліку матэрыялы пра рэйс судна ''USS General Heintzelman'' з Генуі ў снежні 1948 года, пасажыры якога накіроўваліся ў Чылі, Перу і Венесуэлу.<ref>{{cite web |url=https://collections.arolsen-archives.org/de/archive/3-1-3-2_8309340 |title=Schriftwechsel und Namenlisten, ausgestellt in Genua: USS General Heintzelmann; Emigrationsziele: Chile, Peru, Venezuela |publisher=Arolsen Archives |date=1948-12-12 |language=de |access-date=2026-09-20 }}</ref> Беларускай нацыянальнай арганізацыі, супастаўнай з арганізацыямі пасляваеннай беларускай эміграцыі ў Аргенціне, ЗША, Канадзе ці Аўстраліі, у Чылі ў гэты перыяд не ўзнікла. == Сучасная супольнасць == === Міграцыя пасля распаду СССР === Пасля распаду СССР у Чылі пачалі перасяляцца грамадзяне незалежнай Беларусі. Прычынамі міграцыі былі прафесійная дзейнасць, міжнародны бізнес, навучанне, сямейныя сувязі і шлюбы з грамадзянамі Чылі. У XXI стагоддзі беларуская супольнасць застаецца нешматлікай і тэрытарыяльна рассеянай. Асноўным цэнтрам з’яўляецца [[Сант'яга]], асобныя беларусы жывуць таксама ў рэгіёнах [[Вальпараіса (рэгіён)|Вальпараіса]], [[Антафагаста (рэгіён)|Антафагаста]], [[Атакама (рэгіён)|Атакама]] і іншых частках краіны. Паводле апрацоўкі адкрытых адміністрацыйных даных чылійскай міграцыйнай службы, у 2000—2023 гадах грамадзянам Беларусі было выдадзена '''227 дазволаў на часовую міграцыю'''. З іх 140 прыпадалі на [[Сталічны рэгіён Сант'яга]] (61,7 %), 33 — на рэгіён Вальпараіса, 13 — на Антафагасту і 10 — на Атакаму.<ref name="ChileMigrationStats">{{cite web |url=https://stats.chileru.org/?p=Rep%C3%BAblica+De+Bielorrusia&v=t |title=Visas temporales, República de Bielorrusia, 2000—2023 |website=Estadísticas Migratorias de Chile |note=Паводле адкрытых даных Servicio Nacional de Migraciones de Chile |language=es |access-date=2026-09-20 }}</ref> Найбольшая колькасць такіх дазволаў была звязана з камунамі [[Лас-Кондэс]] — 33, [[Сант'яга]] — 28 і [[Правідэнсія (Чылі)|Правідэнсія]] — 21.<ref name="ChileMigrationStats"/> Гэтыя даныя не паказваюць колькасць беларусаў, якія адначасова жывуць у Чылі: яны адлюстроўваюць выдадзеныя за 24 гады адміністрацыйныя дазволы і могуць уключаць аднаго чалавека больш за адзін раз. Актуальная перапісная статыстыка Чылі не публікуе асобнай дэмаграфічнай характарыстыкі беларусаў сярод асноўных міграцыйных груп. [[Нацыянальны інстытут статыстыкі Чылі]] і Нацыянальная служба міграцыі вылучаюць асобныя нацыянальнасці ў залежнасці ад колькасці іх прадстаўнікоў, а беларусы належаць да малалікіх груп.<ref>{{cite web |url=https://serviciomigraciones.cl/estudios-migratorios/demografia/ |title=Reportes demográficos |publisher=Servicio Nacional de Migraciones |date=2025-07-01 |language=es |access-date=2026-09-20 }}</ref> === Сант’яга і рускамоўнае асяроддзе === У 2015 годзе беларуская культурная ініцыятыва «Будзьма беларусамі!» паведамляла пра невялікую групу беларусаў у Чылі: у інтэрнэт-суполцы налічвалася каля 20 чалавек. Беларусы ў Сант’яга падтрымлівалі кантакты таксама з шырэйшай супольнасцю выхадцаў з постсавецкіх краін — украінцамі, расіянамі і малдаванамі.<ref name="Budzma2015">{{cite web |url=https://budzma.org/news/chyliyskiya-historyyki-damyeykawskiya-myescy-w-chyli.html |title=Чылійскія гісторыйкі: Дамейкаўскія месцы ў Чылі |publisher=Будзьма беларусамі! |date=2015-04-28 |language=be |access-date=2026-09-20 }}</ref> У 2019 годзе Каардынацыйная рада рускамоўных суайчыннікаў у Чылі таксама адзначала прысутнасць беларусаў у шырэйшай рускамоўнай супольнасці разам з выхадцамі з Расіі, Украіны, Малдовы, Арменіі, Грузіі, Азербайджана і іншых дзяржаў былога СССР.<ref>{{cite web |url=https://ksors.cl/vystuplenie-alexey-rd/ |title=Выступление секретаря КСОРС Чили Алексея Руденко-Десняка |publisher=Координационный совет соотечественников в Чили |date=2019-03-09 |language=ru |access-date=2026-09-20 }}</ref> Гэтая форма самаарганізацыі адрозніваецца ад традыцыйных беларускіх дыяспар сярэдзіны XX стагоддзя: асобныя беларускія арганізацыі, школы, друкаваныя органы або беларускія дамы ў Чылі не вядомыя, а сацыяльныя сувязі падтрымліваюцца пераважна праз нефармальныя і інтэрнэт-супольнасці. === Рэлігійнае жыццё === Беларусы ўваходзяць таксама ў шматнацыянальнае праваслаўнае асяроддзе Чылі. У 2017 годзе прыход Святой Тройцы і Казанскай іконы Божай Маці [[Руская праваслаўная царква за мяжой|Рускай праваслаўнай царквы за мяжой]] у Сант’яга называў сярод сваіх вернікаў расіян, беларусаў, украінцаў, чылійцаў і сербаў.<ref name="Orthodox2017">{{cite web |url=https://www.pravoslavie.cl/es/la-asamblea-constituyente-de-la-parroquia-ortodoxa-de-la-santisima-trinidad-y-del-icono-de-la-santisima-virgen-de-kazan-de-la-iglesia-ortodoxa-rusa-en-el-extranjero/ |title=La Asamblea Constituyente de la parroquia ortodoxa de la Santísima Trinidad y del Icono de la Santísima Virgen de Kazán |website=Православная Церковь в Чили |date=2017-09-09 |language=es |access-date=2026-09-20 }}</ref> Раней прадстаўнік праваслаўнай супольнасці таксама адзначаў, што беларусы былі сярод новых перасяленцаў, якія далучаліся да праваслаўных прыходаў Чылі.<ref>{{cite web |url=https://ksors.cl/pravoslavnoe-sluzhenie-v-chili/ |title=Православное служение в Чили: от домовой церкви до межправославного прихода |publisher=Координационный совет соотечественников в Чили |language=ru |access-date=2026-09-20 }}</ref> === Прафесійная міграцыя === Сярод сучасных выхадцаў з Беларусі ў Чылі ёсць спецыялісты, звязаныя з навукай, інфармацыйнымі тэхналогіямі і іншымі высокакваліфікаванымі сферамі. Адным з прыкладаў з’яўляецца беларускі астраном і астрафатограф '''Юрый Бялецкі''', які працуе ў Чылі. Ён працаваў у [[Еўрапейская паўднёвая абсерваторыя|Еўрапейскай паўднёвай абсерваторыі]] на комплексе [[Вельмі вялікі тэлескоп|Very Large Telescope]] у [[Параналская абсерваторыя|Паранале]], а пазней — у абсерваторыі [[Лас-Кампанас]] на поўдзень ад пустыні [[Атакама]]. Еўрапейская паўднёвая абсерваторыя называе яго ўраджэнцам Беларусі, які жыве і працуе ў Чылі.<ref name="BeletskyESO">{{cite web |url=https://messenger.eso.org/public/images/potw1114a/ |title=Bridging the abyss |publisher=European Southern Observatory |date=2011-04-04 |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> [[Файл:Yuri Beletsky.jpg|thumb|Юрый Бялецкі — беларускі астраном і астрафатограф, які працуе ў Чылі]] Яго астрафатаграфіі чылійскага неба выкарыстоўваліся Еўрапейскай паўднёвай абсерваторыяй у навукова-папулярных выданнях і інфармацыйных кампаніях. Бялецкі быў фотаамбасадарам ESO і ўдзельнічаў у здымках абсерваторый Паранал, Ла-Сілья і комплексу ALMA.<ref>{{cite web |url=https://www.eso.org/public/archives/epublications/pdf/epub_0001.pdf |title=Meet our Heroes |publisher=European Southern Observatory |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> == Беларуска-чылійскія сувязі == {{Гл. таксама|Беларуска-чылійскія адносіны}} Дыпламатычныя адносіны паміж Рэспублікай Беларусь і Рэспублікай Чылі былі ўсталяваны пасля распаду СССР. Дыпламатычная прысутнасць абедзвюх дзяржаў мае нерэзідэнтны характар: Чылі прадстаўляе свае інтарэсы ў Беларусі праз пасольства ў Маскве, а Беларусь у Чылі — праз дыпламатычнае прадстаўніцтва ў Аргенціне.<ref name="ChileBelarus">{{cite web |url=https://www.chile.gob.cl/chile/belarus |title=Belarus |publisher=Ministerio de Relaciones Exteriores de Chile |language=es |access-date=2026-09-20 }}</ref> У [[Мінск]]у працуе ганаровае консульства Чылі.<ref>{{cite web |url=https://www.chile.gob.cl/rusia/sobre-la-embajada/consulados-honorarios/consulado-honorario-en-minsk-belarus |title=Consulado Honorario en Minsk, Belarús |publisher=Ministerio de Relaciones Exteriores de Chile |language=es |access-date=2026-09-20 }}</ref> У 2010-я гады адбываліся двухбаковыя палітычныя кансультацыі і развіваліся гандлёва-эканамічныя кантакты. У верасні 2019 года ў Мінску адбылася другая сустрэча палітычных кансультацый паміж міністэрствамі замежных спраў дзвюх дзяржаў.<ref>{{cite web |url=https://www.chile.gob.cl/rusia/noticias/ii-reunion-de-consultas-politicas-entre-chile-y-belarus |title=II Reunión de Consultas Políticas entre Chile y Belarús |publisher=Ministerio de Relaciones Exteriores de Chile |language=es |access-date=2026-09-20 }}</ref> Гэтыя дзяржаўныя сувязі не прывялі да ўзнікнення асобных беларускіх культурных або адукацыйных устаноў у Чылі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Ulianova O., Norambuena C. ''Rusos en Chile''. — Santiago de Chile: Ariadna Ediciones, 2009. — ISBN 978-956-8416-21-8. * ''Yearbook of the United Nations, 1952''. — New York: United Nations, 1953. * ''Report of the United Nations High Commissioner for Refugees''. — United Nations, 1954. == Спасылкі == * [https://serviciomigraciones.cl/estudios-migratorios/demografia/ Дэмаграфічныя справаздачы Нацыянальнай службы міграцыі Чылі]. * [https://www.chile.gob.cl/chile/belarus Беларусь] — Міністэрства замежных спраў Чылі. * [https://budzma.org/news/chyliyskiya-historyyki-damyeykawskiya-myescy-w-chyli.html «Чылійскія гісторыйкі: Дамейкаўскія месцы ў Чылі»]. {{Беларуская дыяспара}} [[Катэгорыя:Беларусы Чылі| ]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара|Чылі]] [[Катэгорыя:Народы Чылі]] [[Катэгорыя:Беларуска-чылійскія адносіны]] 62kxp4bwqo9hhbw56ygrtf4y52h9fp5 5202943 5202942 2026-09-20T22:02:27Z JerzyKundrat 174 /* Пасляваенная міграцыя */ 5202943 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ihnat Damiejka. Ігнат Дамейка (1871).jpg|thumb|[[Ігнат Іпалітавіч Дамейка|Ігнат Дамейка]], ураджэнец тэрыторыі сучаснай Беларусі, значная частка навуковай і грамадскай дзейнасці якога была звязана з Чылі]] '''Беларусы Чылі''' — [[беларусы]], якія стала або часова жывуць у [[Чылі]], а таксама грамадзяне Чылі беларускага паходжання. Беларуская прысутнасць у Чылі ніколі не дасягала маштабаў беларускіх дыяспар у [[Беларусы Аргенціны|Аргенціне]], [[Беларусы ЗША|ЗША]], [[Беларусы Канады|Канадзе]] ці [[Беларусы Аўстраліі|Аўстраліі]]. Яна складвалася з асобных хваль міграцыі з тэрыторыі Расійскай імперыі, пасляваенных бежанцаў і [[Перамешчаная асоба|перамешчаных асоб]], а пасля распаду СССР — з прафесійнай, сямейнай і працоўнай міграцыі з Беларусі. Дакладная колькасць этнічных беларусаў у Чылі невядомая. Чылійская міграцыйная статыстыка ўлічвае перадусім грамадзянства і краіну нараджэння, а беларусы ў гістарычных міграцыйных крыніцах часта не вылучаліся з шырэйшых расійскіх, польскіх, савецкіх або ўсходнееўрапейскіх груп. == Гісторыя == === Выхадцы з беларускіх зямель у XIX — пачатку XX стагоддзя === Найбольш значнай асобай у гісторыі чылійска-беларускіх сувязей XIX стагоддзя быў [[Ігнат Іпалітавіч Дамейка|Ігнат Дамейка]], які нарадзіўся ў 1802 годзе ў [[Мядзведка (Карэліцкі раён)|Мядзведцы]] на тэрыторыі сучаснай Беларусі. Пасля ўдзелу ў [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанні 1830—1831 гадоў]] ён эміграваў у Францыю, а ў 1838 годзе пераехаў у Чылі.<ref name="BCNDomeyko">{{cite web |url=https://www.bcn.cl/laborparlamentaria/participacion?idParticipacion=2034557 |title=Homenaje a Ignacio Domeyko |publisher=Biblioteca del Congreso Nacional de Chile |language=es |access-date=2026-09-20 }}</ref> Дамейка працаваў у галіне геалогіі, мінералогіі і горнай справы, выкладаў ва [[Універсітэт Чылі|Універсітэце Чылі]] і ў 1867—1883 гадах быў яго рэктарам. У 1848 годзе атрымаў грамадзянства Чылі. Яго дзейнасць стала часткай чылійскай навуковай гісторыі; у Чылі яго імем названы геаграфічныя аб’екты, вуліцы і навучальныя ўстановы.<ref name="BCNDomeyko"/> [[Файл:BustoDomeyko.JPG|thumb|left|Бюст [[Ігнат Іпалітавіч Дамейка|Ігната Дамейкі]] ў галоўным будынку [[Універсітэт Чылі|Універсітэта Чылі]] ў [[Сант'яга]]]] Пры гэтым Дамейка не быў прадстаўніком сфарміраванай беларускай дыяспары ў сучасным значэнні. Ён паходзіў з гістарычнай Літвы і ідэнтыфікаваўся ў польска-літоўскай культурнай традыцыі; яго сувязь з Беларуссю ў сучаснай беларускай гістарыяграфіі грунтуецца перадусім на месцы нараджэння і культурна-гістарычным кантэксце. У другой палове XIX — пачатку XX стагоддзя ў Чылі прыбывалі таксама выхадцы з розных губерняў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Чылійскія даследаванні рускай эміграцыі адзначаюць, што ў міжнародных міграцыйных плынях таго часу ўдзельнічалі таксама ўкраінцы і беларусы, але ў статыстыцы яны звычайна ўлічваліся паводле расійскага грамадзянства, а не этнічнага паходжання.<ref name="RusosChile">{{cite book |last1=Ulianova |first1=Olga |last2=Norambuena |first2=Carmen |title=Rusos en Chile |location=Santiago de Chile |publisher=Ariadna Ediciones |year=2009 |isbn=978-956-8416-21-8 |url=https://ariadnaediciones.cl/images/pdf/RusosEnChile.pdf |language=es }}</ref> Масавай беларускай нацыянальнай супольнасці ў Чылі да Другой сусветнай вайны не склалася. === Пасляваенная міграцыя === Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] Чылі стала адной з дзяржаў Лацінскай Амерыкі, што ўдзельнічалі ў перасяленні еўрапейскіх [[бежанцы|бежанцаў]] і [[перамешчаная асоба|перамешчаных асоб]]. У 1947 годзе чылійскі ўрад заключыў з Міжурадавым камітэтам па справах бежанцаў пагадненне аб іх перасяленні.<ref>{{cite web |url=https://www.refworld.org/legal/leghist/unga/1949/91451 |title=Refugees and Stateless Persons: Report of the Secretary-General |publisher=United Nations |year=1949 |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> У 1947—1951 гадах [[Міжнародная арганізацыя па справах бежанцаў]] (IRO) перасяліла ў Чылі 5108 бежанцаў і перамешчаных асоб.<ref name="IRO1952">{{cite web |url=https://www.unhcr.org/sites/default/files/legacy-pdf/4e1ee76e0.pdf |title=Yearbook of the United Nations, 1952 |publisher=United Nations |year=1953 |page=492 |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> У пачатку 1950-х гадоў УВКБ ААН ацэньвала колькасць пераселеных IRO бежанцаў у Чылі прыкладна ў 5000 чалавек і адзначала, што большасць з іх інтэгравалася ў чылійскае грамадства.<ref name="UNHCR1954">{{cite web |url=https://www.refworld.org/reference/annualreport/unhcr/1954/en/42187 |title=Report of the United Nations High Commissioner for Refugees |publisher=United Nations High Commissioner for Refugees |year=1954 |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> Сярод пасляваенных перасяленцаў былі жыхары розных краін Цэнтральнай і Усходняй Еўропы. Наяўныя агульныя справаздачы IRO не дазваляюць дакладна вызначыць, колькі сярод пераселеных у Чылі складалі беларусы: значная частка выхадцаў з беларускіх зямель магла ўлічвацца паводле папярэдняга грамадзянства, краіны сталага жыхарства або шырэйшых этнічных катэгорый. Архівы Арользена захоўваюць пасажырскія спісы і дакументы IRO аб транспартах з Еўропы ў Чылі, у тым ліку матэрыялы пра рэйс судна ''USS General Heintzelman'' з Генуі ў снежні 1948 года, пасажыры якога накіроўваліся ў Чылі, Перу і Венесуэлу.<ref>{{cite web |url=https://collections.arolsen-archives.org/de/archive/3-1-3-2_8309340 |title=Schriftwechsel und Namenlisten, ausgestellt in Genua: USS General Heintzelmann; Emigrationsziele: Chile, Peru, Venezuela |publisher=Arolsen Archives |date=1948-12-12 |language=de |access-date=2026-09-20 }}</ref> Беларускай нацыянальнай арганізацыі, супастаўнай з арганізацыямі пасляваеннай беларускай эміграцыі ў Аргенціне, ЗША, Канадзе ці Аўстраліі, у Чылі ў гэты перыяд не ўзнікла. == Сучасная супольнасць == === Міграцыя пасля распаду СССР === Пасля распаду СССР у Чылі пачалі перасяляцца грамадзяне незалежнай Беларусі. Прычынамі міграцыі былі прафесійная дзейнасць, міжнародны бізнес, навучанне, сямейныя сувязі і шлюбы з грамадзянамі Чылі. У XXI стагоддзі беларуская супольнасць застаецца нешматлікай і тэрытарыяльна рассеянай. Асноўным цэнтрам з’яўляецца [[Сант'яга]], асобныя беларусы жывуць таксама ў рэгіёнах [[Вальпараіса (рэгіён)|Вальпараіса]], [[Антафагаста (рэгіён)|Антафагаста]], [[Атакама (рэгіён)|Атакама]] і іншых частках краіны. Паводле апрацоўкі адкрытых адміністрацыйных даных чылійскай міграцыйнай службы, у 2000—2023 гадах грамадзянам Беларусі было выдадзена '''227 дазволаў на часовую міграцыю'''. З іх 140 прыпадалі на [[Сталічны рэгіён Сант'яга]] (61,7 %), 33 — на рэгіён Вальпараіса, 13 — на Антафагасту і 10 — на Атакаму.<ref name="ChileMigrationStats">{{cite web |url=https://stats.chileru.org/?p=Rep%C3%BAblica+De+Bielorrusia&v=t |title=Visas temporales, República de Bielorrusia, 2000—2023 |website=Estadísticas Migratorias de Chile |note=Паводле адкрытых даных Servicio Nacional de Migraciones de Chile |language=es |access-date=2026-09-20 }}</ref> Найбольшая колькасць такіх дазволаў была звязана з камунамі [[Лас-Кондэс]] — 33, [[Сант'яга]] — 28 і [[Правідэнсія (Чылі)|Правідэнсія]] — 21.<ref name="ChileMigrationStats"/> Гэтыя даныя не паказваюць колькасць беларусаў, якія адначасова жывуць у Чылі: яны адлюстроўваюць выдадзеныя за 24 гады адміністрацыйныя дазволы і могуць уключаць аднаго чалавека больш за адзін раз. Актуальная перапісная статыстыка Чылі не публікуе асобнай дэмаграфічнай характарыстыкі беларусаў сярод асноўных міграцыйных груп. [[Нацыянальны інстытут статыстыкі Чылі]] і Нацыянальная служба міграцыі вылучаюць асобныя нацыянальнасці ў залежнасці ад колькасці іх прадстаўнікоў, а беларусы належаць да малалікіх груп.<ref>{{cite web |url=https://serviciomigraciones.cl/estudios-migratorios/demografia/ |title=Reportes demográficos |publisher=Servicio Nacional de Migraciones |date=2025-07-01 |language=es |access-date=2026-09-20 }}</ref> === Сант’яга і рускамоўнае асяроддзе === У 2015 годзе беларуская культурная ініцыятыва «Будзьма беларусамі!» паведамляла пра невялікую групу беларусаў у Чылі: у інтэрнэт-суполцы налічвалася каля 20 чалавек. Беларусы ў Сант’яга падтрымлівалі кантакты таксама з шырэйшай супольнасцю выхадцаў з постсавецкіх краін — украінцамі, расіянамі і малдаванамі.<ref name="Budzma2015">{{cite web |url=https://budzma.org/news/chyliyskiya-historyyki-damyeykawskiya-myescy-w-chyli.html |title=Чылійскія гісторыйкі: Дамейкаўскія месцы ў Чылі |publisher=Будзьма беларусамі! |date=2015-04-28 |language=be |access-date=2026-09-20 }}</ref> У 2019 годзе Каардынацыйная рада рускамоўных суайчыннікаў у Чылі таксама адзначала прысутнасць беларусаў у шырэйшай рускамоўнай супольнасці разам з выхадцамі з Расіі, Украіны, Малдовы, Арменіі, Грузіі, Азербайджана і іншых дзяржаў былога СССР.<ref>{{cite web |url=https://ksors.cl/vystuplenie-alexey-rd/ |title=Выступление секретаря КСОРС Чили Алексея Руденко-Десняка |publisher=Координационный совет соотечественников в Чили |date=2019-03-09 |language=ru |access-date=2026-09-20 }}</ref> Гэтая форма самаарганізацыі адрозніваецца ад традыцыйных беларускіх дыяспар сярэдзіны XX стагоддзя: асобныя беларускія арганізацыі, школы, друкаваныя органы або беларускія дамы ў Чылі не вядомыя, а сацыяльныя сувязі падтрымліваюцца пераважна праз нефармальныя і інтэрнэт-супольнасці. === Рэлігійнае жыццё === Беларусы ўваходзяць таксама ў шматнацыянальнае праваслаўнае асяроддзе Чылі. У 2017 годзе прыход Святой Тройцы і Казанскай іконы Божай Маці [[Руская праваслаўная царква за мяжой|Рускай праваслаўнай царквы за мяжой]] у Сант’яга называў сярод сваіх вернікаў расіян, беларусаў, украінцаў, чылійцаў і сербаў.<ref name="Orthodox2017">{{cite web |url=https://www.pravoslavie.cl/es/la-asamblea-constituyente-de-la-parroquia-ortodoxa-de-la-santisima-trinidad-y-del-icono-de-la-santisima-virgen-de-kazan-de-la-iglesia-ortodoxa-rusa-en-el-extranjero/ |title=La Asamblea Constituyente de la parroquia ortodoxa de la Santísima Trinidad y del Icono de la Santísima Virgen de Kazán |website=Православная Церковь в Чили |date=2017-09-09 |language=es |access-date=2026-09-20 }}</ref> Раней прадстаўнік праваслаўнай супольнасці таксама адзначаў, што беларусы былі сярод новых перасяленцаў, якія далучаліся да праваслаўных прыходаў Чылі.<ref>{{cite web |url=https://ksors.cl/pravoslavnoe-sluzhenie-v-chili/ |title=Православное служение в Чили: от домовой церкви до межправославного прихода |publisher=Координационный совет соотечественников в Чили |language=ru |access-date=2026-09-20 }}</ref> === Прафесійная міграцыя === Сярод сучасных выхадцаў з Беларусі ў Чылі ёсць спецыялісты, звязаныя з навукай, інфармацыйнымі тэхналогіямі і іншымі высокакваліфікаванымі сферамі. Адным з прыкладаў з’яўляецца беларускі астраном і астрафатограф '''Юрый Бялецкі''', які працуе ў Чылі. Ён працаваў у [[Еўрапейская паўднёвая абсерваторыя|Еўрапейскай паўднёвай абсерваторыі]] на комплексе [[Вельмі вялікі тэлескоп|Very Large Telescope]] у [[Параналская абсерваторыя|Паранале]], а пазней — у абсерваторыі [[Лас-Кампанас]] на поўдзень ад пустыні [[Атакама]]. Еўрапейская паўднёвая абсерваторыя называе яго ўраджэнцам Беларусі, які жыве і працуе ў Чылі.<ref name="BeletskyESO">{{cite web |url=https://messenger.eso.org/public/images/potw1114a/ |title=Bridging the abyss |publisher=European Southern Observatory |date=2011-04-04 |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> [[Файл:Yuri Beletsky.jpg|thumb|Юрый Бялецкі — беларускі астраном і астрафатограф, які працуе ў Чылі]] Яго астрафатаграфіі чылійскага неба выкарыстоўваліся Еўрапейскай паўднёвай абсерваторыяй у навукова-папулярных выданнях і інфармацыйных кампаніях. Бялецкі быў фотаамбасадарам ESO і ўдзельнічаў у здымках абсерваторый Паранал, Ла-Сілья і комплексу ALMA.<ref>{{cite web |url=https://www.eso.org/public/archives/epublications/pdf/epub_0001.pdf |title=Meet our Heroes |publisher=European Southern Observatory |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> == Беларуска-чылійскія сувязі == {{Гл. таксама|Беларуска-чылійскія адносіны}} Дыпламатычныя адносіны паміж Рэспублікай Беларусь і Рэспублікай Чылі былі ўсталяваны пасля распаду СССР. Дыпламатычная прысутнасць абедзвюх дзяржаў мае нерэзідэнтны характар: Чылі прадстаўляе свае інтарэсы ў Беларусі праз пасольства ў Маскве, а Беларусь у Чылі — праз дыпламатычнае прадстаўніцтва ў Аргенціне.<ref name="ChileBelarus">{{cite web |url=https://www.chile.gob.cl/chile/belarus |title=Belarus |publisher=Ministerio de Relaciones Exteriores de Chile |language=es |access-date=2026-09-20 }}</ref> У [[Мінск]]у працуе ганаровае консульства Чылі.<ref>{{cite web |url=https://www.chile.gob.cl/rusia/sobre-la-embajada/consulados-honorarios/consulado-honorario-en-minsk-belarus |title=Consulado Honorario en Minsk, Belarús |publisher=Ministerio de Relaciones Exteriores de Chile |language=es |access-date=2026-09-20 }}</ref> У 2010-я гады адбываліся двухбаковыя палітычныя кансультацыі і развіваліся гандлёва-эканамічныя кантакты. У верасні 2019 года ў Мінску адбылася другая сустрэча палітычных кансультацый паміж міністэрствамі замежных спраў дзвюх дзяржаў.<ref>{{cite web |url=https://www.chile.gob.cl/rusia/noticias/ii-reunion-de-consultas-politicas-entre-chile-y-belarus |title=II Reunión de Consultas Políticas entre Chile y Belarús |publisher=Ministerio de Relaciones Exteriores de Chile |language=es |access-date=2026-09-20 }}</ref> Гэтыя дзяржаўныя сувязі не прывялі да ўзнікнення асобных беларускіх культурных або адукацыйных устаноў у Чылі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Ulianova O., Norambuena C. ''Rusos en Chile''. — Santiago de Chile: Ariadna Ediciones, 2009. — ISBN 978-956-8416-21-8. * ''Yearbook of the United Nations, 1952''. — New York: United Nations, 1953. * ''Report of the United Nations High Commissioner for Refugees''. — United Nations, 1954. == Спасылкі == * [https://serviciomigraciones.cl/estudios-migratorios/demografia/ Дэмаграфічныя справаздачы Нацыянальнай службы міграцыі Чылі]. * [https://www.chile.gob.cl/chile/belarus Беларусь] — Міністэрства замежных спраў Чылі. * [https://budzma.org/news/chyliyskiya-historyyki-damyeykawskiya-myescy-w-chyli.html «Чылійскія гісторыйкі: Дамейкаўскія месцы ў Чылі»]. {{Беларуская дыяспара}} [[Катэгорыя:Беларусы Чылі| ]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара|Чылі]] [[Катэгорыя:Народы Чылі]] [[Катэгорыя:Беларуска-чылійскія адносіны]] 1gxzpfe5nl6na0uyyjhs1z3z3preh81 5202945 5202943 2026-09-20T22:10:14Z JerzyKundrat 174 5202945 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ihnat Damiejka. Ігнат Дамейка (1871).jpg|thumb|[[Ігнат Іпалітавіч Дамейка|Ігнат Дамейка]], ураджэнец тэрыторыі сучаснай Беларусі, значная частка навуковай і грамадскай дзейнасці якога была звязана з Чылі]] '''Беларусы Чылі''' — [[беларусы]], якія стала або часова жывуць у [[Чылі]], а таксама грамадзяне Чылі беларускага паходжання. Беларуская прысутнасць у Чылі ніколі не дасягала маштабаў беларускіх дыяспар у [[Беларусы Аргенціны|Аргенціне]], [[Беларусы ЗША|ЗША]], [[Беларусы Канады|Канадзе]] ці [[Беларусы Аўстраліі|Аўстраліі]]. Яна складвалася з асобных хваль міграцыі з тэрыторыі Расійскай імперыі, пасляваенных бежанцаў і [[Перамешчаная асоба|перамешчаных асоб]], а пасля распаду СССР — з прафесійнай, сямейнай і працоўнай міграцыі з Беларусі. Дакладная колькасць этнічных беларусаў у Чылі невядомая. Чылійская міграцыйная статыстыка ўлічвае перадусім грамадзянства і краіну нараджэння, а беларусы ў гістарычных міграцыйных крыніцах часта не вылучаліся з шырэйшых расійскіх, польскіх, савецкіх або ўсходнееўрапейскіх груп. == Гісторыя == === Выхадцы з беларускіх зямель у XIX — пачатку XX стагоддзя === Найбольш значнай асобай у гісторыі чылійска-беларускіх сувязей XIX стагоддзя быў [[Ігнат Іпалітавіч Дамейка|Ігнат Дамейка]], які нарадзіўся ў 1802 годзе ў [[Мядзведка (Карэліцкі раён)|Мядзведцы]] на тэрыторыі сучаснай Беларусі. Пасля ўдзелу ў [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанні 1830—1831 гадоў]] ён эміграваў у Францыю, а ў 1838 годзе пераехаў у Чылі.<ref name="BCNDomeyko">{{cite web |url=https://www.bcn.cl/laborparlamentaria/participacion?idParticipacion=2034557 |title=Homenaje a Ignacio Domeyko |publisher=Biblioteca del Congreso Nacional de Chile |language=es |access-date=2026-09-20 }}</ref> Дамейка працаваў у галіне геалогіі, мінералогіі і горнай справы, выкладаў ва [[Універсітэт Чылі|Універсітэце Чылі]] і ў 1867—1883 гадах быў яго рэктарам. У 1848 годзе атрымаў грамадзянства Чылі. Яго дзейнасць стала часткай чылійскай навуковай гісторыі; у Чылі яго імем названы геаграфічныя аб’екты, вуліцы і навучальныя ўстановы.<ref name="BCNDomeyko"/> [[Файл:BustoDomeyko.JPG|thumb|left|Бюст [[Ігнат Іпалітавіч Дамейка|Ігната Дамейкі]] ў галоўным будынку [[Універсітэт Чылі|Універсітэта Чылі]] ў [[Сант'яга]]]] Пры гэтым Дамейка не быў прадстаўніком сфарміраванай беларускай дыяспары ў сучасным значэнні. Ён паходзіў з гістарычнай Літвы і ідэнтыфікаваўся ў польска-літоўскай культурнай традыцыі; яго сувязь з Беларуссю ў сучаснай беларускай гістарыяграфіі грунтуецца перадусім на месцы нараджэння і культурна-гістарычным кантэксце. У другой палове XIX — пачатку XX стагоддзя ў Чылі прыбывалі таксама выхадцы з розных губерняў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Чылійскія даследаванні рускай эміграцыі адзначаюць, што ў міжнародных міграцыйных плынях таго часу ўдзельнічалі таксама ўкраінцы і беларусы, але ў статыстыцы яны звычайна ўлічваліся паводле расійскага грамадзянства, а не этнічнага паходжання.<ref name="RusosChile">{{cite book |last1=Ulianova |first1=Olga |last2=Norambuena |first2=Carmen |title=Rusos en Chile |location=Santiago de Chile |publisher=Ariadna Ediciones |year=2009 |isbn=978-956-8416-21-8 |url=https://ariadnaediciones.cl/images/pdf/RusosEnChile.pdf |language=es }}</ref> Масавай беларускай нацыянальнай супольнасці ў Чылі да Другой сусветнай вайны не склалася. === Пасляваенная міграцыя === Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] Чылі стала адной з дзяржаў Лацінскай Амерыкі, што ўдзельнічалі ў перасяленні еўрапейскіх [[бежанцы|бежанцаў]] і [[перамешчаная асоба|перамешчаных асоб]]. У 1947 годзе чылійскі ўрад заключыў з Міжурадавым камітэтам па справах бежанцаў пагадненне аб іх перасяленні.<ref>{{cite web |url=https://www.refworld.org/legal/leghist/unga/1949/91451 |title=Refugees and Stateless Persons: Report of the Secretary-General |publisher=United Nations |year=1949 |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> У 1947—1951 гадах [[Міжнародная арганізацыя па справах бежанцаў]] (IRO) перасяліла ў Чылі 5108 бежанцаў і перамешчаных асоб.<ref name="IRO1952">{{cite web |url=https://www.unhcr.org/sites/default/files/legacy-pdf/4e1ee76e0.pdf |title=Yearbook of the United Nations, 1952 |publisher=United Nations |year=1953 |page=492 |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> У пачатку 1950-х гадоў УВКБ ААН ацэньвала колькасць пераселеных IRO бежанцаў у Чылі прыкладна ў 5000 чалавек і адзначала, што большасць з іх інтэгравалася ў чылійскае грамадства.<ref name="UNHCR1954">{{cite web |url=https://www.refworld.org/reference/annualreport/unhcr/1954/en/42187 |title=Report of the United Nations High Commissioner for Refugees |publisher=United Nations High Commissioner for Refugees |year=1954 |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> Сярод пасляваенных перасяленцаў былі жыхары розных краін Цэнтральнай і Усходняй Еўропы. Наяўныя агульныя справаздачы IRO не дазваляюць дакладна вызначыць, колькі сярод пераселеных у Чылі складалі беларусы: значная частка выхадцаў з беларускіх зямель магла ўлічвацца паводле папярэдняга грамадзянства, краіны сталага жыхарства або шырэйшых этнічных катэгорый. Архівы Арользена захоўваюць пасажырскія спісы і дакументы IRO аб транспартах з Еўропы ў Чылі, у тым ліку матэрыялы пра рэйс судна ''USS General Heintzelman'' з Генуі ў снежні 1948 года, пасажыры якога накіроўваліся ў Чылі, Перу і Венесуэлу.<ref>{{cite web |url=https://collections.arolsen-archives.org/de/archive/3-1-3-2_8309340 |title=Schriftwechsel und Namenlisten, ausgestellt in Genua: USS General Heintzelmann; Emigrationsziele: Chile, Peru, Venezuela |publisher=Arolsen Archives |date=1948-12-12 |language=de |access-date=2026-09-20 }}</ref> Беларускай нацыянальнай арганізацыі, супастаўнай з арганізацыямі пасляваеннай беларускай эміграцыі ў Аргенціне, ЗША, Канадзе ці Аўстраліі, у Чылі ў гэты перыяд не ўзнікла. == Сучасная супольнасць == === Міграцыя пасля распаду СССР === Пасля распаду СССР у Чылі пачалі перасяляцца грамадзяне незалежнай Беларусі. Прычынамі міграцыі былі прафесійная дзейнасць, міжнародны бізнес, навучанне, сямейныя сувязі і шлюбы з грамадзянамі Чылі. У XXI стагоддзі беларуская супольнасць застаецца нешматлікай і тэрытарыяльна рассеянай. Асноўным цэнтрам з’яўляецца [[Сант'яга]], асобныя беларусы жывуць таксама ў рэгіёнах [[Вальпараіса (рэгіён)|Вальпараіса]], [[Антафагаста (рэгіён)|Антафагаста]], [[Атакама (рэгіён)|Атакама]] і іншых частках краіны. Паводле апрацоўкі адкрытых адміністрацыйных даных чылійскай міграцыйнай службы, у 2000—2023 гадах грамадзянам Беларусі было выдадзена '''227 дазволаў на часовую міграцыю'''. З іх 140 прыпадалі на [[Сталічны рэгіён Сант'яга]] (61,7 %), 33 — на рэгіён Вальпараіса, 13 — на Антафагасту і 10 — на Атакаму.<ref name="ChileMigrationStats">{{cite web |url=https://stats.chileru.org/?p=Rep%C3%BAblica+De+Bielorrusia&v=t |title=Visas temporales, República de Bielorrusia, 2000—2023 |website=Estadísticas Migratorias de Chile |note=Паводле адкрытых даных Servicio Nacional de Migraciones de Chile |language=es |access-date=2026-09-20 }}</ref> Найбольшая колькасць такіх дазволаў была звязана з камунамі [[Лас-Кондэс]] — 33, [[Сант'яга]] — 28 і [[Правідэнсія (Чылі)|Правідэнсія]] — 21.<ref name="ChileMigrationStats"/> Гэтыя даныя не паказваюць колькасць беларусаў, якія адначасова жывуць у Чылі: яны адлюстроўваюць выдадзеныя за 24 гады адміністрацыйныя дазволы і могуць уключаць аднаго чалавека больш за адзін раз. Актуальная перапісная статыстыка Чылі не публікуе асобнай дэмаграфічнай характарыстыкі беларусаў сярод асноўных міграцыйных груп. [[Нацыянальны інстытут статыстыкі Чылі]] і Нацыянальная служба міграцыі вылучаюць асобныя нацыянальнасці ў залежнасці ад колькасці іх прадстаўнікоў, а беларусы належаць да малалікіх груп.<ref>{{cite web |url=https://serviciomigraciones.cl/estudios-migratorios/demografia/ |title=Reportes demográficos |publisher=Servicio Nacional de Migraciones |date=2025-07-01 |language=es |access-date=2026-09-20 }}</ref> === Сант’яга і рускамоўнае асяроддзе === У 2015 годзе беларуская культурная ініцыятыва «Будзьма беларусамі!» паведамляла пра невялікую групу беларусаў у Чылі: у інтэрнэт-суполцы налічвалася каля 20 чалавек. Беларусы ў Сант’яга падтрымлівалі кантакты таксама з шырэйшай супольнасцю выхадцаў з постсавецкіх краін — украінцамі, расіянамі і малдаванамі.<ref name="Budzma2015">{{cite web |url=https://budzma.org/news/chyliyskiya-historyyki-damyeykawskiya-myescy-w-chyli.html |title=Чылійскія гісторыйкі: Дамейкаўскія месцы ў Чылі |publisher=Будзьма беларусамі! |date=2015-04-28 |language=be |access-date=2026-09-20 }}</ref> У 2019 годзе Каардынацыйная рада рускамоўных суайчыннікаў у Чылі таксама адзначала прысутнасць беларусаў у шырэйшай рускамоўнай супольнасці разам з выхадцамі з Расіі, Украіны, Малдовы, Арменіі, Грузіі, Азербайджана і іншых дзяржаў былога СССР.<ref>{{cite web |url=https://ksors.cl/vystuplenie-alexey-rd/ |title=Выступление секретаря КСОРС Чили Алексея Руденко-Десняка |publisher=Координационный совет соотечественников в Чили |date=2019-03-09 |language=ru |access-date=2026-09-20 }}</ref> Гэтая форма самаарганізацыі адрозніваецца ад традыцыйных беларускіх дыяспар сярэдзіны XX стагоддзя: асобныя беларускія арганізацыі, школы, друкаваныя органы або беларускія дамы ў Чылі не вядомыя, а сацыяльныя сувязі падтрымліваюцца пераважна праз нефармальныя і інтэрнэт-супольнасці. === Рэлігійнае жыццё === Беларусы ўваходзяць таксама ў шматнацыянальнае праваслаўнае асяроддзе Чылі. У 2017 годзе прыход Святой Тройцы і Казанскай іконы Божай Маці [[Руская праваслаўная царква за мяжой|Рускай праваслаўнай царквы за мяжой]] у Сант’яга называў сярод сваіх вернікаў расіян, беларусаў, украінцаў, чылійцаў і сербаў.<ref name="Orthodox2017">{{cite web |url=https://www.pravoslavie.cl/es/la-asamblea-constituyente-de-la-parroquia-ortodoxa-de-la-santisima-trinidad-y-del-icono-de-la-santisima-virgen-de-kazan-de-la-iglesia-ortodoxa-rusa-en-el-extranjero/ |title=La Asamblea Constituyente de la parroquia ortodoxa de la Santísima Trinidad y del Icono de la Santísima Virgen de Kazán |website=Православная Церковь в Чили |date=2017-09-09 |language=es |access-date=2026-09-20 }}</ref> Раней прадстаўнік праваслаўнай супольнасці таксама адзначаў, што беларусы былі сярод новых перасяленцаў, якія далучаліся да праваслаўных прыходаў Чылі.<ref>{{cite web |url=https://ksors.cl/pravoslavnoe-sluzhenie-v-chili/ |title=Православное служение в Чили: от домовой церкви до межправославного прихода |publisher=Координационный совет соотечественников в Чили |language=ru |access-date=2026-09-20 }}</ref> === Прафесійная міграцыя === Сярод сучасных выхадцаў з Беларусі ў Чылі ёсць спецыялісты, звязаныя з навукай, інфармацыйнымі тэхналогіямі і іншымі высокакваліфікаванымі сферамі. Адным з прыкладаў з’яўляецца беларускі астраном і астрафатограф '''Юрый Бялецкі''', які працуе ў Чылі. Ён працаваў у [[Еўрапейская паўднёвая абсерваторыя|Еўрапейскай паўднёвай абсерваторыі]] на комплексе [[Вельмі вялікі тэлескоп|Very Large Telescope]] у [[Параналская абсерваторыя|Паранале]], а пазней — у абсерваторыі [[Лас-Кампанас]] на поўдзень ад пустыні [[Атакама]]. Еўрапейская паўднёвая абсерваторыя называе яго ўраджэнцам Беларусі, які жыве і працуе ў Чылі.<ref name="BeletskyESO">{{cite web |url=https://messenger.eso.org/public/images/potw1114a/ |title=Bridging the abyss |publisher=European Southern Observatory |date=2011-04-04 |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> [[Файл:Yuri Beletsky.jpg|thumb|Юрый Бялецкі — беларускі астраном і астрафатограф, які працуе ў Чылі]] Яго астрафатаграфіі чылійскага неба выкарыстоўваліся Еўрапейскай паўднёвай абсерваторыяй у навукова-папулярных выданнях і інфармацыйных кампаніях. Бялецкі быў фотаамбасадарам ESO і ўдзельнічаў у здымках абсерваторый Паранал, Ла-Сілья і комплексу ALMA.<ref>{{cite web |url=https://www.eso.org/public/archives/epublications/pdf/epub_0001.pdf |title=Meet our Heroes |publisher=European Southern Observatory |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> == Гл. таксама == * [[Беларуска-чылійскія адносіны]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Ulianova O., Norambuena C. ''Rusos en Chile''. — Santiago de Chile: Ariadna Ediciones, 2009. — ISBN 978-956-8416-21-8. * ''Yearbook of the United Nations, 1952''. — New York: United Nations, 1953. * ''Report of the United Nations High Commissioner for Refugees''. — United Nations, 1954. == Спасылкі == * [https://serviciomigraciones.cl/estudios-migratorios/demografia/ Дэмаграфічныя справаздачы Нацыянальнай службы міграцыі Чылі]. * [https://www.chile.gob.cl/chile/belarus Беларусь] — Міністэрства замежных спраў Чылі. * [https://budzma.org/news/chyliyskiya-historyyki-damyeykawskiya-myescy-w-chyli.html «Чылійскія гісторыйкі: Дамейкаўскія месцы ў Чылі»]. {{Беларуская дыяспара}} [[Катэгорыя:Беларусы Чылі| ]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара|Чылі]] [[Катэгорыя:Народы Чылі]] [[Катэгорыя:Беларуска-чылійскія адносіны]] 1yhnuf1p0x0vjnrbpfe1fkw8vgg4xtb 0 815087 5202926 2026-09-20T20:51:20Z DobryBrat 5701 Новая старонка: «'''Сіцько''' — беларускае прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Міхаіл Міхайлавіч Сіцько]] (нар. 1961) — беларускі дзяржаўны дзеяч, член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] Ч...» 5202926 wikitext text/x-wiki '''Сіцько''' — беларускае прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Міхаіл Міхайлавіч Сіцько]] (нар. 1961) — беларускі дзяржаўны дзеяч, член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 6-га склікання|6-га]] склікання. * [[Сцяпан Лаўрэнцьевіч Сіцько]] (1887 — не раней за 1945) — беларускі педагог, ваенны і грамадскі дзеяч. {{спіс цёзак2|беларускія}} 1ba8cbziewzauw0poxwpm9akllckfty 0 815088 5202938 2026-09-20T21:27:09Z АлесьНавіцкі90 162483 Новы артыкул. 5202938 wikitext text/x-wiki [[Файл:Belarusian consulate in Constantinople (1921-1922).jpg|thumb|Беларускае консульства ў [[Канстанцінопаль|Канстанцінопалі]] ў 1921—1922 гадах. У цэнтры — [[Іван Абрамавіч Ермачэнка|Іван Ермачэнка]]]] '''Беларусы Турцыі''' — [[беларусы]], якія стала або часова жывуць у [[Турцыя|Турцыі]], а таксама грамадзяне Турцыі беларускага паходжання. Сувязі выхадцаў з беларускіх зямель з [[Асманская імперыя|Асманскай імперыяй]] вядомыя прынамсі з XVIII стагоддзя, аднак арганізаваная беларуская супольнасць у сучасным нацыянальным значэнні ўпершыню выразна праявілася ў [[Канстанцінопаль|Канстанцінопалі]] пасля [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны ў Расіі]]. У 1921 годзе там быў створаны Беларускі камітэт і дзейнічала прадстаўніцтва [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], якое дапамагала беларускім эмігрантам і бежанцам.<ref name="Kalubovich">{{cite web |url=https://knihi.com/Auhien_Kalubovic/Nasy_papiaredniki.html |title=Нашы папярэднікі |last=Калубовіч |first=Аўген |language=be |access-date=2026-09-20 }}</ref><ref name="RadaBNRConsulate">{{cite web |url=https://www.radabnr.org/kanstantynopal-1921/ |title=Консульства БНР у Турэччыне |publisher=Рада Беларускай Народнай Рэспублікі |date=2017-04-09 |language=be |access-date=2026-09-20 }}</ref> У XXI стагоддзі асноўнымі формамі беларускай прысутнасці сталі доўгатэрміновая міграцыя, праца, сямейныя сувязі, турызм і часовае пражыванне. Паводле даных Турэцкага статыстычнага інстытута, на канец 2025 года ў Турцыі было зарэгістравана '''3828 жыхароў з грамадзянствам Беларусі''', з іх 2815 жанчын і 1013 мужчын.<ref name="Verinays2025">{{cite web |url=https://verinays.org/dataset/tuik-df-vatandaslik-ulkesine-gore-yabanci-nufus |title=Vatandaşlık ülkesine göre yabancı nüfus |website=Verinays |publisher=паводле даных Türkiye İstatistik Kurumu |language=tr |access-date=2026-09-20 }}</ref> == Гісторыя == === Раннія сувязі з Асманскай імперыяй === [[Файл:Salomea Pilsztynowa p1.jpg|thumb|left|Першая старонка запісак [[Саламея Русецкая|Саламеі Русецкай]], напісаных у Стамбуле ў 1760 годзе]] Адной з найбольш ранніх вядомых выхадцаў з беларускіх зямель, жыццё якой было непасрэдна звязана з Асманскай імперыяй, была [[Саламея Русецкая]], якая нарадзілася ў 1718 годзе на [[Навагрудчына|Навагрудчыне]]. У чатырнаццацігадовым узросце яна разам з мужам, акулістам Якубам Гальпірам, прыехала ў Стамбул, дзе атрымала першыя медыцынскія веды і пазней сама займалася лячэбнай практыкай.<ref name="Pluta2003">{{cite journal |last=Pluta |first=Michał |title=Osiemnastowieczne metody leczenia nieprofesjonalnego w pamiętniku Reginy Salomei z Rusieckich Pilsztynowej |journal=Medycyna Nowożytna |volume=10 |issue=1—2 |year=2003 |pages=153—168 |pmid=17152873 |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17152873/ |language=pl }}</ref> Русецкая неаднаразова вярталася ў Асманскую імперыю і лячыла прадстаўнікоў вышэйшых колаў асманскага грамадства. Каля 1760 года ў Стамбуле яна напісала мемуары ''Echo na świat podane proceder podróży i życia mego awantur'', вядомыя ў беларускай традыцыі як ''Авантуры майго жыцця''.<ref name="Pluta2003"/> З Асманскай імперыяй быў звязаны і [[Міхал Клеафас Агінскі]]. Пасля паражэння [[Паўстанне 1794 года|паўстання 1794 года]] ён жыў у эміграцыі і ў 1795—1796 гадах быў накіраваны ў Канстанцінопаль прадстаўніком эміграцыйных колаў Рэчы Паспалітай. Яго місія мела мэтай дабіцца падтрымкі Асманскай імперыі ў супрацьстаянні Расіі; у Канстанцінопалі Агінскі правёў каля паўгода.<ref name="OginskiConstantinople">{{cite web |url=https://oginski.apexbi.by/%D0%AD%D1%82%D0%B0%D0%BF-6/ |title=1795—1799. Эмиграция, взаимодействие с польскими организациями |website=Цифровой центр Михала Клеофаса Огинского |publisher=Аб'яднаны інстытут праблем інфарматыкі НАН Беларусі |language=ru |access-date=2026-09-20 }}</ref> Гэтыя выпадкі не сведчаць пра існаванне беларускай дыяспары ў XVIII стагоддзі ў сучасным значэнні, але складаюць ранні пласт гісторыі прысутнасці выхадцаў з беларускіх зямель на тэрыторыі Асманскай імперыі. === Эміграцыя пасля 1917 года === Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|рэвалюцыі 1917 года]] і Грамадзянскай вайны Канстанцінопаль стаў адным з асноўных транзітных цэнтраў для бежанцаў з тэрыторыі былой Расійскай імперыі. Асабліва вялікі паток пачаўся пасля эвакуацыі ў 1920 годзе з [[Крым]]а войскаў і цывільнага насельніцтва, звязаных з арміяй [[Пётр Мікалаевіч Урангель|Пятра Урангеля]]. Сярод эвакуяваных афіцэраў і салдат былі таксама беларусы.<ref name="Kalubovich"/> У 1921 годзе ў Канстанцінопалі быў заснаваны '''Беларускі камітэт'''. Паводле Аўгена Калубовіча, значная частка беларусаў у Турцыі разглядала яе як часовае месца знаходжання і пазней выязджала ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і іншыя краіны.<ref name="Kalubovich"/> У турэцкіх крыніцах, прысвечаных эміграцыі таго часу, неабходна адрозніваць беларусаў ад так званых {{lang-tr|Beyaz Ruslar}}. У гістарычным кантэксце Стамбула 1920-х гадоў гэтае азначэнне выкарыстоўваецца найперш у значэнні «белыя рускія» — прыхільнікі і ўдзельнікі антыбальшавіцкага руху з Расійскай імперыі, а не як этнонім беларусаў. Таму агульную статыстыку ''Beyaz Ruslar'' нельга аўтаматычна лічыць статыстыкай беларусаў Турцыі.<ref>{{cite web |url=https://istanbulansiklopedisi.org/handle/rek/6684 |title=Beyaz Ruslar |website=İstanbul Ansiklopedisi |publisher=Kadir Has Üniversitesi |language=tr |access-date=2026-09-20 }}</ref> === Беларускае прадстаўніцтва ў Канстанцінопалі === У лютым 1921 года ў дакументах беларускай дыпламатычнай місіі ў Берліне адзначалася, што [[Іван Абрамавіч Ермачэнка|Іван Ермачэнка]], які прыбыў з Канстанцінопаля, падрыхтаваў даклад пра становішча беларускіх бежанцаў у Турцыі. Кіраўніцтва БНР даручыла яму абарону інтарэсаў беларускіх грамадзян у гэтай краіне.<ref name="BNRMissionDocuments">{{cite web |url=https://pawet.net/library/history/bel_history/_bnr/00204/%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B2%D1%8B%D1%87%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B4%D1%8B%D0%BF%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D1%96%D1%81%D1%96%D1%8F_%D0%B1%D0%BD%D1%80_%D1%83_%D0%BD%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%87%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5.html |title=Надзвычайная дыпляматычная місія БНР у Нямеччыне |language=be |access-date=2026-09-20 }}</ref> 9 красавіка 1921 года Ермачэнка быў прызначаны генеральным консулам БНР у Канстанцінопалі. У сферу яго адказнасці ўваходзілі таксама Балканы; беларускія консульскія аддзелы былі створаны ў Балгарыі і Каралеўстве сербаў, харватаў і славенцаў. Канстанцінопальскае прадстаўніцтва знаходзілася па адрасе Rue Minarete, № 5 і дзейнічала ў 1921—1922 гадах.<ref name="RadaBNRConsulate"/> [[Файл:Пашпарт БНР (Канстанцінопаль, 1922) с. 6.jpg|thumb|Старонка дыпламатычнага пашпарта БНР, выдадзенага генеральным консульствам у Канстанцінопалі ў 1922 годзе]] Прадстаўніцтва займалася не толькі дыпламатычнымі пытаннямі, але і дапамогай мясцовым беларусам. У лісце ад 14 чэрвеня 1921 года Ермачэнка паведамляў, што беларусы ў Канстанцінопалі атрымлівалі праз Прагу беларускую газету ''Наша Думка'', а для іх былі арганізаваны інтэрнат і амбулаторыя. Ён таксама адзначаў, што многія хацелі вярнуцца на радзіму.<ref name="RadaBNRConsulate"/> Консульства выдавала дакументы БНР. Да чэрвеня 1921 года Ермачэнка паведамляў пра выдачу 20 пашпартоў; консульскія зборы былі невялікімі, бо значная частка мясцовых беларусаў знаходзілася ў цяжкім матэрыяльным становішчы.<ref>{{cite web |url=https://news.zerkalo.io/cellar/41894.html |title=У бежавших от диктатуры белорусов уже были свои эмигрантские паспорта. Рассказываем, кому и за сколько их выдавали |website=Zerkalo.io |language=ru |access-date=2026-09-20 }}</ref> Дзейнасць прадстаўніцтва была цесна звязана з Беларускім камітэтам у Канстанцінопалі. У далейшым значная частка гэтай першай арганізаванай беларускай супольнасці пакінула Турцыю, перасяліўшыся ў краіны Заходняй Еўропы і Амерыкі.<ref name="Kalubovich"/> === Пасляваенны перыяд === Турцыя не стала адным з асноўных цэнтраў беларускай пасляваеннай эміграцыі, аднак невялікая беларуская група ў краіне захоўвалася. Паводле ацэнкі прадстаўнікоў урада БНР у эміграцыі, на 1 мая 1949 года ў Турцыі налічвалася каля '''100 беларускіх эмігрантаў'''. Гэта была прыблізная ацэнка, якая ўключала таксама даваенных мігрантаў і асоб беларускага паходжання, што маглі ў афіцыйных дакументах ідэнтыфікавацца як рускія або палякі.<ref name="BNR1949">{{cite book |last1=Гардзіенка |first1=Наталля |last2=Юрэвіч |first2=Лявон |title=Рада БНР (1947—1970): Падзеі. Дакументы. Асобы |location=Мінск |publisher=Кнігазбор |year=2013 |page=406 |isbn=978-985-7089-07-9 |language=be }}</ref> Пасля Другой сусветнай вайны Турцыя ўдзельнічала і ў міжнародных праграмах перасялення бежанцаў. З 1 ліпеня 1947 да 31 снежня 1951 года [[Міжнародная арганізацыя па справах бежанцаў]] перасяліла ў Турцыю '''2358 бежанцаў і перамешчаных асоб''' розных нацыянальнасцей.<ref name="IRO1952">{{cite web |url=https://www.unhcr.org/sites/default/files/legacy-pdf/4e1ee76e0.pdf |title=Yearbook of the United Nations, 1952 |publisher=United Nations |year=1953 |page=492 |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> Колькі сярод іх было беларусаў, з апублікаванай статыстыкі IRO вызначыць немагчыма. Пасля завяршэння дзейнасці IRO ў Турцыі заставалася каля 700 бежанцаў, якія падпадалі пад яе мандат. Для іх была створана служба дапамогі бежанцам; частка пазней інтэгравалася ў турэцкае грамадства або перасялілася ў іншыя краіны.<ref>{{cite web |url=https://www.unhcr.org/us/publications/report-united-nations-high-commissioner-refugees-and-addendum-1952 |title=Report of the United Nations High Commissioner for Refugees and Addendum, 1952 |publisher=United Nations High Commissioner for Refugees |year=1952 |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> == Сучасная супольнасць == === Міграцыя і дэмаграфія === Пасля ўсталявання дыпламатычных адносін паміж Рэспублікай Беларусь і Турэцкай Рэспублікай 25 сакавіка 1992 года чалавечыя кантакты паміж краінамі істотна пашырыліся. Беларусь мае пасольства ў [[Анкара|Анкары]], генеральнае консульства ў [[Стамбул]]е і ганаровыя консульствы ў Адане, [[Анталья|Антальі]], [[Аланья|Аланьі]], Бурсе, Ізміры, Чанакале і Эскішэхіры.<ref name="TurkeyMFA">{{cite web |url=https://www.mfa.gov.tr/turkiye-belarus-siyasi-iliskileri.tr.mfa |title=Türkiye-Belarus İlişkileri |publisher=Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı |language=tr |access-date=2026-09-20 }}</ref> У 2013 годзе было падпісана міжурадавае пагадненне аб узаемнай адмене віз, якое ўступіла ў сілу 1 чэрвеня 2014 года. Яно дазволіла грамадзянам абедзвюх краін знаходзіцца ў другой краіне без візы да 30 дзён за адну паездку.<ref name="VisaFree">{{cite web |url=https://www.mfa.gov.tr/no_-180_-2-june-2014_-press-release-regarding-the-entry-into-force-of-the-agreement-on-visa-abolition-between-turkey-and-belar.en.mfa |title=Press Release Regarding the Entry into Force of the Agreement on Visa Abolition between Turkey and Belarus |publisher=Republic of Türkiye Ministry of Foreign Affairs |date=2014-06-02 |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> Паводле сістэмы адраснай рэгістрацыі насельніцтва Турэцкага статыстычнага інстытута (TÜİK), на 31 снежня 2025 года ў Турцыі былі зарэгістраваны '''3828 чалавек з грамадзянствам Беларусі'''.<ref name="Verinays2025"/> Размеркаванне паводле полу было наступным: {| class="wikitable" |+ Жыхары Турцыі з грамадзянствам Беларусі, 2025 ! Пол ! Колькасць ! Доля |- | Мужчыны | 1013 | 26,5 % |- | Жанчыны | 2815 | 73,5 % |- ! Усяго ! 3828 ! 100 % |} <ref name="Verinays2025"/> Гэты паказчык не раўназначны колькасці этнічных беларусаў у Турцыі. Ён улічвае грамадзян Беларусі з сапраўдным дазволам на пражыванне або працу і іншымі прадугледжанымі сістэмай формамі рэгістрацыі, але не ўключае грамадзян Турцыі беларускага паходжання і замежнікаў, якія знаходзяцца ў краіне па кароткатэрміновых візах або дазволах менш як на тры месяцы.<ref name="TUIKMethod">{{cite web |url=https://veriportali.tuik.gov.tr/en/press/53899/metadata |title=The Results of Address Based Population Registration System, 2025 |publisher=Turkish Statistical Institute |date=2026-02-09 |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> Прыкметную ролю ў сучаснай міграцыі адыгрывае праца. У 2021 годзе турэцкія ўлады выдалі грамадзянам Беларусі '''526 дазволаў на працу''': 193 мужчынам і 333 жанчынам.<ref name="WorkPermits2021">{{cite web |url=https://www.csgb.gov.tr/media/90062/yabanciizin2021.pdf |title=Yabancıların Çalışma İzinleri 2021 |publisher=Türkiye Cumhuriyeti Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı |year=2021 |pages=12—15 |language=tr |access-date=2026-09-20 }}</ref> === Турызм і часовае знаходжанне === Турцыя з'яўляецца адным з асноўных турыстычных кірункаў для грамадзян Беларусі. Паводле Міністэрства замежных спраў Турцыі, у 2023 годзе краіну наведалі каля '''309 тыс.''' турыстаў з Беларусі, а ў 2024 годзе — каля '''335 тыс.'''.<ref name="Tourists">{{cite web |url=https://www.mfa.gov.tr/belarus-ekonomisi.tr.mfa |title=Belarus Ekonomisi |publisher=Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı |language=tr |access-date=2026-09-20 }}</ref> Такі турыстычны паток значна перавышае колькасць сталых або доўгатэрмінова зарэгістраваных жыхароў з беларускім грамадзянствам і не з'яўляецца паказчыкам колькасці беларускай дыяспары. Разам з тым інтэнсіўнасць паездак, безвізавы рэжым, прамыя авіязносіны і значная колькасць беларусаў, якія праводзяць у Турцыі працяглы час, спрыяюць узнікненню нефармальных супольнасцей і сетак у турыстычных рэгіёнах.<ref name="VisaFree"/><ref name="Tourists"/> === Геаграфія і самаарганізацыя === Публічныя крыніцы найбольш часта фіксуюць арганізаванае беларускае жыццё ў Стамбуле і на міжземнаморскім узбярэжжы, асабліва ў Антальі і Аланьі. Стамбул з'яўляецца цэнтрам консульскай і культурнай дзейнасці, а рэгіён Антальі — адным з месцаў доўгатэрміновага пражывання выхадцаў з Беларусі.<ref name="TurkeyMFA"/> У 2020-я гады значная частка самаарганізацыі адбываецца праз інтэрнэт-супольнасці. Агульнатурэцкі чат '''«Беларусы ў Турцыі»''' ўваходзіў у сетку dze.chat; паводле ''Mediazona Belarus'', у маі 2024 года ў ім было '''696 удзельнікаў'''.<ref name="MediazonaChat">{{cite web |url=https://mediazonaby.com/news/2024/05/27/turkey |title=Силовики отчитались о задержании минчанки, администрировавшей чат диаспоры «Беларусы ў Турцыі» |website=Mediazona Belarus |date=2024-05-27 |language=ru |access-date=2026-09-20 }}</ref> У Антальі дзейнічае інтэрнэт-супольнасць '''«Беларусы ў Анталіі»''', прызначаная для сустрэч і абмену практычнай інфармацыяй. Яна арганізоўвала нефармальныя сустрэчы і пікнікі, дабрачынныя зборы і распаўсюджвала інфармацыю пра валанцёрскія ініцыятывы.<ref name="BelAntalya">{{cite web |url=https://telemetr.io/es/channels/1511921547-belantalya/posts |title=Беларусы ў Анталіі |website=Telemetr |language=be |access-date=2026-09-20 }}</ref> Поўнай публічнай карціны зарэгістраваных беларускіх грамадскіх аб'яднанняў у Турцыі няма. Турэцкая прэса, аднак, згадвае існаванне ў Антальі беларускіх аб'яднанняў ({{lang-tr|Belarus dernekleri}}), якія ўдзельнічалі ў супольных ініцыятывах мясцовых замежных супольнасцей.<ref name="Earthquake2023">{{cite web |url=https://www.dha.com.tr/video/antalyadaki-yerlesik-yabancilar-deprem-bolgesi-icin-seferber-video-2212004 |title=Antalya'daki yerleşik yabancılar deprem bölgesi için seferber |publisher=Demirören Haber Ajansı |date=2023-02-26 |language=tr |access-date=2026-09-20 }}</ref> == Грамадскія ініцыятывы == Беларусы ўдзельнічаюць як у ўласных, так і ў шматнацыянальных грамадскіх ініцыятывах. У верасні 2022 года жыхары Антальі з Беларусі разам з выхадцамі з Украіны, Расіі, Кыргызстана і іншых краін прынялі ўдзел у акцыі да Сусветнага дня прыборкі ў парку Лара.<ref name="Cleanup2022">{{cite web |url=https://www.dha.com.tr/yerel-haberler/antalya/antalyada-yasayan-yabancilar-parktaki-copleri-2132290 |title=Antalya’da yaşayan yabancılar, parktaki çöpleri topladı |publisher=Demirören Haber Ajansı |date=2022-09-17 |language=tr |access-date=2026-09-20 }}</ref> У 2022 годзе прадстаўнікі беларускай супольнасці ўвайшлі таксама ў шматнацыянальны '''Хор замежнікаў''' ({{lang-tr|Yabancılar Korosu}}), створаны пры падтрымцы муніцыпалітэта Каньяалты для вывучэння турэцкай мовы праз музыку. Акрамя беларусаў, у хоры ўдзельнічалі выхадцы з Украіны, Расіі, Польшчы, Кыргызстана, Казахстана і Паўднёвай Карэі.<ref name="Choir2022">{{cite web |url=https://www.dha.com.tr/yerel-haberler/antalya/yerlesik-yabancilar-turkce-ogrenmek-icin-muzik-2167462 |title=Yerleşik yabancılar, Türkçe öğrenmek için müzik korosu kurdu |publisher=Demirören Haber Ajansı |date=2022-11-26 |language=tr |access-date=2026-09-20 }}</ref> Пасля разбуральных [[Землетрасенне ў Турцыі і Сірыі (2023)|землетрасенняў 6 лютага 2023 года]] супольнасці замежнікаў Антальі арганізоўвалі збор дапамогі і валанцёрскія групы. Паводле старшыні Савета замежнікаў Антальі, беларускія аб'яднанні разам з іншымі супольнасцямі накіроўвалі валанцёраў у пацярпелыя рэгіёны, дзе яны ўдзельнічалі ў пошукава-выратавальных работах і працы палявых кухняў.<ref name="Earthquake2023"/> Інтэрнэт-супольнасць «Беларусы ў Анталіі» таксама распаўсюджвала заклікі да беларусаў далучацца да валанцёрскай дапамогі, у тым ліку як перакладчыкі, медыкі і ўдзельнікі пошукава-выратавальных груп.<ref name="BelAntalya"/> == Культурнае жыццё == Сучасная беларуская культура ў Турцыі прадстаўлена як афіцыйнымі міждзяржаўнымі праектамі, так і дзейнасцю самой дыяспары. У 2016 годзе ў Анкары і Эскішэхіры прайшлі '''Дні культуры Беларусі ў Турцыі''', арганізаваныя ў межах супрацоўніцтва міністэрстваў культуры дзвюх дзяржаў.<ref name="CultureDays">{{cite web |url=https://disiliskiler.ktb.gov.tr/TR-22098/kultur-gunleriyillari-koordinatorlugu.html |title=Kültür Günleri/Yılları Koordinatörlüğü |publisher=Türkiye Cumhuriyeti Kültür ve Turizm Bakanlığı |language=tr |access-date=2026-09-20 }}</ref> 3 лістапада 2016 года ў культурным цэнтры [[Анаталійскі ўніверсітэт|Анаталійскага ўніверсітэта]] ў Эскішэхіры выступіў Дзяржаўны ансамбль танца Беларусі; на мерапрыемстве прысутнічалі прадстаўнікі міністэрстваў культуры абедзвюх краін.<ref>{{cite web |url=https://www.eskisehir.gov.tr/belarus-devlet-dans-toplulugu-eskisehirde-gosteri-sundu |title=“Belarus Devlet Dans Topluluğu” Eskişehir’de Gösteri Sundu |publisher=Eskişehir Valiliği |date=2016-11-03 |language=tr |access-date=2026-09-20 }}</ref> У 2020-я гады культурныя сустрэчы сталі праводзіць і самі беларусы Стамбула. Спявачка Таццяна Грыневіч-Матафонава, якая жыве ў горадзе з 2020 года, у 2024 годзе апісвала беларускія вечарыны і сустрэчы, на якіх праводзіліся заняткі з беларускімі песнямі, гульнямі, гісторыяй і культурай.<ref>{{cite web |url=https://budzma.org/news/tatstsyana-grynevich-matafonava-vju.html |title=Таццяна Грыневіч-Матафонава: Беларусь мы захаваем. Немагчымага няма |website=Будзьма беларусамі! |date=2024-09-26 |language=be |access-date=2026-09-20 }}</ref> У лістападзе 2023 года ў Генеральным консульстве Беларусі ў Стамбуле былі адкрыты дзве пастаянныя экспазіцыі пра Беларусь. Адна была прысвечана краявідам і славутасцям краіны, другая — традыцыйнай культуры і нематэрыяльнай спадчыне; матэрыялы былі прадстаўлены па-руску і па-турэцку.<ref name="Exhibition2023">{{cite web |url=https://www.vestiturkey.com/belorusskaya-vystavka-v-stambule-5158h.htm |title=Белорусская выставка в Стамбуле |website=Vesti Turkey |date=2023-11-29 |language=ru |access-date=2026-09-20 }}</ref> У снежні 2025 года Генеральнае консульства Беларусі арганізавала ў Стамбуле перадноўагоднюю сустрэчу беларусаў. Паводле паведамлення арганізатараў, у ёй узялі ўдзел '''больш за 600 дарослых і дзяцей''', якія жывуць у Стамбуле; у праграме выступаў Беларускі дзяржаўны тэатр юнага гледача. Генеральнае консульства назвала мерапрыемства першай арганізаванай ім сустрэчай такога маштабу і фармату.<ref name="DiasporaMeeting2025">{{cite web |url=https://www.vestiturkey.com/prednovogodnyaya-vstrecha-belorusskoj-diaspory-vpervye-sostoyalas-v-stambule-5291h.htm |title=Предновогодняя встреча белорусской диаспоры впервые состоялась в Стамбуле |website=Vesti Turkey |date=2025-12-09 |language=ru |access-date=2026-09-20 }}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Гардзіенка Н., Юрэвіч Л. ''Рада БНР (1947—1970): Падзеі. Дакументы. Асобы''. — Мінск: Кнігазбор, 2013. — 664 с. — ISBN 978-985-7089-07-9. * Калубовіч А. ''Крокі гісторыі: даследаванні, артыкулы, успаміны''. — Беласток — Вільня — Менск, 1993. * Pluta M. Osiemnastowieczne metody leczenia nieprofesjonalnego w pamiętniku Reginy Salomei z Rusieckich Pilsztynowej // ''Medycyna Nowożytna''. — 2003. — T. 10, № 1—2. — S. 153—168. * ''Yearbook of the United Nations, 1952''. — New York: United Nations, 1953. == Гл. таксама == * [[Беларуская дыяспара]] * [[Беларуска-турэцкія адносіны]] * [[Беларуская Народная Рэспубліка]] * [[Перамешчаная асоба]] * [[Саламея Русецкая]] * [[Міхал Клеафас Агінскі]] * [[Іван Абрамавіч Ермачэнка]] * [[Беларусы Балгарыі]] == Спасылкі == * [https://www.radabnr.org/kanstantynopal-1921/ Консульства БНР у Турэччыне] — Рада Беларускай Народнай Рэспублікі. * [https://www.mfa.gov.tr/turkiye-belarus-siyasi-iliskileri.tr.mfa Турэцка-беларускія адносіны] — Міністэрства замежных спраў Турцыі. * [https://veriportali.tuik.gov.tr/en/press/53899/metadata Статыстыка насельніцтва Турцыі за 2025 год] — Turkish Statistical Institute. * [https://telemetr.io/es/channels/1511921547-belantalya/posts «Беларусы ў Анталіі»] — архіў публікацый супольнасці. {{Беларусы}} {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} [[Катэгорыя:Беларусы Турцыі| ]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара|Турцыя]] [[Катэгорыя:Народы Турцыі]] [[Катэгорыя:Беларуска-турэцкія адносіны]] 3k8elfqj9kpipvucoe14qqh2pxrenrw 5202939 5202938 2026-09-20T21:27:33Z АлесьНавіцкі90 162483 /* Гл. таксама */ 5202939 wikitext text/x-wiki [[Файл:Belarusian consulate in Constantinople (1921-1922).jpg|thumb|Беларускае консульства ў [[Канстанцінопаль|Канстанцінопалі]] ў 1921—1922 гадах. У цэнтры — [[Іван Абрамавіч Ермачэнка|Іван Ермачэнка]]]] '''Беларусы Турцыі''' — [[беларусы]], якія стала або часова жывуць у [[Турцыя|Турцыі]], а таксама грамадзяне Турцыі беларускага паходжання. Сувязі выхадцаў з беларускіх зямель з [[Асманская імперыя|Асманскай імперыяй]] вядомыя прынамсі з XVIII стагоддзя, аднак арганізаваная беларуская супольнасць у сучасным нацыянальным значэнні ўпершыню выразна праявілася ў [[Канстанцінопаль|Канстанцінопалі]] пасля [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны ў Расіі]]. У 1921 годзе там быў створаны Беларускі камітэт і дзейнічала прадстаўніцтва [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], якое дапамагала беларускім эмігрантам і бежанцам.<ref name="Kalubovich">{{cite web |url=https://knihi.com/Auhien_Kalubovic/Nasy_papiaredniki.html |title=Нашы папярэднікі |last=Калубовіч |first=Аўген |language=be |access-date=2026-09-20 }}</ref><ref name="RadaBNRConsulate">{{cite web |url=https://www.radabnr.org/kanstantynopal-1921/ |title=Консульства БНР у Турэччыне |publisher=Рада Беларускай Народнай Рэспублікі |date=2017-04-09 |language=be |access-date=2026-09-20 }}</ref> У XXI стагоддзі асноўнымі формамі беларускай прысутнасці сталі доўгатэрміновая міграцыя, праца, сямейныя сувязі, турызм і часовае пражыванне. Паводле даных Турэцкага статыстычнага інстытута, на канец 2025 года ў Турцыі было зарэгістравана '''3828 жыхароў з грамадзянствам Беларусі''', з іх 2815 жанчын і 1013 мужчын.<ref name="Verinays2025">{{cite web |url=https://verinays.org/dataset/tuik-df-vatandaslik-ulkesine-gore-yabanci-nufus |title=Vatandaşlık ülkesine göre yabancı nüfus |website=Verinays |publisher=паводле даных Türkiye İstatistik Kurumu |language=tr |access-date=2026-09-20 }}</ref> == Гісторыя == === Раннія сувязі з Асманскай імперыяй === [[Файл:Salomea Pilsztynowa p1.jpg|thumb|left|Першая старонка запісак [[Саламея Русецкая|Саламеі Русецкай]], напісаных у Стамбуле ў 1760 годзе]] Адной з найбольш ранніх вядомых выхадцаў з беларускіх зямель, жыццё якой было непасрэдна звязана з Асманскай імперыяй, была [[Саламея Русецкая]], якая нарадзілася ў 1718 годзе на [[Навагрудчына|Навагрудчыне]]. У чатырнаццацігадовым узросце яна разам з мужам, акулістам Якубам Гальпірам, прыехала ў Стамбул, дзе атрымала першыя медыцынскія веды і пазней сама займалася лячэбнай практыкай.<ref name="Pluta2003">{{cite journal |last=Pluta |first=Michał |title=Osiemnastowieczne metody leczenia nieprofesjonalnego w pamiętniku Reginy Salomei z Rusieckich Pilsztynowej |journal=Medycyna Nowożytna |volume=10 |issue=1—2 |year=2003 |pages=153—168 |pmid=17152873 |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17152873/ |language=pl }}</ref> Русецкая неаднаразова вярталася ў Асманскую імперыю і лячыла прадстаўнікоў вышэйшых колаў асманскага грамадства. Каля 1760 года ў Стамбуле яна напісала мемуары ''Echo na świat podane proceder podróży i życia mego awantur'', вядомыя ў беларускай традыцыі як ''Авантуры майго жыцця''.<ref name="Pluta2003"/> З Асманскай імперыяй быў звязаны і [[Міхал Клеафас Агінскі]]. Пасля паражэння [[Паўстанне 1794 года|паўстання 1794 года]] ён жыў у эміграцыі і ў 1795—1796 гадах быў накіраваны ў Канстанцінопаль прадстаўніком эміграцыйных колаў Рэчы Паспалітай. Яго місія мела мэтай дабіцца падтрымкі Асманскай імперыі ў супрацьстаянні Расіі; у Канстанцінопалі Агінскі правёў каля паўгода.<ref name="OginskiConstantinople">{{cite web |url=https://oginski.apexbi.by/%D0%AD%D1%82%D0%B0%D0%BF-6/ |title=1795—1799. Эмиграция, взаимодействие с польскими организациями |website=Цифровой центр Михала Клеофаса Огинского |publisher=Аб'яднаны інстытут праблем інфарматыкі НАН Беларусі |language=ru |access-date=2026-09-20 }}</ref> Гэтыя выпадкі не сведчаць пра існаванне беларускай дыяспары ў XVIII стагоддзі ў сучасным значэнні, але складаюць ранні пласт гісторыі прысутнасці выхадцаў з беларускіх зямель на тэрыторыі Асманскай імперыі. === Эміграцыя пасля 1917 года === Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|рэвалюцыі 1917 года]] і Грамадзянскай вайны Канстанцінопаль стаў адным з асноўных транзітных цэнтраў для бежанцаў з тэрыторыі былой Расійскай імперыі. Асабліва вялікі паток пачаўся пасля эвакуацыі ў 1920 годзе з [[Крым]]а войскаў і цывільнага насельніцтва, звязаных з арміяй [[Пётр Мікалаевіч Урангель|Пятра Урангеля]]. Сярод эвакуяваных афіцэраў і салдат былі таксама беларусы.<ref name="Kalubovich"/> У 1921 годзе ў Канстанцінопалі быў заснаваны '''Беларускі камітэт'''. Паводле Аўгена Калубовіча, значная частка беларусаў у Турцыі разглядала яе як часовае месца знаходжання і пазней выязджала ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і іншыя краіны.<ref name="Kalubovich"/> У турэцкіх крыніцах, прысвечаных эміграцыі таго часу, неабходна адрозніваць беларусаў ад так званых {{lang-tr|Beyaz Ruslar}}. У гістарычным кантэксце Стамбула 1920-х гадоў гэтае азначэнне выкарыстоўваецца найперш у значэнні «белыя рускія» — прыхільнікі і ўдзельнікі антыбальшавіцкага руху з Расійскай імперыі, а не як этнонім беларусаў. Таму агульную статыстыку ''Beyaz Ruslar'' нельга аўтаматычна лічыць статыстыкай беларусаў Турцыі.<ref>{{cite web |url=https://istanbulansiklopedisi.org/handle/rek/6684 |title=Beyaz Ruslar |website=İstanbul Ansiklopedisi |publisher=Kadir Has Üniversitesi |language=tr |access-date=2026-09-20 }}</ref> === Беларускае прадстаўніцтва ў Канстанцінопалі === У лютым 1921 года ў дакументах беларускай дыпламатычнай місіі ў Берліне адзначалася, што [[Іван Абрамавіч Ермачэнка|Іван Ермачэнка]], які прыбыў з Канстанцінопаля, падрыхтаваў даклад пра становішча беларускіх бежанцаў у Турцыі. Кіраўніцтва БНР даручыла яму абарону інтарэсаў беларускіх грамадзян у гэтай краіне.<ref name="BNRMissionDocuments">{{cite web |url=https://pawet.net/library/history/bel_history/_bnr/00204/%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B2%D1%8B%D1%87%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B4%D1%8B%D0%BF%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D1%96%D1%81%D1%96%D1%8F_%D0%B1%D0%BD%D1%80_%D1%83_%D0%BD%D1%8F%D0%BC%D0%B5%D1%87%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5.html |title=Надзвычайная дыпляматычная місія БНР у Нямеччыне |language=be |access-date=2026-09-20 }}</ref> 9 красавіка 1921 года Ермачэнка быў прызначаны генеральным консулам БНР у Канстанцінопалі. У сферу яго адказнасці ўваходзілі таксама Балканы; беларускія консульскія аддзелы былі створаны ў Балгарыі і Каралеўстве сербаў, харватаў і славенцаў. Канстанцінопальскае прадстаўніцтва знаходзілася па адрасе Rue Minarete, № 5 і дзейнічала ў 1921—1922 гадах.<ref name="RadaBNRConsulate"/> [[Файл:Пашпарт БНР (Канстанцінопаль, 1922) с. 6.jpg|thumb|Старонка дыпламатычнага пашпарта БНР, выдадзенага генеральным консульствам у Канстанцінопалі ў 1922 годзе]] Прадстаўніцтва займалася не толькі дыпламатычнымі пытаннямі, але і дапамогай мясцовым беларусам. У лісце ад 14 чэрвеня 1921 года Ермачэнка паведамляў, што беларусы ў Канстанцінопалі атрымлівалі праз Прагу беларускую газету ''Наша Думка'', а для іх былі арганізаваны інтэрнат і амбулаторыя. Ён таксама адзначаў, што многія хацелі вярнуцца на радзіму.<ref name="RadaBNRConsulate"/> Консульства выдавала дакументы БНР. Да чэрвеня 1921 года Ермачэнка паведамляў пра выдачу 20 пашпартоў; консульскія зборы былі невялікімі, бо значная частка мясцовых беларусаў знаходзілася ў цяжкім матэрыяльным становішчы.<ref>{{cite web |url=https://news.zerkalo.io/cellar/41894.html |title=У бежавших от диктатуры белорусов уже были свои эмигрантские паспорта. Рассказываем, кому и за сколько их выдавали |website=Zerkalo.io |language=ru |access-date=2026-09-20 }}</ref> Дзейнасць прадстаўніцтва была цесна звязана з Беларускім камітэтам у Канстанцінопалі. У далейшым значная частка гэтай першай арганізаванай беларускай супольнасці пакінула Турцыю, перасяліўшыся ў краіны Заходняй Еўропы і Амерыкі.<ref name="Kalubovich"/> === Пасляваенны перыяд === Турцыя не стала адным з асноўных цэнтраў беларускай пасляваеннай эміграцыі, аднак невялікая беларуская група ў краіне захоўвалася. Паводле ацэнкі прадстаўнікоў урада БНР у эміграцыі, на 1 мая 1949 года ў Турцыі налічвалася каля '''100 беларускіх эмігрантаў'''. Гэта была прыблізная ацэнка, якая ўключала таксама даваенных мігрантаў і асоб беларускага паходжання, што маглі ў афіцыйных дакументах ідэнтыфікавацца як рускія або палякі.<ref name="BNR1949">{{cite book |last1=Гардзіенка |first1=Наталля |last2=Юрэвіч |first2=Лявон |title=Рада БНР (1947—1970): Падзеі. Дакументы. Асобы |location=Мінск |publisher=Кнігазбор |year=2013 |page=406 |isbn=978-985-7089-07-9 |language=be }}</ref> Пасля Другой сусветнай вайны Турцыя ўдзельнічала і ў міжнародных праграмах перасялення бежанцаў. З 1 ліпеня 1947 да 31 снежня 1951 года [[Міжнародная арганізацыя па справах бежанцаў]] перасяліла ў Турцыю '''2358 бежанцаў і перамешчаных асоб''' розных нацыянальнасцей.<ref name="IRO1952">{{cite web |url=https://www.unhcr.org/sites/default/files/legacy-pdf/4e1ee76e0.pdf |title=Yearbook of the United Nations, 1952 |publisher=United Nations |year=1953 |page=492 |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> Колькі сярод іх было беларусаў, з апублікаванай статыстыкі IRO вызначыць немагчыма. Пасля завяршэння дзейнасці IRO ў Турцыі заставалася каля 700 бежанцаў, якія падпадалі пад яе мандат. Для іх была створана служба дапамогі бежанцам; частка пазней інтэгравалася ў турэцкае грамадства або перасялілася ў іншыя краіны.<ref>{{cite web |url=https://www.unhcr.org/us/publications/report-united-nations-high-commissioner-refugees-and-addendum-1952 |title=Report of the United Nations High Commissioner for Refugees and Addendum, 1952 |publisher=United Nations High Commissioner for Refugees |year=1952 |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> == Сучасная супольнасць == === Міграцыя і дэмаграфія === Пасля ўсталявання дыпламатычных адносін паміж Рэспублікай Беларусь і Турэцкай Рэспублікай 25 сакавіка 1992 года чалавечыя кантакты паміж краінамі істотна пашырыліся. Беларусь мае пасольства ў [[Анкара|Анкары]], генеральнае консульства ў [[Стамбул]]е і ганаровыя консульствы ў Адане, [[Анталья|Антальі]], [[Аланья|Аланьі]], Бурсе, Ізміры, Чанакале і Эскішэхіры.<ref name="TurkeyMFA">{{cite web |url=https://www.mfa.gov.tr/turkiye-belarus-siyasi-iliskileri.tr.mfa |title=Türkiye-Belarus İlişkileri |publisher=Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı |language=tr |access-date=2026-09-20 }}</ref> У 2013 годзе было падпісана міжурадавае пагадненне аб узаемнай адмене віз, якое ўступіла ў сілу 1 чэрвеня 2014 года. Яно дазволіла грамадзянам абедзвюх краін знаходзіцца ў другой краіне без візы да 30 дзён за адну паездку.<ref name="VisaFree">{{cite web |url=https://www.mfa.gov.tr/no_-180_-2-june-2014_-press-release-regarding-the-entry-into-force-of-the-agreement-on-visa-abolition-between-turkey-and-belar.en.mfa |title=Press Release Regarding the Entry into Force of the Agreement on Visa Abolition between Turkey and Belarus |publisher=Republic of Türkiye Ministry of Foreign Affairs |date=2014-06-02 |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> Паводле сістэмы адраснай рэгістрацыі насельніцтва Турэцкага статыстычнага інстытута (TÜİK), на 31 снежня 2025 года ў Турцыі былі зарэгістраваны '''3828 чалавек з грамадзянствам Беларусі'''.<ref name="Verinays2025"/> Размеркаванне паводле полу было наступным: {| class="wikitable" |+ Жыхары Турцыі з грамадзянствам Беларусі, 2025 ! Пол ! Колькасць ! Доля |- | Мужчыны | 1013 | 26,5 % |- | Жанчыны | 2815 | 73,5 % |- ! Усяго ! 3828 ! 100 % |} <ref name="Verinays2025"/> Гэты паказчык не раўназначны колькасці этнічных беларусаў у Турцыі. Ён улічвае грамадзян Беларусі з сапраўдным дазволам на пражыванне або працу і іншымі прадугледжанымі сістэмай формамі рэгістрацыі, але не ўключае грамадзян Турцыі беларускага паходжання і замежнікаў, якія знаходзяцца ў краіне па кароткатэрміновых візах або дазволах менш як на тры месяцы.<ref name="TUIKMethod">{{cite web |url=https://veriportali.tuik.gov.tr/en/press/53899/metadata |title=The Results of Address Based Population Registration System, 2025 |publisher=Turkish Statistical Institute |date=2026-02-09 |language=en |access-date=2026-09-20 }}</ref> Прыкметную ролю ў сучаснай міграцыі адыгрывае праца. У 2021 годзе турэцкія ўлады выдалі грамадзянам Беларусі '''526 дазволаў на працу''': 193 мужчынам і 333 жанчынам.<ref name="WorkPermits2021">{{cite web |url=https://www.csgb.gov.tr/media/90062/yabanciizin2021.pdf |title=Yabancıların Çalışma İzinleri 2021 |publisher=Türkiye Cumhuriyeti Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı |year=2021 |pages=12—15 |language=tr |access-date=2026-09-20 }}</ref> === Турызм і часовае знаходжанне === Турцыя з'яўляецца адным з асноўных турыстычных кірункаў для грамадзян Беларусі. Паводле Міністэрства замежных спраў Турцыі, у 2023 годзе краіну наведалі каля '''309 тыс.''' турыстаў з Беларусі, а ў 2024 годзе — каля '''335 тыс.'''.<ref name="Tourists">{{cite web |url=https://www.mfa.gov.tr/belarus-ekonomisi.tr.mfa |title=Belarus Ekonomisi |publisher=Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı |language=tr |access-date=2026-09-20 }}</ref> Такі турыстычны паток значна перавышае колькасць сталых або доўгатэрмінова зарэгістраваных жыхароў з беларускім грамадзянствам і не з'яўляецца паказчыкам колькасці беларускай дыяспары. Разам з тым інтэнсіўнасць паездак, безвізавы рэжым, прамыя авіязносіны і значная колькасць беларусаў, якія праводзяць у Турцыі працяглы час, спрыяюць узнікненню нефармальных супольнасцей і сетак у турыстычных рэгіёнах.<ref name="VisaFree"/><ref name="Tourists"/> === Геаграфія і самаарганізацыя === Публічныя крыніцы найбольш часта фіксуюць арганізаванае беларускае жыццё ў Стамбуле і на міжземнаморскім узбярэжжы, асабліва ў Антальі і Аланьі. Стамбул з'яўляецца цэнтрам консульскай і культурнай дзейнасці, а рэгіён Антальі — адным з месцаў доўгатэрміновага пражывання выхадцаў з Беларусі.<ref name="TurkeyMFA"/> У 2020-я гады значная частка самаарганізацыі адбываецца праз інтэрнэт-супольнасці. Агульнатурэцкі чат '''«Беларусы ў Турцыі»''' ўваходзіў у сетку dze.chat; паводле ''Mediazona Belarus'', у маі 2024 года ў ім было '''696 удзельнікаў'''.<ref name="MediazonaChat">{{cite web |url=https://mediazonaby.com/news/2024/05/27/turkey |title=Силовики отчитались о задержании минчанки, администрировавшей чат диаспоры «Беларусы ў Турцыі» |website=Mediazona Belarus |date=2024-05-27 |language=ru |access-date=2026-09-20 }}</ref> У Антальі дзейнічае інтэрнэт-супольнасць '''«Беларусы ў Анталіі»''', прызначаная для сустрэч і абмену практычнай інфармацыяй. Яна арганізоўвала нефармальныя сустрэчы і пікнікі, дабрачынныя зборы і распаўсюджвала інфармацыю пра валанцёрскія ініцыятывы.<ref name="BelAntalya">{{cite web |url=https://telemetr.io/es/channels/1511921547-belantalya/posts |title=Беларусы ў Анталіі |website=Telemetr |language=be |access-date=2026-09-20 }}</ref> Поўнай публічнай карціны зарэгістраваных беларускіх грамадскіх аб'яднанняў у Турцыі няма. Турэцкая прэса, аднак, згадвае існаванне ў Антальі беларускіх аб'яднанняў ({{lang-tr|Belarus dernekleri}}), якія ўдзельнічалі ў супольных ініцыятывах мясцовых замежных супольнасцей.<ref name="Earthquake2023">{{cite web |url=https://www.dha.com.tr/video/antalyadaki-yerlesik-yabancilar-deprem-bolgesi-icin-seferber-video-2212004 |title=Antalya'daki yerleşik yabancılar deprem bölgesi için seferber |publisher=Demirören Haber Ajansı |date=2023-02-26 |language=tr |access-date=2026-09-20 }}</ref> == Грамадскія ініцыятывы == Беларусы ўдзельнічаюць як у ўласных, так і ў шматнацыянальных грамадскіх ініцыятывах. У верасні 2022 года жыхары Антальі з Беларусі разам з выхадцамі з Украіны, Расіі, Кыргызстана і іншых краін прынялі ўдзел у акцыі да Сусветнага дня прыборкі ў парку Лара.<ref name="Cleanup2022">{{cite web |url=https://www.dha.com.tr/yerel-haberler/antalya/antalyada-yasayan-yabancilar-parktaki-copleri-2132290 |title=Antalya’da yaşayan yabancılar, parktaki çöpleri topladı |publisher=Demirören Haber Ajansı |date=2022-09-17 |language=tr |access-date=2026-09-20 }}</ref> У 2022 годзе прадстаўнікі беларускай супольнасці ўвайшлі таксама ў шматнацыянальны '''Хор замежнікаў''' ({{lang-tr|Yabancılar Korosu}}), створаны пры падтрымцы муніцыпалітэта Каньяалты для вывучэння турэцкай мовы праз музыку. Акрамя беларусаў, у хоры ўдзельнічалі выхадцы з Украіны, Расіі, Польшчы, Кыргызстана, Казахстана і Паўднёвай Карэі.<ref name="Choir2022">{{cite web |url=https://www.dha.com.tr/yerel-haberler/antalya/yerlesik-yabancilar-turkce-ogrenmek-icin-muzik-2167462 |title=Yerleşik yabancılar, Türkçe öğrenmek için müzik korosu kurdu |publisher=Demirören Haber Ajansı |date=2022-11-26 |language=tr |access-date=2026-09-20 }}</ref> Пасля разбуральных [[Землетрасенне ў Турцыі і Сірыі (2023)|землетрасенняў 6 лютага 2023 года]] супольнасці замежнікаў Антальі арганізоўвалі збор дапамогі і валанцёрскія групы. Паводле старшыні Савета замежнікаў Антальі, беларускія аб'яднанні разам з іншымі супольнасцямі накіроўвалі валанцёраў у пацярпелыя рэгіёны, дзе яны ўдзельнічалі ў пошукава-выратавальных работах і працы палявых кухняў.<ref name="Earthquake2023"/> Інтэрнэт-супольнасць «Беларусы ў Анталіі» таксама распаўсюджвала заклікі да беларусаў далучацца да валанцёрскай дапамогі, у тым ліку як перакладчыкі, медыкі і ўдзельнікі пошукава-выратавальных груп.<ref name="BelAntalya"/> == Культурнае жыццё == Сучасная беларуская культура ў Турцыі прадстаўлена як афіцыйнымі міждзяржаўнымі праектамі, так і дзейнасцю самой дыяспары. У 2016 годзе ў Анкары і Эскішэхіры прайшлі '''Дні культуры Беларусі ў Турцыі''', арганізаваныя ў межах супрацоўніцтва міністэрстваў культуры дзвюх дзяржаў.<ref name="CultureDays">{{cite web |url=https://disiliskiler.ktb.gov.tr/TR-22098/kultur-gunleriyillari-koordinatorlugu.html |title=Kültür Günleri/Yılları Koordinatörlüğü |publisher=Türkiye Cumhuriyeti Kültür ve Turizm Bakanlığı |language=tr |access-date=2026-09-20 }}</ref> 3 лістапада 2016 года ў культурным цэнтры [[Анаталійскі ўніверсітэт|Анаталійскага ўніверсітэта]] ў Эскішэхіры выступіў Дзяржаўны ансамбль танца Беларусі; на мерапрыемстве прысутнічалі прадстаўнікі міністэрстваў культуры абедзвюх краін.<ref>{{cite web |url=https://www.eskisehir.gov.tr/belarus-devlet-dans-toplulugu-eskisehirde-gosteri-sundu |title=“Belarus Devlet Dans Topluluğu” Eskişehir’de Gösteri Sundu |publisher=Eskişehir Valiliği |date=2016-11-03 |language=tr |access-date=2026-09-20 }}</ref> У 2020-я гады культурныя сустрэчы сталі праводзіць і самі беларусы Стамбула. Спявачка Таццяна Грыневіч-Матафонава, якая жыве ў горадзе з 2020 года, у 2024 годзе апісвала беларускія вечарыны і сустрэчы, на якіх праводзіліся заняткі з беларускімі песнямі, гульнямі, гісторыяй і культурай.<ref>{{cite web |url=https://budzma.org/news/tatstsyana-grynevich-matafonava-vju.html |title=Таццяна Грыневіч-Матафонава: Беларусь мы захаваем. Немагчымага няма |website=Будзьма беларусамі! |date=2024-09-26 |language=be |access-date=2026-09-20 }}</ref> У лістападзе 2023 года ў Генеральным консульстве Беларусі ў Стамбуле былі адкрыты дзве пастаянныя экспазіцыі пра Беларусь. Адна была прысвечана краявідам і славутасцям краіны, другая — традыцыйнай культуры і нематэрыяльнай спадчыне; матэрыялы былі прадстаўлены па-руску і па-турэцку.<ref name="Exhibition2023">{{cite web |url=https://www.vestiturkey.com/belorusskaya-vystavka-v-stambule-5158h.htm |title=Белорусская выставка в Стамбуле |website=Vesti Turkey |date=2023-11-29 |language=ru |access-date=2026-09-20 }}</ref> У снежні 2025 года Генеральнае консульства Беларусі арганізавала ў Стамбуле перадноўагоднюю сустрэчу беларусаў. Паводле паведамлення арганізатараў, у ёй узялі ўдзел '''больш за 600 дарослых і дзяцей''', якія жывуць у Стамбуле; у праграме выступаў Беларускі дзяржаўны тэатр юнага гледача. Генеральнае консульства назвала мерапрыемства першай арганізаванай ім сустрэчай такога маштабу і фармату.<ref name="DiasporaMeeting2025">{{cite web |url=https://www.vestiturkey.com/prednovogodnyaya-vstrecha-belorusskoj-diaspory-vpervye-sostoyalas-v-stambule-5291h.htm |title=Предновогодняя встреча белорусской диаспоры впервые состоялась в Стамбуле |website=Vesti Turkey |date=2025-12-09 |language=ru |access-date=2026-09-20 }}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Гардзіенка Н., Юрэвіч Л. ''Рада БНР (1947—1970): Падзеі. Дакументы. Асобы''. — Мінск: Кнігазбор, 2013. — 664 с. — ISBN 978-985-7089-07-9. * Калубовіч А. ''Крокі гісторыі: даследаванні, артыкулы, успаміны''. — Беласток — Вільня — Менск, 1993. * Pluta M. Osiemnastowieczne metody leczenia nieprofesjonalnego w pamiętniku Reginy Salomei z Rusieckich Pilsztynowej // ''Medycyna Nowożytna''. — 2003. — T. 10, № 1—2. — S. 153—168. * ''Yearbook of the United Nations, 1952''. — New York: United Nations, 1953. == Гл. таксама == * [[Беларуская дыяспара]] * [[Беларуска-турэцкія адносіны]] * [[Беларуская Народная Рэспубліка]] * [[Перамешчаная асоба]] * [[Саламея Русецкая]] * [[Міхал Клеафас Агінскі]] * [[Іван Абрамавіч Ермачэнка]] == Спасылкі == * [https://www.radabnr.org/kanstantynopal-1921/ Консульства БНР у Турэччыне] — Рада Беларускай Народнай Рэспублікі. * [https://www.mfa.gov.tr/turkiye-belarus-siyasi-iliskileri.tr.mfa Турэцка-беларускія адносіны] — Міністэрства замежных спраў Турцыі. * [https://veriportali.tuik.gov.tr/en/press/53899/metadata Статыстыка насельніцтва Турцыі за 2025 год] — Turkish Statistical Institute. * [https://telemetr.io/es/channels/1511921547-belantalya/posts «Беларусы ў Анталіі»] — архіў публікацый супольнасці. {{Беларусы}} {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} [[Катэгорыя:Беларусы Турцыі| ]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара|Турцыя]] [[Катэгорыя:Народы Турцыі]] [[Катэгорыя:Беларуска-турэцкія адносіны]] mh6clg2dpv2433lzjioljj2v2816par 0 815089 5202980 2026-09-21T06:47:25Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Холт''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Гаральд Холт]] — 17-ы прэм’ер-міністр Аўстраліі * [[Джозэф Холт]] — амерыканскі дзяржаўны дзеяч * [[Майкл Холт]] — англійскі снукерыст * [[Нікалас Холт]] — англійскі акцёр {{неадназначнасць}}» 5202980 wikitext text/x-wiki '''Холт''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Гаральд Холт]] — 17-ы прэм’ер-міністр Аўстраліі * [[Джозэф Холт]] — амерыканскі дзяржаўны дзеяч * [[Майкл Холт]] — англійскі снукерыст * [[Нікалас Холт]] — англійскі акцёр {{неадназначнасць}} kz1oprqyuizu6bccrvezonerupgrv5v 0 815090 5202985 2026-09-21T07:08:13Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Айл-Роял''' ({{lang-en|Isle Royale}}) — нацыянальны парк у [[ЗША]], штат [[Мічыган]]. Заснаваны ў 1931 годзе. Знаходзіцца на возеры Верхняе (самае вялікае прэснаводнае возера свету). Плошча каля 216 тыс. га, у тым ліку 54 тыс. га сушы (востраў [[Айл-Роял]]). Захоўваюцца першабы...» 5202985 wikitext text/x-wiki '''Айл-Роял''' ({{lang-en|Isle Royale}}) — нацыянальны парк у [[ЗША]], штат [[Мічыган]]. Заснаваны ў 1931 годзе. Знаходзіцца на возеры Верхняе (самае вялікае прэснаводнае возера свету). Плошча каля 216 тыс. га, у тым ліку 54 тыс. га сушы (востраў [[Айл-Роял]]). Захоўваюцца першабытныя хвойныя і цвердалістыя лясы; бабры, разнастайная іхтыяфауна (46 відаў рыб) і арнітафауна (197 відаў птушак). Біясферны рэзерват. [[Катэгорыя:Нацыянальныя паркі ЗША]] 9v7wrz1vuxf7oeb3fm83qg6j10xr5uu 5202986 5202985 2026-09-21T07:09:22Z Autumndancer 168015 5202986 wikitext text/x-wiki {{Запаведная зона}} '''Айл-Роял''' ({{lang-en|Isle Royale}}) — нацыянальны парк у [[ЗША]], штат [[Мічыган]]. Заснаваны ў 1931 годзе. Знаходзіцца на возеры Верхняе (самае вялікае прэснаводнае возера свету). Плошча каля 216 тыс. га, у тым ліку 54 тыс. га сушы (востраў [[Айл-Роял]]). Захоўваюцца першабытныя хвойныя і цвердалістыя лясы; бабры, разнастайная іхтыяфауна (46 відаў рыб) і арнітафауна (197 відаў птушак). Біясферны рэзерват. [[Катэгорыя:Нацыянальныя паркі ЗША]] 156z5zivq1xidura830ashjd9c5gacd 5202987 5202986 2026-09-21T07:09:32Z Autumndancer 168015 5202987 wikitext text/x-wiki {{Запаведная зона}} '''Айл-Роял''' ({{lang-en|Isle Royale}}) — нацыянальны парк у [[ЗША]], штат [[Мічыган]]. Заснаваны ў 1931 годзе. Знаходзіцца на возеры Верхняе (самае вялікае прэснаводнае возера свету). Плошча каля 216 тыс. га, у тым ліку 54 тыс. га сушы (востраў [[Айл-Роял]]). Захоўваюцца першабытныя хвойныя і цвердалістыя лясы; бабры, разнастайная іхтыяфауна (46 відаў рыб) і арнітафауна (197 відаў птушак). Біясферны рэзерват. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Нацыянальныя паркі ЗША]] buiv4ts5z8r7mf0j1f8p7ff78ly183r 5202988 5202987 2026-09-21T07:10:49Z Autumndancer 168015 5202988 wikitext text/x-wiki {{Запаведная зона}} '''Айл-Роял''' ({{lang-en|Isle Royale}}) — нацыянальны парк у [[ЗША]], штат [[Мічыган]]. Заснаваны ў 1931 годзе. Знаходзіцца на возеры Верхняе (самае вялікае прэснаводнае возера свету). Плошча каля 216 тыс. га, у тым ліку 54 тыс. га сушы (востраў [[Айл-Роял]]). Захоўваюцца першабытныя хвойныя і цвердалістыя лясы; бабры, разнастайная іхтыяфауна (46 відаў рыб) і арнітафауна (197 відаў птушак). Біясферны рэзерват. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Айл-Роял|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Нацыянальныя паркі ЗША]] 9m4axn9n2i00cw8cgznr4u8haxeexgx 5202989 5202988 2026-09-21T07:11:34Z Autumndancer 168015 5202989 wikitext text/x-wiki {{Запаведная зона}} '''Айл-Роял''' ({{lang-en|Isle Royale}}) — нацыянальны парк у [[ЗША]], штат [[Мічыган]]. Заснаваны ў 1931 годзе. Знаходзіцца на [[Верхняе (возера)|возеры Верхняе]] (самае вялікае прэснаводнае возера свету). Плошча каля 216 тыс. га, у тым ліку 54 тыс. га сушы (востраў [[Айл-Роял]]). Захоўваюцца першабытныя хвойныя і цвердалістыя лясы; бабры, разнастайная іхтыяфауна (46 відаў рыб) і арнітафауна (197 відаў птушак). Біясферны рэзерват. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Айл-Роял|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Нацыянальныя паркі ЗША]] og9hkja0l401htwjakj0aq8p7o787so 0 815091 5202994 2026-09-21T07:22:18Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Рака}} '''Сент-Мэрыс''' ({{lang-en|Saint Marys River}}) — рака ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]], фарміруе частку дзяржаўнай мяжы паміж правінцыяй Антарыа ў [[Канада|Канадзе]] і штатам [[Мічыган]] у [[ЗША]]. Рака бярэ пачатак у бухце Уайтфіш у паўднёва-ўсходнім ускра...» 5202994 wikitext text/x-wiki {{Рака}} '''Сент-Мэрыс''' ({{lang-en|Saint Marys River}}) — рака ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]], фарміруе частку дзяржаўнай мяжы паміж правінцыяй Антарыа ў [[Канада|Канадзе]] і штатам [[Мічыган]] у [[ЗША]]. Рака бярэ пачатак у бухце Уайтфіш у паўднёва-ўсходнім ускрайку [[Верхняе (возера)|возера Верхняе]], цячэ ў агульным паўднёва-ўсходнім кірунку, упадае ў праліў Норт-Чанэл возера [[Гурон]] двума рукавамі, адзін з якіх абмывае востраў Сент-Джозеф з поўначы, а другі — з паўднёвага захаду. На рацэ мноства астравоў, самымі буйнымі з якіх з’яўляюцца Драманд, Сент-Джозеф, Уайтфіш, Шугар, Нібіш. Сент-Мэрыс з’яўляецца часткай суднаходнага шляху па Вялікіх азёрах, у абыход парогаў пабудаваны каналы са шлюзамі. Даўжыня ракі — 120 км, плошча басейна — 210 тысяч км². [[Катэгорыя:Рэкі Антарыа]] [[Катэгорыя:Рэкі Мічыгана]] 0rlsl9y5s1qwy9cz86l6s0o4cpc5u7e 0 815092 5202997 2026-09-21T07:32:42Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Айл-Роял (нацыянальны парк)]] 5202997 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Айл-Роял (нацыянальны парк)]] 9j18zxibyx0wuscc97eepi5ne1vtham 0 815093 5202999 2026-09-21T07:36:22Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Востраў}} '''Айл-Роял''' ({{lang-en|Isle Royale}}) — [[востраў]] у паўночна-заходняй частцы [[Верхняе (возера)|возера Верхняе]]. Адносіцца да акругі Ківіна, штат [[Мічыган]], [[ЗША]]. Сам востраў і яшчэ каля 450 прылеглых да яго дробных астраўкоў утвараюць нацыянальны парк...» 5202999 wikitext text/x-wiki {{Востраў}} '''Айл-Роял''' ({{lang-en|Isle Royale}}) — [[востраў]] у паўночна-заходняй частцы [[Верхняе (возера)|возера Верхняе]]. Адносіцца да акругі Ківіна, штат [[Мічыган]], [[ЗША]]. Сам востраў і яшчэ каля 450 прылеглых да яго дробных астраўкоў утвараюць [[нацыянальны парк Айл-Роял]]. Размешчаны прыкладна за 24 км ад узбярэжжа Канады або Мінесоты і за 90 км ад узбярэжжа Мічыгана. Прыкладна 72 км у даўжыню і 14 км у шырыню. Плошча Айл-Роял — 535,4 км ², што робіць яго другім найбуйнейшым востравам Вялікіх азёр (пасля вострава [[Манітулін]]) і 33-м найбуйнейшым востравам ЗША. Самы высокі пункт выспы — гара Дизор, 425 м над узроўнем мора (каля 240 м над узроўнем возера). У межах вострава размешчана буйное возера Сіскіуіт, плошча паверхні якога — 16,8 км ². 90uc948y0zmn755hqeont5x48jvbvhy 5203001 5202999 2026-09-21T07:37:09Z Autumndancer 168015 5203001 wikitext text/x-wiki {{Востраў}} '''Айл-Роял''' ({{lang-en|Isle Royale}}) — [[востраў]] у паўночна-заходняй частцы [[Верхняе (возера)|возера Верхняе]]. Адносіцца да акругі Ківіна, штат [[Мічыган]], [[ЗША]]. Сам востраў і яшчэ каля 450 прылеглых да яго дробных астраўкоў утвараюць [[нацыянальны парк Айл-Роял]]. Размешчаны прыкладна за 24 км ад узбярэжжа Канады або Мінесоты і за 90 км ад узбярэжжа Мічыгана. Прыкладна 72 км у даўжыню і 14 км у шырыню. Плошча Айл-Роял — 535,4 км ², што робіць яго другім найбуйнейшым востравам Вялікіх азёр (пасля вострава [[Манітулін]]) і 33-м найбуйнейшым востравам ЗША. Самы высокі пункт выспы — гара Дизор, 425 м над узроўнем мора (каля 240 м над узроўнем возера). У межах вострава размешчана буйное возера Сіскіуіт, плошча паверхні якога — 16,8 км ². == Крыніцы == {{крыніцы}} f6wjqdxx72mezoup1l5rc4gu5u1kejb 0 815094 5203002 2026-09-21T07:45:08Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Асоба}} '''Тэадор Ільіч Айзерман''' ({{lang-ru|Теодо́р Ильи́ч Ойзерма́н}}) — расійскі [[філосаф]]. Акадэмік АН СССР (1981, член-карэспандэнт 1968). == Біяграфія == Скончыў Маскоўскі інстытут філасофіі, літаратуры і гісторыі (1938). Працаваў у [[МДУ]], у Інстытуце філасофіі...» 5203002 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Тэадор Ільіч Айзерман''' ({{lang-ru|Теодо́р Ильи́ч Ойзерма́н}}) — расійскі [[філосаф]]. Акадэмік АН СССР (1981, член-карэспандэнт 1968). == Біяграфія == Скончыў Маскоўскі інстытут філасофіі, літаратуры і гісторыі (1938). Працаваў у [[МДУ]], у Інстытуце філасофіі АН СССР. Працы па гісторыі заходнееўрапейскай філасофіі, тэорыі гістарычна-філасофскага працэсу: «Праблемы гісторыка-філасофскай навукі» (1969, 2-е выданне 1982), «Асноўныя філасофскія кірункі» (1971), «Крызіс сучаснага ідэалізму» (1972) і інш. Член рэдкалегіі і адзін з аўтараў «Гісторыі філасофіі» (т. 1—6, 1957—65). Дзяржаўная прэмія СССР 1983. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Айзерман}} [[Катэгорыя:Філосафы Расіі]] 4drabv6grnsxcrhu7eiveyxtz2zdrwv 5203003 5203002 2026-09-21T07:46:29Z Autumndancer 168015 5203003 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Тэадор Ільіч Айзерман''' ({{lang-ru|Теодо́р Ильи́ч Ойзерма́н}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійскі [[філосаф]]. Акадэмік АН СССР (1981, член-карэспандэнт 1968). == Біяграфія == Скончыў Маскоўскі інстытут філасофіі, літаратуры і гісторыі (1938). Працаваў у [[МДУ]], у Інстытуце філасофіі АН СССР. Працы па гісторыі заходнееўрапейскай філасофіі, тэорыі гістарычна-філасофскага працэсу: «Праблемы гісторыка-філасофскай навукі» (1969, 2-е выданне 1982), «Асноўныя філасофскія кірункі» (1971), «Крызіс сучаснага ідэалізму» (1972) і інш. Член рэдкалегіі і адзін з аўтараў «Гісторыі філасофіі» (т. 1—6, 1957—65). Дзяржаўная прэмія СССР 1983. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Айзерман}} [[Катэгорыя:Філосафы Расіі]] pxhboz96an7la1r1xxs2yx20d69g8j8 5203004 5203003 2026-09-21T07:47:22Z Autumndancer 168015 5203004 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Тэадор Ільіч Айзерман''' ({{lang-ru|Теодо́р Ильи́ч Ойзерма́н}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійскі [[філосаф]]. Акадэмік АН СССР (1981, член-карэспандэнт 1968). == Біяграфія == Скончыў Маскоўскі інстытут філасофіі, літаратуры і гісторыі (1938). Працаваў у [[МДУ]], у Інстытуце філасофіі АН СССР. Працы па гісторыі заходнееўрапейскай філасофіі, тэорыі гістарычна-філасофскага працэсу: «Праблемы гісторыка-філасофскай навукі» (1969, 2-е выданне 1982), «Асноўныя філасофскія кірункі» (1971), «Крызіс сучаснага ідэалізму» (1972) і інш. Член рэдкалегіі і адзін з аўтараў «Гісторыі філасофіі» (т. 1—6, 1957—65). Дзяржаўная прэмія СССР 1983. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Айзерман Тэадор Ільіч|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Айзерман}} [[Катэгорыя:Філосафы Расіі]] pb0s4g7xw1r0a5jyfs3ebwuntc21hox 0 815095 5203006 2026-09-21T07:47:46Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Тэадор Ільіч Айзерман]] 5203006 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Тэадор Ільіч Айзерман]] cl4sw4v78cbfnht78rnyjnhnvxyzlpp 0 815096 5203007 2026-09-21T07:48:08Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Тэадор Ільіч Айзерман]] 5203007 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Тэадор Ільіч Айзерман]] cl4sw4v78cbfnht78rnyjnhnvxyzlpp 0 815097 5203017 2026-09-21T07:57:21Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Ахмет''' - імя, таксама тапонім. * [[Ахмет (Асакараўскі раён)]] * [[Ахмет (Карагандзінская вобласць)]] {{неадназначнасць}}» 5203017 wikitext text/x-wiki '''Ахмет''' - імя, таксама тапонім. * [[Ахмет (Асакараўскі раён)]] * [[Ахмет (Карагандзінская вобласць)]] {{неадназначнасць}} mxuszrz9s6l43j8ufqi6d4ocr8z05u7 5203018 5203017 2026-09-21T07:58:07Z Autumndancer 168015 5203018 wikitext text/x-wiki '''Ахмет''' — імя, таксама тапонім. * [[Ахмет (Асакараўскі раён)]] * [[Ахмет (Карагандзінская вобласць)]] {{неадназначнасць}} ase98k0ynm2iqlza3s033bw9ql4qw2b 0 815098 5203022 2026-09-21T08:00:29Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Баршына]] у [[Баршын]]: памылка 5203022 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Баршын]] 0q4pbptqywn9vpvc0o8t4s4i73tqkp1 5203023 5203022 2026-09-21T08:00:52Z Autumndancer 168015 памылка, на хуткае выдаленне 5203023 wikitext text/x-wiki {{хутка выдаліць|памылка}} #REDIRECT [[Баршын]] g0zcfmnwvaan400u6i19gxlf2lnepmu 0 815099 5203037 2026-09-21T08:09:03Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Карой (Карагандзінская вобласць)]] у [[Караой (Карагандзінская вобласць)]]: памылка ў назве, ёсць 3 НП з правільнай назвай. На хуткае выдаленне 5203037 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Караой (Карагандзінская вобласць)]] fcedgzji3iv1it7lc4o2yi6oftm1rfc 5203038 5203037 2026-09-21T08:09:31Z Autumndancer 168015 памылка, на хуткае выдаленне 5203038 wikitext text/x-wiki {{хутка выдаліць|памылка}} #REDIRECT [[Караой (Карагандзінская вобласць)]] 63ssiodsdjujrdamxjk2xs5dvbb5ewv 0 815100 5203041 2026-09-21T08:12:37Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «* [[Караой (Карагандзінская вобласць)]] * [[Караой (Куршымскі раён)]] * [[Караой (Паўладарская вобласць)]] * [[Караой (Тарбагатайскі раён)]] {{неадназначнасць}}» 5203041 wikitext text/x-wiki * [[Караой (Карагандзінская вобласць)]] * [[Караой (Куршымскі раён)]] * [[Караой (Паўладарская вобласць)]] * [[Караой (Тарбагатайскі раён)]] {{неадназначнасць}} 2em9oxnt5wu5mpgv66e0hs6qd2gvk0e 0 815101 5203065 2026-09-21T08:27:23Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Егынды]] у [[Егінды (Катон-Карагайскі раён)]]: памылка ў назве, ну хуткае выдаленне 5203065 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Егінды (Катон-Карагайскі раён)]] nqjg9sqaz365lw2x3z3f7kcrrj7seu2 5203066 5203065 2026-09-21T08:27:45Z Autumndancer 168015 памылка, на хуткае выдаленне 5203066 wikitext text/x-wiki {{хутка выдаліць|памылка}} #REDIRECT [[Егінды (Катон-Карагайскі раён)]] c4ow5vdvkcako7ysg6pe7biboymyqjo 0 815102 5203069 2026-09-21T08:29:33Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Егіндзі]] у [[Егінды (Улытаўскі раён)]]: памылка ў назве, на хуткае выдаленне 5203069 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Егінды (Улытаўскі раён)]] pywkx5cbisxwyhl797jzpyayv2cg0i2 5203070 5203069 2026-09-21T08:29:52Z Autumndancer 168015 на хуткае выдаленне 5203070 wikitext text/x-wiki {{хутка выдаліць|памылка}} #REDIRECT [[Егінды (Улытаўскі раён)]] 21pxaaq2hk6zgk5dmihgpanxsshdjmw 0 815103 5203073 2026-09-21T08:31:41Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Маёраўка (Карагандзінская вобласць)]] у [[Егінды (Нурынскі раён)]]: новая назва 5203073 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Егінды (Нурынскі раён)]] 29bpyphr7ly6ci7yejl5lsfzn07mcc2 0 815104 5203075 2026-09-21T08:34:02Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «* [[Егінды (Катон-Карагайскі раён)]] * [[Егінды (Нурынскі раён)]] * [[Егінды (Улытаўскі раён)]] {{неадназначнасць}}» 5203075 wikitext text/x-wiki * [[Егінды (Катон-Карагайскі раён)]] * [[Егінды (Нурынскі раён)]] * [[Егінды (Улытаўскі раён)]] {{неадназначнасць}} gfjdwr4upiogz088opszci8wgxvwbc4 0 815105 5203082 2026-09-21T08:39:12Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Пржэвальскае (Карагандзінская вобласць)]] у [[Музбель (Карагандзінская вобласць)]]: новая назва 5203082 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Музбель (Карагандзінская вобласць)]] 7ea3omtc54rzu8ohxh0euphtidsd59m 0 815106 5203093 2026-09-21T08:45:56Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Шахцёрскае (Карагандзінская вобласць)]] у [[Шахцёр (Карагандзінская вобласць)]]: памылка ў назве, на хуткае выдаленне 5203093 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Шахцёр (Карагандзінская вобласць)]] suefr2z1gsjzx6yc0rjqrzl5q9m13bk 5203094 5203093 2026-09-21T08:46:14Z Autumndancer 168015 на хуткае выдаленне 5203094 wikitext text/x-wiki {{хутка выдаліць|памылка}} #REDIRECT [[Шахцёр (Карагандзінская вобласць)]] 3ne2ys9evx7gbugzft7i9w2nousqzob 0 815107 5203099 2026-09-21T08:50:03Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Сент-Эндру]] у [[Сент-Эндру (Барбадас)]] 5203099 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Сент-Эндру (Барбадас)]] d2ftiqq107sicbx7m7pm9j4y19lmvwy 0 815108 5203112 2026-09-21T09:38:04Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Сэнт-Майкл]] у [[Сент-Майкл (Барбадас)]] 5203112 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Сент-Майкл (Барбадас)]] ju9jbn5k8zwr8nh4wzrymce7rty00mj 0 815109 5203119 2026-09-21T09:51:32Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Ailanthus]] у [[Айлант]]: артыкул БЭ. Т.1 5203119 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Айлант]] gra194kg0z6hpn9hnkrz7ku0rq3pr04 0 815110 5203128 2026-09-21T10:15:57Z Slavazai1973 60865 Новая старонка: «'''Вяроўкін''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Міхаіл Лаўрэнцьевіч Вяроўкін]] (1825 —1896) — беларускі вучоны-архівіст, археограф. * [[Уладзіслаў Мікалаевіч Вяроўкін-Шэлюта]] (нар. 1970) — беларускі гісторык, генеолаг, калекцыянер. * Цімафей Андрэевіч Вяроў...» 5203128 wikitext text/x-wiki '''Вяроўкін''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Міхаіл Лаўрэнцьевіч Вяроўкін]] (1825 —1896) — беларускі вучоны-архівіст, археограф. * [[Уладзіслаў Мікалаевіч Вяроўкін-Шэлюта]] (нар. 1970) — беларускі гісторык, генеолаг, калекцыянер. * [[Цімафей Андрэевіч Вяроўкін]] (нар. 1993) — беларускі баскетбаліст і трэнер. {{неадназначнасць}} 9vtfszt0m3749t5m0kqvydev0yb0thu 0 815111 5203129 2026-09-21T10:17:42Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Айгунскі дагавор''' — дагавор, падпісаны паміж [[Расійская імперыя|Расійскай імперыяй]] і Кітаем [[28 мая]] [[1858]] года ў г. Айгунь (цяпер г. [[Хэйхэ]], Кітай) у выніку мірных перагавораў. Устанаўліваў мяжу па р. [[Амур]]. Да Расійскай імперыі пераходзіў левы бера...» 5203129 wikitext text/x-wiki '''Айгунскі дагавор''' — дагавор, падпісаны паміж [[Расійская імперыя|Расійскай імперыяй]] і Кітаем [[28 мая]] [[1858]] года ў г. Айгунь (цяпер г. [[Хэйхэ]], Кітай) у выніку мірных перагавораў. Устанаўліваў мяжу па р. [[Амур]]. Да Расійскай імперыі пераходзіў левы бераг Амура ад р. [[Аргунь]] да вусця; правы бераг Амура да р. [[Усуры]] заставаўся за Кітаем. Тэрыторыя паміж р. Усуры і [[Японскае мора|Японскім морам]] абвяшчалася агульным уладаннем Расійскай імперыі і Кітая. У выніку Расійскай імперыі вернута тэрыторыя, якая паводле Нерчынскага дагавора 1689 адыходзіла да Цынскай імперыі. Праход па рэках Амур, Сунгары і Усуры дазвалялася толькі расійскім і кітайскім суднам. Канчаткова мяжа паміж Расійскай імперыяй і Кітаем зацверджана Пекінскім дагаворам 1860. [[Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Кітая]] 98jjzm8m71hu7qsdsomg8ihf5tywv6y 5203130 5203129 2026-09-21T10:18:53Z Autumndancer 168015 5203130 wikitext text/x-wiki '''Айгунскі дагавор''' — дагавор, падпісаны паміж [[Расійская імперыя|Расійскай імперыяй]] і Кітаем [[28 мая]] [[1858]] года ў г. Айгунь (цяпер г. [[Хэйхэ]], Кітай) у выніку мірных перагавораў. Устанаўліваў мяжу па р. [[Амур]]. Да Расійскай імперыі пераходзіў левы бераг Амура ад р. [[Аргунь]] да вусця; правы бераг Амура да р. [[Усуры]] заставаўся за Кітаем. Тэрыторыя паміж р. Усуры і [[Японскае мора|Японскім морам]] абвяшчалася агульным уладаннем Расійскай імперыі і Кітая. У выніку Расійскай імперыі вернута тэрыторыя, якая паводле Нерчынскага дагавора 1689 адыходзіла да Цынскай імперыі. Праход па рэках Амур, Сунгары і Усуры дазвалялася толькі расійскім і кітайскім суднам. Канчаткова мяжа паміж Расійскай імперыяй і Кітаем зацверджана Пекінскім дагаворам 1860. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Айгунскі дагавор|||}} [[Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Кітая]] t0yuzfywqt09mjxf4krtkfsuso6bjtd 5203131 5203130 2026-09-21T10:20:14Z Autumndancer 168015 5203131 wikitext text/x-wiki '''Айгунскі дагавор''' — дагавор, падпісаны паміж [[Расійская імперыя|Расійскай імперыяй]] і [[імперыя Цын|імперыяй Цын]] [[28 мая]] [[1858]] года ў г. Айгунь (цяпер г. [[Хэйхэ]], Кітай) у выніку мірных перагавораў. Устанаўліваў мяжу па р. [[Амур]]. Да Расійскай імперыі пераходзіў левы бераг Амура ад р. [[Аргунь]] да вусця; правы бераг Амура да р. [[Усуры]] заставаўся за імперыяй Цын. Тэрыторыя паміж р. Усуры і [[Японскае мора|Японскім морам]] абвяшчалася агульным уладаннем Расійскай імперыі і імперыяй Цын. У выніку Расійскай імперыі вернута тэрыторыя, якая паводле Нерчынскага дагавора 1689 адыходзіла да Цынскай імперыі. Праход па рэках Амур, Сунгары і Усуры дазвалялася толькі расійскім і кітайскім суднам. Канчаткова мяжа паміж Расійскай імперыяй і Кітаем зацверджана Пекінскім дагаворам 1860. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Айгунскі дагавор|||}} [[Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Кітая]] 3ienpp301ho0rbtm5seipy5nblm8ytq 5203133 5203131 2026-09-21T10:21:36Z Autumndancer 168015 5203133 wikitext text/x-wiki '''Айгунскі дагавор''' — дагавор, падпісаны паміж [[Расійская імперыя|Расійскай імперыяй]] і [[імперыя Цын|імперыяй Цын]] [[28 мая]] [[1858]] года ў г. Айгунь (цяпер г. [[Хэйхэ]], Кітай) у выніку мірных перагавораў. Устанаўліваў мяжу па р. [[Амур]]. Да Расійскай імперыі пераходзіў левы бераг Амура ад р. [[Аргунь]] да вусця; правы бераг Амура да р. [[Усуры]] заставаўся за імперыяй Цын. Тэрыторыя паміж р. Усуры і [[Японскае мора|Японскім морам]] абвяшчалася агульным уладаннем Расійскай імперыі і імперыяй Цын. У выніку Расійскай імперыі вернута тэрыторыя, якая паводле [[Нерчынскі дагавор|Нерчынскага дагавора (1689)]] адыходзіла да Цынскай імперыі. Праход па рэках Амур, Сунгары і Усуры дазвалялася толькі расійскім і кітайскім суднам. Канчаткова мяжа паміж Расійскай імперыяй і імперыяй Цын зацверджана Пекінскім дагаворам 1860. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Айгунскі дагавор|||}} [[Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Кітая]] st3szrdpkhjlpguyzahs9jttzdk5m4g 5203134 5203133 2026-09-21T10:22:05Z Autumndancer 168015 5203134 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Айгунскі дагавор''' — дагавор, падпісаны паміж [[Расійская імперыя|Расійскай імперыяй]] і [[імперыя Цын|імперыяй Цын]] [[28 мая]] [[1858]] года ў г. Айгунь (цяпер г. [[Хэйхэ]], Кітай) у выніку мірных перагавораў. Устанаўліваў мяжу па р. [[Амур]]. Да Расійскай імперыі пераходзіў левы бераг Амура ад р. [[Аргунь]] да вусця; правы бераг Амура да р. [[Усуры]] заставаўся за імперыяй Цын. Тэрыторыя паміж р. Усуры і [[Японскае мора|Японскім морам]] абвяшчалася агульным уладаннем Расійскай імперыі і імперыяй Цын. У выніку Расійскай імперыі вернута тэрыторыя, якая паводле [[Нерчынскі дагавор|Нерчынскага дагавора (1689)]] адыходзіла да Цынскай імперыі. Праход па рэках Амур, Сунгары і Усуры дазвалялася толькі расійскім і кітайскім суднам. Канчаткова мяжа паміж Расійскай імперыяй і імперыяй Цын зацверджана Пекінскім дагаворам 1860. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Айгунскі дагавор|||}} [[Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Кітая]] ggioffwtvpl8jf77133pbwrpd735ygg 0 815112 5203137 2026-09-21T10:29:22Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Асоба}} '''Акрам Айліслі''' (сапр. Акрам Наджар аглы Наібаў-Айліслі; {{lang-az|Əkrəm Əylisli}}) — азербайджанскі [[пісьменнік]]. == Біяграфія == Скончыў [[Літаратурны інстытут імя Горкага]] (1964). Аўтар зборнікаў апавяданняў «Чарэшня» (1961), «З сэрцам не жартуй» (1973), апове...» 5203137 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Акрам Айліслі''' (сапр. Акрам Наджар аглы Наібаў-Айліслі; {{lang-az|Əkrəm Əylisli}}) — азербайджанскі [[пісьменнік]]. == Біяграфія == Скончыў [[Літаратурны інстытут імя Горкага]] (1964). Аўтар зборнікаў апавяданняў «Чарэшня» (1961), «З сэрцам не жартуй» (1973), аповесцяў «У гарах туман» (1963), «З бацькамі і без іх» (1965), «Над Курой у цёплых лясах» (1976), эсэ «Прага літаратуры» (1989) і інш. Цыкл аповесцяў «Людзі і дрэвы» (1966—68) пра жыццё азербайджанскай вёскі ў Вялікую Айчынную вайну і пасляваенныя гады. Прозе Айліслі ўласцівы паглыблены псіхалагізм, спалучэнне лірызму з тонкім гумарам. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Айліслі}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Азербайджана]] jijuok1w6qk671odkn2du7ckjoprm9r 5203139 5203137 2026-09-21T10:30:54Z Autumndancer 168015 5203139 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Акрам Айліслі''' (сапр. Акрам Наджар аглы Наібаў-Айліслі; {{lang-az|Əkrəm Əylisli}}) — азербайджанскі [[пісьменнік]]. == Біяграфія == Скончыў [[Літаратурны інстытут імя Горкага]] (1964). Аўтар зборнікаў апавяданняў «Чарэшня» (1961), «З сэрцам не жартуй» (1973), аповесцяў «У гарах туман» (1963), «З бацькамі і без іх» (1965), «Над Курой у цёплых лясах» (1976), эсэ «Прага літаратуры» (1989) і інш. Цыкл аповесцяў «Людзі і дрэвы» (1966—68) пра жыццё азербайджанскай вёскі ў Вялікую Айчынную вайну і пасляваенныя гады. Прозе Айліслі ўласцівы паглыблены псіхалагізм, спалучэнне лірызму з тонкім гумарам. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Айліслі Акрам|||}} {{DEFAULTSORT:Айліслі}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Азербайджана]] hcmdl1plmk8c3hmum7c66ui0d61sdqi 5203140 5203139 2026-09-21T10:31:38Z Autumndancer 168015 5203140 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Акрам Айліслі''' (сапр. Акрам Наджар аглы Наібаў-Айліслі; {{lang-az|Əkrəm Əylisli}}; {{ВД-Прэамбула}}) — азербайджанскі [[пісьменнік]]. == Біяграфія == Скончыў [[Літаратурны інстытут імя Горкага]] (1964). Аўтар зборнікаў апавяданняў «Чарэшня» (1961), «З сэрцам не жартуй» (1973), аповесцяў «У гарах туман» (1963), «З бацькамі і без іх» (1965), «Над Курой у цёплых лясах» (1976), эсэ «Прага літаратуры» (1989) і інш. Цыкл аповесцяў «Людзі і дрэвы» (1966—68) пра жыццё азербайджанскай вёскі ў Вялікую Айчынную вайну і пасляваенныя гады. Прозе Айліслі ўласцівы паглыблены псіхалагізм, спалучэнне лірызму з тонкім гумарам. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Айліслі Акрам|||}} {{DEFAULTSORT:Айліслі}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Азербайджана]] l23cnnh0mjpudm34prwvemz4ycg05zn 0 815113 5203143 2026-09-21T10:35:41Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Айні''': * [[Бадр ад-Дзін аль-Айні]] — гісторык і прававед * [[Мехмет Алі Айні]] — турэцкі рэлігіязнавец * [[Садрыдзін Айні]] — таджыкскі пісьменнік {{неадназначнасць}}» 5203143 wikitext text/x-wiki '''Айні''': * [[Бадр ад-Дзін аль-Айні]] — гісторык і прававед * [[Мехмет Алі Айні]] — турэцкі рэлігіязнавец * [[Садрыдзін Айні]] — таджыкскі пісьменнік {{неадназначнасць}} j0gepcbbzutzl1u6b5q3tdvsfkakt3r 0 815114 5203146 2026-09-21T10:40:43Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{цёзкі2|Айртан}} {{Асоба}} '''Генры Айртан''' ({{lang-en|Henry Ireton}};) — дзеяч англійскай рэвалюцыі 17 стагоддзя, ідэолаг памяркоўных індэпендэнтаў. Генерал парламенцкай арміі, паплечнік О.Кромвеля. == Біяграфія == З пачатку грамадзянскай вайны ў 1642 годзе выступіў на...» 5203146 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Айртан}} {{Асоба}} '''Генры Айртан''' ({{lang-en|Henry Ireton}};) — дзеяч англійскай рэвалюцыі 17 стагоддзя, ідэолаг памяркоўных індэпендэнтаў. Генерал парламенцкай арміі, паплечнік О.Кромвеля. == Біяграфія == З пачатку грамадзянскай вайны ў 1642 годзе выступіў на баку парламента супраць раялістаў, стаў адным з арганізатараў новай арміі. У 1645 годзе выбраны ў Доўгі парламент. На канферэнцыі ў Патні (1647) галоўны апанент левелераў, выступаў за захаванне караля і палаты лордаў, супраць ідэі «народакіравання». У 1648 годзе дзеля захавання ўлады індэпендэнтамі стаў адным з арганізатараў і ўдзельнікаў суда над Карлам I, падпісаў яму смяротны прыгавор. У 1649 годзе удзельнічаў у Ірландскім паходзе, лорд-правіцель Ірландыі (з 1650). == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Артан}} [[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Вялікабрытаніі]] ampmg09gxz8h0h6q1a1elxvewyjzwbb 5203147 5203146 2026-09-21T10:41:56Z Autumndancer 168015 5203147 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Айртан}} {{Асоба}} '''Генры Айртан''' ({{lang-en|Henry Ireton}};) — дзеяч англійскай рэвалюцыі 17 стагоддзя, ідэолаг памяркоўных індэпендэнтаў. Генерал парламенцкай арміі, паплечнік О.Кромвеля. == Біяграфія == З пачатку грамадзянскай вайны ў 1642 годзе выступіў на баку парламента супраць раялістаў, стаў адным з арганізатараў новай арміі. У 1645 годзе выбраны ў Доўгі парламент. На канферэнцыі ў Патні (1647) галоўны апанент левелераў, выступаў за захаванне караля і палаты лордаў, супраць ідэі «народакіравання». У 1648 годзе дзеля захавання ўлады індэпендэнтамі стаў адным з арганізатараў і ўдзельнікаў суда над Карлам I, падпісаў яму смяротны прыгавор. У 1649 годзе удзельнічаў у Ірландскім паходзе, лорд-правіцель Ірландыі (з 1650). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Айртан Генры|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Артан}} [[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Вялікабрытаніі]] b691cg0uj6pvix292i4xowt6bwm5jn0 5203148 5203147 2026-09-21T10:42:39Z Autumndancer 168015 5203148 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Айртан}} {{Асоба}} '''Генры Айртан''' ({{lang-en|Henry Ireton}};) — дзеяч англійскай рэвалюцыі 17 стагоддзя, ідэолаг памяркоўных індэпендэнтаў. Генерал парламенцкай арміі, паплечнік [[Олівер Кромвель|Олівера Кромвеля]]. == Біяграфія == З пачатку грамадзянскай вайны ў 1642 годзе выступіў на баку парламента супраць раялістаў, стаў адным з арганізатараў новай арміі. У 1645 годзе выбраны ў Доўгі парламент. На канферэнцыі ў Патні (1647) галоўны апанент левелераў, выступаў за захаванне караля і палаты лордаў, супраць ідэі «народакіравання». У 1648 годзе дзеля захавання ўлады індэпендэнтамі стаў адным з арганізатараў і ўдзельнікаў суда над Карлам I, падпісаў яму смяротны прыгавор. У 1649 годзе удзельнічаў у Ірландскім паходзе, лорд-правіцель Ірландыі (з 1650). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Айртан Генры|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Артан}} [[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Вялікабрытаніі]] 2f4tr7ll7d7ohcbyc9kmvzyjni66c0a 5203149 5203148 2026-09-21T10:43:47Z Autumndancer 168015 5203149 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Айртан}} {{Асоба}} '''Генры Айртан''' ({{lang-en|Henry Ireton}}; {{ВД-Прэамбула}}) — дзеяч англійскай рэвалюцыі 17 стагоддзя, ідэолаг памяркоўных індэпендэнтаў. Генерал парламенцкай арміі, паплечнік [[Олівер Кромвель|Олівера Кромвеля]]. == Біяграфія == З пачатку грамадзянскай вайны ў 1642 годзе выступіў на баку парламента супраць раялістаў, стаў адным з арганізатараў новай арміі. У 1645 годзе выбраны ў Доўгі парламент. На канферэнцыі ў Патні (1647) галоўны апанент левелераў, выступаў за захаванне караля і палаты лордаў, супраць ідэі «народакіравання». У 1648 годзе дзеля захавання ўлады індэпендэнтамі стаў адным з арганізатараў і ўдзельнікаў суда над Карлам I, падпісаў яму смяротны прыгавор. У 1649 годзе удзельнічаў у Ірландскім паходзе, лорд-правіцель Ірландыі (з 1650). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Айртан Генры|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Артан}} [[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Вялікабрытаніі]] 4loa5qdroz3zu2lv34f3p675h7d6jin 0 815115 5203152 2026-09-21T10:47:52Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Айртан''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Альберт Айртан]] — брытанскі баксёр, алімпійскі чэмпіён * [[Генры Айртан]] — дзеяч англійскай рэвалюцыі * [[Эдвард Айртан]] — брытанскі археолаг {{неадназначнасць}}» 5203152 wikitext text/x-wiki '''Айртан''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Альберт Айртан]] — брытанскі баксёр, алімпійскі чэмпіён * [[Генры Айртан]] — дзеяч англійскай рэвалюцыі * [[Эдвард Айртан]] — брытанскі археолаг {{неадназначнасць}} et44eaqesob0flj783oggnqx3o3muxm 0 815116 5203153 2026-09-21T10:51:46Z ~2026-50779-13 174383 Новая старонка: «'''Айрэн''' — монастрафічны верш у армянскай сярэдневяковай паэзіі. Складаецца з чатырох 15-складовых радкоў, звязаных адной рыфмай. У сучаснай паэзіі айрэнам напісаны многія лірычныя мініяцюры (дарчыя надпісы і інш.). У беларускай паэзіі сустракаецца ў [...» 5203153 wikitext text/x-wiki '''Айрэн''' — монастрафічны верш у армянскай сярэдневяковай паэзіі. Складаецца з чатырох 15-складовых радкоў, звязаных адной рыфмай. У сучаснай паэзіі айрэнам напісаны многія лірычныя мініяцюры (дарчыя надпісы і інш.). У беларускай паэзіі сустракаецца ў [[Максім Танк|Максіма ​Танка]] («Айрэн»). [[Катэгорыя:Літаратура Арменіі]] nul5jb6m2mb2ggwuhgg43aec79uplm0 5203154 5203153 2026-09-21T10:53:28Z Autumndancer 168015 5203154 wikitext text/x-wiki '''Айрэн''' — монастрафічны верш у армянскай сярэдневяковай паэзіі. Складаецца з чатырох 15-складовых радкоў, звязаных адной рыфмай. У сучаснай паэзіі айрэнам напісаны многія лірычныя мініяцюры (дарчыя надпісы і інш.). У беларускай паэзіі сустракаецца ў [[Максім Танк|Максіма ​Танка]] («Айрэн»). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Айрэн|||}} [[Катэгорыя:Літаратура Арменіі]] n1ne9txsesqxcxpvd7s3mn4npo67jvu 0 815117 5203155 2026-09-21T10:58:57Z Autumndancer 168015 БЭ. Т.1 5203155 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ай Цін]] ackpjmf07igiu7jrkj6ilj9uspfdyrl 0 815118 5203161 2026-09-21T11:08:56Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Айчынны фронт''' — форма аб’яднання масавых грамадка-палітычных арганізацый для вырашэння праблем нацый на пэўных этапах іх гісарычнага развіцця. Дзейнічалі ў Балгарыі (1942—89), Венгрыі (1944—89) і В’етнаме (з 1955). У Айчынны фронт уваходзілі грамадзяне, п...» 5203161 wikitext text/x-wiki '''Айчынны фронт''' — форма аб’яднання масавых грамадка-палітычных арганізацый для вырашэння праблем нацый на пэўных этапах іх гісарычнага развіцця. Дзейнічалі ў Балгарыі (1942—89), Венгрыі (1944—89) і В’етнаме (з 1955). У Айчынны фронт уваходзілі грамадзяне, палітычныя партыі, рухі. У час 2-й сусветнай вайны меў антыфашысцку. накіраванасць. У пасляваенны час дамінуючую ролю ў Айчынным фронце набылі камуністычныя партыі, прыкрываючы такім чынам сваю манаполію на ўладу. Айчынны фронт Балгарыі пасля рэарганізацыі (1948) аб’ядноўваў Балгарскую кампартыю, Балгарскі земляробчы народны саюз, Дзімітраўскі камуністычны саюз моладзі, прафсаюзы; выдаваў газету «Отечествен фронт». У Венгрыі айчынны фронт дзейнічаў пад кіраўніцтвам Венгерскай сацыялістычнай рабочай партыі пад назвамі: Венгерскі фронт (з мая 1944), Венгерскі нацыянальны фронт незалежнасці (са снежня 1944), Венгерскі народны фронт незалежнасці (з лютага 1949) і Айчынны народны фронт (з 1954); выдаваў газету «Maguar Nemzet» («Венгерская нацыя»), «Szabad Föld» («Свабодная зямля»), Айчынны фронт В’етнама ў 1977 аб’яднаў Нацыянальны фронт вызвалення Паўднёвага В’етнама (дзейнічаў з 1960), Саюз нацыянальна-дэмакратычных і міралюбівых сіл Паўднёвага В’етнама (з 1968), асноўнай мэтай якіх было аб’яднанне краіны, а таксама камуністычныя, дэмакратычныя, сацыялістычныя партыі, прафсаюзы, жаночыя і маладзёжныя арганізацыі. l5tks0l1jbyzvyd2vdg90eyhfcqh2ot 5203162 5203161 2026-09-21T11:10:05Z Autumndancer 168015 5203162 wikitext text/x-wiki '''Айчынны фронт''' — форма аб’яднання масавых грамадка-палітычных арганізацый для вырашэння праблем нацый на пэўных этапах іх гісарычнага развіцця. Дзейнічалі ў [[Айчынны фронт Балгарыі|Балгарыі]] (1942—89), Венгрыі (1944—89) і В’етнаме (з 1955). У Айчынны фронт уваходзілі грамадзяне, палітычныя партыі, рухі. У час 2-й сусветнай вайны меў антыфашысцку. накіраванасць. У пасляваенны час дамінуючую ролю ў Айчынным фронце набылі камуністычныя партыі, прыкрываючы такім чынам сваю манаполію на ўладу. [[Айчынны фронт Балгарыі]] пасля рэарганізацыі (1948) аб’ядноўваў Балгарскую кампартыю, Балгарскі земляробчы народны саюз, Дзімітраўскі камуністычны саюз моладзі, прафсаюзы; выдаваў газету «Отечествен фронт». У Венгрыі айчынны фронт дзейнічаў пад кіраўніцтвам Венгерскай сацыялістычнай рабочай партыі пад назвамі: Венгерскі фронт (з мая 1944), Венгерскі нацыянальны фронт незалежнасці (са снежня 1944), Венгерскі народны фронт незалежнасці (з лютага 1949) і Айчынны народны фронт (з 1954); выдаваў газету «Maguar Nemzet» («Венгерская нацыя»), «Szabad Föld» («Свабодная зямля»), Айчынны фронт В’етнама ў 1977 аб’яднаў Нацыянальны фронт вызвалення Паўднёвага В’етнама (дзейнічаў з 1960), Саюз нацыянальна-дэмакратычных і міралюбівых сіл Паўднёвага В’етнама (з 1968), асноўнай мэтай якіх было аб’яднанне краіны, а таксама камуністычныя, дэмакратычныя, сацыялістычныя партыі, прафсаюзы, жаночыя і маладзёжныя арганізацыі. n3et4laxqe2xyc0s0kzfne9h7b6y7iz 5203163 5203162 2026-09-21T11:11:18Z Autumndancer 168015 5203163 wikitext text/x-wiki '''Айчынны фронт''' — форма аб’яднання масавых грамадка-палітычных арганізацый для вырашэння праблем нацый на пэўных этапах іх гісарычнага развіцця. Дзейнічалі ў [[Айчынны фронт Балгарыі|Балгарыі]] (1942—89), Венгрыі (1944—89) і В’етнаме (з 1955). У Айчынны фронт уваходзілі грамадзяне, палітычныя партыі, рухі. У час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] меў антыфашысцку. накіраванасць. У пасляваенны час дамінуючую ролю ў Айчынным фронце набылі камуністычныя партыі, прыкрываючы такім чынам сваю манаполію на ўладу. [[Айчынны фронт Балгарыі]] пасля рэарганізацыі (1948) аб’ядноўваў Балгарскую кампартыю, Балгарскі земляробчы народны саюз, Дзімітраўскі камуністычны саюз моладзі, прафсаюзы; выдаваў газету «Отечествен фронт». У Венгрыі айчынны фронт дзейнічаў пад кіраўніцтвам Венгерскай сацыялістычнай рабочай партыі пад назвамі: Венгерскі фронт (з мая 1944), Венгерскі нацыянальны фронт незалежнасці (са снежня 1944), Венгерскі народны фронт незалежнасці (з лютага 1949) і Айчынны народны фронт (з 1954); выдаваў газету «Maguar Nemzet» («Венгерская нацыя»), «Szabad Föld» («Свабодная зямля»), [[Айчынны фронт В’етнама]] ў 1977 аб’яднаў Нацыянальны фронт вызвалення Паўднёвага В’етнама (дзейнічаў з 1960), Саюз нацыянальна-дэмакратычных і міралюбівых сіл Паўднёвага В’етнама (з 1968), асноўнай мэтай якіх было аб’яднанне краіны, а таксама камуністычныя, дэмакратычныя, сацыялістычныя партыі, прафсаюзы, жаночыя і маладзёжныя арганізацыі. exvl0r0ylflnlke5cnxx2ul2cg7dpqg 5203164 5203163 2026-09-21T11:12:48Z Autumndancer 168015 5203164 wikitext text/x-wiki '''Айчынны фронт''' — форма аб’яднання масавых грамадка-палітычных арганізацый для вырашэння праблем нацый на пэўных этапах іх гісарычнага развіцця. Дзейнічалі ў [[Айчынны фронт Балгарыі|Балгарыі]] (1942—89), Венгрыі (1944—89) і В’етнаме (з 1955). У Айчынны фронт уваходзілі грамадзяне, палітычныя партыі, рухі. У час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] меў антыфашысцку. накіраванасць. У пасляваенны час дамінуючую ролю ў Айчынным фронце набылі камуністычныя партыі, прыкрываючы такім чынам сваю манаполію на ўладу. [[Айчынны фронт Балгарыі]] пасля рэарганізацыі (1948) аб’ядноўваў Балгарскую кампартыю, Балгарскі земляробчы народны саюз, Дзімітраўскі камуністычны саюз моладзі, прафсаюзы; выдаваў газету «Отечествен фронт». У Венгрыі айчынны фронт дзейнічаў пад кіраўніцтвам Венгерскай сацыялістычнай рабочай партыі пад назвамі: Венгерскі фронт (з мая 1944), Венгерскі нацыянальны фронт незалежнасці (са снежня 1944), Венгерскі народны фронт незалежнасці (з лютага 1949) і Айчынны народны фронт (з 1954); выдаваў газету «Maguar Nemzet» («Венгерская нацыя»), «Szabad Föld» («Свабодная зямля»), [[Айчынны фронт В’етнама]] ў 1977 аб’яднаў Нацыянальны фронт вызвалення Паўднёвага В’етнама (дзейнічаў з 1960), Саюз нацыянальна-дэмакратычных і міралюбівых сіл Паўднёвага В’етнама (з 1968), асноўнай мэтай якіх было аб’яднанне краіны, а таксама камуністычныя, дэмакратычныя, сацыялістычныя партыі, прафсаюзы, жаночыя і маладзёжныя арганізацыі. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Айчынны фронт|||}} kdxt8br2rc3mx4vu4sy6oai8yyx5d3a 0 815119 5203166 2026-09-21T11:22:53Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Айршырская парода кароў''' — парода малочнага кірунку. Выведзена ў 18 стагоддзі ў [[Шатландыя|Шатландыі]] ў графстве Эр (Ayr, Ayrshire) скрыжаваннем мясцовай жывёлы з шартгорнскай, джэрсейскай, гернзейскай і галандскай пародамі. Гадуюць у Аўстралія|Аўстралі...» 5203166 wikitext text/x-wiki '''Айршырская парода кароў''' — парода малочнага кірунку. Выведзена ў 18 стагоддзі ў [[Шатландыя|Шатландыі]] ў графстве Эр (Ayr, Ayrshire) скрыжаваннем мясцовай жывёлы з шартгорнскай, джэрсейскай, гернзейскай і галандскай пародамі. Гадуюць у [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[ЗША]], [[Канада|Канадзе]], [[Расія|Расіі]], [[Фінляндыя|Фінляндыі]], [[Швецыя|Швецыі]]. Выкарыстоўваюць для скрыжавання з мясцовай жывёлай, каб павысіць тлушчамалочнасць. Жывёла нізкарослая, мае моцны і лёгкі касцяк, добра развітае вымя. Масць чырвона-пярэстая. Жывая маса нованароджаных цялят 28—30 кг, ва ўзросце 12 месяцаў 240—260 кг, дарослых кароў 450—500 і быкоў 700—800 кг. Надой кароў за лактацыю 4200—5200 кг пры сярэдняй тлустасці малака 3,9—4,4 %, рэкордны надой — больш за 10 тыс. кг. Сутачныя прыросты бычкоў на адкорме 750—800 г, забойны выхад дарослых жывёл 52—54 %. lph0dqp2xbwbpa6klve4afap8a06okk 5203168 5203166 2026-09-21T11:24:25Z Autumndancer 168015 5203168 wikitext text/x-wiki '''Айршырская парода кароў''' — парода малочнага кірунку. Выведзена ў 18 стагоддзі ў [[Шатландыя|Шатландыі]] ў графстве Эр (Ayr, Ayrshire) скрыжаваннем мясцовай жывёлы з шартгорнскай, джэрсейскай, гернзейскай і галандскай пародамі. Гадуюць у [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[ЗША]], [[Канада|Канадзе]], [[Расія|Расіі]], [[Фінляндыя|Фінляндыі]], [[Швецыя|Швецыі]]. Выкарыстоўваюць для скрыжавання з мясцовай жывёлай, каб павысіць тлушчамалочнасць. Жывёла нізкарослая, мае моцны і лёгкі касцяк, добра развітае вымя. Масць чырвона-пярэстая. Жывая маса нованароджаных цялят 28—30 кг, ва ўзросце 12 месяцаў 240—260 кг, дарослых кароў 450—500 і быкоў 700—800 кг. Надой кароў за лактацыю 4200—5200 кг пры сярэдняй тлустасці малака 3,9—4,4 %, рэкордны надой — больш за 10 тыс. кг. Сутачныя прыросты бычкоў на адкорме 750—800 г, забойны выхад дарослых жывёл 52—54 %. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Айршырская парода|||}} rq9rbrwyftmcxscv6lztan05ireee4j 5203169 5203168 2026-09-21T11:25:19Z Autumndancer 168015 5203169 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Айршырская парода кароў''' — парода малочнага кірунку. Выведзена ў 18 стагоддзі ў [[Шатландыя|Шатландыі]] ў графстве Эр (Ayr, Ayrshire) скрыжаваннем мясцовай жывёлы з шартгорнскай, джэрсейскай, гернзейскай і галандскай пародамі. Гадуюць у [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[ЗША]], [[Канада|Канадзе]], [[Расія|Расіі]], [[Фінляндыя|Фінляндыі]], [[Швецыя|Швецыі]]. Выкарыстоўваюць для скрыжавання з мясцовай жывёлай, каб павысіць тлушчамалочнасць. Жывёла нізкарослая, мае моцны і лёгкі касцяк, добра развітае вымя. Масць чырвона-пярэстая. Жывая маса нованароджаных цялят 28—30 кг, ва ўзросце 12 месяцаў 240—260 кг, дарослых кароў 450—500 і быкоў 700—800 кг. Надой кароў за лактацыю 4200—5200 кг пры сярэдняй тлустасці малака 3,9—4,4 %, рэкордны надой — больш за 10 тыс. кг. Сутачныя прыросты бычкоў на адкорме 750—800 г, забойны выхад дарослых жывёл 52—54 %. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Айршырская парода|||}} 60ezk8ffxekjjt39mg6ea29u8poukg5 5203170 5203169 2026-09-21T11:26:08Z Autumndancer 168015 5203170 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Айршырская парода кароў''' — парода малочнага кірунку. Выведзена ў 18 стагоддзі ў [[Шатландыя|Шатландыі]] ў графстве Эр (Ayr, Ayrshire) скрыжаваннем мясцовай жывёлы з шартгорнскай, джэрсейскай, гернзейскай і галандскай пародамі. Гадуюць у [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[ЗША]], [[Канада|Канадзе]], [[Расія|Расіі]], [[Фінляндыя|Фінляндыі]], [[Швецыя|Швецыі]]. Выкарыстоўваюць для скрыжавання з мясцовай жывёлай, каб павысіць тлушчамалочнасць. Жывёла нізкарослая, мае моцны і лёгкі касцяк, добра развітае [[вымя]]. Масць чырвона-пярэстая. Жывая маса нованароджаных цялят 28—30 кг, ва ўзросце 12 месяцаў 240—260 кг, дарослых кароў 450—500 і быкоў 700—800 кг. Надой кароў за лактацыю 4200—5200 кг пры сярэдняй тлустасці малака 3,9—4,4 %, рэкордны надой — больш за 10 тыс. кг. Сутачныя прыросты бычкоў на адкорме 750—800 г, забойны выхад дарослых жывёл 52—54 %. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Айршырская парода|||}} nklkwsw5h6lubcd8nmmyo9u77z7l01z 0 815120 5203167 2026-09-21T11:23:36Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Айршырская парода кароў]] 5203167 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Айршырская парода кароў]] 30l6el2mciexrqbrpb1gxywv4i8s630 0 815121 5203175 2026-09-21T11:40:05Z Plaga med 116903 Plaga med перанёс старонку [[Хезер Мойс]] у [[Хедэр Мойс]]: Згодна з [[Вікіпедыя:Да перайменавання|абмеркаваннем]] 5203175 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Хедэр Мойс]] 1uzaqv8ynhvi1m59w1uzqnczsxup4t0 0 815122 5203177 2026-09-21T11:40:17Z Plaga med 116903 Plaga med перанёс старонку [[Хэзер Нова]] у [[Хэдэр Нова]]: Згодна з [[Вікіпедыя:Да перайменавання|абмеркаваннем]] 5203177 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Хэдэр Нова]] 8qu6gven0ti9ivmrind67nabvp0bxc0 0 815123 5203179 2026-09-21T11:41:05Z Plaga med 116903 Plaga med перанёс старонку [[Хедэр Мойс]] у [[Хэдэр Мойс]] 5203179 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Хэдэр Мойс]] 2fywhz946ekyrkeecoj3ywpikbm259y 0 815124 5203197 2026-09-21T11:49:30Z Plaga med 116903 Plaga med перанёс старонку [[Хрэптоўцы]] у [[Храптоўцы]]: Згодна з [[Вікіпедыя:Да перайменавання|абмеркаваннем]] 5203197 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Храптоўцы]] oagdee5hxt3clzs1tssy8ya06bghcfp 0 815125 5203201 2026-09-21T11:55:24Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Міністэрства замежных спраў Нарвегіі''' — міністэрства замежных спраў [[Нарвегія|Каралеўства Нарвегія]]. Створана [[7 чэрвеня]] [[1905]] года, у той жа дзень парламент Нарвегіі ([[Стортынг]]) прыняў рашэнне аб роспуску асабістай уніі са Швецыяй. Міністэрства...» 5203201 wikitext text/x-wiki '''Міністэрства замежных спраў Нарвегіі''' — міністэрства замежных спраў [[Нарвегія|Каралеўства Нарвегія]]. Створана [[7 чэрвеня]] [[1905]] года, у той жа дзень парламент Нарвегіі ([[Стортынг]]) прыняў рашэнне аб роспуску асабістай уніі са Швецыяй. Міністэрства ўзначальвае міністр замежных спраў, у цяперашні час [[Эспен Барт Эйдэ]], і міністр па міжнародным развіцці, у цяперашні час [[Аннэ Беатэ Твінерэйм]]. == Арганізацыйная структура == Пасля заканчэння Другой сусветнай вайны Нарвегія стала адной з заснавальніц Арганізацыі Паўночнаатлантычнай дамовы і [[ААН|Арганізацыі Аб’яднаных Нацый]], прычым нарвежац Тругвэ Лі быў першым Генеральным сакратаром апошняй. Нарвегія таксама ўвайшла ў першы спіс непастаянных членаў Савета бяспекі ААН. Нарвежскае міністэрства замежных спраў кіруе 110 замежнымі місіямі і трыма падведамнымі арганізацыямі: Нарвежскае агенцтва па супрацоўніцтве ў мэтах развіцця, ФК Нарвегія (нарвежскі «Корпус міру»), а таксама інвестыцыйны фонд развіцця краіны Norfund. У адрозненне ад большасці нарвежскіх міністэрстваў Міністэрства замежных спраў два міністры выступаюць у якасці кіраўніка арганізацыі. Міністр замежных спраў узначальвае большасць палітычных абласцей і адміністрацыйныя раёны, а міністр па міжнародным развіцці ўзначальвае сферу палітыкі, звязаную з міжнародным развіццём. Некаторыя дэпартаменты ў міністэрстве даюць справаздачу абодвум міністрам. til6jwy7clfjjc2s74i3xmbmfj1m6uz 5203203 5203201 2026-09-21T11:57:05Z Autumndancer 168015 5203203 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя}} '''Міністэрства замежных спраў Нарвегіі''' — міністэрства замежных спраў [[Нарвегія|Каралеўства Нарвегія]]. Створана [[7 чэрвеня]] [[1905]] года, у той жа дзень парламент Нарвегіі ([[Стортынг]]) прыняў рашэнне аб роспуску асабістай уніі са Швецыяй. Міністэрства ўзначальвае міністр замежных спраў, у цяперашні час [[Эспен Барт Эйдэ]], і міністр па міжнародным развіцці, у цяперашні час [[Аннэ Беатэ Твінерэйм]]. == Арганізацыйная структура == Пасля заканчэння Другой сусветнай вайны Нарвегія стала адной з заснавальніц Арганізацыі Паўночнаатлантычнай дамовы і [[ААН|Арганізацыі Аб’яднаных Нацый]], прычым нарвежац Тругвэ Лі быў першым Генеральным сакратаром апошняй. Нарвегія таксама ўвайшла ў першы спіс непастаянных членаў Савета бяспекі ААН. Нарвежскае міністэрства замежных спраў кіруе 110 замежнымі місіямі і трыма падведамнымі арганізацыямі: Нарвежскае агенцтва па супрацоўніцтве ў мэтах развіцця, ФК Нарвегія (нарвежскі «Корпус міру»), а таксама інвестыцыйны фонд развіцця краіны Norfund. У адрозненне ад большасці нарвежскіх міністэрстваў Міністэрства замежных спраў два міністры выступаюць у якасці кіраўніка арганізацыі. Міністр замежных спраў узначальвае большасць палітычных абласцей і адміністрацыйныя раёны, а міністр па міжнародным развіцці ўзначальвае сферу палітыкі, звязаную з міжнародным развіццём. Некаторыя дэпартаменты ў міністэрстве даюць справаздачу абодвум міністрам. {{Еўропа паводле тэм|Міністэрства замежных спраў|Міністэрствы замежных спраў}} [[Катэгорыя:Міністэрствы Ісландыі]] 7avbqwzbjcgw23buruuatntox7bfo5n 5203204 5203203 2026-09-21T11:57:21Z Autumndancer 168015 5203204 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя}} '''Міністэрства замежных спраў Нарвегіі''' — міністэрства замежных спраў [[Нарвегія|Каралеўства Нарвегія]]. Створана [[7 чэрвеня]] [[1905]] года, у той жа дзень парламент Нарвегіі ([[Стортынг]]) прыняў рашэнне аб роспуску асабістай уніі са Швецыяй. Міністэрства ўзначальвае міністр замежных спраў, у цяперашні час [[Эспен Барт Эйдэ]], і міністр па міжнародным развіцці, у цяперашні час [[Аннэ Беатэ Твінерэйм]]. == Арганізацыйная структура == Пасля заканчэння Другой сусветнай вайны Нарвегія стала адной з заснавальніц Арганізацыі Паўночнаатлантычнай дамовы і [[ААН|Арганізацыі Аб’яднаных Нацый]], прычым нарвежац Тругвэ Лі быў першым Генеральным сакратаром апошняй. Нарвегія таксама ўвайшла ў першы спіс непастаянных членаў Савета бяспекі ААН. Нарвежскае міністэрства замежных спраў кіруе 110 замежнымі місіямі і трыма падведамнымі арганізацыямі: Нарвежскае агенцтва па супрацоўніцтве ў мэтах развіцця, ФК Нарвегія (нарвежскі «Корпус міру»), а таксама інвестыцыйны фонд развіцця краіны Norfund. У адрозненне ад большасці нарвежскіх міністэрстваў Міністэрства замежных спраў два міністры выступаюць у якасці кіраўніка арганізацыі. Міністр замежных спраў узначальвае большасць палітычных абласцей і адміністрацыйныя раёны, а міністр па міжнародным развіцці ўзначальвае сферу палітыкі, звязаную з міжнародным развіццём. Некаторыя дэпартаменты ў міністэрстве даюць справаздачу абодвум міністрам. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Еўропа паводле тэм|Міністэрства замежных спраў|Міністэрствы замежных спраў}} [[Катэгорыя:Міністэрствы Ісландыі]] 52znn1a6d6h2yjjb0k37fxslev8scbe